11
Toetsing van wetten aan de Grondwet
Aan de orde is de behandeling van:
- het Voorstel van wet van het lid Van Tongeren tot verandering in de Grondwet, strekkende tot invoering van de
bevoegdheid tot toetsing van wetten aan een aantal
bepalingen van de Grondwet door de rechter ( 32334 ).

van de Kamer is, vinden wij het wel netjes, nu het hier om
een tweede lezing gaat, om meteen het standpunt van de
VVD-fractie kenbaar te maken. De VVD-fractie kan zich niet
langer vinden in het voorstel-Van Tongeren.

De voorzitter:
Ik heet welkom in vak-K de initiatiefnemer en haar ondersteuning, de heren Peter van Dijk en Jerfi Uzman. Voorts
heet ik welkom de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, die vanavond als adviseur van de Kamer
aanwezig zal zijn.

Dat betekent niet dat de VVD-fractie tegen een constitutionele toetsing is. Integendeel. Het gebeurt al, door het parlement in zijn hoedanigheid van medewetgever. Het zijn de
Tweede en Eerste Kamer die wetten toetsen op hun
grondwettelijkheid, en dat is ook precies de plek waar het
moet gebeuren. In tegenstelling tot de rechter is het parlement democratisch gelegitimeerd. Het parlement is als
toetsende instantie, ook in tegenstelling tot de rechter,
afrekenbaar. Bovendien toetst het parlement, eveneens in
tegenstelling tot de rechter, in alle openbaarheid. Daarmee
is het toetsingsproces transparant en ook dat is anders dan
toetsing door de rechter.

Dan geef ik in eerste termijn graag het woord aan de heer
Taverne. Hij spreekt namens de fractie van de VVD. Aan u
het woord.

De voorzitter:
Dat is een mooi moment om de heer Schouw het woord te
geven voor een interruptie.

De algemene beraadslaging wordt geopend.

De heer Schouw (D66):
Ik zat te luisteren en vroeg mij af waarom de heer Taverne,
die toch doorgaans een vrij vrolijke jonge man is, zo ongelofelijk zuur doet. Waarom spreekt hij nu eerst twee minuten
lang over aantallen dagen en zegt hij dingen als "lang" en
"op het nippertje"? Dat is natuurlijk om de draai van de VVD
te maskeren. Nu begrijp ik dat een beetje. Ik wil de heer
Taverne toch om wat meer toelichting vragen over die draai.
Zag de heer Bolkestein het verkeerd en ziet de heer Taverne
het nu goed, als grote ziener? Wat of wie heeft deze draai
van de VVD bepaald?

De heer Taverne (VVD):
Voorzitter. Het is bijzonder om het woord te voeren in een
debat over een initiatiefwetsvoorstel tot wijziging van de
Grondwet in tweede lezing. Dat komt niet vaak voor en het
verdient een compliment dat het zover is gekomen. De
eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het wel op het nippertje
was. Immers, in de Eerste Kamer werd het wetsvoorstel
met een verschil van één stem aangenomen. Daarbij
stemden enkele leden van de PvdA-fractie slechts voor het
voorstel om het een tweede lezing te gunnen en niet omdat
ze het ermee eens waren. In de woorden van toenmalig
PvdA-senator Rehwinkel: "daarbij geldt voor enkele leden
als doorslaggevend argument dat zij behandeling in tweede
lezing niet onmogelijk willen maken. In tweede lezing zal
wat ons betreft hernieuwde afweging over het voorstel
plaatsvinden."
Bij sommigen was bijna de indruk ontstaan dat het van een
tweede lezing niet meer zou komen. Het duurde namelijk
op de kop af 1.400 dagen voordat de indiener de vragen
gesteld in het verslag wist te beantwoorden. Dat is zeer
grondig, denk ik dan maar. Bovendien had het voorstel ook
in de vorige Kamerperiode behandeld moeten worden, nu
artikel 137 lid 4 van de Grondwet voorschrijft dat een
voorstel in tweede lezing behandeld dient te worden in de
Kamerperiode direct volgend op de Kamerperiode waarin
het voorstel werd aangenomen. Het is nadrukkelijk niet de
bedoeling van de grondwetgever geweest om het mogelijk
te maken, net zo lang te wachten tot er een Kamer is in een
samenstelling die de kans op een tweede meerderheid
geeft.
Hoe dan ook, het was Frits Bolkestein die de woorden sprak:
alleen mensen zonder opvatting veranderen nooit van
opvatting. Welnu, ten aanzien van het voorstel-Halsema,
inmiddels het voorstel-Van Tongeren, om de rechter toe te
staan de individuele gevallen aan de Grondwet te toetsen,
heeft de huidige VVD-Tweede Kamerfractie een andere
opvatting dan de VVD-Tweede Kamerfractie van ruim tien
jaar geleden. Hoewel dit pas de eerste termijn van de kant

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

De heer Taverne (VVD):
Ik laat het aan collega Schouw om mijn inbreng tot nu toe
als zuur te kwalificeren. Ik zou die liever slechts feitelijk
willen noemen. Ik laat die interpretatie voor zijn rekening.
Het was in ieder geval niet zuur bedoeld. Integendeel, ik
begon met een compliment. De eerlijkheid gebood echter
ook om daar een aantal kanttekeningen bij te plaatsen, al
was het maar omdat de eerste lezing al zo lang geleden is.
Ik voelde de behoefte om nog even de omstandigheden te
schetsen waarin in 2004 het voorstel door de Tweede Kamer
werd aangenomen.
De heer Schouw vraagt naar de reden voor de verandering
van opvatting van de huidige VVD-fractie ten opzichte van
de VVD-fractie in 2004. Ik heb zojuist een aantal belangrijke
redenen daarvoor genoemd. Ik wil die met alle soorten van
genoegen herhalen.
De voorzitter:
Kort graag.
De heer Taverne (VVD):
Als de heer Schouw daar prijs op stelt, doe ik dat. Ik heb
gezegd dat een belangrijke reden om tegen toetsing van
individuele gevallen aan de Grondwet door de rechter te
zijn, is dat de rechter niet democratisch is gelegitimeerd,
in tegenstelling tot dit huis. Het is een belangrijke, zo niet

5 maart 2015
TK 60

60-11-1

de belangrijkste verantwoordelijkheid van dit huis om
wetten aan de Grondwet te toetsen. Dat doen wij al.
De heer Schouw (D66):
Ik vind het toch een beetje de draaimolen van Taverne.
Sinds hij in de Kamer zit, heeft de VVD een ander standpunt
over referenda en nu ook over de constitutionele toetsing.
Begrijp ik het goed dat de heer Taverne zegt dat dit door
het verbazingwekkende nieuwe inzicht van de VVD-fractie
komt dat rechters niet zijn gekozen? Het tweede nieuwe
inzicht dat er kennelijk niet was bij de VVD is dat Kamerleden zelf ook kunnen toetsen aan de Grondwet. Dat zijn toch
helemaal geen nieuwe inzichten? Het is een willekeurig
samenraapsel van argumenten, zonder enige hardheid. Ik
vraag de heer Taverne nog één keer: wat is nou het grote,
springende argument waarom de grootste fractie in dit huis
op zo'n belangrijk dossier een totale ommezwaai maakt?
De heer Taverne (VVD):
Voordat ik daar antwoord op geef, voeg ik er iets aan toe.
Een grondwetswijziging behoeft niet zonder redenen twee
lezingen, waar bij voorkeur slechts één Tweede Kamerverkiezing tussen zit. Een verandering van de Grondwet wordt
zo belangrijk en zwaarwichtig gevonden dat het oordeel
van de Kamer in één zittingsperiode niet voldoende wordt
geacht. Wat de VVD nu doet, is die gelegenheid gebruiken
om nog eens heel goed alle voor- en nadelen tegen elkaar
af te wegen. Daardoor is zij tot de conclusie gekomen dat
het een minder goed voorstel is dan het ruim tien jaar
geleden leek.
De twee belangrijkste argumenten — het is er niet één —
om ertegen te zijn, zijn de volgende. Het aan de rechter
overlaten van toetsen aan de Grondwet impliceert dat je
het overlaat aan een niet democratisch gelegitimeerde
instantie, terwijl dit huis dat wel is. Als de inwoners van
Nederland, de kiezers van Nederland het niet eens zijn met
de wijze waarop de Kamer toetst, kunnen de leden worden
weggestuurd. Dat kan de rechter niet gebeuren. Daarnaast
kan niet onvermeld blijven dat dit in het voorliggende
voorstel wordt gedaan aan de hand van een Grondwet die
nadrukkelijk niet geschreven is om aan te toetsen. Dat is
de reden dat de Grondwet van alles en nog wat bevat, tot
en met het grondrecht op vrije tijd. Het vergt nogal wat om
dit voorstel in te voeren in Nederland. Het derde argument
is dat de internationale praktijk bewijst dat landen waar de
constitutionele toetsing werkt, vrijwel altijd landen zijn met
een federale staatsinrichting en dat is Nederland niet.
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik vind het helemaal niet erg als fracties van mening veranderen, maar dan moet het wel in de goede richting zijn en
ook op goede gronden. Dat mis ik. Het is zeker niet de goede
richting. Het pleidooi voor constitutionele toetsing is gelegen in de overtuiging dat macht tegenmacht nodig heeft.
De heer Taverne beweert nu dat die tegenmacht tegenover
het parlement in het parlement zelf moet worden gelegd.
Dan gaat de wetgever de wetgever dus toetsen, of het wel
grondwettelijk is. Dat is toch de slager die zijn eigen vlees
keurt? Dat is toch geen tegenmacht tegenover de macht
van het parlement?

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

De heer Taverne (VVD):
Dat ben ik niet met de heer Segers eens. Om te beginnen
heeft het parlement in zichzelf al tegenmachten. We werken
hier immers met verschillende partijen, met voor- en
tegenstanders van bepaalde opvattingen en wetsvoorstellen. We hebben een Eerste Kamer. Het is dus onjuist om te
doen voorkomen alsof wij niet in dit huis hebben en aan
de overzijde een eigen tegenkracht. Daarnaast impliceert
de opvatting van de heer Segers dat de tegenmacht van de
rechter, die dan het spreken van het laatste woord zou
inhouden, feilloos is. Hij gaat eraan voorbij dat wanneer
het oordeel van de rechter toch feilbaar blijkt te zijn, die
niet gecorrigeerd kan worden op de wijze waarop dat hier
in de democratische volksvertegenwoordiging wel kan. Dat
vind ik een fundamenteel en daarmee essentieel verschil.
Dat is een heel belangrijke reden om nu niet voor het
voorstel te zijn.
De heer Segers (ChristenUnie):
Juist omdat ik zie dat mensen feilbaar zijn en dat machthebbers ook feilbaar zijn, vind ik het van belang om dat niet
allemaal in één hand te leggen. Het is juist van belang om
dat op verschillende plekken te beleggen en inderdaad je
tegenmacht zelf te organiseren. Als de heer Taverne zegt
dat wij dat ook prima zelf kunnen, kan hij dan drie voorbeelden noemen van voorstellen die de VVD fantastisch leken,
zij die hebben getoetst aan de Grondwet en waarvan zij
vervolgens hebben gezegd: oh nee, dat moeten we dan
toch maar niet doen? Kan hij drie voorbeelden noemen
waaruit blijkt dat de toetsing zoals die in de VVD-fractie
plaatsvond, goed is verlopen en zij zichzelf heeft tegengesproken?
De heer Taverne (VVD):
Ik wil het omdraaien. Kan de heer Segers — of misschien
kunnen de indieners dat — mij drie voorbeelden geven
waarin het Nederlandse parlement wetten heeft gepasseerd
die ongrondwettelijk zijn?
De voorzitter:
Interrupties gaan in tweeën, mijnheer Segers.
De heer Segers (ChristenUnie):
Maar dit was uitlokking, voorzitter.
De voorzitter:
Ja, dit was uitlokking. Die vragen hoeven dus niet beantwoord te worden. Ik geef u echter de gelegenheid om er
kort op te reageren. Het is echter niet de bedoeling om
vragen aan elkaar te stellen.
De heer Segers (ChristenUnie):
Dat is een mooie vraag. Overigens verwacht ik nog altijd
een antwoord op de vraag die ik heb gesteld. Het is
natuurlijk heel makkelijk om een wedervraag te stellen. De
heer Taverne kan nog even nadenken over die drie voorbeelden, terwijl ik met mijn voorbeeld kom. Toen hier het
wetsvoorstel lag om de rituele slacht te verbieden, hadden
we te maken met botsende grondrechten. Ik vond de gang
zaken hier in de Tweede Kamer heel pijnlijk. Wat mij betreft

5 maart 2015
TK 60

60-11-2

was dat een schending van de Grondwet. Ik was ontzettend
blij met de tegenmacht van de Eerste Kamer, inclusief de
VVD-fractie in de Eerste Kamer, die zei: slecht plan, want
de balans is inderdaad scheef. Dat is een voorbeeld waarin
de tegenmacht van de Eerste Kamer de Tweede Kamer
heeft gecorrigeerd. Daar had echter ook heel goed grondwettelijke toetsing kunnen plaatsvinden. Ik ben nu vooral
benieuwd naar de drie voorbeelden van de tegenspraak
binnen de VVD-fractie.
De heer Taverne (VVD):
Daarmee heeft de heer Segers mijn punt bevestigd dat het
parlement in zichzelf al voldoende tegenmacht heeft,
namelijk in de vorm van de Eerste Kamer, om voorbeelden
als deze uiteindelijk geen kracht van wet te geven. Dat precies mijn punt. Wij kunnen dat uitstekend zelf. Het voorbeeld
van de heer Segers bewijst dat als geen ander.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik geef de heer Van Nispen het woord voor een
interruptie.
De heer Van Nispen (SP):
Ik zal op deze avond van het verkiezingsdebat de verleiding
weer staan om te zeggen: noemt u er dan in ieder geval
twee of noemt u er dan in ieder geval een.
Ik heb een andere vraag. De SP is toch wel onaangenaam
verrast door deze draai van de VVD. Misschien is "verrast"
niet helemaal goede woord, want ik had het al in de krant
gelezen. Laat ik dan in elk geval zeggen "teleurgesteld". De
VVD, de heer Taverne zelf, heeft een initiatiefwet ingediend
waarmee hij het onmogelijk maakt dat rechters wetten
toetsen aan internationale verdragen, dus ook aan mensenrechten in bijvoorbeeld het EVRM. Die initiatiefwet wekte
bij mij wel de verwachting dat als de heer Taverne niet wil
toetsen aan internationale verdragen en mensenrechten,
hij dat dan toch in ieder geval wel zal willen doen aan onze
eigen grondrechten en de Grondwet. Wat heeft de VVD nu
eigenlijk op met grondrechten en met mensenrechten als
zij beide toetsingen onmogelijk maakt?
De heer Taverne (VVD):
Daar heeft de VVD heel veel mee. De VVD is van oudsher
een internationale, internationalistische, rechtstatelijke en
staatsrechtelijke partij die de soevereiniteit van de Nederlandse wet hoog in het vaandel heeft. Dat betekent dat de
VVD van oordeel is dat het maken van wetten uitstekend
kan worden overgelaten aan de Nederlandse wetgever, dat
de toetsing van de grondwettelijkheid van de wetten die
wij in Nederland maken uitstekend kan worden overgelaten
aan de Nederlandse grondwetgever, dat zij tegelijkertijd
heel veel belang hecht aan universele en internationale
mensenrechten, maar dat zij tegenstander is van het
ongebreideld in de uitverkoop zetten van de Nederlandse
juridische soevereiniteit zoals uiteindelijk is gebeurd, onder
andere via artikel 94.

Taverne als hij zegt dat de wetgever goed moet kijken naar
de grondrechten. Als je dat echter vindt, en als je vindt dat
we dat goed doen of zelfs dat we dat in de toekomst beter
moeten doen, wat is er dan op tegen om rechters ook te
laten kijken naar de wijze waarop de wetgever dat heeft
getoetst en of er geen concrete gevallen zijn waarbij een
wet toch op enig moment inbreuk maakt op de grondrechten? Waar ben je dan bang voor? Ik wil hier direct een
tweede vraag aan koppelen. Zijn alle landen die geen toetsingsverbod hebben dan volgens de heer Taverne geen
goede democratieën?
De heer Taverne (VVD):
Als antwoord op de laatste vraag van de heer Van Nispen
zeg ik: dat hoeft het helemaal niet te betekenen. Het bewijst
wel dat, om te kunnen beoordelen of een toetsingsverbod
gepast is of niet, het erg uitmaakt hoe de staatsinrichting
van een land is. Ik zei net al even dat in de meeste landen
waar constitutionele toetsing goed werkt, de federale
staatsvorm prevaleert. Er zijn verschillende andere modaliteiten mogelijk. Die federale staatsvorm is eigenlijk de
staatsvorm waar het het beste werkt.
Het antwoord op de andere vraag van de heer Van Nispen
is: de VVD is nergens bang voor, maar vindt wel dat je
precies moet zijn bij niet alleen het verdelen van de verschillende staatsmachten, maar ook bij het toepassen en het
controleren ervan. Wij hebben om te beginnen via de bocht
van artikel 94, de doorwerking van internationaal recht,
toegelaten dat er kan worden getoetst aan grondrechten
vastgelegd in internationale verdragen. Dat was gezien de
tijdgeest van de jaren vijftig begrijpelijk; toen kwam dat
internationale recht serieus op. Dat is altijd de verklaring
geweest voor het toetsingsverbod. Ik vertel daarbij niets
nieuws. Vanuit één oogpunt gezien zou je kunnen zeggen:
als we dat al hebben, is het helemaal niet nodig om ook
nog eens te kunnen toetsen aan de Nederlandse Grondwet.
Het is echter wel van tweeën een. De VVD is er voorstander
van om het helder en duidelijk te houden, dus om eerst
terug te keren naar wat de bedoeling was. Dus óf we
schaffen artikel 94 af en laten de doorwerking van internationaal recht niet meer doorgaan zoals het nu gebeurt. Óf
we gaan de discussie aan over de vraag hoe je eventueel
de rechter een rol zou kunnen geven bij het toetsen aan de
Grondwet. We gaat het echter niet alle twee doen.
De heer Klein (Klein):
Bij de argumenten die de heer Taverne noemde tegen de
toetsing door de rechter hoorde ik zojuist een nieuw argument, dat ik bij de bestudering van de stukken nog niet was
tegengekomen. De heer Taverne zei dat de Grondwet niet
geschikt zou zijn om getoetst te worden. Die Grondwet zou
niet geschreven zijn om getoetst te worden, hij zou althans
niet geschreven zijn om getoetst te worden door de rechter.
Hoe zou de Grondwet volgens de heer Taverne anders
geschreven moeten zijn? De Kamer kan immers wel toetsten. Volgens de heer Taverne kan de Kamer zelf heel goed
toetsten. De rechter zou dat echter niet kunnen omdat de
Grondwet niet goed geschreven zou zijn? Kan de heer
Taverne dat eens nader expliciteren?

De heer Van Nispen (SP):
Nou, dit roept wel heel veel reactie op, maar ik zal mij
beperken. Ik ben het natuurlijk volledig eens met de heer

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

5 maart 2015
TK 60

60-11-3

De heer Taverne (VVD):
Ik hoop oprecht dat de heer Klein ook van mening is dat
hijzelf goed zijn toetsende taak kan vervullen in het parlement. Als dat niet zo is, zou mij dat grote zorgen baren. Ik
neem dat niet aan, maar ik zou dat zorgelijk vinden, omdat
het toetsen van wetten aan de Grondwet een van onze
hoofdtaken is. De reden waarom ik van mening ben dat de
huidige Grondwet niet geschreven is om aan te toetsen,
wordt bewezen door het voorstel zoals dat voorligt, waarin
een keuze wordt gemaakt van artikelen en grondrechten
waaraan getoetst kan worden. Ik ga ervan uit dat als deze
Grondwet zo geschreven zou zijn dat hij geschikt zou zijn
om aan te toetsen, er geen selectie gemaakt had hoeven
worden. Dus eigenlijk bewijst de Grondwet zelf al dat die
niet is geschreven om aan te toetsen, althans niet door de
rechter. Wel door de medewetgever, door het parlement,
omdat toetsing voor een belangrijk deel ook een politieke
is. Dat is niet raar, want we kunnen daarop afgerekend
worden door de kiezer.
De heer Klein (Klein):
Toch is dit in mijn ogen een rare redenering. U zegt in feite:
wij, u en ik, wij leden van de Eerste en Tweede Kamer
kunnen de wet lezen en we kunnen andere wetten daaraan
toetsen. Een rechter, die juist "ingehuurd" is om wetten te
kunnen beoordelen en te kunnen toetsen aan andere wetten,
waar dus ook politieke keuzes in gemaakt zijn, en de normale wetten in formele zin, zou echter niet kunnen toetsen
aan de Grondwet. Dat is toch een heel merkwaardige zaak?
De redenering is nu dat er selectief wordt geshopt in de
Grondwet, omdat je sommige dingen wel kunt toetsen
volgens de initiatiefnemer en andere dingen niet. Maar
volgens mij heeft dat niet te maken met de schrijfwijze en
de manier van opstellen van de Grondwet, maar met de
vraag of je wel of niet institutionele bepalingen wilt laten
toetsen. Dat is toch een heel andere discussie dan dat de
Grondwet in zichzelf te onleesbaar zou zijn voor een rechter
om te kunnen toetsen?
De heer Taverne (VVD):
De heer Klein gaat met zijn redenering een beetje uit — zo
begrijp ik hem althans — van het feit dat de rechter misschien nog wel beter in staat is om te toetsen aan de
Grondwet dan de wetgever. Dat impliceert een erg positieve
interpretatie van de taak van de rechter. Maar stel dat de
rechter — dat is misschien moeilijk voorstelbaar, maar niet
ondenkbaar — wetten aan de Grondwet toetst en tot een
totaal andere, buitengewoon ondemocratische afweging
komt. Hij zou bijvoorbeeld kunnen menen dat politieke
partijen die slechts over één zetel beschikken ongrondwettelijk zijn en niet kunnen terugkeren bij volgende verkiezingen. We weten allemaal dat dat een merkwaardig en
ongrondwettelijk oordeel zou zijn, maar het zou het laatste
woord zijn. We kunnen die rechter namelijk niet wegsturen.
Daarin zit de kern van het bezwaar. De rechter in Nederland
is niet gekozen, niet democratisch gelegitimeerd en kan
dus niet ultimum remedium — dat is heel goed in zijn of
haar huidige rol — weggestuurd worden. Dat is anders bij
de wetgever, want die kan wel weggestuurd worden. Als
de wetgever, het parlement, wetten toetst aan de Grondwet
op een manier waar de kiezer het niet mee eens is, dan kan
het parlement, de toetsende instantie, worden weggestuurd.
Daarin zit een ontzettend belangrijke tegenkracht, die wat

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

mij betreft voor het argument gaat dat de rechter dat ook
best kan.
De heer Klaver (GroenLinks):
De heer Taverne doet alsof, als dit wetsvoorstel — wat ik
hoop — het haalt en de rechter straks kan toetsen aan de
Grondwet, het parlement niet meer zou kijken of wetten al
dan niet voldoen aan de Grondwet. Dat is niet het geval.
Uiteindelijk heeft het parlement nog steeds de taak om
daarnaar te kijken. Het enige verschil is het volgende. U, ik,
wij volksvertegenwoordigers kijken of een wet globaal aan
de Grondwet voldoet. Maar in individuele gevallen kan dat
heel anders uitpakken. Waarom wil een echte liberaal als
de heer Taverne — zo ken ik hem — het individu het recht
ontzeggen om bij de rechter zijn grondwettelijke recht aan
te vechten?
De heer Taverne (VVD):
De reden daarvoor is dat het de weloverwogen verdeling
van de machten in dit land, in ons staatsbestel doorkruist
op een manier die er niet bij past en die overbodig is.
De heer Klaver (GroenLinks):
Het enige argument dat ik tot nu toe heb gehoord is: het
past er niet bij, want andere landen waar het goed functioneert, zouden vooral federale staten zijn. In Scandinavië
gebeurt het ook, maar daar is geen sprake van federale
staten. De heer Taverne gaat niet in op mijn vragen, net
zoals hij niet ingaat op alle andere vragen die vanavond
gesteld zijn. We krijgen lange betogen, maar geen antwoord
op de vragen. Ik stel de vraag waarom je als liberaal het
individu niet het recht geeft om zijn grondwettelijk recht
aan te vechten bij de rechter. Het parlement kan misschien
wel globaal bekijken of de wet in zijn algemeenheid voldoet,
maar in individuele gevallen kan het toch negatief uitpakken
voor individuen.
De heer Taverne (VVD):
Om de vraag van de heer Klaver zo goed mogelijk te
beantwoorden, verplaats ik mij in de indieners, die in hun
eigen memorie zeggen dat er via artikel 94 al kan worden
getoetst aan de grondrechten en de in het internationaal
recht vastgelegde grondrechten. Vanuit die redenering is
het voorstel dubbelop en daarmee een beetje overbodig.
Nogmaals, ik verplaats mij daarbij in het oogmerk dat de
indieners hebben. Het individu heeft immers wel degelijk
de mogelijkheid om zijn grondrechten gewaarborgd te
weten, niet alleen via het parlement, als toetsende instantie
aan de Grondwet, maar ook via de rechter, alleen dan via
de omweg van het internationaal recht. De VVD-fractie heeft
daar eigen opvattingen over — die laat ik nu even buiten
beschouwing — maar vanuit het oogpunt van de indieners
kan dat al. Mijn tegenvraag aan de heer Klaver is: wat voegt
het dan eigenlijk toe?
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog. Tegenvragen stellen we in interrupties.

5 maart 2015
TK 60

60-11-4

De heer Taverne (VVD):
Voorzitter. Zoals ik al zei, zijn wij helemaal niet tegen constitutionele toetsing. Dat gebeurt immers al. Dit betekent
ook helemaal niet dat er geen reden voor verbetering is in
de manier waarop nu al door het parlement als medewetgever wordt getoetst. Er is wel degelijk verbetering mogelijk.
De VVD-fractie is dan ook van mening dat de taak om wetten
aan de Grondwet te toetsen zichtbaarder en inzichtelijker
kan. Misschien kijken we in dit huis soms iets te gemakkelijk
naar een oordeel en het advies van de Raad van State over
de grondwettelijkheid van wetten. Misschien laten we soms
iets te gemakkelijk achteraf grondwettelijke vuiltjes over
aan de Eerste Kamer. Om die reden roep ik de leden van
dit huis, het parlement, op om samen verantwoordelijkheid
te nemen en na te denken over de vraag hoe we nog duidelijker invulling kunnen geven aan onze taak om wetten aan
de Grondwet te toetsen.

ders, kan extra en meer aandacht hebben voor de constitutionele aspecten van het voorstel, anders dan bijvoorbeeld
de vraag welke verrichtingen in een ziekenhuis kunnen
worden gedaan. Het zou niet anders zijn dan bij de commissie voor de Rijksuitgaven of andere commissies die volgens
het Reglement van Orde kunnen worden ingericht.

Een mogelijkheid daarbij is het inrichten van een commissie
constitutionele zaken. Zo'n commissie zou volgcommissie
kunnen zijn bij wetsvoorstellen die worden behandeld door
de eerste vakcommissie, maar die evidente raakvlakken
hebben met de Grondwet en de vraag of die daarmee in
overeenstemming zijn. Zo'n commissie zou dus helemaal
niet het monopolie hebben op toetsing aan de Grondwet,
want dat doen wij hier alle 150 en daarna nog eens 75 leden
in de Eerste Kamer, maar daarmee zou wel invulling worden
gegeven aan de belangrijke taak van het parlement in het
toetsen van wetten aan de Grondwet. Anders dan een
grondwetswijziging is dit een zeer praktische maatregel,
die de aandacht op onze verantwoordelijkheid zou vergroten
en die we heel snel en met een gewone meerderheid via
het Reglement van Orde kunnen realiseren. Hoewel we het
niet eens zijn over de beste manier van toetsen — zoveel
is al duidelijk — zijn we het, geloof ik, wel eens over het
belang ervan. Om die reden hoop ik dan ook dat een voorstel om te komen tot zo'n commissie constitutionele zaken
op brede steun kan rekenen.

De heer Taverne (VVD):
Ik kan mij niet aan het gevoel onttrekken dat de heer Segers
ontzettend weinig vertrouwen heeft in de leden van de
Tweede Kamer. Dat vind ik oprecht merkwaardig, komend
van een lid van de ChristenUnie, die een reputatie heeft
wat betreft de ernst en serieusheid in staatsrechtelijke
kwesties. Ik vind dat oprecht raar. Ik vind het merkwaardig
dat je er bijna van uitgaat dat er in de Tweede Kamer tegen
beter weten in wetten zouden worden goedgekeurd die
rechtstreeks indruisen tegen onze Grondwet. Ik heb de heer
Segers gevraagd om een voorbeeld te noemen van een
geval waarin dat is gebeurd, waarin het wet is geworden.
Dat kan hij niet noemen. Dat toont wat mij betreft aan dat
dit helemaal niet aan de orde is. Het oogmerk dat ik met
zo'n commissie heb, is om nog eens extra aandacht te
vestigen op die belangrijke taak van toetsen aan de
Grondwet. Het is niet per se een hindermacht, maar het kan
een extra factor zijn en een extra reden om nog eens goed
de grondwettelijke aspecten te overwegen. Ik kan mij niet
voorstellen dat de ChristenUnie-fractie hier tegen zou zijn.

De heer Segers (ChristenUnie):
Ik weet niet of de heer Taverne inmiddels op zijn drie
voorbeelden is gekomen waar ik hem net naar vroeg, maar
laat ik hem ook even een andere vraag stellen, want ik
probeer dit voorstel goed te begrijpen. Als de woordvoerders in een vaste Kamercommissie zeggen dat het hen een
goede wet lijkt, gaat die wet naar de vakcommissie die deze
toetst aan de Grondwet. Als die commissie zegt dat die wet
niet mag of ongrondwettelijk is, kan zij die blokkeren.
Begrijp ik dat goed?

De heer Klaver (GroenLinks):
Ik ben maar gast in deze commissie, maar ik zie zelden dat
een collega die in de problemen komt door de vragen die
worden gesteld, zo probeert om de bal terug te kaatsen en
daar zo slecht in slaagt. De heer Taverne vraagt voortdurend
om concrete voorbeelden. Ik heb er nog wel een. De taaleisen in de Participatiewet kregen een dictum 5 van de Raad
van State. Er waren vragen gerezen over de grondwettelijkheid van dat voorstel. Het ging om de toegang tot een uitkering, et cetera. Ik hoef dat niet verder uit te leggen. Volgens mij is dit een voorbeeld van een wet die er wel is
gekomen en die niet door de Eerste Kamer is tegengehouden. Hoe reageert mijn collega van de VVD daarop?

De heer Taverne (VVD):
Nee, zo stel ik mij dat niet voor. Het zou merkwaardig zijn
om één commissie een soort blokkaderecht te geven ten
opzichte van andere commissies. Ik zie het zo dat de vaste
commissie voor Volksgezondheid een wetsvoorstel
behandelt, terwijl overduidelijk is dat er een aantal prangende vraagstukken zijn wat betreft de grondwettelijkheid
van dat wetsvoorstel. Dan kan ik mij voorstellen dat ofwel
die vaste commissie voor Volksgezondheid de commissie
constitutionele zaken vraagt om volgcommissie te zijn, of
andersom, dat die commissie constitutionele zaken verzoekt
om het wetsvoorstel als volgcommissie te mogen volgen,
zoals nu ook wel gebeurt tussen vaste commissies. De
commissie constitutionele zaken, met andere woordvoer-

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

De heer Segers (ChristenUnie):
Ik vind het lastig om te begrijpen hoe dat dan een hindermacht of een tegenmacht zou kunnen zijn, maar de kern
blijft dat "de helft plus één" in dit huis dan gaat over het al
dan niet grondwettelijk zijn van wetgeving. Dat blijft een
"de helft plus één"-kwestie, waarmee de Kamer helemaal
niets oplost, want het blijft de slager die zijn eigen vlees
keurt.

De heer Taverne (VVD):
Ik wil geen tegenvraag stellen, maar ik zou de vraag stellen
of dat in de praktijk heeft geleid tot een individueel geval
waarbij via artikel 94 aan internationaal vastgelegde
grondrechten is getoetst, waarbij dat uiteindelijk strijdig is
bevonden. Ik geloof het niet. De heer Klaver is overigens
zeer welkom als gast in deze commissie. Hij verhoogt het
humoristisch gehalte met zijn inbreng.

5 maart 2015
TK 60

60-11-5

De voorzitter:
We zijn hier niet in de commissie. Een commissie bereidt
voor en wij behandelen hier de wet in de plenaire zaal.
De heer Taverne (VVD):
Mijn stelling blijft dat het parlement in Nederland tot nu
toe niet een evident met de Grondwet strijdige wet heeft
aangenomen. Dat bewijst dat wij uitstekend in staat zijn om
onze toetsende rol in te vullen. De collega's die daar ernstig
aan twijfelen, neem ik serieus. Dit zou alleen maar extra
pleiten voor een bewustwording van onze belangrijke rol
in dezen. Nogmaals, zo'n commissie zou kunnen helpen
om daaraan extra uitdrukking en invulling te geven.
De heer Klaver (GroenLinks):
De Raad van State geeft niet lichtvaardig een dictum 5advies. Dit wetsvoorstel is de Kamers toch gewoon gepasseerd. Er waren vragen over de grondwettelijkheid. De heer
Taverne stelde mij een vraag, maar daar ga ik niet op antwoorden; hij heeft nu namelijk niet de rol om vragen te
stellen. Ik nodig hem echter uit om dat straks vooral wel te
doen, als hij daar behoefte aan heeft. Hij stelde de vraag of
daarvoor een procedure is opgestart bij het Europees Hof
voor de Rechten van de Mens. Daarmee gaf hij aan dat er
bij mensen een behoefte kan zijn om uiteindelijk naar de
rechter te gaan. Ik snap oprecht niet waarom de VVD, die
eerder heeft aangegeven dat de Grondwet eigenlijk zou
moeten worden onderwezen in het basisonderwijs en op
de middelbare scholen, eigenlijk zegt: beroep je op verdragen, maar niet op onze eigen Grondwet. Nederlandse
ingezetenen moeten de Grondwet dus kennen en ze moeten
trots zijn op de Grondwet. Ikzelf ben ook trots op de
Grondwet, maar als burger kan ik er geen gebruik van
maken. De heer Taverne hanteert een kronkelredenering
die ik niet kan volgen.
De heer Taverne (VVD):
De heer Klaver verdraait mijn woorden een beetje. De vraag
die ik niet heb gesteld, is ...
De voorzitter:
Nee, meneer Taverne, dat gaan we niet doen.
De heer Taverne (VVD):
Dat snap ik, voorzitter. Ik wilde dit naar voren brengen
omdat het voorbeeld dat de heer Klaver noemde over
strijdigheid met een grondrecht, in de praktijk niet is aangetoond. Belangrijker is het dat de heer Klaver hiermee
eigenlijk invulling geeft aan het voorbeeld eerder in mijn
betoog, namelijk dat we voor een oordeel over de grondwettelijkheid van wetten misschien wel heel gemakkelijk
kijken naar het oordeel van de Raad van State. Dat is een
heel belangrijk advies, maar uiteindelijk heeft de Raad van
State niet het laatste woord in dezen. Het parlement heeft
uiteindelijk geoordeeld dat het voorstel wel degelijk in
overeenstemming was met de Grondwet, en dus werd het
een wet. Op die manier moet het ook gaan. Mijn stelling is
dat dit zichtbaarder en inzichtelijker kan. Ik roep de leden
van deze Kamer nogmaals op om mee te werken aan een
initiatief om hier invulling aan te geven.

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

De heer Bisschop (SGP):
Ik doe serieuze pogingen om de kern van het voorstel van
de heer Taverne te doorgronden. Zo probeer ik te begrijpen
wat het toevoegt aan de taak die ieder Kamerlid heeft,
namelijk: bij wetgeving uiterst zorgvuldig omgaan met de
vraag hoe de voorgestelde wet zich verhoudt ten opzichte
van de Grondwet. In de woorden van de heer Taverne zelf
is dat de kerntaak van ons als Kamer. In dat geval zie ik niet
goed wat de toegevoegde waarde is van een constitutionele
commissie ten opzichte van een vakcommissie, waarin, als
het goed is, diezelfde toetsing heeft plaatsgevonden. Dit
geldt temeer omdat deze constitutionele commissie, als ik
de woorden van de heer Taverne goed beluister, geen
vetorecht heeft. Met andere woorden: stel dat men, conform
het voorbeeld van de heer Klaver, tot de conclusie komt
dat er van enige frictie sprake is, dan nog kan het parlement
desgewenst gewoon doorgaan. Kan de heer Taverne in één
zin duidelijk maken wat de toegevoegde waarde zou kunnen
zijn van een constitutionele commissie, ten opzichte van
de huidige regeling waarin die verantwoordelijkheid bij de
Kamer ligt en de Raad van State een adviesfunctie heeft?
De heer Taverne (VVD):
Dat kan ik zelfs in minder dan één zin: omdat het inhoudelijk
niet per se een toegevoegde, maar wel een aanvullende
waarde heeft. Ik zei al dat het niet mijn oogmerk is om zo'n
commissie het werk van deze Kamer af te laten pakken of
over te laten nemen. Uit sommige inbrengen in dit debat
blijkt dat bepaalde leden van deze Kamer de indruk hebben
dat wij niet goed in staat zijn om wetten aan de Grondwet
te toetsen. Met mijn voorstel beoog ik om de toetsende
taak van de Tweede Kamer — van het parlement, maar
laten we het over deze Kamer hebben — extra voor het
voetlicht te brengen. Het kan beter zichtbaar maken dat wij
dit doen.
Dat kan onszelf ook helpen. Dan worden wij er nog eens
even goed aan herinnerd dat dit een heel belangrijke taak
is van ons, als medewetgever. Dan wordt het ook inzichtelijker. Hiermee worden bijvoorbeeld ook verschillende
opvattingen bevorderd, mogelijk ook in één fractie. Er zullen
namelijk waarschijnlijk verschillende woordvoerders in die
commissie zitten, die de discussie verder versterken. Uiteindelijk hebben we het hier over het uitwisselen van argumenten en over het elkaar overtuigen. Dat is niet anders bij het
toetsen van wetten. Dat is mijn oogmerk hiermee.
De heer Bisschop (SGP):
Dat maakt nog niet duidelijk waarom dit niet zou kunnen
in een vakcommissie. Het maakt nog niet duidelijk waarom
er een extra constitutionele commissie moet komen. Ik kan
me nog eerder voorstellen dat de Raad van State een soort
vetorecht krijgt als hij tot de conclusie komt dat een voorstel
ongrondwettig is en dat hij in het voortraject, het adviestraject, kan aangeven dat het zo niet kan. Dan heb je een
krachtige tegenmacht georganiseerd. Dat gebeurt volgens
mij niet met het optuigen van een extra commissie. Hoe
kijkt de heer Taverne daartegen aan?
De heer Taverne (VVD):
Ik bestrijd dat wij geen tegenmacht hebben. Om te beginnen
is die er omdat we in dit huis verschillende partijen hebben,
met verschillende opvattingen, ook over de grondwettelijk-

5 maart 2015
TK 60

60-11-6

heid van wetten. Vervolgens vormt de Eerste Kamer als
Kamer een eigen tegenmacht. Bovendien is er daarbinnen
ook sprake van verschillende partijen met verschillende
opvattingen. Me dunkt, dat is al heel wat tegenmacht bij
elkaar. Dat is in een aantal voorbeelden al bewezen. Ik kan
me niet voorstellen dat we onszelf, het parlement — niet
alleen de Tweede Kamer maar ook de Eerste Kamer — niet
in staat achten om te oordelen over de grondwettelijkheid
van wetten en dat we er daarom een externe partij naast
moeten zetten. Ik acht dat eerlijk gezegd onbestaanbaar.
Dan nemen we onszelf als parlement kennelijk niet serieus.
Hoe kunnen we dan van anderen verwachten dat ze dat
doen?
De heer Klein (Klein):
We hebben het over de parlementaire behandeling. We
hebben het niet over machten en tegenmachten. Dan praat
je over datgene wat er in het huis gebeurt. Het gaat over
de zorgvuldigheid. De heer Taverne geeft aan dat die zorgvuldigheid iets verbeterd kan worden door het instellen van
een constitutionele commissie. Maar hebben wij die commissie niet al, in de vorm van de Eerste Kamer? In zijn antwoord op een interruptie van de heer Bisschop gaf de heer
Taverne al een doorkijkje. Betekent zijn voorstel dat de
Eerste Kamer eigenlijk moet worden afgeschaft? Dat heeft
de VVD in de Eerste Kamer ook aangegeven. Dan is het
goed om zo'n commissie te hebben.
De heer Taverne (VVD):
Laten we hier niet beginnen met een discussie over het
afschaffen van de Eerste Kamer. De Eerste Kamer speelt
een heel belangrijke rol in ons wetgevingstraject. Het is van
tweeën een. Zijn we van mening dat we als parlement in
staat zijn om wetten te toetsen aan de Grondwet? Er zijn
verschillende momenten om dat te doen. Of vinden we dat
we daar niet goed in zijn? Het voorliggende voorstel bewijst
dat, want hierin wordt een extra factor toegevoegd door
de rechter nog eens een oordeel erover te laten vellen. Naar
mijn oordeel en naar het oordeel van de VVD-fractie is dat
overbodig. Ik probeer me te verplaatsen in de voorstanders
van het voorstel. Kennelijk vinden zij dat we in het parlement niet of onvoldoende in staat zijn om wetten goed te
toetsen aan de Grondwet. Daarom kom ik met een idee en
een voorstel om het in onze eigen kring nog zichtbaarder
te beleggen. Vervolgens zegt men: maar waarom zouden
we dat doen? Ik kan me niet voorstellen dat je tegen een
preciezere afbakening bent en dat je ertegen bent dat we
laten zien dat we in dit huis toetsen. Waarom zou je het dan
wel aan een externe partij, de rechter, overlaten? Ik volg
die redenering niet.
De heer Klein (Klein):
Dan ontgaat de heer Taverne de kern van het initiatiefwetsvoorstel. Dat is niet ingegeven vanwege een diskwalificatie
van het functioneren van de Eerste of de Tweede Kamer.
Het gaat er niet om dat wij niet goed toetsen. Het gaat over
een stukje rechtsbescherming van het individu. Dat individu
kan naar de rechter gaan en zeggen: goh, dit is voor mijn
situatie in de wet aangegeven, maar hoe kan ik dat rijmen
met hetgeen in de Grondwet staat? U doet nu alsof wij hier
onzorgvuldig zijn en alsof dat de reden voor de totstandkoming van dit wetsvoorstel is. Het gaat erom dat de zorgvuldigheid is gewaarborgd. Die is gewaarborgd in zowel de

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

Tweede als de Eerste Kamer. De heer Taverne wil daar nog
een constitutionele commissie aan toevoegen, maar die
commissie heeft geen enkele andere bevoegdheid dan dat
zij er nog eens zelf naar kijkt. Dat kan leiden tot een soort
afschuifpolitiek binnen de Kamer. Dat lijkt mij niet verstandig. Dan kun je het toch beter anders doen? De toetsing
wordt nu door de Eerste Kamer gedaan. Die doet haar werk
kennelijk ook niet goed. Dan kun je het veel beter bij een
externe derde beleggen.
De heer Taverne (VVD):
In het huidige voorstel wordt in feite het volgende gesteld:
we zijn toch nog niet helemaal zeker van onze zaak; we
weten niet zeker of de wetten die in het Nederlandse parlement worden aangenomen, helemaal in overeenstemming
zijn met de Grondwet, hoewel er geen goede voorbeelden
zijn te geven waarbij dat overduidelijk het geval is geweest;
daarom willen wij de rechter in individuele gevallen toch
een toetsingsbevoegdheid geven. Dat kan alleen omdat
wetten in de praktijk in bepaalde omstandigheden kennelijk
ongrondwettelijk kunnen uitwerken. Als je die mening niet
bent toegedaan, heb je ook die extra bescherming niet
nodig. Dat staat los van het feit dat de indieners van het
voorstel zelf zeggen dat die individuele bescherming er al
is, namelijk via het internationaal recht. Dat staat ook los
van hetgeen de VVD-fractie vindt van de doorwerking. De
indieners van het voorstel zeggen zelf: dat is misschien wel
zo, maar we doen er toch een schepje bovenop in de vorm
van een toetsing door de Nederlandse rechter. Als ik dan
voorstel om in dit parlement preciezer duidelijk te maken
dat we al toetsen, wordt er gezegd: dat is overbodig. Volgens mij is toetsing aan grondrechten door de rechter
overbodig.
De heer Schouw (D66):
Ik heb dit zo eens aangehoord. Het valt mij op dat de VVD
spuugt op het initiatiefwetsvoorstel dat door mevrouw
Halsema is ingediend ...
De heer Taverne (VVD):
Hier maak ik bezwaar tegen.
De voorzitter:
De heer Schouw is aan het woord.
De heer Schouw (D66):
... en nu door mevrouw Van Tongeren wordt verdedigd. De
heer Taverne komt nota bene ook nog met een onvoldragen
alternatief in de vorm van een constitutionele commissie.
Gezien alle voorbereidingen voor het initiatiefvoorstel, vind
ik het weinig chic dat de VVD dit doet. Zou het niet veel
verstandiger zijn als de heer Taverne eens gaat nadenken
over dat onvoldragen ideetje van hem? Dan kan hij het uitwerken en met collega's bespreken en dan kan hij de procedure via de geëigende kanalen laten lopen, bijvoorbeeld
via de fractievoorzitterscommissie en de commissie voor
de Werkwijze. Daar hoort het thuis, als het een voldragen
idee is. Dan kunnen we er verstandig over praten. Nogmaals: is de heer Taverne daartoe bereid? Ik vind het
namelijk niet chic om een ideetje hier zomaar, pats, neer te

5 maart 2015
TK 60

60-11-7

leggen terwijl dit initiatiefwetsvoorstel al jaren in behandeling is.
De heer Taverne (VVD):
Voor de Handelingen wil ik zeggen dat ik uitdrukkelijk
bezwaar maak tegen de formulering van de heer Schouw.
Ik zal die niet herhalen. Ik ken de heer Schouw niet als
iemand die dit soort onparlementaire kwalificaties in de
mond neemt. Ik wil dit graag genoteerd hebben.
De VVD is graag duidelijk over de standpunten die zij
inneemt. Het gaat hier om een tweede lezing van een
voorstel tot wijziging van de Grondwet. De eerste lezing
heeft meer dan tien jaar geleden plaatsgevonden. Daar wijs
ik de heer Schouw nog even op. Hij kan het de VVD-fractie
niet kwalijk nemen — dat heeft hij ook niet gedaan — dat
zij hierover van opvatting is veranderd. Ik heb uitgelegd
waarom zij van mening is veranderd. We kunnen eindeloos
doordebatteren en over een hele tijd — we weten immers
niet hoelang het duurt — in tweede termijn een oordeel
vellen. Zoals ik al zei, vind ik het echter netjes om meteen
duidelijkheid te verschaffen over het standpunt van de VVD.
De heer Schouw is van oordeel dat mijn voorstel om tegemoet te komen aan de zorgen die kennelijk in dit huis leven,
onvoldragen is, terwijl ik het nu toch op verschillende
momenten heb uitgelegd. Hij wil er liever een procedure
voor afspreken, het via de fractievoorzitters laten lopen en
er een tijdlang over doen. Dat kan. Het voorstel zal echter
toch een keer gedaan moeten worden. Gezien het feit dat
wij het hebben over grondwettelijke toetsing leek mij dit
een goed moment.
De heer Schouw (D66):
Het komt op mij erg amateuristisch over. Ik zeg het maar
gewoon zoals ik het vind. Eerst maakt de VVD een loei van
een draai. Mijn suggestie aan het adres van de heer Taverne
zou dan zijn: stel je een beetje bescheiden op. Hij komt
vervolgens echter met een alternatief dat echt niet uitgewerkt is. Wat betekent een constitutionele commissie
immers in een huis waar het dag in, dag uit over politieke
belangen en politieke strijd gaat? Dat gaat niet werken. Het
is dus heel logisch dat collega's vragen stellen over de
bevoegdheden en de doorzettingsmacht van zo'n commissie. Ik stel gewoon vast dat de heer Taverne daar niet over
heeft nagedacht, want hij staat erbij te kijken en denkt: ja,
dat is een goede vraag; daar moeten we eens over nadenken. Ik vind dat je je goed moet voorbereiden als we in de
Kamer een debat over dit soort belangrijke zaken voeren.
Je moet dan een goede notitie maken, alle voor- en nadelen
bekijken en er werk van maken. Ik doe de heer Taverne dus
nog een keer de suggestie om dit uit te werken en het neer
te leggen op de plek waar het hoort in deze Kamer: bij de
commissie voor de Werkwijze der Kamer. Dan kunnen we
erover praten, maar hij moet nu niet proberen om een
meerderheid te vergaren voor een halfbakken idee dat
absoluut niet doordacht is.
De heer Taverne (VVD):
De heer Schouw geeft een wel heel vrije en weinig correcte
voorstelling van zaken. Dat is echter zijn keus. Hij weet dat
ook eigenlijk wel een beetje, maar dat geeft niet. Ik heb een
voorstel gedaan en ik heb dat toegelicht. Daar kan de heer

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

Schouw het mee eens zijn of niet. Hij kan het mij evenwel
niet kwalijk nemen dat ik het hier naar voren breng.
De heer Schouw onderstreept nog eens dat wetgeving een
politiek proces is en dat de uitkomst daarvan dus voor een
belangrijk deel wordt ingegeven door politieke overwegingen. Dat is maar goed ook, omdat politieke overwegingen,
naar mijn beste weten, de uitdrukking zijn van de democratische volkswil. Dat is in ieder geval wel het geval in dit
land. Wetten zijn de uitkomst van politieke processen. Datzelfde geldt voor de Grondwet. Kennelijk is de heer Schouw
ontevreden over de uitkomsten daarvan of is hij van mening
dat dit niet zou moeten worden overgelaten aan democratisch gelegitimeerde instanties. Het oordeel daarover laat
ik aan de heer Schouw. Dat is echter de realiteit.
De heer Schouw heeft een aantal opmerkingen gemaakt
over het idee dat ik naar voren heb gebracht. Het zal bij de
eerstvolgende vergadering van de commissie voor de
Werkwijze der Kamer worden voorgesteld. Mocht de heer
Schouw er dan nog vragen over hebben — kennelijk heeft
hij die — dan kan hij die daar stellen. Tegelijkertijd proef ik
in de woorden van de heer Schouw, juist gelet op het feit
dat hij zo veel vragen heeft, toch ook zijn ontvankelijkheid
voor dit idee en de mogelijkheid om te bekijken of we daar
samen een goede invulling aan kunnen geven.
De voorzitter:
Ik kijk even naar de heer Segers, die bij de interruptiemicrofoon staat. Ik meen dat u daar op dit onderdeel al een keer
hebt gestaan. Ik verzoek u daarom om een korte vraag te
stellen.
De heer Segers (ChristenUnie):
Laat ik hierbij aankondigen dat dit mijn laatste vraag is naar
aanleiding van de bijdrage van de heer Taverne.
Bij een fractie die eerst voor het voorstel was en daarna
tegen, zou je verwachten dat er wat mitsen en maren en
grijstinten zouden zijn. Hier wordt echter in zeer ronde
bewoordingen gezegd: als je er anders over denkt, heb je
het niet doordacht en wantrouw je jezelf en parlementsleden. Dat is heel curieus, want het gaat over de opvatting
van de VVD-fractie van acht jaar geleden. Die wordt hier
afgeserveerd. Mijn vraag is de volgende. Ik heb hem net al
gesteld, maar ik ga hem nu op een andere manier stellen,
want de heer Taverne liep eerder op een beetje flauwe
manier weg. Als ik zijn bijdrage samenvat, zegt hij: wij
kunnen die grondwettelijke toetsing prima zelf doen. Ik
vraag hem daarom om één voorbeeld te geven waarin de
grondwettelijke toetsing inderdaad zo plaatsvond dat een
wetsvoorstel gesneuveld is, omdat het in strijd was met de
Grondwet.
De heer Taverne (VVD):
Dat voorbeeld heb ik niet, want het is nog nooit gebeurd
dat een voorstel door deze en de Eerste Kamer is gegaan
en kracht van wet heeft gekregen, terwijl het een evidente
schending van een grondrecht vormde. Punt.

5 maart 2015
TK 60

60-11-8

De heer Segers (ChristenUnie):
Dat is echt een cirkelredenering: het is door de Kamer en
dus niet in strijd met de Grondwet. Mijn vraag is: noem
eens een voorbeeld van een wetsvoorstel dat hier arriveerde
en waarvan de Kamer zei: het doel ervan is sympathiek, het
lijkt ons wat, prima, maar wacht even, nu we het aan de
Grondwet getoetst hebben, zien we dat het in strijd daarmee
is en moeten we het niet doen. Wanneer is dat gebeurd?
De heer Taverne (VVD):
Volgens mij vinden de heer Segers en ik elkaar in hetzelfde
voorbeeld, namelijk het ritueel slachten. Ik ben het met de
heer Segers eens dat er best dingen door de Tweede Kamer
zijn geglipt waarbij je een behoorlijk aantal vraagtekens
kon zetten. Ik noem ook nog het Huis voor klokkenluiders,
waarvan met goede redenen kan worden gezegd dat de
manier waarop de onderbrenging daarvan beoogd is, beslist
niet in overeenstemming met de Grondwet is.
Mijn stelling is de volgende. Het parlement bestaat uit de
Tweede en de Eerste Kamer. Ik ben het best wel eens met
de heer Segers dat sommige politieke afwegingen in dit
huis een andere zijn dan in de Eerste Kamer. En dat is maar
goed ook! Het gaat hier om een constitutionele oftewel
grondwettelijke toetsing door het parlement. Nogmaals,
dat zijn wij als Tweede Kamer niet alleen. Mij is geen
voorstel bekend dat zowel door de Tweede als de Eerste
Kamer is aangenomen en dat rechtstreeks ingaat tegen
grondrechten. De heer Segers kan mij dat voorbeeld niet
noemen. Ik kan het voorbeeld niet noemen. Daarmee is
volgens mij het pleit wel beslecht.

De heer Schouw (D66):
Voorzitter. Net buiten onze vergaderzaal, op de Hofplaats,
ligt de Grondwetbank, met daarin gegraveerd de tekst van
artikel 1 van onze Grondwet: het non-discriminatiebeginsel.
Als u naar buiten kijkt, kunt u de tekst wellicht nog net lezen.
De Grondwetbank is in 1992 door de gemeente Den Haag
aan de Kamer cadeau gedaan om de nieuwbouw, waarin
wij ons thans bevinden, te vieren. Daarnaast heeft die bank
ook een symbolische waarde. Hij maakt de Grondwet
zichtbaar en plaatst die letterlijk tussen degenen aan wie
hij bescherming biedt: allen die zich in Nederland bevinden.
Ook nodigt de bank uit tot gebruik van de Grondwet: om
erop uit te rusten op een zonnige dag, om erop te lunchen
of om erbij te skaten. Al zal dat laatste mogelijk niet de
bedoeling zijn geweest van de ontwerper.
Terug naar het wetsvoorstel dat hier vandaag aan de orde
is. Zoals bekend, staat D66 positief tegenover die constitutionele toetsing. Wij vinden dat een goede aanvulling op
onze democratische rechtsstaat. Nederland verdient het
namelijk om een constitutionele toetsing te hebben. Dat zal
ik in een paar punten uiteenzetten.
Allereerst voor het nieuw leven inblazen van onze Grondwet
als document dat ons allen bindt, waar zowel wij, inwoners
van Nederland, als de overheid rechten en plichten aan
ontlenen. Ten tweede omdat het primaat van de wetgever,
in tegenstelling tot wat VVD-collega Taverne beweert, niet
absoluut hoeft te worden opgevat. En ten derde, het meest
praktische argument van de drie, ook omdat het toetsingsverbod door de werkelijkheid is ingehaald. Met het Europees

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

Verdrag voor de Rechten van de Mens hebben we al een
grondrechtencatalogus waaraan kan worden getoetst.
Ik zal die drie punten nog eens even toelichten. Eerst de
relevantie van de Grondwet. Het zal moeilijk zijn, een
Amerikaan te vinden die niet de beginwoorden van zijn
constitutie kent: "We the People". Maar geldt dat ook voor
Nederlanders? In het kader van het 200-jarig bestaan van
de Grondwet zocht EenVandaag het vorig jaar uit, zoals
EenVandaag alles uitzoekt. Meer dan de helft van de
Nederlanders wist niet wat er in artikel 1 van de Grondwet
staat, terwijl dit artikel, met zijn discriminatieverbod, nu
juist vooraan de Grondwet is opgenomen om een centrale
waarde van de Nederlandse samenleving uit te drukken.
Hoe het met de kennis van die andere grondwetartikelen
staat, laat zich natuurlijk vervolgens raden. Zou het nu niet
mooi zijn als wij de Grondwet relevanter kunnen maken?
Daarvoor zijn al tal van ideeën geopperd. Een preambule,
levendiger taal, een commissie erbij, maar eigenlijk brengt
geen van die suggesties een goede oplossing. Geen van
alle verandert het wat aan de verhouding tussen inwoners
van Nederland en de Grondwet. Slechts de mogelijkheid
een beroep op de Grondwet mogelijk te maken om in het
bijzondere geval van een wet af te wijken zou daar verandering in kunnen brengen. Dat is nu ook precies wat dit initiatiefwetsvoorstel beoogt.
Dan wordt de Grondwet immers een instrument van die
persoon om een onrechtvaardige uitkomst van een wet te
bestrijden, een middel dat hij kan gebruiken om zichzelf
tegen de overheid te beschermen. Een liberaal, want zo
voel ik mij natuurlijk ook wel een beetje, kan daar toch niet
op tegen zijn? Met een knipoog naar Taverne. Juist de nu
voorgestelde toetsing op de klassieke grondrechten is daar
uitermate geschikt voor. Daaraan verwant: weet de initiatiefnemer of er een onderzoek is dat de kennis van de
Nederlanders van het EVRM toetst? Ik zou mij zomaar kunnen voorstellen dat de daarin verwoorde rechten, zoals het
recht op een eerlijk proces, bescherming van de persoonlijke
levenssfeer en de vrijheid van meningsuiting, meer
bekendheid genieten dan hun gelijken in de Grondwet.
De voorzitter:
Een interruptie van de heer Klein.
De heer Klein (Klein):
Ik hoor het warme pleidooi van de heer Schouw. Alleen
vind het een beetje knijperig, een beetje knieperig, door het
te beperken tot de klassieke grondrechten. Waarom dan
ook niet de sociale grondrechten, bijvoorbeeld het recht op
onderwijs?
De heer Schouw (D66):
Daar heeft de heer Schouw, knieperend, geen bezwaar
tegen.
De heer Klein (Klein):
Dat betekent dat u de initiatiefnemer zou willen voorstellen
om het te gaan verbreden?

5 maart 2015
TK 60

60-11-9

De heer Schouw (D66):
Ik vind dit een goede vraag. Laat de initiatiefnemer daar
maar eens op reageren, voordat ik nu gelijk weer het hele
initiatief van de initiatiefnemer ga vergroten, verkleinen,
verkleuren of veranderen. Zou de heer Klein dat goed vinden?
De voorzitter:
Nee, wij gaan geen vragen stellen aan interrumpanten.
Interrupties gaan ook in tweeën. Volgens mij is de heer
Schouw ingegaan op de vraag van de heer Klein.
De heer Klein (Klein):
Ik zal er in mijn eigen termijn op terugkomen.
De voorzitter:
Dat lijkt mij een heel verstandig idee. Wij zien dat er een
interruptie komt van de heer Taverne.

De heer Schouw (D66):
Hebt u een vraag gehoord, voorzitter? Als u een vraag hebt
gehoord, moet u hem even herhalen. De heer Taverne was
zo vol van zijn eigen betoog dat hij vergat daar een vraag
aan te koppelen.
De heer Taverne (VVD):
Mijn vraag is of de heer Schouw eenvoudig "ja" of "nee"
kan antwoorden op de vraag of hij namens de fractie van
D66 van mening is dat toetsing door de rechter aan grondrechten, zoals voorgesteld door de indieners, zou moeten
worden uitgebreid met toetsing aan sociale grondrechten.
De heer Schouw (D66):
Dat is een herhaling van de vraag van de heer Klein, als ik
het goed begrijp. Ik kan niet anders dan mijn reactie daarop
herhalen. Die kent de heer Taverne volgens mij.
De voorzitter:
Nee, nee, nee.

De heer Taverne (VVD):
Omdat de heer Klein geen antwoord kreeg. De vraag was
namelijk aan de heer Schouw of hij en de fractie van D66
van mening is dat toetsing door de rechter zou moeten
worden uitgebreid tot sociale grondrechten. Daarop wil ik
wel graag antwoord.
De heer Schouw (D66):
Ik laat mij graag inspireren door de initiatiefnemer. De vraag
is gesteld. De minister keek ook al heel hongerig. Hij dacht:
goh, waarom roept de heer Schouw er niet toe op om daar
ook namens het kabinet een antwoord op te geven? Hij wil
dat dus ook heel erg graag doen. Hij geeft nu een teken dat
ik niet heel erg begrijp.
De voorzitter:
Nee, we gaan niet via tekens met elkaar debatteren.
De heer Taverne (VVD):
Ik vond het een boeiend teken.
De heer Schouw (D66):
Ik vind het een interessante vraag en ik houd voor mezelf
het kruit droog.
De heer Taverne (VVD):
Wat mij werd verweten door de heer Schouw, doet hij nu
zelf. Hij wil kennelijk geen antwoord op de vraag geven en
verwijst naar de indieners, terwijl de enige vraag die ik stel
is: wat is de mening van de fractie van D66, waar de heer
Schouw een vertegenwoordiger van is? Zou het moeten
worden uitgebreid naar sociale grondrechten? Gelet op het
ontwijkende gedrag en het ontwijkende antwoord van de
heer Schouw, neem ik aan dat het antwoord daarop "ja" is,
maar dat hij eenvoudigweg niet wil zeggen dat hij vindt dat
de rechter moet kunnen toetsen aan bijvoorbeeld het recht
op vrije tijd. Daarmee zou het hek van de dam zijn.

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

De heer Taverne (VVD):
De heer Schouw vraagt aan u wat de vraag is, voorzitter.
Ik herhaal hem en hij geeft geen antwoord.
De heer Schouw (D66):
De heer Taverne stelt dezelfde vraag als de heer Klein heeft
gesteld. Daar heb ik al antwoord op gegeven. De heer
Taverne moet een beetje opletten, voorzitter.
De voorzitter:
Ik geef graag het woord aan mevrouw Fokke.
Mevrouw Fokke (PvdA):
Het valt te waarderen als de heer Taverne hier zelf een
voorstel over wil indienen. Mijnheer Schouw, het is toch
juist dat dit de tweede lezing van een wetsvoorstel is en
dat een dergelijke wijziging helemaal niet meer bij de Kamer
kan worden ingediend, omdat in de tweede lezing een initiatiefvoorstel in die zin niet meer gewijzigd kan worden? Als
de heer Taverne een initiatiefvoorstel wil indienen, dan
juichen we dat alleen maar toe na alles wat hij vandaag
heeft gezegd.
De heer Schouw (D66):
Ik moet mevrouw Fokke eerst complimenteren voor de
scherpte van haar opmerking en ik moet haar, denk ik, bijvallen. Dat is het beste wat ik kan doen op dit moment.
De voorzitter:
Goed, dan vervolgt u uw betoog.
De heer Schouw (D66):
Ik zal de heer Taverne oproepen om met een initiatiefwetsvoorstel te komen. Dat verplicht hem ook om van tevoren

5 maart 2015
TK 60

60-11-10

erover na te denken en langs de Raad van State te gaan.
Dat helpt altijd.
Het volgende punt is het primaat van de wetgever. Zonder
twijfel dient binnen een democratie de volksvertegenwoordiging het laatste woord te hebben. Het enige woord en
het laatste woord zijn echter niet per definitie hetzelfde, al
zal degene die als enige het woord voert, ook altijd het
laatste woord willen hebben. In een democratie en rechtsstaat zou een dergelijk eenstemmig geluid alleen niet zo
gezond zijn. Het zijn de checks-and-balances, de macht en
tegenmacht die juist meerwaarde hebben voor een democratie. Soms zie je dat heel grote politieke partijen die lang
over de macht gaan, wat moeite hebben om die tegenmacht
een plek te geven. Daar kent de geschiedenis veel voorbeelden van. Soms gaat het helemaal verkeerd, want zonder
die controlemechanismes verwordt de overheid maar al te
snel tot een tiran met haast, zoals Bas Heijne recentelijk
illustreerde.
Het parlement controleert het bestuur en de rechter controleert de uitvoering van wetten en mag ook verordeningen
van lagere overheden toetsen. Maar wie controleert eigenlijk
de formele wetgever, degene die algemeen verbindende
wetten opstelt? Dat doet de kiezer uiteraard. Hij stemt eens
in de vier jaar of tegenwoordig vaak eens in de twee jaar
voor zijn volksvertegenwoordiging, zodat parlementariërs
vervolgens kunnen beoordelen of een wet in lijn is met de
Grondwet. Ondanks de eerzaamheid daarvan voor mij en
mijn collega's, zijn de goede bedoelingen van eenieder
natuurlijk wel een keuring van eigen vlees. Net als bij de
slager wil je daar toch het liefste ook onafhankelijk toezicht
op — de voorzitter weet daar alles van — zeker als uit veroordelingen door het EHRM en het Hof van Justitie van de
Europese Unie blijkt dat wij niet altijd in staat zijn die toetsing tot op het concrete en bijzondere geval juist te richten.
Een echte mogelijkheid om bij te sturen missen we dus
nog. Gelukkig — en dan kijk ik mevrouw Fokke aan — zijn
adviserende referenda vanaf juli dit jaar mogelijk, maar
bindend zijn zij nog niet. Om die noodrem tot stand te
brengen moet er nog een tweede lezing volgen van het
voorstel van mevrouw Fokke, mevrouw Voortman en mijzelf.
Toetsing door de rechter van wetten aan de Grondwet lost
dat probleem op. Sommigen beargumenteren dan — ik
parafraseer — dat dit het failliet van de democratie zou zijn.
Naar de opvatting van mijn fractie is dat het niet. Het betekent alleen dat de rechter van de parlementaire monoloog
een dialoog probeert te maken. Het is en blijft de wetgever
die uiteindelijk beslist hoe de wet luidt. Dat de rechter in
een bijzonder geval een wet buiten toepassing kan laten
indien er strijd is met een klassiek grondrecht, doet hier
niets aan af.
Het derde punt dat ik hier naar voren wil brengen, is het
punt "ingehaald voor de werkelijkheid". Ondertussen hebben wij al een aardig beeld van de praktijk die zou kunnen
ontstaan zodra constitutionele toetsing mogelijk is. Rechters
toetsen al vele jaren aan het EVRM. Dat doen zijn terughoudend en op gepaste wijze. Ter illustratie: de zoekterm EVRM
levert op rechtspraak.nl 25.288 resultaten op en de zoekterm
Grondwet slechts 3.397. Als constitutionele toetsing aan
mijn poten als wetgever zou zagen, zou dat bij zulke grote
getallen merkbaar moeten zijn. Welnu, ik voel nog helemaal
niets. Ik sta nog stevig op mijn benen, en met mij de Staten-

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

Generaal, voor zover ik dat op dit moment kan overzien. Ik
zou haast het tegendeel willen beweren. Een rechterlijke
speldenprik zo nu en dan houdt ons scherp en houdt ons
in balans; macht en tegenmacht. Het dwingt ons ertoe nog
beter de afweging te maken of inbreuken op grondrechten
noodzakelijk en proportioneel zijn. Ik zou dan ook aan de
initiatiefnemer willen vragen of zij ook in beeld heeft dat
rechters in Nederland prudent omgaan met hun bevoegdheden tot toetsing en dat zij slechts de wetgever corrigeren
wanneer daartoe in het concrete geval noodzaak bestaat.
Concluderend: Mijn woorden van dank gaan uit naar de
initiatiefnemer, zowel de oorspronkelijke initiatiefnemer,
die wij vandaag op twitter nog heel levendig over dit voorstel hebben gehoord, als mevrouw Van Tongeren, die ik er
overigens toe oproep om het hoofd niet in de schoot te
leggen, zoals zij vanavond in een krant toch een beetje
aankondigde. Dat vond ik jammer en ik hoop dat dit niet
de bedoeling is. Het hoofd rechtop; wij gaan toch echt kijken
hoe wij hier met elkaar een twee derde meerderheid kunnen
binnenhalen.

De heer Segers (ChristenUnie):
Voorzitter. Onze Grondwet leidt vaak een armetierig
bestaan. Dat is weleens gezegd en ik onderstreep het en
zeg het na. Het is misschien wat kras uitgedrukt, maar het
is waar. Wat men ook van de Nederlandse grondwet mag
denken, het is onmiskenbaar dat deze niet de plaats in de
Nederlandse samenleving en de staatkundige verhoudingen
inneemt die eigenlijk voor zo'n document als dit gepast is.
Als je dat vergelijkt met de positie van de grondwet in de
Verenigde Staten, dan zie je dat die een heel andere is.
Ik dank de tweede indiener voor het opnieuw inbrengen
van dit voorstel. In eerste lezing hebben wij voor dit voorstel
gestemd. Ook nu staan wij er positief tegenover. Het eerste
wetsvoorstel werd in 2002 aanhangig gemaakt door
mevrouw Halsema. Het heeft inmiddels een heel lange weg
afgelegd. Complimenten voor die vasthoudendheid van de
GroenLinks-fractie, maar ik stel ook de vraag die collega
Taverne stelde: hoe grondwettelijk is het om een periode
over te slaan en het voorstel nu in het parlement in te
brengen? Zolang we nog geen grondwettelijke toetsing
hebben, moeten wij het doen, mijnheer Taverne. Ik probeer
dat maar. Zal de indiener daar haar licht over kunnen laten
schijnen?
Ik las een artikel van een staatsrechtsgeleerde, Leonard
Besselink, die eens even om zich heen keek en zich afvroeg
in welke andere landen het is zoals het in Nederland is. Het
enige land waarmee Nederland in dat opzicht vergelijkbaar
is, is Ethiopië. Nederland is nogal uniek in de manier waarop
constitutionele toetsing wordt vormgeven, of eigenlijk in
de afwezigheid daarvan. Die uitzonderingspositie geeft niet,
maar dan moet je wel heel goede argumenten hebben om
het te doen zoals je het doet. Die argumenten mist de
ChristenUnie-fractie.
Natuurlijk kennen we in Nederland de scheiding der
machten. Gelukkig maar. De ChristenUnie-fractie vindt de
bewaking van de scheiding der machten nu onvoldoende
geborgd. De rechtsstaat wordt onder andere geconstitueerd
door zorgvuldigheid in het machtsevenwicht. Veel landen,
zelfs Frankrijk, hebben onder andere om die reden rechter-

5 maart 2015
TK 60

60-11-11

lijke toetsing. Dat geldt uiteraard ook voor de Verenigde
Staten. De founding fathers waren er zeer van overtuigd
dat de mensen niet allemaal geneigd zijn tot het goede,
zeker machthebbers niet. Zij waren derhalve allergisch voor
machtsconcentratie. Vandaar dat ook daar constitutionele
toetsing een zeer belangrijke plaats inneemt in de rechtsstaat.

niet. Daarin wordt vastgelegd wat er in het kader van wetgevingstrajecten in debatten wordt gewisseld, ook als de
Kamer het opbrengt en dat komt — ik zeg het nogmaals —
aan op de verantwoordelijkheid van de leden van de Kamer.
Wat er voorafgaat aan de jurisprudentie is het hetgeen in
de raadkamer gebeurt en daar zijn wij niet bij.

De toetsing van wetten aan de Grondwet doet in dit land
de wetgever zelf. Daar valt veel over te zeggen, maar in
ieder geval dit: als die toetsing door de wetgever al secuur
en afdoende plaatsvindt — ik heb de heer Taverne uitgedaagd en ik heb geen voorbeeld gehoord waarin dat daadwerkelijk plaatsvond en een wet werd tegengehouden in
de Tweede Kamer — gebeurt dat niet in het openbaar en
is het niet heel zichtbaar. Vaak is het onzichtbaar voor het
grote publiek. Er is hier dan ook geen sprake van een herkenbare rechterlijke uitspraak, maar slechts van een in de
loop van het debat door een meerderheid onderschreven
opvatting dat een wetsvoorstel al dan niet verenigbaar is
met de Grondwet. Een parlementaire meerderheidsopvatting dus, die al dan niet overeen kan komen met het eerder
uitgebrachte advies van de Raad van State op dit punt. Deze
procedure opent de mogelijkheid dat de uitleg van grondwettelijke bepalingen uiteindelijk kan worden vastgesteld
bij wetten die slechts steunen op een heel magere meerderheid van de helft plus één.

De heer Segers (ChristenUnie):
Wij krijgen uitgeschreven uitspraken van een hof die duidelijk maken welke afwegingen zijn gemaakt en waar die toe
leiden. Dat is geen politieke afweging. Dat staat los van een
regeerakkoord. Wij hebben hier met regeerakkoorden te
maken. Wij hebben met een meerderheid te maken die zich
bindt aan een coalitieakkoord, aan een regeerakkoord.
Daarbij geven soms uiterst politieke afwegingen en overwegingen de doorslag. Die afwegingen en overwegingen
spelen geen rol bij een constitutioneel hof of bij een rechterlijke afweging. Die afwegingen komen op een heel andere
manier tot stand en leveren jurisprudentie op. Uit de Eerste
en Tweede Kamer komen wetten, maar dat is geen jurisprudentie zoals een constitutioneel hof of een rechterlijke
toetsing wel opleveren. Het is echt van een andere orde.
De heer Taverne vindt dat wij een speciale kamer moeten
hebben. Dat zou de toetsing op zichzelf iets zichtbaarder
maken. Het proces van toetsing aan de Grondwet is nu
totaal niet transparant. Het vindt plaats in achterkamertjes
en studeerkamers van Kamerleden. Wellicht nemen collega's dit zeer serieus, maar het is niet zo transparant dat
de overwegingen en uitkomsten helder zijn.

Ook de zware wijzigingsprocedure die geldt voor grondwetbepalingen biedt hier geen soelaas.
De heer Taverne (VVD):
De heer Segers noemt twee voorbeelden, die allebei volgens mij niet helemaal juist zijn als voorbeeld ter ondersteuning van het voorstel. Ten eerste refereert hij aan de Verenigde Staten. Ik ben een groot liefhebber van het Amerikaanse staatsrecht, maar voor mij is de constitutionele
toetsing daar een voorbeeld dat bewijst dat het werkt als
scheidsrechter tussen federale en deelstaatbevoegdheden.
Dat was het voorbeeld van de Verenigde Staten. Dat is niet
een goed voorbeeld voor de Nederlandse situatie. Wil de
heer Segers nu beweren dat het proces van wetgeving en
het debatteren daarover in deze Tweede Kamer niet openbaar zijn?

Ik had het over de minieme meerderheid waarmee uiteindelijk wetgeving tot stand komt en dus ook de toetsing
plaatsvindt. Op deze wijze kunnen wetten tot stand komen
die op z'n minst op gespannen voet staan met de Grondwet.
Dit kan te maken hebben met grondrechten, maar dat hoeft
niet per se. Het kan ook gaan om andere grondwetsbepalingen. Om een voorbeeld te noemen, verwijs ik naar de
staatkundige positie van de zogeheten BES-eilanden na de
opheffing van de Nederlandse Antillen. Bonaire, Sint-Eustatius en Saba werden als openbare lichamen gepositioneerd. Het was maar zeer de vraag of dit grondwettelijk
juist was, of het fenomeen openbaar lichaam daarvoor wel
bedoeld was. Het gaat dus ook met nadruk om staatkundige
verhoudingen.

De heer Segers (ChristenUnie):
Wat het eerste betreft: zoals gezegd is Nederland slechts
te vergelijken met Ethiopië. Dat is waarschijnlijk ook geen
federale staat, maar dat is de vergelijking die we moeten
trekken. Nogmaals, daar kunnen heel goede argumenten
voor zijn, alleen als je zo'n uitzondering bent, moet je je
argumenten wel paraat hebben. Ik zie ze niet. Dan het
tweede. Wat wij doen, levert geen heldere jurisprudentie
op zoals constitutionele toetsing die wel oplevert. Als een
hof zoals dat in Karlsruhe met een uitspraak komt, dan is
die uitgeschreven, zijn de overwegingen helder en levert
dat jurisprudentie op en ook eenheid in de rechtspraak.
Daar is hier geen sprake van.

Macht heeft tegenmacht nodig. Ik heb het al een paar keer
gezegd. Toetsing aan de Grondwet moet wat de fractie van
de ChristenUnie betreft onafhankelijker en zorgvuldiger.
Daarom steunt mijn fractie het voorstel van GroenLinks van
harte. Wil de Grondwet een levend document zijn waar de
Nederlander zijn rechten goed aan kan ontlenen, dan is er
meer nodig dan de huidige invulling. Wil Nederland daadwerkelijk waarde toekennen aan de grondrechten en zo de
democratische rechtsstaat stevigheid geven, dan past
grondwettelijke toetsing. Rechterlijke toetsing is overigens
niet alleen borging van de grondrechten, maar ook borging
van de inrichtingen van de Staat, ruwweg alles na artikel 1
van de Grondwet. Ik vraag de indienster hoe zij daar
tegenover staat, dus tegenover toetsing aan de hele
Grondwet.

De heer Taverne (VVD):
Dat ben ik ten stelligste met de heer Segers oneens. De
beste jurisprudentie is de wetsgeschiedenis en dat zijn de
Handelingen van de vergaderingen hier in de Tweede
Kamer. Openbaarder en transparanter dan dat wordt het

Je zou je kunnen afvragen waarom er eigenlijk verzet tegen
de rechterlijke toetsing is. Dat vraag ik mij ook af als ik naar
de heer Taverne luister. Wat is het motief om daar zo verschrikkelijk op tegen te zijn? Het is opvallend dat ik vooral

Tweede Kamer

5 maart 2015
TK 60

Toetsing van wetten aan de Grondwet

60-11-12

van de zittende machten kritiek hoor. Dat is een karaktertrekje dat zich vaker openbaart. Dat is ook het geval bij het
voorstel van de heer Taverne om de toetsing aan verdragen
te schrappen. Dat is omdat wij er last van hebben, omdat
een tegenmacht ons soms in de weg zit. Juist de mensen
met macht, juist machthebbers moeten hun eigen tegenspraak organiseren. Waarom? Mensen zijn niet automatisch
geneigd tot het goede en zeker machthebbers niet.
Voor de ChristenUnie is daarbij de ideale situatie dat er ook
een constitutioneel hof komt, zodat de Grondwet ook in
laatste instantie duidelijk uitleg en invulling krijgt. We hebben een zeer ingewikkelde juridische procedure rondom
onze collegapartij de SGP gehad. Daarbij was er een sprake
van uniformiteit, waarbij zowel de Hoge Raad als de Raad
van State uitspraak heeft gedaan. Dat was een zeer netelige
situatie. Op dat punt was er in ieder geval geen uniformiteit.
Ik vraag de minister naar zijn oordeel over de huidige situatie. Wij kennen nog steeds meerdere hoogste gerechten.
Hoe kijkt hij daartegenaan? Bestaan er plannen om daar
meer uniformiteit in te brengen?
Er is een hinderlijke neiging in Nederland om de Grondwet
niet serieus te nemen. Er zijn wel grondrechten, maar die
mag je bij wet beperken. Er is geen inhoudelijke beperking
op de beperking dus, alleen een formaliteit. Er zijn verschillende voorbeelden te noemen waarin grondwettelijke
bepalingen onverhoeds in de weg zitten.
Ik sluit af, door nog één keer te vragen: met welk argument?
De zittende machten in ons land kunnen er maar lastig mee
omgaan dat zij weleens worden dwarsgezeten, door de
hinderlijke omstandigheid dat de coalitie geen meerderheid
heeft in de Eerste Kamer, door inspraak van lastige burgers
of studenten of door rechters die meer doen dan een marginale toets aanleggen. Daarom vraag ik de tegenstanders
van constitutionele toetsing om te reflecteren op hun
argumenten en motieven. Tot nu toe vat ik ze maar samen
als vrees voor machtsverlies.
Ondertussen ben ik het van harte eens met het voorstel dat
hier voorligt en hoop ik met de heer Schouw, die even koffie
aan het drinken is, dat het alsnog een tweederdemeerderheid haalt.

De heer Van Nispen (SP):
Voorzitter. Het komt inderdaad niet zo heel vaak voor dat
we in deze Kamer een wijziging van de Grondwet bespreken, in tweede lezing nog wel. Dit is dus op zichzelf al een
bijzonder moment. Ik wil natuurlijk beginnen met het geven
van complimenten aan de indiener mevrouw Van Tongeren
in vak-K en natuurlijk de ondersteuners. Zij mag hier het
wetsvoorstel verdedigen. Die complimenten komen toch
zeker ook toe aan mevrouw Halsema, die in 2002 voor het
eerst dit wetsvoorstel indiende en het door beide Kamers
heeft weten te loodsen. Dat was niet niets. We zijn nu dertien jaar verder, maar dat komt toch zeker ook doordat het
echt wel ergens over gaat. Het onderwerp heeft een enorme
historie. Er is echt heel erg veel over te zeggen, wat ik niet
zal doen. Ook daarom complimenten aan GroenLinks voor
deze vasthoudendheid.
De complimenten van de SP betreffen ook de inhoud van
dit wetsvoorstel. Zowel in de Tweede Kamer als in de Eerste

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

Kamer heeft de SP dit wetsvoorstel gesteund. Ik kan meteen
duidelijk zijn: wij zijn niet van gedachten veranderd. Ik zal
mevrouw Van Tongeren daarover niet langer spanning
houden. Artikel 120 van de Grondwet zegt nu dat de rechter
niet treedt in de beoordeling van de grondwettigheid van
wetten en verdragen. Het wetsvoorstel dat we vandaag
bespreken, voegt een tweede lid toe waardoor wetten wel
getoetst mogen worden aan een aantal regels van de
Grondwet. Wetten blijven buiten toepassing indien die
toepassing niet verenigbaar is met een aantal specifiek
genoemde bepalingen uit de Grondwet, vooral de klassieke
grondrechten.
De gedachte achter het huidige toetsingsverbod is dat de
wetgever bij het maken van een wet of wetsartikel al rekening houdt met de Grondwet, de grondrechten en eventuele
strijdigheid daarmee. Dat zou je kunnen opvatten als de
onschendbaarheid van de wet en het primaat van de wetgever. Volgens mij bestaat die onschendbaarheid echter
feitelijk al niet meer. We kennen immers al tientallen jaren,
sinds 1953, de mogelijkheid dat rechters wetten toetsen
aan bepalingen van internationale verdragen die voor
iedereen bindend zijn, zoals het Europees Verdrag voor de
Rechten van de Mens. Dat gebeurt ook veelvuldig. Ook
lagere wetgeving mag getoetst worden. Dat wil dus zeggen
dat de onschendbaarheid van de wet eigenlijk al niet meer
zo strikt bestond. Het toetsingsverbod van artikel 120 van
de Grondwet was dus eigenlijk al een fictie geworden.
Toch is er van enkele fracties, tot nu toe met name van één
fractie, stevig verzet tegen het verder inperken of afschaffen
van het toetsingsverbod, omdat het de democratisch
gekozen wetgever is die rekening moet houden met de
grondrechten en omdat niet de rechter het laatste woord
zou moeten hebben. Die fracties vrezen volgens mij dan
toch een beetje dat een rechter op de stoel van de democratisch gekozen wetgever gaat zitten. De SP is daar niet bang
voor. Ofwel de wetgever heeft goed rekening gehouden
met de Grondwet en de daarin vastgelegde grondrechten.
Dan hoeven we niet bang te zijn om te worden teruggefloten
door de rechter. Ofwel de wetgever heeft daar niet goed of
onvoldoende rekening mee gehouden. In dat geval is het
goed dat de rechter dat kan toetsen. Sterker nog, het zal de
wetgever meer dan nu dwingen om rekening te houden
met onze grondrechten bij het invoeren van nieuwe wetgeving. Partijen die daar voorstander van zeggen te zijn — ik
kijk nu even naar de heer Taverne — hoeven zich dus volgens mij nergens zorgen over te maken, of in elk geval niet
over het wetsvoorstel van mevrouw Van Tongeren.
De heer Taverne (VVD):
De VVD-fractie maakt zich wel een beetje zorgen, ook over
het voorbeeld dat de heer Van Nispen noemt: de vergelijking met bijvoorbeeld het EVRM. Uit de toepassing van het
EVRM in de afgelopen decennia blijkt namelijk dat er een
onvermijdelijke neiging is tot een buitengewoon creatieve
en steeds verder reikende interpretatie door rechters van
het EVRM. Dat heeft ertoe geleid dat in bijvoorbeeld het
Verenigd Koninkrijk — dat is de oudste democratie van de
westerse wereld, dus toch geen bananenrepubliek — de
minister van Binnenlandse Zaken en later de premier heeft
voorgesteld dat als bijvoorbeeld het Europees Hof in
Straatsburg doorgaat zoals het nu bezig is, het Verenigd
Koninkrijk zich weleens zou kunnen terugtrekken uit het
Europees Hof. Met dat voorbeeld voor ogen is het toch naïef
om te denken dat wanneer toetsing door de rechter in

5 maart 2015
TK 60

60-11-13

Nederland zou worden toegestaan, er hier niet zo'n zelfde
expansieve interpretatie zal plaatsvinden, wat zou leiden
tot een verdere uitholling van de Nederlandse grondrechten
zoals die zijn vastgelegd in de Grondwet?
De heer Van Nispen (SP):
Ik ben daar totaal niet bang voor en ik heb het echt oneens
met de heer Taverne. Hij komt op mij nu toch over als
iemand die zegt: de grondrechten en de mensenrechten
zijn er toch vooral een beetje voor als het zo uitkomt. Als
er dan in het Verenigd Koninkrijk rechters zijn die er heel
kritisch naar kijken en die op een bepaald moment menen
een bepaling te moeten uitleggen op een manier die het
Verenigd Koninkrijk op een bepaald moment niet bevalt,
dan kan dat zo zijn. Daarvoor zijn de grondrechten en de
mensenrechten. Dit is een kritische tegenmacht. Ik zie dit
ook absoluut niet als een uitholling van de democratie,
maar juist als een aanvulling op de democratie.
De heer Taverne (VVD):
Ik ben het niet met de heer Van Nispen eens op dit punt,
maar dat is bijna vanzelfsprekend. Ik ben het niet met hem
eens, juist omdat ik vind dat grondrechten van zo'n groot
belang zijn dat je moet voorkomen dat ze worden uitgehold.
Ik zeg nogmaals dat de VVD op dit punt ook een geschiedenis heeft. Grondrechten zijn van groot belang, onafhankelijk
van de vraag of ze internationaal, verdragsrechtelijk zijn
vastgelegd, of nationaal. Je kunt toch niet op goede gronden argumenteren dat er bij het EVRM en de daarin vastgelegde rechten geen sprake is van een ernstige uitholling?
Dan zal dat toch niet anders gaan als je dit in Nederland op
dezelfde manier zou gaan toepassen? Dan zal dat toch op
dezelfde manier gaan? Dat kan toch niet anders? Uiteindelijk
is dat slecht voor de grondrechten.
De heer Van Nispen (SP):
Nee, volstrekt niet. In de eerste plaats zegt de heer Taverne
heel stellig dat er sprake is van een uitholling en dat je niet
zou kunnen ontkennen dat daarvan sprake is. Ik zie die uitholling niet. Er is volgens mij geen sprake van uitholling.
Ja, natuurlijk is er kritiek op rechterlijke uitspraken. Met die
kritiek moeten wij uiteraard in de Kamer terughoudend zijn.
Die kritiek is er echter in de samenleving, met name in het
Verenigd Koninkrijk. Het is echter gezond dat die kritiek er
is. Ik ben er trots op dat wij er in Nederland in ieder geval
niet in meerderheid voor kiezen om die kritiek door te zetten.
Ik ben er trots op dat wij hier in Nederland niet in meerderheid zeggen: die margin of appreciation, die beoordelingsruimte, kan wel een beetje worden opgerekt, want in
Nederland hebben we last van het Europees Hof voor de
Rechten van de Mens. Dus nee, ik ben het echt niet eens
met de heer Taverne op dat punt. De VVD-fractie laat zich
erop voorstaan een geschiedenis te hebben op het vlak van
grondrechten en mensenrechten. Ze komt bovendien zelf
met een voorstel om dus wetten niet meer te kunnen toetsen aan internationale verdragen, maar ze weigert tegelijkertijd om het voorliggende voorstel te ondersteunen. Op
die manier heb je naar mijn mening toch niet zo heel veel
recht van spreken.
De voorzitter:
De heer Van Nispen vervolgt zijn betoog.

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

De heer Van Nispen (SP):
Kortom, de SP-fractie vindt het dus goed als straks, na
aanname van deze wet, mensen in een individuele rechtszaak kunnen zeggen dat een wet in strijd is met de Grondwet, waarna de rechter dit kan toetsen. Dat is echt geen
gekke constructie. Het is dus niet raar als vandaag de
Tweede Kamer en later de Eerste Kamer zou besluiten om
dit mogelijk te maken. Het blijft een belangrijke taak van de
leden van het parlement om de grondrechten in de gaten
te houden, bij alles wat zij doen en vooral bij het maken
van nieuwe wetten. Met dit wetsvoorstel wordt de rechter
echter toegevoegd als bescheiden medeontwikkelaar van
onze grondrechten. Dat is bijzonder redelijk; dat is zelfs
goed. De rechter en de wetgever zijn er dan samen verantwoordelijk voor. Ik zie dit dan ook niet als een uitholling
van onze parlementaire democratie, maar als een samenspel van de diverse staatsmachten.
Dat betekent dus absoluut niet dat de wetgever hierna op
het vlak van de bewaking van de grondrechten achterover
kan gaan leunen omdat er toch altijd nog de rechter is. Zo
is het niet. Dat kan natuurlijk nooit het gevolg zijn van deze
wet, dat is volgens mij het gevolg ook niet, maar we zijn er
natuurlijk zelf bij. De leden van het parlement hebben een
zware verantwoordelijkheid, nu en in de toekomst, bij het
bewaken en verdedigen van de Grondwet en de daarin
gelegen grondrechten. Daarnaar moeten wij blijven handelen. Ik vraag de initiatiefneemster of zij het ook zo ziet.
Tot slot vraag ik de initiatiefneemster, maar eigenlijk vooral
de minister van Binnenlandse Zaken, of zij er voorstander
van zouden zijn als aan nieuwe wetten standaard een
expliciete grondrechtenparagraaf wordt toegevoegd. In
wetten lezen we nu wel vaak het een en ander over het
EVRM, het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens,
maar de Grondwet blijft vaak buiten beschouwing. Dat is
volgens mij niet geheel terecht. Daarom het voorstel om
standaard bij nieuwe wetten, meer dan nu het geval is,
aandacht te besteden aan de grondrechten. Dat is, of dit
wetsvoorstel nu wel of niet wordt aangenomen — ik hoop
van harte dat dat gebeurt, maar heel misschien is dat tegen
beter weten in — sowieso een goede methode om ons als
wetgever te dwingen in de toekomst vaker en dus explicieter
aandacht te besteden aan de grondrechten in het wetgevingsproces. Ik ben zeer benieuwd naar de reactie van de
indienster en met name van de minister hierop.

De heer Bisschop (SGP):
Mevrouw de voorzitter. Mogen rechters de wetten toetsen
aan de Grondwet? Deze belangrijke vraag heeft zich in de
afgelopen eeuwen dat wij met een Grondwet werken, steeds
weer opgedrongen. Dat is in het kader van de trias politica,
zoals wij die hebben vormgegeven, ook een heel logische
vraag. De Grondwet is een van de belangrijkste staatsdocumenten die we kennen. Wetten mogen daar uiteraard niet
mee in strijd zijn. Ik zou hier een heel verhaal kunnen houden over hoe zich de discussie over wel of niet toetsen aan
de Grondwet in de negentiende eeuw ontwikkeld heeft,
maar dat zal ik u besparen. Desgewenst ben ik al te zeer
bereid om u een prachtig artikel daarover aan te reiken.
Ik bepaal me even tot de Grondwet van 1848. Dat toen heel
expliciet het toetsingsverbod in de Grondwet werd opgenomen, is het resultaat van de voorafgaande discussie over

5 maart 2015
TK 60

60-11-14

de vraag of de rechter de wetten mag toetsen aan de
Grondwet of niet. Het resultaat in de Grondwet, zoals toen
verwoord, luidde: de wetten zijn onschendbaar. Veel later
is dit veranderd in het huidige artikel 120 van de Grondwet,
luidend: de rechter treedt niet in de beoordeling van de
grondwettigheid van wetten en verdragen. Dat klinkt al een
stuk mooier, maar daarmee werd hetzelfde bedoeld.
In de loop van de afgelopen ruim anderhalve eeuw sinds
1848 is hier regelmatig stevig over gediscussieerd. De voors
en tegens van een verbod op constitutionele toetsing zijn
ook een- en andermaal gewisseld. Wat dat betreft heeft het
bijbelboek Prediker gelijk: er is niet zo veel nieuws onder
de zon, wat nu is, is al reeds geweest.
Ik wil stilstaan bij twee paragraafjes. Allereerst wil ik iets
zeggen over het tijdsverloop en vervolgens zal ik ingaan
op de argumentatie die aan ons standpunt ten grondslag
ligt.
Ik kwam in het dossier een prachtig document tegen. Dat
document bevat de zinsnede: het initiatiefvoorstel wordt
zo spoedig mogelijk na het besluit tot ontbinding van de
huidige Tweede Kamer aanhangig gemaakt. Om misverstanden te voorkomen, dit is een stuk uit het vergaderjaar
2008/2009, nadat het voorstel de Eerste Kamer was gepasseerd. Zo spoedig mogelijk na de ontbinding van de huidige
Tweede Kamer. Het is inmiddels elf jaar geleden, in 2004
was het, dat in de Tweede Kamer het voorstel in eerste
lezing werd aanvaard. De Eerste Kamer heeft er in 2008
mee ingestemd, met één stem verschil. Ik memoreer dat
nog maar even. Nu, zeven jaar later, behandelen we eindelijk het voorstel voor een tweede lezing.
Daarom heb ik een vraag aan de minister. Eerlijk gezegd
vindt de SGP het tijdsverloop niet passend bij een grondwetswijziging. Een voorstel voor een tweede lezing moet
snel na de verkiezing van de Tweede Kamer worden ingediend. Dat was ook het voornemen dat in het geciteerde
stuk werd verwoord. Dat mag niet zo ontzettend lang op
zich laten wachten. Dan lijkt het er immers op dat de tweede
lezing gebruikt wordt op het moment dat er politiek draagvlak lijkt. Ook al zullen er zeker goede redenen voor zijn —
ik weet uit ervaring hoe moeilijk het is voor een lid van een
kleine fractie om voldoende tijd te maken voor zo'n initiatief
— mag het bij een voorstel dat gaat over constitutionele
toetsing niet voorkomen dat de wijzigingsbepalingen van
de Grondwet al te ruimhartig worden uitgelegd. Overigens
is het volgens het advies van de Raad van State formeel
niet in strijd met de Grondwet, moet ik er eerlijkheidshalve
aan toevoegen. Tegelijk is de Raad van mening dat aanpassing mogelijk gewenst is. Wil de minister nog eens goed
bekijken of artikel 137 Grondwet aanpassing behoeft?
Mevrouw Fokke (PvdA):
Ik heb een klein vraagje. Ik deel het eerste punt dat je, nadat
de Kamer ontbonden is, het wetsvoorstel meteen weer zou
moeten behandelen. Dat klopt dus. Daar hoort echter nog
iets bij, namelijk de passage dat je eigenlijk niet mag
wachten op een Kamer die je welgevallig is. Wordt mijn
mening dan gedeeld dat je vanavond niet echt kunt zeggen
dat de initiatiefneemster heeft gewacht op een Kamer die
haar welgevallig is? Als je even redeneert, is hier vandaag
geen tweederdemeerderheid aanwezig voor dit initiatiefwetsvoorstel.

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

De heer Bisschop (SGP):
Ik weet niet in hoeverre dit überhaupt een afweging is
geweest. We hebben recentelijk kunnen constateren dat er
mogelijk geen tweederdemeerderheid zal zijn voor de steun,
maar gelet op de eerdere stemverhoudingen in de Tweede
Kamer zouden we mogen verwachten dat vanavond in dit
traject die tweederdemeerderheid er had kunnen zijn. Maar
nogmaals, ik weet dus niet in hoeverre de initiatiefneemster
dit überhaupt heeft laten meewegen.
Mevrouw Fokke (PvdA):
Het eerste punt klopt; het schuurt hier en daar met de
Grondwet. De uitleg van de Raad van State, die al eerder
werd gegeven door toenmalig minister De Graaf, is dat je
niet mag wachten op een Kamer die je welgevallig is. In
2010 was overigens reeds bekend dat de VVD niet zou
instemmen, want volgens mij is er toen al een interview in
de krant verschenen. Is de heer Bisschop het dan met mij
eens dat aan dat tweede deel wellicht niet voldaan is?
De heer Bisschop (SGP):
Ik opper dat als een mogelijkheid en koppel daaraan het
bezwaar waarom latere behandeling ongewenst is. In de
optiek van de SGP is het gewenst om na de eerste lezing
in de direct daarop volgende termijn de tweede lezing te
laten plaatsvinden. Zo hoort het. Het mag niet zo zijn dat
überhaupt de afweging of er wel of niet een politieke
meerderheid is, een beslissende invloed kan hebben op de
vraag om het wel of niet in tweede lezing op de agenda te
zetten. Dat bedoel ik te zeggen.
Voorzitter. Ik kom bij het volgende kopje: de argumentatie.
Ik kom nog even te spreken over de inhoud van het voorstel.
Bij de eerste lezing is al uitvoerig stilgestaan bij de argumenten. Kort noem ik de redenen van de SGP om destijds voor
te stemmen. Ten eerste de eveneens bestaande mogelijkheid om te toetsen aan verdragen. Dit zorgt bij een verbod
op constitutionele toetsing voor een uitholling van de nationale Grondwet en grondrechten. Mijn collega Van der
Staaij noemde dit destijds al een merkwaardige onevenwichtigheid. Ten tweede stelt de wetgever zich helaas bepaald
niet altijd op als hoeder van de Grondwet en de grondrechten. Concrete recente voorbeelden zijn het verbod op de
rituele slacht en de initiatiefwet met betrekking tot de
gewetensbezwaarde trouwambtenaar, die zowel de Eerste
als de Tweede Kamer heeft gepasseerd, ondanks dat
grondrechten hierin uiterst zichtbaar en hoorbaar schuurden. Ten derde zijn de grondrechten cruciaal in onze
democratische rechtsstaat. Die moeten dan ook in de
rechtsspraak een centrale toetssteen kunnen zijn. Ten vierde
kan de dreiging van toetsing van een wet aan de Grondwet
indirect tot gevolg hebben dat de Tweede Kamer en zeker
de Eerste Kamer zich uitdrukkelijker zullen uitlaten over de
reden waarom een bepaald wetsvoorstel wel of niet te
verenigen is met de Grondwet.
Bij dit alles blijft natuurlijk recht overeind dat de toetsing
van wetten aan de Grondwet in de allereerste plaats hoort
bij de wetgever. Ik val elke collega bij die dat betoogd heeft.
De wetgever, het kabinet en het parlement, heeft de
belangrijke taak om te zorgen voor wetten die grondwettelijk
juist zijn. Zolang wij hier en aan de overkant ons werk doen,
hoeven we niet bang te zijn voor het oordeel van de toetsing
door een rechter.

5 maart 2015
TK 60

60-11-15

De SGP vond en vindt het van cruciaal belang dat de toetsing van de Grondwet in het parlement stevig verbetert,
maar als het kabinet en het parlement steken laten vallen,
onrecht doen aan groepen in de samenleving die om recht
vragen, dan mag — nee, dan moet, wat ons betreft — de
rechter doen wat dit voorstel hem opdraagt, namelijk toetsen aan de grondrechten.
We zien dus zeker ook dat er risico's verbonden zijn aan de
toetsing door de rechter. Niet alles wat een rechter zegt, is
per definitie recht en billijk. Ook rechters kunnen politieke
en daarmee discutabele uitspraken doen. De uitspraken
van rechters kunnen verschillen, ook dat laat de Nederlandse rechterlijke toetsingspraktijk zien. Mocht de rechter
oneigenlijk gebruikmaken van de hem geboden mogelijkheid om te toetsen, dan moet andersom de wetgever weer
spreken. Een uitspraak van de rechter is niet het eindpunt
van de discussie, maar het begin van een nieuw debat. Dat
is de dynamiek die inherent is aan de inrichting van de trias
politica die wij in ons staatsbestel hebben vormgegeven.
De SGP zal dan ook in lijn met ons standpunt in 2004, de
voors en tegens afwegende, dit voorstel steunen.

Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Voorzitter. Allereerst wil ik mijn oprechte complimenten
overdragen aan mevrouw Van Tongeren en haar ondersteuners. Uit eigen ervaring weet ik hoeveel werk het indienen
van een initiatiefvoorstel kan zijn. Maar het is ook wel bijzonder dat het hier gaat om een wetsvoorstel in tweede
lezing. Dat is echt bijzonder. Ik wil haar daarmee complimenteren. Het is een belangrijke stap. Ik wens haar, en ook de
ondersteuners, succes met de beantwoording die hierna
komt. Ik weet uit eigen ervaring dat zij een zeer belangrijke
rol spelen om ervoor te zorgen dat de wetgeving goed door
de Kamers heen gaat.
De invoering van constitutionele toetsing betekent een
aanzienlijke verandering in het constitutionele bestel. Misschien is het wel mooi om hierbij het inmiddels overleden
Eerste Kamerlid voor het CDA, Alfons Dölle, aan te halen.
Hij zei het heel treffend bij de behandeling in de Eerste
Kamer: "Er wordt gewicht verplaatst van het been van de
Nederlandse wetgever naar het been van de Nederlandse
rechter."
Die verschuiving van het primaat van de wetgever naar een
wijze van rechtsvorming door de rechterlijke macht vindt
de CDA-fractie niet alleen onwenselijk maar ook principieel
onjuist. Het volksvertegenwoordigende deel van de wetgever legt met regelmaat verantwoording af aan de kiezer.
Dat aspect ontbreekt bij een voor het leven benoemde
rechter.
De kernvraag is wie voor de uitleg en de ontwikkeling van
de Grondwet uiteindelijk meer geschikt moet worden
geacht. Is dat nou de wetgever of de rechter? Dat lijkt me
toch een mooie vraag om ook in het kader van dit debat
nog aan de initiatiefnemer te stellen. Voor het werk daarvoor geldt dat zowel juridische kennis als politiek inzicht is
vereist. De Grondwet moet ook telkens worden aangepast
aan nieuwe problemen en veranderende situaties. Dat geldt
zowel voor de wetgever als voor de rechter. Bij een conflict
daarbij geeft het CDA toch echt de voorkeur aan het oordeel

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

van de wetgevende organen. De samenstelling van de
Tweede en de Eerste Kamer is er juist op gericht om hen
op de hoogte te houden van de stand van de samenleving.
Welke ongrondwettige wet of bepaling rechtvaardigt de
verschuiving die de indiener voorstelt? Gaat zij niet te veel
uit van een onmiskenbare, objectief vast te stellen strijd
met de Grondwet? De interpretatie van de Grondwet hoort
naar de overtuiging van het CDA in laatste instantie in
handen te zijn van de wetgever en niet van de rechter, maar
natuurlijk heeft de wetgever daarmee geen vrijbrief om de
Grondwet te schenden. Onderkent de indiener dat? Daarnaast is er het element van de rechtsonzekerheid. Wordt
de werking van een wet opgeschort wanneer tegen de wet
zelf of tegen bepaalde artikelen van de wet een toetsingsprocedure loopt? Kan de wet dan nog wel onverkort worden
uitgevoerd zoals de wetgever het heeft bedoeld? Wij hebben
deze vraag ook in de schriftelijke ronde gesteld, maar ik stel
het op prijs om daar nog goed met elkaar over door te
praten in het debat dat we hier verder over zullen hebben.
Ik denk dat dit ook voor de wetsgeschiedenis van groot
belang is.
Verder vraagt de CDA-fractie naar de consequenties van
het onverbindend verklaren van de wetsbepaling. Wordt
de wetgever op die manier niet gedwongen tot een aanpassing van het wetsartikel? Of heeft hij de mogelijkheid om
de rechterlijke uitspraak naast zich neer te leggen?
Ten slotte vraagt de CDA-fractie de indiener hoe zij de verhouding ziet tussen haar voorstel en de bevoegdheid van
de rechter ten aanzien van het wetgevingsproces. Het lijkt
me goed als dat iets wordt toegelicht. De Hoge Raad heeft
nadrukkelijk overwogen dat de rechter afstand dient te
houden van kwesties waarover de wetgever zich primair
dient uit te spreken op grond van een politiek oordeel. Zelfs
het handelen in het kader van een voorgenomen wet kan
aan een rechterlijke toetsing van het handelen van de
overheid in de weg staan. Mijn zinnen zijn inmiddels wat
ingewikkeld geworden omdat ik de Hoge Raad citeer, maar
in het stelsel waarin aan de rechter niet het oordeel toekomt
dat er onrechtmatig is gehandeld doordat er bij de voorbereiding en de behandeling van de wet ter zake geen procedurevoorschriften zijn geschonden, zou dat, aldus de Hoge
Raad, niet zijn te rijmen met het gegeven dat de rechter in
de loop van de procedure die tot een wet in formele zin
leidt, wel kan oordelen dat de procedurevoorschriften niet
in acht zijn genomen en dat hij op die grond dus wél in het
wetgevingsproces kan ingrijpen. Mijn concrete vraag is:
welke consequenties heeft het voorliggende wetsvoorstel
op het punt van de verhouding tussen de wetgever en de
rechter?
Het CDA heeft bij de eerste lezing in de Tweede en Eerste
Kamer tegengestemd. Het CDA ziet nog steeds geen
meerwaarde in dit wetsvoorstel. Dat staat echter los van
het feit dat ik uitzie naar een goed debat met de indiener,
om voor de toekomst en voor de wetsgeschiedenis nog
eens goed over de kern- en toetspunten van deze wet met
elkaar te kunnen debatteren.
De heer Klein (Klein):
Ik heb met respect geluisterd naar het betoog van mevrouw
Bruins Slot. Ik miste echter één element: het internationale
aspect. Hoe ziet zij de, zoals dat heet, artikel 94-route, dus
de mogelijkheid van de rechter om te toetsen aan internati-

5 maart 2015
TK 60

60-11-16

onale verdragen? Daarmee kan de Grondwet in feite worden
omzeild.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Wij hebben die internationale verdragen getekend, dus daar
kan aan getoetst worden. Dat is prima.
De heer Klein (Klein):
Dat volgend kan ik ook een beetje beter begrijpen wat de
heer Taverne zei. Hij zei ongeveer: we moeten maar niks
met dat internationale te maken willen hebben, dus dat
artikel 94 kan er ook uit. Als u dat een goede route vindt,
kan ik dat niet rijmen met uw opvatting dat toetsing aan de
Grondwet door de rechter een slechte route is.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Het gaat hierbij uiteindelijk om twee verschillende zaken.
We gaan het initiatiefwetsvoorstel van de heer Taverne
natuurlijk nog behandelen. Ik vermoed dat we daarover
nog zeer uitgebreid van gedachten zullen wisselen.

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Los van onze inhoudelijke appreciatie heeft mijn
fractie altijd grote waardering voor ieder initiatief van welke
initiatiefnemer ook. Maar dit geldt natuurlijk des te sterker
nu de gewaardeerde collega Van Tongeren de indiener van
dit wetsvoorstel is, en zeker als mijn politieke voorbeeld
Femke Halsema aan de wieg daarvan heeft gestaan.
De ons op 17 juli ontvallen Willem Witteveen benoemde
de wet als kunstwerk. Als je die vergelijking doortrekt, is
de wetgever een heuse kunstenaar. Kunst is niet altijd
eenvoudig te duiden. Voor mij meestal niet zelfs. Kunstenaars zijn ook niet altijd goed te volgen in hun beweegredenen. Bovendien is het de vraag of de relevantie van kunst
universeel en onveranderlijk blijft.
Hetzelfde, zou je kunnen zeggen, geldt voor wetten. De
wetgever kan nog zo omstandig en precies bepalen wat
rechtens juist en in overeenstemming met de Grondwet is,
maar vroeg of laat krijgt een rechter een individueel geval
onder ogen waarbij het helemaal niet zo duidelijk is hoe
een wet moet worden uitgelegd en of een wet in individuele
gevallen de grondwettelijke toets kan doorstaan. Soms kun
je zelfs veronderstellen dat de oorspronkelijke bedoeling
van de wetgever in de loop der tijd achterhaald is, of
omgekeerd, aan relevantie heeft gewonnen. Rechters
moeten wat mijn fractie betreft de vrijheid hebben om,
vanzelfsprekend binnen grenzen, de bedoelingen van de
wetgever te interpreteren en om te beoordelen hoe een
bepaalde wet in een bepaald geval moet worden toegepast.
Ik citeer Maarten Feteris, de kersverse president van de
Hoge Raad in Nederland: we spreken recht in een zaak,
maar onze toegevoegde waarde bestaat uit de duidelijkheid
voor honderden, duizenden gevallen. Juist dit element van
het rechterswerk lijkt voor tegenstanders het belangrijkste
argument om in individuele gevallen wetten niet te toetsen
op grondwettigheid. De rechter zou, zo beweren tegenstanders, op de stoel van de wetgever gaan zitten als hij zich
een oordeel mag vormen over de verhouding van de

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

gewraakte wet tot de Grondwet. Dat roept een retorische
vraag op. Acht de wetgever, het parlement incluis, zich in
staat om voor elke wet, nu en in de toekomst, bij alle
denkbare en op dit moment ondenkbare gevallen, uitsluitsel
te geven over de grondwettigheid van de uitvoering van
die wet? Wie dat belooft, weet dat die belofte niet gestand
kan worden gedaan.
De rechterlijke toets is bovenal een andere dan die van de
wetgever. De Grondwet wordt door de regering en het
parlement alleen maar politiek geïnterpreteerd. Vanzelfsprekend is die toets politiek gekleurd. De in dit initiatief voorgesteld rechterlijke toets voorziet in een zo zuiver mogelijke
juridische toets. Deze is heel beperkt, grosso modo tot de
klassieke grondrechten. Uiteindelijk kan de rechter komen
tot de uitspraak dat de toepassing van een wet ongrondwettig is. Dit leidt expliciet niet tot het afschaffen van wetten.
Het blijft beperkt tot het onverbindend verklaren in een
concreet geval. De wetgever kan zo'n hiaat altijd herstellen
door te voorzien in verduidelijkende wetgeving. Hiermee
blijft het primaat bij de Kamers.
Artikel 120 van onze Grondwet verbiedt rechters wetten te
toetsen aan de Nederlandse Grondwet. De Raad voor de
rechtspraak spreekt in zijn nieuwsbericht van eerder deze
week over een achterhaald relikwie uit 1848. Het gevolg
van het toetsingsverbod is dat we er niet voor kunnen
instaan dat Nederlandse wetten en de uitvoering ervan
onder alle omstandigheden aan de Grondwet voldoen. Dat
vind ik een onverdraaglijke gedachte, en met mij vele
anderen.
Nederland is inmiddels uniek in het handhaven van het
toetsingsverbod. Bij de voorbereiding op dit wetsvoorstel
hoorde ik een leuke anekdote. De oorspronkelijke initiatiefneemster, Femke Halsema, heeft bij de eerste lezing gesteld
dat Nederland en Finland geen constitutionele toetsing
kennen. Nadat ze dat had gezegd, werd ze hoogstpersoonlijk
en op hoge poten gebeld door de Finse ambassadeur, die
haar vroeg of hij langs mocht komen. Hij wilde haar duidelijk maken dat Finland absoluut niet in dat rijtje thuishoorde.
Finland kent namelijk wel degelijk een constitutionele toetsing. Mij is dus op het hart gedrukt om geen fouten te
maken, zodat mij hetzelfde lot bespaard blijft.
Ook in Nederland is de steun voor het opheffen van het
toetsingsverbod massief. De Raad van State, de Hoge Raad,
de Raad voor de rechtspraak en de advocatenorde zijn
allemaal voor constitutionele toetsing. Ze zien allemaal de
mogelijke hiaten in de rechtsbescherming van burgers.
Rechters kunnen natuurlijk altijd terugvallen op de mensenrechtenverdragen. Onze boodschap aan de Nederlandse
rechtzoekende bij de Nederlandse rechter en in Nederlandse
gevallen is: u hebt weliswaar de Nederlandse Grondwet in
de hand, maar u moet zich beroepen op de mensenrechtenverdragen, die aanzienlijk minder bescherming bieden.
Eigenlijk zeggen we: de Grondwet, hoe belangrijk en wonder
schoon geformuleerd ook, is voor ons niet meer dan een
leidraad voor de wetgever en wij vertrouwen erop dat de
wetgever weet wat grondwettelijk goed voor ons is. Dat
vind ik een te beperkte opvatting.
Ik kom terug op Willem Witteveen. In zijn indrukwekkende
boek De wet als kunstwerk schrijft hij: Een verstandige
wetgever moet de rechter niet overvragen. De vraag die
wij op dit moment moeten beantwoorden, is of je rechters
overvraagt, niet door de enorme caseload en productiecij-

5 maart 2015
TK 60

60-11-17

fers, maar misschien juist door hun de mogelijkheid te
ontnemen om in evidente gevallen aan rechtzoekenden de
grondwettige rechtsbescherming te bieden die soms bitter
noodzakelijk is. Thorbecke noemde het toetsingsverbod al
vanaf zijn introductie — de ronduit lichtvaardige, want niet
ten volle op de merites beoordeelde introductie in 1848 —
een historische vergissing. Volgens hem veroordeelde het
toetsingsverbod zijn Grondwet tot de status van een dode
letter. Als de rechter de wetten niet mag toetsen aan de
Grondwet, zal de Grondwet ophouden Grondwet te zijn.
Niemand mag voor de Grondwet als voor een gesloten
deur staan, aldus Thorbecke. Die oproep is relevanter dan
ooit. In een multiculturele samenleving met botsende
grondrechten en bijbehorende oplopende spanningen is
de behoefte aan een vreedzaam forum ter beslechting van
dit soort conflicten groter dan ooit. Ik ben er dan ook van
overtuigd dat constitutionele toetsing daarin een cruciale
rol kan vervullen.

De heer Klein (Klein):
Voorzitter. Ik dank de initiatiefneemster voor het doorzetten
van het initiatiefvoorstel in tweede lezing. Dat geeft mij de
gelegenheid om vanuit vrijzinnig perspectief een inbreng
te leveren over het vraagstuk van de constitutionele toetsing. Nederland kent een merkwaardig systeem betreffende
de positie van onze Grondwet. De Grondwet dient
beschouwd te worden als het fundament van ons rechtssysteem en daarmee als de drager van onze wetten. De
Grondwet moet bezien worden in zijn functie als legitimatie
van de Staat, als kern van ons staatsrecht. Een misverstand
is dat je de Grondwet kunt gebruiken in acties tussen burgers. Die zijn namelijk altijd gebaseerd op de formele wetten. Als burger mag je dus hopen dat die wetten kloppen
met de Grondwet. Indien de wetgever wetten maakt die
strijdig zijn of op gespannen voet staan met de Grondwet,
zijn de checks-and-balances tussen rechter en wetgever
verdwenen. Alleen de wetgever, de Eerste en Tweede
Kamer der Staten-Generaal, mag een wet in het wetgevingstraject toetsen aan de Grondwet. Een onafhankelijk
orgaan, de rechter, heeft het nakijken. Daarmee zijn wij
Europees gezien een buitenbeentje.
De Grondwet zelf is ook een product van de Staten-Generaal, samen met de regering. De harde werkelijkheid is dus
dat de slager in feite zijn eigen vlees keurt, zoals reeds door
anderen is gememoreerd. Die situatie vinden wij in de huidige tijd voor een groeiend aantal maatschappelijke
vraagstukken niet acceptabel. Het keuren van eigen vlees
is in de basis een situatie die vanuit vrijzinnig perspectief
absoluut niet klopt. De basis voor vrijzinnige politiek is de
trias politica, de leer van de drie elkaar in evenwicht houdende instituties van de Staat: de wetgeving, de uitvoering
en de rechtspraak. De Grondwet is daarin niet alleen het
staatsrechtelijke fundament, maar ook het cement tussen
de wetten. Vreemd genoeg doet zich in Nederland de situatie voor dat de onafhankelijke rechtspraak zich niet over
dat cement mag uitspreken. Constitutionele toetsing is niet
toegestaan. Die situatie mag internationaal gezien uniek
genoemd worden in vergelijking met op dezelfde leest
geschoeide democratische rechtstelsels, of die nu federatief
zijn of niet.

internationale verdragen en besluiten van volkenrechtelijke
organisaties via grondwetsartikel 94. Anderzijds zijn die
ontstaan doordat door het Europees hof op het punt van
de grondrechten in feite de Grondwet omzeild kan worden.
Acceptatie van grondwetsartikel 120 is ook ingegeven door
ons tweekamerstelsel, dat vanuit vrijzinnig perspectief
eveneens merkwaardig is. Doordat de wetgever in twee
Kamers zelf de wetten aan de Grondwet toetst, zouden
schuringen of strijdigheden van een wet in wording met
de Grondwet voorkomen worden.
Sterker nog: het bestaan van de Eerste Kamer wordt verdedigd vanuit de aanname dat die Kamer nog eens zorgvuldig
kijkt naar een door de Tweede Kamer aangenomen wet,
onder andere op het punt van de verhouding van de wet
met de Grondwet. Een mogelijke incompetentie van de
direct gekozen Tweede Kamer moet dus gecorrigeerd
worden door de indirect gekozen Eerste Kamer. Die situatie
alleen al maakt dat ik het volstrekt niet passend vind om
de staatsrechtelijke anomalie van het bestaan van de Eerste
Kamer te laten voortduren. Uiteindelijk is het ook om veel
andere redenen onzinnig dat we nog een Eerste Kamer
hebben. Daar zal ik in dit verband niet verder op ingaan.
Die discussie zal ongetwijfeld de komende jaren nog
gevoerd worden.
De overbodigheid van de Eerste Kamer in samenhang met
het verbod op constitutionele toetsing is echter wel van
belang voor de beoordeling van het onderhavige initiatiefvoorstel tot wijziging van de Grondwet. Als eigenlijk via de
U-bochtconstructie van het internationaal recht materieel
al toetsing plaatsvindt, is het vasthouden aan een verbod
op constitutionele toetsing niet meer van deze tijd. Die
situatie in samenhang met mijn eerdere opmerking dat er
in de balans van de machtenscheiding ten principale al iets
fout is gegaan, maakt dat ik het principe van de opheffing
van het verbod op constitutionele toetsing met instemming
benader. Het is dus goed dat het initiatief nu ook in tweede
lezing voorligt. Dat maakt verdere discussie en afweging
mogelijk. We zijn met de tweede lezing van dit voorstel
bezig en mijn fractie heeft niet aan de eerste lezing kunnen
meedoen vanwege het feit dat zij toen nog niet in de Kamer
zat. Dat beseft zij. Het onderhavige voorstel gaat mijn fractie
op twee punten eigenlijk niet ver genoeg. Het eerste punt
gaat over het onderwerp van de toetsing. Het tweede punt
gaat over de vraag wie mag gaan toetsen.

Gelukkig zijn er in de loop van de tijd wel gaatjes ontstaan,
of beter gezegd: gaten. Enerzijds zijn die ontstaan doordat
de rechter wel wetten kan toetsen aan eenieder verbindende

Laat ik met het eerste punt beginnen. Allereerst blijft het
gezocht om alleen toetsing aan de klassieke grondrechten
uit de Grondwet mogelijk te maken. De sociale grondrechten
blijven dus buiten beschouwing, maar veel ernstiger vind
ik het nog dat rechtsstatelijke basisbeginselen geschonden
kunnen worden. Institutionele toetsing is immers niet
mogelijk. Er zijn dan naar mijn mening twee onderwerpen
van belang, namelijk rechtsbescherming versus veiligheid
en het functioneren van de democratie. Het eerste gaat over
wetgeving die vanuit de roep om absolute veiligheid, de
rechtsbescherming van het individu veronachtzaamt, bijvoorbeeld door rechtsgangen af te snijden. Het tweede gaat
over het beginsel van een open stelsel van evenredige
vertegenwoordiging dat ingeperkt wordt door belangen
van zittende Kamerleden en hun politieke partijen. Dat geldt
bijvoorbeeld voor de Mediawet en de opdracht aan publieke
omroepen om bij te dragen aan de pluriformiteit van de
samenleving. Het geldt echter ook voor ongelijke spelregels
in de Kieswet. Die kunnen niet getoetst worden. Waarom
zouden niet alle wetten door de onafhankelijke rechter aan

Tweede Kamer

5 maart 2015
TK 60

Toetsing van wetten aan de Grondwet

60-11-18

de gehele Grondwet getoetst mogen worden? Waarom is
er gekozen voor een gekunsteld gaatje? Daarmee wordt in
feite het principe van onschendbaarheid van wetten
gehandhaafd en is er vanuit politiek perspectief helemaal
niets bereikt.
Het ontstaan van problemen van landsbelang zou een reden
kunnen zijn om het niet te doen. Het zou dan logischer zijn
om uit te gaan van het principe dat constitutionele toetsing
van wetten altijd mogelijk is, tenzij de Grondwet het voor
specifieke situaties verbiedt. Dat is dus een tegenovergestelde redenering. Ik hoor hierop graag een reactie van de
initiatiefnemer en de minister.
Het tweede punt betreft de vraag: wie mag gaan toetsen?
Door de initiatiefnemer wordt gekozen voor een rechterlijke
toetsing binnen het systeem van de huidige rechterlijke
macht. Kortom, iedere rechter mag een wet wegens strijdigheid met de Grondwet buiten toepassing laten. Dan is de
rechtszoekende dus weer afhankelijk van het inzicht van de
individuele rechter. Naar willekeur kan de Grondwet dan
wel of niet als maatstaf worden genomen voor de wet. Of,
en dat lijkt dan een logisch gevolg, er kan de nodige jurisprudentie ontstaan, waar rechters zich dan aan gaan houden. Als dat gebeurt, en waarom niet, dan ontstaat inderdaad de vreemde situatie dat de wet die democratisch tot
stand is gebracht door de Staten-Generaal en de regering
door de jurisprudentie wordt gewijzigd. Dan ontstaat het
tegenovergestelde: het machtenscheidingsprobleem waar
ik mee begon. Immers, de rechter zelf is niet democratisch
gelegitimeerd.
Ook is het bevreemdend dat de Grondwet die expliciet een
nationale eenheidsfunctie heeft voor de rechtsstaat, het
eerdergenoemde fundament, dan juist in feite in een stelsel
van diffuse toetsing terechtkomt. Dat brengt mij ertoe de
initiatiefnemer te vragen om nog eens indringend te
beschouwen waarom een centraal nationaal orgaan dat de
bevoegdheid krijgt om de wetten aan de Grondwet te toetsen niet beter zou zijn. Daarbij geef ik graag ook het volgende in overweging.
Een dergelijk centraal orgaan zal ik gemakshalve een constitutioneel representatief hof noemen. Dat geeft dan ook
op een gegeven ogenblik een beeld dat ik voor ogen heb,
een beeld dat goed past in de rechtsvergelijking, bijvoorbeeld met het Conseil Constitutionnel in Frankrijk, overigens
een eenheidsstaat.
Dus nationale toetsing is op een plek in ons staatsrechtelijk
systeem belangrijk. In mijn optiek zou daar dan wel een
soort hybride orgaan geschreven moeten worden, hybride
omdat het kenmerken heeft van onafhankelijke rechterlijke
macht die mag gaan toetsen. Anderzijds zou ik ervoor willen
pleiten om de benoeming van de leden van het hof democratisch te organiseren, vergelijkbaar met de democratisch
gekozen rechters in de Verenigde Staten van Amerika.
Daardoor zou het bezwaar dat niet democratisch gelegitimeerden een democratisch proces van wetgeving zouden
doorkruisen kunnen worden weggenomen met representatieve leden van het hof.
Ook is in mijn beeld vervolgens de weg vrij om dan inderdaad de Eerste Kamer op te heffen.

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

De voorzitter:
U mag uw zin afmaken.
De heer Klein (Klein):
Er komt nog een heel stuk over de vraag waarom die Eerste
Kamer kan worden opgeheven.
De voorzitter:
Dan geef ik eerst mevrouw Fokke het woord.
Mevrouw Fokke (PvdA):
Als de heer Klein in het kader van dit initiatiefwetsvoorstel
pleit voor constitutionele toetsing, is hij dan van mening
dat de rechtspraak op dit moment niet functioneert? Het
gebeurt wel vaker dat een rechter, of een hogere rechter,
een uitspraak doet. Maar het is zeker niet een soort bananenrepubliek. Dus vindt hij dat op dit moment de rechtspraak niet functioneert?
De heer Klein (Klein):
Nee, het gaat helemaal niet om de vraag of het huidige
rechtssysteem, de rechtspraak, wel of niet functioneert. De
vraag is hoe de verhouding zou moeten zijn tussen enerzijds
de Grondwet, van nationaal belang, ten opzichte van de
rechterlijke macht. Dan kun je kiezen voor een soort constitutioneel orgaan, zodat je ook vermijdt dat er een situatie
gaat ontstaan waarbij in de rechtsgang bijvoorbeeld de
vragen naar voren komen die eerder zijn gesteld: hoe gaat
het dan met een wet, is er dan beroep mogelijk of ben je
uiteindelijk weer afhankelijk van een rechtsgang naar de
Hoge Raad? En gaat de Hoge Raad dan in feite de positie
innemen van een constitutioneel hof? Dat lijkt mij niet heel
verstandig, dus het is ook in dat opzicht een organisatievraag en geen enkele vorm van diskwalificatie van de
rechterlijke macht. Wel kun je waar het gaat om verschillen
in uitspraken tussen rechters zeggen dat je daarvoor de
Grondwet te belangrijk, te veel van hogere orde vindt om
daarop individueel jurisprudentie te laten ontstaan.
De voorzitter:
Mevrouw Fokke, in tweede instantie.
Mevrouw Fokke (PvdA):
Het is toch op dit moment al zo dat door een hogere rechter,
indien noodzakelijk, best snel een uitspraak over een fundamenteel punt wordt gedaan? Inderdaad, we hebben met
elkaar afgesproken dat je eerst naar een lagere rechter moet
en dan naar een hogere rechter. Dus waarom zou die hogere
rechterlijke instantie, die wij op dit moment in Nederland
al hebben, deze functie niet kunnen vervullen? Waarom zou
je in het kader van dit wetsvoorstel en in het kader van de
trias politica die wij nu al hebben nog weer een heel apart
systeem willen gaan invoeren?
De heer Klein (Klein):
Omdat ik enerzijds het belang hoog acht om dit onafhankelijk, los te laten zijn, en anderzijds — dat is het element dat
ik eraan toevoeg — het element van de democratische
legitimatie bij dat nieuwe orgaan, het constitutioneel

5 maart 2015
TK 60

60-11-19

representatief hof, zoals ik het heb genoemd, om daarmee
ook de weg vrij te maken om de Eerste Kamer te kunnen
afschaffen. Daardoor heb je enerzijds wel een democratische legitimatie maar anderzijds ook een situatie die anders
is dan de huidige situatie met betrekking tot de onafhankelijk benoemde Hoge Raad.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Klein (Klein):
Inderdaad zou die Eerste Kamer dan in mijn optiek weg
kunnen, want die zorgvuldigheidstoetsing door de Eerste
Kamer van nieuwe wetten aan de Grondwet, om overhaaste
wetgeving van de Tweede Kamer te voorkomen die in feite
een desavouering van de Tweede Kamer is, zou dan door
het constitutioneel representatief hof altijd als een achtervang kunnen functioneren, door de grondwettelijkheid van
wetten te borgen en een garantie te geven voor zorgvuldige
wetgeving.
Ik kom tot een afronding. Constitutionele toetsing van
wetten hoort vanuit vrijzinnig perspectief in een moderne
democratische rechtsstaat, en dan niet via een afgeknepen
weg zoals nu wordt voorgelegd. Je kunt het ook zien als
een beginnetje, maar dan moet er ook echt perspectief zijn
op het gebied van integrale toetsing. Graag hoor ik hoe de
initiatiefnemer daartegen aankijkt. De weg loopt ook niet
via de bestaande rechterlijke macht. Daar heb ik net al even
met mevrouw Fokke over gesproken. Ik ben voor het vormen van een constitutioneel representatief hof. Anders
gezegd en positief bekeken: de huidige keuze kan gezien
worden als een opmaat naar een dergelijk hof, omdat het
grondwettelijk negatief beoordelen van wetgeving dan
omgeven is door een jurisprudentiekader. Dat levert ook
een bijdrage aan ons rechtssysteem. Naast alle staatsrechtelijke beschouwingen gaat het uiteindelijk om de principiële
maatschappelijke acceptatie van ons rechtssysteem, onze
rechtsstaat. De rechtsstaat is het waard om niet alleen verdedigd te worden. Hij dient zeker in turbulente tijden ook
versterkt te worden. Daar past constitutionele toetsing van
wetten in.
Tot slot wens ik de initiatiefnemer en de minister wijsheid
toe in de reactie op deze eerste termijn.
De voorzitter:
Het woord is aan de heer Bosma. Hij spreekt namens de
fractie van de PVV.

De heer Bosma (PVV):
Wat doet u dat uitstekend, voorzitter. Ik hoop dat u in de
toekomst vaker zult voorzitten.
Voorzitter. Ook mijn felicitaties aan de initiatiefnemer.
Tegenwoordig is het een beetje de gewoonte dat initiatiefnemers van wetsvoorstellen uit de Kamer gaan en dat
andere Kamerleden het overnemen. Vandaag is daar geen
uitzondering op, maar het is fijn dat mevrouw Van Tongeren
het heeft overgenomen. Dat is altijd een felicitatie waard,
want hiermee wordt invulling gegeven aan het hoogste wat

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

wij doen als Kamerleden, namelijk het zijn van medewetgever. Daar hoort altijd een felicitatie bij.
Collega Segers gaf net de aftrap voor zijn inbreng. Hij stelde
vast dat de Grondwet in Nederland een wat armetierig
bestaan heeft. Hij zette dat af tegen de positie die de
grondwet in de Verenigde Staten heeft. Collega Segers zei
het niet met veel woorden, maar hij leek het toch als een
soort wenkend perspectief te zien. Dat bracht mij terug naar
de tijd dat ik in de Verenigde Staten mocht wonen en daar
mocht studeren. Ik heb jarenlang de U.S. Constitution, de
Amerikaanse grondwet, mogen bestuderen. Ik heb eigenlijk
niet zozeer de grondwet als wel de uitleg ervan bestudeerd.
De uitleg van de Amerikaanse grondwet is namelijk een
wetenschap op zich aldaar. Die heeft gezorgd voor bibliotheken, om niet te zeggen pakhuizen vol jurisprudentie. Dat
is zeer, zeer, zeer interessant, maar een van de conclusies
die ik heb getrokken naar aanleiding van al die jaren die ik
in dat soort bibliotheken heb doorgebracht, is eigenlijk dat
we dat in Nederland niet moeten willen. Het is daar echt
een exegese. De professoren waar ik les van had over de
U.S. Constitution waren allemaal orthodox-joodse mensen.
Zij hadden allemaal een uitgebreide achtergrond in de
exegese van de heilige geschriften, zoals de choemasj en
de midrasj. Hun enorme eruditie verplaatste zich richting
de grondwet. De Amerikaanse grondwet heeft inmiddels
bijna een soort goddelijke status gekregen. Hij is ook niet
veranderbaar. De Nederlandse Grondwet is piepjong, maar
de Amerikaanse grondwet dateert uit 1787. Die kun je niet
wijzigen omdat hij een bijna goddelijke status heeft gekregen. Dat komt onder andere door de jurisprudentie en de
exegese.
Dat leidt er ook toe dat rechters in de Verenigde Staten een
enorme macht hebben. Dat geldt zeker voor het Hooggerechtshof, dat wetten uitlegt. Ik weet dat het voorstel van
mevrouw Van Tongeren niet specifiek gaat over een
Hooggerechtshof, maar het gaat wel over het uitleggen van
wetten. De rechters in Amerika, althans die van het Hooggerechtshof, hebben een enorme rol in Amerika. Dramatische beleidswisselingen in Amerika zijn niet het gevolg van
wat democratisch gekozen politici hebben besloten, maar
van de interpretatie van de Grondwet door rechters, leden
van het Hooggerechtshof. Plessy versus Ferguson uit 1896,
dat segregatie goedpraatte, dus rassenscheiding, apartheid,
was een uitleg van het Hooggerechtshof: "separate but
equal". De zaak Brown versus Board of Education of Topeka,
Kansas, uit 1954 waarin juist werd gezegd dat separate but
equal ongrondwettelijk is, staat daar weer haaks op. Vervolgens moesten Amerikaanse federale troepen naar Arkansas
om dat toe te passen en ervoor te zorgen dat die kinderen
gemengd naar school gingen. Roe versus Wade uit 1973
heeft abortus gelegaliseerd. Korematsu versus United States
of America uit 1943 heeft het oppakken van Japanners tijdens de Tweede Wereldoorlog geratificeerd. Dat was zeer
vergaand.
Als wij kijken naar Hill Street Blues of n'importe welke
detectiveserie, wordt altijd door de ene politieagent tegen
de andere gezegd: did you read him his Miranda? Heb je
de arrestant al op zijn rechten gewezen? Miranda is Miranda
versus Arizona, waarin staat dat je een gearresteerd iemand
altijd zijn rechten moet voorlezen: anything you say can
and will be used against you, et cetera. Dat is een uitspraak
van het Hooggerechtshof.

5 maart 2015
TK 60

60-11-20

Collega Schouw zei zojuist dat elke Amerikaan de eerste
regel van de Amerikaanse grondwet kent. Hij zei dat dit is
"We the people". Daarmee sloeg collega Schouw natuurlijk
behoorlijk de plank mis, want dat is niet de eerste regel van
de Amerikaanse grondwet, maar van de preambule. Dat is
ook interessant, want die preambule begint met: We the
people of the United States of America in order to form a
more perfect union et cetera, et cetera. Al die woorden in
de preambule zijn uitgelegd. Daar is exegese op gepleegd.
Ik vertel het maar even, om aan te geven hoe ver uitleg kan
gaan. "We the people" is uitgelegd met betrekking tot het
gebruik van openbaar braakliggend land. "We the people"
zouden daar gebruik van moeten kunnen maken, zo is dat
uitgelegd door het Hooggerechtshof. Dat tijdens de New
Deal prijzen mochten worden bepaald, kwam voort uit de
uitleg van de constitution. Ook in de hele discussie rond de
NAFTA, zeg maar een soort Europese Unie van de Verenigde Staten, zijn uitspraken gedaan dat dit haaks staat op
de idee van "We the people". "We the people" betekent dat
het Hooggerechtshof niet alleen staten aanspreekt, maar
ook burgers regels kan verschaffen.
De kreet "of the United States" is ook uitgelegd. Er was een
Amerikaanse soldaat in China die daar iemand vermoordde.
Hij zei: hallo, ik was in China. Het Hooggerechtshof heeft
toen gezegd: dat klopt, je was wel Amerikaans staatsburger,
maar het gebeurde buiten Amerika.
"A more perfect union" is ook uitgelegd, bijvoorbeeld in de
zin dat wetten gelden voor alle mensen en dus boven de
staatswetten gaan. Ik weet dat het voorstel van mevrouw
Van Tongeren niet een Hooggerechtshof wil creëren, maar
het gaat wel over uitleg. Het voorstel kan, — nee: zal —
beteken dat allerlei mensen, in dit geval rechters, de wetten
gaan uitleggen en interpreteren. Dat is niet iets waar wij
naartoe moeten.
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik hoor dat de griep rondgaat bij de PVV-fractie; beterschap.
Maar dat terzijde. De heer Bosma gaat heel soepeltjes van
de Grondwet over naar de Supreme Court, maar dat is echt
iets heel anders. Ik had het over het feit dat de Grondwet
inderdaad een levendig bezit is. Vervolgens gaat de heer
Bosma in op de casuïstiek van de Surpeme Court en op wat
er allemaal mis kan gaan. Als hij dat nu eens vergelijkt met
Europa en daarbij onze situatie in vergelijking met de rest
van Europa betrekt; het feit dat wij een uitzondering zijn.
Waar gaat het vreselijk mis met de grondwettelijke toetsing
in Europese landen, wat rechtvaardigt dat wij als enig land
in Europa die niet kennen?
De heer Bosma (PVV):
Ik weet niet of het misgaat. Dat is niet de vraag. De vraag
is of wij de kant op moeten dat wetten in Nederland
onderwerp gaan worden van een dergelijke exegese en dat
die toetsing niet gaat gebeuren door mensen zoals wij, die
als volksvertegenwoordiger gekozen zijn, maar door mensen die niet gekozen zijn. De heer Klein zegt wel: in Amerika
zijn de rechters democratisch gekozen, maar dat geldt niet
voor de mensen die daar in de eerste plaats de grondwet
uitleggen en exegese plegen op de grondwet. Die zijn
gewoon uitgekozen en aangewezen door de president. Ik
vind dat strijdig met onze parlementaire democratie en
daarom moeten wij die kant niet op.

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

De heer Segers (ChristenUnie):
Dat was geen antwoord op mijn vraag. Het gaat erom dat
wij tegenmacht organiseren. Wij moeten als machthebbers,
als wetgevers ook tegengesproken kunnen worden. Dat kan
door middel van grondwettelijke toetsing. Wij zijn het enige
Europese land dat zoiets niet heeft. Je kunt heel diep ingaan
op de enorme exegese die wordt gepleegd in de Verenigde
Staten, maar laat dat even terzijde. Kijk naar Duitsland, kijk
naar Frankrijk, kijk naar Finland. Waar gaat het verschrikkelijk mis en waar zie je dat er ondemocratische praktijken
plaatsvinden die de stellingname rechtvaardigen die de
PVV-fractie nu inneemt?
De heer Bosma (PVV):
Ik ben niet bekend met de situatie in Finland. Die speelt
vanavond een grote rol. Ik weet niet of het elders misgaat,
maar ik weet wel dat als dit voorstel zou worden aangenomen, dat de weg opent om mis te gaan. In onze Grondwet
staan allerlei zaken. Het recht op zinvolle vrijetijdsbesteding.
Nou, ik ken rechters die daar op een leuke, speelse manier
uitleg aan gaan geven. Ik heb u net allemaal voorbeelden
gegeven van exegesen van de meest bizarre dingen. Over
de drie woordjes "we the people" zijn hele bibliotheken
volgeschreven. Dat is één.
Twee: er zijn allerlei cruciale beslissingen genomen in de
Amerikaanse geschiedenis. Ik noem abortus, ik noem rassenscheiding, het opheffen van rassenscheiding, als exegese op een grondwet. Ik vind dat totaal bizar! Die beslissingen moeten politiek genomen worden, door politiek
gekozen mensen en niet door rechters die niet gekozen, en
ook nog eens zijn aangewezen door een president. U moet
dat niet willen en ik moet dat niet willen.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Bosma (PVV):
De heer Segers had het er ook over dat de founding fathers
zo doordrongen waren van de scheiding der machten. Daar
heeft hij in zekere zin gelijk in. Overigens waren de founding
fathers in de eerste plaats de mensen die de onafhankelijkheidsverklaring schreven. Pas elf jaar later waren zij de
framers van de Constitution. Hij heeft gelijk dat de framers
doordrongen waren van de noodzaak van de scheiding der
machten. Als je echter in de praktijk kijkt, is er van die
scheiding der machten niet bijster veel meer over. Robert
Bork, die een jaar of 30 geleden, ik geloof onder Reagan,
nog benoemd werd als lid van het hooggerechtshof, hoewel
dat ging niet doorging, schreef een prachtig boek, Slouching
towards Gomorrah. Dat zouden christelijke mensen allemaal
moeten lezen. Hij schreef dat er eigenlijk een coup d'état
aan de gang is van rechters, die op een eigenlijk politieke
manier de grondwet gebruiken.
De heer Segers had het ook over een levende grondwet. Ik
weet niet of hij dat beseft, maar er is in Amerika een enorme
discussie gaande. Een professor van mij heeft een boek
geschreven, Living Constitution. Hij ziet de constitutie bijna
als symbolisch. Dat is een beetje zoals mensen zeggen: de
Bijbel is ook alleen maar symbolisch bedoeld. De letter van
de grondwet wordt dus helemaal verlaten en er wordt een
nog veel bredere uitleg aan gegeven.

5 maart 2015
TK 60

60-11-21

Het hooggerechtshof is gewoon een wetgever geworden.
Dan blijft er niet zo heel veel over van de kreet "scheiding
der machten". Het is een legislative body geworden, omdat
alles, de voorbeelden die ik net noemde, gewoon beleid
zijn. In de conservatieve bladen die ik nog weleens lees,
zoals National Review, heb je prachtige rubrieken onder
het kopje Judicial Activism, omdat die rechters heel veel
dingen hebben besloten die het in progressieve hoek heel
goed doen. Die haken vaak in op beleid. Over het faillissement van Chrysler had het hooggerechtshof een mening.
Obamacare is onderdeel van uitleg van de constitutie uit
1787. Die van ons is gelukkig iets jonger. Het hooggerechtshof is een wetgevende macht geworden en de rechters
zullen in het voorstel van mevrouw Van Tongeren ook een
wetgevende macht worden. In Amerika is heel veel oog
voor de samenstelling van het hooggerechtshof. Een paar
weken geleden werd een van de negen rechters, Ruth Bader
Ginsberg, onwel tijdens de State of the Union. Zij is al wat
op leeftijd en er werd meteen gespeculeerd over wat er zou
gebeuren als zij het tijdelijke met het eeuwige zou verwisselen. Zij geldt als een liberal judge. Zal Obama dan nog
een liberal judge benoemen? Die negen rechters worden
zeer nauw in de gaten gebouden. Judge Rehnquist was een
echte liberal, maar nu zit judge Roberts er, die veel meer
een conservatief is.
Nogmaals, ik begrijp dat dit voorstel niet over een hooggerechtshof gaat, maar de samenstelling van de rechterlijke
macht zal dan meer van belang zijn. De rechterlijke macht
in Nederland wordt niet gekenmerkt door al te veel diversiteit. Uit de opiniepeilingen onder Nederlandse rechters
blijkt dat D66 en GroenLinks zwaar oververtegenwoordigd
zijn. In Amerika wordt in de gaten gehouden welke rechter
gaat en welke komt, en of die een meer liberal of conservative profile heeft. Straks gaan wij ook veel meer kijken naar
de samenstelling van de rechterlijke macht. Drie kwart van
de Amerikanen zegt dat de rechters van het hooggerechtshof zich laten beïnvloeden door hun eigen politieke mening.
Rechters gaan wij dan veel meer politiseren dan nu. Die
kant moeten we niet op, juist vanwege de scheiding der
machten.
Mijn fractie zal daarom tegen het voorstel van mevrouw
Van Tongeren stemmen. Zij doet dat ook nog om een
andere reden. Er valt veel af te dingen op onze Grondwet.
Er staan dingen in waarover je je achter de oren kunt krabben. Ik noem het recht op zinvolle vrijetijdsbesteding en
het bevorderen van de internationale rechtsorde. Dat wordt
interessant als wij dat allemaal gaan toetsen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Dat laatste is uitgesloten.
De heer Bosma (PVV):
Daar hebt u gelijk in. Die zaken worden allemaal onderwerp
van exegese. De rechters in Nederland worden niet gekozen.
Zij hebben geen democratische legitimatie. De toetsing
moet hoe dan ook politiek zijn en politiek blijven. Het
voorstel van mevrouw Van Tongeren is dus in zekere zin
een uitholling van het parlement. Wij gaan veel meer naar
rechters luisteren die veel meer macht krijgen. We zien nu
al dat er exegese wordt gepleegd op allerlei artikelen. Artikel
8 van het EVRM gaat over het recht op gezinsleven. Wie
kan daartegen zijn? Dat wordt echter uitgelegd als het recht

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

op gezinshereniging. Dat is een van de belangrijkste stromen in de massa-immigratie. Dat Nederland nu in belangrijke mate geïslamiseerd wordt, komt omdat een rechter
artikel 8 van het EVRM zo heeft uitgelegd. Er staat alleen
maar dat er recht op gezinsleven is. Het gevolg is dat de
demografie in Nederland op een gruwelijke wijze verandert.
Een dergelijke uitleg heeft enorme implicaties voor Nederland.
Ik ben het eens met het punt dat de heer Klein heeft
gemaakt. Er wordt een selectie binnen de grondrechten
gemaakt. Of je zegt: de Grondwet is goddelijk, die komt
rechtstreeks van de Olympus, dus moeten wij elk woord
op een goudschaaltje wegen. Of je vindt dat niet. Een tussenweg is er niet. Ik ben het wat dat betreft eens met de
heer Klein.
De heer Klaver (GroenLinks):
De heer Bosma ziet dat de rol van het parlement wordt uitgehold als de rechter de mogelijkheid zou krijgen om wetgeving aan de Grondwet te toetsen. Eigenlijk worden wij
dan volgens hem min of meer buitenspel gezet omdat de
rechter dan over wetten gaat. Is het niet zo dat de rechter
alleen kan uitspreken dat de toepassing van een wet
ongrondwettig is? Dat leidt niet tot expliciete afschaffing
van die wet. Een deel van die wet werkt in een concrete
situatie. Dat geeft ons als wetgever meer dan genoeg ruimte
om dat kleine of grote hiaat in de wet te dichten.
De heer Bosma (PVV):
Wat zegt u nu? Stem voor deze wet, want zij stelt toch niets
voor? Is dat wat u zegt? Dat is toch een vreemde redenatie.
Ik verwacht dat u zegt: stem voor deze wet, want zij zorgt
voor een grote verandering. Ik vind het een beetje vreemd
dat u het belang van de wet kleineert. Dat neemt echter niet
weg dat al de bezwaren die ik net ventileerde nog steeds
staan.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dit is een debat. De heer Bosma komt met een argument.
Hij zegt namelijk dat het parlement hiermee helemaal buitenspel wordt gezet en dat de wetten straks buiten werking
kunnen worden gesteld. Wat ik zeg tegen de heer Bosma
— daar heb ik hem ook een vraag over gesteld — dat dat
niet het geval is. Mij hele pleidooi in eerste termijn was dat
het individu de ruimte moet hebben om naar de rechter te
gaan, zodat die kan beoordelen of er in een concreet geval
sprake is van aantasting van de grondrechten. Als dat het
geval is, gaat dat alleen over de toepassing van de wet in
één concreet geval. Dat is waar dit wetsvoorstel over gaat.
Dat vind ik een heel grote verbetering. Dat geeft namelijk
het individu veel ruimte en zorgt voor veel maatschappelijk
debat. Als Kamer en als medewetgever hebben we dan
toch nog alle ruimte, zo vraag ik de heer Bosma.
De heer Bosma (PVV):
De heer Klaver wil mij een beetje de les lezen door te zeggen
dat dit een debat is. Als dit een debat is, moet de heer Klaver
ook niet de methode stropop toepassen. De methode stropop is dat je eerst zelf argumenten verzint en die je tegenstander in de mond probeert te leggen. Ik heb niet gezegd
dat het parlement buitenspel wordt gezet, mijnheer Klaver,

5 maart 2015
TK 60

60-11-22

dus leg mij dat niet in de mond. Als u zo'n professional bent
op het gebied van debatteren, moet u dat ook doen. Ik heb
helemaal niet gezegd dat het parlement buitenspel wordt
gezet, maar ik zeg wel dat de macht van het parlement
wordt ingeperkt omdat die rechter erin gaat, het gaat uitleggen en ruimte gaat nemen. Als de heer Klaver nu zegt dat
dat nauwelijks gebeurt en dat het nauwelijks iets voorstelt,
waarom zitten we hier dan en waarom zitten we niet te kijken naar Wie is de Mol?
De voorzitter:
Dank u wel. U was aan het einde gekomen van uw betoog.
Dan geef ik tot slot het woord aan mevrouw Fokke, die
spreekt namens de fractie van de PvdA.

Mevrouw Fokke (PvdA):
Voorzitter. In de eerste plaats mijn complimenten voor de
initiatiefneemster en haar voorgangster. Er is vanavond al
meerdere keren gezegd dat het inmiddels meer dan tien
jaar geleden is dat het initiatiefwetsvoorstel dat vandaag
aan de orde is in eerste lezing in deze Kamer werd behandeld. De discussie over de inhoud van dit wetsvoorstel kent
echter al een veel langere geschiedenis, die feitelijk teruggaat tot 1848. Ik heb er voor vandaag het Handboek van
het Nederlandse staatsrecht van Van der Pot en Donner er
ook nog maar eens op nageslagen. Reeds in 1848 toen de
woorden "de wetten zijn onschendbaar" in de Grondwet
werden opgenomen, was hier discussie over. Het voorstel
was niet van de staatscommissie, maar van de regering
afkomstig en met name Thorbecke was er erg kritisch over.
Hij geloofde dat voor deze nieuwe spreuk ieder als voor
een gesloten deur zou blijven staan. Eigenlijk deelt de PvdA
die mening wel. Zonder constitutionele toetsing heeft de
Grondwet geen status van hogere wet. Als burgers zich niet
op de rechter kunnen beroepen als zij menen dat de wet in
strijd is met de Grondwet, wint de Grondwet bovendien
niet aan belang. De Grondwet krijgt hierdoor wel een heel
symbolische waarde, want is niet direct toepasbaar in de
dagelijkse rechtspraktijk.
Om de Grondwet als drager van de gedachte van de van
de rechtsstaat levend te maken, is directe toetsing wenselijk.
In een rechtsstaat heeft een burger immers onvervreemdbare rechten waarop hij zich tegenover de Staat zou moeten
kunnen beroepen. Nee, de PvdA is niet bang dat de rechter
hiermee op de stoel van de wetgever gaat zitten. De
grondwettelijke beoordeling van wetten blijft immers de
taak van de wetgever. Toetsing door de rechter zal in het
voorkomende concrete geval aanvullend zijn, waarbij de
rechter toetst of de concrete toepassing conform de
Grondwet is. Er gaat dus zeker geen competitie plaatsvinden
tussen rechter en wetgever. Sterker nog, het maakt ons
meer bewust van onze belangrijke taak waar het gaat om
totstandkoming van wetgeving.
Ik wil graag ingaan op de sinds 1953 in artikel 94 van de
Grondwet geboden opening voor het toetsen van wetten
aan eenieder verbindende verdragsbepaling. De regeling
in artikel 94 van de Grondwet werd en wordt als belangrijk
argument aangemerkt om constitutionele toetsing mogelijk
te maken. Immers, de meeste in onze Grondwet verankerde
grondrechten kennen een evenknie in bijvoorbeeld het
EVRM en zijn geformuleerd als een voor ieder verbindende

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

bepaling waaraan de rechter dus gewoon mag toetsen. Een
andere bron van recht, hetzelfde resultaat.
In de eerste plaats zou ik graag willen weten hoe de toetsing
aan de Grondwet en aan het EVRM zich tot elkaar gaan
verhouden, mocht toetsing aan de Grondwet gerealiseerd
worden. Wordt artikel 94 van de Grondwet een lege huls
omdat toetsing aan de Grondwet voorgaat aan toetsing
aan bepalingen in verdragen?
In de tweede plaats zou ik graag willen weten wat de initiatiefneemster vindt van het initiatiefwetsvoorstel dat door
de heer Taverne is ingediend over artikel 94 van de
Grondwet. Zowaar zien wij op dit moment de indiener van
dat initiatiefwetsvoorstel bij de interruptiemicrofoon staan.
De heer Taverne (VVD):
Is het mevrouw Fokke bekend dat artikel 94 met name is
gebruikt als rechtvaardiging om aan grondrechten te toetsen
vanwege het toetsingsverbod? Belangrijker is echter nog
dat mevrouw Fokke aan de indieners vraagt of toetsing aan
de Grondwet dan voor zou gaan. Ik zeg echter dat in artikel
94 toch heel duidelijk staat dat internationaal recht altijd
voor de Nederlandse wet gaat. Dat maakt de Nederlandse
Grondwet uniek. Niet alleen werken namelijk alle vormen
van internationaal recht in Nederland rechtstreeks en zijn
al die vormen van een hogere orde dan gewone formele
wetten, maar al die vormen zetten ook nog eens de Nederlandse Grondwet buitenspel. Is juist dat gegeven niet de
reden dat onze Nederlandse Grondwet eigenlijk een lege
huls is?
Mevrouw Fokke (PvdA):
Inderdaad, misschien zou je kunnen zeggen dat onze
Grondwet eigenlijk een lege huls is door de manier waarop
we de zaken nu hebben ingericht. En dat had u, mijnheer
Taverne, vandaag namens de VVD kunnen oplossen. U had
vandaag hier in tweede lezing iets heel verstandigs kunnen
doen. U had er vanavond voor kunnen zorgen dat juist
artikel 120 veel meer zou worden dan die lege huls die het
op dit moment is. Het is een ontzettend grote gemiste kans.
U zag het in eerste lezing wel in, maar in tweede lezing niet.
In tweede lezing gaat u om. Sterker nog, u kiest ook nog
voor een soort dubbelslag, maar over uw initiatiefwetsvoorstel gaan we het vandaag niet hebben. Als we dat zouden
doen, zouden we namelijk het initiatiefwetsvoorstel van
mevrouw Van Tongeren ernstig tekortdoen. U kiest voor
een soort dubbelslag doordat u én artikel 94 van de
Grondwet gaat aanpassen, én tegen het voorliggende initiatiefwetsvoorstel bent. Ik vind dat echt onbegrijpelijk.
De heer Taverne (VVD):
Ik denk dat er dan een misverstand bestaat. Misschien heeft
mevrouw Fokke dan artikel 94 niet goed gelezen of niet
goed begrepen. In artikel 94 wordt namelijk bepaald dat
zelfs als het toetsingsverbod in Nederland zou worden
opgeheven, toetsing door de Nederlandse rechter op basis
van de Grondwet net zo hard kan worden overruled door
het Europees Hof. Desnoods kan een Nederlandse rechter
die toch liever via artikel 94 aan een regel van internationaal
recht toets, daarmee toetsing aan de Grondwet weer betekenisloos maken. Dat wordt nog een interessante. Kortom,
dat draagt niet bij aan de argumentatie voor het voorstel.

5 maart 2015
TK 60

60-11-23

Mevrouw Fokke (PvdA):
Ik heb het allemaal heel goed gelezen. Het is altijd een
makkelijk argument als je zelf iets zegt over een lege huls
en inderdaad zelf laat zien waarom het voorstel dat je vanavond doet over artikel 120 van de Grondwet eigenlijk een
beetje jammerlijk is. Het is erg gemakkelijk dat de heer
Taverne mij nu dan de maat neemt over de uitleg van artikelen. Dat mag zo zijn. Volgens mij hebt u het echter niet
bij het rechte eind, mijnheer Taverne. Ik denk dat u er
inderdaad vanavond, door tegen constitutionele toetsing
te zijn, voor zorgt dat helaas onze Grondwet inderdaad die
lege huls blijft en onbereikbaar blijft voor onze burgers. Dat
zou je niet moeten willen.
De voorzitter:
Mevrouw Fokke vervolgt haar betoog.
Mevrouw Fokke (PvdA):
Mijn vertrouwen in regering en parlement is groot, maar
toetsing door de nationale rechter achteraf is nooit een
overbodige luxe. Als de enige toetsing die nog over zou
blijven de gang naar de internationale rechter is, bijvoorbeeld het EHRM, is dat voor mij een onvoldoende en vooral
een te ingewikkelde borging van grondrechten. Ik wil dat
Nederlandse rechters daarin een rol spelen en niet dat wij
de verantwoordelijkheid voor toetsen aan onze grondrechten alleen aan Straatsburg overlaten. Hoe denkt de initiatiefneemster over dit punt?
Ik wil graag afsluiten met een citaat van Hirsch Ballin uit
zijn rechtsstaatlezing van 2013: constitutionele dialogen
kunnen overal plaatsvinden, in het publieke debat, in het
parlement en in de rechtsspraak. Anders dan in veel landen
om ons heen, speelt de Grondwet geen rol van betekenis
in de rechtsspraak. Ik vermoed, zegt Hirsch Ballin, dat dit
bijdraagt aan desinteresse en een gevoel dat het uiteindelijk
toch niet op de Grondwet aankomt.
Dat moeten we toch met zijn allen niet willen: desinteresse
in de Grondwet omdat de deur naar de Grondwet gesloten
is voor onze burgers?
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Hiermee is een einde gekomen aan de eerste termijn van
de zijde van de Kamer. Het vervolg van deze behandeling
zullen wij in overleg met de initiatiefneemster inplannen.

Tweede Kamer

Toetsing van wetten aan de Grondwet

5 maart 2015
TK 60

60-11-24