Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 200 B

Vaststelling van de begrotingsstaat van het
gemeentefonds voor het jaar 2023

Nr. 16

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 mei 2023
Hierbij stuur ik u, mede namens de Staatssecretaris Fiscaliteit en
Belastingdienst, het jaarlijkse Onderhoudsrapport Specifieke Uitkeringen
(OSU) 2022 met bijlage, zoals voorgeschreven op grond van artikel 20 van
de Financiële-verhoudingswet. Dit rapport geeft een overzicht van alle
specifieke uitkeringen die het Rijk in 2022 heeft verstrekt aan medeoverheden, te weten gemeenten, provincies en gemeenschappelijke
regelingen (WGR).
Overzicht specifieke uitkeringen 2022
De verschillende departementen hebben in het jaar 2022 137 specifieke
uitkeringen verstrekt voor een totaal uitbetaald bedrag van 12,5 miljard
euro. In tabel 1 is een overzicht weergegeven van het aantal specifieke
uitkeringen per departement. In de bijlage van deze brief staat een
detailoverzicht van alle door departementen verstrekte specifieke
uitkeringen in 2022, op basis van uitbetaalde bedragen verstrekt in 2022.
Specifieke uitkeringen staan op de begrotingen van de departementen en
zijn zowel beleidsmatig als financieel geoormerkt door de Minister die het
aangaat. Dit in tegenstelling tot middelen die via het gemeente- en/of
provinciefonds worden verstrekt, waarbij bestedings- en beleidsvrijheid
geldt. De financiële verantwoording van specifieke uitkeringen vindt
verticaal plaats, van de ontvangende overheid aan het verstrekkende
ministerie. De accountant van de decentrale overheid geeft in het kader
van de jaarrekeningcontrole een oordeel over de getrouwheid en
rechtmatigheid van de besteding van de specifieke uitkering. Hierdoor kan
de Minister die de specifieke uitkering heeft verstrekt, onder meer
beoordelen of de besteding overeenkomstig het beoogde doel heeft
plaatsgevonden en of de besteding rechtmatig was.

kst-36200-B-16
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 B, nr. 16

1

Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties zijn, net als in 2021 en 2020, de
departementen die de meeste specifieke uitkeringen verstrekken,
respectievelijk 28 en 31. Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid verstrekt het hoogste bedrag aan specifieke uitkeringen
(6,4 miljard euro), dit komt door de specifieke uitkering «Gebundelde
uitkering Participatiewet» met een omvang van € 6 miljard euro.
Ministerie

Justitie en Veiligheid (JenV)
Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV)
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK)
Infrastructuur en Waterstaat (IenW)
Financiën (FIN)
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)
Economische Zaken en Klimaat (EZK)
Totaal

Aantal specifieke
uitkeringen

Bedrag 2022
(x € mln.)

10
6
12
13
31
28
1
14
22
137

€ 1.277
€ 6.442
€ 878
€ 549
€ 814
€ 1.594
€ 33
€ 362
€ 556
€ 12.506

Naast de 137 specifieke uitkeringen waarvoor in 2022 middelen zijn
uitgekeerd, zijn er ook specifieke uitkeringen die in voorgaande jaren zijn
uitgekeerd, maar waarover decentrale overheden in 2022 nog verantwoording moeten afleggen. Dit zijn regelingen of beschikkingen waarover
vanuit het Rijk geen betalingen hebben plaatsgevonden in 2022, maar
waarbij de verantwoording nog wel doorloopt in de tijd. Voor 2022 gaat
het om 111 zogeheten administratieve specifieke uitkeringen. Dit zijn er
aanzienlijk meer dan de 12 administratieve specifieke uitkeringen in 2020
en de 50 administratieve specifieke uitkeringen in 2021. In totaal zijn er
dus in het jaar 2022 248 specifieke uitkeringen waarover verantwoording
moet worden afgelegd.1 De bijlage bij deze brief geeft een detailoverzicht
van deze administratieve uitkeringen weer.
Het aantal verstrekte specifieke uitkeringen blijft hoog
Van 2015 tot en met 2018 lag het aantal verstrekte specifieke uitkeringen
rond de 20. Vanaf 2019 is dit aantal sterk toegenomen tot 137 verstrekte
specifieke uitkeringen in 2022. Voorheen werd vaker gebruikt gemaakt van
interbestuurlijke afspraken, in combinatie met de toekenning van een
decentralisatie uitkering. Deze interbestuurlijke afspraken kunnen ook
(ontoelaatbare) bestedingsvoorwaarden bevatten, die niet passen bij de
beleids- en bestedingsvrijheid van de decentralisatie-uitkering. Sinds 2019
toetsen de fondsbeheerders daarom of een voorgenomen uitkering als
decentralisatie-uitkering kan worden verstrekt.2 Dit heeft geresulteerd in
een toename van het aantal verstrekte specifieke uitkeringen. Daarnaast is
er bij veel voorgenomen uitkeringen sprake van een specifiek bestedingsdoel, wat er ook voor heeft gezorgd dat er vanaf 2019 meer
uitkeringen dan voorheen als specifieke uitkering zijn uitgekeerd.
Onderstaande tabel 2 en grafiek 2 geven deze toename weer. Het bedrag
in 2022 is afgenomen ten opzicht van 2021, dit komt ook door bijna
1 miljard euro minder uitbetaalde TOZO-middelen in 2022 ten opzichte
van 2021.
1

De 248 specifieke uitkeringen is exclusief het aantal regelingen tussen medeoverheden en
regelingen vanuit provincies waarover verantwoording moet worden afgelegd door medeoverheden. Het totaal aantal te verantwoorden regelingen in 2022 is 312.
2
Kamerstukken 35 000 B en 35 000 C, nr.13 (Kamerbrief proces rond beoordeling decentralisatie
uitkeringen, 6 september 2019).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 B, nr. 16

2

Tabel 2: Ontwikkeling specifieke uitkeringen vanaf 2009
Jaar

Aantal specifieke uitkeringen

Financiële omvang
(€ mln.)

2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022

109
88
75
55
45
34
22
24
21
16
41
99
131
137

€ 15.269
€ 14.526
€ 13.383
€ 12.324
€ 12.649
€ 12.860
€ 9.012
€ 7.386
€ 7.765
€ 8.024
€ 8.462
€ 13.369
€ 13.485
€ 12.506

Figuur 2: Ontwikkeling specifieke uitkeringen vanaf 2009

Op basis van informatie over verstuurde beschikkingen is in Figuur 3 het
aantal te verantwoorde specifieke uitkeringen in 2022 per gemeente
inzichtelijk gemaakt3. In 2022 moeten de meeste gemeenten gemiddeld
tussen de 15 en 25 specifieke uitkeringen verantwoorden. De G4
gemeenten hebben de meeste specifieke uitkeringen om te verantwoorden, alle vier 100 of meer specifieke uitkeringen. De provincies
hebben gemiddeld tussen de 35 en 45 specifieke uitkeringen om te
verantwoorden, dit zijn iets meer specifieke uitkeringen dan gemeenten
Het aantal specifieke uitkeringen is in 2022 met 6 gestegen ten opzichte
van het voorgaande jaar, maar het daarmee gemoeide bedrag is met circa
€ 1 miljard gedaald. Daarmee is het aantal «kleine» specifieke uitkeringen
toegenomen.

3

Gaat alleen om de specifieke uitkeringen verstrekt in 2021 door het Rijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 B, nr. 16

3

Figuur 3 en Figuur 4: Totaal aantal specifieke uitkeringen om te verantwoorden in
2022, per gemeente en per provincie

Aanpassingen in het uitkeringsstelsel en de Uitvoerbaarheidstoets Decentrale Overheden
Zoals hierboven wordt weergegeven, hebben gemeenten en provincies te
maken met een groot aantal specifieke uitkeringen, met de nodige
administratieve- en controlelasten tot gevolg, bij zowel medeoverheden
als het Rijk.
Aanpassingen in het uitkeringsstelsel
Op dit moment wordt er door de Taskforce Uitkeringsstelsel gewerkt aan
het aanpassen van de Financiële-verhoudingswet. Op 11 juli 2022 heb ik
de overkoepelende notitie uitkeringsstelsel4 gepubliceerd als bijlage bij de
Contourennota financieringssystematiek medeoverheden, waarin de
uitgangspunten en vervolgstappen van de Taskforce Uitkeringsstelsel
nader zijn toegelicht. In de Contourennota zelf is ook de kern hiervan
weergeven, waarbij een belangrijk vertrekpunt is dat het uitkeringsstelsel
de interbestuurlijke samenwerking niet moet belemmeren, maar
ondersteunen, en de bekostiging plaatsvindt tegen zo laag mogelijk
administratieve kosten.
Deze uitgangspunten hebben geleid tot twee sporen waarlangs het
kabinet, samen met VNG en IPO, stappen wil zetten in betere vormgeving
van het uitkeringsstelsel:
1. De decentralisatie-uitkering wordt aangepast aan de eisen van de tijd
en moet weer een volwaardig alternatief vormen voor de specifieke
uitkering.
2. De specifieke uitkering moet een minder belastende uitkeringsvorm
worden, voor zowel medeoverheden als het Rijk.
De uitgangspunten zoals geformuleerd in genoemde Contourennota en de
notitie van de Taskforce vormen voor het kabinet de basis voor de
herziening van de Financiële-verhoudingswet. Het streven is om de
herziening van de Financiële-verhoudingswet eind 2023 ter advisering bij
de Raad van State in te dienen.

4

Bijlage bij Kamerstuk 35 925 VII, nr. 170.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 B, nr. 16

4

Uitvoerbaarheidstoets decentrale overheden
Naast de aanpassing van het uitkeringsstelsel kan de Uitvoerbaarheidstoets Decentrale overheden (UDO) bijdragen aan de bescherming van de
lokale autonomie en voorkoming van onnodige administratieve lasten. In
de Actieagenda Sterk Bestuur5 is de UDO toegelicht. Het instrument
benadrukt het belang en faciliteert het proces om als Rijk en medeoverheden tijdig samen op te trekken bij het ontwikkelen van nieuwe beleidsvoornemens, waarbij zowel bestuurlijke als financiële aspecten belicht
worden. Welke uitkeringsvorm wordt gekozen volgt namelijk uit bestuurlijke keuzes; zo moet er bijvoorbeeld nagedacht worden over wat het
gewenste, maar ook het meest passende schaalniveau is van de opgave.
Het financiële arrangement van beleidsvoornemens moet passend zijn bij
de taak en opgave, waarbij ook aandacht moet zijn dat de uitvoerings- en
administratielasten in balans zijn met het gestelde doel. Het proces van
een UDO geeft concreet vorm aan het gedachtengoed van de Code
interbestuurlijke verhoudingen en is complementair aan het Beleidskompas als de keuze op medeoverheden valt om taken op te pakken.
Integraal overzicht financiën
Op 7 oktober jl. is voor de eerste keer het Integraal overzicht financiën
gemeenten aan de Eerste en Tweede Kamer gezonden6. In het Integraal
Overzicht wordt over de inkomsten, uitgaven en financiële positie van
gemeenten gerapporteerd om te komen tot een integrale informatievoorziening aan de beide Kamers. Het Integraal Overzicht van gemeenten
wordt jaarlijks in het najaar toegezonden naar de Kamers. Het voornemen
bestaat om vanaf dit jaar ook een integraal overzicht van de provincies te
sturen.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
H.G.J. Bruins Slot

5
6

Kamerstuk 33 047, nr. 25.
Kamerstuk 36 200 B, nr. 10.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 B, nr. 16

5