DE MARKT VOOR
KINDEROPVANG
DE ROL VAN PRIVATE EQUITY BINNEN DE
KINDEROPVANGSECTOR
RAPPORT

AUTEURS
REMCO VAN EIJKEL, WILLIAM LUITEN, WOUTER ELSENBURG, PETER ROOSENBOOM (EUR)
IN OPDRACHT VAN
MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID
AMSTERDAM, APRIL 2023

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

i

De rol van private equity in de kinderopvang
Kenmerken private equity (PE) in de kinderopvang

Private equity
Overige for-profit
Non-profit

12 procent van de totale markt in handen
PE-ondernemingen vooral afkomstig uit Nederland en België

Buiten de top 70*

Vermogen vooral afkomstig van institutionele beleggers
Ontvangen geen dividend vanuit de kinderopvangorganisaties

34%
48%

Houden de organisatie vier tot zeven jaar in bezit

6%

Nadrukkelijk betrokken bij bepalen van strategie van de onderneming

12%

Hanteren meestal een ‘buy-and-build-strategie’

Aan PE gelieerde organisaties hebben hogere prijzen, overtreden minder vaak kwaliteitsregels en zitten
relatief vaker in goede wijken dan andere grote kinderopvangorganisaties

Non-profit

Overige for-profit

PE-organisaties hebben
hogere prijzen...
€ 9,45
€ 9,58
€ 8,89

KDV

hebben minder vaak een
overtreding....
25%

€ 8,23 € 8,83
€ 7,98

BSO

Private equity

25%
22%

Non-profit

Overige forprofit

PE

en zitten vaker in
bovengemiddelde wijken
46%

Non-profit

49%

Overige forprofit

53%

PE

Op een aantal uitkomsten zijn er geen verschillen gevonden tussen aan PE gelieerde organisaties en nonprofit organisaties
Geen verschillen op het gebied van arbeidsvoorwaarden
Geen verschil in pedagogische kwaliteit

Geen verschillen in de groei van het aantal kindplaatsen
PE- en non-profitaanbieders leveren in meerdere gemeenten meer dan 50 procent van het aanbod
Geen wezenlijke verschillen in de ervaringen van ouders en medewerkers

* In dit onderzoek is ingezoomd op de 70 grootste kinderopvangorganisaties. De groep buiten de top-70 omvat dus de kleinere organisaties.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

ii

Samenvatting
Aan private equity (PE) gelieerde organisaties leveren 12 procent van het totale
aanbod aan kinderdag- en buitenschoolse opvang. Private equity is een for-profit
eigendomsvorm met sterke prikkels om de bedrijfswaarde te vergroten. Ten
opzichte van non-profit organisaties heeft PE hogere prijzen, een groter aanbod in
bovengemiddelde wijken en minder vaak tekortkomingen bij inspecties.
Commerciële aanbieders verzorgen momenteel ruim 60 procent van het aanbod van kinderdag- en
buitenschoolse opvang in Nederland. Veel van deze commerciële aanbieders zijn relatief kleine organisaties. De
commercialisering van de sector heeft een vlucht genomen sinds de invoering van de Wet kinderopvang (Wko) in
2005. De Wko verschoof de bekostiging van de overheid en werkgevers naar de consument, door ouders zelf (een
deel van) de marktprijs voor de kinderopvang te laten betalen. De gedachte achter deze stelselwijziging was dat,
als gevolg van deze prijsprikkel, het aanbod zich beter kan aanpassen aan de groeiende vraag. In de jaren na de
invoering van de Wko is het aanbod vooral vergroot door de komst en groei van commerciële aanbieders.
Hoewel de kinderopvangsector nog altijd gefragmenteerd is, doet zich in recente jaren steeds meer
schaalvergroting voor. Een vaak genoemde reden hiervoor is de invoering van de Wet innovatie en kwaliteit
kinderopvang (IKK) en de daarmee gepaard gaande strengere kwaliteitseisen. Het is voor kleine organisaties
moeilijk om aan die eisen te voldoen. Schaalvergroting binnen de sector heeft de behoefte aan externe financiering
versterkt. Uit een door ons uitgevoerde enquête blijkt dat kinderopvangorganisaties de meer reguliere
investeringen, zoals de werving en training van personeel en de samenwerking met het onderwijs, grotendeels met
eigen middelen financieren. Voor overnames en fusies wordt er wel gebruikgemaakt van externe financiering, veelal
in de vorm van bankleningen of kapitaalinjecties van externe investeerders die ook (mede-)eigenaar zijn.
Private equity is één van de typen eigenaren die voorkomt in de kinderopvangmarkt. PE is een
eigendomsvorm die zich kenmerkt door scherpe prikkels om bedrijfswaarde te creëren. De bedrijfswaarde staat
gelijk aan de som van de (verdisconteerde) verwachte winsten in de toekomst. Een PE-onderneming creëert een
investeringsfonds waaruit investeringen in niet-beursgenoteerde organisaties worden gedaan. PE verkrijgt vaak een
meerderheidsbelang in de onderneming. De eigendomsperiode loopt gemiddeld vier tot zeven jaar en het
belangrijkste deel van het rendement wordt doorgaans gerealiseerd bij de doorverkoop van het overgenomen
bedrijf. Manieren waarop PE-partijen bedrijfswaarde vergroten zijn onder meer het overnemen van kleinere
organisaties binnen de branche, het verbeteren van de corporate governance en het (verder) professionaliseren van
de bedrijfsvoering van het overgenomen bedrijf.
Binnen de Nederlandse kinderopvangsector zijn vier relatief grote kinderopvangondernemingen deels in
handen van private equity. Het gaat om Partou, Babilou Family, Samenwerkende Kinderopvang en CompaNanny.
Partou is met zeven procent van het landelijke aanbod de grootste. De marktaandelen van drie eerstgenoemde
organisaties zijn in sommige gemeenten groot, in een enkel geval zelfs boven de 50 procent. Deze hoge
marktaandelen zijn niet exclusief voor grote for-profits: ook grote non-profit organisaties (stichtingen) verzorgen in
sommige delen van het land een groot deel van het aanbod. Op basis van informatie van de organisaties zelf
constateren we dat recente overnames door PE met minder schuld zijn gefinancierd dan het geval was bij de

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

iii

overname van kinderopvangorganisatie Estro door de Amerikaanse PE-investeerder Providence in 2010. Estro ging
in 2014 failliet.
Uit onze data-analyse volgt dat aan PE gelieerde aanbieders op een aantal marktuitkomsten verschillen van
grote non-profit aanbieders. Zo is het aanbod van PE relatief wat groter in wijken die bovengemiddeld scoren op
leefbaarheid of sociaaleconomische status. Verder is de kans op overtreding van een kwaliteitsregel bij een PEgelieerde vestiging 12 procent kleiner dan bij een non-profit locatie. De Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD)
toetst op deze kwaliteitseisen tijdens inspectiebezoeken aan kinderopvanglocaties. Daarnaast is het verloop van
personeel bij PE ongeveer 10 procentpunt hoger dan bij non-profits (25 om 15 procent). Verder ligt de uurprijs voor
kinderdagopvang bij PE gemiddeld 4 tot 8 procent hoger dan bij non-profit organisaties en voor buitenschoolse
opvang 2 tot 11 procent hoger. Dit resultaat is echter gebaseerd op een beperkt aantal waarnemingen. De
solvabiliteit van de organisaties in handen van PE is op concernniveau gemiddeld 28 procent. De solvabiliteit van
non-profit organisaties is bijna twee keer zo hoog. Doorgaans wordt een solvabiliteit van 25 procent als ondergrens
gezien voor een gezonde financiële huishouding.
Op andere uitkomsten scoren aan PE gelieerde organisaties en grote non-profits vrijwel gelijk aan elkaar.
Het gaat dan om arbeidsvoorwaarden, zoals lonen en typen contract, de groei in het aantal kindplaatsen (aanbod)
en de emotionele en educatieve kwaliteit van de kinderopvang. Bij emotionele kwaliteit gaat het onder andere om
de sfeer in de groep en de mate waarin de medewerker sensitief en kindvolgend is, bij educatieve kwaliteit om het
faciliteren en stimuleren van de brede cognitieve en taalontwikkeling van kinderen. Verder blijkt uit casestudies dat
de ervaringen van ouders en medewerkers bij aan PE gelieerde organisaties niet wezenlijk verschillen van die van
ouders en medewerkers bij non-profits.
Momenteel observeren we geen winstuitkeringen of betalingen van noemenswaardige vergoedingen door
aan PE gelieerde organisaties aan de betreffende PE-onderneming (en eventuele andere aandeelhouders).
Dit past bij het investeringsmodel van private equity. Een PE-onderneming behaalt namelijk doorgaans het grootste
deel van het rendement bij de doorverkoop van het overgenomen bedrijf.
Recente prijsstijgingen, in combinatie met relatief grote lokale marktaandelen, kunnen een reden tot zorg
zijn met het oog op de toekomstige stelselwijziging. Uit onze data-analyse blijkt dat de prijzen van zowel grote
for-profits als non-profits de afgelopen jaren sterker zijn gestegen dan de maximaal door de overheid vergoede
uurprijs. In het nieuwe stelsel wordt de vraag sterker gesubsidieerd dan nu het geval is. In markten met
marktimperfecties als hoge overstapkosten voor consumenten en hoge toetredingskosten voor nieuwe aanbieders,
kunnen grote spelers een deel van de hogere subsidie via hogere prijzen omzetten in (over)winsten.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Inhoudsopgave
Samenvatting

i

1

Inleiding

1

2

Institutionele context

3

2.1

Hoe ziet de markt voor kinderopvang eruit?

3

2.2

De definitie en werkwijze van private equity

7

3

4

5

6

7

Financieringsbehoefte binnen de sector

15

3.2

Externe financieringsbehoefte in het recente verleden

16

3.3

Externe financieringsbehoefte in de nabije toekomst

17

3.4

Externe financieringsbehoefte na de stelselwijziging

20

Een scan van de markt voor kinderopvang

23

4.1

Overkoepelend beeld van de actieve marktspelers

24

4.2

Eigendomsvormen van grote spelers (top-70)

25

4.3

Nadere blik op private equity-partijen

26

4.4

Hoe financiert PE overnames binnen de kinderopvang?

35

Vergelijking tussen typen eigenaren

38

5.1

Aanbod

38

5.2

Aanwezigheid per type wijk

40

5.3

Kwaliteit van de kinderopvang

42

5.4

Tarieven

46

5.5

Arbeidsvoorwaarden

48

5.6

Financiële prestaties

50

Verdiepende casestudies

54

6.1

Opzet en verantwoording selectiecriteria

54

6.2

Uitkomsten focusgroepen met werknemers

55

6.3

Uitkomsten focusgroepen met ouders

58

Beperkingen en onderzoeksideeën

60

Referenties

61

Bijlage A Lijst met gesprekspartners

64

Bijlage B Onderzoeksverantwoording

65

Bijlage C Enquêtevragen

67

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

1

1

Inleiding

Het ministerie van SZW heeft SEO Economisch Onderzoek verzocht onderzoek te
doen naar de markt voor kinderopvang. Een belangrijk onderdeel van dit
onderzoek is de omvang en invloed van private equity binnen de sector.
Een goed functionerende markt voor kinderopvang is van groot belang voor onze samenleving en economie. Ten
eerste vergroot een kwalitatief goed en toereikend aanbod van kindvoorzieningen de arbeidsparticipatie van
ouders.1 Ten tweede wordt vrij toegankelijke kinderopvang gezien als een instrument om de ontwikkeling van het
jonge kind in alle lagen van de bevolking te stimuleren.2 Daarmee vormt het een belangrijke pijler onder het beleid
dat gericht is op de bevordering van de kansengelijkheid binnen de samenleving.
Om zo goed mogelijk aan deze doelstellingen te kunnen voldoen, is het huidige kabinet voornemens om het
kinderopvangstelsel grondig te wijzigen. De belangrijkste veranderingen betreffen het afschaffen van de
kinderopvangtoeslag en het invoeren van een inkomensonafhankelijke vergoeding van 96 procent, die direct aan
aanbieders wordt uitgekeerd.3 Dit zou tot een eenvoudiger en betaalbaarder stelsel moeten leiden, zodat het voor
meer ouders aantrekkelijk wordt om gebruik te maken van kinderopvang. Tegelijkertijd bestaat de zorg dat de
hogere overheidssubsidie een opwaartse druk op de tarieven kan hebben, waardoor de stelselwijziging juist sterk
denivellerend zou werken.4
Om een helder beeld te krijgen van de risico’s op marktverstoringen bij de voorgenomen stelselwijziging, is een
beter begrip van de markt voor kinderopvang vereist. Daarom heeft het ministerie van SZW SEO Economisch
Onderzoek gevraagd om deze markt in kaart te brengen. Het onderzoek richt zich primair op de rol van grote
commerciële organisaties en de invloed van private equity (PE) in het bijzonder. De aanwezigheid van dit type
eigenaar binnen de kinderopvangsector wordt door sommige politici, experts en andere belanghebbenden als
onwenselijk gezien.5 De gedachte hierbij is dat PE primair gericht is op het genereren van kortetermijnwinst ten
koste van andere stakeholders binnen de sector, zoals ouders en werknemers. Ook zou een aanzienlijk deel van de
publieke middelen waarmee de sector gefinancierd wordt, door PE-partijen onttrokken worden aan de sector.
Specifiek beantwoordt deze studie de volgende onderzoeksvraag die door het ministerie is gesteld:
Hoe ziet de sector van kinderopvang eruit en welke rol speelt private equity daarin?
Het doel van dit onderzoek is om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de marktpartijen die actief zijn, de
geleverde kwaliteit en gehanteerde tarieven, de voorkomende eigendomsvormen en financiering en de geldende
arbeidsmarktvoorwaarden. Hierbij wordt specifiek ingezoomd op kinderopvang die in handen is van private equity.
We gaan na wat de specifieke werkwijze is van de PE-partijen die actief zijn in de Nederlandse kinderopvangsector
en in hoeverre deze overeenkomt met hoe private equity doorgaans opereert. Verder bestuderen we in hoeverre
verschillende typen (markt)uitkomsten voor aan private equity gelieerde kinderopvang afwijken van de uitkomsten

1
2
3
4
5

Adema et al. (2019).
Sociaal-Economische Raad (2021).
Zie ook de Kamerbrief over stelselherziening kinderopvang d.d. 7 oktober 2022.
Plantenga et al. (2022).
Zie bijv. de Kamervragen van Tweede Kamerleden Kathmann en Maatoug over private equity in de kinderopvang van 9
maart 2022.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

2

voor andere typen eigenaren die zich voordoen in de sector. Binnen dit onderzoek staan kwantitatieve data-analyses
centraal, waarbij we gebruikmaken van een rijke set van verschillende databronnen. De data-analyses worden
aangevuld met casestudies van zeven verschillende kinderopvangvestigingen, waarbij we per locatie met ouders,
medewerkers en een bestuurder van de overkoepelende moederorganisatie hebben gesproken. Ook hebben we
een enquête uitgezet onder kinderopvangorganisaties met vragen over hun financieringsbehoefte en -motieven en
hebben we gesprekken gevoerd met sectorpartijen en experts. De lijst met gesprekspartners is te vinden in Bijlage
A.
Al met al vormen de bevindingen van dit onderzoek een bouwsteen voor de verdere inrichting van het nieuwe
kinderopvangstelsel. Onze studie is complementair aan het parallelle onderzoek dat door onderzoeksbureau
Decisio is uitgevoerd naar geschikte instrumenten die voorhanden zijn om mogelijk ongewenst marktgedrag te
voorkomen. Onderhavig onderzoek is tot stand gekomen in samenwerking met prof. dr. Peter Roosenboom,
hoogleraar ondernemingsfinanciering aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Een conceptversie van het rapport is
van commentaar voorzien door het ministerie van SZW, Martin van Osch (Waarborgfonds & Kenniscentrum
Kinderopvang) en Lucy Kok (SEO). De passages die specifiek over de aan PE gelieerde organisaties gaan, zijn aan
de betreffende organisaties voorgelegd voor een feitelijke check.
De indeling van dit rapport is als volgt. Het volgende hoofdstuk bespreekt de institutionele setting van de
kinderopvangmarkt. Hierin behandelen we de kenmerken van het huidige stelsel en hoe onder dit stelsel vraag en
aanbod gevormd worden. Ook gaan we in op de rol van grote investeerders binnen de sector, specifiek private
equity-bedrijven, waarbij we ook bespreken wat PE precies inhoudt en wat de algemene kenmerken zijn van hoe PE
opereert. Vervolgens bespreekt hoofdstuk 3 de resultaten van de enquête die we onder kinderopvangorganisaties
hebben uitgezet. Deze enquête bevat vragen over de (verwachte) behoefte aan, en motieven voor, het gebruik van
externe financiering in het recente verleden, de nabije toekomst en na de stelselwijziging. Daarmee biedt dit
hoofdstuk inzicht in de mate waarin organisaties externe investeerders nodig hebben om hun investeringen te
kunnen financieren.
In hoofdstuk 4 identificeren we voor de houders van kinderopvang welke persoon of organisatie de uiteindelijke
eigenaar is. Voor de grootste 70 spelers in de markt achterhalen we de specifieke kenmerken van de uiteindelijke
eigenaar, bijvoorbeeld of het een PE-onderneming betreft. Daarmee brengt dit hoofdstuk in kaart wat de omvang
is van private equity én van andere eigendomsvormen – zowel commercieel als niet-commercieel – binnen de sector.
Verder bespreken we in dit hoofdstuk hoe de op dit moment actieve PE-partijen opereren op de Nederlandse
kinderopvangmarkt. Vervolgens vergelijken we in hoofdstuk 5 verschillende typen eigenaren met elkaar op een
brede set van (markt)uitkomsten. Hierbij maken we onderscheid tussen aan PE gelieerde organisaties, overige
commerciële ondernemingen en niet-commerciële ondernemingen. Dit hoofdstuk laat daarmee zien wat het effect
is van PE-activiteit in de sector ten opzichte van andere typen eigenaren. Hoofdstuk 6 bespreekt de opbrengsten
van de casestudies. De gesprekken die we met ouders, medewerkers en bestuurders hebben gevoerd geven
verdere inkleuring aan de resultaten van de data-analyses. We sluiten af met een bespreking van de beperkingen
van het onderzoek en ideeën voor vervolgonderzoek.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

2

3

Institutionele context

Commerciële aanbieders verzorgen ruim 60 procent van het aanbod van
kinderdag- en buitenschoolse opvang in Nederland. Schaalvergroting binnen de
sector heeft de behoefte aan externe investeerders, waaronder private equity,
versterkt. Private equity is een eigendomsvorm die zich kenmerkt door scherpe
prikkels om de bedrijfswaarde te vergroten.

2.1 Hoe ziet de markt voor kinderopvang eruit?
De formele kinderopvang in Nederland bestaat uit opvang op kinderdagverblijven (KDV) voor kinderen tot vier jaar,
buitenschoolse opvang (BSO) voor basisschoolkinderen en opvang door ouderparticipatiecrèches of door
gastouders via een gastouderbureau. Uitgaande van het Landelijk Register Kinderopvang (LRK) 6 zijn er momenteel
(begin 2023) 9186 vestigingen voor KDV, 7813 vestigingen voor BSO en 19170 voorzieningen voor
gastouderopvang. In dit rapport richten we ons enkel op de markt voor opvang die door kindcentra – oftewel KDV
en BSO – wordt aangeboden. Een belangrijke reden hiervoor is dat voor gastouderopvang een andere set van
(markt)regels geldt dan voor de opvang van kindcentra. Ook richt deze studie zich primair op de rol van grote
aanbieders op deze markt en de eigenaren die aan deze grote spelers zijn verbonden. Gastouderopvang is
kleinschalig en maakt gewoonlijk geen onderdeel uit van een groter moederconcern. 7,8
Het huidige marktstelsel voor kinderopvang vindt zijn basis in de Wet kinderopvang (Wko). Deze wet, ingevoerd in
2005, is erop gericht op de marktwerking binnen de sector te stimuleren. Vóór 2005, toen het aanbod door
gemeenten en werkgevers werd bekostigd, bestonden er lange wachtlijsten voor kindplaatsen. De Wko verschoof
de bekostiging van de overheid en werkgevers naar de consument, door ouders zelf de marktprijs voor de
kinderopvang te laten betalen. Ouders worden middels de inkomensafhankelijke toeslag deels gesubsidieerd voor
de gemaakte kosten, maar dragen aan de marge de extra kosten van een hoger uurtarief.9 De gedachte achter deze
vraagfinanciering is dat vraag en aanbod beter op elkaar kunnen aansluiten, met minder lange wachtlijsten als
gevolg. Een vraagoverschot zorgt namelijk voor een opwaartse druk op prijzen, waardoor het voor aanbieders
aantrekkelijk wordt om het aanbod uit te breiden.
Dat het in de praktijk niet altijd even eenvoudig is om het aanbod uit te breiden, blijkt uit het feit dat in de jaren na
de invoering van de Wko de wachtlijsten en bezettingsgraden per regio stegen. Ook in recente jaren is er sprake
van groeiende wachtlijsten, grotendeels het gevolg van groeiende arbeidsparticipatie en een tekort aan

6
7
8

9

https://www.landelijkregisterkinderopvang.nl/pp/#/
Een uitzondering is ViaViela, een commercieel gastouderbureau met 55 vestigingen verspreid over Nederland.
Ook is het maar de vraag of kindcentra en gastouders tot dezelfde markt behoren: ouders die hun kind naar een
kindcentrum brengen, zullen doorgaans een naburig ander kindcentrum als geschikter alternatief zien dan een
naburige gastouder. Dit is ook de zienswijze van een aantal door de ACM geïnterviewde partijen inzake de concentratie
tussen KidsFoundation en Partou, waaronder Belangenvereniging van Ouders in de Kinderopvang (BOinK) en
Brancheorganisatie Kinderopvang (BK). Zie ACM, 2020.
Dat wil zeggen dat elke prijsstijging boven de door de overheid vastgestelde maximale uurprijs volledig ten laste komt
van de ouder(s), ongeacht de hoogte van het inkomen. Daarnaast geldt er nog een maximaal aantal uren dat vergoed
wordt. Zie hier voor een compleet overzicht van de vergoedingen voor ouders.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

4

personeel.10 Dat het aanbod zich moeilijk kan aanpassen aan een groeiende vraag zet een rem op de competitieve
werking van de markt. Daarnaast spelen er op de kinderopvangmarkt nog andere vormen van marktimperfecties
die de concurrentiedruk verminderen, zoals toetredingsbarrières en overstapkosten. Box 2.1 op de volgende
pagina gaat uitgebreider in de verschillende typen marktimperfecties die op deze markt spelen. Een goed begrip
hiervan is belangrijk om de aanwezigheid en gedrag van verschillende typen aanbieders binnen de
kinderopvangsector op waarde te schatten. Ook geeft het inzicht in hoeverre een grotere mate van subsidiëring
van de vraag – zoals in het voorgestelde nieuwe stelsel – kan leiden tot overwinsten.
Vóór de invoering van Wko in 2005 werd het kinderopvangaanbod grotendeels verzorgd door niet-commerciële
aanbieders, ook wel non-profitorganisaties genoemd. Zo bestond de markt in 2003 nog voor 60 procent uit
stichtingen.11 Een stichting is een rechtsvorm zonder winstoogmerk: er zijn geen aandeelhouders en er kan dus
geen winst worden uitgekeerd. Het resultaat dat behaald wordt met de activiteiten die de stichting onderneemt,
heeft grofweg twee bestemmingen: het kan worden toegevoegd aan de algemene reserve of worden uitgekeerd
aan de medewerkers van de stichting (bovenop het loon). Vanuit de algemene reserve kunnen er investeringen
worden gedaan in de geboden dienstverlening. Het is overigens geen garantie dat het behaalde resultaat door
stichtingen altijd wordt ingezet voor productieve investeringen. De misstanden bij enkele woningcorporaties
ongeveer tien jaar geleden, die uiteindelijk leidden tot een parlementaire enquête, zijn daar een uiterst voorbeeld
van.
Met de invoering van de Wko in 2005 is ook het aandeel commerciële aanbieders dat actief is binnen de sector,
flink gestegen. Zo bedroeg het percentage stichtingen in de sector in 2010 nog maar 30 procent; de overige 70
procent betrof commercieel aanbod. De toetreding van nieuwe for-profit aanbieders was dan ook grotendeels
verantwoordelijk voor de flinke groei in het aanbod sinds 2005, ook al was deze toename van het aanbod en dus
niet toereikend om de groei in de vraag volledig te matchen. Momenteel bestaat ruim 60 procent van het aanbod
uit commerciële aanbieders, waarvan 54 procent een besloten vennootschap (bv) is, 4 procent een eenmanszaak
en 4 procent een overige for-profit rechtsvorm heeft (zie Figuur 2.1). Dit betreft de verdeling van het aanbod op
houderniveau. Sommige houders zijn echter eigendom van een overkoepelende moederorganisatie (ook wel:
ultieme eigenaar) die niet dezelfde rechtsvorm heeft als de houder zelf. Denk bijvoorbeeld aan bv's die onderdeel
zijn van een stichting als moederorganisatie. Daarom wijkt de in Figuur 2.1 weergegeven verdeling op
houderniveau af van de verdeling op het niveau van de ultieme eigenaar. Laatstgenoemde verdeling brengen we
in Hoofdstuk 4 in kaart.

10

11

https://www.nu.nl/binnenland/6232768/jaren-wachten-op-kinderopvangplek-is-niet-alleen-een-randstedelijkprobleem.html
Van der Wiel (2011).

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Box 2.1

De markt voor kinderopvang wordt gekenmerkt door een aantal marktimperfecties

Er bestaat een aantal marktimperfecties op de kinderopvangmarkt die ervoor zorgen dat de concurrentiedruk naar
verwachting lager is dan op een volledig competitieve markt (zie ook ACM, 2020).
Ten eerste is de relevante geografische markt zeer lokaal. Volgens ACM moet voor de afbakening van de geografische
markt, voor zowel KDV als BSO, worden uitgegaan van een reistijd van maximaal rond de tien minuten. Toetreding van
nieuwe aanbieders tot de lokale markt wordt beperkt door een gebrek aan beschikbare huisvesting en personeel. De
disciplinerende werking van (de dreiging van) nieuwe toetreding op zittende aanbieders is dus ook maar beperkt
aanwezig.
Ten tweede zijn er voor ouders hoge overstapkosten. Ouders zullen niet zo snel veranderen van locatie, tenzij ze heel
ontevreden zijn over de geleverde kwaliteit of gehanteerde prijzen. (Veel) veranderingen van locatie komt het kind
namelijk doorgaans niet ten goede. Daarnaast is door de huidige krapte in de sector en de (in sommige delen van het
land) lange wachtlijsten overstappen lang niet altijd mogelijk. Dit betekent dat ouders, als ze eenmaal een locatie hebben
gekozen, grotendeels locked-in zijn. Dit geeft aanbieders (in theorie althans) de mogelijkheid om prijzen te verhogen of
kwaliteit te verlagen zonder dat bestaande klanten en masse weglopen. Overigens is de concurrentie om de consument
die nog niet gekozen heeft, groter in markten met hoge overstapkosten dan in markten zonder noemenswaardige
overstapkosten (zie bijv. Klemperer, 1987).
Ten derde bestaan er aanzienlijke toetredings- en uitbreidingsbarrières op de kinderopvangmarkt. Niet alleen het eerder
genoemde gebrek aan geschikte huisvesting en personeel speelt hierbij een rol. Ook schaaleffecten in de sector, die met
de invoering van de IKK zijn toegenomen, maken het voor potentiële toetreders moeilijk om actief te worden.
Als laatste bestaat er, op het moment dat ouders voor een locatie kiezen, asymmetrische informatie over de geboden
kwaliteit. Dat wil zeggen dat ouders minder op de hoogte zijn van de daadwerkelijke kwaliteit die er op een locatie wordt
geleverd dan de organisatie zelf dat is. Deze informatieasymmetrie verzwakt in theorie de prikkel voor aanbieders om te
investeren in kwaliteit. In de praktijk zijn er voor ouders meerdere manieren op beter op de hoogte te komen van de
geboden kwaliteit: zij kunnen een rondleiding aanvragen of inspectierapporten van de GGD consulteren. Ook doen
sommige kinderopvangorganisaties zelf onderzoek naar de kwaliteit die zij leveren en publiceren de resultaten daarvan
op hun website. Ook zijn de GGD-inspecties op zichzelf een waarborg dat aanbieders aan de minimale kwaliteitseisen
voldoen. Als er een tekortkoming wordt geconstateerd, rapporteert de GGD dit en kan de betreffende gemeente hierop
handhaven.
Deze verschillende marktimperfecties hebben gevolgen voor hoe een subsidie aan de vraagkant doorwerkt in de prijzen
en de winst van bedrijven. Bij een subsidie wordt de vraag groter en gewoonlijk inelastischer (minder prijsgevoelig). In
een volledig competitieve markt (zonder marktimperfecties) stijgen de evenwichtsprijs en hoeveelheid. Maar door
toetreding van nieuwe aanbieders vertaalt de hogere prijs zich in een competitieve markt niet in een (over)winst voor
bedrijven. De rents die aan de aanbodkant ontstaan door de hogere prijs komen ten gunste van de verschaffers van
productiefactoren, zoals werknemers en grond- en vastgoedeigenaren. Bedrijven bieden immers tegen elkaar op om
meer personeel en huisvesting te verkrijgen en zo het aanbod te vergroten tot het punt dat de competitieve prijs is bereikt.
Dit is anders in een imperfect competitieve markt. Nog steeds zorgt een vraagsubsidie voor een grotere en minder
prijsgevoelige vraag, maar aanbieders met marktmacht hebben de mogelijkheid om een prijs te zetten die hoger is dan
de competitieve prijs. Het gecreëerde aanbod is in zo'n situatie lager dan in een competitieve markt en een deel van de
subsidie valt ten deel aan aanbieders in de vorm van (over)winst. Voor de Amerikaanse zorgmarkt vinden Cabral et al.
(2018) dat overheidssubsidies de prijzen sterker opdrijven als de markt minder competitief is.

Overigens is het niet per definitie het geval dat alleen commerciële aanbieders een prikkel hebben om hun prijzen te
verhogen in imperfect competitieve markten. Uit onderzoek van Keeler et al. (1999) en Melnick en Keeler (2007) naar de
ziekenhuismarkt in de V.S. blijkt namelijk dat de prijs van non-profits hoger is als er minder concurrentiedruk is, hoewel
deze samenhang wat minder groot is dan voor for-profit aanbieders.

5

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 2.1

6

Huidige verdeling van het aanbod over typen rechtsvormen (anno 2022)

36%
54%
4%
4%

BV
Bron:

Eenmanszaak

Onbekend

Overig

Stichting

SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: Deze figuur toont de verdeling van het aanbod op houderniveau, waarbij het aanbod is gemeten naar het aantal
kindplaatsen.

Naast de commercialisering van het aanbod vond er na de invoering van de Wko-schaalvergroting binnen de sector
plaats. Zo is in de periode 2008-2010 de gemiddelde concerncapaciteit 12 van KDV-plaatsen jaarlijks met 4 procent
gestegen en de gemiddelde BSO-capaciteit met 12 procent per jaar. 13 Deze trend van schaalvergroting en
consolidatie in de markt heeft zich in recente jaren doorgezet: in 2017 waren er nog 3.165 houders, in 2019 waren
dat er 2.981, in 2020 2.922 en begin 2022 2.887. Dit terwijl de totale capaciteit aan kindplaatsen groeiende is. Een
vaak genoemde verklaring hiervoor is de invoering van de Wet innovatie en kwaliteit kinderopvang (IKK) en de
daarmee gepaard gaande strengere kwaliteitseisen. Om daaraan te kunnen voldoen, is een bepaald niveau van
professionaliteit gevergd dat doorgaans voor kleinere aanbieders moeilijker te bereiken is dan voor grotere. Dit
heeft ook met de mogelijkheid tot investeringen te maken. Zo laat eerder onderzoek van SEO (2018) zien dat kleine
organisaties bovengemiddeld vaak te maken hebben met hoge kosten als gevolg van de veranderde
beroepskracht-/kindratio. Zij hebben namelijk minder mogelijkheden om de groepsindeling aan te passen.14,15 Toch
is de markt nog in vrij sterke mate gefragmenteerd, zoals Figuur 2.2 toont: twee derde van het aantal houders bevat
slechts één of twee locaties en minder dan tien procent meer dan tien locaties. Hier komen we in Hoofdstuk 4 op
terug.

12
13
14
15

Dit is op het niveau van de moederorganisaties.
Van der Wiel (2011).
Kok et al. (2018).
Ook uit het Sectorrapport van het Waarborgfonds & Kenniscentrum Kinderopvang (2021) blijkt dat kleinere organisaties
een hogere zogenoemde ‘P-factor’ hebben, oftewel een minder efficiënte inzet van pedagogisch personeel op de
groep.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 2.2

7

Het aanbod op de kinderopvangmarkt is sterk gefragmenteerd

8%
1 of 2 vestigingen
3 of 10 vestigingen

24%

11 of 50 vestigingen
51 of 100 vestigingen
67%

Bron:

Meer dan 100 vestigingen

SEO Economisch Onderzoek

Als gevolg van schaalvergroting en marktconsolidatie ontstond ook de behoefte aan externe investeerders met
grote financiële slagkracht. Voor deze investeerders was en is de kinderopvangsector een aantrekkelijke branche
om in te investeren. Afgezien van de dip tijdens de (naweeën van de) financiële crisis en de daarmee gepaarde
bezuinigingen in de jaren 2012-2014, gaat het om een markt met een gestage groei in de vraag die een stabiel
rendement op de investering oplevert. In gesprekken die wij met het veld hebben gevoerd, kwam ook naar voren
dat investeerders binnen de kinderopvangsector mogelijkheden zien om bedrijven bij elkaar te brengen en
daarmee verder te professionaliseren. Met name bij kleinere organisaties lijkt er geregeld nog een substantiële
verbetering van de bedrijfsvoering mogelijk.
In de jaren rond de invoering van de Wko zijn grote investeerders actief geworden binnen de sector. Het gaat dan
specifiek om zogenoemde ‘private equity (PE)-fondsen’. Zo was Catalpa in 2001 de eerste kinderopvangorganisatie
die in handen kwam van een grote investeerder, namelijk het Nederlandse private equity-fonds Waterland. Rond
2007 werd er met het Nederlandse Navitas nog een andere PE-investeerder actief binnen de sector. Navitas was
destijds de eigenaar van SKON.16 Inmiddels is als gevolg van een aantal recente overnames de marktpositie van PEpartijen verder verstevigd. In Hoofdstuk 4 gaan we nader in op de PE-partijen die momenteel actief zijn binnen de
Nederlandse kinderopvangsector. Voor een beter begrip van de rol en invloed van PE-partijen binnen de sector, is
het eerst nuttig om in te gaan op de definitie van PE: wat is het, hoe werkt het, en welke mogelijke effecten heeft de
werkwijze van PE op verschillende typen stakeholders?

2.2 De definitie en werkwijze van private equity
Algemene kenmerken van private equity
Hoewel elk PE-fonds zijn eigen specifieke werkwijze heeft, is er een aantal gemeenschappelijke kenmerken te
benoemen (Figuur 2.3).17 Een PE-bedrijf is een onderneming die een investeringsfonds creëert van waaruit het in
16
17

https://www.kinderopvangtotaal.nl/kinderopvang-nog-steeds-interessant-voor-investeerders-kind965487w/.
Zie bijv. Ligterink et al. (2017).

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

8

niet-beursgenoteerde organisaties investeert. Het gaat hierbij doorgaans om de overname van, of
meerderheidsdeelneming in een volwassen bedrijf (buy-out) of om een investering in een startup (venture capital).
In een enkel geval neemt de PE-onderneming een minderheidsbelang en verschaft kapitaal aan het bedrijf om te
groeien. De overname wordt deels betaald door geld uit het PE-fonds en deels door middel van schulden. Het geld
in het PE-fonds wordt voor een klein deel opgebracht door de beheerders van het PE-fonds (general partners) en
voor het overgrote deel (vaak rond de 99 procent) door grote fondsinvesteerders (limited partners). Vaak zijn dit
institutionele beleggers, zoals pensioenfondsen. Het gebruik van schuldfinanciering zorgt voor een hefboomeffect
op het zelf ingelegde vermogen door de partners van het PE-fonds. Dat wil zeggen dat het rendement op het
ingelegde eigen vermogen hoger is dan zonder schuldfinanciering.
Figuur 2.3

PE-investeerders verdienen voornamelijk door het bedrijf binnen zeven jaar weer door te verkopen

Kenmerken private equity
Investeren in niet-beursgenoteerde organisaties
Vermogen vooral afkomstig van institutionele beleggers
Financieren overnames met relatief veel vreemd vermogen.
Houden de organisatie vier tot zeven jaar in bezit
Rendement vindt plaats bij verkoop
Nadrukkelijk betrokken bij bepalen van strategie van de onderneming
Bron:

SEO Economisch Onderzoek

Private equity-fondsen hebben een levensduur van veelal tien jaar en daarmee een middellange
investeringshorizon. Een overgenomen bedrijf wordt doorgaans na vier à zeven jaar doorverkocht en de
opbrengsten worden na aftrek van resultaatafhankelijke vergoedingen door de fondsbeheerders (general partners)
pro-rata verdeeld onder de fondsinvesteerders (limited partners). Dit kan aan een andere financiële koper zijn, zoals
een andere PE-onderneming, of een strategische koper. Bij laatstgenoemde gaat het dan vaak om een
onderneming die in dezelfde bedrijfstak actief is. Tot slot is er nog de optie om het bedrijf naar de beurs te brengen.
PE-ondernemingen behalen hun rendement gewoonlijk vooral bij de verkoop. Dan verzilveren ze de
waardetoename van het bedrijf dat ze een aantal jaar in beheer hebben gehad. De bedrijfswaarde staat gelijk aan
de som van de (verdisconteerde) verwachte winsten in de toekomst. Gedurende de eigendomsperiode zijn
winstuitkeringen aan PE-partijen doorgaans laag. Dit is omdat lopende inkomsten uit de onderneming grotendeels

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

9

worden aangewend om waardecreatie te realiseren of omdat er aan relatief hoge rente- en aflossingsverplichtingen
moet worden voldaan.
Er bestaan echter nog enkele andere manieren om gedurende de eigendomsperiode geldstromen van het
overgenomen bedrijf naar de PE-onderneming te genereren. Het gaat dan om aandeelhoudersleningen, sale-enleasebackconstructies en portfolio company fees voor de general partners. Bij aandeelhoudersleningen verschaft
de aandeelhouder een lening aan de vennootschap. Doorgaans hebben aandeelhoudersleningen de vorm van een
payment in kind-lening. Dit houdt in dat er geen (volledige) rentebetaling is gedurende de looptijd maar dat deze
wordt opgeteld bij de hoofdsom die ten tijde van verkoop of aan het einde van de looptijd moet worden afgelost.18
Bij een sale-en-leasebackconstructie worden bij een overname activa van het overgenomen bedrijf (bijv. onroerend
goed) verkocht aan de PE-onderneming en vervolgens tegen een vergoeding geleased door het bedrijf. Portfolio
company fees bestaan uit monitoring en transactiefees die op periodieke basis betaald worden door het
overgenomen bedrijf aan de general partners.19 Deze geldstromen vormen doorgaans maar een klein deel van het
rendement voor PE.
PE-partijen zijn goed gepositioneerd om tot rendementsverbeteringen te komen. Ze zijn niet alleen eigenaar, maar
ook duidelijk betrokken bij het beheer van de onderneming. Anders dan beursgenoteerde bedrijven kent private
equity een governancemodel waarbij de aandeelhouders met grote regelmaat direct contact hebben met het
management en daardoor goed zicht hebben op het functioneren van het management. Ook neemt PE gewoonlijk
zitting in de Raad van Commissarissen (RvC). Daarmee voorkomt PE het zogenoemde agency probleem waarmee
beursgenoteerde ondernemingen te kampen hebben. 20 Bij het laatstgenoemde type eigendomsvorm zijn er
doorgaans veel aandeelhouders die op grote afstand staan van het management. Elke individuele aandeelhouder
heeft zelf een te zwakke prikkel (of is niet in staat) om nauw toezicht te houden op het management, maar profiteert
er wel van als anderen dat wél doen. Het gevolg is dat er door aandeelhouders te weinig toezicht wordt gehouden
op het management, waardoor het management in staat is om zijn eigen doelstellingen na te streven. Deze
doelstellingen komen vaak niet geheel overeen met wat het beste is voor de waarde van de onderneming (en dus
voor de aandeelhouders).21
Naast de kleine afstand tot het management is er nog een aantal andere kenmerken van PE die de prikkel tot
waardevermeerdering op korte termijn verscherpen:
●

het management van het overgenomen bedrijf medeaandeelhouder maken. Hierdoor wordt het gedeelde
belang met de andere aandeelhouder(s) – de PE-partij – groter;

18

Afhankelijk van de vormgeving kan de aandeelhouderslening er daarnaast voor zorgen dat de aandeelhouder in het
geval van faillissement voor wat betreft het leningdeel een concurrente schuldeiser is en niet wordt achtergesteld. Er is
momenteel een discussie gaande of aandeelhoudersleningen bij een faillissement achtergesteld dienen te worden. Zie
bijvoorbeeld deze publicatie van de Rijksuniversiteit Groningen (Karapetian et al., 2021).
Zie Phalippou et al. (2018).
Jensen (1986) bespreekt de rationale voor PE-overnames in het licht van agency problemen. Agency problemen
bestaan in situaties waarin een agent (manager) werkzaamheden levert voor een principaal (aandeelhouder) en
belangen heeft die niet volledig in lijn zijn met de belangen van die principaal. Het is in dit soort situaties vaak niet
mogelijk om prestaties af te dwingen via een contract, omdat de werkzaamheden van de agent niet goed te observeren
zijn en niet goed contractueel kunnen worden vastgelegd. Bij contracteerbaarheid gaat het erom dat een onafhankelijke
derde partij (rechter) kan verifiëren of de agent de contractafspraken is nagekomen.
Wel is het zo dat er bij beursgenoteerde ondernemingen sprake is van gedelegeerde monitoring via de RvC, die ook
andere belangen dan alleen die van aandeelhouders moet wegen. Tegenwoordig ook is er vaak ook monitoring via
institutionele beleggers – die gezamenlijk het grootste deel van de aandelen van beursvennootschappen bezitten – en
activistische aandeelhouders zoals hedgefondsen.

19
20

21

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

●

●

10

de beloningsstructuur van PE-fondsen. De beloningsstructuur van general partners is zodanig ingericht dat
deze naast een prestatieonafhankelijke beheersvergoeding tevens een resultaatafhankelijke beloning
ontvangen nadat de limited partners een bepaald, van tevoren vastgesteld, rendement op hun investering (de
‘hurdle’) hebben ontvangen. Dit levert een sterke prikkel om een zo hoog mogelijk rendement op het ingelegde
fondsvermogen te behalen;
het financieren van overnames met relatief veel vreemd vermogen. Dit voorkomt dat managers vrije
kasstromen gebruiken om onrendabele investeringen te plegen.22 In plaats daarvan dwingt schuldfinanciering
managers om deze vrije kasstromen aan te wenden om schulden af te lossen en rentebetalingen te voldoen.
Daarnaast biedt schuldfinanciering als voordeel dat er bij een verbetering van bedrijfsprestaties – en dus
waardecreatie – een hoog rendement behaald wordt op het ingebrachte eigen vermogen. Dit wordt ook wel
het hefboomeffect genoemd. De aangegane schuld komt gewoonlijk op de balans van het overgenomen
bedrijf terecht.

De prikkel tot het behalen van rendement betekent dat PE doorgaans ‘aan de slag gaat’ met het overgenomen
bedrijf. Een PE-fonds kan na een overname op verschillende manieren waarde bij de overgenomen organisatie
creëren23:
●
●

●

●

22

23

24

het verbeteren van operationele en managementprocessen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het vervangen
van het oude management of het (verder) professionaliseren van de administratie en het personeelsbeleid;
het nastreven van groei. Het gaat dan geregeld om de zogenoemde ‘buy-and-buildstrategie’, waarbij de
overgenomen onderneming een actieve groeistrategie navolgt door andere, vaak kleinere, organisaties in de
markt op te kopen om zo een grotere speler in de markt te worden. Dit kan schaalvoordelen voor het bedrijf
opleveren – zoals een efficiëntere inzet van personeel op meerdere locaties – én een hogere mate van
marktmacht doordat er minder concurrenten overblijven. Naast deze groeistrategie – ook wel externe groei
genoemd – kan PE het overgenomen bedrijf ook inzetten op organische groei, bijvoorbeeld via
internationalisatie, het aanboren van nieuwe markten en het ontwikkelen van nieuwe producten en diensten;
het afstoten van niet of minder winstgevende bedrijfsactiviteiten of vestigingen en opstarten van
winstgevende vestigingen. Deze strategie kan ingegeven zijn door productiviteitsverschillen tussen
vestigingen, bijvoorbeeld doordat de een vestiging ver van de overige vestigingen van het bedrijf gelegen ligt
en daardoor niet kan profiteren van spillovers tussen vestigingen. Deze strategie kan echter ook de vorm
hebben van cherry picking, waarbij het overgenomen bedrijf zich veelal vestigt in gebieden waar de vraag en
betalingsbereidheid groot zijn;
belastingaftrek van rentebetalingen. De overname wordt deels met leningen gefinancierd om zo de eerder
beschreven hefboomwerking tot stand te brengen en het rendement op het door het PE-fonds ingebrachte
geld te verhogen. Voorheen bestond er ook nog een belangrijke fiscale reden om met veel vreemd vermogen
te werken: de betaalde rente erop was namelijk voor een deel aftrekbaar. In het afgelopen decennium is in
Nederland is de renteaftrek bij PE-overnames via wetgeving ingeperkt. Zo is de maximale renteaftrek bij een
winst boven één miljoen euro de afgelopen jaren stapsgewijs verlaagd tot 30 procent van het bedrijfsresultaat. 24
Voor het eerste miljoen euro aan winst geldt nog wel volledige aftrekbaarheid. Deze veranderde wetgeving is

De vrije kasstroom is het geld dat uit de onderneming kan worden gehaald zonder dat dit van invloed is op de
voortgang van de operationele activiteiten van de onderneming. De vrije kasstroom is ter beschikking aan de
vermogensverschaffers maar kan door het management ook worden aangewend voor onrendabele investeringen die
niet de waarde van de onderneming vergroten.
Merk op dat het hier om vergroting van de bedrijfswaarde gaat, oftewel de som van de verwachte winsten in de
toekomst.
https://www.ewmagazine.nl/opinie/opinie/2020/06/private-equity-761903/

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

●

11

niet alleen van kracht voor PE-ondernemingen, maar ook voor andere commerciële organisaties. Ook bestaat
er recente jurisprudentie die de mogelijkheid tot renteaftrek nog verder beperkt;25
het benutten van marktomstandigheden. Als PE-investeerders door kennis van de markt of van de over te
nemen onderneming in staat zijn om ondergewaardeerde ondernemingen op te kopen en op het juiste
moment te verkopen, levert dit rendement op.

Bij welke stakeholders komt de toegevoegde waarde terecht?
Als de PE-onderneming erin slaagt om waarde toe te voegen aan het overgenomen bedrijf, komt dat allereerst ten
gunste van de investeerders van het PE-fonds. Bij doorverkoop van het overgenomen bedrijf wordt er – mits er
gedurende de eigendomsperiode waarde is toegevoegd - een rendement behaald op de investering. Bij een
relatief laag rendement ontvangen alleen de limited partners een rendement op hun investering. Dit zijn veelal
institutionele beleggers, zoals pensioenfondsen die op zoek zijn naar rendement op het pensioenvermogen. Alleen
bij een voldoende hoog rendement gaat een deel van de winst bij verkoop naar de general partners.
Het huidige politieke en maatschappelijke discours over private equity in de kinderopvang spitst zich voor een groot
deel toe op de vraag in hoeverre PE publiek geld onttrekt aan de sector in de vorm van rendement voor de
investeerders. 26 Zoals vermeld behaalt het PE-fonds doorgaans het overgrote deel van het rendement bij de
doorverkoop, door het bedrijf voor een hoger bedrag te verkopen dan erin is geïnvesteerd. De aandelentransactie
op zichzelf leidt er niet toe dat er (publieke) middelen onttrokken worden aan de sector. Het gaat om een overname
van de bestaande onderneming door de nieuwe eigenaren tegen de geldende marktwaarde: de transactie zelf
maakt het bedrijf niet minder waard, er verdwijnt bij de overname geen geld uit de onderneming. In die zin vertelt
een transactiesom bij de verkoop door een PE-partij weinig over de mate waarin er geld wordt onttrokken aan de
sector.
Wel kan het zo zijn dat PE publiek geld aanwendt om vóór de verkoop de bedrijfswaarde te optimaliseren. In dat
geval is het relevant om te kijken of het publieke geld op een manier wordt geïnvesteerd die ook de publieke zaak
dient. Pas als de investeringen vooral ten goede komen aan de aandeelhouders en niet zozeer aan overige
stakeholders – zoals consumenten (ouders), werknemers en de belastingbetaler, kan gesteld worden dat de winst
bij verkoop het gevolg is van onttrekking van publiek geld aan de sector. Een belangrijke kanttekening hierbij is dat
het rendement bij verkoop grotendeels terechtkomt bij institutionele beleggers, waaronder pensioenfondsen. Een
hoger rendement op beleggingen stelt pensioenfondsen beter in staat om pensioenen te indexeren of premies te
verlagen, wat uiteindelijk ten gunste komt van de burger.
In hoeverre overige stakeholders meeprofiteren van de waardevermeerdering, hangt van een aantal factoren af.
Ten eerste is het van belang op welke wijzen PE de bedrijfswaarde vergroot.27 In het geval de waardevermeerdering
tot stand komt door een verbetering van de operationele en managementprocessen of betere benutting van
schaalvoordelen, is het aannemelijk dat consumenten hiervan profiteren. Een efficiëntere bedrijfsvoering betekent
immers dat de bedrijfskosten dalen, wat zich in een competitieve markt vertaalt in een lagere prijs. Ook kan het
25

26

27

Zo verbood het Gerechtshof Den Haag in 2020 de Franse investeringsmaatschappij Alpha de rentelasten van leningen
die gebruikt zijn voor de overname van optiek- en audioketen Hans Anders af te trekken van de belastbare winst van het
bedrijf. In hetzelfde jaar oordeelde het Gerechtshof Amsterdam dat het PE-fonds CVC Capital Partners na overname van
koffieautomatenexploitant Autobar de hieruit volgende rentelasten niet mag aftrekken van de winst. In beide gevallen
waren de overnames gefinancierd met een substantiële hoeveelheid vreemd vermogen, waaronder
aandeelhoudersleningen. Zie https://mena.nl/artikel/overnames-met-geleend-geld-verder-beperkt.
Zie bijv. de Kamervragen van Tweede Kamerleden Kathmann en Maatoug hierover en de antwoorden op deze vragen
van de minister van SZW en het position paper van brancheorganisatie BMK (2021).
Onder de belangrijkste stakeholders vallen gewoonlijk consumenten, personeel (inclusief het bedrijfsmanagement) en
de belastingbetaler.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

12

leiden tot een verbetering in de kwaliteit van het aangeboden product. Of het personeel hiervan profiteert, is op
voorhand niet duidelijk. Zo kan er door de efficiëntere bedrijfsvoering meer ruimte ontstaan om werknemers beter
te belonen, maar het optimaliseren van operationele processen kan ook betekenen dat het oude management
vervangen wordt of overtallig overig personeel ontslagen. Daarnaast komt een aantal van eerdergenoemde vormen
van waardevermeerdering vooral ten gunste van de aandeelhouders en slaat niet neer bij overige stakeholders. Zo
is een buy-and-buildstrategie gericht op het vergroten van het marktaandeel goed voor de waarde van het bedrijf,
maar mogelijk schadelijk voor de consument vanwege het prijsopdrijvende (en in sommige gevallen ook kwaliteit
verlagende) effect ervan. Ook cherry picking benadeelt (een deel van de) consumenten, omdat het de
toegankelijkheid van het aanbod kan verkleinen.
Ten tweede heeft de manier waarop overnames worden gefinancierd impact op andere stakeholders in de sector.
Door het gebruik van vreemd vermogen kunnen overnames tot stand komen die anders niet gerealiseerd zouden
zijn. Als na de overname in arbeidsvoorwaarden en kwaliteit van de kinderopvang wordt geïnvesteerd, komt de
schuldfinanciering ten goede aan ouders en medewerkers. Als het daarentegen vooral wordt ingezet om de
aandeelhouderswaarde te optimaliseren, bijvoorbeeld voor het navolgen van een buy-and-buildstrategie die
gericht is op het verkrijgen van meer marktmacht of het benutten van (inmiddels afgezwakte) fiscale voordelen,
komt dit niet ten goede aan andere betrokkenen binnen de sector. Verder kan een hoge schuldfinanciering leiden
tot onttrekking van publieke middelen aan de sector, als (over)winsten als gevolg van subsidiëring en
marktimperfecties (zie Box 2.1) vooral gebruikt worden om aan hoge rentelasten te voldoen en daardoor niet in het
bedrijf worden geïnvesteerd. Als laatste geldt bij een grote hoeveelheid vreemd vermogen dat het
faillissementsrisico toeneemt, wat zorgt voor negatieve externe effecten die worden afgewenteld op ouders,
werknemers en schuldeisers. Dit speelt met name als er niet-achtergestelde aandeelhoudersleningen worden
gebruikt, omdat de PE-onderneming dan bij een faillissement zich als schuldeiser kan opstellen en zo aanspraak
maken op een deel van de boedelverdeling.
Ten tweede zijn de condities van de markt waarop het overgenomen bedrijf opereert van invloed op de mate waarin
de waardevermeerdering terechtkomt bij de overige stakeholders. In een competitieve productmarkt is de
concurrentiedruk zodanig dat het overgenomen bedrijf de prikkel heeft om een substantieel deel van de
toegevoegde waarde – bijv. als gevolg van lagere bedrijfskosten – bij de consument neer te leggen. Dit kan zijn in
de vorm van een lagere prijs, of een hogere kwaliteit, of beide. Als het bedrijf dit namelijk niet doet, bestaat het
risico dat het uit de markt wordt gedrukt door concurrenten. Eenzelfde punt geldt voor een competitieve
arbeidsmarkt. Indien het bedrijf geen marktmacht heeft op de arbeidsmarkt en moet concurreren met andere
aanbieders om personeel, profiteren werknemers naar verwachting mee van de waardevermeerdering. 28 Indien er
echter marktfricties zijn die ervoor zorgen dat (sommige) aanbieders marktmacht hebben, is het echter minder
aannemelijk dat overige stakeholders volop meedelen in de toegevoegde waarde. Een speler met marktmacht op
de lokale productmarkt hoeft bij een prijsverhoging of kwaliteitsverlaging namelijk niet direct te vrezen voor een
groot verlies van klandizie. Een werkgever met marktmacht op de arbeidsmarkt weet nog steeds personeel te
werven, ook als de toegevoegde bedrijfswaarde zich niet of nauwelijks vertaalt in betere arbeidsvoorwaarden. 29
Zoals in Box 2.1 beschreven bestaan er op de markt voor kinderopvang de nodige marktfricties die een zekere mate
van lokale marktmacht in de hand kunnen werken.

28

29

Specifiek met betrekking tot de kinderopvangbranche geldt hier de kanttekening dat organisaties gehouden zijn aan de
landelijk geldende cao en personeel dus niet eenvoudig extra kan worden beloond.
Overigens hebben aanbieders met marktmacht bij een reductie van de kosten wel degelijk een prikkel om de prijs te
verlagen, zolang de vraag naar hun producten in enige mate gevoelig is voor de prijs. Een lagere prijs zorgt immers
voor een hogere afzet. De prijsverlaging is echter een stuk minder sterk dan in een volledig competitieve markt. Zie bijv.
Tirole (1988).

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

13

Empirische literatuur over private equity
In hoeverre PE in staat is waarde toe te voegen, op welke manieren dat gebeurt en bij welke stakeholders de
toegevoegde waarde dan neerslaat, lijkt dus sterk contextafhankelijk en a priori niet duidelijk. Om meer inzicht te
krijgen in deze vragen, bespreken we de wetenschappelijke empirische literatuur over private equity. Een
belangrijke kanttekening bij deze wetenschappelijke literatuur is dat veel studies over dit thema gebruikmaken van
data voor de V.S. of van data die PE-activiteiten in meerdere landen bestrijken. Daar Amerikaanse PE-fondsen
anders opereren dan de fondsen die actief zijn in Nederland, dienen de bevindingen in de internationale literatuur
met enige terughoudendheid vertaald te worden naar de Nederlandse situatie.
Uit de wetenschappelijke literatuur blijkt dat een overname door private equity doorgaans leidt tot een hogere
waarde van het overgenomen bedrijf. In een overzichtsartikel concluderen Kaplan en Strömberg (2009) op basis
van bestaande empirische studies dat PE-betrokkenheid grosso modo een positief effect heeft op de waarde van
de overgenomen onderneming. Deze bevinding wordt bevestigd door recentere artikelen over PE-overnames over
alle sectoren (bijv. Harris et al., 2014) en papers over buy-outs in specifieke sectoren (bijv. Howell et al, 2022, voor
PE-overnames van vliegvelden).
De waardevermeerdering van het bedrijf is veelal terug te voeren op de hierboven beschreven manier waarop
private equity opereert. Zo vinden Bloom et al. (2015) dat PE-beheerde bedrijven er betere managementpraktijken
op nahouden dan vrijwel alle andere eigendomsvormen.30 Davis et al. (2014) evalueren buy-outs in de VS in de
periode 1980-2005 en komen tot de conclusie dat de totale factorproductiviteit (TFP)31 van een bedrijf toeneemt na
een overname door private equity. De TFP-groei wordt veroorzaakt doordat een PE-bedrijf het proces van creative
destruction versnelt: het sluit sneller minder productieve vestigingen en opent sneller nieuwe, zeer productieve
vestigingen dan andere bedrijven. In een studie naar buy-outs in de restaurantsector in Florida komen Bernstein en
Sheen (2014) tot de conclusie dat PE-overnames voor een betere operationele kwaliteit zorgen, wat tot uiting komt
in schonere, veiligere en beter onderhouden restaurants.
In private markten waarin het marktmechanisme voldoende disciplinerend werkt, lijkt PE-betrokkenheid over het
algemeen ook gunstig uit te pakken voor overige stakeholders. De bevindingen van Bernstein en Sheen (2014) voor
de restaurantsector wijzen erop dat de productkwaliteit erop vooruitgaat na overname door een PE-partij, terwijl
prijzen dalen. Fracassi et al. (2022) concluderen op basis van data voor een brede set van consumentenmarkten dat
na een buy-out de omzet van het overgenomen bedrijf met gemiddeld 50 procent stijgt, terwijl de prijs van
bestaande producten slechts met 1 procent toeneemt. De toename wordt vooral veroorzaakt door de introductie
van nieuwe producten en geografische uitbreiding. Gebruikmakend van data voor verschillende sectoren in de V.S.
vinden Cohn et al. (2021) dat de veiligheid op het werk toeneemt na een overname door PE, terwijl de
werkgelegenheid daalt. Ook Davis et al. (2014) komen tot de conclusie dat de werkgelegenheid daalt als gevolg
van een buy-out, hoewel het netto-effect minder dan één procent bedraagt. Agrawal en Tambe (2016) vinden dat
door PE-investeringen de skills van de meeste werknemers toenemen, met betere langetermijncarrièreperspectieven als gevolg.
Voor markten waarin het marktmechanisme een minder sterke rol speelt, zoals in semipublieke sectoren, laat de
empirische literatuur vooral negatieve effecten van PE-betrokkenheid op overige stakeholders zien. Zo concluderen
Gupta et al. (2021) op basis van data voor de V.S. dat PE-bezit van verpleeghuizen een negatieve invloed heeft op
30

31

De uitzonderingen zijn beursgenoteerde bedrijven en familiebedrijven die gerund worden door externe (niet-familie)
managers. Deze eigendomsvormen scoren vergelijkbaar op managementkwaliteit als PE-gerunde ondernemingen.
‘Totale factorproductiviteit’ is een economische term die aangeeft hoe efficiënt de productiefactoren arbeid en kapitaal
worden ingezet om toegevoegde waarde te creëren.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

14

de kwaliteit van de zorg. Dit komt onder andere tot uitdrukking in een (kortetermijn)mortaliteit die 10 procent hoger
ligt dan voor niet PE-gelieerde verpleeghuizen. Als onderliggend mechanisme noemen Gupta et al. de verminderde
aanwezigheid van verpleegkundigen en navolging van kwaliteitsstandaarden. Voor het hoger onderwijs in de V.S.
vinden Eaton et al. (2020) dat PE-overnames van onderwijsinstellingen tot slechtere uitkomsten voor studenten in
allerlei dimensies leiden: het collegegeld stijgt met 1.600 dollar per jaar en het door studenten geleende geld met
12 procent, terwijl het slagingspercentage, de hoeveelheid schuldaflossing en inkomsten uit arbeid na scholing
dalen met respectievelijk 13, 5,6 en 5,8 procent.
Op basis van bovenstaande bespreking van de literatuur kunnen we een voorzichtige balans opmaken van de mate
waarin en op welke manieren PE waarde toevoegt aan een bedrijf en bij welke stakeholders deze toegevoegde
waarde terechtkomt. In private markten met voldoende concurrentiedruk lijken over het algemeen zowel de
aandeelhouders als overige stakeholders te profiteren van de aanwezigheid van PE. Voor sectoren waarin de
disciplinerende werking van de markt minder sterk aanwezig is, is het minder evident dat de waardevermeerdering
van het bedrijf ook tot positieve effecten voor consumenten en werknemers leidt. Hierbij gelden twee
kanttekeningen. Ten eerste bestaat het empirische bewijs voor laatstgenoemde constatering vooralsnog uit een
beperkt aantal studies. Ten tweede richten deze studies zich op de V.S. Het is niet evident dat de PE-fondsen die in
de Angelsaksische wereld actief zijn op eenzelfde manier opereren als de PE-partijen die Nederlandse
kinderopvangorganisaties hebben overgenomen. Daar komt bij dat er binnen het Nederlandse rechtssysteem
waarborgen bestaan die mogelijke negatieve effecten van PE-financiering kunnen mitigeren. Denk aan de
aangepaste wet en bestaande jurisprudentie omtrent de fiscale aftrekbaarheid van rentelasten, de
toezichthoudende rol van de Autoriteit Consument & Markt (ACM) bij overnames die mogelijk de mededinging op
de markt belemmeren en de toezichts- en handhavingsrol van de GGD’en en gemeenten op het voldoen aan
kwaliteitseisen door kinderopvanglocaties.
Het is dus nodig om meer inzicht te krijgen in de specifieke kenmerken en werkwijze van de PE-partijen die actief
zijn in de Nederlandse kinderopvangsector; dit komt aan bod in Hoofdstuk 4. In het hoofdstuk daarna analyseren
we aan de hand van verschillende databronnen in hoeverre PE-gelieerde kinderopvangorganisaties verschillen van
niet-PE-organisaties op verschillende uitkomstmaten. De uitkomsten van deze analysen schetsen een beeld van hoe
PE-betrokkenheid de verschillende stakeholders binnen de sector beïnvloedt. Maar eerst bespreken we aan de
hand van enquêteresultaten de mate waarin er behoefte is aan externe financiering binnen de
kinderopvangbranche en om welke vormen van externe financiering het dan gaat.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

3

15

Financieringsbehoefte binnen de sector

Uit een enquête onder kinderopvangorganisaties blijkt dat 95 procent in het
afgelopen jaar (2022) geen externe financiering nodig had. De verwachte behoefte
aan externe financiering ligt in komende jaren én na de stelselwijziging flink hoger.
Kinderopvangorganisaties leunen hierbij voor het overgrote deel op
bankfinanciering, ook als het de financiering van een overname betreft.
Om een eerste beeld te krijgen van de behoefte aan en motivatie voor externe financiering binnen de sector,
hebben we een enquête uitgezet onder leden van Brancheorganisatie Kinderopvang (BK) en Branchevereniging
Maatschappelijke Kinderopvang (BMK). Hierbij hebben we expliciet verzocht om de enquête in te laten vullen door
iemand binnen de organisatie die volledig zicht heeft op de financiële beslissingen van de organisatie, bijvoorbeeld
een financiële of algemeen manager. De vragen betreffen de externe financieringsbehoefte in het recente verleden
en de verwachte behoefte aan externe financiering in de nabije toekomst en na de ophanden zijnde stelselwijziging
in 2025. De enquête geeft inzicht in de financieringsbehoefte van bestaande organisaties, maar zegt niets over de
behoefte aan externe financiering van mogelijke toetreders in het nieuwe stelsel. In totaal hebben 120
kinderopvangorganisaties deelgenomen. Omdat we respondenten de mogelijkheid lieten om vragen over te slaan,
heeft niet elke vraag een respons van 120. Hieronder zullen we per vraag aangeven op hoeveel observaties de
uitkomsten zijn gebaseerd. De complete vragenlijst is terug te vinden in Bijlage C.
Voor wat betreft de organisatiegrootte is er de nodige variatie tussen respondenten. De grootste categorie (46,
oftewel 43 procent) bestaat uit respondenten met minder dan tien vestigingen en die dus relatief klein zijn. De
steekproef bevat echter ook een paar heel grote spelers met meer dan honderd locaties (10, oftewel 9 procent).
Ook voor wat betreft de rechtsvorm van de deelnemende organisaties is de steekproef divers: zij bevat 70
stichtingen, 30 bv’s, 4 vof’s, een maatschap en een commanditaire vennootschap (cv). Binnen de categorie
deelnemende bv’s is er slechts één organisatie waarvan de aandelen in handen zijn van private equity. In vrijwel alle
andere gevallen binnen deze categorie zijn de aandelen in handen van een of meerdere directeurengrootaandeelhouders (DGA’s). Daarom onderscheiden we aan PE gelieerde kinderopvangorganisaties niet als
aparte categorie bij de bespreking van de enquêteresultaten.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 3.1

16

De steekproef bevat variatie in de grootte van de deelnemende organisaties

Aantal locaties (N=108)

10

minder dan 10

9

tussen 10 en 25

46

tussen 25 en 50

19

tussen 50 en 100
meer dan 100
24

Bron:

SEO Economisch Onderzoek

Figuur 3.2

De steekproef bevat variatie in de rechtsvorm van de deelnemende organisaties

Rechtsvorm (N=106)

4 11
stichting
30

bv

vof
70

Bron:

maatschap
cv

SEO Economisch Onderzoek

3.2 Externe financieringsbehoefte in het recente verleden
We hebben respondenten allereerst gevraagd naar investeringsbeslissingen in het recente verleden (het jaar 2022)
en hoe deze investeringen gefinancierd zijn. Uit Figuur 3.3 blijkt dat vrijwel alle respondenten (89 procent) in 2022
hebben geïnvesteerd in het aannemen dan wel opleiden van personeel. Ook hebben veel organisaties
geïnvesteerd in de samenwerking met het onderwijs (66 procent), verduurzaming (51 procent) en onroerend goed
dan wel huisvesting (49 procent).

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 3.3

17

In 2022 is er vooral geïnvesteerd in personeel, samenwerking met het onderwijs en verduurzaming

Investeringsgebieden in 2022 (in %; N=106)
100
80

89
66

60
40

51

49
36

24

22

20

6

0

Bron:

samenwerking onderwijs

overname/fusie

verduurzaming

innovatie

aannemen/opleiden personeel

onroerend goed/huisvesting

investering ivm stijgende kosten

geen investeringen in 2022

SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: De percentages tellen bij elkaar op tot boven 100 procent. De reden hiervoor is dat respondenten meerdere
antwoorden op deze vraag konden geven.

Vrijwel alle organisaties die in 2022 hebben geïnvesteerd, hadden hiervoor geen externe financiering nodig. Slechts
vijf respondenten (vijf procent) gaven aan wél externe financiering te hebben gebruikt om te investeren in de
organisatie. Twee keer werd een banklening als externe financieringsvorm genoemd, één keer een (uitbreiding van
een) rekeningcourant, één keer een onderhandse lening en één keer een kapitaalinjectie van bestaande
aandeelhouders. Organisaties die geen externe financiering nodig hadden, gaven bijna allemaal aan dat er
voldoende eigen middelen – reserve of lopende inkomsten – waren om de investeringen te financieren. Het
percentage organisaties dat geen externe financieringsbehoefte had (95 procent) ligt hoger dan voor het gehele
mkb (84 procent).32 Overigens zijn er binnen de sector ook organisaties die niet kunnen investeren omdat ze niet
voldoende eigen middelen hebben of externe financiering kunnen verkrijgen. Hoe groot deze groep bij benadering
is, hebben we met deze enquête niet achterhaald.

3.3 Externe financieringsbehoefte in de nabije toekomst
Vervolgens hebben we respondenten gevraagd naar hun verwachte externe financieringsbehoefte in de komende
twee jaren (de jaren 2023 en 2024). Hieruit volgt dat 29 deelnemende organisaties (32 procent) verwachten in de
komende jaren externe financiering nodig te hebben. Dit is dus fors meer dan de financieringsbehoefte in het
recente verleden. Figuur 3.4 laat zien dat het om relatief veel stichtingen gaat.
32

CBS Financieringsmonitor 2022.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 3.4

18

Stichtingen verwachten relatief vaak externe financiering nodig te hebben in 2023/2024

Externe financiering in 2023/2024 (in %; N=93)
120
100
80
60
40
20
0
stichting

bv
Ja

Bron:

vof

Nee

SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: De rechtsvormen maatschap en cv hebben we in deze figuur buiten beschouwing gelaten, omdat we voor beide
slechts één antwoord op deze vraag hebben.

Gevraagd naar de investeringsgebieden waarvoor een externe financieringsbehoefte verwacht wordt, geeft de
overgrote meerderheid (74 procent) aan dat de middelen besteed worden aan onroerend goed dan wel
huisvesting; zie Figuur 3.5. Ook verwacht men, in mindere mate weliswaar, externe financiering te gaan gebruiken
voor verduurzaming (42 procent). Vergeleken met de investeringsgebieden in het recente verleden, worden
samenwerking met het onderwijs en het aannemen dan wel opleiden van personeel minder vaak genoemd. Figuur
3.6 laat zien dat in het geval van externe financiering organisaties vooral leunen op bankleningen (90 procent) en in
mindere mate op een (uitbreiding van een) rekeningcourant (16 procent) of een kapitaalinjectie van bestaande
aandeelhouders (10 procent). Veelgenoemde redenen om voor een banklening te kiezen zijn de vertrouwdheid en
eenvoudigheid ervan en de (tot voor kort) lage rente.
In het licht van de eerder genoemde consolidatieslag in de sector en de rol van externe financiering daarbij, is het
interessant om na te gaan welke organisaties externe financiering nodig denken te hebben voor overnames of
fusies. Van de 31 respondenten die de betreffende vraag hebben ingevuld, gaven er zeven aan dat zij in de
komende jaren naar verwachting externe financiering nodig hebben om overnames of fusies te bekostigen. Van
deze zeven organisaties zijn er drie een bv en vier een stichting. Met uitzondering van één betreft het uitsluitend
relatief grote organisaties met 40 of meer vestigingen. Zes van de zeven overwegen een banklening als externe
financieringsbron en drie een kapitaalinjectie van bestaande aandeelhouders.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 3.5

19

Organisaties verwachten vooral externe financiering te gebruiken voor onroerend goed/huisvesting

Investeringsgebieden in 2023/2024 (in %; N=31)
74

80
70
60
50
40
30

42
26

23

20

16

13

13

10
0
Samenwerking onderwijs

Overname/fusie

Verduurzaming

Aannemen/opleiden personeel

Onroerend goed/huisvesting

Investering ivm stijgende kosten

Anders
Bron:

SEO Economisch Onderzoek.

Toelichting: De percentages tellen bij elkaar op tot boven 100 procent. De reden hiervoor is dat respondenten meerdere
antwoorden op deze vraag konden geven.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 3.6

20

Respondenten verwachten hun externe financieringsbehoefte vooral te voldoen met bankleningen

Type externe financiering in 2023/2024 (in %; N=31)
100

90

80
60
40
16

20

10

19

0
Lening bij bank
Rekening courant
Kapitaalinjectie bestaande aandeelhouders
Anders
Bron:

SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: De percentages tellen bij elkaar op tot boven 100 procent. De reden hiervoor is dat respondenten meerdere
antwoorden op deze vraag konden geven.

3.4 Externe financieringsbehoefte na de stelselwijziging
Als laatste hebben we respondenten gevraagd naar hun verwachte behoefte aan externe financiering ná de
geplande stelselwijziging per 2025. Hierbij zijn we uitgegaan van het ‘beleidsrijke scenario’ van ABF Research
(2022)33, dat voorspelt dat het aantal uren dagopvang en BSO in 2031 respectievelijk 29 en 35 procent groter zijn
dan nu en het personeelstekort in 2031 29.000 personen bedraagt. Onder dat scenario verwacht 36 procent van de
respondenten externe financiering nodig te hebben na de stelselwijziging. Dit komt dus ongeveer overeen met de
verwachte financieringsbehoefte voor de komende twee jaren. Ook hier gaat het dan relatief vaak om stichtingen,
zoals Figuur 3.7 laat zien. En binnen deze categorie komt de verwachte behoefte aan externe financiering na de
stelselwijziging relatief wat vaker voor bij kleine organisaties. Voor stichtingen met minder dan tien vestigingen geldt
dat 48 procent verwacht externe financiering nodig te hebben, voor stichtingen met meer dan tien vestigingen is
dit 41 procent.

33

Zie ABF Research (2022).

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 3.7

21

Vooral stichtingen verwachten behoefte te hebben aan externe financiering na de stelselwijziging

Externe financiering na de stelselwijziging (in %; N=96)
120
100
80
60
40
20
0
stichting

bv
Ja

Bron:

vof

Nee

SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: De rechtsvormen maatschap en cv hebben we in deze figuur buiten beschouwing gelaten, omdat we voor beide
slechts één antwoord op deze vraag hebben.

Respondenten verwachten vooral externe financiering nodig te hebben na de stelselwijziging voor investeringen in
onroerend goed dan wel huisvesting (62 procent), het aannemen dan wel opleiden van personeel (59 procent) en
de samenwerking met het onderwijs (56 procent). Zie Figuur 3.8. Een belangrijke kanttekening bij de vragen over
de externe financieringsbehoefte na de stelselwijziging is dat een aantal respondenten aangaf dat beantwoording
van deze vragen moeilijk is omdat de precieze uitwerking van het nieuwe stelsel nog niet bekend is.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 3.8

22

Na 2025 wordt externe financiering naar verwachting vooral gebruikt voor het aannemen/opleiden
van personeel, onroerend goed/huisvesting en samenwerking met het onderwijs

Investeringsgebieden na stelselwijziging (in %,
N=34)
80
60
40
20

62

59

56

21

24

32

26
6

26
12

0

Bron:

Samenwerking onderwijs

Overname/fusie

Verduurzaming

Innovatie

Aannemen/opleiden personeel

Starten v/d organisatie

Onroerend goed/huisvesting

Investering ivm stijgende kosten

Overbrugging moeilijke periode

Anders

SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: De percentages tellen bij elkaar op tot boven 100 procent. De reden hiervoor is dat respondenten meerdere
antwoorden op deze vraag konden geven.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

4

23

Een scan van de markt voor kinderopvang

In de kinderopvang zijn stichtingen, zelfstandige ondernemers, een
langetermijninvesteringsfonds, een beursgenoteerd bedrijf en private equitypartijen actief. Tot de top-70 grootste kinderopvangorganisaties behoren vier aan
private equity gelieerde organisaties. Zij vertegenwoordigen 12 procent van de
gehele markt.
Om een zo volledig mogelijk beeld te krijgen van de actieve marktpartijen binnen de kinderopvangsector, hebben
we op basis van verschillende databronnen een marktscan uitgevoerd. De scan is uitgevoerd voor het KDV- en BSOaanbod. Zoal eerder vermeld blijven gastouderlocaties en -bureaus buiten beschouwing. Als eerste stap van de
marktscan is voor de gehele sector de ultieme eigenaar van elke locatie achterhaald. Met ‘ultieme eigenaar’
bedoelen we de entiteit aan de top van de eigendomsstructuur van het bedrijf. Box 4.1 beschrijft hoe locaties
gekoppeld zijn aan hun ultieme eigenaar. Op basis van de ultieme eigenaar brengen we in kaart welke locaties tot
hetzelfde concern behoren. Daarnaast kijken we of de ultieme eigenaar een commerciële of niet-commerciële
rechtsvorm heeft.
Vervolgens is ingezoomd op de 70 ultieme eigenaren met de meeste kindplaatsen. We kijken naar de top-70, omdat
PE vooral bij de grote organisaties een rol speelt. De top-70 vertegenwoordigt 52 procent van alle KDV- en BSOkindplaatsen in Nederland. Van de zeventig grootste ultieme eigenaren hebben we de organisatiestructuur
onderzocht. Ook is er gekeken of deze partijen een aparte vastgoed-BV hebben. Eén van de mogelijke manieren
om geld te onttrekken uit de kinderopvangsector is namelijk door vastgoed aan de organisatie te verhuren en deze
huur te laten betalen die terechtkomt bij de ultieme eigenaar. Voor commerciële spelers is achterhaald wat voor
type investeerder eigenaar is van de onderneming. In het geval de eigenaar een PE-onderneming betreft, hebben
we de kenmerken en werkwijze van deze PE-onderneming in kaart gebracht. beschrijft in detail de gehanteerde
methode om tot deze marktscan te komen.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Box 4.1

24

De ultieme eigenaar van elke locatie wordt in drie stappen achterhaald

Eind 2022 is een snapshot genomen van het landelijk register kinderopvang (LRK). Bij de locaties die eind 2022 actief zijn
is de ultieme eigenaar gezocht. In deze box wordt aan de hand van de locatie Big Ben Kids Amstelveen Fideliolaan
uitgelegd hoe we de locatie koppelen aan de ultieme eigenaar.
Stap 1:
De locatie Big Ben Kids Amstelveen Fideliolaan valt volgens het LRK onder de eigenaar Big Ben Kids Amstelveen
Fideliolaan B.V.. De locatie is sinds december 2015 in handen van Big Ben Kids Amstelveen Fideliolaan B.V. De huidige
houder heeft in 2015 de locatie overgenomen van de vorige houder ‘t Eigen Wijsje B.V. die sinds 1999 op deze locatie is
gestart.
Stap 2:
Vervolgens is de naam de huidige houder ingevoerd in de ORBIS-database. De ORBIS-database bevat vooral
bedrijfsinformatie van private bedrijven. In de ORBIS-database staat dat de houder voor 100 procent in handen is van Big
Ben Kids B.V.. Big Ben Kids B.V. is vervolgens weer volledig eigendom van Samenwerkende Kinderopvang B.V., welke op
haar beurt weer 100 procent eigendom is van de Cozobe B.V.
Stap 3:
Vervolgens is gekeken of de naam is genoemd tijdens gesprekken met sectorpartijen. Tijdens gesprekken met
sectorpartijen is namelijk besproken welke organisaties deels in handen zijn van PE-partijen. Ook is de database van
Zephyr geraadpleegd. Zephyr is een dataleverancier voor investeringsdata, in het bijzonder M&A. Na invoering van de
naam Samenwerkende Kinderopvang B.V. in de Zephyr-database blijkt dat deze onderneming in 2019 is overgenomen
door een private equity investeerder Bencis Capital Partners B.V. die via Cozobe B.V. deels eigenaar is van
Samenwerkende Kinderopvang B.V. en daarmee dus van Big Ben Kids B.V. en Big Ben Kids Amstelveen Fideliolaan B.V.

4.1 Overkoepelend beeld van de actieve marktspelers
Figuur 4.1 laat zien dat op het niveau van de ultieme eigenaren non-profits een marktaandeel hebben van 49
procent. Dit is hoger dan in Figuur 2.1, waarin wordt uitgegaan van de rechtsvorm op houderniveau. Dit verschil
wordt veroorzaakt doordat sommige grote stichtingen ook bv's onder zich hebben als houder. Sectorpartijen die
wij gesproken hebben, geven aan dat het voordeel van deze structuur is dat risico’s in het geval van het faillissement
van de houder worden gespreid. Zij geven verder aan dat de houders die onder een stichting vallen, geen prikkels
hebben om winst te maken: het organisatiemodel van de moedermaatschappij is leidend.
Figuur 4.1

Op het niveau van ultieme eigenaren vormen stichtingen de helft van het totale aanbod

14%
34%

BV
Eenmanszaak
Stichting
Onbekend

49%

4%

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Bron:

25

SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: Deze figuur toont de verdeling van het aanbod op het niveau van ultieme eigenaren, waarbij het aanbod is gemeten
naar het aantal kindplaatsen.

4.2 Eigendomsvormen van grote spelers (top-70)
Ook voor de grotere marktpartijen geldt dat het merendeel hiervan een non-profitorganisatie is (Figuur 4.2). Van
het aanbod van de grootste zeventig ultieme eigenaren34 is 65 procent in handen van een stichting. Voor wat betreft
de for-profit eigenaren binnen de top-70 zien we verschillende typen eigenaren. De drie grootste commerciële
organisaties zijn (gedeeltelijk) in handen van een PE-partij. Het gaat om de organisaties Partou, Babilou Family en
Samenwerkende Kinderopvang. Binnen de top-70 is er nog een andere organisatie in handen van private equity,
namelijk CompaNanny, maar die is aanzienlijk kleiner. In totaal vertegenwoordigen de aan PE gelieerde aanbieders
tezamen zo’n 23 procent van het totale aanbod van de top-70. Van de gehele markt hebben deze vier organisaties
dus ongeveer 12 procent in handen. Andere grote commerciële organisaties zijn in handen van een
beursgenoteerde onderneming35 (Kindergarden), een langetermijninvesteringsfonds (Norlandia kinderopvang) en
zelfstandig ondernemers (bijvoorbeeld Nummereen Kinderopvang).
Figuur 4.2

23 procent van het top-70 aanbod (12 procent van het totale aanbod) is PE-gelieerd

PE; 23%

Non-profit;
34%
Buiten top
70; 48%

Overige
for-profit;
12%
Nonprofit; 65%

Bron:

PE; 12%

Overige
for-profit;
6%

SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: De linkerfiguur toont hoe het aanbod van de 70 grootste organisaties is verdeeld over de verschillende typen
ultieme eigenaren. Zo is 23 procent van het totale aanbod van de grootste 70 aanbieders in handen van PE. De rechterfiguur
geeft het aanbod van de verschillende typen eigenaren binnen de top-70 als aandeel de totale markt. PE bezit dus 12 procent
van de totale kinderopvangmarkt (KDV en BSO tezamen). In beide figuren is het aanbod gemeten naar het aantal kindplaatsen.

34
35

De grootte van de ultieme eigenaar is hier gebaseerd op het totale aantal kindplaatsen.
Recent is een tweede beursgenoteerde organisatie toegetreden tot de markt, maar die valt buiten de top-70.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

26

Er zijn in de top-70 geen organisaties in eigendom van vastgoedbeleggers. Wel hebben sommige ultieme
eigenaren een vastgoed-bv in hun holding. Het betreft hier voornamelijk stichtingen. Dit strookt ook met de
gesprekken met het veld: de grote commerciële partijen die wij gesproken hebben gaven aan helemaal geen
vastgoed te bezitten. Uit de gesprekken met het veld bleek ook dat stichtingen vastgoed in een aparte bv
onderbrengen vanwege een risicoaspect. Mocht een houder failliet gaan, dan is het vastgoed met deze constructie
gered. Indien de failliet gegane organisatie geen doorstart kent, kan het pand verhuurd worden aan nieuwe
huurders.

4.3 Nadere blik op private equity-partijen
Voor de vier aan PE gelieerde organisaties in de top-70 zoomen we verder in op hun marktpositie en de betrokken
PE-partij.36 Voor wat betreft de marktpositie brengen we per organisatie de geografische spreiding van het aanbod,
veranderingen in het totale aanbod over tijd en het marktaandeel per gemeente in kaart. Informatie over
veranderingen in het aanbod is afkomstig van de organisaties zelf. Voor wat betreft de eigenschappen van de
betrokken PE-partij bespreken we het land van herkomst, de investeringsstrategie, het land van herkomst van de
limited partners en de structuur van de zeggenschap. We hebben niet voor alle PE-partijen en daaraan gelieerde
kinderopvangorganisaties dezelfde mate van informatie achterhaald. Daardoor is de bespreking van de ene
organisatie uitgebreider dan van de ander.

Partou
Partou is met een landelijk marktaandeel van ongeveer zeven procent de grootste kinderopvangorganisatie van
Nederland. 37 Figuur 4.3 toont dat Partou over bijna het gehele land vestigingen heeft. Het merendeel van de
vestigingen bevindt zich in de Randstad en het oosten van het land. In de meeste gemeenten heeft Partou een
marktaandeel van tussen de 1 en 30 procent. Merk hierbij op dat de in dit rapport weergegeven marktaandelen zijn
gebaseerd op het aanbod exclusief gastouderopvang. In de concentratiezaak van KidsFoundation en Partou uit
2020 behoorde gastouderopvang in de analyse van de ACM wel tot de relevante productmarkt. Als gevolg hiervan
komen wij op hogere marktaandelen uit. Voor wat betreft BSO heeft Partou in tien gemeenten een marktaandeel
dat boven de 50 procent ligt. Voor KDV gaat het om zeven gemeenten. Deze gemeenten liggen verspreid over het
gehele land. Op lokaal niveau – wat volgende de ACM de relevante geografische markt is – kunnen de
marktaandelen mogelijk hoger uitvallen. 38 Een analyse van marktaandelen op lokaal niveau ligt buiten de scope van
dit onderzoek en kan een relevant onderwerp zijn voor vervolgonderzoek.

36

37
38

Er is nog een vijfde organisatie actief die een investering heeft ontvangen van een Nederlandse private equity
maatschappij, maar deze organisatie valt buiten de top-70. Daarom is er verder geen verdiepend onderzoek gedaan
naar deze organisatie.
Partou komt voort uit een fusie van Partou en KidsFoundation in 2020.
Zie ACM (2020). Op basis van deze afbakening van de relevante geografische markt heeft de ACM geconcludeerd dat
de voorgenomen concentratie tussen KidsFoundation en Partou op vijf lokale markten voor kinderdagopvang en vier
lokale markten voor buitenschoolse opvang in Amsterdam-Oost/Eilanden mogelijk tot een mededingingsprobleem zou
leiden. Daarnaast constateerde zij eenzelfde mogelijk mededingingsprobleem voor zeven lokale markten voor
buitenschoolse opvang in Amsterdam-Zuidoost. Partou en KidsFoundation hebben vervolgens voorgesteld om drie
kinderopvanglocaties af te stoten. De ACM beoordeelde dit voorstel als voldoende effectief om het gezamenlijke
marktaandeel in de relevante lokale markten te verlagen naar een niveau waarbij de voorgenomen concentratie geen
significante beperking van de mededinging tot gevolg heeft. Onder deze voorwaarde heeft de ACM de voorgestelde
concentratie goedgekeurd.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 4.3

Bron:

27

In gemeenten in de Randstad en in Oost-Nederland heeft Partou een relatief groot marktaandeel

LRK, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

Partou groeit door het doen van overnames en het openen van nieuwe vestigingen. In de periode 2019-2021 heeft
Partou 16 overnames gedaan en in de eerste drie kwartalen van 2022 stond de teller op vier. Het gaat meestal om
organisaties met ongeveer vier vestigingen. Deze organisaties zijn meestal al actief in regio's waar Partou meerdere
vestigingen heeft. Door de aankoop van de twintig organisaties is het aantal kindplaatsen toegenomen met 3.081.
Naast overnames heeft Partou in de periode 2019-2022 ook nieuwe locaties geopend (38 locaties, 1.601
kindplaatsen) en locaties uitgebreid (326 kindplaatsen). In het totaal gaat het om 5.008 kindplaatsen.
In de periode 2019-2022 heeft Partou ook locaties moeten afstoten van de ACM. Het ging om drie locaties die
tezamen 263 kindplaatsen vertegenwoordigden. Daarnaast heeft Partou ook drie andere locaties verkocht en
verschillende locaties gesloten. Het sluiten van locaties heeft verschillende redenen: de verhuurder zegt het contract
op (negen locaties), locaties worden samengevoegd (34 locaties), verhuizing van de locatie (16 locaties) en overige
redenen (16 locaties). Ook is er een aantal locaties verkleind, waardoor er minder kindplaatsen zijn (901
kindplaatsen). In het totaal is het aanbod van Partou door sluitingen of inkrimping afgenomen met 4.841
kindplaatsen. Door het aantal nieuwe kindplaatsen te verminderen met het aantal verdwenen kindplaatsen is het
aantal kindplaatsen van Partou over de periode 2019-2022 gestegen met 160 kindplaatsen.
Partou is gedeeltelijk in handen van Waterland, een Nederlandse PE-onderneming. Waterland heeft via haar artikel
8 ESG-fonds een meerderheidsaandeel in Partou. 37 procent van het kapitaal van de fondsen van Waterland is
afkomstig van pensioenfondsen en 47 procent van het kapitaal van de limited partners van Waterland is afkomstig
uit Europa.39 Waterland investeert alleen in bedrijven die hun ‘besliscentrum’ in Europa hebben. Hun strategie is
erop gericht om bedrijven te laten groeien door middel van een buy-and-buildstrategie. Dit komt overeen met de

39

https://waterland.be/nl/over-ons/investeerders

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

28

strategie die Partou hanteert. Waterland heeft vier stoelen in de RvC van Partou. 40 Dit komt overeen met het
algemene beeld van PE, zoals geschetst is in Paragraaf 2.2, waarbij de aandeelhouders zich actief bemoeien met
de koers van het bedrijf. Vlak na de recente overname van de aandelen heeft Waterland voor 140 miljoen euro
geïnvesteerd in Partou. Dit geld wordt volgens Waterland gebruikt voor overnames en het verder professionaliseren
van de onderneming. Waterland maakt geen gebruik van aandeelhoudersleningen.
Figuur 4.4 toont de structuur van de holding waartoe Partou behoort. De houder Partou valt onder Partou B.V., dat
sinds de samenvoeging met KidsFoundation onder de KidsFoundation holdings B.V. valt. SmallSteps valt
bijvoorbeeld ook onder de Kidsfoundation B.V. Kidsfoundation B.V. is vervolgens onderdeel van Childcare B.V. In
Childcare B.V. worden alle internationale activiteiten samengevoegd. Het gaat dan om activiteiten in Nederland,
Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Childcare B.V. is weer onderdeel van Orange Midco B.V. en Delphine
Topholding B.V. Waterland geeft aan dat gebruik wordt gemaakt van een mid- en topholding, omdat de bankschuld
meestal op midholdingniveau zit. De bank heeft in het geval van een faillissement dan direct de beschikking over
100 procent van de aandelen. Op het niveau van Delphine Topholding B.V. wordt de jaarrekening gemaakt.
Waterland bezit de aandelen van Delphine Topholding B.V.

40

De andere twee stoelen worden bezet door onafhankelijke commissarissen die worden voorgedragen door de
Ondernemingsraad.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 4.4

29

De structuur van de holding waartoe Partou behoort

Waterland

Investeerder

Delphine Topholding
B.V.

Orange Midco B.V.

Childcare B.V.

Bevat de
buitenlandse
activiteiten

Kidsfoundation
Holdings B.V.

Hieronder valt
ook SmallSteps

Partou Holding B.V.

Partou B.V.
Bron:

Houder

ORBIS, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

Partou was voor het in handen kwam van Waterland ook al in handen van private equity. In januari 2020 is Waterland
medeaandeelhouder van Partou geworden naast Onex als meerderheidsaandeelhouder, een Canadese PEonderneming. In die tijd heette de organisatie nog KidsFoundation. Onex had de organisatie in 2018 overgenomen
van H.I.G. Capital en zocht bij de overname van Partou partnerschap van Waterland in 2020. H.I.G. Capital kocht
KidsFoundation in 2014 over uit de failliete inboedel van Estro, de kinderopvangorganisatie die in datzelfde jaar
failliet was gegaan. Estro was in die tijd in handen van Providence Equity Partners. Providence is een Amerikaanse
PE-investeerder, die op zijn beurt in 2010 de organisatie had overgekocht van Bencis. In Paragraaf 4.4 gaan we in
op de manier waarop Waterland de recente overname van Partou heeft gefinancierd en hoe 12 jaar eerder
Providence de overname van Estro bekostigde.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

30

Babilou Family
Met een landelijk marktaandeel van twee procent is Babilou Family de vijfde kinderopvangorganisatie van
Nederland in termen van totaal aantal kindplaatsen. Babilou Family is een Frans kinderopvangconcern dat
wereldwijd opereert. In Nederland bezit Babilou Family de merken BLOS, Zonnekinderen, Wonderland, Zein
international childcare en BijdeHandjes. Figuur 4.5 laat zien dat de vestigingen van Babilou zich vooral bevinden in
de Randstad en het midden van het land. In de meeste gemeenten bezit Babilou Family tussen de 1 en 10 procent
van de kindplaatsen, met in enkele gemeenten een marktaandeel van boven de 50 procent.
Figuur 4.5

Bron:

Babilou Family heeft relatief hoge marktaandelen in Midden- en Oost-Nederland

LRK, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

Eén van de organisaties in handen van Babilou was voor de overname ook al in handen van een PE-investeerder.
BLOS kinderopvang was namelijk vanaf 2017 deels in handen van Mentha Capital. Mentha Capital is een
Nederlandse PE-maatschappij. In 2017 had Mentha Capital een meerderheidsaandeel verkregen in BLOS
kinderopvang. In 2020 heeft Mentha Capital hun deel van de aandelen verkocht aan Babilou Family.
Antin Infrastructure Partners is sinds 2020 de meerderheidsaandeelhouder van Babilou Family (52 procent). Dit
meerderheidsbelang hebben zij verkregen door het aandelenpakket van Cobepa (een Belgische PE-maatschappij)
over te kopen. De andere aandelen zijn in handen van de oprichters en twee andere PE-investeerders, namelijk
Raise Investissement en TA Associates. De oprichters zijn dus nog steeds betrokken bij Babilou Family.
Antin Infrastructure Partners is een van oorsprong Frans PE-fonds dat zich richt op investeringen in
infrastructuurbedrijven. Infrastructuurbedrijven opereren in essentiële markten, zoals transport, energie en sociale
infrastructuur (gezondheidszorg en kinderopvang). 45 procent van het kapitaal is afkomstig van pensioenfondsen.
22 procent is afkomstig van verzekeringsmaatschappijen. 65 procent van de limited partners is afkomstig uit

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

31

Europa.41 Antin Infrastucture Partners heeft sinds september 2021 ook een notering aan de beurs in Parijs. 42 Antin
wordt in dit onderzoek gezien als een PE-fonds, omdat de aandelen betrekking hebben op het bedrijf Antin
Infrastructure Partners. De specifieke investeringsfondsen van Antin worden vooral gevuld met kapitaal van limited
partners. Daarnaast investeert Antin per fonds in verschillende bedrijven in verschillende sectoren.
RAISE Investissement is een PE-investeerder uit Frankrijk. Raise richt zich specifiek op bedrijven uit Frankrijk die een
omzet hebben van tussen 50 en 500 miljoen euro. Sinds 2015 hebben zij een belang in Babilou, de voorganger van
Babilou Family. TA Associates is een PE-investeerder uit de Verenigde Staten en sinds 2017 investeerder in Babilou.

Samenwerkende Kinderopvang
Samenwerkende Kinderopvang heeft een landelijk marktaandeel van 1,7 procent en is daarmee de achtste
kinderopvangaanbieder van Nederland. Samenwerkende Kinderopvang is een organisatie waar verschillende
labels onder vallen, met allemaal hun eigen karakter en kenmerken. Het gaat om de houders Zo Kinderopvang,
Speel-Inn, Topkids, De Kleine Wereld, Les Petits, Big Ben Kids, Ben Belle, Fris! Kinderdagverblijven, Rivakids, Eigen
& Wijzer, Kids and Carrots, Babbels, SamSam en PUUR Kinderopvang.
Het aanbod van Samenwerkende Kinderopvang is redelijk verspreid over Nederland, met uitzondering van het
oosten van Nederland. Deze spreiding is terug te zien in Figuur 4.6. In de meeste grote gemeenten ligt het
marktaandeel tussen de 1 en 10 procent. Buiten de grote steden ligt het marktaandeel van Samenwerkende
Kinderopvang in sommige gemeenten hoger. In zes gemeenten heeft Samenwerkende Kinderopvang meer dan 50
procent van de KDV-markt in handen. In het geval van BSO gaat het om twee gemeenten.
Samenwerkende Kinderopvang heeft in de periode 2020-2022 zeven labels toegevoegd aan Samenwerkende
Kinderopvang. In totaal zorgden de overnames voor een toename van 6.000 kindplaatsen. Naast overnames heeft
Samenwerkende Kinderopvang 55 nieuwe locaties geopend. In het totaal gaat het om ongeveer 2.000
kindplaatsen. Dit is dus extra aanbod. Daartegenover staat één sluiting. De locatie is gesloten omdat de verhuurder
van het pand andere plannen had waarbij het grootste deel van de kinderen op een andere locatie opvang
aangeboden heeft gekregen.

41
42

https://www.antin-ip.com/who-we-are/diversified-investor-base.
https://live.euronext.com/nl/product/equities/FR0014005AL0-XPAR.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 4.6

Bron:

32

Het aanbod van Samenwerkende Kinderopvang is breed verspreid over Nederland

LRK, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

Bencis is één van de aandeelhouders van Samenwerkende Kinderopvang. Bencis is een PE-investeerder uit
Nederland. Zij investeren voornamelijk in bedrijven die maximaal een operationeel resultaat hebben van 50 miljoen
euro. Bencis is sinds 2019 betrokken bij Samenwerkende Kinderopvang en heeft het merendeel van de aandelen
in handen. De andere aandelen zijn onder andere in het bezit van de oprichters van de verschillende labels die
onder Samenwerkende Kinderopvang vallen. Sommige van de oprichters van deze labels zitten in het
managementteam van Samenwerkende Kinderopvang. Het aanbieden van aandelen aan het management komt
overeen met de governancestructuur die PE doorgaans hanteert om het gedeelde belang te vergroten (zie
Paragraaf 2.2). In 2019 zijn er ook eigen aandeelhoudersleningen verstrekt ter overbrugging van het aantrekken
van vreemd vermogen, maar die zijn inmiddels omgezet in aandelen. Bencis heeft één vertegenwoordiger in de
RvC en Bencis ontvangt geen portfolio company fees vanuit Samenwerkende Kinderopvang.

CompaNanny
CompaNanny is met een marktaandeel van 0,7 procent de kleinste organisatie binnen de top-70 die gedeeltelijk in
handen is van private equity. Zoals Figuur 4.7 laat zien, is CompaNanny vooral actief in de regio Amsterdam en in
de gemeente Den Haag. Hier hebben zij per gemeente gemiddeld een marktaandeel van vijf procent. Ze hebben
in geen enkele gemeente een marktaandeel dat hoger is dan 30 procent. Dat geldt voor zowel de BSO- als de KDVmarkt.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 4.7

Bron:

33

CompaNanny is vooral actief in Amsterdam (en buurgemeenten) en Den Haag

LRK, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

De oprichters van CompaNanny hebben nog steeds het merendeel van de aandelen in hun bezit. Sinds 2020 heeft
ook Ergon Capital Partners een (minderheids)belang in CompaNanny. Ergon Capital is een Belgische PEmaatschappij. Ergon richt zich vooral op bedrijven uit de Benelux, Frankrijk, Duitsland, Spanje en Italië met een
waarde van minder dan 300 miljoen euro. 50 procent van het kapitaal komt van institutionele investeerders en
ongeveer 40 procent van particuliere investeerders. Al het kapitaal komt uit Europa.43 Ergon Capital gaat uit van een
investeringsperiode van drie tot zeven jaar.

Eigendomsduur van private equity in de kinderopvang
Uit bovenstaande bespreking blijkt dat qua governance PE-partijen die actief zijn in de Nederlandse
kinderopvangsector een structuur hanteren die vergelijkbaar is met hoe private equity doorgaans opereert. Ook
voor wat betreft de periode tot doorverkoop wijkt PE in de kinderopvang niet af van wat gangbaar is voor de
eigendomsperiode van private equity. Dit laat Figuur 4.8 zien. Deze figuur toont de eigendomsperiode voor de
verschillende PE-partijen die actief zijn (geweest) in de kinderopvangsector. Exclusief Navitas, dat van 2007 tot 2020
SKON/Partou in handen had, is het aantal jaar tot verkoop gemiddeld circa vier jaar. Inclusief Navitas is het aantal
jaar tot verkoop gemiddeld zes jaar.
Figuur 4.8

De eigendomsperiode van PE in de kinderopvang ligt meestal rond de vier jaar

Naam
investeerder

Naam onderneming

Jaar van
aankoop

Jaar van
verkoop

Verkocht aan

Aantal jaar
tot verkoop

Waterland

Catalpa

2001

2006

Bencis

5

Bencis

Catalpa

2006

2010

Providence

4

43

https://ergoncapital.com/about-us-funds-and-investors/

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

34

Navitas44

SKON/Partou

2007

2020

Onex/Waterland

13

HIG45

KidsFoundation

2014

2018

Onex

4

Mentha Capital

BLOS kinderopvang

2017

2020

Babilou Family

3

Onex

KidsFoundation46

2018

2022

Waterland

4

Bron:

SEO Economisch Onderzoek

Marktaandelen van grote stichtingen
Verder komt in de bespreking van de aan PE gelieerde kinderopvangorganisaties naar voren dat drie van de vier
organisaties in sommige gemeenten een groot marktaandeel bezitten, tot wel meer dan 50 procent. Dat grote
marktaandelen niet alleen zijn voorbehouden aan de grote commerciële spelers, blijkt als we de grote stichtingen
onder de loep nemen. De drie grootste non-profit kinderopvangorganisaties zijn Stichting Kind & Co Ludens,
Stichting Humankind en Stichting Wij Zijn Jong 47. Zij hebben respectievelijk 2,8, 2,7 en 2,4 procent van de gehele
markt in handen.
Uit Figuur 4.9 blijkt dat deze non-profits minder verspreid zijn over Nederland dan de meeste PE-organisaties.
Daarnaast laat Figuur 4.9 zien dat deze stichtingen in de meeste gemeenten waarin zij actief zijn een marktaandeel
in de KDV-markt hebben van 10 tot 30 procent. In 14 gemeenten verzorgen de drie grootste stichtingen minstens
50 procent van het KDV-aanbod. Stichting Humankind heeft in relatief veel gemeenten een marktaandeel dat boven
de 50 procent ligt. In één gemeente vormen ze het gehele aanbod aan kindplaatsen en in een andere gemeente
vormen ze 80 procent van het KDV-aanbod. Een belangrijke kanttekening blijft dat het hier KDV-aanbod betreft,
dus exclusief gastoudervoorzieningen. Figuur 4.10 laat zien dat deze stichtingen in 21 gemeenten minstens 50
procent van het BSO-aanbod verzorgen. In zes van deze gemeenten ligt het marktaandeel boven de 80 procent.
Stichtingen hebben dus voor BSO vaker meer dan de helft van de markt in handen dan voor KDV.

44
45
46

47

Navitas Capital is een investeringsfonds in handen van textielondernemer Jan Zeeman.
HIG was daarvoor reeds mede-eigenaar van Estro die in 2014 een doorstart maakte onder de koepel Kidsfoundation.
KidsFoundation fuseerde in 2020 samen met Partou en ging verder onder de naam Partou. Waterland werd op dat
moment minderheidsaandeelhouder in Partou.
Onder Stichting Wij Zijn Jong vallen de houders KluppluZ, Korein, Kwink, Skar en Spelenderwijs Ede.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 4.9

35

In 14 gemeenten verzorgen de drie grootste stichtingen minstens 50 procent van het KDV-aanbod

KDV
Stichting Kind & Co Ludens

Bron:

Stichting Humankind

Stichting Wij Zijn Jong

LRK, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

Figuur 4.10 In 21 gemeenten verzorgen de drie grootste stichtingen minstens 50 procent van het BSO-aanbod

BSO
Stichting Kind & Co Ludens

Bron:

Stichting Humankind

Stichting Wij Zijn Jong

LRK, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

4.4 Hoe financiert PE overnames binnen de kinderopvang?
Over het algemeen worden de bedragen die gemoeid zijn met overnames door PE niet bekend gemaakt. Dit geldt
ook voor PE-overnames binnen de kinderopvangsector. Maar ook data over overnamesommen die door andere
grote commerciële partijen of stichtingen worden betaald om kleinere kinderopvangorganisaties over te nemen,
zijn ons niet bekend. Het gaat om onderhandse transacties waarbij er geen wettelijke verplichting tot publiekelijke

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

36

bekendmaking is. Al met al hebben wij niet kunnen achterhalen wat er door PE-partijen betaald is voor de aandelen
van een kinderopvangorganisatie of hoe de overname is gefinancierd.
Op basis van faillissementsverslagen en artikelen kunnen we wel een gedetailleerd beeld schetsen van de
financiering van de overname van Estro. Dit beeld kunnen we afzetten tegen de beschikbare informatie over recente
overnames door PE-ondernemingen binnen de sector. Specifiek kijken we dan naar de overname van Partou door
Waterland en van Samenwerkende Kinderopvang door Bencis.

Financiering van de overname van Estro
Uit het onderzoeksverslag48 naar het faillissement van Estro blijkt dat de koopprijs die Providence in 2010 voor Estro
heeft betaald 500,5 miljoen euro bedroeg. Hiervan is 493 miljoen euro betaald aan Bencis – grootaandeelhouder
en enig bestuurder van Catalpa (de voorganger van Estro) – en de resterende 7,5 miljoen euro aan dhr. Peters, de
eerdere CEO van Catalpa. De EBITDA van Catalpa bedroeg in 2009 46 miljoen euro. EBITDA staat voor Earnings
Before, Interest, Taxes, Depreciation and Amortization en betreft de winst voor aftrek van renteresultaat, belastingen
en afschrijvingen. De transactiesom kwam dus neer op een EBITDA-multiple van 10,9.49 Volgens de leden van de
RvC van Catalpa was deze multiple destijds niet ongebruikelijk. De gemiddelde EBITDA-multiple in Europese buyouts lag in 2010 vlak onder de 10 (Bain & Company, 2023). De multiple voor Catalpa lag naar alle waarschijnlijkheid
binnen de bandbreedte van wat in die dagen bij PE-overnames betaald werd.
Het overnamebedrag werd voor 66 miljoen euro – zo’n 13 procent van het aankoopbedrag – gedragen door
Providence zelf.50 Het resterende bedrag van 434 miljoen euro werd met schuld gefinancierd. De bankfinanciering
bedroeg 235 miljoen euro in totaal: 230 miljoen euro in bankleningen 51 en 5 miljoen is afkomstig van
kredietfaciliteiten.
Daarnaast bestond er ook een aandeelhouderslening van 225 miljoen euro aan Catalpa. De
aandeelhoudersleningen waren vooral bedoeld om de overname te financieren (204 miljoen euro) maar zijn ook
gebruikt om bestaande schulden van Catalpa af te lossen en om de transactiekosten te betalen. De
aandeelhoudersleningen zijn verstrekt door Providence tegen een non-cash rentevergoeding van 15 procent per
jaar en met een looptijd van negen jaar. Dit betekent dat de rente niet jaarlijks wordt betaald maar opgeteld bij de
totale lening. Aan het eind van de looptijd moet de organisatie de geaccumuleerde rentelasten samen met de
hoofdsom van de lening terugbetalen. Deze aandeelhouderslening was achtergesteld. Dit betekent dat in het geval
van een faillissement de achtergestelde lening pas wordt terugbetaald nadat de andere schuldeiser(s) betaald zijn.
Daarnaast was de lening niet gedekt door een onderpand en behoorde het in financiële zin tot het
garantievermogen (eigen vermogen). In juridische en fiscale zin behoorde de lening tot het vreemd vermogen. De
verwachting was dan ook dat de non-cash rente onder de regelgeving van destijds fiscaal aftrekbaar zou zijn. Omdat
het een achtergestelde aandeelhouderslening betrof met een looptijd die langer was dan de looptijd van de
bankfinanciering, waren banken niet zo bezorgd over het gebruik van de aandeelhouderslening. De verwachting
was dat als de onderneming in problemen zou komen, de aandeelhouderslening zou worden omgezet in aandelen.

48

49
50

51

Het eerste deel is te vinden via: https://www.rechtspraak.nl/SiteCollectionDocuments/onderzoeksverslag-estro-groepbv-1.pdf. Het tweede deel is te vinden via: https://www.rechtspraak.nl/SiteCollectionDocuments/onderzoeksverslagestro-groep-bv-2.pdf
Deze multiple wordt berekend door de koopprijs van 500,5 miljoen euro te delen door de EBITDA van 46 miljoen euro.
Dit gebeurde middels een storting van Providence uit het PE-fonds in BidCo. BidCo was een holding in het bezit van
Providence.
Het gaat hier om gesecureerde bankleningen. Oftewel bankleningen met zekerheden en pandrecht.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

37

Tijdens de overname vond er een juridische fusie plaats tussen de BidCo (de holding met de schuldfinanciering dat
eigendom was van Providence) als verkrijgende vennootschap en Catalpa N.V. als verdwijnende vennootschap. De
gefuseerde vennootschap heette Estro Groep B.V.. Door de fusie belandden alle schulden van BidCo op de balans
van Estro (debt push down).52 Doordat de schulden die werden gebruikt om de overname te financieren op de
balans van Estro terechtkwamen, steeg de totale schuld naar 460 miljoen euro. Ter vergelijking: het bedrag aan
uitstaande schuld vóór de overname bedroeg tussen 30 en 75 miljoen euro. De schuld was dus minstens
verzesvoudigd.53

Financiering van recente overnames door PE
Voor de overname van Partou heeft Waterland tussen de 35 en 40 procent vreemd vermogen gebruikt, de rest is
met eigen vermogen gefinancierd. Het vreemde vermogen betreft aflossingsvrije leningen die komen van de al
bestaande vreemd vermogenverschaffers van Partou, waaronder de Rabobank. Partou geeft aan dat door deze
financieringsconstructie de solvabiliteit in 2022 is gestegen naar 45 procent. Merk op dat wij in het volgende
hoofdstuk onze bevindingen met betrekking tot de solvabiliteit baseren op het jaar 2021. Partou houdt deze hogere
solvabiliteit deels aan vanwege grote uitbreidingsplannen in verband met de ophanden zijnde stelselwijziging. Er
is geen gebruikgemaakt van aandeelhoudersleningen. Na de overname is er een kapitaalinjectie van ongeveer 140
miljoen euro geweest, waarbij volgens Partou een vergelijkbare mix van eigen vermogen en vreemd vermogen is
gehanteerd als bij de initiële investering. Partou geeft aan dat deze middelen zijn gebruikt om zowel te groeien als
onderneming als te investeren in de kwaliteit van het aanbod.
De initiële overname van Samenwerkende Kinderopvang is volgens betrokken partijen volledig gefinancierd met
vermogen dat is verstrekt door de aandeelhouders. Een deel van dit vermogen bestond oorspronkelijk uit
aandeelhoudersleningen. In 2021 bedroegen de aandeelhoudersleningen ongeveer 11 procent van het totale
vreemde vermogen op de balans van Samenwerkende Kinderopvang. In 2022 zijn de resterende
aandeelhoudersleningen geconverteerd naar eigen vermogen. Na de initiële overname is er extra vermogen
geïnjecteerd in Samenwerkende Kinderopvang ter financiering van verschillende investeringen, waaronder verdere
digitalisering, kwaliteitsgroei en uitbreidingen.
Op basis van de door de organisaties aangeleverde informatie kunnen we dus concluderen dat de financiering van
recente overnames door PE-partijen een wezenlijk ander karakter heeft dan de overname van Estro door Providence
in 2010. Er is minder gebruikgemaakt van schuldfinanciering en aandeelhoudersleningen zijn of helemaal niet
verstrekt of zijn na enkele jaren geconverteerd naar eigen vermogen.

52

53

Debt push down refereert naar alle methodes die gebruikt worden om ten minste een deel van de overnameschuld
door te schuiven naar de onderneming die wordt overgenomen.
Hierin nemen we de aandeelhouderslening mee als schuld, wat het in juridische zin ook is. De schuldfinanciering van de
overname bedroeg 434 miljoen euro en EBITDA voor het jaar 2009 bedroeg 46 miljoen euro. Daarmee is de schuldEBITDA multiple 9,4. Exclusief de aandeelhouderslening gaat het om een EBITDA multiple van 4,5. In 2010 was in de
V.S. bij slechts 20 procent van alle buy-outs de schuld-EBITDA-multiple hoger dan 6.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

5

38

Vergelijking tussen typen eigenaren

PE heeft een groter aanbod in wijken die bovengemiddeld scoren op leefbaarheid
of sociaaleconomische status dan non-profits. De kans op een overtreding bij een
aan PE gelieerde vestiging is kleiner dan bij een non-profit-locatie. Verder heeft PE
hogere uurprijzen en een lagere solvabiliteit.
In dit hoofdstuk gaan we na wat de effecten zijn van de aanwezigheid van private equity op uitkomsten in de
kinderopvangsector. Dat doen we door aan PE gelieerde aanbieders te vergelijken met overige commerciële
aanbieders en met non-profit organisaties (stichtingen) in de top-70. We richten ons hierbij primair op de effecten
voor twee belangrijke stakeholders binnen de sector, namelijk ouders en werknemers. Onderzochte uitkomsten die
vooral betrekking hebben op ouders, zijn de groei van het aanbod, het aanbod per type wijk, de kwaliteit van de
geboden kinderopvang en de gehanteerde uurprijzen. Voor uitkomsten die betrekking hebben op werknemers
kijken we naar het (bruto)loon, type contract, aantal gewerkte uren en verloop. Als laatste laten we zien hoe de
financiële kengetallen van de verschillende typen aanbieders zich tot elkaar verhouden.
De reden waarom we aan PE gelieerde aanbieders matchen met overige commerciële partijen en stichtingen uit de
top-70, is dat dit tot een eerlijke vergelijking leidt. Zo is uit eerder onderzoek van SEO, in samenwerking met AEF,
namelijk gebleken dat schaalgrootte van een kinderopvangorganisatie invloed heeft op bijvoorbeeld de kans dat
er bij een GGD-inspectie een overtreding wordt geconstateerd. 54 Ook voor wat betreft andere uitkomsten is het
aannemelijk dat schaalgrootte van invloed is. Zo is het denkbaar dat het verloop bij kleine organisaties kleiner is
dan bij grote.

5.1 Groei van het aanbod
Het aantal kindplaatsen van organisaties die gelieerd zijn aan PE is sinds 2019 jaarlijks gegroeid. Het aantal
kindplaatsen is tussen 2019 en 2021 met ongeveer 45 procent gegroeid. Zie Figuur 5.1. De sterkste toename vond
plaats in 2020. Dit heeft onder andere te maken met de aankoop van CompaNanny door een PE-onderneming
(Ergon Capital). Non-profit en overige for-profit organisaties zijn in dezelfde periode gegroeid met ongeveer 10
procent. Dit is kleiner dan de stijging voor PE, maar nog steeds groter dan de stijging van het aantal kindplaatsen
in de gehele markt, dat was in de periode 2019-2021 namelijk drie procent. Een belangrijke kanttekening hierbij is
dat het gaat om het maximaal aantal kindplaatsen zoals gemeten in het LRK. Het maximale aantal kindplaatsen hoeft
niet gelijk te zijn aan het daadwerkelijke aantal kinderen dat naar de opvang gaat.

54

Schelfhout et al. (2022).

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 5.1

39

Het aantal kindplaatsen van PE-organisaties is tussen 2019 en 2021 met 45 procent toegenomen

Toename kindplaatsen
160%
140%
120%
100%
80%
60%
40%
20%
0%
2019

2020
Non-profit

Bron:

Overige for-profit

2021
PE

Totaal (KDV/BSO)

LRK-data, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: Per jaar is gekeken hoeveel kindplaatsen er aan het eind van het jaar waren. Locaties die in het jaar gesloten zijn,
zijn dus niet meegenomen. In het figuur gaat het om het maximumaantal kindplaatsen, zoals in het LRK weergegeven. Voor 2019
gaat het in het totaal om 618.623 kindplaatsen, in 2020 om 628.160 kindplaatsen en 635.225 kindplaatsen.

Figuur 5.2 laat zien dat voor de aan PE gelieerde organisaties geldt dat het aantal extra kindplaatsen door nieuwe
locaties ongeveer gelijk is aan het aantal verdwenen kindplaatsen door sluitingen. De stijging zoals weergegeven
in Figuur 5.1 komt dus vooral door overnames en niet zozeer door nieuwe locaties. Een kanttekening hierbij is dat
uit het vorige hoofdstuk bleek dat het bij een deel van de sluitingen om verhuizingen en samenvoegingen gaat. Een
sluiting hoeft dus niet per se samen te vallen met het verdwijnen van bezette kindplaatsen. Voor non- en overige
for-profit organisaties is er een hele lichte stijging van het aanbod te zien over de tijd.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 5.2

40

De stijging van het aantal kindplaatsen van PE-gelieerde organisaties is ongeveer gelijk aan het aantal
verdwenen kindplaatsen door het sluiten van locaties

Extra kindplaatsen door
nieuwe locaties
6%

5%

6%

5%

5%
4%
4%

4%

Verlies kindplaatsen door
sluiten locaties

4%

4%

3%

4%
3%

5%
4%

2%

2%

1%

1%

0%

2%

3%

3%

3%

2%

0%
2019
Non-profit

Bron:

4%

4%

3%

2%

5%

4%

2020
Overige for-profit

2021

2019

PE

Non-profit

2020
Overige for-profit

2021
PE

LRK-data, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: In het LRK is gekeken wat de start- en einddatum is van de locatie. Als de startdatum in het desbetreffende jaar valt,
dan zien we dit als een nieuwe locatie. Hetzelfde geldt voor de einddatum. Vervolgens is gekeken wat het aandeel is ten opzichte
van het totaal aantal kindplaatsen dat in het desbetreffende jaar actief aanwezig was. Het totaal bevat dus ook de gesloten en
geopende locaties. In het figuur gaat het om het maximumaantal kindplaatsen, zoals in het LRK weergegeven.

5.2 Aanwezigheid per type wijk
Private equity kan mogelijk een belangrijke invloed op de sector hebben in het geval zij zich specifiek richt op
bepaalde typen wijken. Mocht namelijk blijken dat PE-partijen vanwege een hoger rendement voornamelijk actief
zijn in rijkere wijken of in de Randstad (cherry picking) kan dat mogelijk tot verschaling van het aanbod van
achterstandswijken of van het aanbod buiten de Randstad leiden.55 In het vorige hoofdstuk zagen we al dat het PEaanbod zich merendeels concentreert in de Randstad. Volgens de betrokken partijen is dit niet zozeer het gevolg
van cherry picking, maar van het feit dat schaalvoordelen beter benut kunnen worden als de locaties van een en
dezelfde organisatie in elkaars nabijheid liggen. Dit maakt bijvoorbeeld een flexibele inzet van personeel over
meerdere locaties beter mogelijk.
Om na te gaan hoe het PE-aanbod zich in verschillende typen wijken (binnen en buiten de Randstad) verhoudt tot
het overige aanbod gebruiken we twee verschillende indicatoren die de sociaaleconomische status (SES) van een
wijk in kaart brengen. De eerste indicator is de SES-score per wijk die door het CBS wordt geconstrueerd. 56 De SESindicator van het CBS verdeelt wijken onder in vijf verschillende categorieën, uiteenlopend van ‘zeer onvoldoende’
tot ‘uitstekend’. De andere indicator is de door Atlas Research ontwikkelde Leefbaarometer. Dit instrument
categoriseert wijken naar de mate van leefbaarheid, waarbij de verschillende categorieën de afwijking ten opzichte
55
56

Zie bijv. Koelewijn (2019).
De sociaaleconomische statusscores van het CBS zijn gebaseerd op financiële welvaart, het opleidingsniveau en het
recente arbeidsverleden van huishoudens. https://www.cbs.nl/nl-nl/faq/infoservice/hoe-interpreteer-je-de-ses-woascores-en-hoe-zijn-deze-bepaald-

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

41

van de gemiddelde scoren weergeven.57 De Leefbaarometer loopt dus van ‘Zeer grote negatieve afwijking’ tot ‘Zeer
grote positieve afwijking’. De onderliggende variabelen en operationalisatie van deze constructen verschillen van
elkaar, zodat er geen perfecte correlatie bestaat tussen de Leefbaarometer en de SES-score. De vergelijking van de
scores op beide indicatoren vergroot dus de robuustheid van de analyse van het aanbod op wijkniveau. Voor de
SES- en leefbaarheidsscore gaat het in het totaal om bijna achtduizend observaties (locaties).
Op basis van zowel de SES-indicator van het CBS als de Leefbaarometer concluderen we dat private equity relatief
veel aanwezig is in wijken die bovengemiddeld goed scoren op deze indicatoren. Zo blijkt uit Figuur 5.3 dat 40
procent van het PE-aanbod zich bevindt in een wijk die bovengemiddeld scoort op de Leefbaarometer en 10
procent van het aanbod in een wijk die benedengemiddeld scoort. Voor stichtingen zijn deze percentages
respectievelijk 23 en 16 procent. Deze verschillen in percentages zijn statistisch significant. Voor wat betreft de SESscore zien we een soortgelijk beeld, hoewel wat minder uitgesproken. Figuur 5.4 toont dat 53 procent van het PEaanbod zich in een wijk bevindt met een bovengemiddelde SES-score en 19 procent in een wijk met een
benedengemiddelde SES-score. Voor non-profits zijn deze percentages respectievelijk 46 en 26 procent. Voor
zowel de indeling op basis van de Leefbaarometer als op basis van de SES-score laat het overige for-profit-aanbod
een patroon zien dat vergelijkbaar is met dat voor non-profits.
Figuur 5.3

Aan PE gelieerd aanbod is vaker te vinden in wijken met een hogere score op de Leefbaarometer

Percentage aanbod in verschillende typen wijken (o.b.v. de
Leefbaarometer)
100%
80%

23%

30%

62%

52%

40%

60%
40%

50%

20%
0%

Bron:

57

16%

17%

Non-profit

Overige for-profit

PE

Benedengemiddelde wijk

Gemiddelde wijk

Bovengemiddelde wijk

10%

SEO Economisch Onderzoek

De Leefbaarometer geeft een inschatting van de leefbaarheid van de wijk. Dit gebeurt aan de hand van de volgende vijf
dimensies: fysieke omgeving, woningvoorraad, voorzieningen, sociale samenhang en overlast en onveiligheid.
https://www.leefbaarometer.nl/resources/LBM3Instrumentontwikkeling.pdf

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 5.4

42

Aan PE gelieerd aanbod is relatief vaker te vinden in wijken met een hoge SES-score

Percentage aanbod in verschillende typen wijken (o.b.v. de
SES-score van het CBS)
100%
80%

46%

49%

29%

24%

26%

27%

19%

Non-profit

Overige for-profit

PE

Benedengemiddelde wijk

Gemiddelde wijk

Bovengemiddelde wijk

53%

60%

40%
20%
0%

Bron:

28%

SEO Economisch Onderzoek

Een mogelijke verklaring voor bovengenoemd resultaat is dat private equity zich vooral richt op de
kinderopvangmarkt in het (Rand)stedelijke gebied, vanwege redenen die losstaan van cherry picking. Denk
bijvoorbeeld aan het al eerder genoemde punt over clustering van locaties, waarvan de schaalvoordelen in stedelijk
gebied naar verwachting groter zijn dan in de periferie. Als wijken in het (Rand)stedelijk gebied gemiddeld
genomen goed scoren op de Leefbaarometer en de SES-indicator van het CBS, is het dus minder aannemelijk dat
de gevonden correlatie tussen PE-eigendom en aanbod in typen wijken het gevolg is van cherry picking.

5.3 Kwaliteit van de kinderopvang
Een andere belangrijke uitkomstmaat waarop we PE-aanbod vergelijken met het aanbod van andere typen
eigenaren, is de kwaliteit van de geboden kinderopvang. Hiertoe gebruiken we twee verschillende databronnen.
Ten eerste brengen we aan de hand van de inspectiedata de geconstateerde tekortkomingen per type locatie in
kaart. Het betreft hier overtredingen op de minimale voorwaarden waaraan de kwaliteit van de kinderopvang moet
voldoen. De GGD toetst per locatie deze voorwaarden tijdens een inspectiebezoek. De door ons gebruikte
inspectiedata (GIR-data) zijn afkomstig van de Inspectie van het Onderwijs (IvhO). Ten tweede meten we de
geboden kwaliteit met behulp van de data die worden verzameld ten behoeve van de Landelijke Kwaliteitsmonitor
Kinderopvang (LKK). De LKK wordt door de Universiteit Utrecht (UU) en Sardes uitgevoerd in opdracht van SZW.
Deze data brengen, anders dan de inspectiedata, vooral de proceskwaliteit in kaart. Het gaat dan om
kwaliteitsindicatoren als emotionele kwaliteit, educatieve kwaliteit en de algemene structurele en proceskwaliteit
(ook wel: omgevingsschalen, waaronder ‘ruimte en meubilering’, ‘activiteiten’ en ‘programmastructuur’).

Overtredingen op kwaliteitseisen
Uit Figuur 5.5 blijkt dat er op PE-locaties minder vaak een overtreding wordt geconstateerd door de GGD dan op
non-profit-locaties of locaties verbonden aan een overige for-profit speler. In de periode 2019-2021 is in alle jaren
het percentage overtredingen op aan PE gelieerde locaties 3 tot 5 procentpunt lager dan op locaties van stichtingen
en 3 tot 14 procentpunt lager dan op locaties van overige for-profit organisaties. Voor 2021 komt het verschil tussen
PE en de andere typen eigenaren neer op 12 procent. Deze verschillen zijn in alle jaren statistisch significant. Verder

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

43

blijkt het mediane aantal overtredingen per locatie, conditioneel op dat er minstens één overtreding wordt
geconstateerd, voor PE niet hoger te zijn dan voor non-profits en overige for-profits (en in 2020 lager dan voor nonprofits).
Als mogelijke verklaring voor de samenhang tussen PE en kans op een overtreding zou men kunnen denken aan de
in de vorige paragraaf besproken uitkomst. Het is namelijk a priori denkbaar dat er minder overtredingen zich
voordoen in wijken die bovengemiddeld scoren op leefbaarheid en SES-score. Uit het eerder genoemde onderzoek
van SEO en AEF blijkt echter dat er geen significante correlatie is tussen de SES-score van een wijk en de kans op
een overtreding. Een kanttekening hierbij is dat dit eerdere onderzoek alle locaties (exclusief gastouderopvang)
betrof, terwijl we hier alleen de top-70 locaties opnemen.
Figuur 5.5

Op PE-gelieerde locaties wordt minder vaak een overtreding geconstateerd dan op overige locaties

40%
35%

35%
30%

30%
27%

26%

25%

25%

25%

22%

21%

22%

20%
15%
10%
5%
0%
2019

2020
Non-profit

Bron:

Overige for-profit

2021
PE

GIR-data bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: De resultaten betreffen de score op de overtredingsindicator van de top-70 organisaties. De overtredingsindicator
geeft het percentage van alle bezochte locaties in het jaar met een overtreding. Voor PE is het totaal aantal bezochte locaties in
onze dataset in 2019 823, in 2020 796 en in 2021 1.262. Voor overige for-profits is het totaal aantal bezochte locaties in 2019
752, in 2020 511 en in 2021 769. Voor non-profits is het totaal aantal bezochte locaties in 2019 4.167, in 2020 2.589 en in 2021
4.291.

Aangezien de resultaten gaan over jaren die vóór 2022 liggen, is de informatie van de marktscan uit het vorige
hoofdstuk gecorrigeerd voor overnames en verkopen. Dit is gedaan aan de hand van DUO-gegevens en
nieuwsberichten. Ten eerste is voor de periode 2019-2022 per jaar gekeken naar wie de houder was van de locatie.
Als er een overname plaatsvond waardoor de locatie van houder veranderde, is dit gecorrigeerd op basis van DUOgegevens over de relatie tussen de locatie en de houder. Voor de locaties die niet veranderen van houder maar van
eigenaar (houder blijft dus bestaan), hebben we informatie gekregen van diverse marktpartijen (met name de PEorganisaties). Daarnaast is ook informatie via nieuwsberichten verzameld. Voor beide correcties is de volgende
beslisregel gehanteerd: de nieuwe eigenaar zien we in het jaar pas als eigenaar als die de locatie meer dan een half
jaar in bezit heeft gehad. Een uitgebreidere toelichting staat in Bijlage B.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

44

Proceskwaliteit
Naast de inspectierapporten hebben we ook gekeken naar de emotionele en educatieve kwaliteit van
kinderopvanglocaties. Deze data zijn afkomstig van de Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang (LKK). De LKKgegevens richten zich meer op de pedagogische kwaliteit van de kinderopvang dan de inspectiegegevens. In de
LKK worden de emotionele en educatieve kwaliteit van kinderopvanglocaties onderzocht via verschillende
methodes. De Classroom Assessment Scoring System (CLASS) en de Nederlands Consortium Kinderopvang
Onderzoek (NCKO)-schalen58 brengen de proceskwaliteit in beeld. Het gaat dan om de emotionele kwaliteit van
interacties (zoals de sfeer in de groep, de mate waarin de medewerker sensitief en kindvolgend is in de interacties)
en de educatieve kwaliteit (het faciliteren en stimuleren van de brede cognitieve en taalontwikkeling van kinderen).
Het verschil tussen de NCKO-indicator en de CLASS-indicator zit vooral in het feit dat de NCKO-indicator ook
meeneemt op welke wijze de medewerker de interacties tussen kinderen onderling begeleidt. De CLASS-indicator
focust meer op de brede cognitieve en taalontwikkeling. Ook houdt laatstgenoemde indicator meer rekening met
de wijze waarop kinderen inhoudelijke feedback ontvangen. Voor beide indicatoren geldt dat hogere waarden een
hogere kwaliteit betekenen. De CLASS-indicator wordt gemeten op een zevenpuntsschaal. Omdat de NCKOindicator een construct is van meerdere onderliggende instrumenten die op een verschillende schaal worden
gemeten, is deze indicator omgezet naar gestandaardiseerde z-scores.
Naast de proceskwaliteit is ook gekeken naar de kwaliteit van de omgeving, ook wel omgevingsschalen 59 genoemd.
De omgevingsschalen zijn meer globale maten voor het meten van de algehele kwaliteit, inclusief structurele
kwaliteitskenmerken zoals de inrichting van de omgeving en het activiteitenaanbod. Ook voor de
omgevingsschalen zijn de waarden gestandaardiseerd. In het rapport van de Universiteit van Utrecht en Sardes (Slot
et al., 2018) staan de methodes en indicatoren gedetailleerder beschreven. De gegevens komen uit de
onderzoeken die zijn verricht tussen 2018 en 2022.
Er zijn geen significante verschillen tussen de PE gelieerde locaties en non-profit gelieerde locaties als het gaat om
de emotionele kwaliteit van interacties (Figuur 5.6). Er is wel een verschil te zien in de NCKO-scores, maar het verschil
is maar licht significant (op 10 procent significantieniveau). De gemiddelde CLASS-scores laten geen significante
verschillen zien voor emotionele kwaliteit. Locaties in handen van PE verschillen ook niet significant van locaties in
handen van non-profits als het gaat om de educatieve kwaliteit van interacties (Figuur 5.6). De verschillen in
gemiddeldes tussen beide groepen zijn niet significant. Dit geldt voor zowel de CLASS-indicator als de NCKOindicator. Verder zijn er geen significante verschillen tussen non-profit-locaties en aan PE gelieerde locaties in
kwaliteit als het gaat om de inrichting van de groepen, de aanwezige materialen en het activiteitenaanbod (Figuur
5.7).
Al met al concluderen we dus dat er geen verschillen in de pedagogische kwaliteit zijn tussen PE-gelieerde locaties
en non-profit-gelieerde locaties. Voor vijf van zes indicatoren is er helemaal geen significant verschil en voor één is
het verschil slechts licht significant (op 10 procent significantieniveau).

58

59

De NCKO-schalen zijn ontwikkeld door het Nederlands Consortium Kinderopvang Onderzoek. Deze schalen zijn
ontwikkeld om de interactievaardigheden van de pedagogisch medewerkers te beoordelen (NCKO, 2008).
Namelijk met de omgevingsschalen ITERS/ECERS en BSO observatieschaal.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Figuur 5.6

45

Er zijn geen significante verschillen tussen PE en non-profit locaties als het gaat om de kwaliteit van de
interacties

CLASS

NCKO

7
5,9

6

5,84

5
3,64

4

3,67

3

2
1
0
Emotioneel
PE
Bron:

0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
0
-0,1
-0,2
-0,3
-0,4
-0,5

0,26

-0,01

-0,09

Educatief

Emotioneel

Non-profit

PE

-0,08

Educatief
Non-profit

LKK-gegevens, bewerkt door SEO Economisch onderzoek en de Universiteit Utrecht

Toelichting: De CLASS gemiddeldes zijn voor stichtingen gebaseerd op 99 waarnemingen en voor PE op 33 waarnemingen. De
NCKO gemiddeldes zijn voor stichtingen gebaseerd op 95 waarnemingen en voor PE op 29 waarnemingen. Voor NCKO
zijn minder waarnemingen beschikbaar omdat voor de NCKO-indicator video-opnames nodig zijn.

Figuur 5.7

Geen significante verschillen tussen PE en non-profit als het gaat om de voorzieningen

Omgevingsschalen
0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
0
-0,1
-0,2
-0,3
-0,4
-0,5

0,13

0,14

0,07

Ruimte en meubilering

Materialen en activiteitenaanbod
PE

Bron:

0,13

Non-profit

LKK-gegevens, bewerkt door SEO Economisch onderzoek en de Universiteit Utrecht

Toelichting: De omgevingsschalen gemiddeldes zijn voor stichtingen gebaseerd op 79 waarnemingen en voor private equity op
27 waarnemingen.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

46

5.4 Tarieven
Naast toegankelijkheid en kwaliteit zijn tarieven ook een belangrijke markuitkomst voor ouders. Zij betalen immers
het verschil tussen de uurprijs van de aanbieder en het maximaal door de overheid vergoede uurtarief volledig zelf.
Uit de empirische literatuur komt naar voren dat for-profit aanbieders over het algemeen hogere prijzen rekenen
dan non-profit organisaties. Dit sluit aan bij de (klassieke) economische theorie die stelt dat for-profits meer gericht
zijn op het optimaliseren van het financiële resultaat – en daarmee de aandeelhouderswaarde – dan non-profits.
Hierbij speelt de mate waarin aanbieders marktmacht hebben een belangrijke rol: zo is er empirisch bewijs dat de
prijzen van for-profits sterker reageren op veranderingen in de concentratiegraad van de markt dan de prijzen van
non-profits.60
Om uurprijzen voor de verschillende typen eigenaren in kaart te brengen, gebruiken we de prijsdata die door
ouderorganisatie BOinK en het Waarborgfonds Kinderopvang worden verzameld ten behoeve van het jaarlijkse
Uurprijsonderzoek Kinderopvang. 61 Deze data worden verzameld middels een steekproef van om en nabij de 400
kinderopvanglocaties, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen prijzen voor dagopvang en prijzen voor
buitenschoolse opvang. Omdat we ons in dit hoofdstuk richten op de top-70 spelers, houden we per jaar ongeveer
60 observaties over voor KDV en 35 voor BSO.
Figuur 5.8 toont voor de verschillende typen aanbieders de gemiddelde uurprijzen voor kinderdagopvang. We zien
dat de prijzen van aan PE gelieerde en overige for-profit locaties zo’n 4 procent (in 2019) tot 8 procent (in 2021)
hoger liggen dan de prijzen van non-profit locaties. Dit verschil is statistisch significant. De gemiddelde prijs van
non-profit organisaties ligt rond het landelijke gemiddelde, die van PE-aanbieders en overige for-profits liggen daar
dus boven.62 Wat verder opvalt is dat de gemiddelde uurprijzen voor alle typen spelers boven het maximaal door
de overheid vergoede uurtarief (ook wel: maximale uurprijs) liggen. Het verschil tussen de uurprijzen en de
maximale uurprijs is in recente jaren groter geworden. In 2019 bedroeg dit verschil voor non-profits 1 procent, voor
PE 5 procent en voor overige for-profits 6 procent. In 2021 is dit verschil gegroeid naar respectievelijk 4, 13 en 12
procent.
De prijzen voor buitenschoolse opvang komen aan bod in Figuur 5.9. Hieruit valt op te maken dat de prijs op PElocaties gemiddeld genomen 2 procent (in 2019) tot 11 procent (in 2021) hoger is dan de gemiddelde prijs op
locaties van non-profit locaties. Ten opzichte van overige for-profits liggen de BSO-prijzen van PE 3 tot 7 procent
hoger. Ook deze verschillen zijn statistisch significant. Net als de uurprijzen voor dagopvang liggen de prijzen voor
buitenschoolse opvang boven de maximale uurprijs en is dit verschil voor for-profit organisaties in afgelopen jaren
gestegen.
Een aantal kanttekeningen bij deze resultaten is op zijn plaats. Allereerst is het aantal observaties per categorie
beperkt. Dat betekent dat de resultaten op zichzelf al met de nodige voorzichtigheid moeten worden
geïnterpreteerd. Daarnaast is het goed mogelijk dat prijsverschillen ontstaan doordat PE een relatief groter aanbod
heeft in wijken waar de betalingsbereidheid of kostprijzen hoger zijn, of doordat PE-prijzen inclusief allerlei extra

60

61
62

Zie bijv. Keeler et al. (1999) voor een empirische studie naar prijsgedrag van for-profits en non-profits in de Amerikaanse
ziekenhuismarkt. Van Eijkel et al. (2022) vinden een overeenkomstig resultaat voor Nederlandse Wmo-aanbieders.
Zie hier de resultaten van het uurprijsonderzoek voor het jaar 2020.
Het landelijke gemiddelde bestaat ook uit prijzen van aanbieders buiten de top-70 grootste organisaties. In 2019 was
deze gemiddelde prijs voor kinderdagopvang euro 8,06 en in 2020 euro 8,36. Zie
https://www.boink.info/stream/uurprijsonderzoek-2020-boinkwaarborgfonds-kinderopvang.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

47

service zijn (bijvoorbeeld een warme maaltijd). Het is dus niet per se gezegd dat de hogere prijzen bij PE het gevolg
zijn van uitoefening van marktmacht.
Figuur 5.8

PE en overige for-profits hebben hogere uurprijzen voor kinderdagopvang dan non-profits

Uurprijzen kinderdagopvang
€ 12
€ 10
€8,10

€8

€8,47

€8,41

€8,02

€8,42

€8,93

€8,78

€8,17

€8,89

€9,58

€9,45

€8,46

€6
€4
€2
€0
2019

2020

Non-profit
Bron:

2021

Overige for profit

PE

Maximumtarief

Uurprijsonderzoek Kinderopvang van BOinK en het Waarborgfonds Kinderopvang, bewerkt door SEO Economisch
Onderzoek

Toelichting: De resultaten betreffen de uurprijzen van de KDV van de top-70 organisaties die in de steekproef van het onderzoek
van BOinK en het Waarborgfonds Kinderopvang zitten. Hierdoor zijn de aantallen laag. Voor PE is het aantal observaties 6 (in
2019), 11 (in 2020) en 13 (in 2021). Voor overige for-profit is het aantal observaties 7, 8 en 8. Voor non-profits is het aantal
observaties 30, 31 en 36.

Figuur 5.9

PE heeft hogere uurprijzen voor buitenschoolse opvang dan non-profits en overige for-profits

Uurprijzen buitenschoolse opvang
€ 10

€8

€7,55

€7,51

€7,72
€6,89

€7,53

€7,74

€8,36

€7,98

€8,23

€8,83
€7,27

€7,02

€6
€4

€2
€0
2019

2020
Non-profit

Bron:

Overige for profit

2021
PE

Maximumtarief

Uurprijsonderzoek Kinderopvang van BOinK en het Waarborgfonds Kinderopvang, bewerkt door SEO Economisch
Onderzoek

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

48

Toelichting: De resultaten betreffen de uurprijzen van de KDV van de top-70 organisaties die in de steekproef van het onderzoek
van BOinK en het Waarborgfonds Kinderopvang zitten. Hierdoor zijn de aantallen laag. Voor PE is het aantal observaties 5 (in
2019), 9 (in 2020) en 9 (in 2021). Voor overige for-profits is het aantal observaties 4, 4 en 6. Voor non-profits is het aantal
observaties 16, 16 en 20.

5.5 Arbeidsvoorwaarden
Om een goed beeld te krijgen van in hoeverre het type eigenaar van invloed is op werknemers binnen de sector,
vergelijken we de verschillende typen aanbieders op een rijke set aan arbeidsmarktvoorwaarden. Specifiek gaat het
dan om het contractloon, het brutoloon, het aantal gewerkte uren, het verloop en het type contract. Deze gegevens
zijn op houderniveau beschikbaar binnen de remote access omgeving van het CBS. 63 Door koppeling aan de
ultieme eigenaar, zoals besproken in het vorige hoofdstuk, kunnen we deze data vertalen naar de gemiddelde
arbeidsvoorwaarden voor de top-70 spelers in de markt. Het verloop van personeel wordt gemeten op
houderniveau (in totaal 260 observaties), alle andere arbeidsvoorwaarden op persoonsniveau (in totaal ca. 70
duizend observaties).64
Figuur 5.10 toont het maandelijkse contract- en brutoloon voor de verschillende typen eigenaren. Het brutoloon
bestaat uit het contractloon plus incidentele beloningen. De gemiddelde contractlonen voor non-profits en overige
for-profits liggen rond de 1.900 euro per maand, terwijl de brutolonen zo’n 200 à 300 euro hoger liggen. Voor PE
liggen de totale contract- en brutolonen iets hoger, maar ook het aantal gewerkte uren (zie Figuur 5.11). Per saldo
zijn de verschillen in zowel het contractloon als het brutoloon tussen de drie typen aanbieders erg klein.
Verschillende veldpartijen die wij gesproken hebben, geven aan dat dit een logische uitkomst is.
Kinderopvangorganisaties zijn gebonden aan een landelijk geldende cao, waarin per functie vaste salarisschalen
zijn opgenomen. Er is dus weinig ruimte om te variëren in de vergoeding voor werknemers.
Figuur 5.10 Het loon van het personeel is bij alle typen eigenaren ongeveer gelijk

Contractloon

Brutoloon

€ 2.500
€ 2.000

€ 2.500
€ 1.941

€ 1.899

€ 1.850

€ 1.500

€ 1.000

€ 1.000

€ 500

€ 500

64

€ 2.163

Non-profit

Overige forprofit

€PE

63

€ 2.127

€ 2.000

€ 1.500

€-

€ 2.234

Non-profit

Overige forprofit

PE

https://www.bs.nl/nl-nl/onze-diensten/maatwerk-en-microdata/microdata-zelf-onderzoek-doen.
In het databestand op persoonsniveau zitten sommige werknemers meerdere keren. Dit is het geval als zij gedurende
het jaar bij een andere werkgever gaan werken.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Bron:

49

CBS-Microdata, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

Figuur 5.11 Het aantal gewerkte uren per maand verschilt nauwelijks tussen verschillende typen eigenaren

Aantal uren per maand
140
120

121

118

119

PE

Non-profit

Overige for-profit

100
80
60
40
20
0

Bron:

CBS-Microdata, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

Verder laat Figuur 5.12 zien dat overige for-profits vaker werken met tijdelijke contracten en minder met vaste
contracten dan PE en non-profits. We zien amper een verschil in het gebruik van vaste en tijdelijke contracten tussen
PE-organisaties en non-profits. De enige uitkomst voor werknemers met substantiële verschillen tussen de typen
eigenaren is het verloop. Dit is voor PE en overige for-profits 10 en 7 procentpunt hoger dan voor non-profits.
Figuur 5.12 Verloop is het laagst bij non-profit organisaties en er is weinig verschil in contractvormen

Verloop

Type contract

30%
25%

25%
22%

20%
15%

15%
10%
5%

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

9%
9%

11%
9%

25%

23%

57%

57%

PE

Non-profit

0%
PE

Bron:

Non-profit

Overige forprofit

Regulier vast

Regulier tijdelijk

11%
11%
28%

49%

Overige for
profit
Oproep

Overig

CBS-Microdata, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: Verloop is berekend op houderniveau. Om verloop te berekenen is gebruikgemaakt van de Schlüter-formule:
𝑃𝑒𝑟𝑠𝑜𝑛𝑒𝑒𝑙𝑠𝑣𝑒𝑟𝑙𝑜𝑜𝑝 =

𝑈𝑖𝑡𝑠𝑡𝑟𝑜𝑜𝑚
(𝑃𝑒𝑟𝑠𝑜𝑛𝑒𝑒𝑙𝑏𝑒𝑠𝑡𝑎𝑛𝑑 𝑎𝑎𝑛 ℎ𝑒𝑡 𝑏𝑒𝑔𝑖𝑛 𝑣𝑎𝑛 𝑑𝑒 𝑝𝑒𝑟𝑖𝑜𝑑𝑒+𝑖𝑛𝑠𝑡𝑟𝑜𝑜𝑚)

∗ 100 . De houders zijn niet gewogen naar het aantal

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

50

kindplaatsen. Oftewel het verloop van een kleine houder telt even zwaar mee als het verloop van een grote houder. Voor PE is
het aantal observaties 77, voor overige for-profits 77 en voor non-profits 106.

5.6 Financiële prestaties
Tot slot vergelijken we de top-70 marktspelers op enkele belangrijke financiële kengetallen. Het gaat dan om de
winst voor belasting en interest (EBIT), resultaat voor belastingen (EBT) en rentelasten, alle geschaald naar omzet.
Deze cijfers geven een beeld van de winstgevendheid van de verschillende typen eigenaren gedurende een
boekjaar. Het rendement bij doorverkoop van een organisatie blijft buiten beschouwing. Naast het financiële
resultaat kijken we ook naar de financiële gezondheid van de verschillende typen organisaties op korte en lange
termijn. Hiertoe analyseren we de liquiditeits- en solvabiliteitsratio’s.
Om deze kengetallen in kaart te brengen, gebruiken we twee verschillende databronnen. Via de remote access
omgeving van het CBS beschikken we over de financiële gegevens van een deelverzameling van de houders die
onderdeel uitmaken van de ultieme eigenaren die tot de top-70 behoren. Via ORBIS achterhalen we bovenstaande
kengetallen op het niveau van de ultieme eigenaar (concernniveau). Het naast elkaar zetten van de financiële
gegevens op verschillende niveaus geeft onder andere een goed beeld van op welk niveau vreemd vermogen op
de balans staat en waar de rentelasten zich materialiseren. Op zowel houder- als concernniveau kijken we naar het
jaar 2021.65 Een kanttekening bij de gegevens op concernniveau is dat we per type eigenaar maar een beperkt
aantal observaties hebben, zeker voor wat betreft PE 66 en overige for-profits. Voor overige for-profits geldt ook dat
we niet voor alle organisaties beschikken over alle kengetallen.
Daarnaast hebben we voor drie van de vier aan PE gelieerde organisaties op concernniveau informatie over de
winst voor belasting, interest en afschrijvingen (EBITDA), uitgekeerd dividend, betaalde portfolio company fees aan
de general partners van het PE-fonds en of er aandeelhoudersleningen op de balans staan. Eén van de vier aan PE
gelieerde organisaties heeft geen gegevens aangeleverd. Daarmee biedt deze paragraaf, naast de vergelijking van
financiële kengetallen voor de verschillende typen eigenaren, een aanvulling op het vorige hoofdstuk voor wat
betreft hoe private equity financieel gezien opereert binnen de kinderopvangsector. Deze gegevens hebben we
deels verkregen via openbare databronnen en deels via de betrokken partijen zelf.

Resultaat
Allereerst kijken we naar kengetallen die het resultaat weergeven. Figuur 5.13 toont dat aan PE gelieerde
organisaties en overige for-profits op houderniveau een hoger resultaat voor belasting (geschaald naar omzet)
behalen dan non-profits. Het verschil is ruim een factor twee. Op concernniveau geldt dat aan PE gelieerde
organisaties een lagere EBIT en EBT als percentage van de omzet behalen dan non-profits en overige for-profits.
De EBT is zelfs negatief (-3 procent). Een lage winstmarge past bij het investeringsmodel van PE, waarbij het grootste
deel van het rendement bij de verkoop van de onderneming wordt behaald.

65

66

De reden om alleen naar het meest recente jaar te kijken is dat voor één van de organisaties geldt dat zij pas sinds 2020
in handen is van private equity.
Voor wat betreft PE geldt wel dat we voor drie van de vier organisaties informatie hebben.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

51

Figuur 5.13 Het resultaat van PE is op houderniveau hoger dan dat van non-profits maar op concernniveau lager
12%

10%

10%

10%
8%

5%

6%

6%

5%

4%

4%

4%

1%

2%
0%
-2%

-3%

-4%
Resultaat voor belastingen

EBIT

Houder

Concern
PE

Bron:

Resultaat voor belastingen

Non-profit

Overige for profit

CBS Microdata en ORBIS, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: De informatie op houderniveau is afkomstig uit de CBS Microdata. De informatie op concern is afkomstig uit ORBIS.
De resultaten zijn geschaald naar totale omzet. Op houderniveau laat het figuur de mediane waarneming zien. Op concernniveau
gaat het om het gemiddelde. Op concernniveau zijn er namelijk maar drie observaties. Aangezien het niet mogelijk was om de
EBIT uit de CBS Microdata te halen, is ervoor gekozen om op houderniveau te kijken naar het bedrijfsresultaat. De houders zijn
niet gewogen naar het aantal kindplaatsen. Op concernniveau is het aantal observaties voor PE 3, voor overige for-profits 2 en
voor stichtingen 11.

Rentelasten
Figuur 5.14 laat zien dat de rentelasten op houderniveau hoger zijn voor de aan PE gelieerde organisaties dan voor
de non-profits, maar lager dan voor de overige for-profits. Als we dit afzetten tegen wat er in de zorg en het
onderwijs wordt betaald aan rente (als percentage van de omzet), constateren we dat de rentelasten op
houderniveau voor de verschillende typen eigenaren niet excessief hoog zijn. Zo is in de zorg de gemiddelde
procentuele rentelast 0,68 procent in het onderwijs en 1,1 procent in de gezondheidszorg.67 Voor aan PE gelieerde
houders in de kinderopvang is dit 0,3 procent en voor overige for-profits 1 procent.
Voor wat betreft de financieringskosten op concernniveau zien we dat die voor PE met 4 procent relatief hoog zijn.
De financieringskosten omvatten meer kostenposten dan alleen de rentelasten. Het gaan dan bijvoorbeeld ook om
de kosten van herfinanciering. Daardoor is een simpele vergelijking met cijfers uit andere sectoren niet mogelijk.
Op concernniveau wordt naar de financieringskosten gekeken, omdat ORBIS geen data bevat over de rentelasten
van de moederorganisaties. Daarnaast blijkt uit navraag dat voor één van de aan PE gelieerde organisaties de
jaarrekening via een andere boekhoudstandaard is opgesteld dan het geval is bij andere kinderopvangorganisaties.
Onder deze standaard vallen huurkosten niet onder het operationele resultaat (de EBITDA verbetert daardoor),
maar onder afschrijvingen en rentelasten (en dus onder de financieringskosten).68

67
68

Bron: StatLine https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/81837NED/table?ts=1679506832904.
https://www.pwc.nl/nl/publicaties/ifrs-16-lease-accounting.html

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

52

Figuur 5.14 De betaalde rente ten opzichte van de omzet is hoger voor organisaties in handen van PE

Houder: Rentelasten

Concern: Kosten van
financiering

5,0%
5%

4%

4,0%
4%
3,0%

3%
2,0%

1,0%

1,00%
0,30%

2%

2%
1%

0,10%

0%

0,0%
PE

Bron:

Non-profit

Overige for
profit

0%
PE

Non-profit

Overige for profit

CBS Microdata en ORBIS, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: De informatie op houderniveau is afkomstig uit de CBS Microdata. De informatie op concern is afkomstig uit ORBIS.
De resultaten zijn geschaald naar totale omzet. Op houderniveau laat het figuur de mediane waarneming zien. Op concernniveau
gaat het om het gemiddelde. Op concernniveau zijn er namelijk maar drie observaties. Op houderniveau is gekeken naar de
rentelasten. Op concernniveau is gekeken naar de kosten van financiering. Dit is een iets breder begrip dan alleen rentelasten.
Hiervoor is gekozen omdat er in ORBIS geen data over rentelasten beschikbaar zijn. De houders zijn niet gewogen naar het
aantal kindplaatsen. Op concernniveau is het aantal observaties voor PE 3, voor overige for-profits 2 en voor stichtingen 11.

Solvabiliteit en liquiditeit
Vervolgens toont Figuur 5.15 dat de solvabiliteit en liquiditeit voor PE lager ligt dan voor de andere typen
aanbieders, zowel op houder- als op concernniveau.69 De gemiddelde solvabiliteit voor PE-gelieerde organisaties
is op concernniveau 28 procent, terwijl dat voor de andere typen organisaties bijna twee keer zo hoog ligt.
Doorgaans wordt een solvabiliteit van 25 procent als ondergrens gezien voor een gezonde financiële huishouding.70
In een recente publicatie over winstnormering binnen de zorg hanteerde SEO voor wat betreft de solvabiliteit ook
dezelfde waarde als minimumnorm. 71 Ook hierbij geldt de kanttekening dat door toepassing van een andere
boekhoudstandaard waarbij lease- en huurverplichtingen als schuld op de balans komen te staan, de solvabiliteit
per definitie lager uitvalt. Daarnaast hebben we maar voor één jaar de solvabiliteitsratio’s en kunnen we dus niet de
jaar-op-jaar fluctuaties en langetermijnontwikkelingen in de solvabiliteit bestuderen. Op houderniveau ligt de
solvabiliteit voor PE rond de 17 procent. Hiervoor gelden dezelfde kanttekeningen.
Voor liquiditeit geldt hetzelfde beeld als voor de solvabiliteit. De liquiditeitspositie wordt gemeten met de current
ratio. De current ratio geeft aan in hoeverre de schulden met een korte looptijd (schulden die binnen afzienbare tijd
moeten worden afgelost) kunnen worden afgelost met middelen die relatief liquide zijn (middelen die binnen
afzienbare tijd omgezet kunnen worden in cash). PE heeft vooral op concernniveau een relatief lage current ratio,

69

70
71

De getoonde solvabiliteitsratio is gelijk aan het totale vreemd vermogen gedeeld door het totale vermogen (vreemd
vermogen plus eigen vermogen). De getoonde liquiditeitsratio is de current ratio, oftewel liquide activa plus vlottende
activa gedeeld door kort vreemd vermogen.
Zie bijv. https://www.rabobank.nl/bedrijven/groei/financien/solvabiliteit-bepalen.
Zie Kok et al. (2020).

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

53

namelijk 0,5. De current ratio van non-profits bedraagt 1,3 op houderniveau en 1,6 op concernniveau en is daarmee
in dezelfde orde van grootte als de gemiddelde current ratio binnen de gehele sector (inclusief kleine organisaties),
die 2,0 bedraagt.72
Figuur 5.15 Organisaties in handen van PE hebben lagere solvabiliteit en current ratio’s

Solvabiliteitsratio
60%

53%

50%

43%

Current ratio
52%
42%

40%
30%
20%

1,33

1,4
1

28%

1,6

1,6
1,2

1,2 1,2

0,96

0,8
17%

0,6

0,5

0,4

10%

0,2

0%

0
PE

Non-profit
Houder

Bron:

1,8

Overige for profit

Concern

PE

Non-profit
Houder

Overige for profit

Concern

CBS Microdata en ORBIS, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek

Toelichting: De informatie op houderniveau is afkomstig uit de CBS Microdata. De informatie op concern is afkomstig uit ORBIS.
Solvabiliteitsratio is berekend door het eigen vermogen te delen door het totale vermogen. Current ratio is berekend door
liquide activa en vlottende activa te delen door kort vreemd vermogen. Op houderniveau laat de figuur de mediane waarneming
zien. Op concernniveau gaat het om het gemiddelde. Op concernniveau zijn er namelijk maar drie observaties. De houders zijn
niet gewogen naar het aantal kindplaatsen. Op concernniveau is de gemiddelde solvabiliteit berekent op 3 observaties voor PE,
voor overige for-profits 5 en voor stichtingen 31. Voor de current ratio gaat het om 3 observaties voor PE, voor overige forprofits 9 en voor stichtingen 33

Aanvullende financiële gegevens voor PE-organisaties
Als laatste bespreken we nog enkele aanvullende financiële gegevens over aan PE gelieerde organisaties. De
gemiddelde EBITDA als percentage van de omzet bedroeg op concernniveau in 2021 13 procent en was dus fors
hoger dan de EBIT. Dit komt dus deels door de toepassing van een andere boekhoudstandaard door één van de
aan PE gelieerde organisaties. Geen van deze ondernemingen heeft in recente jaren dividend uitgekeerd. Twee
van de drie organisaties keren ook geen fees uit aan de general partners van het betreffende PE-fonds. Bij de andere
ondernemingen gaat het om een fee die nog geen 0,02 procent van de totale omzet bedraagt en daarmee dus
verwaarloosbaar is. Ook staan bij geen van de drie aan PE gelieerde ondernemingen momenteel
aandeelhoudersleningen op de balans.73 Al met al concluderen we dat er weinig geld uit deze bedrijven stroomt
naar verschaffers van vreemd vermogen (in de vorm van rentelasten) of naar aandeelhouders (in de vorm van
dividend of fees).

72
73

Zie Waarborgfonds & Kenniscentrum Kinderopvang (2022).
Bij één van de ondernemingen stond voor kort nog een (kleine) aandeelhouderslening op de balans, maar deze is in
2022 omgezet naar eigen vermogen.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

6

54

Verdiepende casestudies

Aan de casestudies hebben drie aan PE gelieerde organisaties meegedaan en vier non-profits. De ervaringen van
ouders en medewerkers verschillen nauwelijks tussen de twee typen eigenaarschap. Een belangrijker onderscheid
is er tussen stedelijke en niet-stedelijke locaties. Het doel van de casestudies is om na te gaan in hoeverre de
ervaringen van ouders en medewerkers bij non-profit organisaties verschillen van de ervaringen bij aan PE gelieerde
organisaties. Hierbij gaat het om zaken als beloning, werkdruk en kwaliteit van de kinderopvang. Om dit op een
zorgvuldige wijze te doen zijn in deze analyse locaties van non-profit organisaties gekoppeld aan locaties van forprofit organisaties die in dezelfde omgeving zijn gevestigd. Dit met als doel om omgevingsfactoren, zoals
inkomensniveau en bevolkingsdichtheid, zoveel mogelijk buiten de vergelijking te houden. Bij deze organisaties
zoomen we in op zaken zoals kwaliteit, beschikbaarheid en kosten, om zo invulling te geven aan de wereld achter
de cijfers en om mogelijke verschillen tussen organisaties bloot te leggen.

6.1 Opzet en verantwoording selectiecriteria
Omdat omgevingsfactoren invloed hebben op de bedrijfsvoering van kinderopvangorganisaties, hebben we hierin
gevarieerd bij het opzetten van de casestudies. De twee belangrijkste omgevingsfactoren die uit gesprekken met
experts naar voren komen zijn het verschil tussen stedelijke versus landelijke gebieden en tussen een betere en
minder goede sociaaleconomische kenmerken (SES-score) van het gebied. Daarom hebben we viermaal een match
gemaakt tussen een PE- en een non-profit kinderopvangorganisatie (stad: hoge en lage SES-score en landelijk:
hoge en lage SES-score). Doel hiervan is om te bezien of omgevingsfactoren invloed hebben op de verschillen zijn
tussen beide typen organisaties. Tot slot is een belangrijk element van de opzet dat enkel grote
kinderopvangorganisaties zijn geselecteerd. Ook dit draagt bij aan de vergelijkbaarheid tussen de gekoppelde
organisaties. Voor de casestudies zijn daarom vier grote stichtingen en de vier grote PE-organisaties geselecteerd.
Eén van de PE-organisaties zag af van deelname. Daarmee bevatten de casestudies in totaal zeven organisaties.
De casestudie betreft een klein aantal locaties en dient dus niet als representatieve steekproef te worden gezien,
maar als een illustratie van de cijfermatige analyse in de voorgaande hoofdstukken van dit rapport. Door in te
zoomen op een aantal vestigingen ontstaat een concreter beeld van de zaken die in voorgaande hoofdstukken aan
de orde zijn gekomen. Dit draagt bij aan de analyse van de verschillen tussen PE- en non-profit organisaties.
Tegelijkertijd is de groep onderzochte vestigingen te klein om als representatief te gelden. Daarom dienen deze
studies vooral als illustratie te worden gezien.

Opzet van de gesprekken
Bij alle bij de casestudie betrokken locaties hebben we zowel met medewerkers als met ouders gesproken. In beide
gevallen is vooraf een vragenlijst toegestuurd, zodat de geïnterviewden zich konden voorbereiden. Bij het opstellen
van de vragenlijsten is input gevraagd aan verschillende partijen, waaronder het ministerie van SZW en de
brancheorganisaties BK en BMK. De vragenlijst voor medewerkers zoomt vooral in op arbeidsvoorwaarden en
kwaliteit en die voor ouders is gericht op kwaliteit en tarieven.
De opzet van de gesprekken verschilt tussen medewerkers en ouders. Voor beiden geldt dat de gesprekken
vertrouwelijk zijn. Maar bij de medewerkers is ervoor gekozen om hen apart per organisatie te spreken, zonder dat
een leidinggevende aanwezig is. Dit met als doel een zo open mogelijk gesprek te hebben. Medewerkers werd
namelijk om een aantal vertrouwelijke zaken gevraagd, zoals (tevredenheid met) de beloning en de ervaren

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

55

werkdruk. Aan deze gesprekken namen steeds drie of vier medewerkers deel. Voor wat betreft de gesprekken met
ouders is ervoor gekozen om ouders van beide gekoppelde vestigingen tegelijkertijd te spreken. Dit met als doel
om mogelijke verschillen direct en zo duidelijk mogelijk naar voren te laten komen.

6.2 Uitkomsten focusgroepen met werknemers
Organisatie
Voor medewerkers is het niet belangrijk of ze in een PE- of non-profitorganisatie werken. Medewerkers realiseren
zich veelal niet voor welk type organisatie ze werken. Als ze daarop worden gewezen vinden ze het ook niet
belangrijk. Andere organisatorische zaken zijn belangrijker, zoals het team waarmee ze samenwerken en de
betrokkenheid van managers en bestuurders.
Medewerkers waarderen het niet als duidelijk is dat een organisatie zich vooral richt op winst, bijvoorbeeld door
het drukken van de kosten. Meerdere medewerkers noemden dat ze eerder bij een andere organisatie hadden
gewerkt waarbij dit wel geval was en waar bijvoorbeeld weinig aandacht bestond voor goed eten of voldoende
ervaren medewerkers. Dit beeld herkennen ze echter niet bij de betrokken organisaties in de casestudie.
Meerdere medewerkers, van zowel PE- als non-profit-partijen, geven aan een specifieke voorkeur te hebben om
voor een grotere organisatie te werken. Als voordelen worden genoemd de professionaliteit, de bredere
mogelijkheden qua werk (eigen groep, ook BSO etc.) en de doorgroeimogelijkheden. Een grote organisatie heeft
ook als voordeel dat nieuw beleid goed kan worden ingevoerd door medewerking van een hoofdkantoor.
Tegelijkertijd waarderen medewerkers het als de opvang zelf kleinschalig blijft, als het team hecht is en als
medewerkers het gevoel hebben dat ze serieus worden genomen en de lijnen met het hoofdkantoor kort zijn. In
meerdere cases werden ook nadelen van een grote organisatie genoemd, zoals de afstand tot bestuurders, de
centrale beslissing over tarieven, die mogelijk lokaal niet zouden passen volgens de medewerkers, en de aandacht
van het hoofdkantoor voor de nieuwe vestigingen ten koste van bestaande vestigingen, vanwege de groei van de
organisatie.
Goede contacten met andere organisaties zijn gebaat bij goed management. Leidinggevenden zorgen voor
contacten met andere organisaties, zoals Veilig Thuis of Jeugdzorg. Daarom is het volgens de medewerkers
belangrijk dat de vestigingsmanager niet steeds wisselt of tijdelijk is aangesteld. Binnen de casestudie kwam dit wel
enkele keren voor, vooral bij de betrokken stichtingen.

Werkdruk
Op basis van de casestudies is er geen duidelijk verschil te herkennen tussen PE- en non-profit locaties waar het
gaat om werkdruk of acties om deze te beperken. Uit de gesprekken met medewerkers komt duidelijk het beeld
naar voren dat de werkdruk hoog is. Medewerkers maken regelmatig overuren en springen voor elkaar in op
momenten dat dit nodig is. Wat hierbij opvalt is dat de medewerkers die we hebben gesproken zeer collegiaal en
betrokken zijn. Ze zijn dus bereid om extra uren te maken.
De hoge werkdruk heeft negatieve consequenties voor medewerkers. Veel van de medewerkers noemen negatieve
kanten van de hoge werkdruk, zoals niet goed weten wanneer je vrij bent, opgebouwde overuren niet kunnen
gebruiken en weinig tijd voor de werkzaamheden die de medewerker moet doen. Opvallend is dat het contact met
ouders volgens de medewerkers niet veel te lijden heeft onder de hoge werkdruk.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

56

Binnen de bekeken cases is de problematiek rond werkdruk groter in de steden dan op de meer landelijke locaties.
Zo is het bij de betrokken landelijke locaties zelden nodig om externe krachten in de zetten, zoals ZZP’ers of
uitzendkrachten. Het lukt daar om de werkdruk binnen het team of met vaste invallers op te vangen. Bij de stedelijke
gebieden is het wel nodig om daarnaast ook uitzendkrachten in te zetten. Wel blijkt uit gesprekken met bestuurders
van zoals PE- als non-profit organisaties dat ze met grote tegenzin ZZP’ers inzetten, aangezien zij de kinderen en
organisatie minder goed kennen en dus niet alle taken kunnen uitvoeren, terwijl de kosten van een ZZP`er hoog zijn.
Beide typen organisaties nemen zich dan ook voor de inhuur van ZZP`ers af te bouwen.
De toename van de werkdruk lijkt voor een deel voort te komen uit de toegenomen verantwoordelijkheden en extra
verwachtingen van ouders. Volgens de gesproken medewerkers hangt de toegenomen werkdruk gedeeltelijk
samen met regulering, vooral het IKK, waardoor administratieverplichtingen zijn toegenomen en het lastiger is om
personeel flexibel in te zetten. Hier staat wel tegenover dat door het IKK de groepsgrootte is verkleind, waardoor
er per kind in principe meer tijd is. Daarnaast ontstaat uit de interviews het beeld dat ouders soms wat hogere eisen
stellen dan voorheen, bijvoorbeeld omdat ze willen dat medewerkers het ritme van hun kind volgen en dus om een
individuele aanpak vragen.
Om de werkdruk te verminderen helpt het als medewerkers zich kunnen concentreren op de kinderen en
hulpkrachten beschikbaar zijn voor ondersteunende taken. In meerdere van de betrokken opvanglocaties, zowel
PE- als non-profit, is een groepshulp aanwezig die ondersteunde diensten verricht zoals de afwas, het verschonen
van bedjes en schoonmaakwerk. In meerdere gevallen is de inzet van een groepshulp een nieuwe ontwikkeling.
Medewerkers zijn hier zeer over te spreken.

Arbeidsvoorwaarden
Veel medewerkers geven aan dat ze het salaris aan de lage kant vinden, zowel bij PE- als bij non-profitorganisaties.
In steden en rijkere gebieden is dit geluid duidelijker te horen dan in landelijke en minder rijke gebieden. Een
argument dat daarbij wordt genoemd is dat de verantwoordelijkheden van medewerkers zijn toegenomen en daar
mag iets tegenover staan. Hierbij speelt de COVID-periode een rol. Toen hebben de medewerkers vaak gehoord
hoe belangrijk het opvangen van kinderen is, zodat zorgmedewerkers en anderen met een onmisbaar beroep hun
werk kunnen blijven doen. Dit grote belang van de kinderopvang mag zich vertalen in een betere beloning volgens
veel van de gesproken medewerkers.
De nieuwe cao werd wel enigszins positief ontvangen door medewerkers die deze hadden bekeken. De salarissen
zijn nog niet voor iedereen verhoogd, waardoor een deel van onze gesprekpartners nog geen effect heeft gezien
en daarom geen oordeel heeft. Daarbij komt dat de huidige hoge inflatie vaak werd genoemd. Sommige
medewerkers waren er daarom sceptisch over of er echt meer te besteden zou zijn. Wel werden de extra schalen
als positief beschouwd, dat biedt perspectief volgens de medewerkers.
Naast het salaris ontvangen medewerkers ook vaak een extra gratificatie en soms ook een prestatiebonus, dit laatste
speelt vaker bij PE-partijen. Vanwege de gestegen prijzen zijn ook de reiskostenvergoedingen verhoogd bij partijen
die betrokken zijn in de casestudie. Daarnaast ontvingen veel medewerkers een extra uitkering van ongeveer een
kwart maandsalaris (volgens de cao). Dit betreft zowel medewerkers van PE- als non-profit partijen. Een verschil is
wel dat bij PE-partijen vaker een koppeling bestaat tussen prestaties, zoals klanttevredenheid, en een extra
gratificatie (bonus).

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

57

Opleiding en doorgroeimogelijkheden
Medewerkers vinden het belangrijk om zich verder te kunnen ontwikkelen en het kunnen volgen van opleidingen
en cursussen wordt daarom gewaardeerd. De kinderopvangorganisaties die betrokken zijn in de casestudies lijken
hier ook voldoende aandacht voor te hebben, zowel de PE- als non-profitorganisaties. Medewerkers zijn tevreden
over het aanbod. Dit bestaat uit verschillende typen opleidingen. In de eerste plaats zijn er verplichte opleidingen,
die medewerkers dienen te volgen en waarvan de uren worden vergoed. Daarnaast bieden meerdere organisaties
een online-platform aan waarop medewerkers korte cursussen kunnen volgen, soms ook niet direct aan het werk
gerelateerd (een taal leren bijvoorbeeld), en waarop praktische informatie beschikbaar is. Medewerkers waarderen
dit als leuk en praktisch, maar maken ook duidelijk het onderscheid tussen zulke online-programma’s en “echte
opleidingen”. Tot slot zijn er intensievere praktijkopleidingen die niet verplicht zijn, maar die extra kennis en
vaardigheden bijbrengen. Denk aan zaken als kennis van voeding, kinderyoga of een opleiding tot coach. Dit laatste
hangt ook samen met het IKK. Die schrijft voor dat een kinderopvang “coaching on the job” moet verzorgen en
daartoe dienen medewerkers te worden opgeleid. Ook opleidingen gericht op andere functies (bijv.
leidinggevende) behoren meestal tot het opleidingsaanbod.
Bij de PE-organisaties lijkt doorgroei iets meer aandacht te hebben. Over doorgroeimogelijkheden wordt
verschillend gedacht door betrokken medewerkers. In sommige organisaties hebben medewerkers zich erbij
neergelegd dat deze mogelijkheden beperkt zijn. Maar in andere organisaties is hier juist veel aandacht voor.
Binnen de gesproken locaties lijken PE-partijen iets meer aandacht voor doorgroeimogelijkheden te hebben.

Kwaliteit
Medewerkers hebben een duidelijk beeld van wat goede kwaliteit van kinderopvang is en dit beeld verschilt niet
sterk tussen PE- of non-profitorganisaties. In de optiek van medewerkers zijn belangrijke kwaliteitsaspecten de
veiligheid van de kinderen, zowel fysiek als de geborgenheid in de groep, en de mogelijkheden voor kinderen om
zich te kunnen ontwikkelen. Deze kwaliteitskenmerken worden het best geborgd door de aanwezigheid van goed
opgeleide medewerkers, het liefst in een vast team, zodat alle medewerkers de kinderen kennen. Dit is gezien de
personeelskrapte echter niet altijd mogelijk. Vooral in de stedelijke gebieden speelt dit, niet zozeer tussen PE- en
non-profitorganisaties.
De medewerkers die we hebben gesproken hechten groot belang aan de gehanteerde pedagogische filosofie.
Daarbij wordt een kindvolgende benadering vaak genoemd. Medewerkers worden ook opgeleid in de
gehanteerde filosofie en vinden het een belangrijk aspect van hun werk om kinderen volgens de gekozen filosofie
te benaderen, om ze zo goed mogelijk te ondersteunen in hun ontwikkeling. Gemiddeld lijken de PE-partijen iets
meer nadruk te leggen op het consequent doorvoeren van de pedagogische filosofie.
Medewerkers vinden het vanzelfsprekend dat ze aandacht hebben voor extra zorgvraag, bijvoorbeeld omdat een
kindje moeilijk eet, of slaapt of veel huilt. Ze geven een kind dan extra zorg en denken met ouders mee over de
oorzaak en oplossingen. Dit geldt voor elk type organisatie.
Een ander belangrijk kwaliteitsaspect is de juiste groepsindeling. Wanneer het bijvoorbeeld door kleinschaligheid
niet mogelijk is om groepen te maken met kinderen van ongeveer dezelfde leeftijd, dan beperkt dat de
mogelijkheden van de groep.
Daarnaast is goed management van belang voor de kwaliteit. Bij meerdere gesproken locaties werden wisselingen
in het management als storend gezien. Dit betekent dat medewerkers een deel van de taken moeten overnemen,

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

58

zoals het oproepen van extra krachten bij een ziekmelding, en dat contacten met externe partijen minder goed
verlopen. Binnen de casestudie werd een hoog verloop bij management vaker genoemd bij non-profitorganisaties.

6.3 Uitkomsten focusgroepen met ouders
Organisatie
Ouders kiezen een kinderopvang vaak met zorg uit, maar maken daarbij geen onderscheid naar PE- versus nonprofitorganisaties. Uit de gesprekken blijkt dat ouders zich doorgaans zorgvuldig oriënteren op de juiste opvang
voor hun kinderen. Daarbij gaan ze uit van informatie die ze via bekenden horen en de indruk opgedaan bij een
bezoek aan een kinderopvang. Sommige, maar zeker niet alle, ouders bekijken ook de GGD-rapporten, wat een
enkele keer leidt tot een andere keuze. Kinderopvangorganisaties worden door de ouders gezien als professionele
instellingen (meer dan bijvoorbeeld een gastouder), waarvan de basis sowieso wel in orde is. De keuze van ouders
richt zich dus meer op zaken als de pedagogische aanpak, de medewerkers, de ruimtes binnen en buiten voor de
kinderen, wel of geen warme maaltijd, de veilige sfeer en de activiteiten die de opvang onderneemt. Uiteraard
kunnen ouders pas kiezen als er meerdere plekken beschikbaar zijn en dat is gezien de krapte lang niet altijd het
geval. Bij de keuze van ouders speelt geen rol of de organisatie wel of niet for-profit is. De meeste geïnterviewde
ouders realiseren zich niet dat zo’n verschil bestaat. Als we daar in het gesprek naar vragen, geven ouders aan dat
het voor hen niet uitmaakt.
De ouders die we hebben gesproken hebben doorgaans een lichte voorkeur voor een iets grotere organisatie, wat
gezien het sample niet verbaast. Zij associëren dit met een professionele aanpak en meer mogelijkheden om een
vestiging te ondersteunen wanneer dat nodig is. Specifiek wordt hierbij verwezen naar de COVID-periode. Ook de
problemen door de krapte aan medewerkers kunnen volgens de ouders door grotere organisaties beter het hoofd
worden geboden, met meer continuïteit van de opvang als gevolg.

Beschikbaarheid
Kinderopvang is niet altijd goed beschikbaar. In veel gebieden in Nederland is sprake van wachtlijsten voor
kinderopvang. In de stedelijke gebieden is deze problematiek wel duidelijk groter dan in landelijke gebieden. De
gesproken ouders wijzen erop dat wachtlijsten de afgelopen jaren langer zijn dan voorheen. In de landelijke
gebieden die we bij de casestudie zijn betrokken is vaak wel voldoende plaats en kunnen ouders kiezen tussen
meerdere kinderopvanglocaties. De krapte vertaalt zich ook in minder beschikbare dagen dan gewenst. Een derde
element van beschikbaarheid zijn de openingstijden. Hoewel de casestudies een te kleine steekproef zijn om een
algemene conclusie te kunnen trekken, is het binnen de selectie zo dat PE-partijen gemiddeld langere
openingstijden hebben. Voor sommige ouders is dit een belangrijke reden om voor een bepaalde locatie te kiezen.
De mogelijkheid om dagen te ruilen werd ook genoemd door ouders als een element van beschikbaarheid. Ook
hierin lijken de PE-partijen binnen het sample iets flexibeler dan de non-profits.

Kwaliteit van de opvang
In de optiek van ouders is het belangrijkste kwaliteitsaspect de professionaliteit van medewerkers en de stabiliteit
van de medewerkersteam. Zij zorgen voor veiligheid, dragen bij aan de ontwikkeling van kinderen en signaleren
mogelijke problematiek. Een stabiel team, met herkenbare gezichten voor de kinderen is volgens de ouders dan
ook belangrijk. Als het verloop hoger is ontstaat in de optiek van ouders ook een groter risico dat iets misgaat.
Ouders noemen veiligheid expliciet als belangrijk element en toetsen dit bijvoorbeeld aan de sociale controle bij
het brengen en halen. Als niemand elkaar gedag zegt, kan een ander mijn kind meenemen, aldus een ouder.
Ouders zijn veelal zeer te spreken over de professionaliteit van medewerkers. Wel zijn er in hun optiek verschillen

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

59

tussen vooral jonge en meer ervaren medewerkers. Hoewel uit de landelijke data blijkt dat het verloop hoger is bij
PE-organisaties, kwam dit in de casestudies niet heel duidelijk naar voren. Gevraagd bij bestuurders van PEorganisaties naar een verklaring voor het hogere verloop, wordt gewezen op overnames en uitbreidingen die zij
doen. Dit vraagt om extra medewerkers en kan ook leiden tot het vertrek van minder goed functionerende
medewerkers.
Een tweede belangrijk kwaliteitsaspect waar ouders op wijzen is de additionele zorg van de medewerkers wanneer
dat nodig is voor het kind. Tijdens de gesprekken noemden de ouders relatief vaak dat hun kind een bepaalde
periode extra zorgvraag nodig had, bijvoorbeeld omdat het een moeilijk eter of lastige slaper is. Juist deze ouders
waren allemaal zeer te spreken over de kwaliteit van de medewerkers, die met veel aandacht voor hun kind
meewerkten en meedachten over de oorzaak en oplossing van problemen. De ervaringen zijn in alle gevallen
positief op dit punt, dus zowel bij PE- als non-profitorganisaties.
Een ander kwaliteitselement waar ouders op wijzen is de pedagogische benadering van de kinderen. Ouders
vinden het belangrijk dat hun kinderen zich goed kunnen ontwikkelen en daar voldoende materiaal voor
aangeboden krijgen. Voorbeelden zijn gym, dans, muziek, tekenen en knutselen, voldoende buiten spelen en
uitstapjes. De precieze filosofie waarmee medewerkers kinderen benaderen is voor veel ouders minder goed
bekend.
Voeding is ook een veel genoemd kwaliteitsaspect. Dit is bij de gesproken partijen altijd op orde, maar is duidelijk
iets waar ouders op letten. Enkele keer werd voeding als verbeterpunt genoemd, waarbij werd gewezen op de
bescheiden hoeveelheid extra’s in de middag, niet zozeer op de kwaliteit.

Tarieven
Ouders ervaren de kosten van een kinderopvang als hoog en vragen daarom zorgvuldigheid met de tariefstelling
en wijzigingen daarin. Het is een groot bedrag dat ze maandelijks overmaken. Indien opvangorganisaties
onzorgvuldig met tarieven omgaan, denk aan een veertigwekenpakket dat achteraf duur blijkt of een prijsverhoging
die pas laat is aangekondigd, dan ervaren ouders dat als zeer storend.
Oudercommissies zijn actief betrokken bij de prijsstelling. Binnen de bij de casestudies betrokken organisaties
hadden oudercommies in meerdere gevallen geadviseerd tegen de voorgestelde prijsverhoging. Dit heeft volgens
de ouders ook geresulteerd in een lagere verhoging. In beide gevallen betrof het een PE-organisatie.
De prijszetting van PE-organisaties binnen de casestudies is meer gedifferentieerd. De stichtingen die deelnemen
aan de casestudies hanteren een min of meer uniform prijsbeleid, al maken zij ook wel enig onderscheid naar
locatie. Bij de deelnemende PE-organisaties is dit onderscheid groter. Dat hangt voor een deel samen met de
verscheidenheid aan merken en met het beleid om bij overgenomen partijen de prijs niet direct aan te passen. Ook
is de indruk dat PE-organisaties per locatie de prijzen meer afstemmen op de draagkracht van ouders.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

7

60

Beperkingen en onderzoeksideeën

Met deze rapportage hebben we beoogd om een breed beeld te geven van de aanbodkant van de
kinderopvangmarkt, met een focus op de rol van private equity binnen de sector. Hiertoe hebben we zo veel als
mogelijk gebruikgemaakt van objectieve databronnen. Voor wat betreft de observaties omtrent recente overnames
door PE in de kinderopvangsector zijn we afhankelijk van wat de betrokken partijen aan informatie aangeleverd
hebben gekregen. De bedragen die betaald zijn bij overnames hebben we helaas helemaal niet weten te
achterhalen. Hierdoor zijn we niet in staat om het rendement bij doorverkoop bepalen.
Een opvallend resultaat van ons onderzoek is dat aan PE gelieerde organisaties (en overige for-profits) hogere
uurprijzen hebben dan non-profitorganisaties. Deze uitkomst is echter gebaseerd op een beperkt aantal
observaties. Daardoor hebben we niet goed kunnen achterhalen wat de onderliggende mechanismen zijn voor het
prijsverschil. Een uitgebreider onderzoek naar de prijszetting van kinderopvangorganisaties zou hierover meer
duidelijkheid kunnen geven. In het licht van het nieuwe stelsel levert dit belangrijke informatie op over in hoeverre
er marktverstoringen te verwachten zijn in de vorm van hogere prijzen wanneer de hoogte van de vraagfinanciering
toeneemt.
Een ander idee voor vervolgonderzoek is om verder in te zoomen op de marktaandelen van de grote aanbieders.
In dit rapport hebben we laten zien dat zowel de grote PE-aanbieders als grote non-profits in sommige gemeenten
meer dan de helft van het aanbod in handen hebben. Een analyse van marktaandelen op lokaal niveau – in veel
gemeenten de relevante geografische markt – kan uitwijzen hoe groot de marktconcentratie in de verschillende
geografische markten precies is. Dit is belangrijke informatie, omdat op sterk geconcentreerde markten aanbieders
doorgaans marktmacht kunnen uitoefenen. Dit kan zich vertalen in hogere prijzen of lagere kwaliteit. In een
verdiepende studie naar marktaandelen zou dus ook onderzocht kunnen worden wat de samenhang is tussen de
concentratiegraad in een lokale markt enerzijds en prijzen of kwaliteit anderzijds.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

61

Referenties
ABF Research (2022). Arbeidsmarktprognoses kinderopvang. Delft: ABF Research.
ACM (2020). Besluit. Goedkeuring onder voorwaarden voor de concentratie tussen KidsFoundation Holdings B.V.
en Partou Holding B.V. Den Haag: ACM.
Adema, Y. et al. (2019). Arbeidsparticipatie, gewerkte uren en economische zelfstandigheid van vrouwen. CPB
Notitie. Den Haag: Centraal Planbureau.
Agrawal, A., & Tambe, P. (2016). Private equity and workers’ career paths: The role of technological change. The
Review of Financial Studies, 29(9), 2455-2489.
Axelson, U., Jenkinson, T., Strömberg, P., & Weisbach, M. S. (2013). Borrow cheap, buy high? The determinants of
leverage and pricing in buyouts. The Journal of Finance, 68(6), 2223-2267.
Bain & Company (2023). Global private equity report 2023. Boston, Massachusetts: Bain & Company.
Bernstein, S., & Sheen, A. (2016). The operational consequences of private equity buyouts: Evidence from the
restaurant industry. The Review of Financial Studies, 29(9), 2387-2418.
Bloom, N., Sadun, R., & Van Reenen, J. (2015). Do private equity owned firms have better management practices?.
American Economic Review, 105(5), 442-446.
Cabral, M., Geruso, M., & Mahoney, N. (2018). Do larger health insurance subsidies benefit patients or producers?
Evidence from Medicare Advantage. American Economic Review, 108(8), 2048-87.
Cohn, J., Nestoriak, N., & Wardlaw, M. (2021). Private equity buyouts and workplace safety. The Review of Financial
Studies, 34(10), 4832-4875.
Davis, S. J., Haltiwanger, J., Handley, K., Jarmin, R., Lerner, J., & Miranda, J. (2014). Private equity, jobs, and
productivity. American Economic Review, 104(12), 3956-3990.
Eaton, C., Howell, S. T., & Yannelis, C. (2020). When investor incentives and consumer interests diverge: Private
equity in higher education. The Review of Financial Studies, 33(9), 4024-4060.
Fracassi, C., Previtero, A., & Sheen, A. (2022). Barbarians at the store? Private equity, products, and consumers. The
Journal of Finance, 77(3), 1439-1488.
Gupta, A., Howell, S. T., Yannelis, C., & Gupta, A. (2021). Does private equity investment in healthcare benefit
patients? Evidence from nursing homes (No. w28474). National Bureau of Economic Research.
Harris, R. S., Jenkinson, T., & Kaplan, S. N. (2014). Private equity performance: What do we know?. The Journal of
Finance, 69(5), 1851-1882.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

62

Howell, S. T., Jang, Y., Kim, H., & Weisbach, M. S. (2022). All Clear for Takeoff: Evidence from Airports on the Effects
of Infrastructure Privatization (No. w30544). National Bureau of Economic Research.
Jensen, M. C. (1986). Agency costs of free cash flow, corporate finance, and takeovers. The American economic
review, 76(2), 323-329.
Karapetian, A. et al. (2021). De positie van concurrente schuldeisers in faillissement. Groningen: Rijksuniversiteit
Groningen, Instituut voor Insolventierecht.
Keeler, E. B., Melnick, G., & Zwanziger, J. (1999). The changing effects of competition on non-profit and for-profit
hospital pricing behavior. Journal of health economics, 18(1), 69-86.
Klemperer, P. (1987). Markets with consumer switching costs. The quarterly journal of economics,102(2), 375-394.
Koelewijn, J. (2019). Inbreng ten behoeve van de hoorzitting van de Tweede Kamer: private equity in de
kinderopvang. Den Dolder: .Financieel Denkwerk.
Kok, L. et al. (2018). Verwachte kosten verandering baby-norm kinderopvang. SEO Rapport. Amsterdam: SEO
Economisch Onderzoek.
Kok, L. et al. (2020). Normering winstuitkering zorg. SEO Rapport. Amsterdam: SEO Economisch Onderzoek.
Ligterink, J. E., Martin, J. K., Boot, A. W. A., Cools, K., & Phalippou, L. (2017). Private equity in Nederland: een
stakeholder-perspectief. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam.
Melnick, G., & Keeler, E. (2007). The effects of multi-hospital systems on hospital prices. Journal of health economics,
26(2), 400-413.
Phalippou, L., Rauch, C., & Umber, M. (2018). Private equity portfolio company fees. Journal of Financial Economics,
129(3), 559-585.
Plantenga, J. et al. (2022). Het maatschappelijk belang van kinderopvang vereist prijsregulering. Economisch
Statistische Berichten, 107(4810), 270-273.
Schelfhout, D. et al. (2022). Effectonderzoek toezicht en handhaving kinderopvang. Utrecht: AEF en SEO
Economisch Onderzoek.
Slot, P., Jepma, I., Muller, P., Romijn, B. & Leseman, P. (2018). Kwaliteit van de Nederlandse kinderdagopvang,
peuteropvang, buitenschoolse opvang en gastouderopvang: Landelijke Kwaliteitsmonitor Kinderopvang meting
2017. Universiteit Utrecht en Sardes.
Sociaal-Economische Raad (2021). Een kansrijke start voor alle kinderen. Naar inclusieve en toegankelijke
voorzieningen voor kinderen van 0-13 jaar, Den Haag: Sociaal-Economische Raad.
Tirole, J. (1988). The theory of industrial organization. MIT press.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

63

Van der Wiel, K. (2011). Kinderopvang in Kaart. CPB Notitie. Den Haag: Centraal Planbureau.
Van Eijkel, R., Kattenberg, M., & van der Torre, A. (2022). Pricing behavior in long term care markets: evidence from
provider-level data for home help services. International Journal of Health Economics and Management, 1-25.
Waarborgfonds & Kenniscentrum Kinderopvang (2022). Sectorrapport Kinderopvang Jaarcijfers 2021. Utrecht:
Waarborgfonds & Kenniscentrum Kinderopvang.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

Bijlage A Lijst met gesprekspartners
De volgende personen hebben wij voor dit onderzoek gesproken:
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●
●

Emmeline Bijlsma (BK)
Loes Ypma (BMK)
Geert de Wit (Kinderopvanggroep)
Gjalt Jellesma (BOiNK)
Marjet Winsemius (VWO)
Martin van Osch (Waarborgfonds & Kenniscentrum Kinderopvang)
Tjarda Molenaar (NVP)
Marc van Voorst tot Voorst (NVP)
Jeroen Ligterink (UvA)
Jorrick van Heesch (BDO)
Zoran van Gessel (Bencis)
Renske Vriend (Bencis)
Corona Koek (Samenwerkende Kinderopvang)
Tomas Simons (Waterland)
Jeanine Lemmens (Partou)
Janneke Plantenga (UU)
Tineke Onink (Kinderopvang Morgen)
Robert Sänger (Kober)
Bart Grievink (CompaNanny)
Boukje Kuijs-Nauta (CompaNanny)
Ilze Smit (FNV)
Frank Jansen (FNV)

64

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

65

Bijlage B Onderzoeksverantwoording
Deze bijlage bevat een gedetailleerde beschrijving van de toegepaste onderzoeksmethoden in dit onderzoek.
Allereerst bespreken we de stappen die zijn gezet om tot de marktscan te komen.

Marktscan
Om de ultieme eigenaren te bepalen, maken we allereerst gebruik van het Landelijk Register Kinderopvang (LRK).
In het LRK staan alle ingeschreven kinderopvanglocaties. Ook is bekend welke kinderopvangorganisatie de houder
is van de locatie. Het bestand dat is gebruikt bevat alle locaties die op 1 september 2022 stonden ingeschreven in
het LRK. Voor de analyse gaan we alleen uit van de kinderdagverblijven (KDV) en de buitenschoolse opvang (BSO). 74
In de volgende stap is aan de hand van ORBIS 75 achterhaald wie de ultieme eigenaar is van de
kinderopvangorganisatie (de houder). Zo zijn de houders KluppluZ, Korein, Kwink, Skar en Spelenderwijs Ede
eigendom van de ultieme eigenaar Stichting Wij Zijn Jong. Met ORBIS is het in het overgrote deel van de gevallen
mogelijk om de kinderopvangorganisaties uit het LRK te koppelen aan een ultieme eigenaar. Wanneer geen sprake
is van een ultieme eigenaar, is gebruikgemaakt van informatie over de aandeelhouders. Dan zijn er in feite dus
meerdere ultieme eigenaren. Voor een klein deel van de kinderopvangorganisaties heeft ORBIS geen informatie
over de eigenaren.
De derde stap is het controleren van de resultaten en het opvullen van gaten. Bijvoorbeeld, als een ongematchte
houder op hetzelfde adres staat ingeschreven bij de KvK als een andere houder, die reeds aan een ultieme eigenaar
gematcht is, is het mogelijk dat de nog ongematchte houder dezelfde ultieme eigenaar heeft. Het bevestigen van
zulke veronderstellingen gebeurt aan de hand van internet search. Drimble speelt daarbij een belangrijke rol.
Drimble is een website met op meerdere organisatieniveaus informatie over onder andere bedrijfsstructuur en
bestuurders. Op deze manier is het mogelijk om voor ongematchte houders een ultieme eigenaar aan te wijzen.
Ook blijkt het soms mogelijk om twee of meer kinderopvangorganisaties die volgens ORBIS verschillende ultieme
eigenaren hebben onder dezelfde ultieme eigenaar te plaatsen.
Het resultaat van de eerste stappen is een dataset met alle kinderopvangorganisaties die op 1 september 2022
kinderopvanglocaties hebben in Nederland en hun ultieme eigenaar of eigenaren. Door het aantal
kinderopvanglocaties te aggregeren naar het niveau van de ultieme eigenaar, weten we per ultieme eigenaar het
aantal locaties. Hierdoor weten we per ultieme eigenaren hoeveel locaties zij in Nederland in handen hebben.
Van de zeventig grootste houders hebben we vervolgens in het geval van de commerciële spelers achterhaald wat
voor (type) investeerders de ultieme eigenaren zijn. Dit is gedaan door middel van bureauonderzoek, waaronder
de database van Zephyr, interviews met experts, bestudering van mediaberichten en een internet search naar
informatie over de personen in de Raad van Bestuur. Deze stap brengt ook in kaart welke houders eigendom zijn
van een private equity-partij. Tot slot is onderzocht in welke andere sectoren de zeventig grootste houders actief
zijn, bijvoorbeeld vastgoed.

74

75

Gegeven de focus op grote commerciële spelers – in het bijzonder private equity – binnen dit onderzoek ligt deze keuze
voor de hand: we hebben geen indicatie dat er gastouderbureaus in handen zijn van private equity.
ORBIS is een database met onder andere gegevens over alle bedrijven die staan ingeschreven bij de KvK. Het betreft
onder andere informatie over aandeelhouders en de ultieme eigenaar, ook wel de Global Ultimate Owner (GOU)
genoemd. Volgens ORBIS is sprake van een GOU wanneer een organisatie minimaal 50.1 procent van het belang in een
andere organisatie heeft.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

66

Het hierboven geschetste beeld geeft een beeld over de situatie in september 2022. Om naar gegevens uit eerdere
jaren te kijken is een correctie toegepast om te corrigeren voor overnames/verkopen. Dit is gedaan aan de hand
van DUO-gegevens en nieuwsberichten. Ten eerste is voor de periode 2019-2022 per jaar gekeken wie de houder
was van de locatie. Als er een overname plaatsvond waardoor de locatie van houder veranderde dan is dit op basis
van de startdatum van de relatie tussen het LRK-id en de houder bepaald. Hierbij is de volgende regel gehanteerd:
de locatie schrijven we per jaar toe aan de houder die de locatie in het jaar het langst in bezit heeft gehad, in bijna
alle gevallen gaat het om meer dan een half jaar (in het jaar). Voor de locaties die niet veranderen van houder, maar
van eigenaar (houder blijft dus bestaan) hebben we informatie gekregen van de marktpartijen, daarnaast is ook
informatie via nieuwsberichten verzameld. Ook hier geldt dezelfde beslisregel, de nieuwe eigenaar zien we pas als
eigenaar als die de locatie in het jaar meer dan een half jaar in bezit heeft.

CBS Microdata
Het bestand met bewerkte LRK-gegevens is vervolgens gekoppeld aan de CBS Microdata76. De CBS Microdata is
een database van het CBS en bevat zeer gedetailleerde data over personen en bedrijven. De bestanden die we
hebben gebruikt zijn:
● NFO (de NFO bevat balans en resultatenrekeningen van bedrijven in Nederland);
● SPOLISBUS (de polisadministratie van het UWV bevat kenmerken van alle banen in Nederland);
● ABR (het algemeen bedrijven register bevat alle bedrijven die geregistreerd staan in Nederland).
De NFO is gebruikt om informatie te verzamelen over de balans en resultatenrekening van houders. De balansgegevens zijn gedeeld door het eindtotaal van de balans. Dit resulteert onder andere in de solvabiliteitsratio:
𝑆𝑜𝑙𝑣𝑎𝑏𝑖𝑙𝑖𝑡𝑒𝑖𝑡𝑠𝑟𝑎𝑡𝑖𝑜 =

𝐸𝑖𝑔𝑒𝑛 𝑣𝑒𝑟𝑚𝑜𝑔𝑒𝑛
𝐸𝑖𝑛𝑑𝑡𝑜𝑡𝑎𝑎𝑙 𝑏𝑎𝑙𝑎𝑛𝑠

Daarnaast is met de balansgegevens de current ratio op houderniveau uitgerekend.
𝑙𝑖𝑞𝑢𝑖𝑑𝑒 𝑎𝑐𝑡𝑖𝑣𝑎 + 𝑣𝑙𝑜𝑡𝑡𝑒𝑛𝑑𝑒 𝑎𝑐𝑡𝑖𝑣𝑎
𝐶𝑢𝑟𝑟𝑒𝑛𝑡 𝑟𝑎𝑡𝑖𝑜 =
𝑘𝑜𝑟𝑡 𝑣𝑟𝑒𝑒𝑚𝑑 𝑣𝑒𝑟𝑚𝑜𝑔𝑒𝑛
Om de gegevens uit de resultatenrekening vergelijkbaar te maken zijn alle posten gedeeld door de totale omzet.
De arbeidsvoorwaarden zijn gebaseerd op de gegevens uit de SPOLISBUS. Per bedrijf is gekeken wie er werken en
welke periode zij daar gewerkt hebben. Personen die er vanaf 1 januari van 2021 werken worden gezien als het
personeelsbestand. Degene die daarna instromen worden gezien als instromer. Degene die voor 31 december
2021 uitstromen worden gezien als uitstromers. Met deze informatie is het verloop over 2021 berekend aan de hand
𝑈𝑖𝑡𝑠𝑡𝑟𝑜𝑜𝑚

van de Schlüter-formule: 𝑃𝑒𝑟𝑠𝑜𝑛𝑒𝑒𝑙𝑠𝑣𝑒𝑟𝑙𝑜𝑜𝑝 = (𝑃𝑒𝑟𝑠𝑜𝑛𝑒𝑒𝑙𝑏𝑒𝑠𝑡𝑎𝑛𝑑 𝑎𝑎𝑛 ℎ𝑒𝑡 𝑏𝑒𝑔𝑖𝑛 𝑣𝑎𝑛 𝑑𝑒 𝑝𝑒𝑟𝑖𝑜𝑑𝑒+𝑖𝑛𝑠𝑡𝑟𝑜𝑜𝑚) ∗ 100.
Voor de overige arbeidsvoorwaarden is per persoon per baan de maand bekeken waarin de persoon het meest verdiend heeft.
Voor deze maand is gekeken naar het aantal gewerkte uren, loon en type contract.

76

https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/maatwerk-en-microdata/microdata-zelf-onderzoek-doen

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

67

Bijlage C Enquêtevragen
Algemeen
1. Wilt u de naam van uw organisatie met ons delen?
A. Ja.
B. Nee.
(als 1=ja)
Naam organisatie:
KvK-nummer:
2. Hoeveel vestigingen heeft uw organisatie? (getal)
3. Neemt u de financieringsbeslissingen voor uw organisatie?
A. Ja.
B. Nee.
Achtergrondinformatie over de kinderopvangaanbieders
4. Onderneemt uw organisatie naast kinderopvang nog andere activiteiten?
A. Ja, namelijk…
B. Nee.
5. Wat is de rechtsvorm van uw organisatie?
A. Besloten vennootschap (bv).
B. Naamloze vennootschap (nv).
C. Vereniging.
D. Coöperatie.
E. Stichting.
F. Eenmanszaak.
G. Vennootschap onder firma (vof).
H. Commanditaire vennootschap (cv).
I. Maatschap.
6. (Als 5=A, B of H).Wie bezitten de aandelen van de kinderopvangorganisatie? (meerdere antwoorden
mogelijk)
N.B. Onder een private equity-partij (participatiemaatschappij) verstaan wij een onderneming die een
investeringsfonds creëert waaruit investeringen in niet-beursgenoteerde organisaties worden gedaan. Het
investeringsfonds bestaat uit eigen inbreng van de private equity-onderneming als general partner en uit vermogen
van limited partners, voornamelijk bestaande uit institutionele beleggers zoals pensioenfondsen. Deze definitie van
private equity volgt de definitie in Ligterink et al. (2017).
A. Stichting.
B. Een of meerdere Directeuren-Grootaandeelhouder (DGA), eventueel via een personal holding.
C. Een of meerdere investeerders die zelf niet aan de directie deelnemen (en dus geen DGA zijn) en ook
geen private equity-partij zijn.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

68

D. Een of meerdere investeerders die zelf niet aan de directie deelnemen (en dus geen DGA zijn) en wél een
private equity-partij zijn.
E. Anders, namelijk….
F. Deze vraag beantwoord ik liever niet.
7. (Indien 6=D) Betreft/betreffen de investeerder(s) die aandelen bezitten een private equity-partij
(participatiemaatschappij)?
A. Ja, alle investeerders die aandelen bezitten zijn private equity-partijen.
B. Ja, sommige investeerders die aandelen bezitten zijn private equity-partijen.
C. Nee.
8. (Indien 7=A of B) Wat is/zijn de namen van de betrokken private equity-partijen?
A. [open ruimte]
B. Deze vraag beantwoord ik liever niet.
Huidige financieringsbehoefte
9. Op welke gebieden heeft uw organisatie in het jaar 2022 investeringen gedaan? (Meerdere antwoorden
mogelijk)
A.
B.
C.
D.
E.
F.
G.
H.
I.
J.
K.
L.

Samenwerking met het onderwijs.
Overname of fusie.
Verduurzaming.
Innovatie.
Aannemen of opleiden van personeel.
Starten van de organisatie.
Onroerend goed/huisvesting.
Herfinanciering.
Investering vanwege stijgende kosten in het algemeen.
Overbrugging van een moeilijke periode.
Anders, namelijk…
Onze organisatie heeft in 2022 geen investeringen gedaan.

(Als 9=L, door naar 15; anders naar 10)
10. Had uw organisatie in 2022 nieuwe externe financiering nodig voor (een deel van) deze investeringen?
N.B. Onder nieuwe externe financiering verstaan we alle vormen van nieuw aan te trekken extern vermogen. Dat
betekent extern eigen vermogen (investeringen door bekenden, private investeerders, crowdfunding op basis van
aandelen) en al het vreemd vermogen (kort- en langlopend, (bank)krediet, rekeningcourant, leverancierskrediet,
leasing, factoring etc.).
A. Ja.
B. Nee.
(Indien 10=A, door naar 11; als 10=B, door naar 14)
11. U heeft aangegeven dat uw organisatie in 2022 (deels) externe financiering nodig had voor investeringen.
Om welke vorm(en) van externe financiering gaat het dan? (Meerdere antwoorden mogelijk)
A. Crowdfunding op basis van leningen.
B. Lening bij uw bank.
C. Rekeningcourant krediet bij uw bank (nieuw of uitbreiding).

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

D.
E.
F.
G.
H.

69

Aandeelhouderslening.
Onderhandse lening via informele partijen (bv. familie of vrienden).
Kapitaalinjectie van bestaande aandeelhouders.
Kapitaalinjectie van nieuwe aandeelhouders.
Anders, namelijk…

12. Kunt u per externe financieringsvorm kort aangeven wat de belangrijkste reden is om voor deze vorm te
kiezen?
13. Heeft u in 2022 ook externe financiering aangevraagd waarbij de aanvraag niet gehonoreerd is en zo ja,
kunt u kort aangeven wat hiervoor de belangrijkste reden was?
A. Ja. Reden: [open ruimte]
B. Nee.
14. (Als 10=B) U geeft aan dat uw organisatie geen behoefte had aan nieuwe externe financiering in 2022.
Kunt u aangeven wat hiervoor de belangrijkste reden was?
A. We konden de financieringsbehoefte financieren met eigen middelen (reserve of lopende inkomsten in het
jaar zelf).
B. We konden de financieringsbehoefte financieren met de bestaande externe financieringsruimte,
bijvoorbeeld kredietruimte bij de bank.
C. Een andere reden, namelijk…
Toekomstige financieringsbehoefte
15. Denkt u in de komende twee jaren (2023 en 2024) nieuwe externe financiering nodig te hebben?
A. Ja
B. Nee
(Als 15=Ja, naar 16, anders naar 20)
16. U geeft aan dat uw organisatie in de jaren 2023 en 2024 naar verwachting een externe
financieringsbehoefte heeft. Waarvoor heeft uw organisatie naar verwachting financiering nodig?
>>Meerdere antwoorden mogelijk.<<
A.
B.
C.
D.
E.
F.
G.
H.
I.
J.
K.

Samenwerking met het onderwijs.
Overname of fusie.
Verduurzaming.
Innovatie.
Aannemen of opleiden van personeel.
Starten van de organisatie.
Onroerend goed/huisvesting.
Herfinanciering.
Investering vanwege stijgende kosten in het algemeen.
Overbrugging van een moeilijke periode.
Anders, namelijk…

17. Welke vorm(en) van externe financiering overweegt uw organisatie voor de komende twee jaren (2023 en
2024)? >>Meerdere antwoorden mogelijk.<<
A. Crowdfunding op basis van leningen.

DE MARKT VOOR KINDEROPVANG

B.
C.
D.
E.
F.
G.
H.

70

Lening bij uw bank.
Rekening courant krediet bij uw bank (nieuw of uitbreiding).
Aandeelhouderslening.
Onderhandse lening via informele partijen (bv. familie of vrienden).
Kapitaalinjectie van bestaande aandeelhouders.
Kapitaalinjectie van nieuwe aandeelhouders.
Anders, namelijk…

18. Kunt u per externe financieringsvorm kort aangeven wat de belangrijkste reden is om deze vorm te
overwegen?
19. U geeft aan dat uw organisatie in de hierboven genoemde periode waarschijnlijk geen behoefte heeft aan
nieuwe externe financiering. Kunt u aangeven wat hiervoor de belangrijkste reden is?
A. We verwachten de financieringsbehoefte financieren met eigen middelen te kunnen voldoen.
B. We verwachten de financieringsbehoefte financieren met de bestaande externe financieringsruimte te
kunnen voldoen.
C. Een andere reden, namelijk…
De volgende vragen gaan over de periode na de stelselwijziging, oftewel over uw financieringsbehoefte als 96
procent van de maximum uurprijzen vergoed wordt door de overheid. Hierbij gaan we uit van het ‘beleidsrijke
scenario’ van ABF Research (2022), dat voorspelt dat het aantal uren dagopvang en BSO in 2031 respectievelijk 29
en 35 procent groter zijn dan nu en het personeelstekort in 2031 29.000 personen bedraagt.
20. Denkt u nieuwe externe financiering nodig te hebben ná de stelselwijziging?
A. Ja
B. Nee
(Als 20=Ja)
21. Waarvoor heeft uw organisatie in de hierboven genoemde periode naar verwachting externe financiering
nodig?
>>Meerdere antwoorden mogelijk.<<
A.
B.
C.
D.
E.
F.
G.
H.
I.
J.
K.

Samenwerking met het onderwijs.
Overname of fusie.
Verduurzaming.
Innovatie.
Aannemen of opleiden van personeel.
Starten van de organisatie.
Onroerend goed/huisvesting.
Herfinanciering.
Investering vanwege stijgende kosten in het algemeen.
Overbrugging van een moeilijke periode.
Anders, namelijk…

Laatste vragen
22. Heef u nog opmerkingen/vragen voor ons?

“De wetenschap dat
het goed is.”
SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk
toegepast onderzoek in opdracht van overheid en
bedrijfsleven. Ons onderzoek helpt onze
opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen.
SEO Economisch Onderzoek is gelieerd aan de
Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op
de nieuwste wetenschappelijke methoden. We
hebben geen winstoogmerk en investeren continu
in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via
promotietrajecten,
het
uitbrengen
van
wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken
en congresbezoek.

SEO-rapport 2023-38
ISBN 978-90-5220-277-8
Informatie & Disclaimer
SEO Economisch Onderzoek heeft op de verkregen informatie en data geen onderzoek uitgevoerd dat het karakter draagt van
een accountantscontrole of due diligence. SEO is niet verantwoordelijk voor fouten of omissies in de verkregen informatie en
data.
Copyright © 2023 SEO Amsterdam.
Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in artikelen, onderzoeken en collegesyllabi,
mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld. Gegevens uit dit rapport mogen niet voor commerciële doeleinden
gebruikt worden zonder voorafgaande toestemming van de auteur(s). Toestemming kan worden verkregen via
secretariaat@seo.nl.

Roetersstraat 29

+31 20 525 1630

1018 WB, Amsterdam

secretariaat@seo.nl
www.seo.nl