Factsheet WIENS OPEN STRATEGISCHE AUTONOMIE?
VERSCHILLENDE PERSPECTIEVEN IN EULIDSTATEN
Deze factsheet is tot stand gekomen in het kader van de samenwerking van de Tweede Kamer met De
Jonge Akademie, de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), de Nederlandse
Federatie van Universitair Medische Centra (NFU), de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk
Onderzoek (NWO), TNO en de Vereniging Universiteiten van Nederland (UNL).

2 november 2022

Dr. Paul van Hooft (The Hague Center for Strategic Studies), prof. dr. Wolfgang
Wagner (Vrije Universiteit Amsterdam)

Inleiding
Er is binnen de Europese Unie (EU) sinds 2017 veel aandacht voor de term ‘(open)
strategische autonomie’. Hieraan liggen meerdere oorzaken ten grondslag, waaronder het
besef van de afhankelijkheid van Russische energie en van Chinese marken,1 maar ook
de onzekerheid over de toekomstige rol van de Verenigde Staten in Europa, gezien de
Amerikaanse draai naar de Indo-Pacific en de binnenlandse polarisatie in de VS.2 Zowel
de 2016 Global Strategy als de 2021 Trade Policy Review van de EU noemen daarom
(open) strategische autonomie als doelstelling voor Europees beleid.3
Wat precies begrepen moet worden onder ‘strategische autonomie’ blijft echter
onduidelijk. Zowel voor- als tegenstanders benadrukken verschillende aspecten,
waardoor het moeilijk blijkt binnen Europa overeenstemming te vinden. Het is onduidelijk
of de nadruk bij autonomie ligt op veiligheid, economie of energie; welke regionale focus
autonomie moet krijgen; wat zij betekent voor de relatie met de NAVO en de Verenigde
Staten; hoeveel macht naar de Europese Unie gaat, en zo verder. Er is sprake van een
‘strategische kakofonie’ in Europa.4 Het is nog niet duidelijk of en in welke mate de
Russische invasie van Oekraïne daar verandering in heeft gebracht. In deze studie
hebben we daarom de invulling van de term ‘(open) strategische autonomie’ in zes
sleutellidstaten van de EU onderzocht, op basis van literatuuronderzoek en
semigestructureerde interviews.

1

‘EU Ambassadors Annual Conference 2022: Opening Speech by High Representative Josep Borrell | EEAS
Website’, accessed 24 October 2022, https://www.eeas.europa.eu/eeas/eu-ambassadors-annual-conference2022-opening-speech-high-representative-josep-borrell_en.
2
Paul Van Hooft and Linde Desmaele, ‘Factsheet Westerse Aanwezigheid in de Asia-Pacific’, Text (Den Haag,
Nederland: Vaste Commissie Buitenlandse Zaken Tweede Kamer, 24 October 2022),
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail; Paul Van Hooft, ‘Land Rush: American Grand Strategy,
NATO Enlargement, and European Fragmentation’, International Politics 57 (2020): 530–53; Paul Van Hooft,
‘The United States May Be Willing, but No Longer Always Able: The Need for Transatlantic Burden Sharing in the
Pacific Century’, in The Future of European Strategy in a Changing Geopolitical Environment: Challenges and
Prospects, ed. Michiel Foulon and Jack Thompson (The Hague, Netherlands: The Hague Centre for Strategic
Studies, 2021).
3
Shared Vision, Common Action: A Stronger Europe. A Global Strategy for the European Union’s Foreign and
Security Policy, Brussels 2016. Trade Policy Review - An Open, Sustainable and Assertive Trade Policy, Brussels,
18.2.2021 (COM(2021) 66 final).
4
Olivier De France and Nick Witney, Europe’s Strategic Cacophony (European Council on Foreign Relations
London, 2013).

Factsheet Wiens Open Strategische Autonomie? Verschillende perspectieven in EUlidstaten

pagina 2 | 15

Conclusies
De bevindingen van het literatuuronderzoek en de interviews (zie sub ‘Methodiek’ en
‘Gesprekken’) zijn als volgt samen te vatten:
• Er bestaan grote verschillen tussen de Europese lidstaten met betrekking tot (open)
strategische autonomie.
• Zo heeft strategische autonomie op defensie-industrieel gebied voor Frankrijk hogere
prioriteit dan voor Italië, waar men meer is gericht op migratievraagstukken. Beide
zien de waarde van de mogelijkheid voor Europa om meer zelfstandige militaire
operaties uit te voeren in de Middellandse Zee en Noord-Afrika. Polen is zeer sceptisch
over strategische autonomie op het gebied van defensie, maar ziet wel de waarde in
van meer soevereiniteit op het gebied van energie.
• Dit onderstreept dat de nadruk op veiligheid, economie, dan wel energie als prioriteit
voor strategische autonomie afhankelijk is van de specifieke problemen waar de staat
mee te maken heeft. De bijlagen geven een paar voorbeelden die laten zien hoe deze
verschillen terug te zien zijn in beleid en afhankelijkheden.
• Deze verschillen tussen de Europese lidstaten zijn niet nieuw, de meeste bestaan al
decennialang. Op korte termijn zijn veranderingen beperkt en afhankelijk van de
deelterreinen. Verschillende schokken – zoals de unilaterale inzet van de Trumpregering, de verstoring van de waardeketens vanuit Azië, de kwetsbaarheid voor het
Russische energiewapen – lopen wijd uiteen wat betreft hun effect in de verschillende
lidstaten.
• De verschillen tussen de Europese lidstaten hangen samen met specifieke dreigingen
en historische ervaringen (bijvoorbeeld met Russische agressie in Finland en Polen, of
met verlating tijdens de Tweede Wereldoorlog in Frankrijk) die binnen deze landen
vaak breed gedeeld worden, onafhankelijk van de politieke stroming.
• Ambities voor open strategische autonomie worden ook belemmerd door zorgen van
lidstaten over hun relatieve positie vis-à-vis andere lidstaten binnen de EU,
bijvoorbeeld Italië vs. Frankrijk of Polen vs. Duitsland.
• Met name op het gebied van veiligheid en defensie bestaan grote verschillen tussen
de West-Europese en de postcommunistische Centraal- en-Oost-Europese lidstaten,
vooral waar het gaat om de dreiging van Rusland. Op basis daarvan worden het
belang van de NAVO en de rol van de Verenigde Staten daarin anders beschouwd.
• Zo is voor Frankrijk strategische autonomie een verzekering voor het geval de VS zou
vertrekken uit Europa; voor Polen zou autonomie de band met de VS juist
ondermijnen. Toch is ondanks die verschillen voor zowel Frankrijk als Polen in het
algemeen defensie een prioriteit (zie de bijlage).
• Deze verschillen binnen Europa tussen oost en west zijn alleen maar versterkt na de
tweede Russische invasie van Oekraïne in 2022, waarbij de NAVO door de oostelijke
lidstaten nog meer omarmd wordt dan daarvoor terwijl Duitsland, en in mindere mate
Frankijk, als onbetrouwbaar worden gezien.
• Maar er is wel meer consensus binnen Europa over het belang van Europese
strategische autonomie op het gebied van economie – vooral de waardeketens – en
energie, na de ontwikkelingen in Rusland en China waar heel Europa in aanzienlijke
mate mee te maken heeft gehad.
• Mocht Nederland meer willen inzetten op strategische autonomie, moet rekening
worden gehouden met nationale prioriteiten en gevoeligheden binnen lidstaten, en
moeten coalities worden gebouwd op de deelterreinen waar wel consensus bestaat.

Factsheet Wiens Open Strategische Autonomie? Verschillende perspectieven in EUlidstaten

pagina 3 | 15

Methodiek
In het kader van deze studie was het niet mogelijk om te onderzoeken hoe alle 27
lidstaten van de EU de term ‘(open) strategische autonomie’ invullen. We hebben
daarom, samen met de Vaste Commissie voor Buitenlandse Zaken van de Tweede Kamer,
een selectie gemaakt van zes EU-leden die een dwarsdoorsnede van verschillende
strategische culturen en belangen vertegenwoordigen. De drie grootste en dus
invloedrijkste EU-lidstaten – Duitsland, Frankrijk en Italië – zijn onderdeel van de studie.
Hoewel alle drie West-Europese staten zijn, hebben Frankrijk en Italië een oriëntatie op
het Zuiden en de Middellandse Zee, terwijl Duitsland meer op Oost-Europa is gericht.
Verder hebben we twee Centraal- en Oost-Europese landen onderzocht: Polen en
Tsjechië. Al deze landen zijn ook NAVO-lid. Tot slot hebben we een Noordelijke EUlidstaat – Finland – toegevoegd, waarschijnlijk binnenkort ook een NAVO-lidstaat.
De zes onderzochte landen zijn daarmee representatief voor de belangrijkste groepen
binnen de Europese Unie: de oorspronkelijke lidstaten in West-Europa en de nieuwe
leden in Centraal- en Oost-Europa die na de Koude Oorlog lid zijn geworden; zowel in de
buurt van Rusland en Oekraïne als in de buurt van de Middellandse Zee en Noord-Afrika.
Ten slotte verschillen de zes landen wat betreft defensie-uitgaven, energiemix, en
afhankelijkheid van buitenlandse handel (zie de bijlagen voor een korte schets).
Om voor ieder land alle relevante ontwikkelingen en facetten in beeld te krijgen kozen we
voor semigestructureerde expertinterviews. We hebben in één-op-éeninterviews een serie
vragen gesteld aan deskundigen, werkzaam bij universiteiten en denktanks. Deze vragen
lieten voldoende ruimte om de bijzonderheden van de landen in kaart te brengen, maar
waren tegelijkertijd gericht op de grote thema’s: de motieven om autonomie een
wenselijke ontwikkeling te vinden; de gevoelige punten in de relatie met de NAVO en de
Verenigde Staten; de binnenlandse politieke verschillen in de lidstaten en nog een aantal
andere aspecten. Wij hebben de vragen toegevoegd als bijlage. De geïnterviewden
hebben een informed consent form ondertekend. De interviews zijn online gevoerd.

Sleutellanden
Frankrijk
Frankrijk is een sterke voorstander van Europese strategische autonomie,5 en ziet het als
zijn historische rol de autonomie van Europa te versterken. Tegelijkertijd ontkennen de
Franse regeringen niet dat Europese veiligheid afhankelijk is van de Verenigde Staten en
dat de NAVO de centrale organisatie is voor collectieve verdediging.6 De drang naar
autonomie in Frankrijk is niet gericht tegen de VS, maar is een verzekering voor het
5

‘Déclaration de M. Bruno Le Maire, ministre de l’économie, des finances et de la relance, sur la politique
industrielle et l’autonomie stratégique de l’Union européenne, à Paris le 13 janvier 2022.’, vie-publique.fr,
accessed 31 August 2022, https://www.vie-publique.fr/discours/283299-bruno-le-maire-13012022-politiqueindustrielle; ‘Déclaration de Mme Agnès Pannier-Runacher, ministre de l’Industrie, sur la politique industrielle et
l’autonomie stratégique de l’Union européenne, à Paris le 13 janvier 2022.’, vie-publique.fr, accessed 31 August
2022, https://www.vie-publique.fr/discours/283300-agnes-pannier-runacher-13012022-politique-industrielle.
6
Ook in het Franse perspectief leek de oorlog in Oekraïne te onderstrepen dat de Amerikanen nodig waren voor
collectieve verdediging. De oorlog in Oekraïne was een schok voor de Franse regering die ook niet verwacht had
dat Rusland daadwerkelijk Oekraïne zou aanvallen. Echter wel het geloof dat Europa uiteindelijk met een zwak
en boos Rusland zal moeten leren leven, hoewel het niet als zodanig werd gezien in de rest van Europa. Maar
tegelijkertijd besefte Frankrijk dat alleen de Verenigde Staten het militair materiaal had om Oekraïne te
steunen.

Factsheet Wiens Open Strategische Autonomie? Verschillende perspectieven in EUlidstaten

pagina 4 | 15

geval de VS zich terugtrekt uit Europa. Dit laatste wordt gezien als een reële
mogelijkheid, gezien de Amerikaanse verschuiving van de aandacht naar de Indo-Pacific
en de turbulentie in de Amerikaanse binnenlandse politiek.7
De nadruk ligt in de Franse definitie van autonomie vooral op veiligheid, en specifiek op
defensie. Frankrijk was niet alleen een sturende kracht binnen de EU op dit gebied –
getuige de aanzet met het Verenigd Koninkrijk in 1998 tot het Europese Veiligheids- en
Defensiebeleid (EVDB), wat later het Gemeenschappelijk Buitenlandse en
Veiligheidsbeleid (GBVB) werd – maar President Macron initieerde ook het Europese
Interventie Initiatief (EI2) tijdens een toespraak bij de Sorbonne in 2017.8 Frankrijk ziet
‘Europees’ niet beperkt tot de EU – vandaar de inclusie van het Verenigd Koninkrijk in de
EI2. Voor Frankrijk is autonomie op veiligheidsgebied zowel het vermogen om autonoom
militaire operaties uit te voeren (zie het EI2), als het stimuleren van Europese defensieindustrie en haar eigen onderzoek en ontwikkeling (vandaar de steun voor het Europees
Defensie Fonds (EDF) en de Permanent Gestructureerde Samenwerking (PESCO)).9
Voor Frankrijk is grotere autonomie voor Europa ook een manier om meer nationale
autonomie voor Frankrijk zelf te verzekeren. Deze traditie gaat terug tot het begin van de
Koude Oorlog, en in het bijzonder het presidentschap van Charles de Gaulle. In deze
optiek versterkt strategische autonomie voor Europa ook de individuele handelingsruimte
van afzonderlijke Europese landen. Maar Franse beleidsmakers zijn momenteel ook
gedesillusioneerd over Frankrijks vermogen dit te stimuleren bij andere Europeanen, en
minder hoopvol dan ze waren tijdens Macrons toespraak in 2017. Dit is niet de eerste
keer dat Frankrijk gedesillusioneerd is over Europese autonome operaties – de Duitse
onwil om risico’s te nemen tijdens de Artemis-EU-missie in Congo in 2003 liet Frankrijk al
twijfelen aan het EVDB. Vanaf 2010 opereert Frankrijk daarom al vaker zelfstandig,
bilateraal, of minilateraal met coalities van bereidwillige landen. In reactie op het
Europese onbegrip van autonomie plaatst Macron tijdens zijn tweede ambtstermijn
daarom ‘soevereiniteit’ boven ‘autonomie’.10 Hierbij ligt de nadruk eerder op de
economische en technologische dimensie.11 De Franse desillusie wordt gevoed door de
Europese – vooral Duitse – beweging terug naar de VS en de trans-Atlantische band na
de verkiezing van Biden. Er was meer belangstelling bij andere EU-lidstaten voor de
Franse visie tijdens de Trump-periode. Hoewel de Frans-Duitse as in de EU traditioneel
wordt benadrukt,12 is het duidelijk dat deze onder druk staat. Frankrijk verkent daarom
ook andere partners om mee samen te werken.

7

‘Le résultat des élections américaines : un « Game changer » pour la défense européenne ? Sur la forme
certainement sur le fond c’est beaucoup moins évident.’, CEPS (blog), accessed 7 September 2022,
https://ceps-oing.org/libre-parole/le-resultat-des-elections-americaines-un-game-changer-pour-la-defenseeuropeenne-sur-la-forme-certainement-sur-le-fond-cest-beaucoup-moins-evident/.
8
‘Initiative pour l’Europe - Discours d’Emmanuel Macron pour une Europe souveraine, unie, démocratique.’,
elysee.fr, 26 September 2017, https://www.elysee.fr/emmanuel-macron/2017/09/26/initiative-pour-l-europediscours-d-emmanuel-macron-pour-une-europe-souveraine-unie-democratique.
9
‘Actualisation stratégique et revue stratégique 2017 | Ministère des Armées’, 21 February 2022,
https://www.defense.gouv.fr//dgris/politique-defense/actualisation-strategique-revue-strategique-2017.
10
In een toespraak uit september 2022 gebruikte Macron de term autonomie nog maar twee keer.
11
‘Entretien de M. Emmanuel Macron, président de la République, avec le Think tank américain “Atlantic
Council” le 4 février 2021, sur les relations entre l’Union européenne et les Etats-Unis et le multilatéralisme.’,
vie-publique.fr, accessed 30 August 2022, https://www.vie-publique.fr/discours/278499-entretien-emmanuelmacron-04022021-ue-etats-unis.
12
‘Tribune conjointe de MM. Jean-Marc Ayrault, ministre des affaires étrangères et du développement
international, et de Lubomir Zaoralek, ministre tchèque des affaires étrangères, dans “Ouest France” du 14
novembre 2016, sur la défense européenne, intitulée’, vie-publique.fr, accessed 31 August 2022,
https://www.vie-publique.fr/discours/201129-tribune-conjointe-de-mm-jean-marc-ayrault-ministre-desaffaires-etrang.

Factsheet Wiens Open Strategische Autonomie? Verschillende perspectieven in EUlidstaten

pagina 5 | 15

Zoals gezegd heeft het Frankrijk van de Vijfde Republiek een lange traditie van
autonomie. In Frankrijk nam, net als in andere Europese landen, de drang naar
autonomie toe tijdens de Trump-regering. Tegelijkertijd was de Trump-periode minder
een schok voor Frankrijk dan voor Duitsland of Nederland, omdat deze de Franse
vermoedens bevestigde dat Europees-Amerikaanse betrekkingen transactioneel van aard
waren. De Franse kijk op de Verenigde Staten is wat dat betreft minder sentimenteel. De
grootste bron van spanningen tussen Frankrijk en de VS met betrekking tot autonomie
ligt op defensie-industrieel gebied. Frankrijk ziet de rest van Europa als veel te
afhankelijk van Amerikaans militair materiaal. De COVID-crisis bevestigde voor Frankrijk
de Europese afhankelijkheden in zijn waardeketens, vooral van China.13
Met betrekking tot energie is de Franse intentie niet alleen om de afhankelijkheid van
Rusland weg te nemen, maar ook die van de Golfstaten. Kernenergie is traditioneel het
middel daartoe en Macron ziet kans om daarin opnieuw te investeren. Frankrijk
importeert nu energie, maar was al veel minder afhankelijk van Rusland. Frankrijk richt
zich op 2030 waar het gaat om soevereiniteit op het gebied van energie.14
De binnenlandse consensus in Frankrijk met betrekking tot autonomie is groot, van links
tot rechts, of het nu gaat om strategische autonomie op het gebied van veiligheid,
energie, of economie. Extreemrechtse partijen staan vijandig tegenover de EU, maar
tegelijkertijd ook tegenover de VS. Autonomie wordt daarom eerder gezien in de
nationale context. Voor extreemlinks is de EU ook een probleem, maar is Europese
autonomie wel wenselijk, hoewel daarbij vaak de Oost-Europese lidstaten buitengesloten
worden.
De Franse houding ten opzichte van de EU is conservatief, met een grote nadruk op de
intergouvernementele aanpak. De EU is voor Frankrijk een middel om de eigen
autonomie te versterken, zoals dat ook geldt voor andere EU lidstaten. Er is daarom
weinig enthousiasme voor een grotere rol voor de Europese Commissie, vooral op het
gebied van defensie, hoewel de Commissie in Franse ogen wel een legitieme actor is op
het gebied van economie, industrie en energie.
Duitsland
In Duitsland bestaat in het algemeen brede consensus ten gunste van meer strategisch
autonomie op het niveau van de EU. Alleen de rechts-nationale partij Alternative für
Deutschland streeft vooral naar meer onafhankelijkheid van Duitsland, ook vis-á-vis de
EU.
In Duitsland wordt het begrip ‘(open) strategische autonomie’ steeds meer vervangen
door het concept van ‘strategische soevereiniteit’. De coalitie-overeenkomst tussen de
Sociaaldemocraten, Groenen en Liberalen geeft aan dat Duitsland op de gebieden
energie, gezondheid, grondstoffen en digitale technologie minder afhankelijk en
kwetsbaar moet worden en in dit verband wordt de term de term ‘strategische
soevereiniteit’ gebruikt. De verschuiving van ‘strategische autonomie’ naar ‘strategische
soevereiniteit’ heeft een aantal oorzaken: ze sluit goed aan bij Macrons Sorbonne13

‘Autonomie-Stratégique-de-LUE-Confrontations-Europe.Pdf’, accessed 7 September 2022,
https://confrontations.org/wp-content/uploads/2017/07/Autonomie-Strate%CC%81gique-de-lUEConfrontations-Europe.pdf. ‘Déclaration de M. Bruno Le Maire, ministre de l’économie, des finances et de la
relance, sur la politique industrielle et l’autonomie stratégique de l’Union européenne, à Paris le 13 janvier
2022.’
14
‘Déclaration de Mme Agnès Pannier-Runacher, ministre de l’Industrie, sur la politique industrielle et
l’autonomie stratégique de l’Union européenne, à Paris le 13 janvier 2022.’

Factsheet Wiens Open Strategische Autonomie? Verschillende perspectieven in EUlidstaten

pagina 6 | 15

toespraak in 2017. Verder valt de verschuiving in betere aarde bij de Centraal- en OostEuropese landen, waar autonomie vanwege zijn implicatie voor de trans-Atlantische
gemeenschap kritisch wordt beschouwd. Volgens de Duitse minister voor Buitenlandse
Zaken, Annalena Baerbock, klinkt ‘strategische soevereiniteit’ minder naar unilateralisme
en autarkie dan ‘strategische autonomie’.15 De bereidheid om eindeloos verder te spreken
over definities is echter verminderd.16
Hoewel ‘strategische autonomie’ en/of ‘strategische soevereiniteit’ als koepelbegrip
worden gebruikt worden de gebieden van enerzijds defensie en anderzijds economie
steeds meer als los van elkaar gezien. Hoewel de samenwerking met de VS tijdens het
presidentschap van Trump kritisch werd bekeken17 is de NAVO inmiddels weer – als
gevolg van de Russische invasie van Oekraïne – het onbetwiste institutionele kader voor
veiligheid en defensie. Tegelijkertijd wordt de Europese Unie evenmin betwist waar het
gaat over autonomie en/of soevereiniteit op economisch gebied. In het Duitse debat blijft
het belangrijk om de NAVO en de EU niet tegen elkaar uit te spelen. Terwijl voor Angela
Merkel de Europese Raad het belangrijkst was, richt bondskanselier Olaf Scholz zijn pijlen
meer op de Commissie als leidinggevende instantie.
In het Duitse debat bestaat consensus dat wederzijdse economische afhankelijkheden
onvermijdbaar zijn; het is voor Duitse beleidsmakers onwenselijk autonomie gelijk te
stellen aan autarkie – dat geldt voor Duitsland en voor Europa. De doelstelling op
economisch vlak is daarom diversificatie. Dat geldt in het bijzonder voor de relatie met
China. Er bestaan in Duitsland ook zorgen dat het land in het kader van trans-Atlantische
samenwerking, en dus afhankelijk van de VS, in een conflict met China – bijvoorbeeld
over Taiwan – wordt betrokken.
Italië
De discussie over strategische autonomie is zeer beperkt in Italië. Italië ziet de noodzaak
van meer Europese strategische autonomie op het gebied van veiligheid en defensie,
maar binnen het kader van de NAVO.18 Dit is in lijn met de bredere Europese aanpak in
de jaren negentig, toen werd gezocht naar een sterkere Europese pilaar in de NAVO.19
Het belangrijkste veiligheidsprobleem vanuit Italiaans perspectief was de instabiliteit aan
de zuidgrenzen en de migratie over de Middellandse Zee.20 Rusland had geen prominente
plaats in het Italiaanse veiligheidsdenken; voor Italië ligt de Europese rol op
veiligheidsgebied daarom vooral bij migratie, niet defensie.
15

Annalena Baerbock 2021: Jetzt. Wie wir unser Land erneuern, Berlin: Ullstein, p.203f.
Zo ook Olaf Scholz tijdens zijn toespraak in Praag op 29 Augustus 2022: “Mir geht es dabei nicht um
Semantik.” (https://www.bundesregierung.de/breg-de/suche/rede-von-bundeskanzler-scholz-an-der-karlsuniversitaet-am-29-august-2022-in-prag-2079534).
17
John Henley, ‘Angela Merkel: EU Cannot Completely Rely on US and Britain Any More | World News | The
Guardian’, The Guardian, 28 May 2017, https://www.theguardian.com/world/2017/may/28/merkel-says-eucannot-completely-rely-on-us-and-britain-any-more-g7-talks.
18
Zie bijvoorbeeld Draghi’s positionering van Europese strategische autonomie in het hart van de NAVO.
Michele Pertosa, ‘L’Italia tra autonomia strategica europea e sponda sud della Nato’, Formiche.net, 31 March
2021, https://formiche.net/2021/03/italia-autonomia-strategica/. Ester Sabatino and Alessandro Marrone,
‘Europe of Defence in the New World (Dis)Order: Choices for Italy’ (Istituto Affari Internazionali, 23 November
2020). Alessandro Marrone, ‘Una Bussola per l’Europa della difesa’, Affari Internazionali - Politica ed economia
estera (blog), 22 March 2022, https://www.affarinternazionali.it/una-bussola-strategica-per-leuropa-delladifesa/. Gaia Ravazzolo, ‘Quale autonomia strategica per l’Ue? Le risposte di Carta, Graziano, Massolo e Pinotti’,
Formiche.net, 19 November 2021, https://formiche.net/2021/11/ue-autonomia-strategica-ispi/.
19
Marco Battaglia, ‘Quale autonomia strategica per l’Europa? Ecco la posizione italiana’, Formiche.net, 3
February 2021, https://formiche.net/2021/02/dibattito-autonomia-strategica-europea/.
20
Pertosa, ‘L’Italia tra autonomia strategica europea e sponda sud della Nato’.
16

Factsheet Wiens Open Strategische Autonomie? Verschillende perspectieven in EUlidstaten

pagina 7 | 15

De relatie met de Verenigde Staten blijft het belangrijkst voor Italië, maar net als in
Frankrijk bestaat ook in Italië een diepe onzekerheid over de toekomstige rol van de VS
in Europa.21 Voor Italië is een groter Europees vermogen om zelfstandig militaire
operaties uit te voeren belangrijker dan de defensie-industriële autonomie waar Frankrijk
de nadruk op legt. Maar zowel Italië als Frankrijk richten zich op de Middellandse Zee,
Noord-Afrika en het Midden-Oosten, en gedeeltelijk zelfs op sub-Sahara-Afrika.
Binnen Italië bestaat er wel brede steun voor EU-investeringen in Europese industrie en
onderzoek en ontwikkeling om competitief te blijven,22 zolang dat niet betekent dat de EU
zichzelf als markt voor de rest van de wereld afsluit.23 Tegelijkertijd bestaat er de vrees
dat meer defensie-industriële autonomie betekent dat Italiaanse defensie-industrie het
onderspit zal delven ten opzichte van de Franse defensie-industrie.
Voor zover er een debat is over strategische autonomie in Italië, dan is de steun voor
autonomie op het gebied van veiligheid en defensie tamelijk breed. Die steun geldt zowel
voor de nieuwe Italiaanse regering onder leiding van Meloni24 als voor de vorige van
Draghi. Gedeeltelijk is de steun voor meer Europese defensie vooral een middel om
minder uit te geven aan defensie. Net zoals in Duitsland is er in de publieke opinie een
sterke neiging naar pacifisme. Toch zijn er verschillen tussen politiek links en rechts. De
politiek rechtse partijen steunen een sterkere Europese defensie, maar dan vooral om
migratie over de Middellandse Zee in te perken. Deze partijen zijn ook sceptisch over
zowel Frankrijk als Duitsland. De politiek linkse partijen zien een positieve rol voor de EU
en autonomie, maar dan wel als een normatief alternatief voor de VS. Extreemlinkse
partijen zoals de Vijfsterrenbeweging zijn sterk gekant tegen hogere defensie-uitgaven.
Het is vooral centrumlinks waar de meeste organische steun voor Europese strategische
autonomie te vinden is, en daarna centrumrechts.
De Russische invasie van Oekraïne heeft de roep om autonomie versterkt;25 de
populariteit van de EU leed onder de strenge financiële politiek ten tijde van de Euro- en
de coronacrisis (austerity politics) en de oorlog in Oekraïne heeft die afkalvende steun
voor de EU omgebogen. Voor de scepsis over de Amerikaanse rol in Europa bestaat niet
één specifieke aanleiding, maar deze wordt gedeeltelijk gevoed door het falen van de
zogenaamde oorlog tegen terrorisme. Daarnaast heeft de Trump-periode de twijfels
verder versterkt. Rusland speelt geen rol in het Italiaanse denken. De Italiaanse houding
tegenover China is steeds vijandiger geworden. Salvini heeft als minister geflirt met het
Chinese One Belt, One Road-initiatief, maar minister-president Draghi heeft daar snel een
einde aan gemaakt.
21

Carlo Calenda [@carlocalenda], ‘Dobbiamo capire che l’intera strategia industriale europea deve cambiare per
effetto della crisi Ucraina. Priorità all’autonomia strategica su energia e materie prime, gestione del debito e
investimenti sulla difesa. Se Trump vincesse le prossime elezioni saremmo soli. @EESC_INT
https://t.co/ynn3x3owkR’, Tweet, Twitter, 4 March 2022,
https://twitter.com/carlocalenda/status/1499692204629106691.
22
Gaetano Fausto Esposito, ‘Autonomia strategica d’Europa per fronteggiare gli shock delle catene del valore (di
G.F. Esposito)’, HuffPost Italia, 2 May 2022,
https://www.huffingtonpost.it/blog/2022/05/02/news/autonomia_strategica_d_europa_per_fronteggiare_gli_sh
ock_delle_catene_del_valore-9306079/.
23
‘TRATTATO TRA LA REPUBBLICA ITALIANA E LA REPUBBLICA FRANCESE PER UNA COOPERAZIONE
BILATERALE RAFFORZATA’, 26 November 2021,
https://www.governo.it/sites/governo.it/files/Trattato_del_Quirinale.pdf. Fabrizio Onida, ‘L’autonomia strategica
è altra cosa rispetto al protezionismo miope’, Il Sole 24 ORE, 22 August 2022,
https://www.ilsole24ore.com/art/l-autonomia-strategica-e-altra-cosa-rispetto-protezionismo-miope-AEXXxJuB.
24
Gabriele Carrer, ‘Meloni atlantista, Salvini sovranista? Cosa si muove nel centrodestra’, Formiche.net, 22
November 2021, https://formiche.net/2021/11/meloni-atlantista-salvini-sovranista/.
25
Matteo Mazziotti Di Celso, ‘Autonomia strategica? C’è ancora molto da fare’, Geopolitica.info (blog), 16 June
2022, https://www.geopolitica.info/ue-autonomia-strategica-molto-fare/.

Factsheet Wiens Open Strategische Autonomie? Verschillende perspectieven in EUlidstaten

pagina 8 | 15

Voor de meeste politieke partijen geldt dat de intergouvernementele aanpak de voorkeur
houdt. De Italiaanse houding ten opzichte van de EU is ook sterk bepaald door de visie
van de respectieve politieke vleugels op wat zij zien als de zeer strenge financiële politiek
van de EU ten opzichte van Italië. Centrumlinkse Italiaanse partijen hebben vergelijkbare
voorkeuren als Duitsland, en leggen een nadruk op de centraliteit van de EU-instituties,
maar centrumrechtse partijen zijn sceptischer ten opzichte van de instituties, en ten
opzichte van de rol van Duitsland in de EU. Centrumlinks ziet waarde in afschaffing van
het vetorecht binnen de EU, maar die mening wordt verder door geen van de andere
politieke groepen in Italië gedeeld.
Polen
Polen heeft een sceptische houding ten opzichte van Europese strategische autonomie.26
De hernieuwde roep na 2017 van Frankrijk (en in mindere mate Duitsland) om autonomie
te versterken werd niet goed ontvangen in Polen. Autonomie wordt in Polen bijna
uitsluitend geassocieerd met veiligheid en defensie,27 en met de Franse en Brusselse
hoop op een derde pool in een multipolaire wereld. Daarom ziet Polen het als
ondermijnend voor Westerse samenwerking en voor de band met de Verenigde Staten.
Polen heeft een sterke trans-Atlantische oriëntatie, vooral op veiligheidsgebied.28 De
NAVO is in het Poolse perspectief de enige geloofwaardige veiligheidsleverancier. De VS
wordt door Polen gezien als centrale speler binnen de NAVO, en die door zijn kernwapens
geloofwaardige extended deterrence biedt aan de rest van het bondgenootschap. Voor
Polen is daarom de NAVO met een centrale rol voor de VS de enige geloofwaardige
oplossing voor de Russische dreiging. Dit was al duidelijk ten tijde van de Poolse
toetreding tot de NAVO, eind jaren negentig.29 De tweede Russische invasie van Oekraïne
in 2022 onderstreept voor Polen de noodzakelijke rol van de Verenigde Staten, en
verzwakte de argumentatie voor autonomie in Pools perspectief nog verder. Tegelijkertijd
heeft de EU zich laten zien tijdens de oorlog in Oekraïne op het gebied van sancties en
hulp aan Oekraïne.
Er is in het Poolse perspectief wat betreft strategische autonomie een duidelijk
onderscheid tussen veiligheid enerzijds en energie en economie anderzijds. Zoals gezegd
ligt de autonomie op het gebied van veiligheid en defensie moeilijk. Wat betreft de
aanvoer van energie wil Polen graag autonoom zijn ten opzichte van Rusland. Meer
autonomie op het gebied van energie en waardeketens wordt daarom wel als potentieel

26

De term strategische autonomie wordt vaak ook niet gebruikt in Polen, in plaats daarvan “gefederaliseerd
Europa”. Łukasz Osiński, ‘Europoseł Krasnodębski: dalsza federalizacja może być początkiem końca UE’, Polska
Agencja Prasowa, 8 April 2022, https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C1150633%2Ceuroposel-krasnodebskidalsza-federalizacja-moze-byc-poczatkiem-konca-ue; ‘Parlament Europejski z Inicjatywą Ustawodawczą? Prof.
Grabowska: Federalizacja Europy’, PolskieRadio24.pl, 14 June 2022,
https://polskieradio24.pl/art5925_2979975. Ook wordt er vaker verwezen naar een “Europees leger”. Marcin
Terlikowski, ‘Powrót Koncepcji Armii Europejskiej?’, The Polish Institute of International Affairs (PISM), 10 May
2021, https://pism.pl/publikacje/Powrot_koncepcji_armii_europejskiej.
27
Łukasz Maślanka, ‘Rozpoznanie Walką: Autonomia Strategiczna UE w Polityce Francji’, The Polish Institute of
International Affairs (PISM), 23 March 2021,
https://pism.pl/publikacje/Rozpoznanie_walka_autonomia_strategiczna_UE_w_polityce_Francji.
28
“Poland Most Pro-American Country in EU - Survey – The First News,” The First News, January 9, 2020,
https://www.thefirstnews.com/article/poland-most-pro-american-country-in-eu---survey-9666; Katarzyna WaśSmarczewska, “Polacy najbardziej euroentuzjastycznym narodem w Unii. Sondaż Kantar dla UE,” Marek
Kozubal, ‘Sondaż: Zdecydowana większość Polaków popiera bazę USA w Polsce’, Rzeczpospolita, 3 July 2022,
https://www.rp.pl/wojsko/art36636401-sondaz-zdecydowana-wiekszosc-polakow-popiera-baze-usa-w-polsce;
‘Poland Most Pro-American Country in EU - Survey – The First News’, The First News, 9 January 2020,
https://www.thefirstnews.com/article/poland-most-pro-american-country-in-eu---survey-9666.
29
Van Hooft, ‘Land Rush’.

Factsheet Wiens Open Strategische Autonomie? Verschillende perspectieven in EUlidstaten

pagina 9 | 15

waardevol gezien, evenals Europese investering in de defensie-industrie via PESCO en het
EDF. Het versterken van de Europese pilaar van de NAVO is acceptabel.
Er is in Polen duidelijk consensus over autonomie. De NAVO is in het hele politiek
spectrum de belangrijkste organisatie. De verschillen zijn minimaal: de rechtsere partijen
zijn sceptischer over de EU en Duitsland; de linksere partijen minder.
Vanuit Pools perspectief was de Trump-periode niet zozeer een schok, omdat ze gepaard
ging met een grotere Amerikaanse militaire aanwezigheid in Polen en de Baltische
Staten;30 de versterking van bilaterale betrekkingen tussen de Verenigde Staten en
Polen, en omdat de VS meer druk uitoefende op West-Europese staten – vooral
Duitsland. De kritiek van Trump op Duitsland was zeer welkom in Warschau. President
Biden daarentegen werd door de conservatieve regering minder enthousiast ontvangen,
omdat hij meer nadruk legde op democratie en op het belang van de rechtsstaat. Tot de
Russische invasie in Oekraïne waren de Pools-Amerikaanse betrekkingen gespannen. Nu
ziet Polen de Amerikaanse betrokkenheid door middel van wapens voor Oekraïne en
sancties tegen Rusland. De Amerikaanse draai richting Indo-Pacific viel samen met een
versterkte Amerikaanse aanwezigheid in Polen zelf. De nadruk in het Strategisch Concept
van de NAVO uit 2022 op de dreiging van revisionistische staten was welkom, hoewel het
evengoed China als Rusland betrof. Hoewel voor Warschau ook duidelijk is dat de
Amerikaanse middelen niet onbeperkt zijn en dat de VS moeilijke keuzes zal moeten
maken tussen Europa en Azië, ziet Polen de oorlog in Oekraïne als een kans om Rusland
permanent te verzwakken. Als Rusland inderdaad permanent verzwakt blijkt, zouden de
uitgebreide Poolse investeringen in defensie de afgelopen jaren wellicht afdoende kunnen
zijn om zichzelf te beschermen – in zekere zin is dit een poging tot nationale autonomie.
Polen ziet zichzelf als een toekomstige regionale militaire macht op de oostflank van de
NAVO en de EU. Gezien de onzekerheden in de VS en West-Europa moet Polen beter in
staat zijn om voor zichzelf te zorgen.
Door de Poolse nadruk op de Russische dreiging zijn er beperkingen t.a.v. meer Europese
samenwerking aan autonomie. De Poolse interpretatie van de Franse en Duitse posities
tijdens de oorlog in Oekraïne is niet positief,31 en vooral Duitsland wordt als een probleem
gezien.32 Duitsland heeft veel van zijn aanzien verloren in 2022, en zijn betrouwbaarheid
wordt in twijfel getrokken.33 Er is in Polen minder aandacht voor Frankrijk, hoewel de
overheid wel mogelijkheden tot samenwerking ziet op het gebied van energie, industriële
onderzoek en ontwikkeling, en cyberveiligheid. Andere middelgrote staten, zoals Italië en
Spanje, en Nederland, zijn nagenoeg onzichtbaar in de Poolse discussie. Daarentegen zijn
de historische banden met het VK nog wel sterk. De Poolse houding t.a.v. gekwalificeerde
meerderheidsstemmen in de EU is negatief. Mede door spanningen over binnenlandse
politiek in Polen, wordt de Europese Commissie gezien als haar mandaat overtredend.

30

‘Trump: Umowa o Współpracy Obronnej z Polską Wzmocni NATO i Europę - GazetaPrawna.Pl’, Dziennik
Gazeta Prawna, 15 August 2020, https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/1488450,trumpporozumienie-wojsko-usa-w-polsce-nato-obronnosc.html.
31
Sommige commentatoren gingen zo ver om autonomie dood te verklaren. Kamil Nowak, ‘Europejska
autonomia strategiczna jest już martwa? Wojna w Ukrainie to dla niej egzystencjalny test [WYWIAD]’, Forsal.pl,
25 May 2022, https://forsal.pl/swiat/bezpieczenstwo/artykuly/8424619,europejska-autonomia-strategicznafrancja-niemcy-wojna-w-ukrainie-rekowski.html.
32
Monika Stefanek, ‘Berliner Zeitung: W Polsce maleje zaufanie do Niemców’, DW.COM, 14 April 2022,
https://www.dw.com/pl/berliner-zeitung-w-polsce-maleje-zaufanie-do-niemc%C3%B3w/a-61478786.
33
‘Kto odbuduje Ukrainę? Mosbacher: Nie chciałabym, by Niemcy znalazły się w pierwszym rzędzie’, Onet
Wiadomości, 8 September 2022, https://wiadomosci.onet.pl/swiat/kto-odbuduje-ukraine-georgette-mosbachernie-chcialaby-by-byli-to-niemcy/bf2c1j4.

Factsheet Wiens Open Strategische Autonomie? Verschillende perspectieven in EUlidstaten

pagina 10 | 15

Tsjechië
In Tsjechië wordt ‘strategische autonomie’ niet breed besproken. Ook binnen de politieke
partijen bestaat er weinig deskundigheid. Het debat wordt daarom gevoerd door experts
in de bureaucratie. Dat leidt tot een lage mate van politisering en een hoge mate van
stabiliteit. Typerend is ook dat er geen Tsjechische vertaling wordt gebruikt maar in
plaats daarvan de Engelse term strategic autonomy, meestal zonder de toevoeging
“open”.
Een belangrijk en breed gedeeld principe is dat de NAVO prioriteit heeft. Zowel het leger
als de grote meerderheid van politici deelt dit principe en het komt ook duidelijk naar
voren in de Nationale Veiligheidsstrategie.34 Als concurrent van de NAVO is de EU in
Tsjechische ogen kansloos. Tsjechië staat wel open voor een sterkere Europese pijler
binnen de NAVO.
Toch is het vertrouwen in de trans-Atlantische samenwerking al jaren geleden gedaald
toen Obama de geplande stationering in Tsjechië van missile defence-componenten
(antiballistische raketverdediging, in de vorm van AEGIS) stopzette. Politici hadden heel
veel politiek kapitaal in dit project geïnvesteerd; de teleurstelling was daarom groot en de
betrouwbaarheid van de VS wordt sindsdien kritischer beoordeeld. Dat heeft overigens
niet geleid tot een veranderd beleid t.o.v. de VS of de NAVO – Tsjechië benadrukt nog
steeds zijn betrouwbaarheid als bondgenoot. De oorlog in Oekraïne heeft echter het
vertrouwen in het Westen in het algemeen beschadigd. In Tsjechië overheerst de indruk
dat de belangen van de voormalige communistische landen in Midden- en Oost-Europa te
weinig worden meegenomen in het EU-beleid. Hulp aan Oekraïne wordt daarom deels
bilateraal geleverd, dus buiten de Europese samenwerking om.
Met strategische autonomie op het gebied van defensie is Tsjechië terughoudend. Dit
heeft ook met de structuur van de Tsjechisch defensie-industrie te maken: een klein
aantal bedrijven produceert heel hoogwaardige componenten die vaak in de VS worden
gebruikt. De meerderheid van de bedrijven produceert echter ouderwetse hardware waar
internationaal minder vraag naar is, behalve bij Afrikaanse en Aziatische landen. Ondanks
deze verschillen ziet de defensie-industrie in zijn geheel weinig voordelen in Europese
samenwerking. Tsjechië is daarom minder actief dan de meeste andere lidstaten in het
kader van PESCO (Permanent Structured Cooperation) en het Europees
Defensieagentschap (EDA).
Op het gebied van de economie bestaat voor Tsjechië geen twijfel dat de Europese Unie
de leidende rol heeft. Zorgen over de Europese afhankelijkheid van andere landen zijn in
de laatste jaren behoorlijk toegenomen. Toch is Tsjechië niet geïnteresseerd in meer
digitale autonomie vis-à-vis de VS. Tsjechië is dan ook geen voorstander van
maatregelen tegen Amerikaanse techbedrijven, zoals de Verordening Digitale Diensten
(‘Digital Services Act’).35 Over het algemeen bestaan er ook weinig zorgen over het
verzamelen van persoonsgebonden data door zulke techbedrijven.
De verhouding met China is een controversieel thema: In de jaren 10 probeerde Tsjechië
– met Milos Zeman als voorman – Chinese investeringen binnen te halen. Een bezoek van

34

De laatste versie van de nationale veiligheidsstrategie is van 2015:
https://www.army.cz/images/id_8001_9000/8503/Security_Strategy_2015.pdf. Een geupdate versie wordt
voor volgend jaar verwacht.
35
Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende een eengemaakte markt
voor digitale diensten (wet inzake digitale diensten) en tot wijziging van Richtlijn 2000/31/EG COM/2020/825
final.

Factsheet Wiens Open Strategische Autonomie? Verschillende perspectieven in EUlidstaten

pagina 11 | 15

President Xi was een hoogtepunt Tsjechische politici kregen echter binnen korte tijd de
indruk dat China weinig belang aan echte investeringen hechtte. Tegelijkertijd ervoer
Tsjechië investeringen vanuit Taiwan als zeer positief. Met Taiwan wordt ook op
universitair gebied veel samengewerkt.
Waar het gaat om strategische autonomie op het gebied van energie staat de voorkeur
voor nucleaire energie centraal. Omdat Tsjechië in het verleden zijn eigen kerncentrales
bouwde en ook exporteerde zijn veel Tsjechen trots op hun nucleaire industrie. Voor
zover strategische autonomie op het gebied van energie een groter aandeel van eigen
nucleaire energie betekent, kan EU-beleid op steun vanuit Praag rekenen. Het wordt
zeker erg op prijs gesteld als de lidstaten over hun eigen energiemix mogen beslissen.
Finland
In Finland is men zich al langer bewust van het feit dat het land kwetsbaar is: voor zijn
veiligheid ten opzichte van Rusland, maar ook voor de risico’s en strategische implicaties
van afhankelijkheid op gebieden als economie of energie. Enkele van de maatregelen die
recent op Europees niveau zijn genomen, zoals het screenen van investeringen, bestaan
in Finland al langer op nationaal niveau. Dit heeft ook tot een breed gedeelde opvatting
geleid dat Finland allang goed op zijn eigen nationaal strategische autonomie let, anders
dan buurlanden zoals Zweden.
Het succes van het Finse beleid is bijzonder duidelijk op het gebied van energie: eind
december 2022 wordt de inbedrijfstelling van een nieuwe nucleaire reactor verwacht, die
Finland op energievlak volledig autonoom maakt. Tot begin 2022 werd er nog olie uit
Rusland geïmporteerd, maar deze import is volledig gestopt en nu ook niet meer nodig.
Tegen deze achtergrond aanschouwt Finland de Europese discussie over strategische
autonomie met sympathie, maar ook met het gevoel dat het voor Finland zelf weinig
verandert. Een heel belangrijke uitzondering op deze tendens is defensie. Toch draait
deze discussie in Finland minder om strategische autonomie dan om wederzijdse
verdediging. Ook ‘power projection’ of ‘expeditionary warfare’ spelen in Finland geen
belangrijke rol, anders dan in – bij uitstek – Frankrijk. Het gaat in eerste instantie om
ondersteuning tegen de bedreiging vanuit Rusland. Daarom domineert de toetreding tot
de NAVO – die op het moment van schrijven in de lidstaten wordt geratificeerd – het
debat. Opmerkelijk is dat er een brede consensus bestaat, over de partijgrenzen heen,
dat de Russische aanval in februari 2022 de Finse veiligheidssituatie heeft veranderd en
dat daarom het NAVO-lidmaatschap wenselijk is.
Hoewel het toekomstige bondgenootschap als centraal wordt beschouwd in de Finse
veiligheidspolitiek van de komende decennia blijft een behoorlijke hoeveelheid scepsis
jegens de VS bestaan. Al tijdens de Irak-oorlog in 2003 was de publieke opinie in Finland
kritischer over de Amerikaanse inval dan in de meeste andere EU-landen. Tegelijkertijd
heeft Finland tijdens Trumps presidentschap ervaren dat de samenwerking tussen
ambtenaren nog steeds soepel verloopt. De NAVO wordt niet alleen vanwege de VS
cruciaal geacht maar ook vanwege het VK. Een Europese pijler binnen de NAVO heeft
daarom de voorkeur boven een autonome EU.
In Finland is de defensie-industrie geen aanjager van Europese strategische autonomie.
Vergeleken met buurland Zweden is de Finse defensie-industrie sowieso veel kleiner.
Samenwerking op Europees niveau wordt vooral als Frans project gezien, dat in eerste
instantie de Franse defensie-industrie bevordert. Ondanks lippendienst aan prioritaire
inkoop in Europa worden veel producten in de VS gekocht, bijvoorbeeld F35-straaljagers.

Factsheet Wiens Open Strategische Autonomie? Verschillende perspectieven in EUlidstaten

pagina 12 | 15

De laatste jaren zijn in Finland zorgen over Chinese investeringen gegroeid. Gemeten als
investeringen per capita zijn die bijzonder hoog. Tegelijkertijd hebben de grootste
investeringen weinig strategische implicaties. Finland steunt Europese maatregelen om
investeringen vanuit China en andere landen te kunnen screenen en zo nodig ook te
weren.

Factsheet Wiens Open Strategische Autonomie? Verschillende perspectieven in EUlidstaten

pagina 13 | 15

Bijlagen
Defensie-uitgaven
In 2020 spendeerden de lidstaten van de Europese Unie gemiddeld 1,6% van hun bruto nationaal product aan
defensie.36 Daarbinnen bestaan wel aanzienlijke verschillen: waar Polen en Frankrijk wel 2% van hun bnp
besteden aan defensie, conform de NAVO-norm, doen andere staten dat beslist niet.
Gemiddelde jaarlijkse defensie-uitgaven aan defensie als percentage van het bnp

36

Jaar

PL

NL

CZ

FIN

DE

FR

IT

2005

1,9%

1,4%

1,8%

1,5%

1,1%

2%

1,6%

2006

1,9%

1,4%

1,6%

1,4%

1,2%

2%

1,5%

2007

2%

1,4%

1,4%

1,3%

1,2%

1,9%

1,5%

2008

1,8%

1,3%

1,2%

1,4%

1,2%

1,9%

1,5%

2009

1,8%

1,4%

1,3%

1,6%

1,3%

2,1%

1,6%

2010

1,8%

1,3%

1,2%

1,5%

1,3%

2%

1,5%

2011

1,8%

1,3%

1,1%

1,5%

1,2%

1,9%

1,5%

2012

1,8%

1,2%

1,1%

1,5%

1,2%

1,9%

1,4%

2013

1,8%

1,2%

1%

1,5%

1,2%

1,9%

1,4%

2014

1,9%

1,2%

1%

1,5%

1,2%

1,9%

1,3%

2015

2,1%

1,1%

1%

1,5%

1,1%

1,9%

1,2%

2016

1,9%

1,2%

1%

1,4%

1,2%

1,9%

1,3%

2017

1,9%

1,2%

1%

1,4%

1,2%

1,9%

1,4%

2018

2%

1,2%

1,1%

1,4%

1,2%

1,9%

1,4%

2019

2%

1,3%

1,2%

1,4%

1,3%

1,9%

1,3%

2020

2,2%

1,4%

1,4%

1,5%

1,4%

2,1%

1,6%

“Military Expenditure (% of GDP),” The World Bank, n.d.,
https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?end=2005&name_desc=false&start=1960&view=ma
p&year=2020.

Factsheet Wiens Open Strategische Autonomie? Verschillende perspectieven in EUlidstaten

pagina 14 | 15

Deelname aan projecten in het kader van de Permanent Structured
Cooperation (PESCO) binnen de Europese Unie
PESCO projecten waar selectie EU lidstaten aan deelneemt (in totaal 61 projecten)37
Lidstaat

Projecten waarvan coördinator

Projecten waaraan deelneemer

PL

1

12

NL

1

13

CZ

-

10

FIN

-

5

DE

10

14

FR

14

32

IT

11

20

Energie-importafhankelijkheid
Energie-importafhankelijkheid [energie-import als percentage van nationale energieconsumptie]38
Year

PL

NL

CZ

FIN

DE

FR

IT

2016

30,8

46

32,8

46,2

63,8

47,4

77,7

2017

38,3

51,9

37,2

43,9

64

48,8

77

2018

43,5

59,5

36,9

44,8

63,5

46,8

76,3

2019

45,2

64,3

40,1

42,1

67,1

47,6

77,5

2020

42,8

68,1

38,9

42

63,7

44,5

73,5

Leidraad voor expert interviews
• How would you describe your country’s current position on the EU (open) strategic
autonomy in general?
• What is the predominant focus of the autonomy debate: security, economy, energy, or
other?
• Would you describe your country’s current position that EU (open) strategic autonomy
as favorable or unfavorable, as feasible or unfeasible?
• Are there distinctions between different domains?
• How would you describe the position on autonomy, re: security (collective defence,
crisis management, or other)?
• How would you describe the position on autonomy, re: economy (supply security,
technology R&D, investments)?
• How would you describe the position on autonomy, re: energy (supply security)?
• Has your country’s position on the EU’s (open) strategic autonomy developed?
• If so, how has it changed?
37

“Permanent Structured Cooperation (PESCO) Deepen Defence Cooperation between EU Member States,”
PESCO (blog), n.d., https://www.pesco.europa.eu/.
38
“Energy Imports Dependency,” Eurostat, n.d.,
https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nrg_ind_id/default/table?lang=en.

Factsheet Wiens Open Strategische Autonomie? Verschillende perspectieven in EUlidstaten

pagina 15 | 15

• If so, what has caused that change?
• If not, why did the Pacific Pivot, the uncertainty around Trump, the supply chain
insecurity, AUKUS/Afghanistan withdrawal not affect your country’s position?
• How is your country’s position on EU strategic autonomy vis-à-vis the US, China,
Russia, and with others?
• Who within your country is pushing for and who is pushing against European strategic
autonomy?
• What is the timeframe for EU strategic autonomy in general, and for the specific
domains?
• Who does your country see as responsible to manage the process towards strategic
autonomy? Is this seen as the collective responsibility of the member states in the
European Council or as a process, driven by the European Commission? Are there
particular measures that are considered necessary or desirable?
Lijst van gevoerde gesprekken
Gesprekken zijn gevoerd met:
• Duitsland: Dr. Nicolai von Onderza, Stiftung Wissenschaft und Politik (SWP) op 23
september 2022; Dr. Roderik Parkes, Deutsche Gesellschaft für Auswärtige Politik op
22 september 2022.
• Frankrijk: Dr. Elie Tenbaum, directeur van Institut Francais des Relations
Internationales Security Studies Center, op 16 september 2022; Professor Dr. Olivier
Schmitt, Center for War Studies University of Southern Denmark op 27 oktober 2022.
• Italië: Dr Fabrizio Coticchia, Associate Professor University of Genua, op 13
september 2022; Niccolò Petrelli, Assistant Professor Università Degli Studi Roma Tre,
op 25 oktober 2022.
• Polen: Justyna Gotkowska, Programme coordinator Regional Security Programme
OSW, op 16 september 2022; Dr Monika Sus, Associate Professor Polish Academy of
Sciences, op 21 oktober 2022.
• Tsjechië: Prof. Zdeněk Kříž, Head of Department of International Relations and
European Studies, Masaryk University, Brno, Czech Republic op 7 oktober 2022, Dr.
Dagmar Vorlicek, University of Vienna op 11 oktober en Dr. Tomas Weiss, Jean
Monnet Chair in EU International Relations and Diplomacy Studies, Institute of
International Studies, Faculty of Social Sciences, Charles University op 16 september
2022.
• Finland: Prof. Tuomas Forsberg, Professor of International Relations at Tampere
University op 7 oktober 2022; Dr. Mikael Mattlin, The Finnish Institute of International
Affairs op 18 oktober 2022.