Luccenoergsiraat z
Postbus 10078
8000 GB Zwolle
Telefoon 038 499 88 99
Fax 038 425 48 88
overijssel.nl
postbus@overijssel .nl

RABO Zwolle 39 73 41 121

De staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
De heer JJ. Atsma
Postbus 20901
2500 EX DEN HAAG

Inlichtingen bij

Regioadvies over de beneden IJssel aansluitend op het PDR advies over zomerbedverlaging
beneden IJssel.

Datum

22.09.2011
Kenmerk

2011/0172725
Pagina

1
Uw brief

Uw kenmerk

Inleiding
De regio wil het grondgebied van Overijssel en Gelderland duurzaam beschermen tegen
overstromingen vanuit de grote rivieren en de Veluwerandmeren. De realisatie van de PKB
Ruimte voor de Rivier wordt gezien als de eerste stap in een doorlopend traject naar een
toekomstvast riviersysteem.
De regio vindt het belangrijk dat de hoogwaterbescherming voor de IJssel goed op orde komt
en dat dit ook op tijd gebeurt. Het beschermingprogramma bestaat uit korte termijn en
(middel)lange termijn maatregelen. De regio heeft de afgelopen jaren samen met het Rijk fors
gemvesteerd in de projecten langs de IJssel zowel in tijd, plankosten als in grondverwerving.
Deze inspanningen hebben geresulteerd in plannen gericht op waterstanddaling van de IJssel
bij Zutphen, Deventer, Veessen, Zwolle en Kampen. Voor Kampen is de in de PKB opgenomen
zomerbedverlaging voor de korte termijn waterveiligheid gecombineerd met de gefaseerde
aanleg van de bypass die nodig is als middellange termijn maatregel (Bestuursovereenkomst
15 februari 2010 en Nationaal Waterplan). De hiervoor benodigde besluiten liggen op schema;
het voorkeursalternatief van alle projecten is door u of uw voorgangers al vastgesteld; alle
projecten zijn op dit moment in de fase van de projectbeslissing (SNIP 3 besluit) of zijn deze
fase al gepasseerd.
Inhoudelijk hebben alle genoemde projecten gemeen, dat ingezet is op ruimtelijke
maatregelen met als doel de IJssel zoveel mogelijk ruimte te geven door dijkverleggingen,
hoogwatergeulen en uiterwaardvergravingen. Vooral het toevoegen van extra breedte aan het
winterbed van de IJssel past bij de systeemkenmerken van de IJssel en geeft ook de meeste
koppelingsmogelijkheden met andere belangen zoals ruimtelijke kwaliteit, recreatie,
woningbouw, natuur etcetera.
Planstudie Zomerbedverlaging
De Programmadirectie Ruimte voor de Rivier (PDR) heeft September 2011 de planstudie over
de verlaging van het zomerbed opgeleverd. Deze voorziet in de korte termijn
waterveiligheidsdoelstelling te weten 41 cm verlaging van de Maatgevende Hoog Waterstand
bij Zwolle per 2015. In het advies over de resultaten van de planstudie is door de PDR
geconcludeerd dat deze maatregel in de voorgesteide vorm niet kan worden uitgevoerd.
Deze maatregel is in de voorgesteide vorm niet te verenigen met het belang van de openbare
drinkwatervoorziening. Daarnaast spelen een scala van zorgpunten in de regio welke voor de
PDR aanleiding zijn te adviseren tot een heroverweging van het project.
In de bijlage van dit regioadvies zijn - kort samengevat - de belangrijkste regionale
zorgpunten weergegeven als de volledige zomerbedverlaging wordt uitgevoerd. De regio
onderschrijft de conclusies van de PDR. De regio adviseert om de zomerbedverlaging in de
onderzochte vorm (41 cm) niet uit te voeren en nu te kijken naar alternatieve opiossingen om
de waterveiligheid te realiseren. De regio is wel bezorgd dat de veiligheidsdoelstelling in 2015
mogelijk niet (geheel) bereikt gaat worden. Dat noodzaakt tot het vaststellen van een

Bijlagen

1
Datum verzendlna

province

vrariikcpl

Regioadvies over de beneden IJssel aansluitend op het PDR advies over zomerbedverlaging beneden Ussel.

alternatief maatregelenpakket, het uitvoeren van aanvullende planstudies en de noodzaak tot
het beperken van tijdverlies. De regio dringt daarom aan op het snel vaststellen van het
maatregelenpakket voor de noodzakelijke waterstanddaling op de Beneden-IJssel, het
afronden van de planstudies en het starten van de procedures.
Hoe nu verder?
Nu de zomerbedverlaging in de geplande vorm onmogelijk is, zijn andere maatregelen nodig
om de overschrijdingskans van hoog water bij de toenemende rivierafvoeren te handhaven op
1:2000. De regio heeft eerst een analyse gemaakt van de mogelijkheden. Hierin zijn naast
een beperktere vorm van zomerbedverlaging alle maatregelen betrokken die tussen Zwolle en
het Ketelmeer zijn onderzocht in de voorbereiding van de Planologische Kernbeslissing Ruimte
voor de Rivier. Als tweede stap zijn mogelijke scenario's samengesteld van
maatregelenpakketten om 41 cm waterstanddaling bij Zwolle te realiseren. Als derde stap is
het regioadvies opgesteld, met een voorstel aanvullende planstudies te starten voor het
maatregelpakket dat de voorkeur van de regio heeft.

Datum
22.09.2011
KcnmcrK
2011/0172725
Pagina

2
Uw brief

Uw kenmerk

Analyse mogelijke maatregelen voor waterstanddaling op de Beneden-IJssel
Op de Beneden-IJssel zijn de volgende typen maatregelen mogelijk om bij te dragen in
waterstanddaling:
1. Kleinere zomerbedverlaging met een geringere waterstanddaling bij Zwolle.
2. Kadeverlaging en/of obstakelverwijdering in de uiterwaarden.
3. Uiterwaardenvergraving.
4. (Versnelde) aanleg van de hoogwatergeul Kampen.
5. Dijkverlegging Noorddiep.
Ad 1. Uit een uitgevoerde verkenning naar beperktere vormen van zomerbedverlaging blijkt
een zomerbedverlaging met een daling van circa 20 cm Maatgevend Hoog Water bij Zwolle
geen reductie van de drinkwaterwinning bij Zwolle te veroorzaken. Daarnaast blijken
verdrogingproblemen met deze kleinere variant niet meer te spelen. Wel blijven nog een
aantal aandachtspunten over waarvoor sluitende afspraken moeten worden gemaakt met de
gemeente Kampen en Waterschap Groot Salland. De kosten van een beperkte
zomerbedverlaging zijn circa € 36 miljoen, exclusief de kosten van nog uit te werken
natuurcompensatie. Deze zijn naar verwachting een orde grootte € 10 miljoen. Voor de
beperkte zomerbedverlaging is een aanvullende planstudie nodig. Bij een snelle
opdrachtverlening is oplevering van de beperkte zomerbedverlaging nog in 2015 mogelijk.
Ad 2. De mogelijkheden en effecten van obstakelverwijdering en kadeverlaging zijn in de
voorbereiding van de PKB Ruimte voor de Rivier afgevallen. Deze zijn met een investering van
€ 80 miljoen weinig kostenefficiënt en met 4 cm waterstanddaling ter plaatse van km 979
beperkt effectief. De gevolgen van het opschonen van de uiterwaarden (project Stroomlijn)
zijn al in de PKB taakstellingen verwerkt.
Ad 3. Benedenstrooms Zwolle zijn de volgende uiterwaardvergravingen in de voorbereiding
van de PKB Ruimte voor de Rivier tussen Zwolle en Kampen verkend1:
•
Uiterwaardverlaging Zalkerbos en de Welle (kosten € 45 miljoen en levert bij Zwolle circa
10 cm waterstanddaling op).
•
Scherenwelle en Koppelerwaard (kosten € 40 miljoen en leveren daling van 4 cm bij
Zwolle op).
•
Naters (kosten € 30 miljoen en levert een daling van 4 cm bij Zwolle op).
Deze vergravingen zijn mede op advies van de regio in 2005 niet in de PKB opgenomen in
verband met de aantasting van natuur, landschap en cultuurwaarden. Met de opgedane
ervaringen in andere projecten kunnen deze maatregelen bij een voortvarende aanpak
omstreeks 2018/2019 opgeleverd worden. Samen veroorzaken deze maatregelen bij Zwolle
een waterstanddaling van circa 18 cm bij een investering van € 115 miljoen (prijspeil 2005).

Genoemde kosten zijn prijspeil 2005 en effect waterstanddaling is berekend met model ter
voorbereiding van de PKB Ruimte voor de Rivier.

provincie % J ^ / o r i ï C C n I

Regioadvies over de beneden Ussel aansluitend op het PDR advies over zomerbedverlaging beneden Ussel.

Gegeven het prijspeil en de nog uit te werken natuurcompensatie verwachten wij dat de
uitvoeringskosten in orde grootte € 50 miljoen hoger zullen zijn. Daarnaast is het nog onzeker
of de vergunbaarheid door een natuurinclusief ontwerp te borgen is.
Ad 4. Er zijn twee mogelijkheden om zo snel mogelijk na 2015 met de bypass bij te dragen in
de noodzakelijke waterstanddaling bij Zwolle:
a. Het direct aanleggen van de bypass fase 1 en 2 met een waterstanddalend effect van
30,5 cm bij Zwolle. Oplevering van de complete bypass is mogelijk in 2019 in verband
met de noodzaak om de kunstwerken ter beperking van veiligheidsrisico's in de tijd na
elkaar te bouwen. Voor de versnelling van fase 2 is vanaf 2016 € 117 miljoen extra nodig.
b. Het op zo kort mogelijke termijn bouwen van een gedeeltelijk in te zetten inlaat in de
IJsseldijk in combinatie met aanleg van fase 1. De inlaat kan door hydraulische
beperkingen in de Veluwerandmeren bij hoog water 10-12 cm waterstandverlaging bij
Zwolle opleveren2. Hiervoor hoeven de andere voor fase 2 benodigde kunstwerken en de
aanpassingen in de Drontermeerdijk nog niet gerealiseerd te worden. De oplevering van
fase 1 van een bypass met alleen de inlaat is circa 2017 mogelijk. Een beperkt in te zetten
inlaat kost€ 20-25 miljoen.

Datum

22.09.2011
Kenmerk

2011/0172725
Pagina

3
Uw brief
Uw kenmerk

In variant b wordt het water afgevoerd via het Drontermeer richting Markermeer.
Uitgangspunten voor de inzet van de inlaat gedurende fase 1 zijn:
•
Dit gebeurt alleen om de hoogste piek in de hoogwatergolf af te voeren voor de beperkte
periode, totdat fase 2 na 2020 wordt opgeleverd.
•
De inzet gebeurt binnen de ruimte die de huidige waterkeringen langs de
Veluwerandmeren nog hebben voor opzet van het waterpeil; er mag geen overschrijding
plaatsvinden van het huidige veiligheidsniveau.
•
Het is een tijdelijke maatregel voor ongeveer de komende tien jaar; omstreeks 2025 is de
complete bypass nodig bij verdere toename van rivierafvoeren.
De kans op inzet is kleiner dan 1:1000 per jaar. De afvoer kan door de beperkingen van de
Veluwerandmeren ongeveer 200 m3 per seconde zijn (maximaal functionerende bypass is
700 m3 per seconde). Als water wordt ingelaten bij een extreme afvoergolf zal er veel slibrijk
water in het systeem van de Veluwerandmeren komen. In de aanvullende planstudie moet
worden onderzocht of dat voor de aanwezige natuurwaarden acceptabel is. Daarbij zijn af te
wegen de kans van optreden en de tijd die nodig is om het slib te laten bezinken.
Ad 5. De dijkverlegging Noorddiep veroorzaakt bij hoog water circa 15 cm waterstanddaling bij
Zwolle. De investering is in 2005 geraamd op € 326 miljoen3. Gezien deze investering en de
aanvullend nog noodzakelijke maatregelen voor een waterstanddaling bij Zwolle van 41 cm, is
de dijkteruglegging Noorddiep niet kosteneffectief. Voor deze maatregel is ook nog onderzoek
nodig naar de effectiviteit in verband met de gevolgen van een stijging van het Usselmeer
voor de waterstanddaling.

Mogelijke alternatieven met combinaties van maatregelen
Om de noodzakelijke waterstanddaling bij Zwolle te halen zijn de volgende scenario's met
combinaties van alternatieven denkbaar:
1. Beperkte zomerbedverlaging4 met een waterstandverlagend effect van 20 cm bij Zwolle
(oplevering in 2015) in combinatie met aanvullende maatregelen die voor de PKB zijn
onderzocht die minimaal 21 cm waterstanddaling moeten leveren. De beperkte
zomerbedverlaging noodzaakt nog tot investeringen in natuurcompensatie in orde grootte
€ 10 miljoen. Alternatieven voor aanvullingen zijn:
a. Een pakket aan uiterwaardenmaatregelen. De kosten voor het Rijk van dit alternatief
zijn € 36 miljoen voor de zomerbedverlaging en minimaal € 165 miljoen voor de
2

Verkend Is dat In de Veluwerandmeren, ruimte lijkt te zijn voor 30 cm waterstandstijging. De
bedoeling is dat de inlaat alleen wordt ingezet om de top van de hoogste hoogwaterpiek te verlagen
gedurende een of twee etmalen. Een aanvullende planstudie moet definitief uitsluitsel geven,
inclusief de effecten voor de waterkwaliteit.
3
Maatregel 40501b
4
In alle scenario's met beperkte zomerbedverlaging zijn de kosten van natuurcompensatie nog niet
bekend en als PM genoemd.

provincie ^ J i / f c a r i i c C i a l

Regioadvies over de beneden Dssel aansluitend op het PDR advies over zomerbedveriaging beneden Dssel.

2.

uiterwaardenvergravingen. Oplevering is mogelijk in 2018/2019. Realisering van dit
alternatief heeft tot gevolg dat na 2025 nog slechts de grote dure maatregelen bypass
en/of dijkverlegging Noorddiep beschikbaar zijn voor rivierverruiming,
b. Aanleg l e fase bypass, aangevuld met een beperkt functionerende inlaat en één
aanvullende maatregel voor enkele cm waterstanddaling bij Zwolle, (kosten orde
grootte € 10 miljoen). De kosten voor het Rijk zijn het oorspronkelijke budget met
een rijksbijdrage van € 96 miljoen, € 20-25 miljoen extra rijksinvestering in de inlaat
en circa € 20 miljoen voor de natuurcompensatie en de aanvulling nabij Zwolle.
Oplevering van de bypass is in 2017 mogelijk.
Complete aanleg van de bypass in combinatie met uiterwaardenvergraving Zalkerbos en
de Welle. Deze variant kost het Rijk een investering van € 193 miljoen in de bypass en ten
minste € 60 miljoen in de uiterwaardenvergraving. Oplevering is in 2018/2019 mogelijk.

In onderstaande tabel zijn de kosten van het scenario uit de planstudie en die van de
alternatieven weergegeven
Overzicht financiële effecten beschreven alternatieven
Kosten Rijk (in miljoenen euro)

Oplevering

Datum

Tot 2015

22.09.2011
Kenmerk
2011/0172725

2015

20202025

2025 -2030

2020

Alternatieven

Pagina

4
Uw brief

Planstudie zomerbedveriaging en
1° fase bypass

96 + PM
zeer hoog5

Beperkte zomerbedveriaging en
uiterwaardenvergravingen

201 + PM
laag6

2015/2016

117

Aanvullende
maatregel

2015
2018/2019

Uw kenmerk

Beperkte zomerbedveriaging,
aanleg l e fase bypass en inlaat

96 +PM
middel7

Complete aanleg bypass en een
uiterwaardenvergraving

2528

20-25

95-100

2015/2017

Aanvullende
maatregel

2018/2019

Regioadvies
Wij zijn als regio met het Rijk op zoek naar de best mogelijke optimalisatie van het
maatregelenpakket voor de Beneden-IJssel. Wij hechten groot belang aan een
maatregelenpakket dat zo snel mogelijk wordt opgeleverd.. Uit bovenstaand overzicht blijkt,
dat door de hoge kosten van mitigerende maatregelen bij de volledige zomerbedveriaging, het
alternatief met een beperkte zomerbedveriaging, aanleg l e fase bypass en een beperkt in te
zetten inlaat het best scoort op kosteneffectiviteit. Ook is dit alternatief het snelst gereed;
zomerbedveriaging in 2015 en bypass in 2017. Wel is hiervoor een versnelde beschikbaarheid
van € 20-25 miljoen van de na 2020 gereserveerde middelen nodig en een aanvullend budget
van circa € 20 miljoen voor de natuurcompensatie en een kleine maatregel nabij Zwolle.

5

Extra kosten mitigeren effecten voor drinkwatervoorziening, verdroging en natuurcompensatie;
orde ruim € 70 miljoen.
PM post voor natuurcompensatie beperkte uiterwaardenvergraving; orde grootte €10 miljoen.
PM post voor natuurcompensatie beperkte uiterwaardenvergraving en/of kleine aanvullende
maatregel; orde grootte € 20 miljoen.
8
€ 310 minus € 95 regiobijdrage, minus € 22,4 miljoen NR-budget voor de bypass conform Priraming 2011 en circa € 60 miljoen voor uiterwaardenvergraving Zalkerbos en de Welle.

provincie

\#pn

Regioadvies over de beneden Ussel aansluitend op het PDR advies over zomerbedverlaging beneden Ussel.

Voordeel van dit alternatief is ook, dat de investeringen op korte en middellange termijn
samen de laagste zijn, omdat op middellange termijn nog geen investeringen in aanvullende
maatregelen nodig zijn. Dat wordt veroorzaakt doordat, na het afmaken van fase 2 van de
bypass, met dit alternatief een waterstanddaling bij Zwolle wordt gerealiseerd, die veel meer
is dan 41 cm. Daarnaast worden met dit alternatief alle in 2005 vastgestelde maatschappelijke
doelen gerealiseerd, waardoor de regio € 95 miljoen bijdraagt in de kosten.
Samenvattend adviseert de regio te besluiten het volgende pakket maatregelen in te zetten
voor de waterveiligheid op de Beneden-IJssel om de planstudies uit te werken:
•
Zomerbedverlaging van de Beneden-IJssel die een waterstanddaling bij Zwolle van 20 cm
levert met monitoring- en beheerafspraken met de gemeente Kampen en
Waterschap Groot Salland.
•
In aanvulling op de aanleg van de l e fase van de bypass, een versnelde bouw van een
inlaat die alleen wordt ingezet om de hoogste piek in de hoogwatergolf af te voeren, voor
zover de waterkeringen van de Veluwerandmeren ruimte hebben voor peilstijgingen.
•
Een aanvullende maatregel waarin enige centimeters waterstanddaling wordt
gecombineerd met de voor beperkte zomerbedverlaging benodigde natuurcompensatie
en/of een kleinere maatregel bij Zwolle.
Datum

22.09.2011
Kenmerk

2011/0172725
Pagina

5
Uw brief
Uw kenmerk

In de planstudie zal aanvullend onderzoek moeten worden verricht naar de mogelijke effecten
van het tweede onderdeel van het maatregelenpakket voor de Veluwe randmeren en hun
directe omgeving. Daarbij gaat het zowel om waterveiligheid als om waterkwaliteit van de
randmeren.
Zoals al gemeld is de regio bezorgd, dat er vertraging is in de uitvoering van de plannen voor
de waterveiligheid, omdat de geplande zomerbedverlaging door de negatieve effecten niet kan
worden uitgevoerd. Ter voorkoming van verder tijdverlies verzoeken wij u snel een besluit te
nemen over een alternatief maatregelenpakket voor de noodzakelijke waterstanddaling op de
Beneden-IJssel en de financiering daarvan en de planstudies te starten.
Wij hechten als regio aan een goede samenwerking en vertrouwen erop dat wij met elkaar het
gebied van de Beneden-IJssel ook in de toekomst veilig en aantrekkelijk zullen houden.
De Regiopartners:
Het Bestuurlijk Overleg Zomerbedverlaging, na kennisneming van de bij de
gebiedsontwikkeling betrokken overheden uit Flevoland (provincie Flevoland, gemeente
Dronten en Waterschap Zuiderzeeland)
Provincie Overijssel, provincie Gelderland, Waterschap Groot Salland, Waterschap Veluwe,
gemeente Kampen, gemeente Oldebroek, gemeente Zwolle, gemeente Hattem en
Staatsbosbeheer.
Namens deze partijen
De voorzitter yafPhet Bestuurlijk Overleg Zomerbedverlaging

E/pgerman
deputeerde voor Ruimte, Water en Jeugdzorg

provincie

wprïfc^pl

i\cyiuauvies uvei ue ueiicucn ussei aaiisiuiLcuu u|j nel run. au vies uvei ^unici ucuvenayiiiy uciicuen ussei.

Bijlage:
Inhoudelijke reactie op de technische rapportage van de POR.
De Programmadirectie Ruimte voor de Rivier (PDR) heeft september 2011 de planstudie over
de verlaging van het zomerbed opgeleverd. In de adviesnota is door de PDR'geconcludeerd
dat deze maatregel in de voorgestelde vorm niet kan worden uitgevoerd. De voornaamste
bezwaren vanuit de regio zijn:
Beperking drinkwaterwinning
Het huidige ontwerp van de zomerbedveriaging heeft als gevolg dat bodemverontreinigingen
binnen het intrekgebied komen van drinkwaterwinning Engelse Werk. Hierdoor kan de winning
jaarlijks 2 miljoen m3 minder winnen. Maatregelen om de bodemverontreinigingen buiten het
intrekgebied te houden en de drinkwaterwinning op huidige capaciteit te behouden, zijn niet
voor handen.

Datum

22.09.2011
Kenmerk

2011/0172725
pagina

6
Uw brief

Uw kenmerk

Buiten- en binnendijkse natuur
Lagere inundatiefrequenties en lagere grondwaterstanden als gevolg van zomerbedveriaging,
hebben effect op natuur in de uiterwaarden. Hiervoor zijn grootschalige ingrepen in de
uiterwaarden nodig.
Binnendijks heeft zomerbedveriaging ook effecten op natuur. De verlaging van
grondwaterstanden en vermindering van kwel hebben een negatieve invloed op natte tot
vochtige natuur. De Molecatense beek, de Hoenwaard, het Spoolderbos en drie stadsparken in
Zwolle zijn grondwater- en/of kwelafhankelijk en worden negatief beïnvloed. Hiervoor zijn nog
geen maatregelen vastgesteld.
Veranderende morfologie in de IJssel
Door zomerbedveriaging veranderen de morfologische processen in de IJssel. Boven- en
benedenstrooms van de verlaging treedt erosie op, terwijl in de verlaging sedimentatie
plaatsvindt. Om dit tegen te gaan moet de maatregel intensief beheerd worden.
Het dwarsprofiel van de rivier is ook onderhevig aan morfologische processen door
zomerbedveriaging. Volgens uitgevoerde onderzoeken zijn de te realiseren onderwatertaluds
stabiel. Desondanks wordt ook aangegeven dat bij een hoogwater deze taluds kunnen
eroderen. Hierdoor ontstaat mogelijk instabiliteit van kades en keringen. Dit geldt met name
bij Kampen, waar de kades dicht op het zomerbed van de IJssel staan en de
zomerbedveriaging het diepst is. De PDR geeft aan met monitoring en beheermaatregelen
mogelijke erosie van de onderwatertaluds te beheersen. Vanuit de regio blijft dit echter een
zorgpunt.
Effecten op functies
Door zomerbedveriaging wordt het IJsselpeil permanent verlaagd. Dit resulteert in verlagingen
van grondwaterstanden en kwel en heeft daarmee effect op kunstwerken en het binnendijks
waterbeheer. Deze effecten meent de PDR te ondervangen door (technische) maatregelen, die
in een later stadium uitgewerkt worden. Daarnaast geldt voor het binnendijks waterbeheer
een hogere beheerinspanning van de waterbeheerder om de negatieve effecten van
zomerbedveriaging teniet te doen.
Door weggraven van de deklaag van de IJssel, leidt zomerbedveriaging bij Kampen tot
verhoging van de grondwaterstand. Door de antropogene bodemopbouw is het daadwerkelijke
effect niet vast te stellen. Dit moet meer in detail worden onderzocht.
De regio concludeert op grond van deze gevolgen eveneens dat de beoogde
zomerbedveriaging niet kan worden uitgevoerd. Daarnaast verwacht de regio dat de kosten
om de effecten van de zomerbedveriaging te mitigeren hoog zullen uitvallen.