Niets doen is geen optie
IBO Ouderenzorg

Niets doen is geen
optie
IBO Ouderenzorg

Inhoud
VOORWOORD
SAMENVATTING
1. INLEIDING

4
6
11

1.1 AANLEIDING EN DOEL VAN HET IBO

11

1.2 CENTRALE VRAAGSTELLING

12

1.3 AFBAKENING

12

1.4 LEESWIJZER

13

2.

14

BESCHRIJVING VAN HET HUIDIGE BELEID OUDERENZORG EN HET BEGRIP HOUDBAARHEID

2.1 OUDERENZORG: ZORG EN ONDERSTEUNING UIT DRIE STELSELS

14

2.2 EIGEN BETALINGEN

15

2.3 DRIE DIMENSIES VAN HOUDBAARHEID

16

3.

18

ANALYSE ZORG EN ONDERSTEUNING AAN OUDEREN

3.1 VERANDERENDE OUDERENPOPULATIE

18

3.2 UITGAVENRAMING TOT 2040 BIJ ONGEWIJZIGD BELEID

18

3.3 UITGAVEN OUDERENZORG IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF

19

3.4 TWEE OMBUIGINGSPADEN

20

3.5 RAMING VAN DE ARBEIDSVRAAG VAN DE OUDERENZORG BIJ ONGEWIJZIGD BELEID

22

3.6 MAATSCHAPPELIJKE HOUDBAARHEID BIJ ONGEWIJZIGD BELEID

23

3.7 PRIKKELS IN DE OUDERENZORG

24

4.

BELEIDSOPTIES

28

4.1 INTRODUCTIE

28

4.2 ALGEMENE RANDVOORWAARDEN VOOR HOUDBARE OUDERENZORG

28

4.3 MAATREGELEN COALITIEAKKOORD EN RESTERENDE BUDGETTAIRE OPGAVE

31

4.4 KEUZES VOOR HOUDBARE OUDERENZORG

33

4.5 KEUZEMENU BELEIDSOPTIES

36

4.5.1 Categorie A: Maatregelen die de doelmatigheid verbeteren

39

4.5.2 Categorie B: Maatregelen die de toegang tot collectief gefinancierde zorg en ondersteuning of
beperken

42

4.5.3 Categorie C: Eigen betalingen

44

IBO OUDERENZORG

2

4.6 MOGELIJKE KEUZES

49

4.7 AANBEVELINGEN

50

5.

LITERATUURLIJST

51

BIJLAGE 1 – TAAKOPDRACHT

53

BIJLAGE 2 – SAMENSTELLING WERKGROEP

56

BIJLAGE 3 – GERAADPLEEGDE EXPERTS

57

BIJLAGE 4 – BESTAANDE BELEIDSOPTIES: SYNTHESE VAN BESTAAND ONDERZOEK

60

BIJLAGE 5 – NOTITIE ARBEIDSBESPARENDE TECHNOLOGIEËN IN DE OUDERENZORG

75

BIJLAGE 6 – BESTEDINGSINDEX OUDEREN MET ZORG OF ONDERSTEUNING UIT DE WLZ OF WMO

83

IBO OUDERENZORG

3

Voorwoord
Nederlanders worden steeds ouder en brengen een steeds groter deel van hun leven in goede
gezondheid door. Dat is een mooie ontwikkeling, maar we kennen ook allemaal de uitspraak dat
de ouderdom met gebreken komt. Voor veel ouderen komt er een moment dat zij zorg en
ondersteuning nodig hebben. Dat kan gaan om iemand die de boodschappen doet of helpt bij het
schoonhouden van het huis, maar ook om dagelijkse hulp bij het opstaan en persoonlijke
verzorging of begeleiding tot een verhuizing naar een verpleeghuis.
De komende jaren neemt het aantal ouderen sterk toe, ook het aantal oude ouderen en
zorgbehoevende ouderen. Dit IBO schetst wat dit groeiend aantal ouderen betekent voor de
ouderenzorg, zowel financieel als personeel en maatschappelijk. Zonder nadere ingrepen zal niets
doen leiden tot een situatie waarbij de kans groot is dat de noodzakelijke zorg niet meer voor
iedereen toegankelijk is, wat de meest kwetsbaren het hardst zal treffen. De prijs van niet
ingrijpen is dus hoog. Dit IBO beschrijft ook mogelijkheden om in te grijpen. Wat houdbare
ouderenzorg is, is een politieke keus. Maar hoe die ook uitvalt, Niets doen is geen optie. De
geschetste mogelijkheden om in te grijpen langs de lijnen van doelmatigheidsmaatregelen,
pakketmaatregelen en hogere eigen bijdragen kennen elk hun eigen voors en tegens.
Maatschappelijke acceptatie van de maatregelen vergt vooral een maatschappelijke
bewustwording dat Niets doen geen optie is, teneinde de zorg ook voor de meest kwetsbaren
toegankelijk te houden.
Op 1 december 2021 ging dit IBO van start. Een paar weken later lag er een coalitieakkoord met
een pakket aan maatregelen voor de ouderenzorg, die de IBO-werkgroep mocht inpassen in haar
rapport. De werkgroep begon haar vergaderingen digitaal tijdens een lockdown maar kon elkaar
sinds de zomer ook fysiek ontmoeten. Ik ben de werkgroepleden erkentelijk voor hun bijdragen in
woord en geschrift. Wat is een IBO-werkgroep en voorzitter zonder secretariaat? Leida Lamers,
Tim van der Valk, Ewout de Graaf, Christiaan Schakel en later Gertjan Dordmond dank voor jullie
inzet en het vele werk dat jullie hebben verzet. Tot slot wil ik de mensen in het veld en de
deskundigen waarmee de werkgroep heeft gesproken danken voor hun bijdragen.
Theo Langejan, voorzitter IBO Ouderenzorg
Den Haag, 23 februari 2023

IBO OUDERENZORG

4

Niets doen is geen optie
Het aantal ouderen en kwetsbare ouderen in Nederland neemt de komende twee decennia
sterk toe. Dit leidt tot een enorme toename in de behoefte aan ouderenzorg. Dit heeft grote
gevolgen voor onze samenleving en vraagt om ingrijpende keuzes.

Ouderenzorg in 2040
De ouderenzorg in dit onderzoek omvat langdurige zorg en ondersteuning aan ouderen.
Dit is onder andere huishoudelijke hulp, wijkverpleging en verblijf en zorg in het verpleeghuis.

Doorgaan op de huidige manier betekent:

+100%

+76%
Hogere
kosten
voor de
ouderenzorg

1

Langere
wachtlijsten

Veel meer
mensen
werkzaam in
ouderenzorg
2

Financieel
De uitgaven aan ouderenzorg
verdubbelen tot 37 miljard in
2040. Ter vergelijking: dat is bijna
evenveel als dat we nu uitgeven
aan onderwijs en vijf keer zoveel
als we nu uitgeven aan politie.

Minder
toegang tot
zorg en ondersteuning
3

Personeel
In 2040 zijn er 367.000 zorgverleners meer nodig voor de
ouderenzorg. Een persoon extra
werkzaam in de zorg betekent
een persoon minder voor de klas
of bij de politie.

Maatschappelijk
Er zal in de toekomst meer gevraagd
worden van ouderen zelf en de
samenleving. Door de enorme vraag
en te weinig personeel moeten
ouderen langer wachten op zorg en
ondersteuning en krijgen zij minder
dan nu. Dit botst met de huidige
maatschappelijke verwachtingen.

Oplossingsrichtingen en randvoorwaarden
Wat kan de overheid doen?
Doelmatigheid vergroten
Maatregelen om efficiënter te gaan werken in de ouderenzorg.
Slimme oplossingen maken de zorg goedkoper en betekent dat
er minder zorgpersoneel nodig is. Bijvoorbeeld meer inzet van
technologie.
Verzekerd pakket verkleinen
Minder zorg is verzekerd, dit zorgt voor minder publieke
uitgaven aan ouderenzorg. Ouderen die deze zorg en ondersteuning nodig hebben betalen dat zelf en moeten dit zelf
organiseren. Niet iedereen kan dat. Minder verzekerde zorg
levert alleen een oplossing voor personeelstekorten als het ook
daadwerkelijk de zorgvraag vermindert.
Eigen betalingen verhogen
Hogere eigen betalingen zorgen voor minder publieke uitgaven
aan ouderenzorg. Hogere eigen betalingen in de ouderenzorg
betekenen dat ouderen die zorg en ondersteuning gebruiken
meer zelf betalen. Hogere eigen betalingen helpen beperkt bij
het oplossen van het personeelstekort.

Randvoorwaarden
De maatschappelijke impact van aanpassingen
in de ouderenzorg is groot. Dit vraagt om:

Maatschappelijke dialoog
Er is een maatschappelijk gesprek nodig. Hoeveel zorg en
ondersteuning willen en kunnen we bieden aan onze
(kwetsbare) ouderen? En wie is hier verantwoordelijk
voor en wie betaalt het? Daarnaast is het belangrijk dat
toekomstige ouderen bewust gemaakt worden van het
belang van een goede voorbereiding op hun oude dag.
Gemeenschapskracht
Zorgen voor elkaar is belangrijk. De toekomstige
ouderen zullen meer zelf moeten doen of binnen hun
eigen netwerk. De overheid kan daarbij helpen door
mantelzorgers en vrijwilligers te ondersteunen. Ook
een goede woning en voldoende voorzieningen in de
buurt zijn daarbij belangrijk.

Samenvatting
Ongewijzigd beleid in de ouderenzorg is niet vol te houden
•
Het aantal oude ouderen neemt de komende twee decennia sterk toe. Samen met een
verwachte stijging van de levensverwachting naar ruim 85 jaar in 2040 draagt dit bij aan
een toename in de prevalentie van dementie en andere chronische aandoeningen. De
vraag naar ouderenzorg stijgt daardoor fors. De problematiek in Nederland zal in
vergelijking met andere Europese landen nog relatief sterk toenemen omdat Nederland
nog maar aan het begin van de vergrijzingsgolf staat. Deze demografische ontwikkelingen
vormen een grote maatschappelijke opgave.
•
Door de groei van de vraag naar ouderenzorg komt de betaalbaarheid steeds verder onder
druk te staan. De uitgaven aan de ouderenzorg nemen bij ongewijzigd beleid toe van 2,3
procent van het bruto binnenlands product (bbp) in 2021 naar 3,6 procent van het bbp in
2040. Het is niet mogelijk om deze groeiende uitgaven in te passen zonder de belastingen
of de eigen betalingen te laten stijgen en/of te bezuinigen op andere overheidsuitgaven.
Ongewijzigd beleid betekent een relatieve financiële beperking voor andere publieke
sectoren, zoals onderwijs en veiligheid.
•
Door de groei van de vraag naar ouderenzorg neemt de druk op de arbeidsmarkt steeds
verder toe. Tussen 2020 en 2040 neemt de vraag naar zorgverleners in de ouderenzorg bij
ongewijzigd beleid met 367.000 mensen toe. Het beslag op de beroepsbevolking stijgt
daarmee van 4,14 procent in 2021 naar 7,27 procent in 2040. Daar komt bij dat het
mantelzorgpotentieel daalt. Bij ongewijzigd beleid is het maar zeer de vraag of er wel
voldoende zorgpersoneel en informele zorg beschikbaar zal zijn om aan de zorgvraag te
voldoen. Bovendien zal de grote arbeidsvraag in de ouderenzorg bij ongewijzigd beleid
leiden tot relatief minder arbeidsaanbod voor andere zorgbranches en andere sectoren.
Figuur 1: Uitgaven ouderenzorg en aandeel beroepsbevolking ouderenzorg in 2020 en 2040
8%
7,27%
2020
2040
7%
6%
5%

4,14%
3,60%

4%
3%

2,30%

2%
1%
0%
Uitgaven ouderenzorg als percentage bbp

•

Zorgverleners ouderenzorg als percentage
beroepsbevolking (CBS)

De groei van de vraag naar ouderenzorg doet een steeds groter beroep op de
maatschappelijke acceptatie. Ongewijzigd beleid betekent waarschijnlijk onvoldoende
aanbod van zorgpersoneel wat kan leiden tot verstopping van de zorgketen, lange
wachtlijsten, toenemende verschillen tussen arm en rijk in de toegankelijkheid van zorg en
een verlies aan kwaliteit van leven en levensjaren. Grote groepen ouderen met een

IBO OUDERENZORG

6

zorgbehoefte, zeker diegenen die het geld en/of de (digitale) gezondheidsvaardigheden
missen om zorg zelf (of met familie en vrienden) te organiseren, zullen hun toegang tot en
kwaliteit van zorg en ondersteuning zien afnemen. Tegelijkertijd zijn de maatschappelijke
verwachtingen over de ouderenzorg hooggespannen.
Houdbare ouderenzorg is een wicked problem
•
Hoe te komen tot toekomstbestendige ouderenzorg is een wicked problem; een complex
probleem waarvoor geen eenvoudige oplossing bestaat. Het is zowel een financiële,
personele, als maatschappelijke opgave, waar vele partijen met eigen (zorg)behoeften,
belangen en verwachtingen bij betrokken zijn.
•
In de praktijk zal dit waarschijnlijk betekenen dat ook de komende kabinetten voor lastige
keuzes staan, maar het gezien de grote maatschappelijke opgave in combinatie met de
maatschappelijke verwachtingen bijna niet goed kunnen doen. De financiële en personele
schaarste zal in de komende jaren alleen maar toenemen en zorgbehoevende ouderen
kunnen daardoor buiten de boot vallen. Hoe deze financiële en personele schaarste te
(her)verdelen, ook met publieke sectoren buiten de zorg, is zowel een politiek als
maatschappelijk lastige vraag.
Operationalisering van financieel houdbare zorg
•
Een toekomstbestendige ouderenzorg is zowel financieel, personeel als maatschappelijk
houdbaar. De IBO-werkgroep heeft een synthese van maatregelen die naar voren kwamen
uit bestaand onderzoek uitgevoerd. Kwantitatief zijn op dit moment alleen de financiële
effecten bekend van een deel van deze maatregelen. De personele en maatschappelijke
effecten worden kwalitatief geduid. De geïnventariseerde maatregelen zien voornamelijk
toe op de financiële houdbaarheid en in mindere mate op de personele houdbaarheid. De
maatschappelijke effecten zijn lastig in te schatten.
•
Wat als financieel houdbaar wordt gezien, is een politieke keuze. Daarom presenteert de
IBO-werkgroep twee ombuigingspaden: een pad waarbij de groei van de zorguitgaven
wordt beperkt tot de demografische ontwikkeling en een pad waarbij de groei zich beperkt
tot de ontwikkeling van het bbp. De budgettaire opgaven om tot deze paden te komen, na
verwerking van de geschatte opbrengsten uit het coalitieakkoord, staan in onderstaande
tabel.
Tabel 1: basispad collectieve uitgaven aan ouderenzorg tot 2040 en twee ombuigingspaden
Omschrijving (miljoenen euro’s)
Netto collectieve uitgaven (exclusief
besparingen coalitieakkoord)
Besparing Coalitieakkoord
Netto collectieve uitgaven (inclusief
besparingen coalitieakkoord)
Budgettaire opgave (na CA):
Groei beperken tot demografie
Groei beperken tot BBP

2021

2025

2029*

2035

2040

18.640

21.791

25.270

31.334

36.626

-907

-1.057

-1.330

-1.610

20.884

24.213

30.004

35.016

95

-599

-1.809

-2.332

-331

-2.654

-7.256

-11.227

* Het referentiejaar is 2029.

Een keuzemenu met drie typen maatregelen voor financieel houdbare zorg
•
De IBO-werkgroep presenteert een keuzemenu met drie typen maatregelen: maatregelen
die de doelmatigheid van de ouderenzorg verbeteren, maatregelen die de toegang tot
collectief gefinancierde zorg beperken en maatregelen die de eigen betalingen beter
inrichten en/of verhogen.

IBO OUDERENZORG

7

•

•

Doelmatigheidsmaatregelen zullen veelal de voorkeur hebben boven pakketmaatregelen en
maatregelen die de eigen betalingen verhogen. De Wlz kent geen inherente
doelmatigheidsprikkels zoals de Zvw en de Wmo. Bij doelmatigheidsmaatregelen is de
kwaliteit van zorg en ondersteuning een aandachtspunt. Het is van belang dat de
efficiëntie wordt verhoogd zonder dat dit ten koste gaat van de kwaliteit. Afhankelijk van
nader onderzoek en uitwerking van de doelmatigheidsmaatregelen moet worden bezien in
hoeverre met doelmatigheidsmaatregelen op de in kaart gebrachte ombuigingspaden te
geraken is of dat daarvoor ook maatregelen nodig zijn die het collectief gefinancierde
pakket inperken en/of de eigen betalingen verhogen.
In internationaal perspectief is in Nederland het collectief gefinancierde pakket relatief
omvangrijk en zijn de eigen betalingen relatief laag.

•

•

4,5
4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0

% uitgaven langdurige zorg

%bnp

Figuur 2: Totale uitgaven (links) en eigen betalingen (rechts) aan ouderenzorg en ondersteuning in
internationaal perspectief
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

De keuze tussen maatregelen die het pakket inperken of maatregelen die de eigen
betalingen verhogen hangt samen met twee fundamentele afwegingen: zorgsolidariteit en
risicosolidariteit. Zorgsolidariteit gaat over de vraag of iedereen toegang heeft tot gelijke
zorg of dat er verschillen mogelijk zijn. Risicosolidariteit betreft de afweging of de kosten
van de zorg volledig verzekerd moeten zijn of dat een deel van de kosten voor rekening
van de zorggebruiker komt. Op dit moment kent de Nederlandse ouderenzorg een hoge
mate van zowel zorg- als risicosolidariteit. Het relatieve belang van deze twee vormen van
solidariteit kan richting geven aan de keuze tussen (combinaties van) maatregelen die het
pakket inperken of de eigen betalingen verhogen. Deze keuzes hebben gevolgen voor de
risico’s en verantwoordelijkheden die zorgbehoevenden dragen.
Het keuzemenu presenteert beleidsopties die grotendeels binnen het huidige stelsel
passen. Het potentieel van stelselwijzigingen, waarbij bijvoorbeeld alle ouderenzorg onder
één wet met een risicodragende uitvoerder gebracht wordt, is niet nader door de IBOwerkgroep onderzocht.

Draagvlak voor noodzakelijke verandering vereist een maatschappelijk dialoog, want
ongewijzigd beleid in de ouderenzorg is ook een ingrijpende keuze
•
Zorgbehoevende ouderen zullen in de toekomst op minder zorg en ondersteuning kunnen
rekenen. En deze toekomst is nabij. De omvang van de voorliggende opgave en de daarbij
horende keuzes lijken nog onvoldoende onderkend en besproken. Het huidige kabinet zet
stappen, maar meer zal nodig zijn. Niet ingrijpen betekent dat keuzes voor ons gemaakt
worden met mogelijk pijnlijkere uitkomsten.

IBO OUDERENZORG

8

•

Draagvlak voor noodzakelijke keuzes vereist een politiek en maatschappelijk debat over de
reikwijdte van collectief gefinancierde ouderenzorg en de verdeling van schaarse financiële
en personele middelen. Hoeveel zorg en ondersteuning kunnen en willen we bieden aan
onze (kwetsbare) ouderen? En hoe kunnen we ervoor zorgen dat ouderen goed voorbereid
zijn op ouder worden? Hoe activeren we de gemeenschap zodat ouderen een goed netwerk
om zich heen hebben? Welke verantwoordelijkheid kunnen ouderen en hun omgeving zelf
dragen?

Inzetten op gemeenschapskracht en daarmee netwerken rondom ouderen verbeteren
kan een bijdrage leveren aan het verminderen van de zorgvraag
•
Gemeenschapskracht vereist dat de omgeving van ouderen, inclusief vrijwilligers en
particuliere organisaties, eerder en breder een rol pakken. Dit kan vroegsignalering
faciliteren, sociale problematiek verminderen en daarmee het aantal en de zwaarte van de
zorgvragen dempen. Gemeenschapskracht vereist voldoende ondersteuning voor
mantelzorgers en vrijwilligers. Geschikt woningaanbod voor ouderen kan de beweging van
gemeenschapskracht versterken. Aandachtspunten bij passende woningen zijn nabijheid
van een netwerk en voldoende voorzieningen in de buurt.
•
Over de potentie van gemeenschapskracht en in hoeverre het potentieel al is benut
bestaan verschillende beelden. De verwachtingen van gemeenschapskracht moeten
daarom wel realistisch zijn. Mensen doen ook nu al pas een beroep op formele zorg als de
mogelijkheden van het netwerk zijn uitgeput. Extra belasting van het netwerk kan
bovendien leiden tot ziekteverzuim en minder arbeidsparticipatie. Sterkere netwerken
rondom ouderen zullen slechts een deel van de oplossing kunnen bieden.
Hoe nu verder?
De financieel, personeel en maatschappelijk opgave van de ouderenzorg richting 2040 vereist een
maatschappelijke dialoog en politiek ingrijpende keuzes door meerdere opeenvolgende kabinetten.
Doorgaan op de huidige manier zonder grote nadelige gevolgen voor de ouderenzorg en/of andere
sectoren kan niet. De gevolgen zullen voor velen direct of indirect voelbaar zijn. Dit vraagt om
heldere en eerlijke communicatie, hoe onplezierig de boodschap ook is. Dit IBO schetst twee
mogelijke financiële ombuigingspaden en een keuzemenu met maatregelen die kunnen bijdragen
aan een houdbare ouderenzorg. De twee ombuigingspaden schetsten een budgettaire opgave
tussen de 0,6 en 2,7 miljard euro in 2029 (na coalitieakkoord).
Er zijn meerdere openstaande vragen waar dit rapport nog een beperkt antwoord op geeft. De
IBO-werkgroep doet daarom de volgende vijf aanbevelingen voor vervolgonderzoek:
1. Werk – afhankelijk van de gekozen beleidsrichting - de maatregelen uit dit rapport nader
uit en reken ze door in voorbereiding op de volgende verkiezingen. Daarbij is het
behulpzaam als de mate van vermindering van zorggebruik per maatregel zou worden
bepaald, zodat de personele effecten ingeschat kunnen worden. Wanneer wordt afgezien
van een aanpassingen van het stelsel dan ligt het in de rede de mogelijkheden tot
doelmatigheidsverbeteringen nader te onderzoeken.
2. De IBO-werkgroep heeft geen inzicht in wat een stelselwijziging in de ouderenzorg, waarbij
alle ouderenzorg onder één wet met een risicodragende uitvoerder gebracht wordt, zou
kunnen bijdragen en wat nodig is om deze te realiseren; en hoe dit zich verhoudt tot het
verbeteren van het huidige stelsel. De IBO-werkgroep beveelt aan om hier nader
onderzoek naar te doen, maar realiseert zich dat dit een ingrijpende stelselwijziging
betreft, die grote invloed heeft op zowel de Wmo, Zvw en Wlz en niet alleen de doelgroep
ouderen raakt.
3. Er zijn uiteenlopende beelden over de potentie van gemeenschapskracht en in hoeverre dit
potentieel reeds wordt benut. Doe onderzoek naar het financiële, personele en
maatschappelijk potentieel van gemeenschapskracht, inclusief de mogelijkheden om dit
IBO OUDERENZORG

9

potentieel te verzilveren, de randvoorwaarden en de bijbehorende maatschappelijke
effecten.
4. Doe onderzoek naar de wijze waarop effectiviteitsonderzoek kan worden geïntensiveerd
zodat het op termijn betrokken kan worden bij de vormgeving van het verzekerd pakket
binnen de Wlz.
5. Doe onderzoek naar opties voor anders bouwen voor ouderen of het bevorderen van de
doorstroom binnen de huidige woningvoorraad.

IBO OUDERENZORG

10

1. Inleiding
1.1

AANLEIDING EN DOEL VAN HET IBO

De komende jaren neemt het aantal ouderen sterk toe; zo neemt het aantal 65-plussers tot 2040
toe met circa 40% en het aantal 80-plussers verdubbelt bijna.1 Ook zullen er in de toekomst
steeds meer mensen met één of meerdere chronische aandoeningen zijn.2 Dit leidt ertoe dat bij
ongewijzigd beleid3 tussen 2020 en 2040 de vraag naar zorgverleners in de ouderenzorg met 76%
toeneemt4 en de uitgaven aan ouderenzorg verdubbelen.5 Tegelijkertijd wordt de arbeidsmarkt
juist steeds krapper en zullen er in de toekomst minder potentiële mantelzorgers per oudere zijn.
Dit vraagstuk, hoe om te gaan met een toenemende vraag aan zorg terwijl het aanbod niet
toeneemt, is dan ook groot en complex en, ook al lijkt 2040 ver weg, urgent.
De uitdagingen waar de ouderenzorg, en daarmee de samenleving, voor staat, zijn in de afgelopen
jaren al in uiteenlopende rapporten beschreven. Zo heeft TNO becijferd dat bij ongewijzigd beleid
de vraag naar intramurale verpleegzorgplekken in 2040 zal verdubbelen.6 De Brede
maatschappelijke heroverwegingen noemt de huidige organisatie van de zorg zowel personeel als
financieel onhoudbaar en heeft, net als Zorgkeuzes in Kaart, uiteenlopende beleidsopties
aangereikt om de uitgaven aan ouderenzorg te beperken. De commissie Toekomst Zorg
Thuiswonende Ouderen (TZTO) concludeerde in haar rapport dat de fysieke woon- en
leefomgeving cruciaal is voor ouderen om zelfstandig te kunnen (blijven) wonen en zo min
mogelijk afhankelijk te worden van zorg, maar dat hier nog onvoldoende op wordt ingespeeld. Het
vorige (demissionaire) kabinet heeft al deze inzichten samengebracht in de “Dialoognota Ouder
worden 2020-2040”, met als doel een brede maatschappelijke dialoog te voeren over hoe de
ouderenzorg naar de toekomst toe houdbaar in te richten. De WRR heeft in haar rapport “Kiezen
voor houdbare zorg. Mensen, middelen en maatschappelijk draagvlak” een internationale
vergelijking gemaakt en de dilemma’s en oplossingsrichtingen voor de ouderenzorg geschetst. De
hoofdboodschap van dit rapport is dat geen van de landen in de landenvergelijking de oplossing
heeft gevonden om de uitdagingen omtrent houdbare ouderenzorg het hoofd te bieden en om de
ultieme balans tussen betaalbaarheid, kwaliteit, toegankelijkheid en maatschappelijk draagvlak te
waarborgen. Kortgezegd ligt er veel materiaal dat de probleemanalyse naar 2040 toe beschrijft en
zijn er diverse beleidsrichtingen en -opties in beeld gebracht om de ouderenzorg meer
toekomstbestendig te maken.
Dit IBO heeft als doel om de keuzes in beeld te brengen die aan de orde zijn om tot een financieel,
personeel en maatschappelijk houdbare ouderenzorg te komen. Daarvoor brengt de IBOwerkgroep alle bestaande inzichten in kaart en vult deze aan met nieuwe analyses, beleidsopties

CBS (2020). Bevolkingsprognose 2020-2070: bevolking groeit langzamer door corona. 5. Toekomstige ontwikkeling van de bevolking
(cbs.nl)
NIVEL (2019). Zorgmonitor 2019, Ontwikkelingen in de zorg voor mensen met een chronische ziekte: 2005-2018.
Zorgmonitor 2019: Ontwikkelingen in de zorg voor mensen met een chronische ziekte: 2005-2018 | Nivel : Deze toename van
chronische ziekten komt door de stijging van de levensverwachting, veranderingen in leefstijl, en door medische ontwikkelingen die
vroege opsporing en behandeling mogelijk maken van voorheen terminale ziekten
3
Ongewijzigd beleid betekent dat wordt uitgegaan van het huidige beleid en het huidige pakket aan zorg en ondersteuning via publieke
voorzieningen. geen beleid dat de vraag naar formele zorg en ondersteuning sterk doet verminderen en blijven aanbieden.
4
Gopal K, Kort J de, Linckens D, Marchal B, Veen A. (2021). Houdbaarheid ouderenzorg tot 2050 Scenario’s voor toekomstig
zorggebruik, arbeidsmarkt en huisvesting. Delft, ABF Research.
5
RIVM(2022). Raming zorguitgaven ouderenzorg 2021-2040 Verslag. Raming zorguitgaven ouderenzorg 2021-2040 (verslag) |
Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl)
6
Hinkema M, van Heumen S, Egter van Wissekerke N. (2019). Prognose capaciteitsontwikkeling verpleeghuiszorg. TNO 2019 R12033.
Prognose capaciteitsontwikkeling verpleeghuiszorg | Rapport | Rijksoverheid.nl
1

2

IBO OUDERENZORG

11

en aanbevelingen. Een houdbare ouderenzorg vergt de inzet van meerdere opeenvolgende
kabinetten. Uitstel van ingrijpende keuzes vergroot de opgave voor latere kabinetten.

1.2

CENTRALE VRAAGSTELLING

De centrale vraag van het IBO luidt:
“Dit IBO heeft als doel om de beleidsopties gericht op een houdbare ouderenzorg - die met name
zitten op de eigen verantwoordelijkheid van ouderen en het verhogen van de toegangsgrens gestructureerd in beeld te brengen samen met de randvoorwaarden om deze uitvoerbaar te laten
zijn alsook maatregelen in kaart te brengen die het beroep op zwaardere, i.e. duurdere
ouderenzorg kunnen voorkomen of uitstellen en wat daar randvoorwaardelijk voor nodig is. Het is
van belang wonen en zorg voor ouderen in samenhang te bezien.” Vanuit deze centrale
vraagstelling trachten we drie deelvragen te beantwoorden in dit rapport.
Deelvraag 1:
Welke kwantitatieve opgaven liggen er om de zorgvraag van een groeiende groep ouderen op een
toekomstbestendig pad te krijgen?
Deelvraag 2:
Welke maatregelen kunnen er genomen worden om de zorg voor ouderen toekomstbestendig te

krijgen?
Deelvraag 3:
Onder welke randvoorwaarden zijn de beschreven scenario’s van beleidsopties uitvoerbaar,
werkbaar en dragelijk?

1.3

AFBAKENING

Het IBO richt zich op de zorg en ondersteuning voor ouderen (hier afgebakend als 65-plussers)
vanuit
(1) de Wet langdurige zorg (Wlz) (de ZorgZwaartePakketten (zzp’s), verpleging en verzorging),
(2) de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 20157) (de maatwerkvoorzieningen Wmo)
en
(3) de Zorgverzekeringswet (Zvw) (wijkverpleging).
De ouderenzorg is breder dan de bovenstaand omgeschreven afbakening. Ook in de ziekenhuizen
en door huisartsen en in de ggz en de gehandicaptenzorg wordt zorg en ondersteuning aan
ouderen geboden. Daarnaast is er sprake van substitutie-effecten, waarbij maatregelen die de
ouderenzorg treffen ook een effect hebben op bijvoorbeeld de eerstelijnszorg of de acute zorg die
ouderen ontvangen. Deze effecten vallen buiten de afbakening van dit IBO.
Dit IBO presenteert conform de taakopdracht verschillende beleidsopties waarmee o.a. voldaan
kan worden aan een, in IBO’s gebruikelijke, besparingsvariant ter hoogte van 20% van de
uitgaven aan intramurale ouderenzorg in 2022 (circa €14,5 mld.). In januari 2022, dus tijdens het
IBO-onderzoek, is een nieuw coalitieakkoord verschenen. Hierin zijn enkele maatregelen
opgenomen die betrekking hebben op de ouderenzorg, zoals het scheiden van wonen en zorg. De
beleidsopties met bijbehorende budgettaire opbrengsten uit het coalitieakkoord worden

7

In de rest van dit rapport wordt de Wmo 2015 aangeduid als Wmo.

IBO OUDERENZORG

12

meegenomen in dit IBO alvorens andere aanvullende maatregelen worden gepresenteerd (zie
paragraaf 4.2).

1.4

LEESWIJZER

Hoofdstuk 2 beschrijft de drie zorgwetten, biedt een overzicht van de eigen betalingen en gaat in
op de drie dimensies van houdbare zorg. Hoofdstuk 3 analyseert de ouderenzorg vanuit de drie
dimensies van houdbare ouderenzorg inclusief de prikkels in het stelsel. In hoofdstuk 4 wordt een
drietal algemene randvoorwaarden beschreven en een keuzemenu met beleidsopties
gepresenteerd. Tot slot volgen een aantal aanbevelingen.

IBO OUDERENZORG

13

2. Beschrijving van het huidige beleid ouderenzorg en
het begrip houdbaarheid
In dit hoofdstuk beschrijven we de huidige inrichting van de ouderenzorg. In paragraaf 2.1 gaan
we in op de verschillende wetten van waaruit ouderenzorg wordt geleverd waarna paragraaf 2.2 de
systematiek van eigen betalingen bespreekt. Paragraaf 2.3 beschrijft vervolgens wat financiële,
personele en maatschappelijke houdbaarheid behelst.

2.1

OUDERENZORG: ZORG EN ONDERSTEUNING UIT DRIE STELSELS

Ouderenzorg wordt vanuit drie wetten geleverd: de Wet langdurige zorg (Wlz), de
Zorgverzekeringswet (Zvw) en de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). In deze paragraaf
geven we een overzicht van de zorg en ondersteuning die ouderen vanuit de verschillende wetten
ontvangen.
De Wet langdurige zorg (Wlz)
De Wlz voorziet in een volksverzekering voor zware, intensieve zorg voor mensen die 24 uur per
dag zorg in de nabijheid of permanent toezicht nodig hebben. Het Centrum Indicatiestelling Zorg
(CIZ) verzorgt de indicatiestelling voor de Wlz. Met een indicatie kan een oudere zich wenden tot
het zorgkantoor in zijn regio. De rijksoverheid stelt, om de uitgaven te beheersen, jaarlijks het
macrobudget vast dat wordt verdeeld over de 31 zorgkantoorregio’s. Het budget moet voldoende
zijn om aan de zorgplicht te voldoen en tegelijk een prikkel bieden om doelmatig in te kopen bij
zorgaanbieders. In de Wlz gelden maximumtarieven die de NZa vaststelt. Deze maximumtarieven
moeten ten minste redelijkerwijs kostendekkend zijn om te kunnen voldoen aan het
kwaliteitskader. Stimulering van kwaliteit of preventie via het gereguleerde tarief speelt hierbij
geen rol, maar is onderdeel van het inkoopproces van de zorgkantoren (Wlz-uitvoerders).8 De NZa
ziet toe op een rechtmatige en doelmatige uitvoering van de Wlz. Zorgkantoren zijn niet
risicodragend. Zorg en ondersteuning vanuit de Wlz kan zowel met als zonder verblijf worden
geleverd. Wlz-cliënten met een volledig pakket thuis (vpt), modulair pakket thuis (mpt) of
persoonsgebonden budget (pgb) betalen de woonkosten zelf. Bij het vpt zitten de maaltijden en
het toezicht ook in de aanspraak. Bij mpt en pgb is dit niet het geval. Er is geen een-op-een relatie
tussen de bewoner, de woonvorm en de financiering. Zo kan een vpt worden verstrekt in een
reguliere woning, een geclusterde woonvorm met ontmoetingsruimte en in een woon-zorgcomplex.
Daarbij kan het vastgoed in eigendom zijn van de zorgaanbieder of worden gehuurd (door de
zorgaanbieder of de cliënt) van een woningbouwcorporatie of commerciële investeerder. In 2017
heeft het Zorginstituut het Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg vastgesteld. Het Kwaliteitskader
Verpleeghuiszorg vormt hiermee de wettelijke basis voor de kwaliteit van de verpleeghuiszorg. Het
Zorginstituut is de pakketbeheerder voor de Wlz. Voor ouderenzorg buiten het verpleeghuis staat
het pakketbeheer echter nog in de kinderschoenen.
De Zorgverzekeringswet (Zvw)
De Zvw is een verplichte verzekering voor curatieve zorg. Voor dit IBO beperken we ons, wat de
Zvw betreft, tot de aanspraak wijkverpleging. De Zvw kent voor wijkverpleging twee
leveringsvormen: zorg in natura en pgb. De aanspraak op wijkverpleging is open omschreven, dit
betekent dat de zorgverlener indiceert wat een patiënt aan zorg nodig heeft en zich hierbij aan
8

Wouterse B, Bakx P, Schut E. (2021). Prikkels voor kwaliteit en preventie bij inkoop ouderenzorg moeten beter. ESB, 106 (4802), 486489. Prikkels voor kwaliteit en preventie bij inkoop ouderenzorg moeten beter (esb.nu)

IBO OUDERENZORG

14

bestaande richtlijnen houdt. De Zvw wordt uitgevoerd door zorgverzekeraars. Zij kopen zorg in
voor hun verzekerden, zijn risicodragend en hebben een zorgplicht. Verzekeraars sluiten
contracten met zorgaanbieders om aan deze zorgplicht te voldoen. De laatste jaren zijn er
zogenaamde hoofdlijnenakkoorden afgesloten met zorgaanbieders, zorgverzekeraars en de
patiëntenfederatie, waarin afspraken zijn gemaakt over de groei van de uitgaven aan
wijkverpleging op nationaal niveau (het akkoord bevat daarnaast ook allerlei inhoudelijke
afspraken).
De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo)
In tegenstelling tot de Wlz en de Zvw is de Wmo geen verzekering, maar een voorziening, die door
gemeenten wordt uitgevoerd. Gemeenten ontvangen voor Wmo-ondersteuning een nietgeoormerkt budget vanuit het Rijk en bepalen zelf hoe ze de ondersteuning voor hun inwoners
regelen die onvoldoende zelf- en samenredzaam9 zijn om onafhankelijk en zelfstandig te wonen en
te leven. Gemeenten kopen de ondersteuning in veelal via aanbestedingsprocedures. Voor ouderen
gaat het daarbij vooral om begeleiding en dagbesteding, huishoudelijke hulp,
woningaanpassingen, hulpmiddelen en ondersteuning van mantelzorgers. Iedere gemeente
organiseert de toegang tot ondersteuning op zijn eigen manier. Sommige gemeenten kiezen voor
het Wmo-loket. Veel gemeenten kiezen voor sociale wijkteams waar mensen terecht kunnen met
hun hulpvraag. Wat het wijkteam precies doet, verschilt per gemeente. Een gemeente onderzoekt
de persoonlijke situatie van de zorgaanvrager, via zogenaamde keukentafelgesprekken.

2.2

EIGEN BETALINGEN

De Wlz kent eigen betalingen waarvan de hoogte afhankelijk is van inkomen, vermogen, leeftijd en
huishoudsamenstelling. Voor intramurale zorg betaalt de cliënt in principe de hoge eigen bijdrage
(HEB) tenzij er sprake is van een uitzonderingssituatie. In het geval van een uitzonderingspositie
betaalt men de lage eigen bijdrage (LEB).10 Voor zorg zonder verblijf is tevens de lage eigen
bijdrage van toepassing, maar is de uiteindelijke hoogte afhankelijk van de leveringsvorm (vpt,
mpt of pgb). De eigen woning en box 2-vermogen maken, in tegenstelling tot box 3-vermogen,
geen onderdeel uit van de grondslag van de eigen bijdragen.11 De wijkverpleging binnen de Zvw
kent geen eigen bijdrage en valt niet onder het verplicht eigen risico in de Zvw. In de Wmo is voor
maatwerkvoorzieningen en algemene voorzieningen met een duurzame hulpverleningsrelatie het
abonnementstarief van toepassing. Het abonnementstarief is onafhankelijk van inkomen en
vermogen.12

Eigen regie (ook wel zelfredzaamheid) gaat over het vermogen om dagelijkse activiteiten zelfstandig te kunnen doen. Denk aan
daginvulling, administratie of relaties onderhouden. Begrippen die vaak in dit verband worden genoemd zijn eigen kracht (zelf
kunnen), eigen regie (zelf bepalen) en eigen verantwoordelijkheid (zelf moeten of mogen). Mensen zijn óók zelfredzaam als ze met
mensen in hun omgeving hulp organiseren. Dit noemen we samenredzaam.
10
Deze uitzonderingen zijn de eerste vier maanden van intramuraal verblijf, de aanwezigheid van een thuiswonende partner, indien de
cliënt moet voorzien in het levensonderhoud van thuiswonende kinderen of als de cliënt naar verwachting terug naar huis kan keren.
11
Indien de eigen woning wordt verkocht, telt de overwaarde via box 3 met 2 jaar vertraging wel mee in de grondslag voor de eigen
bijdragen.
12
In het coalitieakkoord is (per 2025) een wijziging van de eigen bijdrage voor huishoudelijke hulp in de Wmo voorzien.
9

IBO OUDERENZORG

15

Tabel 2.1: Minimale en maximale eigen betalingen voor ouderenzorg in 2023
Domein

Intra/extramuraal

Minimale
Leveringsvorm

Maximale

eigen bijdrage

eigen

p.m.

bijdrage p.m.

Hoge eigen bijdrage (HEB)

€0

€ 2.652,40

Lage eigen bijdrage (LEB)

€ 184

€ 966,60

Volledig Pakket Thuis (VPT)

€ 184

€ 966,60

€ 26

€ 808,60

Intramuraal

Wlz

Modulair Pakket Thuis (MPT)
Extramuraal

> 20 uur
Modulair Pakket Thuis (MPT) <= 20

€ 26

uur
Persoonsgebonden budget (PGB)

€ 26

€ 808,60

n.v.t.

n.v.t.

Zvw

Extramuraal

Wijkverpleging

Wmo

Extramuraal

algemene voorzieningen met een

Maatwerkvoorzieningen (en
€ 19

duurzame hulpverleningsrelatie)

2.3

DRIE DIMENSIES VAN HOUDBAARHEID

In de taakopdracht is opgenomen dat het IBO beleidsopties uitwerkt die leiden tot houdbare
ouderenzorg. In deze paragraaf wordt het begrip houdbaarheid verkend. In lijn met de WRR
(2021) kan de houdbaarheid van de ouderenzorg vanuit financieel, personeel en maatschappelijk
perspectief worden beschreven.13 Een toekomstbestendige ouderenzorg is zowel financieel,
personeel als maatschappelijk houdbaar.
Financiële houdbaarheid
Financieel houdbare ouderenzorg betekent dat we de collectieve uitgaven aan ouderenzorg als
samenleving kunnen en willen dragen. De IBO-werkgroep beperkt zich tot de collectieve uitgaven
omdat de rijksoverheid hier een directer handelingsperspectief kent. Financieel houdbare
ouderenzorg kent geen eenduidige definitie. Wel is het mogelijk om de gevolgen te schetsen van
stijgende uitgaven aan ouderenzorg voor de publieke financiën, andere collectieve sectoren en de
belastingdruk.14 In paragraaf 3.4 presenteert de IBO-werkgroep twee ombuigingspaden.
Personele houdbaarheid
Personeel houdbare ouderenzorg betekent dat er in de toekomst voldoende personeel is om aan de
vraag naar ouderenzorg en ondersteuning te voldoen. Dit betreft zowel de vraag naar personeel in
de collectieve als de private sector en de inzet van mantelzorgers. Demografische ontwikkelingen
spelen een centrale rol in de personele houdbaarheid aangezien deze zowel grotendeels
verantwoordelijk zijn voor de toekomstige stijging van de zorgvraag als invloed hebben op de
omvang van de werkzame beroepsbevolking. Ook de (stijging van de) arbeidsproductiviteit is van
13
14

WRR (2021), Kiezen voor houdbare zorg Mensen, middelen en maatschappelijk draagvlak. WRR-Rapport 104.
Wel bestaan er verschillende definities van houdbare overheidsfinanciën (CBP 2021). Financiële houdbaarheid van overheidsfinanciën
betekent dat de overheid voldoende inkomsten genereert om de rentelasten op uitstaande overheidsschuld te financieren.
Intergenerationele houdbaarheid betekent dat verschillende generaties, inclusief de toekomstige, in dezelfde mate van collectieve
regelingen kunnen profiteren zonder verhoging van premies of belastingen.

IBO OUDERENZORG

16

belang. Personeel houdbare ouderenzorg kent geen eenduidige definitie. Wel is het mogelijk om de
gevolgen van een stijgende vraag naar personeel in de ouderenzorg te schetsen. In paragraaf 3.5
schetst de IBO-werkgroep de toekomstige ontwikkeling in de arbeidsvraag in de ouderenzorg en
de gevolgen.
Maatschappelijke houdbaarheid
Maatschappelijke houdbaarheid betekent dat de keuzes ten aanzien van de zorg en ondersteuning
voor ouderen en hun netwerken maatschappelijk aanvaardbaar en draagbaar zijn. Hogere
zorguitgaven en schaarste aan personeel kunnen de kwaliteit en toegankelijkheid tot zorg en
ondersteuning onder druk zetten, hetgeen maatschappelijke effecten heeft.

IBO OUDERENZORG

17

3. Analyse zorg en ondersteuning aan ouderen
3.1

VERANDERENDE OUDERENPOPULATIE

Demografische en maatschappelijke ontwikkelingen
Het aantal oude ouderen neemt de komende twee decennia toe waarmee ook de zorgvraag
stijgt.15 Samen met een stijging van de levensverwachting van 82,2 jaar in 2020 naar 85,4 jaar in
204016 draagt dit bij aan een sterke toename in de prevalentie van dementie en andere chronische
aandoeningen.17 In de Wlz-sector verpleging en verzorging (V&V) is de toegang door vorige
kabinetten beperkt tot zorgzwaartepakketten (zzp) verpleging en verzorging (VV)4 en hoger,
daarnaast zet het beleid in op langer thuis wonen. Door het voorgaande krijgt de thuiszorg (Wmo
en wijkverpleging Zvw) er in verhouding meer zwaardere cliënten bij. Dit maakt het met daarbij
ook nog een afnemend mantelzorgpotentieel moeilijker om te voorzien in een deel van de
thuiszorg. De omvang van de ouderenpopulatie neemt bovendien sterk toe ten opzichte van de
(potentiële) beroepsbevolking en het aantal potentiële mantelzorgers. Daarnaast wonen ouderen
langer zelfstandig18, vaker in een éénpersoonshuishouden en zijn er dikwijls geen kinderen (in de
buurt) om mantelzorg te leveren.19 Alles samengenomen wordt het steeds moeilijker formele en
informele zorg te vinden en te organiseren voor een groeiende groep zorgbehoevenden.20
Ouderen hebben in de toekomst gemiddeld meer te besteden en zullen vermogender zijn, maar
inkomen en vermogen zullen een grotere spreiding kennen
Het gemiddelde inkomen van ouderen ligt, bij ongewijzigd beleid, in de toekomst naar verwachting
hoger dan vandaag. De toekomstige oudere heeft gemiddeld gezien langer deelgenomen aan het
arbeidsproces dan de oudere van vandaag waardoor de pensioenopbouw gemiddeld gezien hoger
ligt. Wel nemen de verschillen toe: de rijkste groepen gaan er bovengemiddeld op vooruit terwijl
er stilstand geldt voor de armere groepen. Ook de doorsnee vermogenspositie van de toekomstige
oudere verbetert naar verwachting.21 Daarbij is de toekomstige oudere naar verwachting vaker
eigenwoningbezitter dan de huidige oudere. Het vermogen in de eigen woning is in belangrijke
mate verantwoordelijk voor de toename (in de spreiding) van het vermogen van ouderen in de
toekomst.

3.2

UITGAVENRAMING TOT 2040 BIJ ONGEWIJZIGD BELEID

Het RIVM heeft een toekomstverkenning van de uitgaven van de ouderenzorg 2021-2040 bij
ongewijzigd beleid opgesteld (hierna: basispad).22 Er is gekozen voor de periode tot 2040 omdat
dit de piek van de vergrijzing is en er na 2040 (nog) meer onzekerheid in de raming zit.23 Het
basispad bevat een uitgavenraming van de ouderenzorg die uit delen van de Wet langdurige zorg
(Wlz), Zorgverzekeringswet (Zvw) en Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) bestaat. Het
RIVM is daarbij uitgegaan van een maatschappelijk perspectief, dat bestaat uit zowel de collectieve
Ministerie van VWS (2021). Dialoognota Ouder Worden 2020 – 2040. Publicatie-nr. 130317. dialoognota-ouder-worden-20202040.pdf (overheid.nl)
StatLine - Prognose periode-levensverwachting; geslacht en leeftijd, 2019-2060 (cbs.nl)
17
Ministerie van VWS (2021). Dialoognota Ouder Worden 2020 – 2040. Publicatie-nr. 130317. dialoognota-ouder-worden-2020-2040.pdf
(overheid.nl)
18
Alders P. en F.T. Schut (2019) Trends in ageing and ageing-in-place and the future market for institutional care: scenarios and policy
implications. Health Economics, Policy and Law, 14(1), 82–100.
19
Sociaal en Cultureel Planbureau (2019). Toekomstverkenning mantelzorg aan ouderen in 2040.
20
Ministerie van VWS (2021). Dialoognota Ouder Worden 2020 – 2040. Publicatie-nr. 130317. dialoognota-ouder-worden-2020-2040.pdf
(overheid.nl);
21
Analyse van de werkgroep op basis van CBS microdata.
22
Raming zorguitgaven ouderenzorg 2021-2040 (verslag) | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl)
23
De vergrijzing komt op een plateau na 2040 en de groei van de uitgaven aan ouderenzorg vlakt na 2040 af. Zie RIVM (2020).
Toekomstverkenning zorguitgaven 2015-2060. Kwantitatief vooronderzoek in opdracht van de Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid. Deel 1: toekomstprojecties
15

16

IBO OUDERENZORG

18

ouderenzorguitgaven als de eigen betalingen. Op basis hiervan zijn vervolgens de netto collectieve
ouderenzorguitgaven bepaald. De arbeidsproductiviteit wordt als een constante verondersteld.
Tabel 3.1 laat zien dat in het basispad de netto collectieve uitgaven aan ouderenzorg bijna
verdubbelen van circa 18,6 miljard euro in 2021 tot circa 36,6 miljard euro in 2040.24 De uitgaven
aan de ouderenzorg nemen bij ongewijzigd beleid toe van 2,3 procent van bbp in 2021 naar 3,6
procent van bbp in 2040. Om deze stijging te kunnen faciliteren zonder de overheidsschuld
(significant) op te laten lopen, zullen de belastingen moeten stijgen of andere uitgaven moeten
dalen. Demografie is de belangrijkste kostendrijver: de groei van de uitgaven aan ouderenzorg
wordt voor circa 80% bepaald door demografische ontwikkelingen.25 WMO-EB en WLZ-EB tonen de
ontwikkeling van de eigen betalingen (EB) bij ongewijzigd beleid in deze stelsels. De eigen
betalingen zijn niet opgenomen in de netto collectieve uitgaven.
Tabel 3.1: Basispad uitgaven ouderenzorg in miljard euro’s per jaar, op basis van demografische
ontwikkelingen en inkomenseffect (de stijgende welvaart).
Jaar

Zvw

Wmo

2021

3.504

2.250

2030

4.786

2040

6.321

Wmo-EB

Wlz

Wlz-EB

Totaal
ouderenzorg

Netto collectieve
uitgaven1

59

12.886

1.294

19.994

18.640

3.167

83

18.264

1.835

28.135

26.217

4.433

117

25.873

2.601

39.344

36.626

De totale uitgaven aan ouderenzorg betreffen de uitgaven voor Zvw, Wmo en Wlz inclusief eigen betalingen, de netto uitgaven exclusief
eigen betalingen. Bron: Raming zorguitgaven ouderenzorg 2021-2040 (verslag) | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl)
1

3.3

UITGAVEN OUDERENZORG IN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF

De uitgaven aan langdurige zorg en ondersteuning in Nederland zijn internationaal bezien relatief
hoog (zie figuur 3.1). Daarnaast zijn de eigen betalingen in de ouderenzorg in Nederland relatief
laag (zie figuur 3.2).26 Het verschil met andere landen in de uitgaven aan de langdurige zorg en
ondersteuning neemt naar verwachting de komende jaren verder toe omdat Nederland in
vergelijking met andere landen aan het begin van de vergrijzingsgolf zit.27 Een verklaring voor de
relatief hoge uitgaven in Nederland ligt deels in het grote aantal bedden in instellingen in de
langdurige zorg in Nederland. Deze Nederlandse intramurale zorg is in verhouding duur omdat ook
wonen, maaltijden en verschillende ondersteunende activiteiten tot de ouderenzorg worden
gerekend en collectief worden betaald.

De raming op basis van demografische ontwikkelingen hanteert de verdeling van uitgaven naar leeftijd en geslacht in 2019 zoals
geanalyseerd in de Kosten van Ziekte (KvZ)-2019 studie. Deze gaat uit van de zorguitgaven volgens de CBS Zorgrekeningen 2019.
Deze CBS-cijfers geven de zorguitgaven voor verschillende “actoren”, met onderscheid naar zorgfunctie, financieringsvorm en
perspectief. Door cijfers uit 2019 te gebruiken uit een andere bron dan die VWS hanteert voor begrotingen, en de methodiek van de
Kosten van Ziekte studie, wijken de hier genoemde bedragen van het basispad af van de bedragen die VWS hanteert in haar
begroting.
25
In deze raming is uitsluitend rekening gehouden met demo en -inkomensgroei. Er is geen rekening gehouden met restgroei, toename
van de gezonde levensverwachting of veranderingen in de arbeidsproductiviteit (Baumol).
26
In de internationale vergelijking gaan we uit van langdurige zorg op basis van de Joint Health Accounts definitie van de OESO. Deze
definitie omvat ook uitgaven aan bijvoorbeeld gehandicaptenzorg.
27
WRR (2021). Houdbare Ouderenzorg Ervaringen en lessen uit andere landen. WRR working paper.
24

IBO OUDERENZORG

19

Figuur 3.1: totale uitgaven aan langdurige

Figuur 3.2: Eigen betalingen langdurige zorg in

zorg en ondersteuning zowel intramurale als

2019 (% uitgaven langdurige zorg)

4,5
4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0

Bron: OECD; Voor Duitsland en Japan is de ondersteuningscomponent niet
opgenomen.

3.4

% uitgaven langdurige zorg

%bnp

extramurale zorg in 2019 (% BNP)
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

Bron: OECD

TWEE OMBUIGINGSPADEN

Het basispad uit paragraaf 3.3 laat zien hoe de uitgaven voor de ouderenzorg zich bij ongewijzigd
beleid richting 2040 ontwikkelen. Om een uitspraak te kunnen doen over de budgettaire opgave
werkt de IBO-werkgroep hieronder twee ombuigingspaden uit.28
Groei ouderenzorg in lijn met demografie, reële lonen en prijzen in de zorg
Met dit ombuigingspad wordt de groei van de ouderenzorg in lijn gebracht met de groei die
voortkomt uit demografie, inflatie en de stijging van de reële lonen en prijzen in de zorg. Deze
insteek is vergelijkbaar met hoe het CPB de zorg meeneemt in de houdbaarheidsstudie.29 Deze
definitie houdt rekening met een veranderende bevolkingssamenstelling en gaat uit van
gelijkblijvende collectieve voorzieningen (constante arrangementen). Door de vergrijzende
bevolking zullen de uitgaven aan de ouderenzorg bij het gebruik van deze definitie tot 2040 een
steeds groter beslag leggen op ons (nationaal) inkomen. Dit verdringt andere collectieve uitgaven
tenzij de belastingen verhoogd worden en/of de staatsschuld verhoogd wordt.
Groei ouderenzorg beperken tot bbp-groei
Met dit ombuigingspad wordt de groei van de ouderenzorg in lijn gebracht met de groei van het
bruto binnenlands product (bbp).30 Daarbij wordt uitgegaan van de groeiramingen van het CPB op
de lange termijn. De ouderenzorg legt met deze maatstaf geen groeiend beslag op het (nationaal)
inkomen. Dit betekent dat het aandeel van de netto zorguitgaven in de overheidsuitgaven gelijk
blijft en andere uitgaven (zoals onderwijs en veiligheid) niet verdrongen worden. Indien de eigen
bijdragen een gelijk percentage blijven bedragen ten opzichte van de bruto uitgaven, dan wordt er
in deze variant geen rekening gehouden met de toenemende vergrijzing waardoor geen sprake

Deze definities zijn niet automatisch congruent met die van het CPB (zie paragraaf 2.3)
Adema Y en van Tilburg I (2019). Zorgen voor morgen, CPB vergrijzingsstudie. Zorgen om morgen | CPB.nl
30
Dit ombuigingspad ligt ruim boven de 20% besparingsvariant uit de taakopdracht. Daarom is in dit IBO de 20% besparingsvariant niet
uitgewerkt.
28
29

IBO OUDERENZORG

20

meer kan zijn van gelijkblijvende voorzieningen, maar sprake zal zijn van steeds soberdere
collectieve arrangementen.
Ombuigingspaden afgezet tegen het basisraming RIVM
Onderstaand figuur laat zien wat de verschillende budgettaire opgaven zijn om tot de twee
ombuigingspaden als mogelijke operationele definities van financieel houdbare ouderenzorg te
komen. Of deze paden echt financieel houdbaar zijn is een vraag voor de politiek. Voor de
ombuigingspaden geldt dat uitstel van ingrijpende maatregelen de opgave in latere jaren vergroot.
De besparingsopgave in het bbp-pad neemt na 2030 relatief sterker toe dan bij het demo-pad. Dit
komt omdat de jaarlijkse bbp-groei na 2030 naar verwachting kleiner is dan in eerdere jaren.
Figuur 3.3: Financiële ombuigingspaden afgezet tegen het basispad (bedragen in miljarden euro’s)
40.000

Mln euro

35.000
30.000
25.000

20.000

2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040

15.000

netto-uitgaven (basispad)

demo-pad

bbp-pad

Bron: Eigen berekeningen op basis van: Raming zorguitgaven ouderenzorg 2021-2040 (verslag) | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl)

Richtjaar 2029
De IBO-werkgroep kiest voor het jaar 2029 als uitgangspunt om het basispad en de budgettaire
opgave aan elkaar te verbinden. Theoretisch is 2029 het laatste jaar van het volgende kabinet.
Dat betekent dat in beeld wordt gebracht wat de budgettaire opgave in dat jaar is en daarmee de
opgave voor een volgend kabinet om op een financieel gewenst pad te komen. Het jaar 2029 ligt
ver genoeg in de tijd om maatregelen te kunnen voorbereiden en implementeren en toont
tegelijkertijd urgentie. Opeenvolgende kabinetten zullen (forse) inspanningen moeten plegen om
op het gekozen financiële ombuigingspad te kunnen blijven. Dit geldt met name voor het bbp-pad
(zie gele lijn in figuur 3.3).
In tabel 3.2 wordt aangegeven wat de ombuigingspaden impliceren qua budgettaire opgave. De
beleidsopties uit het coalitieakkoord zijn hier niet op in mindering gebracht.

IBO OUDERENZORG

21

Tabel 3.2: Besparingsopgaven voor demo en bbp ombuigingspad (bedragen x 1.000 euro)

Omschrijving

2021

2025

2029

2035

2040

18.640

21.791

25.270

31.334

36.626

Besparingsopgave beperken tot demo

0

-812

-1.656

-3.139

-3.942

Besparingsopgave beperken tot bbp

0

-1.238

-3.711

-8.586

-12.837

Netto collectieve uitgaven

Bron: demo en bbp besparingsopgave: Eigen berekeningen op basis van Raming zorguitgaven ouderenzorg 2021-2040 (verslag) |
Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl)

3.5

RAMING VAN DE ARBEIDSVRAAG VAN DE OUDERENZORG BIJ ONGEWIJZIGD BELEID

De IBO-werkgroep heeft ervoor gekozen om als basispad bij ongewijzigd beleid voor de vraag naar
personeel het nulscenario te gebruiken uit het rapport “Houdbaarheid ouderenzorg 2050”. 31 32 Voor
dit scenario is de aanname dat staand beleid (van het kabinet Rutte III) gehandhaafd blijft en
structurele trendbreuken uitblijven. De raming is bepaald op basis van het prognosemodel Zorg en
Welzijn (PMZW).33 De arbeidsvraag wordt berekend door de arbeidsvraag van het voorgaande jaar
te laten ontwikkelen met de verwachte ontwikkeling van het zorggebruik en daarnaast de
verwachte verandering van de arbeidsproductiviteit34 en een deeltijdfactor35 toe te passen. Vanaf
2034 is de raming puur op demografische ontwikkelingen gebaseerd.
Tabel 3.3 geeft groeicijfers weer over vraag naar arbeid en zorg en de ontwikkeling van de
beroepsbevolking. De arbeidsvraag voor de ouderenzorg loopt bij ongewijzigd beleid op van
482.000 personen in 2020 naar 849.000 in 2040. De beroepsbevolking blijft in die periode vrijwel
gelijk. Het beslag van de ouderenzorg op de beroepsbevolking stijgt van 4,14% in 2020 naar
7,27% in 2040.36 Onderliggend aan deze ontwikkeling ligt de toename van het aantal ouderen
welke ervoor zorgt dat de cliëntaantallen tot aan 2040 blijven groeien naar verwachting tot zo’n
923.000 cliënten wijkverpleging, 738.000 cliënten huishoudelijke hulp en 266.000 cliënten met
verpleeghuiszorg. De grootste groei bij cliënten met verpleeghuiszorg zal zich voordoen in
Zorgzwaartepakket (ZZP) 5, gevolgd door ZZP 6 en 4.37 Ter vergelijking is ook de stijging van de
uitgaven, gebaseerd op de het basispad uit paragraaf 3.2, aan tabel 3.3 toegevoegd.

Kenneth Gopal, Jeroen de Kort, Dana Linckens, Bert Marchal, Annelies Veen. Houdbaarheid ouderenzorg tot 2050 Scenario’s voor
toekomstig zorggebruik, arbeidsmarkt en huisvesting. Delft, ABF Research 2021
De toekomstige omvang van het aantal intramuraal verblijvende cliënten in de verpleging & verzorging (V&V) is gebaseerd op
demografische ontwikkelingen en trendmatige ontwikkelingen in het recente verleden. De belangrijkste drijvende factor achter de
toename van de vraag naar ouderenzorg en -huisvesting is de demografische opbouw van de Nederlandse bevolking.
33
zie https://www.prognosemodelzw.nl/ Het prognosemodel geldt voor de gehele zorg. Met het prognosemodel kunnen prognoses over
een periode van 10 jaar worden gemaakt. Daarna zijn de trends te onzeker.
34
In aansluiting op het Prognosemodel Zorg en Welzijn (PMZW) is gekozen gedurende de gehele periode tot 2050 een jaarlijkse
arbeidsproductiviteitsverbetering van 0,5% voor de gehele zorg toe te passen.
35
De ontwikkeling van de deeltijdfactor is per branche bepaald en wordt geschat op basis van de trend in de laatste vijf jaar. De
gemiddelde jaarlijkse verandering is voor de VV 0,21% en voor de thuiszorg 0,11%.
36
De IBO-werkgroep volgt de WRR (2020) en definieert de potentiële beroepsbevolking als alle 16-69-jarigen in een jaar. De
beroepsbevolking is 75% van de potentiële beroepsbevolking. De arbeidsparticipatie onder de beroepsbevolking wordt constant
verondersteld. Er wordt een correctiefactor op deze cijfers toegepast van 1,27 omdat de deeltijdfactor in de zorg (0,6) lager licht dan
die voor de gehele economie (0,76). Dit maakt wel dat er vanuit wordt gegaan dat iedereen die niet fulltime werkt meer zou kunnen
werken. In de praktijk zal dat niet het geval zijn. Het daadwerkelijke beslag op de beroepsbevolking ligt daarom hoger.
37
ZZP VV4 Beschut wonen met intensieve begeleiding en uitgebreide verzorging; ZZP VV5 Beschermd wonen met intensieve
dementiezorg; ZZP VV6 Beschermd wonen met intensieve verzorging en verpleging
31

32

IBO OUDERENZORG

22

Tabel 3.3: Procentuele stijging ten opzichte van 2021 in aantal cliënten en zorguitgaven in 2030
en 2040
In 2030

In 2040

Arbeidsvraag (in aantal personen)

40%

76%

Beroepsbevolking

2%

-2%

Zorgvraag totaal in aantal cliënten

36%

70%

Aantal cliënten thuiszorg

28%

56%

Aantal cliënten huishoudelijke hulp

30%

57%

Aantal cliënten V&V

44%

97%

Zorguitgaven aan ouderenzorg

41%

96%

% stijging t.o.v. 2021

Bron: ABF Research voor zorgvraag en arbeidsvraag, Raming zorguitgaven ouderenzorg 2021-2040 (verslag) | Volksgezondheid en Zorg
(vzinfo.nl) voor zorguitgaven en CBS Statline voor omvang beroepsbevolking.

De financiële en personele ramingen verschillen in uitgangspunten, methodiek en brongegevens.
Het is daarom niet verassend dat de groeipercentages verschillend uitvallen. Wel valt op dat de
stijging van de uitgaven en de stijging van het aantal V&V cliënten, de cliënten met de relatief
hoogste zorgkosten, goed overeenkomen. Er zijn geen gangbare normen voor een gewenst
personeel pad zoals het demo en bbp-pad voor de zorguitgaven. De enorme stijging van de
arbeidsvraag, ook ten opzichte van de omvang van de beroepsbevolking, betekent waarschijnlijk
dat ongewijzigd beleid moeilijk vol te houden is om aan de zorgvraag van het toenemend aantal
ouderen te voldoen.
Op dit moment is er al schaarste aan zorgpersoneel, niet alleen in de ouderenzorg maar in alle
sectoren van de zorg. Het is moeilijk personeel te werven en er is een hoog personeelsverloop en
verzuim. Personeelstekorten zijn er ook in andere publieke sectoren - denk bijvoorbeeld aan het
onderwijs en de politie – evenals in de marktsector. Het personeelstekort in de zorg kan niet
(geheel) worden los gezien van de bredere arbeidsmarktproblematiek. Al dan niet ingrijpen in de
zorg heeft dus ook een effect op de arbeidsmarkt van andere sectoren en vice versa. Een manier
om de personeelstekorten in de zorg te verkleinen, is (fors) meer geld beschikbaar stellen om de
lonen in de zorg te verhogen. Hoewel dit instrument an sich effectief lijkt, is het wel de vraag in
hoeverre het looninstrument in de zorg kan bijdragen gezien de omvang van het personeelstekort
en de bijbehorende financiële consequenties.38 Bovendien is de hoogte van de beloning niet de
belangrijkste factor om de zorg te verlaten.39 Er zijn ook andere redenen dan het salaris om ervoor
te kiezen in de zorg te (blijven) werken. Als een groter deel van het arbeidspotentieel naar de
collectieve sector trekt gaat dit in principe ten koste van het arbeidsaanbod in andere sectoren.
Het bredere arbeidsmarktprobleem valt buiten de scope van dit IBO. Daarom beperkt het IBO zich
tot specifieke maatregelen voor de ouderenzorg (zie hoofdstuk 4).

3.6

MAATSCHAPPELIJKE HOUDBAARHEID BIJ ONGEWIJZIGD BELEID

Zoals eerder beschreven kunnen de effecten van ongewijzigd beleid op de maatschappelijke
houdbaarheid uitsluitend kwalitatief worden geduid. De effecten op de maatschappelijke
houdbaarheid hangen samen met effecten op de toegankelijkheid van zorg en ondersteuning en de
solidariteit van het stelsel.

Daarbij geldt dat het looninstrument van de Rijksoverheid (OVA) alleen voor de gehele zorg kan worden aangepast en niet specifiek
voor een sector. Dit maakt dat de financiële consequenties hoger uitvallen.
39
Zie AZW: In- en uitstroom werknemers, econ. sector, 2016 - 1e kw. 2021 (cbs.nl) voor uitstroomcijfers.
38

IBO OUDERENZORG

23

De werkgroep constateert, mede naar aanleiding van expertsessies, dat de maatschappelijke
verwachtingen over de ouderenzorg in de (nabije) toekomst (te) hoog gespannen zijn.40 Welke
maatstaf voor een financieel gewenst pad de politiek ook hanteert, de uitgaven aan ouderenzorg
moeten de komende jaren waarschijnlijk minder hard stijgen dan in het eerder geschetste
basispad. Ook de fors toenemende arbeidsvraag kan in de toekomst niet volledig worden
geaccommodeerd. Ondertussen zullen ouderen met zorg- en ondersteuningsvragen zich richten tot
de zorg, in veel gevallen tot de eerste lijn of (na incidenten) zich melden op de spoedeisende hulp
in het ziekenhuis. Bij ongewijzigd beleid zal zowel de curatieve zorg als de langdurige zorg de
zorgvraag van een steeds grotere groep (oude) ouderen niet aan kunnen. Groeiende wachtlijsten,
verstopping van de zorgketen en verlies aan kwaliteit van leven en levensjaren dreigt. Oplopende
personeelstekorten betekenen dat bij ongewijzigd beleid de oudere van de toekomst op minder
zorg en ondersteuning kan rekenen dan de huidige ouderen. Toekomstige ouderen zullen meer op
zichzelf en hun netwerk aangewezen zijn. Het is sterk de vraag wat die netwerken aan zorg en
ondersteuning kunnen leveren. De netwerken van de huidige ouderen zijn veelal homogeen qua
leeftijd en worden met het ouder worden vaak steeds kleiner. Kinderen wonen niet altijd in de
buurt. Het mantelzorgpotentieel loopt terug doordat het aantal potentiële mantelzorggevers
minder hard stijgt dan het aantal potentiële mantelzorgontvangers. Experts merken op dat
verminderde toegang tot zorg en ondersteuning dreigt en in het bijzonder voor een groeiende
groep kwetsbare ouderen, een groep die bovengemiddeld veel gebruik maakt van de ouderenzorg.
Het is een groep met veelal een lage sociaaleconomische status, ook omdat deze ouderen relatief
(eerder) ongezond zijn en relatief minder (digitale) gezondheidsvaardigheden hebben. Al met al
ziet de IBO-werkgroep negatieve maatschappelijke effecten bij ongewijzigd beleid.

3.7

PRIKKELS IN DE OUDERENZORG

We sluiten dit hoofdstuk af met een analyse van de prikkels die uitgaan van de huidige stelsels van
ouderenzorg.
Prikkels tot doelmatigheid in de Wlz
De NZa heeft kostenverschillen van ongeveer 7% geconstateerd bij aanbieders in de
verpleeghuissector.41 Dit wordt naast deels wenselijke, niet-beïnvloedbare en kwaliteitsverschillen
ook verklaard door potentiële verbeterruimte in termen van doelmatigheid.42 De Wlz kent een
kader dat een uitgavenplafond vormt. Dit kader werkt theoretisch gezien normerend. De praktijk
leert echter dat zorgkantoren onvoldoende kunnen sturen op de uitgavenbeheersing, mede door
onafhankelijke indicatiestelling in combinatie met het recht op zorg. Tekorten op het kader worden
vaak door de overheid gedekt. Onduidelijk daarbij is welk deel aan volumeontwikkeling, kwaliteit
en/of ondoelmatigheid toe te wijzen valt. Daarnaast kent de Wlz tarieven die worden vastgesteld
door de NZa op basis van periodiek kostprijsonderzoek.43 Op basis van de gemiddelde
kostprijsontwikkeling stelt de NZa maximumtarieven vast, die redelijkerwijs kostendekkend
moeten zijn.44 45 Theoretisch gezien ervaren alleen zorginstellingen die opereren op kosten boven
de prijsafspraak een financiële prikkel om doelmatiger te werken. In de praktijk ligt dit iets
genuanceerder omdat er kostenverschillen bestaan tussen regio’s wat betreft bijvoorbeeld
Zie ook bijvoorbeeld: De zorg zal moeten kiezen tussen kwaliteit en kwantiteit: een zesje is ook goed (parool.nl) Het probleem daarbij
lijkt wel dat ‘de maatschappij’ een lagere zorgkwaliteit maar moeilijk accepteert.
NZa (2020). Advies Integrale vergelijking verpleeghuiszorg. advies-integrale-vergelijking-verpleeghuiszorg.pdf (overheid.nl)
42
NZa (2017) Impactanalyse Verpleeghuiszorg 2017. Rapport Impactanalyse verpleeghuiszorg 2017 - Nederlandse Zorgautoriteit
(overheid.nl)
43
Dit kostprijsonderzoek is alleen op basis van collectief gefinancierde zorginstellingen.
44
Daarnaast worden de tarieven jaarlijks geïndexeerd op basis van de loon-en prijsontwikkelingen.
45
De huidige maximumtarieven van de NZa zijn voor het Kwaliteitskaderdeel (ca 20%) gebaseerd op de meest efficiënte instellingen en
voor het overige deel (ca 80%) op de gemiddelde zorgaanbieder. Vanaf 2025, als het nieuwe kostprijsonderzoek verwerkt is, zijn die
tarieven weer volledig gebaseerd op de gemiddelde aanbieder.
40

41

IBO OUDERENZORG

24

huisvesting en arbeidsmarkt.46 Zorgkantoren zijn daarbij niet risicodragend en kennen daardoor in
tegenstelling tot gemeenten en zorgverzekeraars op zichzelf geen financiële prikkel tot doelmatige
zorginkoop. Daarbij is er geen vergelijkend mechanisme of een vorm van benchmarking voor
zorgaanbieders en/of zorgkantoren. Tot slot ontbreekt door het verbod op winstuitkering voor
intramurale zorginstellingen een prikkel tot doelmatigheid vanuit winstoogmerk, waarbij
opgemerkt moet worden dat een dergelijke prikkel ook risico’s met zich mee kan brengen voor de
kwaliteit van de zorg.
Bovenstaande alinea laat zien dat er ruimte is tot verbetering van doelmatigheidsprikkels in de
ouderenzorg in de Wlz.
Prikkels in de systematiek van eigen betalingen van de Wlz en de Wmo
Nadere analyse van de eigen betalingen in de Wlz en de Wmo laten zien dat enkele financiële
prikkels in de huidige systematiek verbeterd kunnen worden. Ten eerste laat de analyse zien dat
pgb en mpt voor huishoudens financieel gezien relatief aantrekkelijk is ten opzichte van vpt.
Alhoewel deze financiële prikkel gewenst is aangezien de kostprijs voor pgb en mpt onder de
kostprijs van vpt ligt, lijkt de financiële prikkel—uitgedrukt als percentage van het bruto inkomen—
op dit moment sterker dan nodig. Ten tweede is het voor cliënten die zich qua zorgvraag op de
“marge” tussen enerzijds de Zvw en Wmo en anderzijds de Wlz bevinden, op dit moment financieel
gezien relatief aantrekkelijk om zo lang mogelijk thuis te blijven wonen met zorg en ondersteuning
uit de Zvw en Wmo. Dat is een gewenste beweging, maar uit gesprekken met verschillende
zorginstellingen blijkt dat hierdoor zorginhoudelijke overwegingen op de achtergrond kunnen
raken. Ten derde zijn de eigen betalingen (als % van het verzamelinkomen) voor cliënten die de
hoge eigen bijdrage betalen vanaf € 20.000 bijdrageplichtig inkomen regressief. Dit beperkt de
inkomenssolidariteit in het stelsel. Ten vierde laat de analyse zien dat verschillende soorten
vermogen ongelijk behandeld worden binnen de grondslag voor de vermogensinkomensbijtelling
(VIB) (overigens conform de huidige fiscaliteit). Het vermogen in de eigen woning wordt enkel
voor cliënten die in een zorginstelling verblijven (en die daarvoor de hoge eigen bijdrage betalen)
met een vertraging van twee tot vier jaar betrokken bij de grondslag van de eigen betalingen. Ook
vermogen in box 2 wordt niet meegenomen in de grondslag van de eigen betalingen. Tot slot is in
het Coalitieakkoord besloten om een eerlijkere eigen betaling voor de huishoudelijke hulp in de
Wmo te vragen door rekening te houden met inkomens- en vermogensverschillen.
Beperkte prikkels tot investeren in preventie en samenwerking
In de huidige situatie wordt ouderenzorg geleverd vanuit drie stelsels: de Wlz, de Zvw en de Wmo.
Daarmee zijn er drie zorginkopers: zorgkantoren, zorgverzekeraars en gemeenten. Deze schotten
vormen een barrière tot investeren in preventie en samenwerken. Zo worden de kosten van een
investering in preventie gemaakt aan de voorkant door bijvoorbeeld zorgverzekeraars en
gemeenten en komen de baten - door het voorkomen en uitstellen van zorg en ondersteuning deels bij andere partijen, voornamelijk de zorgkantoren terecht. Dit wordt het wrong-pocket
probleem genoemd.
De verdeling van de ouderenpopulatie over de verschillende zorgvormen is relevant voor het
leveren van passende zorg en daarmee de kwaliteit en de doelmatigheid van de ouderenzorg. Een
sterk en proactief sociaal domein kan bijdragen aan het vertragen van de doorstroming naar
46

Een gemiddeld presterende instelling in de randstad kent hogere kosten en meer concurrentie op de arbeidsvraag en zal dus meer
moeite hebben met het gemiddelde tarief dan een vergelijkbare instelling in het oosten.

IBO OUDERENZORG

25

zwaardere zorgvormen. De NZa laat zien dat de uitgaven minder snel hoeven te stijgen als
ouderen minder snel doorstromen naar de duurste zorgtreden (zie figuur 3.4).47 Er wordt, mede
door ontbreken van financiële prikkels, nog te beperkt ingezet op een integrale benadering voor
ouderenzorg. Zo is er bijvoorbeeld geen financiële prikkel om in te zetten op integrale zorg om
ouderen zo lang als mogelijk in de Wmo van zorg te voorzien.
Figuur 3.4: Het zorgtreden model

Bron: NZA (2022). Monitor Ouderenzorg Trendanalyses deel 2 - Nederlandse Zorgautoriteit (overheid.nl)

Samenwerken is moeilijk. RVS-onderzoek laat zien dat samenwerken om verschillende redenen
lastig is.48 Elke stelselwet en daarmee zorg en ondersteuning kent zijn eigen bekostigingssysteem,
regelgeving, verdeling van verantwoordelijkheden, patiëntendossier en cultuur. Er ontstaan
gemakkelijk conflicten over wie wat betaalt en wie wat mag of moet doen. Het eigenaarschap van
de zorg voor ouderen met complexe zorgvragen is niet belegd en de verschillende stelsels zijn niet
goed ingericht op het bieden van passende zorg aan personen met complexe stelsel
overschrijdende gezondheidsproblemen. Met het wetsvoorstel domein-overstijgende
samenwerking zet het kabinet eerste stappen om dit probleem op te lossen. Het doel van de
voorgestelde regeling is het mogelijk maken dat zorgkantoren kunnen investeren in preventieve
maatregelen, zodat domein-overstijgende samenwerking tussen een aantal ‘zorgdomeinen’
vergemakkelijkt wordt om zo duurdere en zwaardere zorg te verminderen of uit te stellen. Het
betreft hier het opschalen van pilots, dus er is nog geen structurele oplossing.
Beperkte prikkels tot investeren in arbeidsbesparende technologie en sociale innovatie
Arbeidsbesparende technologie komt op dit moment nog onvoldoende van de grond in de
ouderenzorg, terwijl hier mogelijk veel potentieel zit.49 Gezien de schaarste van personeel
Nza (2022). Monitor Ouderenzorg: Trendanalyses (deel 2). Monitor Ouderenzorg: Trendanalyses (deel 2) | Rapport | Rijksoverheid.nl
RVS (2022). Grenzeloos samenwerken? Adviezen voor het beter mogelijk maken van domeinoverstijgende samenwerking. Grenzeloos
samenwerken? | Advies | Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (raadrvs.nl)
49
Gupta Strategist (2022). UITWEG UIT DE SCHAARSTE Over noodzaak en belofte van medische technologie in de aanpak van
personeelstekort in de zorg. 220525-Gupta-Strategists-FME-Uitweg-uit-de-schaarste.pdf
47
48

IBO OUDERENZORG

26

experimenteert de sector wel op kleine schaal. Zo behalen sommige instellingen veelbelovende
resultaten met de inzet van matrassensoren, valairbags en andere domotica.50 51
Naast technologische innovatie is ook sociale innovatie van belang voor de financiële en personele
houdbaarheid. Het gaat daarbij om sociale innovatie die erop gericht is om samen met
medewerkers vormen te vinden om het werk zo optimaal mogelijk te organiseren. Belangrijk
daarbij is om de medewerkers te faciliteren en medeverantwoordelijk te maken in de uitvoering.
De inzet van arbeidsbesparende technologie komt maar langzaam van de grond, ondanks een
groeiend personeelstekort. De inzet van arbeidsbesparende technologie is te vrijblijvend.52 Er is
weinig selectieve inkoop op dit gebied en er bestaat weinig concurrentie tussen intramurale
zorgaanbieders door het tekort aan verpleeghuisplekken. Daarnaast spelen een aantal specifieke
knelpunten: een deel van het personeel is niet of onvoldoende opgeleid om met technologie te
werken, de bekostiging is niet altijd passend, gegevensuitwisseling is niet gestandaardiseerd,
zorgaanbieders ontberen specialistische kennis om vol in te kunnen zetten op arbeidsbesparende
technologie en met hun personeel de daarvoor benodigde (cultuur)omslag te realiseren. Ook is er
fragmentatie van kennis over zorgtechnologie. Ten slotte speelt de huidige organisatie en
bekostiging van de Wlz ook een rol bij het onvoldoende van de grond komen van
arbeidsbesparende technologie. De constatering dat er beperkte doelmatigheidsprikkels (zie
boven) zijn, dragen namelijk ook bij aan de beperkte inzet van (doelmatige) arbeidsbesparende
technologie.

Bij een zorginstelling die de IBO werkgroep bezocht is een innovatie een succes als het zowel de cliënt als de zorgprofessional iets
oplevert en bovendien ook kosten bespaart. Kostenbeheersing gaat zo niet ten koste van kwaliteit (van leven) maar reduceert wel de
arbeidsvraag.
51
Deze domotica vallen onder de Wzd. Dat betekent dat voor deze domotica toestemming moet worden verleend door de client of diens
wettelijk vertegenwoordiger.
52
Zie bijlage 5
50

IBO OUDERENZORG

27

4. Beleidsopties
4.1

INTRODUCTIE

Doorgaan op de huidige manier heeft grote nadelige gevolgen voor de ouderenzorg en/of andere
sectoren. Zonder ingrijpen verdubbelen de netto collectieve uitgaven in de komende 20 jaar en
neemt de arbeidsvraag met 76% toe, terwijl de werkzame populatie nagenoeg gelijk blijft en het
mantelzorgpotentieel afneemt. De toegankelijkheid van de ouderenzorg komt daarmee sterk onder
druk te staan. Wachtlijsten nemen toe en een groeiend aandeel van de zorgvraag zal zich
verplaatsen naar de thuissituatie en de curatieve zorg wat kan leiden tot verstopping van de
zorgketen. Kwetsbare groepen krijgen naar verwachting onvoldoende toegang tot professionele
zorg en ondersteuning omdat zij dit zelf niet kunnen organiseren. De ouderenzorg zal moeten
veranderen evenals het maatschappelijk denken over ouder worden en de ouderenzorg.
Houdbare ouderenzorg is een wicked problem; een ongestructureerd en complex probleem
waarvoor op dit moment geen eenvoudige oplossing bestaat.53 Een vraagstuk dat vraagt om
financiële, personele en maatschappelijke houdbaarheid. Waarbij bovendien vele partijen met
eigen (zorg)behoeften, belangen en verwachtingen bij betrokken zijn. Een wicked problem kent
meervoudige antwoorden en oplossingen. In de praktijk betekent dit dat ook de komende
kabinetten hard met de ouderenzorg aan de slag moeten gaan, maar het gezien de grote
maatschappelijke opgave in combinatie met de maatschappelijke verwachtingen bijna niet goed
kunnen doen. De schaarste zal in de komende jaren alleen maar toenemen waardoor zorg en
ondersteuning (her)verdeeld moet worden waarbij er voor de overheid een taak ligt om kwetsbare
ouderen niet buiten de boot te laten vallen. Hoe om te gaan met schaarste is zowel een politiek als
maatschappelijk lastige vraag.

4.2

ALGEMENE RANDVOORWAARDEN VOOR HOUDBARE OUDERENZORG

Om de transitie in de ouderenzorg richting de toekomst te faciliteren is het voldoen aan een aantal
algemene randvoorwaarden van belang.
Maatschappelijk dialoog over ouder worden en de ouderenzorg
De pijnlijke boodschap uit de analyse in het vorige hoofdstuk voor de burger en met name de
toekomstige ouderen luidt naar verwachting dat de ouderen van de toekomst waarschijnlijk op
minder (kwalitatief goede) zorg en ondersteuning kunnen rekenen dan de huidige ouderen. Het
moet in de toekomst anders en de toekomst is zeer nabij. Voor maatschappelijk draagvlak is het
van belang dat de overheid realistisch verwachtingen communiceert richting de burger en laat
weten dat toekomstige ouderen meer op zichzelf zijn aangewezen en zich daarop moeten
voorbereiden. De overheid kan dit binnen haar mogelijkheden ondersteunen, in het verlengde van
het programma “Ouder worden 2040”, en ook buiten de zorg. Dit zou bijvoorbeeld kunnen via een
burgerforum/burgerplatform, zoals de WRR adviseert in het rapport Kiezen voor houdbare zorg.
Om maatschappelijk draagvlak te behouden in tijden van schaarste zal de overheid moeten sturen
op hoe de schaarste verdeeld wordt, opdat iedereen toegang tot (minder) zorg en ondersteuning
blijft houden. Het keuzemenu met beleidsopties in paragraaf 4.5 schetst daarvoor verschillende
mogelijkheden.

53

WRR (2021). Houdbare Ouderenzorg Ervaringen en lessen uit andere landen. WRR working paper..

IBO OUDERENZORG

28

Er zijn verschillende vragen voor de maatschappelijke dialoog hierover:
•

Wat kunnen we in de toekomst van formele zorg verwachten; wat is de collectief te
verzekeren kern van de ouderenzorg?

•

Welke rol kunnen eigen betalingen spelen?

•

Wat kunnen we in de toekomst verwachten van informele zorg? Het gaat daarbij niet
alleen om mantelzorg of zorg geleverd door het netwerk voor ouderen, maar ook om zorg
en ondersteuning geleverd door anderen, bijvoorbeeld in de wijk. Wat willen we voor
elkaar doen en mogen we van elkaar verwachten.

•

Een zekere mate van verschil in toegang tot en kwaliteit van zorg en ondersteuning54 lijkt
in de praktijk onvermijdelijk, maar hoeveel verschil vinden we als maatschappij
acceptabel?

•

Hoe zorgen we ervoor dat mensen zich vroegtijdig gaan voorbereiden op het ouder worden
en gaan nadenken over wat ouder worden voor hen betekent. Waar wil en kun je wonen
als je ouder wordt, welke voorzieningen heb je nodig en hoe voorzie je daarin, wie heb je
nodig om voor je te zorgen of om je te ondersteunen? Inclusief het gesprek over wat
mensen kunnen verwachten van zorg en ondersteuning, niet alles is immers oplosbaar.

•

Hoe zorgen we ervoor dat ouderen hulp willen, kunnen en weten te vragen. Hulp vragen is
niet vanzelfsprekend. Veel ouderen willen zich niet identificeren met het beeld van
hulpbehoevende ouderen die zorg en ondersteuning nodig hebben. Dit maatschappijbeeld
zit vroegsignalering en preventie in de weg.

Inzetten op gemeenschapskracht
Schaarse personele en financiële middelen vragen om een andere aanpak en mix van informele en
formele zorg en ondersteuning. In de werkbezoeken en expertsessies is benadrukt dat de zorg en
ondersteuning aan onze ouderen meer als een maatschappelijke verantwoordelijkheid moet
worden gezien en minder als een uitdaging voor de zorg. Het doel is om voor alle ouderen de
zelfredzaamheid en kwaliteit van leven op peil te houden, waardoor er geen of minder beroep
gedaan hoeft te worden op complexere zorg.55 Om dit te realiseren zal de omgeving van ouderen,
inclusief vrijwilligers en particuliere organisaties, eerder en breder een rol moeten pakken. De
verwachting van experts is dat er een verschuiving plaats gaat vinden richting het sociaal domein,
waarbij samenwerking met zoveel mogelijk partijen en de buurt nodig is om ouderen zolang
mogelijk thuis te kunnen ondersteunen. Dit wordt aangeduid met gemeenschapskracht.
Door in te zetten op gemeenschapskracht, waarbij er in de omgeving van een oudere verbindingen
worden gelegd, bijvoorbeeld in een buurthuis of een wijkcentrum voor senioren, zou het mogelijk
moeten zijn om het netwerk rondom ouderen, wat veelal homogeen in leeftijd is, tijdig te
versterken en te verbreden. Dit kan bijdragen aan de beweging om ouderen langer verantwoord
thuis te laten wonen. Onder de gesproken experts is er consensus dat er voor de overheid een
belangrijke rol is weggelegd om gemeenschapskracht te stimuleren en te ondersteunen en te
investeren in mantelzorgondersteuning.56 57 Het is namelijk duidelijk dat versterken van de
netwerken rondom ouderen en de zorg en ondersteuning niet vanzelf zal gaan. Zo was bij de

Het betreft hier verschil in toegang en kwaliteit van welzijn – en welzijnsinterventies.
Zie Gezond en vitaal ouder worden | Loketgezondleven.nl
56
Beertema B, Dieters M, Scholten C (2022). De zorg even overnemen Verkenning ontwikkeling in respijtzorg. DSP groep. De zorg even
overnemen: verkenning ontwikkeling in respijtzorg | Rapport | Rijksoverheid.nl
57
Verwey-Jonker Instituut (2022). Leren, sturen en verantwoorden in de sociale basis. 121500_Leren-sturen-en-verantwoorden-in-desociale-basis_WEB.pdf (verwey-jonker.nl)
54
55

IBO OUDERENZORG

29

decentralisaties van 2015 één van de verwachtingen dat informele zorg een gedeelte van de
zorgvraag zou opvangen. Deze verwachting is niet waargemaakt.58
Ouderenzorg meer een maatschappelijke verantwoordelijkheid laten zijn waarbij de netwerken
rondom ouderen worden verbeterd vergt inzet van veel verschillende partijen. Om
gemeenschapskracht te laten slagen is het van belang dat ouderen geholpen kunnen worden met
alledaagse zaken (bijvoorbeeld leren om de was zelf te doen of om te koken) en ook dat er
voldoende deskundigheid in de wijk is. Dat betekent ook dat kennis uit het verpleeghuis naar de
wijk wordt gebracht bijvoorbeeld in multidisciplinaire teams die zorg aan thuiswonende ouderen
bieden of middels wijkklinieken waarin ouderen tijdelijk kunnen verblijven, waarin zorg op-, maar
vooral ook weer afgeschaald kan worden en nauw aansluit bij reablement.59 Investering in de
professionalisering van sociaal werk is nodig om gemeenschapskracht te faciliteren en benutten.
Er zijn in de praktijk mooie voorbeelden van het faciliteren van de beschikbare
gemeenschapskracht. Ook zijn er goede voorbeelden van geclusterde wooninitiatieven zoals Liv
inn Hilversum en de Knarrenhof waarbij wederkerigheid tussen bewoners wordt aangemoedigd en
gefaciliteerd. Andere voorbeelden zijn plekken waar het samenwonen tussen jong en oud wordt
gestimuleerd waarbij de jongeren optreden als een goede buur en bijdragen aan het vergroten van
de leefbaarheid.60 Onder de noemer van Samen Ouder Worden wordt op verschillende plekken in
het land geëxperimenteerd en geleerd wat ouderen kunnen doen, wat ouderen kan helpen om
actief te blijven en welke rol vrijwilligerswerk daarin kan spelen. In Rotterdam ligt de nadruk op
vrijwillige inzet voor en door ouderen met een migratieachtergrond.
Over de potentie van gemeenschapskracht en in hoeverre het potentieel al is benut bestaan
verschillende beelden. Waar sommigen veel potentie zien 61 geeft het SCP aan dat mensen in het
algemeen ook nu al pas beroep op formele zorg doen als de mogelijkheden van het netwerk zijn
uitgeput. Extra belasting van het netwerk kan bovendien ook leiden tot ziekteverzuim en minder
arbeidsparticipatie. Uitdaging bij het versterken van de gemeenschapskracht is dat mensen best
incidenteel hulp willen geven aan een buur maar niet structureel.62 Ouderen zijn vaak
terughoudend bij het vragen om hulp of weten deze niet goed te vinden.
Voldoende geschikte woningen voor ouderen
Door de vergrijzing zijn er over twintig jaar naar schatting 1,6 miljoen 80-plussers, dat is twee
keer zoveel als op dit moment. Tegelijkertijd is er ook nu al een groot tekort aan woningen, ook
aan woningen die geschikt zijn voor ouderen. Het is belangrijk dat de woning en de leefomgeving
geschikt zijn voor ouderen. Hiermee kan het woonplezier worden verhoogd van de mensen zelf,
eenzaamheid worden verminderd en kunnen zorguitgaven worden beperkt. De veranderende
samenstelling van de bevolking stelt ons voor een veranderende woonopgave. We moeten
woningen bouwen die aansluiten bij de wensen en behoeftes van ouderen. Bijvoorbeeld de hofjes
van vroeger gericht op de ouderen van nu. Een plek waar ouderen zelfstandig wonen en zich
verzekerd weten van het contact, de zorg en geborgenheid van andere mensen om zich heen. Niet

Zie ook Kromhout M, van Echtelt P, Feijten P (2020). Sociaal domein op koers? Verwachtingen en resultaten van vijf jaar decentraal
beleid. Sociaal en Cultureel Planbureau. Sociaal domein op koers? | Publicatie | Sociaal en Cultureel Planbureau (scp.nl)
Zie bijvoorbeeld Buurman-van Es B (2020). Kortdurende zorg bij ouderen als antwoord op spoedzorg. Huisarts en Wetenschap 63, 3740. Kortdurende zorg bij ouderen als antwoord op spoedzorg | SpringerLink
60
Intergenerationeel wonen heeft potentie – Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg | - Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg
(kcwz.nl)
61
Zie bijvoorbeeld oratie Canoy "Voorbij het systeem" - Inaugurele rede prof. dr. Marcel Canoy - YouTube
62
de Boer A, de Klerk M, Verbeek-Oudijk D, Plaisier I (2020). Blijvende bron van zorg Ontwikkelingen in het geven van informele hulp
2014-2019. Sociaal en Cultureel Planbureau. Blijvende bron van zorg | Publicatie | Sociaal en Cultureel Planbureau (scp.nl)
58

59

IBO OUDERENZORG

30

alleen om in de groeiende behoefte aan woningen voor ouderen te voorzien, maar ook omdat het
een wezenlijke bijdrage levert aan de toekomst van de zorg en de volkshuisvesting in Nederland.
Een passende woningvoorraad begint namelijk bij de ouderen. Als zij verhuizen komt een hele
verhuisketen op gang. Een verhuizing van een ouder iemand leidt gemiddeld tot drie
verhuizingen.63

4.3

MAATREGELEN COALITIEAKKOORD EN RESTERENDE BUDGETTAIRE OPGAVE

Het coalitieakkoord zet een aantal stappen die van belang zijn voor de geschetste opgave.
Het kabinet heeft recentelijk de programma’s Wonen Ondersteuning en Zorg voor ouderen
(WOZO) en Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg & welzijn (TAZ) gepresenteerd.64 65 Met het
WOZO-programma wil het kabinet samen met partners bereiken dat ondersteuning en zorg zich
aanpassen op de voorkeur van ouderen om zo lang mogelijk regie op het eigen leven te houden.
Hierdoor kunnen zware, complexe zorgvragen zo lang mogelijk worden uitgesteld of zelfs worden
voorkomen. Daarbij is het belangrijk om uit te blijven gaan van hetgeen ouderen willen en nodig
hebben en (persoonsgerichte) passende ondersteuning en zorg in te zetten, ongeacht iemands
achtergrond.66 De norm wordt: Zelf als het kan, Thuis als het kan, Digitaal als het kan. Het WOZOprogramma richt zich op 5 actielijnen: samen vitaal ouder worden, sterke basiszorg voor ouderen,
passende Wlz-zorg, wonen en zorg voor ouderen, arbeidsmarkt en innovatie.
De ambitie van het programma TAZ is om een transitie in gang te zetten naar passende en
arbeidsbesparende zorg zodat ook in de toekomst niet meer dan 1 op 6 werkenden in de sector
zorg en welzijn werkzaam is. Dat doet VWS samen met andere partijen in de gehele sector zorg en
welzijn: werkgevers, werknemers, beroeps- en brancheverenigingen, onderwijs, zorginkopers.67
Het programma richt zich op drie thema’s:
•

Innovatieve werkvormen – het anders organiseren van het zorgproces met behulp van
sociale en technologische arbeidsbesparende innovaties;

•

Behoud van medewerkers – door goed werkgeverschap en het vergroten van het
werkplezier;

•

Leren en ontwikkelen – door blijvende aandacht voor (nieuwe) ontwikkelingen mee kunnen
groeien met het anders werken in de zorg.68

Het coalitieakkoord kent ook een aantal maatregelen die voor de ouderenzorg randvoorwaardelijk
van belang zijn. Het gaat om het verbeteren van de gegevensuitwisseling in de zorg en een aantal
afspraken die zowel het woondomein als de langdurige zorg veranderen. We geven hieronder wat
meer toelichting op standaardisatie van gegevensuitwisseling en domein-overstijgende
samenwerking.
Standaardisatie gegevensuitwisseling in de ouderenzorg
In het coalitieakkoord is voor de gehele zorg een maatregel standaardisatie gegevensuitwisseling
opgenomen. De maatregel voorziet in het standaardiseren van elektronische gegevensuitwisseling
Zie bijvoorbeeld 20191210 Publicatie doorstroming op de woningmarkt_verslag.pdf (provincie-utrecht.nl)
TK, vergaderjaar 2021/22, 29 389, nr. 111 Kamerbrief over Programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO) |
Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
65
TK, vergaderjaar 2022/23, 29 282, nr. 485 Kamerbrief met Programma Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn
(programma TAZ) | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
66
Daarnaast heeft het kabinet aangegeven te zoeken naar een alternatieve invulling van de CA maatregel Overhevelen
behandelcomponent Wlz naar Zvw en het meerjarig contracteren niet te willen verplichten. Zorgkantoren krijgen daarmee de
mogelijkheid om niet doelmatig werkende zorgaanbieders per jaar te contracteren om daarmee verbeteringen te kunnen afdwingen.
67
Het programma is zorg- en welzijn breed, exclusief kinderopvang. Volgens de CBS-definitie is daarmee sprake van zorg en welzijn
smal.
68
Programma_Toekomstbestendige_Arbeidsmarkt_Zorg_&_welzijn (overheid.nl)
63
64

IBO OUDERENZORG

31

en een goed functionerend persoonlijke gezondheidsomgeving (PGO) voor patiënten.69 Voor de
ouderenzorg betekent dit dat het receptenverkeer en de verpleegkundige overdracht worden
gestandaardiseerd. Deze gegevens kunnen dan door de zorgaanbieder digitaal worden opgenomen
in de patiëntendossiers waardoor er minder kans is op fouten en er minder administratieve lasten
zijn. Voor patiënten en/of hun mantelzorgers is het inzien en beheren van gegevens via het PGO
mogelijk. Daarmee heeft de patiënt alle medische gegevens op één plek en wordt het voeren van
eigen regie ondersteund.70
Domein-overstijgende samenwerking
Er wordt een wetsvoorstel voorbereid voor domein-overstijgende samenwerking. Een wetswijziging
is nodig om zorgkantoren de mogelijkheid te geven om samen met andere inkopende partijen
financiële afspraken te maken over preventieve maatregelen of activiteiten en zo domeinoverstijgend samen te werken. Voorwaarde is wel dat de preventieve maatregelen aantoonbaar
leiden tot lagere zorguitgaven. Het huidige kabinet is voornemens dit wetsvoorstel aan de Kamer
aan te bieden.71
Maatregelen woondomein die verband houden met ouderenzorg
In het woondomein geldt dat het Rijk een sterkere regierol krijgt. Het Rijk maakt afspraken met
provincies, deze worden vertaald naar regionale woondeals tussen provincies en gemeenten.
Woningen voor ouderen maken hier onderdeel vanuit. Door het afschaffen van de
verhuurderheffing per 1 januari 2023 komt er bij corporaties jaarlijks circa 1,7 miljard euro aan
investeringsruimte vrij. Daar tegenover staan bindende prestatieafspraken die onder andere
gericht zijn op de bouw van geclusterde woonvormen voor ouderen. De woningbouwimpuls draagt
bij aan het versnellen van woningbouw, vooral in het betaalbare segment. Dit kunnen ook
woningen bestemd voor ouderen zijn. Vanwege de onrendabele top zijn wel stimuli nodig om
woningcorporaties te verleiden meer geclusterde woonvormen voor ouderen te realiseren. Het
kabinet is hiermee gestart. Met de maatregel scheiden van wonen en zorg heeft het kabinet de
verpleeghuiscapaciteit bevroren. De verdubbeling van het aantal 80-plussers, moet daarom in het
woondomein worden opgevangen.
Resterende budgettaire opgave voor financieel houdbare ouderenzorg na verwerking
coalitieakkoord
Tabel 4.1 toont de geraamde opbrengst van de belangrijkste maatregelen die het kabinet tot dus
ver heeft genomen voor de ouderenzorg en de bijbehorende budgettaire opbrengst zoals
opgenomen in het coalitieakkoord. Sommige maatregelen worden nog verder uitgewerkt
(bijvoorbeeld Scheiden wonen en zorg) waardoor mogelijke interactie-effecten met andere
maatregelen nog niet bekend zijn. Cijfermatig zijn interactie-effecten buiten beschouwing gelaten.
De opbrengsten van de maatregelen zijn uitgedrukt in volumes voor 2029 en prijspeil 2021.72 De
personele en maatschappelijke effecten zijn in bestaand onderzoek slechts beperkt onderzocht
waardoor de IBO-werkgroep alleen enkele kwalitatieve uitspraken kan doen bij sommige
maatregelen.

De opbrengst van deze maatregel betreft de gehele zorg en is niet uit te splitsen specifiek voor de ouderenzorg.
Voor het voeren van eigen regie is alle medische gegevens op één plek een noodzakelijke, maar niet voldoende voorwaarde. Mensen
moeten de informatie ook eenvoudig kunnen inzien, bijvoorbeeld met een beperkt aantal begrijpelijke apps.
71
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/02/26/kamerbrief-over-stand-van-zaken-domein-overstijgendesamenwerking
72
Conform de raming van het basispad passen we hierbij een gemiddelde jaarlijks groei van de ouderenzorg toe van 3,9% (demografie
en inkomensgroei). Dit resulteert in een ophoogfactor van 1,35. Voor sommige maatregelen maken we hier een uitzondering op
vanwege de maatregel scheiden en zorg die de intramurale capaciteit bevriest. Daarmee veranderen de groeicijfers voor intramurale
en extramurale zorg.
69
70

IBO OUDERENZORG

32

Tabel 4.1: Overzicht maatregelen ouderenzorg uit coalitieakkoord met budgettair effect in 2029
Maatregelen ouderenzorg73

Budgettair effect in 2029*

Valpreventie

-70

Meerjarig contracteren

-100

Herinterpretatie Kwaliteitskader

-350

Passende eigen bijdrage Huishoudelijke hulp

-75

Scheiden Wonen en Zorg

-380

Overhevelen behandelcomponent Wlz naar Zvw

-82

Totaal Coalitieakkoord

-1.057

Verder toont tabel 4.2 de resterende budgettaire opgave bij de eerder gepresenteerde
ombuigingspaden (zie paragraaf 3.4) na verwerking van het coalitieakkoord. De resterende
budgettaire opgave in 2029 bedraagt 0,6 miljard euro voor het demo-pad en 2,7 miljard euro voor
het bbp-pad.
Tabel 4.2: Resterende budgettaire opgave na besparingen coalitieakkoord
Omschrijving (miljoenen euro’s)
2021
2025
2029*
Netto collectieve uitgaven (exclusief
18.640 21.791
25.270
besparingen coalitieakkoord)
Besparing Coalitieakkoord
-907
-1.057
Netto collectieve uitgaven (inclusief
20.884
24.213
besparingen coalitieakkoord)
Budgettaire opgave (na CA):
Groei beperken tot demografie
Groei beperken tot BBP

4.4

2035

2040

31.334

36.626

-1.330

-1.610

30.004

35.016

95

-599

-1. 809

-2.332

-331

-2.654

-7.256

-11.227

KEUZES VOOR HOUDBARE OUDERENZORG

Het huidige kabinet zet stappen maar in de toekomst is er meer nodig om tot financiële, personele
en maatschappelijk houdbare ouderenzorg te komen. In deze paragraaf staat de vormgeving van
de toekomstige ouderenzorg centraal. We gaan allereerst in op de mogelijkheid van een
stelselwijziging om de toekomstige ouderenzorg vorm te geven en presenteren daarna een
analytisch kader wat kan helpen in het maken van de benodigde keuzes.
Stelselvraagstuk niet nader onderzocht
Er lijkt verdere verbetering mogelijk omtrent de doelmatigheidsprikkels voor zorginstellingen en
zorgkantoren in de huidige vormgeving van de ouderenzorg. Daarnaast is er sprake van
schottenproblematiek in het huidige stelsel, wat leidt tot afwentelingsmogelijkheden en
investeringen in preventie en samenwerken lastiger maakt. In hoeverre en op welke termijn een
stelselwijziging deze vraagstukken (deels) kan oplossen zonder andere vraagstukken te creëren is
onvoldoende uitgewerkt. Uit de uitgevoerde synthese blijkt dat in Zorgkeuzes in Kaart wel
verschillende varianten van stelselwijzigingen zijn beschreven74. Een verdere uitwerking van die
Naast deze maatregelen zijn er nog tijdelijke middelen beschikbaar gesteld voor digitalisering in de zorg en domein-overstijgende
samenwerking. Ook staan er in het coalitieakkoord maatregelen in het woondomein die verband houden met de ouderenzorg.
74
Centraal Planbureau, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Ministerie van Financiën (2020). Zorgkeuzes in Kaart Analyse
van beleidsopties van politieke partijen voor de zorg. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/07/01/zorgkeuzesin-kaart. Zie bijvoorbeeld de ZiK-fiches 132 t/m 147 onder 6.1.7: Stelsel & Transities
73

IBO OUDERENZORG

33

maatregelen is echter noodzakelijk. De effecten van een stelselwijziging hangen sterk af van de
uitwerking en de verantwoordelijkheid die partijen (kunnen) nemen. Daarnaast is de precieze
transitieduur en kosten die daarmee gemoeid zijn onduidelijk. Gegeven deze onzekerheid gaat de
IBO-werkgroep om praktische redenen uit van de werkhypothese dat er geen grote stelselwijziging
komt. Dit zegt echter niets over de (on)wenselijkheid van een dergelijke stelselwijziging.
De werkhypothese van geen grote stelselwijziging heeft een aantal consequenties voor de
beleidsmaatregelen die we hieronder presenteren. Zo presenteert dit IBO beleidsopties om binnen
het huidige stelsel voor betere doelmatigheidsprikkels te zorgen. Ten tweede betekent de
werkhypothese van geen grote stelselwijziging dat de schottenproblematiek die het huidige stelsel
kent (groten)deels in stand zal blijven. Voor de schottenproblematiek draagt dit IBO namelijk wel
verschillende (deel)oplossingen aan (zie maatregel B1 en B5 in paragraaf 4.5.2).
Analytisch kader
In deze paragraaf staan de keuzes wat betreft de vormgeving van de ouderenzorg in de toekomst
centraal. Binnen het rapport maakt de werkgroep onderscheid naar drie typen maatregelen die de
houdbaarheid van de ouderenzorg kunnen verbeteren: maatregelen die ingrijpen op de
doelmatigheid van het stelsel, maatregelen die het collectief gefinancierde pakket inperken en
maatregelen die eigen betalingen anders inrichten en/of verhogen. Aangezien maatregelen die de
doelmatigheid van het stelsel verbeteren in principe betekenen dat er meer zorg geleverd kan
worden met dezelfde financiële of personele middelen zullen dit soort maatregelen in veel gevallen
de voorkeur hebben.
De afweging tussen maatregelen die ingrijpen op de omvang van het collectief gefinancierde
pakket en de richting/hoogte van de eigen betalingen is minder evident. De IBO-werkgroep
gebruikt een analytisch kader van het CPB dat behulpzaam kan zijn om deze afweging langs twee
dimensies te maken: zorgsolidariteit en risicosolidariteit.75 Deze afwegingen zijn niet zwart-wit;
het gaat meer om een glijdende schaal waarop de juiste balans moet worden gevonden.
De dimensie van zorgsolidariteit gaat om de afweging tussen stelsels met een breed collectief
verzekerd pakket en stelsels met meer private zorginkoop. In het eerste geval staat de solidariteit
voorop waarin het collectieve pakket breed is vormgegeven. Dit uit zich in relatief hoge
zorgpremies. De noodzaak om zorg buiten het collectief verzekerd pakket te gebruiken is in een
dergelijk stelsel beperkt. In het tweede geval is het collectieve pakket smal vormgegeven, wat
leidt tot lagere zorgpremies en meer private zorginkoop.
De tweede dimensie betreft de risicosolidariteit. Hierbij draait het om de mate waarin collectief
georganiseerde zorg betaald wordt door het collectief (via zorgpremies) of door zorgbehoevenden
(via eigen betalingen). In het eerste geval staat risicosolidariteit voorop en betalen niet
zorggebruikers relatief meer mee voor de zorg van zorggebruikers. In het tweede geval
financieren zorggebruikers zelf een relatief groter deel van de eigen zorg.
Een keuze voor minder zorg -of risicosolidariteit, oftewel een kleiner collectief gefinancierd pakket
of hogere eigen betalingen, heeft gevolgen voor de risico’s en verantwoordelijkheden die
zorgbehoevenden dragen.
75

Van Ewijk, C., van der Horst, A., & Besseling, P. (2013). Gezondheid loont. Tussen keuze en solidariteit. Toekomst voor de zorg. Den
Haag: CPB.

IBO OUDERENZORG

34

Een beweging naar minder zorgsolidariteit betekent dat zorggebruikers grotere
verantwoordelijkheid dragen voor organiseren van zorg. In de praktijk zal dit alleen mogelijk zijn
voor mensen die zelf of via hun netwerk beschikken over de benodigde (digitale) vaardigheden om
dit te organiseren.
Een beweging naar minder zorgsolidariteit én minder risicosolidariteit betekent ook dat
(toekomstig) zorgbehoevenden meer financieel risico dragen. In theorie kunnen (toekomstige)
ouderen dit deels financieren uit minder snel stijgende zorgpremies. De financiële risico’s zijn
echter scheef verdeeld over de levensloop en tussen verschillende groepen in de samenleving. De
kosten van intensieve verpleeghuiszorg bedragen al snel meer dan een ton per jaar. Meerjarige
behandeling loopt al snel in de tonnen. Daarbij kennen mensen met een lage sociaaleconomische
status relatief meer ongezonde levensjaren. Deze mensen maken ook vaker gebruik van
verpleeghuiszorg.76 Bij een vermindering van de risicosolidariteit is het mogelijk om de financiële
risico’s voor zorgbehoevenden met een laag inkomen en laag vermogen in te perken door de eigen
bijdragen inkomens -en vermogensafhankelijk te maken.
Figuur 4.1: Analytisch kader zorg- en risicosolidariteit

Bron: Van Ewijk, C., van der Horst, A., & Besseling, P. (2013). Gezondheid loont. Tussen keuze en solidariteit. Toekomst voor de zorg.
Den Haag: CPB.

Vanuit de twee dimensies van zorgsolidariteit en risicosolidariteit kunnen vier mogelijke
toekomstbeelden voor de ouderenzorg onderscheiden worden (zie ook figuur 4.1):
76

Nza (2022). Monitor Ouderenzorg: Trendanalyses (deel 2). Monitor Ouderenzorg Trendanalyses deel 2 - Nederlandse Zorgautoriteit
(overheid.nl)

IBO OUDERENZORG

35

I.

Breed pakket, lage eigen betalingen. In deze wereld staan zorgsolidariteit en
risicosolidariteit hoog in het vaandel. Het collectieve pakket is breed vormgegeven en
de financiering van zorg wordt breed gedragen.

II.

Breed pakket, hoge eigen betalingen. Het collectieve pakket is breed vormgegeven,
zorggebruikers dragen een hoger deel van de kosten van zorggebruik zelf. Deze wereld
kent minder risicosolidariteit.

III.

Smal pakket, hoge eigen betalingen. In deze wereld staan zowel de zorgsolidariteit als
de risicosolidariteit op een laag pitje. Het collectief biedt een beperkt pakket aan en
zorggebruikers dragen een groot aandeel van de bijbehorende kosten.

IV.

Smal pakket, lage eigen betalingen. Risicosolidariteit is in deze wereld belangrijk en
zorgsolidariteit minder; consumenten zijn verzekerd tegen onverwachte kosten van
zorg die in het smalle pakket zit.

De analyse in paragraaf 3.3 liet zien dat Nederland zich op dit moment in kwadrant 1 bevindt. In
vergelijking met andere landen is het pakket relatief omvangrijk en zijn de eigen betalingen
relatief laag. Bovenstaande afwegingen kunnen een leidraad vormen voor een eventuele beweging
naar een ander kwadrant.

4.5

KEUZEMENU BELEIDSOPTIES

In deze paragraaf presenteren we een keuzemenu met verschillende maatregelen, die genomen
kunnen worden om de ouderenzorg op een gewenst financieel pad te krijgen. Daarbij worden drie
categorieën aan maatregelen onderscheiden, te weten 1) doelmatigheidsmaatregelen, 2)
maatregelen die ingrijpen in het verzekerd pakket en 3) maatregelen die de eigen betalingen beter
richten of verhogen. Conform de taakopdracht zijn beleidsopties (en beleidsrichtingen)
geïnventariseerd uit verschillende rapporten.77 De beleidsopties die kunnen bijdragen aan
financieel, personeel en maatschappelijk houdbare ouderenzorg en (deels) aansluiten bij de
analyse uit hoofdstuk 3 zijn opgenomen in het keuzemenu. Hieronder wordt uitgelegd hoe de
werkgroep omgaat met de effecten van maatregelen op de financiële, personele en
maatschappelijke houdbaarheid.
Met uitzondering van de maatregelen die ook in Zorgkeuzes in Kaart voorkomen zijn maatregelen
niet juridisch beoordeeld. Ook uitvoeringsaspecten van veel maatregelen moeten nog nader
worden uitgewerkt. Een overzicht van de geïnventariseerde beleidsopties die het keuzemenu niet
hebben gehaald zijn opgenomen in bijlage 4.
Budgettaire effecten van maatregelen
Maatregelen die de doelmatigheid van het stelsel verbeteren hebben naar verwachting een positief
effect op de financiële houdbaarheid. Er wordt immers meer zorg geleverd met dezelfde financiële
middelen of dezelfde zorg voor minder geld
Maatregelen die het collectief gefinancierde pakket verkleinen hebben naar verwachting een
positief effect op de financiële houdbaarheid. Een inperking van het pakket betekent immers dat er

77

In totaal zijn 121 beleidsopties en beleidsrichtingen geïnventariseerd. Hierbij is geput uit bestaande beleidsopties zoals opgenomen in
Rijksoverheid (2020). Naar een toekomstbestendig zorgstelsel Brede maatschappelijke heroverweging. BMH 2 Naar een
toekomstbestendig zorgstelsel | Rapport | Rijksoverheid.nl; Centraal Planbureau, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
Ministerie van Financiën (2020). Zorgkeuzes in Kaart Analyse van beleidsopties van politieke partijen voor de zorg.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/07/01/zorgkeuzes-in-kaart; Ministerie van VWS (2021). Dialoognota Ouder
Worden 2020 – 2040. Publicatie-nr. 130317. dialoognota-ouder-worden-2020-2040.pdf (overheid.nl); Commissie Toekomst zorg
thuiswonende ouderen(2020). Oud en zelfstandig in 2030 Een reisadvies aan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Oud
en zelfstandig in 2030. Een reisadvies | Rapport | Rijksoverheid.nl; WRR (2021). Houdbare Ouderenzorg Ervaringen en lessen uit
andere landen. WRR working paper.

IBO OUDERENZORG

36

minder zorg collectief gefinancierd wordt. Indien mensen bereid zijn de zorg zelf te betalen
betekent dat hogere kosten voor de zorggebruiker (publiek private schuif). Een kanttekening is dat
er sprake kan zijn van substitutie-effecten. In zoverre dit substitutie is naar duurdere zorgvormen
werkt dit het positieve effect op de financiële houdbaarheid tegen. In zoverre dit substitutie naar
informele zorg betreft en de informele zorg dit kan opvangen blijft het positieve financiële effect
overeind.
Hogere eigen betalingen hebben naar verwachting een positief effect op de financiële
houdbaarheid. Ten eerste betekenen hogere eigen betalingen dat een groter gedeelte van de
zorgkosten privaat wordt gefinancierd en een kleiner gedeelte collectief. Dit komt de financiële
houdbaarheid van de collectieve zorguitgaven zoals gedefinieerd in dit IBO ten goede. Wel stijgen
de zorguitgaven van zorggebruikers. Ten tweede leidt een verhoging van eigen betalingen naar
verwachting tot uitstel (of afstel) van zorggebruik.78 Een risico hiervan is dat dat dit op de lange
termijn juist leidt tot een grotere en zwaardere (en duurdere) zorgvraag wat een negatief effect
kan hebben op de financiële houdbaarheid van de collectieve zorguitgaven.
Bepaling van budgettaire effecten
Bij het bepalen van de budgettaire opbrengst van de maatregelen is telkens uitgegaan van de
huidige situatie, inclusief de maatregelen uit het coalitieakkoord, en aangenomen dat alleen deze
maatregel wordt genomen.79 Verschillende maatregelen uit de drie categorieën kunnen veelal
samen genomen worden om op het politiek gewenste financiële pad uit te komen. Echter de
opbrengst van een combinatie van maatregelen, zowel binnen een categorie als uit verschillende
categorieën, is niet per definitie gelijk aan de som van de opbrengst van de afzonderlijke
maatregelen. Maatregelen kunnen elkaar versterken, maar er kan ook sprake zijn van overlap
waardoor per saldo de opbrengst lager zal uitvallen (interactie-effecten zijn niet berekend).
Personele effecten van maatregelen
Doelmatigheidsmaatregelen hebben een positief effect op de personele houdbaarheid voor zover
ze leiden tot minder (arbeidsintensief) zorggebruik of leiden tot een hogere arbeidsproductiviteit.
De hoeveelheid geleverde zorg neemt toe bij een gelijkblijvend aantal medewerkers.
Aandachtspunt bij deze maatregelen is enerzijds dat zorginstellingen in staat moeten zijn om de
transformatie door te maken naar doelmatiger werken. Daarnaast verdient het perspectief van de
zorgmedewerkers aandacht, zodat zij o.a. voldoende professionele ruimte ervaren.80 Het risico van
doelmatigheidsmaatregelen is dat zij leiden tot hogere werkdruk onder personeel en/of lagere
kwaliteit van zorg indien instellingen er niet daadwerkelijk in weten te slagen om (bijvoorbeeld via
sociale of technologische innovatie) de arbeidsproductiviteit te verhogen of indien kwaliteit slecht
gedefinieerd is. Dit kan leiden tot een neerwaartse spiraal van werkdruk en kwaliteit van zorg.
Maatregelen die de collectief gefinancierde zorg inperken hebben alleen een positief effect op de
personele houdbaarheid voor zover ze leiden tot minder zorggebruik (al dan niet privaat
gefinancierd of door mantelzorg geleverd). De financiële effecten die samenhangen met de
financieringsverschuiving zelf kunnen niet omgezet worden in een effect op de personele
Tenand M, Bakx P, Wouterse B. (2021). The impact of co-payments for nursing home care on use, health, and welfare. CPB Discussion
Paper. Discussion Paper 430 'The impact of co-payments for nursing home care on use, health, and welfare' | CPB.nl
Non, M. (2017). Co-payments in long-term home care: do they affect the use of care? CPB Discussion paper.
https://www.cpb.nl/publicatie/eigen-bijdragen-in-de-langdurige-thuiszorg-beinvloeden-ze-het-gebruik-van-zorg
79
De precieze invulling van de maatregel scheiden wonen en zorg uit het coalitieakkoord is nog onbekend. Daarmee interfereert deze
mogelijk met de budgettaire opbrengst van andere maatregelen.
80
SER (2021). Aan de slag voor de zorg Een actieagenda voor de zorgarbeidsmarkt. Advies 21/04. “Aan de slag voor de zorg” wil ruimte
voor de zorgprofessional | SER
78

IBO OUDERENZORG

37

houdbaarheid. Het effect op de personele houdbaarheid moet bovendien worden bezien in de
context van een verwacht tekort aan personeel binnen de ouderenzorg, voornamelijk bestaande
uit verzorgenden en verpleegkundigen.81
Maatregelen die de eigen betalingen verhogen hebben een beperkt positief effect op de personele
houdbaarheid. Namelijk alleen voor zover ze leiden tot minder zorggebruik, het zogenaamde
remgeldeffect.82 De financieringsverschuiving zelf heeft geen effect op de personele houdbaarheid.
Hogere eigen betalingen leiden naar verwachting tot uitstel van de zorgvraag en daarmee tot een
kleinere vraag naar personeel. Daar staat tegenover dat, net als bij financiële houdbaarheid,
zorgmijding kan leiden tot een grotere en zwaardere zorgvraag op een later moment en daarmee
(een deel van) de positieve effecten op personele houdbaarheid teniet kan doen. Een mogelijk
additioneel negatief effect op de personele houdbaarheid van hogere eigen bijdragen is dat
zorgbehoevenden door hogere eigen betalingen prijsbewuster worden en daarmee eerder een
keuze maken voor een vpt/mpt/pgb bij een commerciële aanbieder (welke de woon- en
servicecomponent tegen een commercieel tarief aanbiedt).83 Aangezien commerciële aanbieders in
sommige gevallen relatief arbeidsintensief werken zou dit de personele houdbaarheid onder druk
kunnen zetten.
De vermindering van het zorggebruik van de maatregelen uit het keuzemenu is niet
gekwantificeerd en daarmee is ook het personele effect van maatregelen niet te kwantificeren.
Maatschappelijke effecten van maatregelen
De effecten van maatregelen op de maatschappelijke houdbaarheid zijn niet gekwantificeerd. De
effecten worden hier kwalitatief beschreven.
Doelmatigheidsmaatregelen die voorzien in minder inzet van financiële en personele middelen
zonder dat de toegankelijkheid of kwaliteit wordt aangetast dragen positief bij aan de
maatschappelijke houdbaarheid.
Inperking van het pakket en verhoging van de eigen betalingen hebben een verschillend direct en
indirect effect op de maatschappelijke houdbaarheid. Het directe effect van een inperking van het
pakket en/of verhoging van de eigen betalingen is naar verwachting negatief aangezien de
toegankelijkheid tot zorg wordt beperkt. Dit leidt waarschijnlijk tot verminderde kwaliteit van leven
of levensjaren, met name voor ouderen die de zorg niet zelf kunnen organiseren of betalen, maar
ook naasten kunnen geraakt worden. Zo zijn groepsactiviteiten, casemanagement en hulp bij het
huishouden vormen van zorg die eraan bijdragen dat ouderen zo lang mogelijk thuis kunnen
blijven wonen. Zorggebruikers die de niet langer verzekerde zorg wel kunnen betalen en
organiseren zoeken hun heil elders wat de ongelijkheid in toegang tot ouderenzorg vergroot. Om
dit (deels) te ondervangen is een goede inrichting van een verhoging van eigen betalingen van
belang. Zo kan solidariteit tussen zorggebruikers met hoge en lage inkomens worden verbeterd
indien eigen betalingen in grotere mate inkomens- en/of vermogensafhankelijk worden
ingestoken. Het indirecte effect van een inperking van het pakket en/of verhoging van de eigen
betalingen is een daling of verminderde stijging van de zorgkosten die zowel niet-zorggebruikers
als zorggebruikers betalen. Dit kan de bereidwilligheid van niet-zorggebruikers om bij te dragen
Prognosemodel zorg en welzijn (www.prognosemodelzw.nl)
Tenand M, Bakx P, Wouterse B. (2021). The impact of co-payments for nursing home care on use, health, and welfare. CPB Discussion
Paper. Discussion Paper 430 'The impact of co-payments for nursing home care on use, health, and welfare' | CPB.nl
83
Commerciële zorginstellingen kennen een juridische vorm die winstuitkering naar derden mogelijk maakt. Gezien het winstverbod voor
intramurale zorg geldt de additionele conditie voor de verpleeghuissector dat deze instellingen zorg en wonen van elkaar scheiden
door de zorgcomponent te financieren via extramurale pakketten (waar geen winstverbod voor geldt) en de wooncomponent via huur
en servicekosten waarover wel winstuitkering mogelijk is.
81
82

IBO OUDERENZORG

38

aan het stelsel en de zorg voor zorgbehoevenden ten goede komen. Zorggebruikers houden
minder geld over voor andere zaken en mogelijk worden zij geconfronteerd met een stapeling van
eigen betalingen. In het geval inperking van het pakket en/of hogere eigen betalingen leiden tot
substitutie naar commerciële en meer arbeidsintensieve zorgaanbieders kan dit de
toegankelijkheid tot collectieve zorg en ondersteuning onder druk zetten; direct vanwege de
hogere bijdrage die men moet betalen en mogelijk indirect als personeel verschuift van de
collectieve naar commerciële sector.
Op de langere termijn kan het maatschappelijke effect van een inperking van het pakket positief
uitvallen omdat het bijdraagt aan de toegankelijkheid en betaalbaarheid van de collectief
verzekerde zorg die wel geleverd wordt.

4.5.1

CATEGORIE A: MAATREGELEN DIE DE DOELMATIGHEID VERBETEREN

In tabel 4.3 zijn een viertal doelmatigheidsmaatregelen opgenomen, die onder de tabel nader
worden toegelicht. De verschillende maatregelen, in combinatie met de reeds genomen
coalitieakkoord maatregelen, beïnvloeden elkaar ook onderling. Wel is duidelijk dat het jaarlijks
realiseren van doelmatigheidswinst een forse bijdrage kan leveren aan het beperken van de
uitgaven aan ouderenzorg. Om de gedachten te bepalen: bij een additionele productiviteitswinst
van 1% in enig jaar ontstaat een besparing van ca €180 mln. in 2029, indien naast
productiviteitswinst ook kapitaallasten worden betrokken, levert 1% doelmatigheidswinst in enig
jaar een besparing van €240 mln. op.84
Tabel 4.3: Overzicht doelmatigheidsmaatregelen
Budgettair effect in 2029
Maatregelen
A1. Inzetten op gebruik van arbeidsbesparende technologieën

-PM

A2. Benchmarking
A3. Ongecontracteerde zorg in de wijkverpleging tegengegaan
A4. Invoeren objectief verdeelmodel gemeentefonds

-45 tot -70
-PM

A1. Inzetten op gebruik van arbeidsbesparende technologieën
Er zijn verschillende stappen die genomen kunnen worden om de inzet van arbeidsbesparende
technologieën te bevorderen. We schetsen hier de belangrijkste stappen:85
a) Aanpassen kwaliteitseisen
Kwaliteitseisen m.b.t. de personeel-clientverhouding kunnen worden aangepast bij de inzet van
technologie, zoals digitale zorgtoepassingen. Technologie kan in potentie namelijk zorgen voor een
toename van de arbeidsproductiviteit: de zorg kan op hetzelfde kwaliteitsniveau geleverd worden
met een lagere personeel-clientverhouding dankzij de inzet van technologie. Deze maatregel
maakt het mogelijk dat personeel op andere, meer effectieve, plaatsen ingezet kan worden, wat
goed is voor de personele en financiële houdbaarheid. Bij het Coalitieakkoord is reeds meer ruimte
gecreëerd voor een andere interpretatie van het Kwaliteitskader (en dus de personeelsnorm), deze
maatregel gaat verder in die richting. Aanpassing van het Kwaliteitskader is een bevoegdheid van
het veld. Daarnaast is het ook van belang om op een andere manier te gaan werken, onder andere
door het herijken van taken en functies, het flexibel inzetten van zorgpersoneel en een beweging
naar “bekwaam is inzetbaar”.

In 2029 zijn de uitgaven aan ouderenzorg na coalitieakkoord €24 mld (zie tabel 4.2) De uitgaven aan ouderenzorg bestaan voor ca
75% uit personeelsuitgaven. 1% productiviteitswinst bedraagt daarmee € 180 mln (=(0,75*24000)/100); 1% doelmatigheidswinst
€240 mln (=24000/100).
85
Zie de bijlage 5 “Notitie arbeidsbesparende technologieën in de ouderenzorg” voor een uitgebreidere analyse en meer mogelijke
maatregelen.
84

IBO OUDERENZORG

39

b) Eenmalig toetsen op effectiviteit (arbeidsbesparende) technologie
Momenteel moeten aanbieders die een eerder goedgekeurde toepassing willen inzetten vaak bij
een andere zorgverzekeraar of zorgkantoor nieuwe businesscases indienen of aanvullende eisen
uitwerken. De afspraak kan tussen partijen worden gemaakt dat een digitale zorgtoepassing maar
een keer bewezen effectief hoeft te zijn voordat aanbieders deze vergoed krijgen. Het Rijk dringt
er bij de zorgkantoren en zorgverzekeraars op aan dat zij komen tot een proces waarbij een
innovatie niet per zorgkantoor of zorgverzekeraar opnieuw hoeft te worden getoetst als deze
eerder geschikt is bevonden. Dit proces kan ervoor zorgen dat inkoop van en investeringen in
innovatie sneller en efficiënter gebeuren. Het is daarbij van belang dat dit door alle partijen
gebruikt gaat worden.
c)

Standaardiseren gegevensuitwisseling

In het coalitieakkoord zijn structurele middelen opgenomen voor het standaardiseren van
gegevensuitwisseling. Er wordt gekeken naar de meest doelmatige modaliteit. Er wordt ingezet op
eenheid van taal (Wegiz), generieke functies en landelijke ICT-infrastructuur. Daarnaast kunnen
mensen hun eigen gezondheidsinformatie inzien via één landelijke persoonlijke
gezondheidsomgeving (pgo). Deze beleidsoptie vergt initieel investeringen. Het vorige kabinet
heeft op dit onderwerp het wetsvoorstel Elektronische Gegevensuitwisseling Zorg (Wegiz) naar de
Tweede Kamer gezonden.86
d) Minder vrijblijvendheid zorginkoop
Om gebruik van (digitale) technologie echt van de grond te krijgen kan het onderdeel worden van
afspraken die er tussen zorgkantoren/zorgverzekeraars met de aanbieders worden gemaakt.
Belangrijke spelers hierbij zijn de zorgverzekeraars/zorgkantoren die dit moeten meenemen in hun
inkoopbeleid in de vorm van “pas toe of leg uit”. Zorgkantoren kunnen zorgaanbieders bij de
inkoop van zorg aanspreken op het gebruik van bewezen effectieve innovaties (bewezen arbeidsof kostenbesparend). De rijksoverheid kan hen hierin stimuleren en waar nodig ruimte geven. Een
belangrijke randvoorwaarde is wel dat er voldoende kennisdeling is over bewezen effectieve
innovaties.
A2. Benchmarking
De Wlz kent beperkte inherente doelmatigheidsprikkels, dit geldt dus ook voor de sector
Verpleging en Verzorging (V&V). Om doelmatiger werken in de V&V sector te bevorderen kan voor
benchmarking gekozen worden. Bij benchmarking worden, in dit geval, verpleeghuizen met elkaar
vergeleken wat prestaties en kosten betreft. Benchmarking kan op verschillende manieren worden
vormgegeven. Er bestaan zachte vormen van benchmarking, waarbij bijvoorbeeld alleen
verschillen inzichtelijk worden gemaakt en hardere vormen, waarbij deze waargenomen verschillen
bijvoorbeeld gebruikt worden bij het zorginkoopproces of de tarifering. Hoe verfijnder en harder de
benchmark is, hoe meer van de potentiële doelmatigheidswinst in theorie benut kan worden. De
grootste opbrengst kan worden gehaald met een harde benchmark die gecombineerd wordt met
individuele tariefstelling die de onderlinge verschillen tussen zorgaanbieders (verpleeghuizen) in
dezelfde omstandigheden inzichtelijk maakt, zodat de zorgaanbieders hun eigen kosten met die
van andere, vergelijkbare zorgaanbieders kunnen vergelijken (hierna ook: hun ‘peers’). De
zorgkantoren kunnen dan vervolgens met zorgaanbieders binnen een door de NZa gereguleerde
tariefruimte (de gegeven bandbreedte op basis van de integrale vergelijking) over de individuele
tariefafspraken onderhandelen en afspraken maken met minder efficiënte zorgaanbieders om de
86

Dit wetsvoorstel heeft echter een andere aanpak dan de hierboven beschreven beleidsopties, waarin er niet wordt gekozen voor een
landelijk systeem.

IBO OUDERENZORG

40

zorg doelmatiger te gaan leveren. Deze vorm van benchmarking is in principe uitvoerbaar mits
voldaan aan de noodzakelijke randvoorwaarden.
Een dergelijke vorm van benchmarking is echter nog niet eerder daadwerkelijk ingevoerd dus er
resteren belangrijke risico’s wat betreft de (juridische) uitvoerbaarheid. Zo zal naast de
deugdelijkheid van het vastgestelde tarief ook moeten worden onderbouwd waarom
zorgaanbieders als ‘peers’ zijn te beschouwen en op basis van welke kenmerken dit is bepaald. Dit
brengt extra bewijslast voor de NZa met zich mee. Bovendien zal de datakwaliteit verbeterd
moeten worden en moet voorkomen worden dat er een race to the bottom ontstaat op kwaliteit
(bijvoorbeeld via inspectie van de instellingen die als peer dienen). Verder is er een nadere
mededingingsrechtelijke analyse nodig, onder meer naar de mogelijkheden en onmogelijkheden bij
het delen van bedrijfseconomische informatie tussen zorginstellingen. Ook zijn er wetswijzigingen
nodig. Enerzijds een wetswijziging van de Wlz om gegevensuitwisseling tussen de NZa, Wlz
uitvoerders en zorgaanbieders mogelijk te maken en anderzijds een wetswijziging van de Wet
marktordening gezondheidszorg om het mogelijk te maken dat de NZa nieuwe tariefsoorten (zoals
minimum- of maximumtarieven respectievelijk bandbreedtetarieven) per aanbieder kan bepalen.
Gelet op de grote impact die een dergelijke wijziging van de bekostiging kan hebben op de
betreffende zorginstellingen en daarmee op de beschikbaarheid van zorg zal gerekend moeten
worden met een overgangsperiode voordat de effecten van deze wijziging van de bekostiging
zichtbaar kunnen worden.
A3. Ongecontracteerde zorg in de wijkverpleging tegen gaan
Zorgverzekeraars zijn op grond van artikel 13 van de Zvw verplicht ook verzekerde zorg die zij
niet hebben gecontracteerd te vergoeden voor hun verzekerden. Met name binnen de
wijkverpleging komt dit voor. Uit onderzoek blijkt dat voor een vergelijkbare cliënt in 2017 bij een
niet-gecontracteerde zorgaanbieder gemiddeld 2,7 keer meer uren per maand gedeclareerd
worden dan bij een gecontracteerde zorgaanbieder.87 Het vorige kabinet heeft ingezet op het
terugdringen van ongecontracteerde zorg. In de wijkverpleging lijkt dit succesvol. Het percentage
cliënten dat ongecontracteerde zorg kreeg in de wijkverpleging is gedaald van 5,6% in 2018 tot
3,3% (18.000 cliënten) in 2020; in termen van kosten van 9,0% tot 5,1% (€138 mln.). 88 Om de
ongecontracteerde zorg verder te beperken kan artikel 13 worden geschrapt voor de
wijkverpleging, de indicatiestelling worden aangepast of de vergoeding voor ongecontracteerde
worden beperkt. Het aanpakken van ongecontracteerde zorg draagt bij aan de doelmatige inzet
van schaars personeel.
A4. Weghalen perverse prikkel in het gemeentefonds
Een aanpassing van de systematiek van het gemeentefonds door rekening te houden met het
aandeel ouderen binnen een gemeente met en zonder Wlz-indicatie zorgt voor een eerlijkere en
meer doelmatige verdeling van Wmo-middelen. Gemeenten van wie een relatief groter deel van
hun (zeer) ouderenpopulatie geen Wlz-indicatie heeft, krijgen dan relatief meer middelen dan
gemeenten die relatief veel (zeer) ouderen hebben met een Wlz-indicatie. Deze maatregel
ontmoedigt afwenteling richting Wlz en beloont inspanningen van gemeenten om ouderen te
ondersteunen en zo langer zelfstandig te kunnen wonen.89

Vektis (2019) Ontwikkeling (niet-)gecontracteerde wijkverpleging 2016–2018. Vektis Rapport, 3 september 2019.
Omvang niet-gecontracteerde wijkverpleging daalt | Vektis.nl
89
Alders P, Schut FT (2021). Gemeenten verschuiven zorgkosten naar de Wet langdurige zorg. ESB, 106(4803), 524-527.
87
88

IBO OUDERENZORG

41

4.5.2

CATEGORIE B: MAATREGELEN DIE DE TOEGANG TOT COLLECTIEF GEFINANCIERDE ZORG EN
ONDERSTEUNING OF BEPERKEN

In tabel 4.4 zijn een vijftal pakketmaatregelen opgenomen, die onder de tabel nader worden
toegelicht.
Tabel 4.4: Overzicht maatregelen die toegang tot collectief gefinancierde zorg beperken
Maatregelen

Budgettair effect in 2029

B1. Opheffen pakketverschillen mondzorg Wlz en Zvw voor zzp’s

-25*

verpleging en verzorging
B2. Schrappen huishoudelijke hulp

-675*

B3. Schrappen aanspraak dagbesteding voor zzp’s Verpleging en

-485*

Verzorging in de Wlz
B4. Extramuraliseren zzp VV 4

-320

B5. De Wlz wordt beperkt tot zorg en ondersteuning op

-PM

verpleegzorgplekken; de extramurale Wlz-zorg en ondersteuning
gaat naar Wmo en Zvw met een maximum
* De maatregel treft niet alleen ouderen.

B1. Opheffen pakketverschillen Wlz en Zvw (mondzorg)
Intramurale Wlz-cliënten met behandeling krijgen niet langer mondzorg vergoed vanuit de Wlz.
Mondzorg kan alleen nog verzekerd worden vanuit de bijzondere tandheelkundige zorg en de
aanvullende verzekering van de Zvw of kan door de cliënt zelf worden betaald. Er treedt een
besparing op omdat de aanspraken op mondzorg binnen de Zvw minder ruim zijn dan die in de
Wlz. Alle Wlz-cliënten met een zzp VV gaan zelf hun mondzorg organiseren en betalen. Vanuit het
verzekeringsprincipe en het principe van rechtsgelijkheid is het verdedigbaar dat de aanspraak
mondzorg uit het pakket wordt geschrapt. Er gaat echter wel een preventieve werking uit van
mondzorg. Indien ouderen hun mondzorg niet goed georganiseerd hebben of niet kunnen betalen,
kan dit bredere medische gevolgen hebben op een later moment. Daar staat wel tegenover dat de
gemiddelde verblijfsduur van ouderen in de Wlz met verblijf relatief kort is en de trend is dat de
verblijfsduur eerder af- dan toeneemt. De maatregel treft echter ook cliënten die jonger zijn dan
65 jaar en gemiddeld een langere verblijfsduur hebben. Met name bij de jongere cliënten kan de
maatregel tot hogere zorgkosten op de langere termijn leiden indien cliënten niet zelf hun
mondzorg organiseren.
B2. De huishoudelijke hulp valt niet meer onder de Wmo90
Mensen worden zelf verantwoordelijk voor huishoudelijke hulp; zij kunnen hiervoor hun eigen
sociale netwerk inschakelen of de huishoudelijke hulp zelf inkopen. Voor mensen die het verlies
aan huishoudelijke hulp niet kunnen opvangen, kan overwogen worden een vangnet te creëren.
Alternatief is om de inkomensafhankelijke eigen bijdrage zodanig te verhogen dat circa 70% van
de gebruikers de volledige kostprijs gaan betalen.91 Het voordeel van deze alternatieve variant is
dat het relatief eenvoudig binnen het huidige stelsel kan worden uitgevoerd en dat mensen die het
wel kunnen betalen maar niet kunnen organiseren ook geholpen zijn. De maatregel richt zich op
alle doelgroepen die huishoudelijke hulp ontvangen binnen de Wmo en is dus breder dan de
ouderenzorg. Dit geldt ook voor het alternatief. Mogelijk ongewenst neveneffect van deze
Deze maatregel komt overeen met maatregel 75 variant A uit Zorgkeuzes in Kaart (ZiK) 2020. Het IBO heeft gebruik gemaakt van de
uitwerking en doorrekening in ZiK.
91
Het alternatief is niet doorgerekend. De budgettaire opbrengst van het alternatief kan kleiner zijn dan het bedrag dat is vermeld in
tabel 4.4.
90

IBO OUDERENZORG

42

maatregel is dat er een weglekeffect optreedt richting Wlz. Daarnaast kan het leiden tot een
grotere (en duurdere) zorg en ondersteuningsvraag op een later moment. De huishoudelijke hulp
die wekelijks bij een oudere over de vloer komt heeft ook een (vroeg)signalerende rol. Een
vangnet draagt eraan bij weglek en zorgmijding te mitigeren. Tekorten aan huishoudelijk
personeel zijn er niet of nauwelijks. Het gaat om werk waarvoor weinig scholing nodig en waar
voor de (ouderen)zorg geen groot knelpunt zit. Daarom zal de maatregel nauwelijks effect hebben
op de personele houdbaarheid.
B3. Schrappen aanspraak dagbesteding in de Wlz voor zzp’s verpleging en verzorging92
Wlz-cliënten met een zzp VV krijgen geen collectief gefinancierde dagbesteding meer, maar
moeten dit privaat financieren of zijn hiervoor aangewezen op mantelzorg of vrijwillige inzet vanuit
de omgeving. Dit geldt voor alle leveringsvormen. De extramurale Wlz-cliënten (met een mpt, pgb
of vpt) kunnen een beroep doen op de algemene voorzieningen uit de Wet maatschappelijke
ondersteuning (Wmo). Algemene voorzieningen staan ook open voor mensen met een Wlzindicatie. Dit geldt niet voor intramurale cliënten. Cliënten die uitwijken naar de Wmo voor
dagbesteding moeten de eigen bijdrage van de Wmo betalen naast de eigen bijdrage in de Wlz. Bij
het bepalen van de budgettaire opbrengst is rekening gehouden met weglek richting Wmo.
Voor toekomstige cliënten93 betekent de maatregel een achteruitgang in de hoeveelheid zorg die
zij ontvangen ten opzichte van de huidige cliënten. Dit zal, afhankelijk van mogelijkheid van de
cliënt en/of gemeente94 om dagbesteding zelf te organiseren en te bekostigen, leiden tot een
verlies van de kwaliteit van leven, onder andere toename van eenzaamheid. Ook kunnen
vervangende zorgvragen ontstaan. Daarnaast wordt de informele en formele zorgverlener een
moment van “rust” ontnomen, als de zorgbehoevende naar de dagbesteding gaat. Het personeel in
verpleeghuizen krijgt minder werk doordat dagbesteding niet meer wordt aangeboden. Echter het
personeel behoudt haar toezichttaak voor de cliënten, die door het wegvallen van de dagbesteding
zwaarder kan worden. Het positieve effect van de maatregel op de financiële en personele
houdbaarheid wordt hierdoor beperkt.
De maatregel beperkt zich niet tot de ouderenzorg, maar treft ook cliënten die jonger zijn dan 65
jaar en waarvoor de impact op hun kwaliteit van leven mogelijk nog groter is.
B4. Extramuraliseren zzp VV495
Cliënten met een zorgzwaarteprofiel (zzp) VV4 krijgen niet langer toegang tot de Wlz, maar
ontvangen hun zorg en ondersteuning vanuit de Wmo en Zvw. Punt van aandacht is dat met name
het toezicht in de thuissituatie goed geregeld moet worden. In de praktijk is door wachtlijsten deze
extramuralisatie al gaande. Deze trend wordt door de regeerakkoord maatregel scheiden wonen en
zorg versneld. In de praktijk betekent dit dat ouderen met een zzp VV4 geen verpleegzorgplek
meer kunnen krijgen en ontstaat er druk om een hogere indicatie te krijgen. In plaats van een
gehele bestaande zzp geen toegang meer te geven tot de Wlz, zou ook gekeken kunnen worden of
de toegangscriteria voor de Wlz moeten worden aangepast. De maatregel heeft tot gevolg dat
relatieve zware cliënten langer zorg en ondersteuning vanuit de Wmo en Zvw blijven ontvangen.

Deze maatregel komt overeen met BMH maatregel 39. Het IBO heeft gebruik gemaakt van de doorrekening uit de BMH.
Het ligt in de rede om voor zittende cliënten een overgangsregeling te treffen.
94
In de berekening van het budgettaire effect is rekening gehouden met een weglek richting Wmo van 50%. Wlz cliënten die gebruik
maken van dagbesteding vanuit de Wmo, moeten hier wel een eigen bijdrage voor betalen naast de eigen bijdrage die zij voor gebruik
van de Wlz betalen.
95
De maatregel is onderdeel van ZiK maatregel 19. Aangezien de extramuralisatie van VV4 al gaande is, is een afslag toegepast op de
berekende opbrengst in ZiK. Om deze redenen wordt de opbrengst niet verhoogd voor de toegenomen zorgvraag.
92
93

IBO OUDERENZORG

43

Daarmee doet de maatregel niet veel voor de personele houdbaarheid. Het budgettaire effect van
de maatregel is het gevolg van het feit dat mensen die langer thuis blijven wonen hun eigen
woonlasten betalen.
B5. De Wlz wordt beperkt tot zorg en ondersteuning op verpleegzorgplekken en de extramurale
Wlz-zorg en ondersteuning gaat naar Wmo en Zvw met een maximum
Deze beleidsoptie is een combinatie van meerdere maatregelen en bouwt voort op een
aanbeveling van de commissie Toekomst Zorg Thuiswonende Ouderen (TZTO) om van de Wlz een
“instellingswet” te maken.96 De beleidsoptie verschuift zorg van het ene naar het andere
zorgstelsel en kan daarmee gezien worden als een “stelselwijziging” binnen de bestaande stelsels.
De beleidsoptie is een combinatie van een pakketmaatregel en een doelmatigheidsmaatregel.
De Wlz wordt beperkt tot zorg en ondersteuning op verpleegzorgplekken (zorg met verblijf en
vpt). Mpt’s en Wlz-pgb’s waarbij zorg en ondersteuning wordt geleverd in een intramurale of
geclusterde setting (kleinschalige woonvoorzieningen) worden omgezet naar vpt. Dit leidt tot
hogere zorguitgaven. De leveringsvormen mpt en pgb verdwijnen uit de Wlz. Extramurale
ouderenzorg wordt niet langer geleverd vanuit de Wlz (als pgb of mpt), maar uitsluitend vanuit de
Wmo en Zvw. Gemeenten en zorgverzekeraars worden de enige zorginkopers van extramurale
zorg. Zij hebben door hun risicodragendheid een prikkel tot doelmatigheid, die de zorgkantoren
niet hebben. Daarbij komt dat ook de afwentelmogelijkheid richting Wlz voor gemeenten en
zorgverzekeraars wordt verkleind. Voor ouderen die een Wlz-indicatie krijgen, verandert er niets
totdat zij terecht kunnen op een verpleegzorgplek. Zij kunnen tot die tijd hun vertrouwde
zorgverleners vanuit de Wmo en Zvw houden. De hoeveelheid zorg die vanuit Wmo en Zvw wordt
geleverd wordt gemaximeerd op de hoeveelheid zorg die verleend zou worden in het vergelijkbare
zzp in de Wlz. Maximering van de zorg en ondersteuning in de Wmo en Zvw moet eraan bijdragen
dat zorg doelmatig wordt gegeven, een zorgval wordt voorkomen en de toegang tot schaars
zorgpersoneel wordt geborgd. De toeslag voor Extra Kosten Thuis (EKT) in de Wlz, waarmee de
zorgval wordt gemitigeerd bij overgang naar de Wlz, wordt bespaard. Maximering in de Zvw kan
ook helpen bij het tegengaan van ongecontracteerde zorg. Voor toekomstige cliënten kan de
maximering van zorg en ondersteuning in de Wmo en Zvw ertoe leiden dat zij minder zorg en
ondersteuning krijgen dan vergelijkbare huidige cliënten. De maximering kan betekenen dat meer
cliënten met dezelfde middelen (uitgaven en schaars personeel) geholpen kunnen worden met
minder zorg en ondersteuning per cliënt. Cliënten die dit kunnen organiseren en betalen kunnen
zelf extra zorg en ondersteuning boven het maximum inkopen.
De maatregel heeft een positief effect op de financiële houdbaarheid omdat de EKT vanwege de
zorgval bespaart kunnen worden. Het effect op de maatschappelijke houdbaarheid is tweeledig.
Van het maximeren van zorg en ondersteuning gaat een negatief effect uit. Anderzijds zorgt dit er
juist voor dat meer mensen toegang tot schaars zorgpersoneel krijgen en dat de uitgaven dalen.

4.5.3

CATEGORIE C: EIGEN BETALINGEN

Uit de analyse in hoofdstuk 3 komen een aantal patronen naar voren die een verandering in het
regime van eigen betalingen motiveren. Allereerst verbetert de inkomens- en vermogenspositie
van ouderen naar verwachting in de toekomst, terwijl de verschillen in inkomen en vermogen
tussen ouderen juist toenemen. Ten tweede volgt uit de analyse dat verschillende soorten
vermogen ongelijk behandeld worden binnen de huidige systematiek van eigen betalingen. Ten

96

De aanbevelingen van de commissie TZTO zijn niet doorgerekend en vragen nog om een nadere uitwerking. Dat geldt ook de
beleidsoptie zoals hij hier is gepresenteerd. Het gaat om een majeure wijziging met grote (juridische) uitvoeringsconsequenties.

IBO OUDERENZORG

44

derde blijkt uit de analyse dat een aantal prikkels binnen de systematiek van eigen betalingen
anders ingericht kan worden.
In onderstaande tabel staat een aantal maatregelen die een aanpassing van de eigen bijdragen
systematiek voorzien. Hiervoor is voor de meeste maatregelen uitsluitend het effect op de eigen
bijdragen opbrengsten berekend. Voor alle maatregelen zijn echter ook gedragseffecten te
verwachten; afhankelijk van de maatregel (of een combinatie aan maatregelen) kunnen deze
leiden tot een besparing op zorguitgaven (bijv. indien de zorgvraag wordt uitgesteld of verplaatst
naar lichtere vormen van zorg en ondersteuning) of een intensivering van de zorguitgaven
(bijvoorbeeld als er weglek optreedt richting duurdere vormen van zorg). Deze gedragseffecten,
evenals eventuele mutaties van uitvoeringskosten, zijn niet gekwantificeerd. De hoogte van de
budgettaire opbrengst is daarnaast afhankelijk van de nadere uitwerking van scheiden wonen en
zorg. Daarnaast is niet gekeken naar een eventuele stapeling van eigen bijdragen en mogelijke
gedragseffecten die daaruit naar voren komen.
Het budgettaire effect wat toegerekend kan worden aan ouderen is voor een aantal maatregelen
kleiner dan wat er in de tabel is opgenomen. De eigen bijdragen systematiek is namelijk van
toepassing op alle cliënten die zorg of ondersteuning gebruiken. Dit betekent dat een wijziging van
de systematiek zowel effect heeft op de oudere als jongere cliëntenpopulatie. Daarnaast werken
wijzigingen in de intramurale HEB-LEB-systematiek in de Wlz een-op-een door op Wmo beschermd
wonen, omdat hier dezelfde systematiek van toepassing is. In de tabel zijn de totale budgettaire
effecten voor alle cliënten met de betreffende eigen bijdragen opgenomen, dus ook van 65minners en de gebruikers van beschermd wonen.
De maatregelen zijn niet getoetst op (juridische) uitvoerbaarheid. Tevens moet er voor
maatregelen die voorzien in aanpassing van de systematiek (dus anders dan een aanpassing van
een bestaande parameters) rekening gehouden worden met een implementatietermijn van enkele
jaren.
Tabel 4.5: Overzicht maatregelen eigen betalingen beter richten en/of verhogen
Maatregelen

Budgettair effect in 2029

C1. Vermogen zwaarder meewegen
C1a. Verhogen vermogensinkomensbijtelling (VIB) naar 8%

-75 – PM

C1b. Marginaal tarief niet meetellen over grondslag VIB

-80 – PM

C1c. Compensatie vervallen ouderentoeslag afschaffen

-30 – PM

C2. Gelijke behandeling vermogen
C2a. Vermogen in eigen woning en box 3-vermogen gelijk behandelen,
alleen bij HEB (variant 1) 97

PM -250

C2a. Vermogen in eigen woning en box 3-vermogen gelijk behandelen, bij
alle leveringsvormen (variant 2) 98

PM -345

C2b. Box 2- en box 3-vermogen gelijk behandelen

-85 – PM

C3. Prikkels binnen het stelsel
C3a: Afschaffen aftrekpost bijdrageplichtig inkomen mpt/pgb

PM -20

In de berekening is geen rekening gehouden met de samenloop tussen vermogen in box 3 en de overwaarde van de eigen woning.
Voor een deel van de cliënten zal niet de volledige overwaarde van de eigen woning in de eigen bijdrage meetellen, omdat zij nog niet
het volledige heffingsvrije bedrag verzilveren op het box 3-vermogen. Hierdoor zal de budgettaire opbrengst kleiner zijn.
98
Zie voetnoot 3.
97

IBO OUDERENZORG

45

C3b: Vervangen abonnementstarief door inkomensafhankelijke eigen
bijdrage99
C3c: Eigen bijdrage wijkverpleging100

-300
-275 + PM

C1. Vermogen zwaarder meewegen
De drie onderstaande maatregelen verhogen de eigen bijdragen voor cliënten met vermogen
(boven de vrijstelling). Hierdoor zullen de eigen bijdragen opbrengsten toenemen. Daar staat
tegenover dat hogere eigen bijdragen een negatief effect hebben op de koopkracht van cliënten en
leidt tot een hogere stapeling van eigen bijdragen. Cliënten met vermogen gaan relatief meer
betalen dan cliënten zonder vermogen. Daarnaast is het waarschijnlijk dat er een gedragseffect zal
optreden; cliënten zullen proberen langer thuis te blijven wonen, gebruik te maken van
goedkopere vormen van zorg of een groter beroep doen op mantelzorg. Dit kan effecten op de
kwaliteit van leven en het aantal (gezonde) levensjaren hebben. Daarnaast kan er een sterkere
prikkel ontstaan vermogen te verschuiven naar derden of andere manieren te benutten de eigen
betalingen te ontwijken (bijvoorbeeld via box 2 of de eigen woning). Tevens ontmoedigen de
maatregelen om te sparen.
C1a. Verhogen VIB naar 8%
In de huidige situatie wordt voor de berekening van de eigen bijdragen in de Wlz en Wmo
beschermd wonen naast het verzamelinkomen, rekening gehouden met de
vermogensinkomensbijtelling (VIB). De VIB is gelijk aan 4% van de rendementsgrondslag boven
de vrijstelling. Deze maatregel verhoogt de VIB van 4% naar 8%, waarmee de verlaging van de
VIB uit 2019 wordt teruggedraaid.101 Hierdoor gaat een groter deel van het vermogen meetellen in
de berekening van de eigen bijdragen Wlz en Wmo beschermd wonen.
C1b. Marginaal tarief niet meetellen over grondslag VIB
In de huidige situatie wordt voor de berekening van de lage eigen bijdrage in de Wlz en Wmo
beschermd wonen gerekend met 10% (het marginaal tarief) van de som van het verzamelinkomen
en de VIB. Doordat het marginaal tarief ook doorwerkt op de VIB, bekent dit dat vermogen feitelijk
voor 0,4% (10% * 4%) meetelt. Deze maatregel zorgt ervoor dat het marginaal tarief alleen nog
wordt berekend over het verzamelinkomen en niet langer over de VIB. Hierdoor gaat het
vermogen zwaarder meewegen in de berekening van de lage eigen bijdrage in de Wlz en Wmo
beschermd wonen.
C1c. Compensatie vervallen ouderentoeslag afschaffen
Tot 2016 kende de fiscaliteit de zogenoemde ouderentoeslag. Aow-gerechtigden met geen/weinig
aanvullend pensioen maar wel vermogen hadden recht op een extra vermogensvrijstelling. Dit
leidde tot het betalen van minder belasting voor deze groep en ook het verzamelinkomen daalde
door de ouderentoeslag. In 2016 kwam de ouderentoeslag te vervallen. Doorwerking op de hoogte
van de eigen bijdrage werd als onwenselijk gezien. Daarom is binnen de systematiek van de eigen
bijdragen (Wlz en Wmo beschermd wonen) de zogenoemde Compensatie Vervallen
Ouderentoeslag (CVO) geïntroduceerd. De CVO beoogt de doorwerking in de hoogte van de eigen
bijdrage te mitigeren. Sinds de introductie van de CVO is het heffingsvrije vermogen voor alle
burgers fors verhoogd. Ook is de VIB van 8% naar 4% verlaagd. Daarmee vervalt de noodzaak
van de CVO grotendeels. Ook kent de regeling technische imperfecties waardoor sprake kan zijn
van overcompensatie. Dit kan betekenen dat het hebben van vermogen tot een lagere in plaats
van een hogere eigen bijdrage leidt.

In de berekening is rekening gehouden met de voorgenomen invoering van de eigen bijdrage voor huishoudelijke hulp.
Zie voor meer informatie ZIK, maatregel 68 “Invoeren eigen bijdrage voor wijkverpleging”, variant C.
101
Het voorgaande kabinet heeft een pakket aan maatregelen genomen om de stapeling van zorgkosten te beperken. De halvering van
de vermogensinkomensbijtelling van 8% naar 4% was één van de maatregelen in dit maatregelenpakket.
99

100

IBO OUDERENZORG

46

C2. Gelijke behandeling vermogen
De onderstaande maatregelen verhogen de eigen bijdragen voor cliënten met eigenwoningbezit
(specifiek: diegenen met overwaarde in de eigen woning) of cliënten met vermogen in box 2 en
vergen een aanpassing van de systematiek. Door deze maatregelen zal de opbrengst van de eigen
bijdragen toenemen. Daar staat tegenover dat hogere eigen bijdragen een negatief effect hebben
op de koopkracht van deze cliënten en leidt tot een hogere stapeling van eigen bijdragen. Een deel
van de cliënten met overwaarde in de eigen woning of vermogen in box 2 gaan relatief meer
betalen dan cliënten zonder deze vormen van vermogen. Hoewel de koopkrachteffecten van het
meenemen van de overwaarde van de eigen woning worden gedempt door de opbouw van een
claim die na overlijden wordt verrekend, stijgen de eigen bijdragen per cliënt fors.
Het is zeer waarschijnlijk dat deze maatregelen tot gedragseffecten leiden; cliënten zullen
proberen langer thuis te wonen, gebruik maken van goedkopere vormen van zorg, waar mogelijk
een groter beroep doen op mantelzorg of financiële constructies onderzoeken om de eigen bijdrage
te ontwijken. Ook kunnen deze maatregelen leiden tot zorgmijding en daarmee een verlies aan
kwaliteit van leven en/of (gezonde) levensjaren. In zoverre noodzakelijke zorg wordt vermeden
kan dit ook leiden tot hogere zorguitgaven. Dit geldt in het bijzonder voor kwetsbare groepen.
Maatregel C2a verkleint de prikkel om een woning zo laat mogelijk te verkopen zodat deze zo lang
mogelijk buiten de eigen bijdrage blijft (in het geval van opname in een zorginstelling), maar
verkleint ook de prikkel om af te lossen op een hypotheek. Ook wordt het aantrekkelijker om de
overwaarde in de eigen woning op te nemen voor consumptie, bijvoorbeeld via een
omkeerhypotheek. Specifiek bij variant 1 van de eerste maatregel zullen vermogenden naar
verwachting de hogere eigen bijdragen vermijden door in te stromen in een vpt. Voor beide
maatregelen dient het CAK specifieke gegevens met betrekking tot de overwaarde van de eigen
woning en/of vermogen in box 2 te ontvangen.
C2a. Vermogen in eigen woning en box 3 gelijk behandelen (in combinatie met Iers model)
In de huidige eigen bijdrage systematiek voor de Wlz en Wmo beschermd wonen worden
verschillende soorten vermogen ongelijk behandeld (overigens conform de huidige fiscaliteit); het
vermogen in de eigen woning wordt enkel voor cliënten die in een zorginstelling verblijven (en die
daarvoor de hoge eigen bijdrage betalen) met een vertraging van twee tot vier jaar betrokken bij
de grondslag voor de VIB. De overwaarde van de eigen woning telt namelijk pas mee in de VIBgrondslag als deze overgaat naar box 3. Als de cliënt thuis Wlz-zorg gebruikt of de partner thuis
blijft wonen blijft de eigen woning onderdeel van box 1. Door het volgen van dit fiscaal
onderscheid werkt het vermogen in de eigen woning dus anders door in de berekening van eigen
bijdragen dan vermogen in box 3. In deze maatregel wordt de overwaarde van de eigen woning
onderdeel van de grondslag voor de VIB in de Wlz en Wmo beschermd wonen. Door de
overwaarde van de eigen woning als belastbaar vermogen mee te nemen in de berekening van de
eigen bijdragen, wijkt de maatregel af van de fiscale behandeling van de eigen woning. Aangezien
dit mogelijk tot liquiditeitsproblemen leidt, wordt in deze maatregel de opbouw van een claim van
de overheid bij de cliënt gefaciliteerd door de overheidspartij die de eigen bijdrage int (het CAK)
en wordt deze claim bij de verkoop van de woning vereffend. Dit wordt doorgaans het Iers model
genoemd.
Deze maatregel kent twee varianten: variant 1 waarbij de overwaarde van de eigen woning alleen
mee gaat tellen in de berekening van de eigen bijdragen voor cliënten die in een zorginstelling
verblijven en hiervoor de hoge eigen bijdrage betalen (en dus geen woon- en onderhoudslasten
meer hebben) en variant 2 waarbij deze maatregel op alle leveringsvormen van toepassing is. Een
alternatieve variant zou kunnen zijn om ook de maximum eigen bijdrage aan te passen. De
budgettaire opbrengst van de maatregel zal dan toenemen.
In de berekening van de eigen bijdragen telt vermogen vanaf het startmoment van het
zorggebruik mee. Voor zowel inkomen als vermogen wordt naar gegevens uit het jaar t-2
IBO OUDERENZORG

47

gekeken. Deze maatregel zorgt ervoor dat de overwaarde in de eigen woning ook vanaf het
startmoment van zorggebruik gaat meetellen. De Belastingdienst en/of het CAK dient dit daarvoor
te registreren. Tevens dient verder onderzocht te worden hoe de overwaarde van een eigen
woning als zodanig “gelabeld” kan worden; als dit namelijk niet gebeurt en de cliënt het huis
verkoopt, dan verplaatst het vermogen zich naar box 3 en werkt het hogere vermogen met een
vertraging van 2 jaar (vanwege t-2 systematiek) door in de eigen bijdrage. Er dient nader
onderzoek gedaan te worden hoe er omgegaan dient te worden met de situatie waarin de
overwaarde in de eigen woning daalt.
C2b. Vermogen in box 2 en box 3 gelijk behandelen
In de huidige eigen bijdrage systematiek voor de Wlz en Wmo beschermd wonen worden
verschillende soorten vermogen ongelijk behandeld; voor de grondslag voor de VIB wordt enkel
gekeken naar vermogen in box 3. Deze maatregel voegt vermogen in box 2 toe aan de grondslag
voor de VIB. Daarmee worden verschillende vormen van vermogen meer gelijk belast en wordt
een mogelijkheid tot het ontwijken van eigen bijdragen beperkt. De uitvoerbaarheid van de
maatregel hangt af van registratie van box2-vermogen via een register van aandeelhouders of een
andere manier van registratie van vermogen in box 2.
C3. Prikkels binnen het stelsel
De onderstaande maatregelen verhogen de eigen bijdragen voor (een groot deel van de) cliënten
in de Wlz (met een mpt of pgb), de Wmo (met een maatwerkvoorziening of algemene voorziening
met een duurzame hulpverleningsrelatie) of de Zvw (met wijkverpleging). Hierdoor zullen de eigen
bijdragen opbrengsten toenemen. Daar staat tegenover dat de hogere eigen bijdragen een
negatief effect hebben op de koopkracht van cliënten en leidt tot een hogere stapeling van eigen
bijdragen.
Het is waarschijnlijk dat onderstaande maatregelen een gedragseffect hebben. Het gedragseffect
van een verhoging van de eigen bijdrage voor mpt en pgb kan twee richtingen hebben: cliënten
zullen gebruik proberen te maken van goedkopere vormen van zorg (Zvw/Wmo) waardoor de
zorgkosten zullen afnemen, terwijl voor andere cliënten een vpt relatief aantrekkelijker wordt,
waardoor de zorgkosten zullen toenemen. De verhoging van de eigen bijdrage voor Wmoondersteuning zal er waarschijnlijk toe leiden dat cliënten hun zorgvraag proberen uit te stellen of
gebruik gaan maken van commerciële ondersteuning. Het is niet waarschijnlijk dat de
doorstroming van de Wmo naar de Wlz door deze maatregel wordt beïnvloed.102 Ook kunnen deze
maatregelen leiden tot zorgmijding en daarmee een verlies aan kwaliteit van leven en/of
(gezonde) levensjaren. In zoverre noodzakelijke zorg wordt vermeden kan dit ook leiden tot
hogere zorguitgaven. Dit geldt in het bijzonder voor kwetsbare groepen. Bij invoeren van een
eigen bijdrage voor wijkverpleging is het waarschijnlijk dat cliënten zowel niet-noodzakelijke als
noodzakelijke zorg gaan mijden. Van alle maatregelen is de verwachting dat ze leiden tot een
groter beroep op mantelzorg, wat kan leiden tot meer overbelasting van mantelzorgers.

C3a. Afschaffen aftrekpost bijdrageplichtig inkomen mpt/pgb
De huidige berekening van de eigen bijdragen voor een mpt of pgb houdt rekening met een
aftrekpost op het bijdrageplichtig inkomen (€ 6.695 in 2023), waardoor deze leveringsvormen nu
relatief aantrekkelijk zijn ten opzichte van vpt, met name voor bovenmodale cliënten. Deze
maatregel schaft deze aftrekpost af.
C3b. Vervangen abonnementstarief door inkomensafhankelijke eigen bijdrage
102

In de Monitor Abonnementstarief is onderzocht of cliënten langer in de Wmo blijven en daarmee later doorstromen naar de Wlz
vanwege de relatief lage eigen bijdrage in de Wmo. Dit effect lijkt niet te zijn opgetreden. (BRON derde monitor abonnementstarief:
https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-volksgezondheid-welzijn-ensport/documenten/rapporten/2021/11/15/inhoudelijke-en-financiele-impact-van-het-abonnementstarief-wmo)

IBO OUDERENZORG

48

Op dit moment heeft de Wmo een abonnementstarief van € 19 per maand voor
maatwerkvoorzieningen en algemene voorzieningen met een duurzame hulpverleningsrelatie. Het
abonnementstarief is onafhankelijk van inkomen en vermogen. In deze maatregel wordt het
abonnementstarief in de Wmo vervangen door een inkomens- en vermogensafhankelijke bijdrage
zoals deze van toepassing was voor invoering van het abonnementstarief. 103 Deze maatregel is
een aanvulling bovenop de nog in de te voeren passende eigen bijdrage voor huishoudelijke
hulp.104
C3c. Eigen bijdrage wijkverpleging
In de huidige situatie betalen cliënten met (langdurige) wijkverpleging in de Zvw geen eigen risico
en geen eigen bijdrage. Hierdoor is het kostenbewustzijn voor deze zorgvorm minimaal.
Deze maatregel voert een vaste eigen bijdrage per uur in voor de wijkverpleging met een
inkomensafhankelijk maximum. Hierdoor wordt het verschil in eigen bijdragen tussen de
verschillende stelsels verminderd. De maatregel kan leiden tot zorgmijding. De maatregel zal een
verhoging van de administratieve lasten voor zorgaanbieders en -verzekeraars met zich
meebrengen. Aangezien zorgverzekeraars op dit moment niet over inkomensgegevens van
verzekerden mogen beschikken, wordt ervan uitgegaan dat het CAK de eigen bijdrage gaat innen.
Hiervoor dient rekening gehouden te worden met een ruime implementatietermijn.

4.6

MOGELIJKE KEUZES

Door een sterk vergrijzende samenleving is de opgave voor de ouderenzorg groot. Bij ongewijzigd
beleid nemen de uitgaven aan ouderenzorg en de arbeidsvraag sterk toe richting 2040. Dit is
weinig realistisch. De toekomst van de ouderenzorg is daarom een kwestie van maken van
ingrijpende keuzes of het laten gebeuren van die keuzes. Niets doen is geen optie.
In dit IBO-rapport is hoofdzakelijk de budgettaire opgave van de ouderenzorg inzichtelijk gemaakt.
Bij ongewijzigd beleid stijgen de uitgaven voor de collectief gefinancierde ouderenzorg met 6,6
miljard euro richting 2029. Afhankelijk van het gewenste financiële ombuigingspad is een
besparing nodig van 0,6 (demografie-pad) à 2,7 (bbp-pad) miljard euro in 2029. De IBOwerkgroep schetst met het keuzemenu uit de vorige paragraaf keuzes om invulling te geven aan
deze budgettaire opgave richting 2029. Om op het gewenste financiële pad na 2029 te blijven zijn
aanvullende besparingen nodig.
De IBO-werkgroep maakt onderscheid tussen drie type maatregelen waaruit gekozen kan worden:
maatregelen gericht op (a) een grotere doelmatigheid (b) inperking van het pakket of (c)
verhogen van de eigen betalingen.
Maatregelen die de doelmatigheid verbeteren zullen veelal de voorkeur hebben boven
pakketmaatregelen en verhoging van de eigen maatregelen. Een voordeel van
doelmatigheidsmaatregelen is bovendien dat deze de inzet van schaars zorgpersoneel beperken.
Doelmatigheidsmaatregelen hebben dus belangrijke voordelen.
Op dit moment kent de Nederlandse ouderenzorg zowel een relatief breed collectief gefinancierd
pakket als wel lage eigen bijdragen. Een versmalling van het collectief gefinancierd pakket of
hogere eigen betalingen hebben gevolgen voor de risico’s en verantwoordelijkheden die
(toekomstige) zorgbehoevenden dragen. De keuze tussen maatregelen die het pakket inperken of
Het voorgaande kabinet heeft een pakket aan maatregelen genomen om de stapeling van zorgkosten te beperken. Invoering van het
abonnementstarief in de Wmo was één van de maatregelen in dit maatregelenpakket.
104
De budgettaire opbrengst is aangepast voor de overlap met de passende eigen bijdrage voor huishoudelijke hulp.
103

IBO OUDERENZORG

49

de eigen betalingen verhogen hangt samen met twee fundamentele afwegingen: zorgsolidariteit en
risicosolidariteit. Het relatieve belang van deze twee vormen van solidariteit kan richting geven
aan de keuze tussen (combinaties van) maatregelen die het pakket inperken of de eigen
betalingen verhogen. Een verbetering van gemeenschapskracht kan zorgbehoevenden
ondersteunen bij het dragen van (een deel van) deze risico’s en verantwoordelijkheden. Draagvlak
voor noodzakelijke keuzes vereist een politiek en maatschappelijk debat over de reikwijdte van
collectief gefinancierde ouderenzorg en de verdeling van schaarse financiële en personele
middelen.

4.7

AANBEVELINGEN

De IBO-werkgroep doet een vijftal aanbevelingen:
1. Werk – afhankelijk van de gekozen beleidsrichting - de maatregelen uit dit rapport nader
uit en reken ze door in voorbereiding op de volgende verkiezingen. Daarbij is het
behulpzaam als de mate van vermindering van zorggebruik per maatregel zou worden
bepaald, zodat de personele effecten ingeschat kunnen worden. Wanneer wordt afgezien
van een aanpassingen van het stelsel dan ligt het in de rede de mogelijkheden tot
doelmatigheidsverbeteringen nader te onderzoeken.
2. De IBO-werkgroep heeft geen inzicht in wat een stelselwijziging in de ouderenzorg, waarbij
alle ouderenzorg onder één wet met een risicodragende uitvoerder gebracht wordt, zou
kunnen bijdragen en wat nodig is om deze te realiseren; en hoe dit zich verhoudt tot het
verbeteren van het huidige stelsel. De IBO-werkgroep beveelt aan om hier nader
onderzoek naar te doen, maar realiseert zich dat dit een ingrijpende stelselwijziging
betreft, die grote invloed heeft op zowel de Wmo, Zvw en Wlz.
3. Er zijn uiteenlopende beelden over de potentie van gemeenschapskracht en in hoeverre dit
potentieel reeds wordt benut. Doe onderzoek naar het financiële, personele en
maatschappelijk potentieel van gemeenschapskracht, inclusief de mogelijkheden om dit
potentieel te verzilveren, de randvoorwaarden en de bijbehorende maatschappelijke
effecten.
4. Doe onderzoek naar de wijze waarop effectiviteitsonderzoek kan worden geïntensiveerd
zodat het op termijn betrokken kan worden bij de vormgeving van het verzekerd pakket
binnen de Wlz.
5. Doe onderzoek naar opties voor anders bouwen voor ouderen of het bevorderen van de
doorstroom binnen de huidige woningvoorraad.

IBO OUDERENZORG

50

5. Literatuurlijst
GERAADPLEEGDE LITERATUUR
Adema Y en van Tilburg I (2019). Zorgen voor morgen, CPB vergrijzingsstudie.
Alders P, Schut FT (2019) Trends in ageing and ageing-in-place and the future market for
institutional care: scenarios and policy implications. Health Economics, Policy and Law, 14(1), 82–
100.
Alders P, Schut FT (2021). Gemeenten verschuiven zorgkosten naar de Wet langdurige zorg. ESB,
106(4803), 524-527.
Beertema B, Dieters M, Scholten C (2022). De zorg even overnemen Verkenning ontwikkeling in
respijtzorg. DSP groep.
de Boer A, de Klerk M, Verbeek-Oudijk D, Plaisier I (2020). Blijvende bron van zorg Ontwikkelingen in
het geven van informele hulp 2014-2019. Sociaal en Cultureel Planbureau.
Buurman-van Es B (2020). Kortdurende zorg bij ouderen als antwoord op spoedzorg. Huisarts en
Wetenschap 63, 37-40.
CBS (2020). Bevolkingsprognose 2020-2070: bevolking groeit langzamer door corona.
Centraal Planbureau, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Ministerie van Financiën
(2020). Zorgkeuzes in Kaart Analyse van beleidsopties van politieke partijen voor de zorg.
Commissie Toekomst zorg thuiswonende ouderen(2020). Oud en zelfstandig in 2030 Een reisadvies
aan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Van Ewijk, C., van der Horst, A., & Besseling, P. (2013). Gezondheid loont. Tussen keuze en
solidariteit. Toekomst voor de zorg. Den Haag: CPB.
Gopal K, Kort J de, Linckens D, Marchal B, Veen A. (2021). Houdbaarheid ouderenzorg tot 2050
Scenario’s voor toekomstig zorggebruik, arbeidsmarkt en huisvesting. Delft, ABF Research.
Gupta Strategist (2022). UITWEG UIT DE SCHAARSTE Over noodzaak en belofte van medische
technologie in de aanpak van personeelstekort in de zorg.
Hinkema M, van Heumen S, Egter van Wissekerke N. (2019). Prognose capaciteitsontwikkeling
verpleeghuiszorg. TNO 2019 R12033.
Kromhout M, van Echtelt P, Feijten P (2020). Sociaal domein op koers? Verwachtingen en resultaten
van vijf jaar decentraal beleid. Sociaal en Cultureel Planbureau.
Ministerie van VWS (2021). Dialoognota Ouder Worden 2020 – 2040. Publicatie-nr. 130317.
IBO OUDERENZORG

51

NIVEL (2019). Zorgmonitor 2019, Ontwikkelingen in de zorg voor mensen met een chronische ziekte:
2005-2018.
Non, M. (2017). Co-payments in long-term home care: do they affect the use of care? CPB Discussion
paper.
NZa (2017) Impactanalyse Verpleeghuiszorg 2017.
NZa (2020). Advies Integrale vergelijking verpleeghuiszorg.
Nza (2022). Monitor Ouderenzorg: Trendanalyses (deel 2).
RIVM (2020). Toekomstverkenning zorguitgaven 2015-2060. Kwantitatief vooronderzoek in opdracht
van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Deel 1: toekomstprojecties.
RIVM(2022). Raming zorguitgaven ouderenzorg 2021-2040 Verslag.
RVS (2022). Grenzeloos samenwerken? Adviezen voor het beter mogelijk maken van
domeinoverstijgende samenwerking.
Rijksoverheid (2020). Naar een toekomstbestendig zorgstelsel Brede maatschappelijke
heroverweging.
Sociaal en Cultureel Planbureau (2019). Toekomstverkenning mantelzorg aan ouderen in 2040.
SER (2021). Aan de slag voor de zorg Een actieagenda voor de zorgarbeidsmarkt. Advies 21/04.
Tenand M, Bakx P, Wouterse B. (2021). The impact of co-payments for nursing home care on use,
health, and welfare. CPB Discussion Paper.
TK, vergaderjaar 2021/22, 29 389, nr. 111
TK, vergaderjaar 2022/23, 29 282, nr. 485
Vektis (2019). Ontwikkeling (niet-)gecontracteerde wijkverpleging 2016–2018.
Verwey-Jonker Instituut (2022). Leren, sturen en verantwoorden in de sociale basis.
WRR (2021). Kiezen voor houdbare zorg Mensen, middelen en maatschappelijk draagvlak. WRRRapport 104.
WRR (2021). Houdbare Ouderenzorg Ervaringen en lessen uit andere landen. WRR working paper.
Wouterse B, Bakx P, Schut E. (2021). Prikkels voor kwaliteit en preventie bij inkoop ouderenzorg
moeten beter. ESB, 106 (4802), 486-489.

IBO OUDERENZORG

52

BIJLAGE 1 – TAAKOPDRACHT
Aanleiding en achtergrond van het IBO
Nederland is aan het vergrijzen. De komende jaren neemt het aantal ouderen sterk toe; zo neemt
het aantal 65-plussers tot 2040 toe met circa 40% en het aantal 80-plussers verdubbelt bijna105.
Ook zullen er in de toekomst steeds meer mensen met één of meerdere chronische aandoeningen
zijn. Dit leidt ertoe dat tussen 2020 en 2040 de uitgaven aan intramurale ouderenzorg (Wlz) bij
ongewijzigd beleid fors stijgen en dat de vraag naar personeel verdubbelt terwijl de arbeidsmarkt
steeds krapper wordt en het aantal mantelzorgers daalt. In internationaal vergelijkend perspectief
zijn uitgaven aan de ouderenzorg in Nederland relatief hoog106. De zorgvraag zal de komende
jaren toenemen en ook complexer zijn. De oplopende zorgvraag gaat gepaard met een
toenemende druk op de bemensbaarheid en betaalbaarheid van de ouderenzorg, maar vraagt ook
om meer en geschikt woonaanbod voor ouderen, in het belang van henzelf, maar ook van anderen
op de woningmarkt.
In februari van dit jaar heeft het demissionaire kabinet de Dialoognota ouderen uitgebracht met
als doel een brede maatschappelijke dialoog te voeren over hoe de zorg voor ouderen
toekomstbestendig is te houden. Het gaat daarbij om de drieslag: (i) wat kunnen en willen
ouderen zelf; (ii) welke zorg en ondersteuning hebben ze nodig; (iii) waar en hoe wonen ze? Om
de zorg ook op de lange termijn betaalbaar, toegankelijk en kwalitatief goed te houden, zijn
ingrijpende (en soms pijnlijke) keuzes nodig die in samenhang met elkaar gemaakt moeten
worden; geen keuzes maken betekent impliciet dat er ook keuzes gemaakt worden. Op het gebied
van de toekomst van de langdurige zorg zijn inmiddels de nodige studies verricht, en is een breed
scala van beleidsopties en ideeën beschikbaar. Zo werkt het rapport ‘Naar een toekomstbestendig
zorgstelsel – brede maatschappelijke heroverweging’ twee benaderingen uit (versterking
gereguleerde concurrentie en versterking gereguleerde samenwerking) en zijn in de rapportage
‘Zorgkeuzes in Kaart’ specifieke beleidsopties doorgerekend, waaronder opties voor scheiden van
wonen en zorg107. De commissie Toekomst Zorg Thuiswonende Ouderen (TZTO) 108 concludeerde in
haar rapport dat de fysieke woon- en leefomgeving cruciaal is voor ouderen om zelfstandig te
kunnen (blijven) wonen en zo min mogelijk afhankelijk te worden van zorg, maar dat hier nog
onvoldoende op ingespeeld wordt. Recent zijn hierover ook bestuurlijke afspraken gemaakt109. De
WRR heeft de ervaringen en lessen uit Duitsland, Denemarken, Engeland en Japan op het punt van
ouderenzorg in beeld gebracht.110
De geïnventariseerde beleidsopties voor de ouderenzorg richten zich op drie hoofdlijnen:
1) het vergroten van de zelfredzaamheid/verantwoordelijkheid van de ouderen zelf, het verkleinen
van het verzekerd pakket of het verhogen van eigen betalingen (inclusief scheiden wonen en
zorg);
2) het verhogen van de toegangscriteria van de Wlz waardoor ouderen niet of later gebruik kunnen
maken van relatief dure intramurale ouderenzorg en langer zijn aangewezen op zorg en
ondersteuning in de wijk;
3) het vergroten van de doelmatigheid, bijvoorbeeld via scherpere prikkels voor inkopende
partijen, betere samenwerking van de zorg en ondersteuning voor ouderen.
Het IBO maakt gebruikt van dit materiaal en beoogt het keuzeproces om tot toekomstbestendige
ouderenzorg te komen te ondersteunen door de beschikbare kennis over deze beleidsopties
gestructureerd aan te bieden, en waar nodig aan te vullen met concrete maatregelen.

https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84872NED/table?dl=538AA.
OESO health at a glance 2019.
107
Ministerie van Financiën (2020), ‘Naar een toekomstbestendig zorgstelsel – brede maatschappelijke heroverweging’, CPB (2020):
Zorgkeuzes in Kaart.
108
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/06/30/oud-en-zelfstandig-in-2030-aangepast-reisadvies.
109
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/06/02/kamerbrief-over-bestuurlijke-afspraken-wonen-en-zorg.
110
WRR (2021), Houdbare ouderenzorg, Ervaringen en lessen uit andere landen, Working Paper.
105
106

IBO OUDERENZORG

53

De geïnventariseerde beleidsopties kunnen in potentie een forse bijdrage leveren aan de
houdbaarheid. Terwijl al veel in beeld is gebracht over het “wat” van mogelijke
beleidsaanpassingen, is er tot nu toe relatief weinig aandacht besteed aan het “hoe” van de
verandering. Veel opties zijn immers ingrijpend, vragen om een doordachte fasering en vereisen
dat de randvoorwaarden op orde te zijn om het in de praktijk uitvoerbaar te maken. Als
bijvoorbeeld meer van ouderen en hun omgeving wordt gevraagd en de toegang tot intramurale
zorg wordt verhoogd, dan vraagt dit om meer aandacht voor het wonen en de zorg en
ondersteuning van mensen in hun oorspronkelijke of mogelijk andere thuissituatie. Het IBO heeft
nadrukkelijk aandacht voor deze randvoorwaarden, inclusief woningmarktaspecten.
Doelstelling
Dit IBO heeft als doel om de beleidsopties gericht op een houdbare ouderenzorg - die met name
zien op de eigen verantwoordelijkheid van ouderen en het verhogen van de toegangsgrens gestructureerd in beeld te brengen samen met de randvoorwaarden om deze uitvoerbaar te laten
zijn alsook maatregelen in kaart te brengen die het beroep op zwaardere, i.e. duurdere
ouderenzorg kunnen voorkomen of uitstellen en wat daar randvoorwaardelijk voor nodig is. Het is
van belang wonen en zorg voor ouderen in samenhang te bezien.
Opdracht aan de werkgroep
Gegeven de doelstelling van dit IBO zijn de volgende vragen aan de orde:
Het basispad bij ongewijzigd beleid en de knelpunten die zich daarbij voordoen
•
Welke kwantitatieve opgaven liggen er om de zorgvraag van een groeiende groep ouderen op
een toekomstbestendig pad te krijgen? Het basispad bij ongewijzigd beleid geeft inzicht in
knelpunten op het gebied van de arbeidsmarkt, de woningmarkt, en de budgettaire opgave.
Gegeven dit basispad kunnen vervolgens de bijdragen van de geïdentificeerde beleidsopties op
dit pad in beeld worden gebracht. De planbureaus zullen hiervoor worden benaderd.
Synthese bestaande onderzoeken
•
Breng in kaart welke beleidsopties significant bijdragen aan houdbare ouderenzorg langs de
drie bovengenoemde hoofdlijnen. Put daarbij uit bestaande beleidsopties zoals opgenomen in
de Brede Maatschappelijke Heroverwegingen, Zorgkeuzes in Kaart, de Dialoognota
Ouderenzorg en de commissie Toekomst Zorg Thuiswonende Ouderen (TZTO) en
internationale inzichten.
Randvoorwaarden waaronder de geschetste beleidsopties kunnen slagen
•
Breng concrete randvoorwaarden in kaart waaronder de geschetste beleidsopties uitvoerbaar
kunnen worden. Dit betekent dat, bijvoorbeeld bij een versobering van het verzekerd pakket
en/of verhoging van de toegangscriteria en/of van de eigen betalingen, ouderen de zorg en
ondersteuning kunnen blijven ontvangen die nodig is. Denk bijvoorbeeld aan voldoende
passende woon-zorgvormen, een goed georganiseerde eerste lijn, effectieve inzet van
mantelzorg, de samenwerking tussen het sociale en het medische domein. Welke maatregelen
zijn nodig om aan deze randvoorwaarden te gaan voldoen, met het meest positieve effect op
de toegankelijkheid, bemensbaarheid en betaalbaarheid van de ouderenzorg?
•
Welke maatregelen zijn nodig om langer thuis wonen te ondersteunen en zodoende dure
instellingszorg te voorkomen of uit te stellen? Bijvoorbeeld het wegnemen van prikkels voor
gemeenten/zorgverzekeraars om zwaardere zorg af te wentelen, ouderen voorbereiden op hun
eigen verantwoordelijkheid, een goede uitvoering van de Wmo door gemeenten in
samenwerking met zorgverzekeraars, etc.

IBO OUDERENZORG

54

Bij de uitwerking van beleidsopties wordt gekeken naar de gevolgen voor ouderen en andere
relevante stakeholders en wordt scherp gemaakt waar de te onderscheiden verantwoordelijkheden
liggen. Ook wordt er gekeken naar de doorlooptijd van de verschillende opties. Alle opties dienen
te leiden tot houdbare zorg, en in één variant wordt een 20% besparingsvariant uitgewerkt t.o.v.
het basispad. De uitgaven aan intramurale ouderenzorg zijn hiervoor de grondslag, circa 14,5 mld.
in 2022.
Organisatie van het onderzoek
Vertegenwoordigers van VWS, FIN, EZK, BZK, SZW, AZ en experts van het CPB en SCP. Er zal ook
een consultatie plaatsvinden met experts en relevante organisaties. Het IBO start in oktober 2021.
De werkgroep dient haar eindrapport uiterlijk maart 2022 in. De omvang van het rapport is niet
groter dan dertig bladzijden plus een samenvatting van maximaal vijf bladzijden.

IBO OUDERENZORG

55

BIJLAGE 2 – SAMENSTELLING WERKGROEP
NAAM

FUNCTIE

ORGANISATIE

Theo Langejan

Voorzitter

Pensioenfederatie

Leida Lamers

Secretaris

Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Christiaan Schakel

Secretaris tot medio juni 2022

Ministerie van Financiën

Ewout de Graaf

Secretaris

Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Tim van der Valk

Secretaris

Ministerie van Financiën

Gertjan Dordmond

Secretaris vanaf medio juni 2022

Ministerie van Financiën

Dick Kabel

Werkgroeplid

Ministerie van Financiën

Michiel Geschiere

Werkgroeplid tot medio maart

Ministerie van Volksgezondheid,

2022

Welzijn en Sport

Werkgroeplid vanaf medio maart

Ministerie van Volksgezondheid,

2022

Welzijn en Sport

Werkgroeplid

Ministerie van Economische

Maartje Roelofs

Victor Joosen

Zaken en Klimaat
Hans Ton

Werkgroeplid

Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties

Michiel van Goor

Werkgroeplid tot september

Ministerie van Sociale Zaken en

2022

Werkgelegenheid

Werkgroeplid vanaf september

Ministerie van Sociale Zaken en

2022

Werkgelegenheid

Mirre Terpstra

Werkgroeplid

Ministerie van Algemene Zaken

Rob Aalbers

Werkgroeplid

Centraal Planbureau

Inger Plaisier

Onafhankelijk expert

Sociaal en Cultureel Planbureau

Joost Baeten

IBO OUDERENZORG

56

BIJLAGE 3 – GERAADPLEEGDE EXPERTS
NAAM

FUNCTIE

ORGANISATIE

Werkbezoek Careyn (19 april 2022)

Macro Meerdink

Voorzitter RvB

Careyn

Rogier van Dijk

Directeur

Careyn Utrecht stad

Arjo Hoogwerf

Directeur

Careyn Zuid Hollandse
Eilanden

Annette van Stigt

Bestuurssecretaris

Careyn

Werkbezoek Cordaan (20 april 2022)

Anke van Braam

Directeur Human Resources

Cordaan

Kwaliteit & Innovatie
Sebastiaan Room

Directeur Financiën

Cordaan

Ronald van Weegen

Directeur Zorg in de Wijk

Cordaan

Roos Schellens

Directeur Wonen met Zorg

Cordaan

voor Ouderen
Daan Sajet

Voorzitter Cliëntenraad

Cordaan

Ronald Schmid

Lid RvB

Cordaan

Werksessie sociale preventie en zelfredzaamheid (17 mei 2022)
Erik Dannenberg

Voorzitter

DIVOSA en Raad voor
Volksgezondheid en
Samenleving

Peter Rensen

Senior wetenschappelijk

Movisie

medewerker

IBO OUDERENZORG

57

Tine van Regenmortel

Professor

Tilburg University en
Universiteit Leuven

Theo van Tilburg

Professor

Vrije Universiteit Amsterdam

Werkbezoek Tante Louise (19 mei 2022)
Jan-Kees van Wijnen

Bestuurder

Tante Louise

Katja Drost

Science practitioner

Tante Louise

Nils van de Reijt

Projectleider

Tante Louise

Xandra van Megen

Onderzoeker

Tante Louise

Matthieu Arendse

Innovatieadviseur

Tante Louise

Werksessie Flankerend beleid (8 juni 2022)
Jolanda Lindenberg

Wetenschappelijk staflid

Leyden Academy on Vitality
and Ageing

Fatiha Baâdoudi

Zorgonderzoeker

RIVM

Mirella Minkman

Professor

TIAS Businessschool Tilburg
University en voorzitter RvB
Vilans

Marjolein Broese van Groenou

Professor

Vrije Universiteit Amsterdam

Geert Jan Kommer

Senior onderzoeker

RIVM

Inspiratiesessie (7 juni 2022)
Maurits Verweij

Partner

BeBright

Lea Bouwmeester

Boundary spanner

BeBright

Mijke Buijs

Programmamanager

CZ

IBO OUDERENZORG

58

Digitale expertsessie over privaat gefinancierde zorg (9 juni 2022)
Florien Kruse

Postdoc

Radboud UMC

Bram Wouterse

Assistant professor

Erasmus School of Health
Policy & Management

Marcel Canoy

Professor

Vrije Universiteit Amsterdam

Romke van der Veen

Professor

Erasmus Universiteit
Rotterdam

Tessa Voesenek

IBO OUDERENZORG

Beleidsmedewerker

NZa

59

BIJLAGE 4 – BESTAANDE BELEIDSOPTIES: SYNTHESE VAN BESTAAND ONDERZOEK
Beleidsopties uit de rapporten de Brede Maatschappelijke Heroverwegingen (BMH), Zorgkeuzes in
Kaart (ZiK), de Dialoognota Ouderenzorg (DNO), de commissie Toekomst Zorg Thuiswonende
Ouderen (TZTO) en Kiezen voor houdbare zorg (WRR-rapport 104) zijn geïnventariseerd. In totaal
gaat het om 121 beleidsopties. Na een selectie van de beleidsopties aan de hand van een aantal
afwegingen (zie alinea hieronder voor de beschrijving van de afwegingen) blijven er 76
beleidsopties over voor de synthese van bestaand onderzoek. Doel van deze exercitie is louter om
een goed overzicht te krijgen van de beschikbare beleidsopties, het type beleidsoptie, en de mate
van uitwerking van deze beleidsopties. De 76 beleidsopties zijn ingedeeld langs drie hoofdlijnen
conform taakopdracht: 1) het vergroten van de zelfredzaamheid111, 2) het verhogen van de
toegangscriteria van de Wlz112, en 3) het vergroten van de doelmatigheid113, waarbij ze tevens zijn
ingedeeld in subcategorieën. De subcategorieën zijn zo gekozen dat vergelijkbare beleidsopties in
dezelfde categorie vallen en dat de subcategorieën elkaar zoveel mogelijk wederzijds uitsluiten.
Van 24 van deze beleidsopties zijn de budgettaire effecten in kaart gebracht. De effecten op
personele en maatschappelijke houdbaarheid zijn grotendeels onbekend. De indeling van de 76
beleidsopties is weergegeven op de volgende pagina’s.
Selectie van de beleidsopties
De volgende typen beleidsopties zijn niet meegenomen in de onderverdeling naar subcategorieën:
•

Identieke of overlappende beleidsopties zijn samengenomen tot één beleidsoptie

•

Beleidsopties die niet bijdragen aan de financiële, personele of maatschappelijke
houdbaarheid zoals gedefinieerd in paragraaf 2.3 van het IBO rapport.

•

Beleidsopties voor de ouderenzorg die reeds zijn opgenomen in het coalitieakkoord (CA).

•

Beleidsopties die weinig concreet zijn geformuleerd.

•

Beleidsopties die buiten de afbakening van het IBO vallen.

•

Beleidsopties over de arbeidsmarkt (inclusief opleidingen) in de ouderenzorg met
uitzondering van arbeidsbesparende technologie. De arbeidsmarkt in de ouderenzorg
betreft een onderdeel van de arbeidsmarkt in de zorg, wat een apart beleidsterrein is.

Het vergroten van de zelfredzaamheid/verantwoordelijkheid van de ouderen en hun omgeving, het verkleinen van het verzekerd
pakket of het verhogen van eigen betalingen (inclusief scheiden wonen en zorg)
112
Waardoor ouderen niet of later gebruik kunnen maken van relatief dure intramurale ouderenzorg en langer zijn aangewezen op zorg
en ondersteuning in de wijk
113
Bijvoorbeeld via scherpere prikkels voor inkopende partijen, betere samenwerking van de zorg en ondersteuning voor ouderen.
111

IBO OUDERENZORG

60

Legenda
Beleidsoptie 0-99: WRR = WRR (2021), Houdbare ouderenzorg, Ervaringen en lessen uit andere landen, Working Paper.
Beleidsoptie 100-199: ZiK = CPB (2020): Zorgkeuzes in Kaart.
Beleidsoptie 200-299: BMH = Ministerie van Financiën (2020), ‘Naar een toekomstbestendig zorgstelsel – brede maatschappelijke heroverweging’
Beleidsoptie 300-399: TZTO = Commissie Toekomst Zorg Thuiswonende Ouderen (TZTO), 2020. Oud en Zelfstandig in 2030, een (aangepast) reisadvies.
Beleidsoptie 400-499: DNO = Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2021). Dialoognota Ouderenzorg.
Als de budgettaire effecten niet zijn opgenomen, zijn deze niet bekend.

Beperken aanspraken
nr.

Maatregel

Omschrijving maatregel

Rapport #

Pagina Budgettair
effect114

2

Openstellen toegang tot Wlz
na twee jaar premie te
hebben betaald

De toegang tot Wlz wordt pas opengesteld nadat iemand twee
jaar premie heeft betaald

WRR

nvt

40, 103

212

Schrappen aanspraak
dagbesteding in Wlz

De aanspraak dagbesteding wordt geschrapt in alle
leveringsvormen van de Wet Langdurige Zorg (Wlz): verblijf in
een instelling, volledig pakket thuis (vpt), modulair pakket
thuis (mpt) en persoonsgebonden budget (pgb).

BMH

39

171

Versmallen verzekerd pakket Het verzekerd pakket wordt versmald, te beginnen met het
schrappen huishoudelijke hulp uit de Wmo en het scheiden van
wonen en zorg

DNO

30

30

BMH

22B

132

401

202B Opheffen pakketverschillen
tandheelkundige zorg

114

In mln. euro’s, -/- = uitgavenverlagend

De aanspraak op mondzorg vervalt binnen de Wlz

Categorie

-605
Vergroten
zelfredzaamheid

-40

nr.

Maatregel

Omschrijving maatregel

123

Schrappen aanspraak
langdurige wijkverpleging
Zvw

De aanspraak wijkverpleging wordt beperkt tot de kortdurende ZiK
zorg. Deze wordt met name verstrekt na een
ziekenhuisopname. De kosten van langdurige wijkverpleging
draagt de burger voortaan zelf of hij verzekert zich hiervoor.
Mensen die op jonge leeftijd een beperking krijgen (Wajongers)
houden wel aanspraak op langdurige wijkverpleging. Verder
geldt er een overgangstermijn voor bestaande cliënten. Omdat
een deel van de cliënten ook in aanmerking zou komen voor
Wlz-zorg of gemeentelijke ondersteuning, worden de
betreffende budgetten verhoogd met 500 en 800 mln

117

400

-1.900

213

Beperken aanspraak
huishoudelijke hulp

De huishoudelijke hulp valt niet meer onder de Wmoondersteuning, het budget van de huishoudelijke hulp wordt
gekort

BMH

40

173

-730

434

Instellen minder betaaltitels
tijdelijk verblijf

Acuut tijdelijk verblijf wordt volledig ondergebracht in de Zvw
en de indicatie Wmo-spoed wordt geschrapt. Mocht tijdens het
tijdelijk verblijf een Wlz-indicatie aangevraagd worden, dan
wordt de situatie van dat moment beoordeeld. Er wordt geen
Wlz-indicatie meer afgegeven met terugwerkende kracht. Het
label Wlz-crisis wordt beperkt tot personen met een vooraf
bestaande Wlz-indicatie.

DNO

nvt

105

Het verzekerde recht op zorg in de Wet langdurige zorg (Wlz)
ZiK
wordt omgezet in een voorziening, waarbij de cliënt zorg op
maat krijgt en de mogelijkheden van het sociale netwerk en
mantelzorg worden meegewogen. Het Centrum Indicatiestelling
Zorg (CIZ) wordt opgeheven en de uitvoering komt voor een
groter deel bij het zorgkantoor te liggen

28

126

De sociale context wordt bij de zorgverlening meegewogen, er
zijn twee varianten uitgewerkt

28

114

Omvormen van de Wlz naar
een voorziening
207

IBO OUDERENZORG

Rapport #

62

BMH

Pagina Budgettair
effect114

Categorie

Verhogen
toegangscriteria

-PM+50

Vergroten
doelmatigheid
145

-75 tot -410

nr.

Maatregel

Omschrijving maatregel

209

Instellen maatwerk PGB

De zorgvraag wordt leidend en het zorgbudget wordt daarop
BMH
gebaseerd. Regelingen als meerzorg en EKT komen te vervallen

29

148

408

Centraal stellen zorg op
maat

Bij de toekenning van het pgb-budget wordt de zorgvraag
centraal gesteld. Het zorgkantoor gaat uit van het door de
budgethouder (eventueel met gewaarborgde hulp) opgestelde
budgetplan. Het bedrag dat gekoppeld is aan het geïndiceerde
zorgprofiel is minder leidend; het biedt enkel de financiële
kaders

DNO

51

51

Zowel bij de indicatiestelling door het CIZ als bij het te
contracteren zorgaanbod door het zorgkantoor wordt de sociale
context meegewogen. Door dit te vertalen in de
gecontracteerde zorg kan er doelmatigheidswinst (euro’s en
menskracht) worden gerealiseerd

DNO

412

Meewegen sociale context
toegang Wlz

Rapport #

Pagina Budgettair
effect114

Categorie

-100

Vergroten
doelmatigheid

59

59

Vergroten zelfredzaamheid
nr.

Maatregel

Omschrijving maatregel

Rapport #

5

Invoeren dementie tax

De waarde van het huis wordt te gelde gemaakt nadat cliënt is
overleden

WRR

nvt 42

12

Kapitaliseren eigen vermogen Er wordt een verplichting ingesteld tot verkoop eigen huis om
eigen ouderenzorg te kunnen betalen

WRR

nvt 89 ,90

117

Aanpassen effect van eigen
vermogen op eigen
betalingen Wlz en Wmo

IBO OUDERENZORG

Het percentage van de vermogensinkomensbijtelling (VIB) voor ZiK
de eigen bijdrage Wlz en Wmo wordt aangepast, in
verschillende varianten

63

70

Pagina

254

Budgettair
effect1
Subcategorie

+80 tot 690

Aanpassen eigen
betalingen

nr.

Maatregel

Omschrijving maatregel

Rapport #

Pagina

Budgettair
effect1
Subcategorie

118

Meenemen vermogen eigen
woning in
Vermogensinkomensbijtelling
(VIB)

Het opgebouwde eigen vermogen in de eigen woning gaat net
als het inkomen uit sparen en beleggen meetellen bij
berekening van de eigen bijdrage Wlz en Wmo (beschermd
wonen). Over dit vermogen wordt een vermogensbijtelling van
vier procent gerekend. De maximale eigen bijdrage blijft
ongewijzigd

ZiK

71

258

-140

119

Afschaffen eigen bijdrage Wlz De eigen bijdragen in de Wlz (en Wmo beschermd wonen)
verdwijnen, er zijn twee varianten uitgewerkt

ZiK

72

261

50 tot
4.700+PM

120

Invoeren van hoge eigen
bijdrage eerste vier maanden
intramurale zorg in Wlz en
Wmo BW

Nieuwe cliënten in de Wlz (en Wmo 2015 beschermd wonen)
ZiK
gaan direct bij opname in een instelling de hoge eigen bijdrage
betalen. De huidige overgangsperiode van vier maanden waarin
de cliënt de lage eigen bijdrage betaalt, vervalt

73

266

-90

122

Korten op huishoudelijke hulp Er wordt gekort op de huishoudelijke hulp, via de eigen
uit de Wmo
bijdrage of een generieke korting

ZiK

76

275

-80

210

Afschaffen
abonnementstarief/verhogen
VIB

Het abonnementstarief in de Wmo wordt afgeschaft en de
BMH
inkomensafhankelijke eigen
bijdrage systematiek inclusief de vermogensinkomensbijtelling
(VIB) wordt heringevoerd voor maatwerkvoorzieningen
(exclusief beschermd wonen)108 in de Wmo 2015. Bovendien
worden verschillende verhogingen van de vermogensinkomensbijtelling (VIB) in de Wlz en Wmo onderscheiden: 8%,
15% en 100%

33

158

-350 tot
-780

304

Agenderen pensioensparen

De discussie over (combinaties van) pensioensparen en sparen
of liquide maken van de eigen woning voor woningaanpassing,
verhuizen en gezond blijven worden nieuw leven ingeblazen

5

29

IBO OUDERENZORG

64

TZTO

Aanpassen eigen
betalingen

nr.

Maatregel

Omschrijving maatregel

404

Invoeren aanvullende
(inkomensafhankelijke) EB

De eigen betalingen worden verhoogd of inkomensafhankelijk
DNO
gemaakt, dit kan bijdragen aan de macrobetaalbaarheid van de
zorg

35

35

407

Beperken reikwijdte Wmo

De reikwijdte van de Wmo wordt beperkt door de financiële
draagkracht als onderdeel van ‘eigen kracht’ mee laten wegen
bij de toegang tot de Wmo, de inkomensafhankelijke bijdrage
te herinvoeren en/of de huishoudelijke hulp te hervormen
waarbij wordt ingezet op reablement en signalering

DNO

48

48

10

Invoeren preventieve
bezoeken

Er worden tweejaarlijkse preventieve bezoeken afgelegd aan
ouderen (75 jaar of ouder) thuis, waarin de functionele,
psychologische, medische en sociale uitdagingen rondom een
oudere in kaart worden gebracht, om ziekenhuisopnames te
voorkomen

WRR

nvt 56, 74

102

Terugdringen ondervoeding
en uitdroging intramurale
ouderenzorg

Ondervoeding en uitdroging in de intramurale ouderenzorg
worden teruggedrongen via een bonus voor instellingen die de
prevalentie ervan onder de 4% krijgen

ZiK

4

423

Instellen fonds preventie zorg Gemeenten en zorgverzekeraars investeren in preventieve zorg
aan ouderen
en ondersteuning voor ouderen

DNO

nvt 85

Er wordt ingezet op programma's ter vergroting van de
zelfredzaamheid van ouderen zodat het beroep op formele zorg
wordt verkleind

WRR

nvt 48

Een proefimplementatie van een reablement programma
Nederlandse stijl wordt uitgevoerd en geëvalueerd

TZTO

7

8

306

Inzetten op reablement

421

IBO OUDERENZORG

Rapport #

Er wordt ingezet op reablement via wettelijke verankering in de DNO
Wmo, een verplichting om te onderzoeken of de zorgvrager
geholpen is met een ‘reablement programma’ (als onderdeel
van het onderzoek dat gemeenten
65

Pagina

52

Budgettair
effect1
Subcategorie

Aanpassen eigen
betalingen

PM

Investeren in
preventie

30

nvt 81

Vergroten eigen
verantwoordelijkheid

nr.

Maatregel

Omschrijving maatregel

Rapport #

Pagina

Budgettair
effect1
Subcategorie

moeten uitvoeren als een cliënt zich meldt met een ondersteuningsbehoefte) in plaats van direct professionele zorg en
ondersteuning in te zetten, de ontwikkeling van een toets en
een training
419

420

Invoeren wijkcentra voor
senioren

Investeren in een sociale
basis

IBO OUDERENZORG

Er wordt een wijkcentrum voor senioren ingericht, waar
ouderen terecht kunnen voor afspraken met welzijn,
fysiotherapeut, diëtist, apotheker, wijkverpleging, POH-er,
dagbesteding, Wmo-consulent (hulpmiddelen, Hbh of andere
Wmo-voorzieningen) en/ of het sociaal wijkteam

DNO

Het ouderenbeleid richt zich op een versterking van de sociale
basis door het voorzien in laagdrempelige voorzieningen,
organisaties en diensten die het mogelijk maken dat alle
mensen kunnen meedoen in de maatschappij. Gemeenten
zetten meer in op preventie en algemene voorzieningen, en
minder op maatwerkondersteuning

DNO

66

nvt 77
Vergroten eigen
verantwoordelijkheid
nvt 79

Verhogen toegangscriteria
nr.

Maatregel

Omschrijving maatregel

Rapport

#

Pagina Budgettair
effect1

108

Beperken toegang tot
Wlz voor lichtere
zorgzwaartes

De toegang tot zorg vanuit de Wet langdurige Zorg (Wlz) vervalt
voor nieuwe cliënten met de lichtere zorgzwaartes voor verpleging
en verzorging en een verstandelijke handicap (ZZP VV4 en VG3).
Zij blijven langer thuis wonen en krijgen in plaats van dure Wlzzorg, ondersteuning en zorg vanuit de Wet maatschappelijke
ondersteuning 2015 (Wmo 2015) en Zorgverzekeringswet (Zvw)

ZiK

19

92

-430

121

Schrappen aanspraak
huishoudelijke hulp

Huishoudelijke hulp (en woningaanpassingen) wordt niet meer
vergoed vanuit de Wmo, er zijn meerdere varianten uitgewerkt

ZiK

75

271

-500 en 460

402

Beperken Wlz tot
zwaardere zorg

De toegang tot de Wlz wordt zo afgebakend dat voor de groepen,
waarvoor het noodzakelijk is dat de overheid de regie overneemt
de noodzakelijke en effectieve zorg en ondersteuning toegankelijk
en betaalbaar blijft

DNO

32

32

IBO OUDERENZORG

67

Subcategorie

Schrappen
aanspraak

Vergroten doelmatigheid
nr.

Maatregel

Omschrijving maatregel

Rapport #

Pagina Budgettair Subcategorie
effect1

109 Indiceren van Wlz zorg
door zorgaanbieders

Zorgaanbieders gaan zelf vaststellen of iemand toegang heeft tot
de Wet langdurige zorg en wat de ondersteuningsbehoefte is van
de cliënt. Dit komt in plaats van de onafhankelijke indicatiestelling
door het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ). De eigen
verantwoordelijkheid van aanbieders gaat ook gelden voor
herindicaties bij een verzwaring van de zorgvraag. Het CIZ voert
steekproefsgewijs controles uit op de afgegeven indicaties

ZiK

21

99

323 Verlenen grotere
bevoegdheid in
indicatiestelling aan
wijkverpleegkundigen

Wijkverpleegkundigen krijgen de taak om, rekening houdend met
de mogelijkheden en beperkingen van ouderen en hun omgeving,
gemeenten en CIZ zwaarwegend te adviseren over respectievelijk
de toekenning van Wmo-voorzieningen en de indicering voor Wlzzorg

TZTO

37

53

324 Opstellen leidraad
indicatiestelling
wijkverpleegkundigen

Er wordt een leidraad opgesteld op grond waarvan
wijkverpleegkundigen kunnen bepalen wanneer de noodzakelijke
zorg niet langer verantwoord en doelmatig in de eigen woning van
een oudere kan worden verleend en opname in een verpleeghuis
noodzakelijk is

TZTO

38

54

7

Invoeren financiële
prikkel verzekeraars

Er wordt een bonus malus ingesteld voor verzekeraars en
verpleeghuizen om mensen via revalidatie uit het verpleeghuis te
krijgen

WRR

nvt

48

106 Beperken doorstroom
naar Wlz vanuit
gemeenten

De prikkels voor gemeenten worden beperkt om (zorg voor)
cliënten en daarmee samenhangende kosten te verschuiven naar
de Wlz

ZiK

16

84

319 Invoeren nieuwe
bekostiging
wijkverpleging

Er wordt vaart gemaakt met de invoering van een nieuwe
bekostiging voor de wijkverpleging

TZTO

IBO OUDERENZORG

68

160

Aanpassen
indicatiestelling

PM
Aanpassen prikkels

32

47

nr.

Maatregel

Omschrijving maatregel

Rapport #

Pagina Budgettair Subcategorie
effect1

Artikel 13 van de Zvw wordt buiten werking gesteld voor de
wijkverpleging

TZTO

36

52

325 Verbeteren prikkels Wmo De Wmo wordt zodanig aangepast dat gemeenten Wmoondersteuning niet mogen weigeren zolang de zorg thuis
verantwoord en doelmatig te verlenen is

TZTO

39

54

326

De middelen in het gemeentefonds worden zodanig verdeeld dat
gemeenten met een vergelijkbare bevolkingssamenstelling een
hogere uitkering uit het fonds ontvangen naarmate de instroom
van hun inwoners in de Wlz lager is

TZTO

40

55

De prikkels in het gemeentefonds worden verbeterd doordat
gemeenten met een relatief lage instroom in de Wlz ten opzichte
van de huidige situatie extra geld krijgen. Optioneel moeten
gemeenten met een hoge
instroom het met minder budget doen

DNO

58

58

105 Bevorderen kleinschalige
zorg in de Wlz

Kleinschaligheid in de langdurige zorg wordt gestimuleerd door
tariefdifferentiatie toe te passen. Instellingen die kleinschalige zorg
leveren, krijgen een hoger tarief. Dit geldt zowel voor de zorg in
natura- als de pgb-tarieven

ZiK

7

62

205 Stimuleren toetreding
nieuwe aanbieders
intramurale zorg

Het verbod op winstuitkering voor aanbieders van intramurale zorg
in de Wlz wordt opgeheven, om enerzijds zorgaanbieders te
prikkelen om sterker op doelmatigheid met elkaar te concurreren
en om anderzijds te stimuleren dat meer vernieuwende
zorgaanbieders (meer aanbod van kleinschalige woonzorgvormen,
meer inzet van digitale zorg) op de markt komen

BMH

25

140

322 Tegengaan
ongecontracteerde zorg
wijkverpleging

Verbeteren prikkels
411 gemeentefonds

IBO OUDERENZORG

69

Aanpassen prikkels

250

Aanpassen
woningvoorraad
ouderen

nr.

Maatregel

Omschrijving maatregel

Rapport #

Pagina Budgettair Subcategorie
effect1

302 Ondersteunen en
stimuleren doorstroming
naar geschikte woningen

Ouderen worden ondersteund in hun zoektocht naar een geschikte
woning, door wooncoaches, verhuismakelaars en goede
doorstroomregelingen

TZTO

3

28

313 Opleggen verplichte
woonzorgvisies
gemeenten

Gemeenten worden verplicht tot het opstellen van woonzorgvisies
TZTO
en gestimuleerd tot het maken van hierbij aansluitende
prestatieafspraken conform de Woningwet tussen (oudere)
huurders, gemeenten en woningcorporaties. Zorgaanbieders en
zorgverzekeraars worden verplicht tot het uitbrengen van een ‘bod’
op de woonzorgvisie

18

39

314 Invoeren verlicht regime De Woningwet wordt met spoed uitgebreid met een verlicht regime TZTO
geclusterde of collectieve voor geclusterde of collectieve woonvormen en zonder deze
woonvormen
woonvormen uit van de Verhuurderheffing

19

39

316 Uitwerken regiovisie

Per regio wordt één leidende visie op wonen, welzijn en zorg
opgesteld en publiek gemaakt

TZTO

26

45

447 Aantrekkelijker maken
van de zorg voor
investeerders

Investeringen in extra VPT-locaties wordt aantrekkelijk gemaakt
voor institutionele beleggers, opdat de noodzakelijke
capaciteitsuitbreiding doelmatig plaatsvindt en niet wordt
vertraagd door gebrek aan financiering

DNO

nvt

131

ZiK

26

115

112 Introduceren vouchers
In de Wlz worden het Volledig Pakket Thuis (VPT), Modulair Pakket
en mantelzorgvergoeding Thuis (MPT) en het persoonsgebonden budget (pgb) omgevormd
in de Wlz
naar analogie van het Duitse pgb-systeem

IBO OUDERENZORG

70

Aanpassen
woningvoorraad
ouderen

-90

Aanpassen
zorginkoop

nr.

Maatregel

Omschrijving maatregel

Rapport #

Pagina Budgettair Subcategorie
effect1

113 Invoeren vouchers voor
individuele inkoop van
langdurige ouderenzorg

Naar Zweeds voorbeeld worden vouchers in de langdurige
ouderenzorg (verpleging en verzorging) geïntroduceerd binnen de
Wlz. In dit model wordt de regeling uitgevoerd door risicodragende
gemeenten. Dit betekent dat de circa 350 gemeenten
verantwoordelijk worden voor alle ouderenzorg die nu nog valt
onder de Wlz. Daarnaast wordt wijkverpleging voor ouderen vanuit
de Zvw overgeheveld naar de gemeenten. Ook begeleiding,
dagbesteding en huishoudelijke hulp vallen onder het nieuwe
systeem

ZiK

27

118

201 Instellen centraal loket
hulpmiddelen

Extramurale hulpmiddelen voor thuiswonenden verstrekt uit de
Wmo (dit is dus incl. hulpmiddelen voor thuiswonende Wlz- en JWcliënten) naar de Zvw overhevelen. Daarnaast hulpmiddelen voor
cliënten in een Wlz-zorginstellingverstrekken vanuit de Wlz
in plaats vanuit andere regelingen

BMH

3

73

321 Doelmatig inkopen
wijkverpleging

De inkoop van wijkverpleging wordt gelimiteerd tot een beperkt
aantal aanbieders en de grootste verzekeraar wordt daarbij
gevolgd

TZTO

35

52

409 Instellen VPT als
alternatief pgb
wooninitiatieven

Het volledig pakket thuis (VPT) vervangt het pgb voor
wooninitiatieven, dit verbetert de rechtmatigheid, beperkt
administratieve lasten en introduceert een sturingsrelatie tussen
aanbieder en zorgkantoor

DNO

53

53

429 Vereenvoudig de
hulpmiddelenzorg

De hulpmiddelenzorg wordt vereenvoudigd naar één regeling en
één loket. Voor de ouderen thuis is dit loket de Zvw, voor de
ouderen in een Wlz instelling is dit loket de Wlz

DNO

nvt

97

444 Doorontwikkelen
zorgkantoren

Zorgkantoren ontwikkelen zich door en krijgen meer ruimte

DNO

nvt

126

IBO OUDERENZORG

71

-1.100+PM

Aanpassen
zorginkoop

nr.

Maatregel

Omschrijving maatregel

Rapport #

Pagina Budgettair Subcategorie
effect1

445 Uitbreiden
sturingsmogelijkheden
zorgkantoren

Zorgkantoren krijgen meer financiële sturingsmogelijkheden

DNO

nvt

128

448 Inkopen zorg in
geclusterde
wooninitiatieven door
zorgkantoren

Zorgkantoren kopen zorg in geclusterde woonvoorzieningen in,
waarmee zij directe invloed krijgen op continuïteit en kwaliteit van
de individueel geleverde zorg in collectieve woonvormen. De
administratieve belasting van de vertegenwoordiger van de oudere
wordt beperkt

DNO

nvt

132

115 Standaardiseren tarieven Om de administratieve lasten te beperken, worden de tarieven
en prestaties
voor bekostiging van de wijkverpleging gestandaardiseerd, er zijn
wijkverpleging
meerdere varianten uitgewerkt

ZiK

33

140

415 Harmoniseren
administratieve
voorwaarden over de
stelsels heen

De administratieve voorwaarden in de verschillende stelsel wordt
gelijk, waardoor de complexiteit in de uitvoering voor ouderen en
voor zorgverleners wordt verminderd

DNO

67

67

410 Onderzoeken omslagpunt Er wordt eenduidig bepaald wanneer collectief gefinancierde zorg
zorg thuis
niet meer in de individuele thuissituatie, maar alleen nog in
geclusterde woonvorm geleverd kan worden

DNO

56

56

440 Investeren in
zorgtechnologie

Er wordt geïnvesteerd in productiviteitsverhogende technologie,
zowel thuis als in het verpleeghuis. Daarnaast wordt gekeken naar
technologie die ontzorgt, ontlast en waar mogelijk de
arbeidsvreugde ondersteunt

DNO

nvt

117

318 Prioriteren elektronische
gegevensuitwisseling

Er wordt hoge prioriteit gegeven aan de ontwikkeling van
effectieve en efficiënte digitale gegevensuitwisseling tussen
ouderen, mantelzorgers en aanbieders van zorg en ondersteuning

TZTO

31

47

IBO OUDERENZORG

72

Aanpassen
zorginkoop

PM
Beperken
administratieve
lasten

Bevorderen
effectiviteit
ouderenzorg

Bevorderen
elektronische
gegevensuitwisseling

nr.

Omschrijving maatregel

Rapport #

Pagina Budgettair Subcategorie
effect1

416 Implementeren
elektronische
gegevensuitwisseling

Elektronische gegevensuitwisseling wordt verbeterd door initieel
experimenteren en wettelijke borging

DNO

68

68

111 Omvormen Wlzinstellingen tot pgbinstellingen

Alle Wlz-zorg wordt ingekocht met een pgb. Daarmee vervalt de
optie van zorg in natura in de vorm van instellingszorg, VPT en
MPT

ZiK

25

111

203

Ouderenzorg wordt overgeheveld naar de Zvw. Zorgverzekeraars
voeren de ouderenzorg integraal risicodragend uit, er zijn twee
varianten uitgewerkt

BMH

23A

135

De aanspraken op ouderenzorg vervallen en worden integraal
(inclusief de woon- en verblijfscomponent) overgeheveld naar de
Wmo. Zorgvragers worden gecompenseerd voor hun beperkingen.
Het stelsel van inkomensafhankelijke eigen bijdragen blijft
gehandhaafd

BMH

23

135

320

Alle zorg en ondersteuning voor zelfstandig wonende ouderen
wordt uit de Wlz gehaald en overgeheveld naar Zvw en Wmo

TZTO

34

50

405 Onderbrengen alle
ouderenzorg in één
domein

De zorg en ondersteuning voor ouderen wordt onder één domein
DNO
ondergebracht, de Wmo, Zvw of Wlz. Ook is een nog verdergaande
variant denkbaar, waarbij ook onderdelen van de Wet publieke
gezondheid (preventie) ondergebracht worden binnen dit domein

39

39

6

Mantelzorgers ontvangen een financiële compensatie, er zijn
WRR
verschillende varianten benoemd, zoals het inhuren van
mantelzorgers door gemeenten, het vergoeden voor respijtzorg,
het vergoeden van een 'attendance allowance' of betaald verlof van
40%

nvt

47

208

Maatregel

Risicodragend uitvoeren
van de (extramurale)
ouderenzorg

Introduceren financiële
vergoeding mantelzorg

IBO OUDERENZORG

73

-820+PM

-360
Doorvoeren
stelselwijziging

Vergroten
mantelzorgpotentieel

nr.

Maatregel

Omschrijving maatregel

Rapport #

Pagina Budgettair Subcategorie
effect1

11

Verlenen betaald verlof
mantelzorgers

Verlof wordt betaald voor maximaal negen maanden om
ondersteuning te verlenen aan een (ernstig) zieke naaste

WRR

nvt

64

425 Vergemakkelijken van
Verschillende maatregelen die de combinatie van zorg en werk
het combineren van werk kunnen verlichten, zoals het verruimen van zorgverlof voor
en mantelzorg
werknemers die zorgen voor zieken of hulpbehoevenden,
verruimen van de pool van vrijwilligers voor meer ‘handen in de
zorg thuis’ of het invoeren van een aantal dagen gratis
kinderopvang per week

DNO

nvt

90

426 Investeren in mantelzorg Een samenhangende set maatregelen gericht op het verlichten van
en informele zorg
de zorgtaken van mantelzorgers zal leiden tot ruimere groep
mantelzorgers en een duurzame inzetbaarheid van mantelzorgers.
Het is aan gemeenten om, in samenwerking met ouderen en hun
netwerk, het lokale welzijns- en vrijwilligerswerk goede
mantelzorgondersteuning en respijtzorg in te kopen en te
faciliteren. Het Rijk en zorgverzekeraars kunnen hierin
ondersteunen.

DNO

nvt

92

427 Stimuleren
burgerinitiatieven en
vrijwilligerswerk

DNO

nvt

94

IBO OUDERENZORG

Er wordt een samenhangende set maatregelen genomen die leidt
tot het verbeteren van randvoorwaarden zodat vrijwilligerswerk
toegankelijker wordt en beter passend in verschillende fasen in het
leven, waardoor vrijwilligers goed zijn toegerust en het doen van
vrijwilligerswerk wordt gestimuleerd

74

Vergroten
mantelzorgpotentieel

BIJLAGE 5 – NOTITIE ARBEIDSBESPARENDE TECHNOLOGIEËN IN DE OUDERENZORG
Kernpunten

•

•
•

•
•
•

Er ligt veel potentieel bij gebruik van arbeidsbesparende technologie in de (ouderen)zorg. De
juiste inzet hiervan kan een bijdrage leveren aan de toenemende vraag naar zorgpersoneel door
dubbele vergrijzing. Zo zijn er positieve businesscases voor verschillende arbeidsbesparende
technologieën in de ouderenzorg, zoals medicijndispensers, slim incontinentiemateriaal en
slimme sensoren voor nachtzorg (zie bijlage 1).
We zien echter dat gebruik en opschaling van deze technologie nog onvoldoende van de grond
komt en dat besparingen niet altijd gerealiseerd worden.
Dit wordt mede veroorzaakt door een aantal specifieke knelpunten: personeel is niet opgeleid
om ermee te werken, de bekostiging is niet altijd passend, zorgaanbieders hebben vaak niet de
specialistische kennis in huis die nodig is voor succesvolle implementatie, en kennis over
zorgtechnologie is gefragmenteerd in het zorgstelsel zodat dit onvoldoende wordt benut.
De huidige organisatie en bekostiging van de WLZ spelen ook een rol, omdat hierin maar
beperkte prikkels bestaan voor de inzet van technologie om de doelmatigheid van de WLZ
vergroten.
Ook kan standaardisatie van gegevensuitwisseling bijdragen aan het verder opschalen van
arbeidsbesparende technologie.
Er ligt een regierol voor de Rijksoverheid om: de juiste bekostiging te organiseren, technologie te
integreren in de opleiding van zorgpersoneel, en zorgaanbieders te ondersteunen bij het
verankeren van digitale zorg in de totale bedrijfsvoering. Daarnaast kan de overheid mogelijk
een rol spelen in het stimuleren van kennisdeling tussen zorgaanbieders.

1. Inleiding
Digitalisering en de inzet van technologie in de zorg heeft naar verwachting in de toekomst een
groot potentieel om de kosten van de zorg te drukken en om een bijdrage te leveren aan de
personeelstekorten met behoud van de kwaliteit van zorg of zelfs versterking daarvan.115 Naar
schatting kan het optimaal inzetten van technologie de komende 10 jaar leiden tot 15,5 miljoen
potentiële extra uren door productiviteitsstijging.116
Digitalisering en technologie kunnen bijdragen door aanvullend te zijn op inzet van zorgpersoneel,
in sommige gevallen specifieke handelingen van zorgpersoneel vervangen, of administratieve
lasten verminderen door slimmere gegevensuitwisseling. In de zorg in het algemeen en in het
bijzonder in de ouderenzorg is sprake van grote personeelstekorten, is er een ziekteverzuim en
ervaren zorgverleners regeldruk en de daarbij behorende administratieve lasten. 117 De komende
20 jaar zal de vraag naar zorgpersoneel, met name in de ouderenzorg, steeds verder toenemen
door dubbele vergrijzing. Met het oog op de dubbele vergrijzing is inzet van digitale
zorgtoepassingen nodig om de zorg toegankelijk, op kwaliteit te houden en om te zorgen dat de
zorguitgaven niet onbetaalbaar worden. Zorgverleners kunnen meer mensen ondersteunen als er
zorgtechnologie ingezet wordt.
Als we zorg niet anders gaan organiseren moet over twintig jaar één op de drie mensen gaan
werken in de zorg. Dit is geen realistische optie dus moeten we kijken hoe we zorg slimmer
kunnen gaan organiseren. Een medicijndispenser is hierbij een mooi voorbeeld hoe zorg slimmer
georganiseerd kan worden (zie bijlage 1.1).

Significant Public (2021), ‘Tijdbesparende technologieën in de ouderenzorg’, Tijdbesparende zorgtechnologieën gepresenteerd aan de
Kamer (vilans.nl); SIRM (2021), ’Substitutie van zorg’ Rapport-substitutie-van-zorg.pdf (sirm.nl)
SiRM (2022), ‘Opties onder de loep – Onderzoek beleidsopties arbeidsmarkt ouderenzorg’, Eindrapport SiRM - Opties onder de loep.
Onderzoek beleidsopties arbeidsmarkt ouderenzorg_0.pdf (actiz.nl)
117
Significant Public (2021)
115

116

Technologie in de ouderenzorg kan enerzijds worden ingezet om het zorgpersoneel te
ondersteunen bij het leveren van zorg, anderzijds ook om ouderen zelf te ondersteunen om zo
lang mogelijk thuis te blijven wonen, onder behoud of vermeerdering van kwaliteit van de zorg. Zo
zijn er positieve businesscases voor verschillende arbeidsbesparende technologieën in de
ouderenzorg, zoals medicijndispensers, slim incontinentiemateriaal en slimme sensoren voor
nachtzorg (zie bijlage 1).118 Inzetten op het benutten van de mogelijkheden van deze
technologieën kan een bijdrage leveren aan de personele en financiële houdbaarheid van de
ouderenzorg. Uitgangspunt hierbij moet zijn dat technologie onderdeel is van de reguliere zorg.
Ondanks de druk op de arbeidsmarkt en de stijgende zorgkosten, zien we dat digitalisering en
gebruik van technologie in de (ouderen)zorg maar langzaam vordert en succesvolle initiatieven
vaak blijven hangen in pilots en niet opgeschaald worden. Hierbij spelen verschillende factoren een
rol, zoals een onvoldoende visie op de inzet van innovatie bij zorgaanbieders, mogelijke
beperkingen in de bekostiging van de Wlz, beperkte scholing van zorgpersoneel over de mogelijke
inzet van innovatie en technologie en grenzen aan het absorptievermogen van ouderen en hun
mantelzorgers/naasten om om te gaan met digitale technologie. Onder meer het SCP wijst daarbij,
naast de technische vaardigheden, op de motivatie van ouderen om technologie te omarmen. De
technische vaardigen nemen toe onder ouderen, maar de motivatie kan ernstig verschillen tussen
groepen ouderen. Ook zijn verschillen tussen de mogelijkheden van ouderen indien zij verplicht
worden zelf technische hulpmiddelen aan de te schaffen (SES).
Als laatste kan worden opgemerkt dat het voor het benutten van de arbeids- en
kostenbesparingen van belang is, dat het zorgproces wordt aangepast (procesinnovatie).
De verschillende belemmeringen en bijbehorende beleidsopties worden hieronder toegelicht.
2. Noodzaak voor innovatie en arbeidsbesparende technologie in de WLZ

De toenemende krapte op de arbeidsmarkt enerzijds en de toenemende vraag naar zorgpersoneel in
verband met de vergrijzing anderzijds, kan als extra stimulans dienen voor zorgaanbieders om meer
gebruik te maken van arbeidsbesparende technologie om te kunnen voldoen aan de toenemende
zorgvraag. Het is echter niet evident dat de toenemende arbeidsmarktkrapte deze uitwerking heeft.
Individuele zorgaanbieders dragen namelijk geen (systeem)verantwoordelijkheid voor het verlenen
van zorg aan alle zorgbehoevenden. Individuele zorgaanbieders hebben de verantwoordelijkheid om
zorg te verlenen voor hun bestaande cliënten, maar niet direct een verantwoordelijkheid om
wachtlijsten te beperken. Hierdoor kan de situatie ontstaan dat patiënten/cliënten die al zorg
geleverd krijgen (insiders) hun zorg kwaliteit en menselijk aandeel (handen aan bed) gelijk zien
blijven, terwijl de mensen die nog geen zorg geleverd krijgen, maar hier wel recht op hebben de
wachttijd zien toenemen (outsiders). Het is daarom in het belang van de houdbaarheid van de
ouderenzorg wanneer de overheid stuurt op het verhogen van arbeidsproductiviteit door inzet van
arbeidsbesparende technologie.
3. Belemmeringen voor implementatie zorgtechnologie
Naast de beperkte prikkelwerking om de zorg op een doelmatige manier te organiseren, zijn er
een aantal belemmeringen waardoor technologie niet optimaal kan worden ingezet binnen de zorg.
Deze belemmeringen liggen op het niveau van het stelsel zoals het verkeerd staan van de prikkels,
maar ook op het niveau van de zorgorganisaties. Onderzoek in opdracht van VWS concludeert dat
het gebrek aan opschaling onder meer komt door de complexe, decentrale organisatie, de
afwezigheid van een centrale autoriteit, afwezigheid van visie op de inzet van innovatieve

118

Significant Public (2021)

IBO OUDERENZORG

76

zorgtoepassingen bij zorgaanbieders, het gebrek aan interoperabiliteit bij gegevensuitwisseling en
de complexe financiering. Dit resulteert erin dat elke organisatie opnieuw het wiel uitvindt bij het
inkopen, ontwikkelen en implementeren van zorgtechnologie.119 In het algemeen kan gesteld
worden dat het hierdoor eenvoudiger is “te doen wat je al deed” dan de stap te nemen om de zorg
binnen een organisatie te transformeren naar de inzet van hybride zorg, een combinatie van
“handen-aan-het-bed” en technologie. Een van de concrete belemmeringen is bijvoorbeeld het
verschil tussen enerzijds de voorfinanciering van innovatie en anderzijds de uiteindelijke inzet
waarbij afgerekend wordt in PxQ (ook bij vrije tarieven).
3.1 Inzet van digitale technologie is te vrijblijvend
Op dit moment is de inzet van digitale zorg nog te vrijblijvend. Brancheorganisatie ActiZ schrijft in
hun jaarplan 2022 dat de zorg in de toekomst 30% digitaal geleverd moet worden of “digitaal
tenzij” moet worden ingericht om ervoor te zorgen dat de ouderenzorg toegankelijk, kwalitatief en
warm blijft. Ook zorgverzekeraars, zorgkantoren en de overheid stimuleren het gebruik van
digitale zorg. De beweging naar digitale zorg is daarmee onderweg, maar op dit moment nog te
vrijblijvend. Zorgaanbieders hoeven niet te melden of ze digitale zorg inzetten, ze hoeven hier
geen verantwoording over af te leggen en er zijn hierover geen doelen in de inkoop opgesteld
waarop aanbieders worden aangesproken. Hetzelfde geldt voor de zorginkoop.
3.2 Bekostiging
De inzet van digitale technologie vereist in eerste instantie een investering van de zorginstelling.
Dit betreft het aanschaffen van de technologie, tijdsinvesteringen om personeel er mee te leren
omgaan, en omdat er bijvoorbeeld in een koppeling met een app-omgeving moet worden
gemaakt. Er is een fase van “oud” naar “nieuw”: de kosten gaan voor de baten uit waardoor
aanbieders niet direct baat zullen hebben bij inzet van technologie. De huidige
financieringsstructuur met transitiegelden en subsidies is niet adequaat voor het succesvol
implementeren van technologie, vaak is er enkel ruimte voor het uitvoeren van de pilot, maar niet
voor verdere implementatie en uitrol na de pilot.120 Dat betekent dat veel zorgaanbieders stoppen
met het gebruiken van zorgtechnologie na de pilotfase. Voor individuele zorgaanbieders kunnen de
implementatiekosten voor de organisatie een drempel zijn, zeker voor kleinere zorgaanbieders.
3.3 Kennis over zorgtechnologie is gefragmenteerd
De kennis over implementatie en effectiviteit van zorgtechnologie is gefragmenteerd, en veel
zorgaanbieders moeten ‘opnieuw het wiel uitvinden’. Dit betreft onder andere informatie over
effectiviteit van technologie. Zo blijkt het lastig om kwantitatieve gegevens op te halen over de
effecten van digitalisering, omdat deze gegevens ontbreken (door beperkte monitoring bij
implementatie) of omdat deze gegevens alleen bij de individuele zorgaanbieder beschikbaar zijn
die de pilot heeft uitgevoerd. Daarnaast zijn er bijvoorbeeld geen keurmerken voor
betrouwbaarheid van technologie of voorwaarden waar leveranciers aan moeten voldoen. Het
daarom voor zorgaanbieders niet eenvoudig om een keuze te maken voor de juiste toepassing en
aanbieder.
3.4 Bestuur en organisatie van zorgorganisaties zijn onvoldoende toegerust
Ook binnen de zorgorganisaties bestaan verschillende belemmeringen voor het implementeren van
technologie. Het gebruik van innovatieve toepassingen in de zorg is momenteel vooral afhankelijk
119
120

Universiteit Twente (2022, nog te publiceren), ‘Digitalisering in de gezondheidszorg nader beschouwd’
Universiteit Twente (2022, nog te publiceren)

IBO OUDERENZORG

77

van de visie van het bestuur.121 Er is geen prikkel voor zorgbestuurders om zich hiervoor uit te
spreken. Uit ervaring blijkt dat als bestuurders geen visie op inzet van innovatieve zorg hebben,
dit niet goed van de grond komt. Dit hangt met verschillende factoren samen.
Een van deze factoren is dat de kosten voor de baten uitlopen: implementatie van technologie
vergt in eerste instantie investeringen. Naast de financiële investering moet er ook personeel
vrijgemaakt worden voor implementatie en om met de technologie te leren werken, terwijl
personeel nu al schaars is. Ook is personeel vaak onvoldoende opgeleid om te werken met digitale
toepassingen.
Daarnaast vereist implementatie van nieuwe technologie ook kennis van de wettelijke kaders
daaromtrent en het uitwerken van een businesscase. Deze kennis en capaciteiten zijn niet altijd al
aanwezig binnen de organisatie (zeker bij kleinere zorgaanbieders) maar wel van groot belang
voor het berekenen en benutten van de besparingen van de technologie. De besparingen kunnen
namelijk pas gerealiseerd worden wanneer de werkprocessen hierop worden aangepast
(procesinnovatie). Besparingen worden nu vaak niet (volledig) benut omdat de technologie wordt
geïmplementeerd in bestaande processen, en het werkproces er niet op wordt aangepast. Dit is
bijvoorbeeld het geval wanneer slimme sensoren worden toegepast in de nachtzorg zodat
verplegend personeel wordt gewaarschuwd wordt wanneer cliënten uit bed zijn, maar het
verplegend personeel dezelfde controlerondes langs alle cliënten blijft lopen als voor het gebruik
van de sensoren. Op deze manier wordt de technologie wel geïmplementeerd, maar het proces
niet aangepast en de besparing daarom niet gerealiseerd.
3.5 Opleiding van zorgpersoneel
Zorgtechnologie sluit niet altijd aan bij de wensen, behoeften en vaardigheden van
zorgmedewerkers. Daarvoor is het onder andere nodig om dit te laten landen in de
zorgopleidingen, zodat nieuwe medewerkers deze nieuwe technologieën kunnen gebruiken en/of
meenemen op de werkvloer. Voor zittende medewerkers is het belangrijk om voldoende ruimte te
geven voor bij- en nascholing, zodat zij ook leren om met de nieuwe technologieën uit de voeten
te kunnen. Inzet van digitale zorgtoepassingen valt of staat met medewerkers die digitale zorg
omarmen. De inhoud van de zorgopleidingen wordt bepaald door onderwijsinstellingen in
samenwerking met het werkveld en beroepsgroepen.
3.6 Onvoldoende standaardisering binnenkomen van signalen
Ook het gebrek aan standaardisatie bij de verschillende innovatieve toepassingen kan ertoe
bijdragen dat er grenzen zijn aan de mogelijkheid om technologie in te zetten. Het gebruik van
innovatie en technologie moet hanteerbaar zijn voor iedereen die er gebruik van maakt. Zo moet
het bijvoorbeeld niet zo zijn dat de signalen van de verschillende toepassingen (bijvoorbeeld slim
incontinentiemateriaal en leefcirkels) bij de zorgmedewerker op verschillende wijze of
verschillende devices binnenkomen. Dan kan de zorgmedewerker door de bomen het bos niet
meer zien.
3.7 Gegevensuitwisseling is niet gestandaardiseerd
Het gebrek aan interoperabiliteit tussen informatiesystemen in de zorg is een van de grote
barrières voor het benutten van het potentieel van technologie in de zorg.122 Interoperabiliteit wil
121
122

Universiteit Twente (2022, nog te publiceren)
Universiteit Twente (2022, nog te publiceren)

IBO OUDERENZORG

78

zeggen dat de systemen zelfstandig met elkaar kunnen communiceren. Dit is momenteel nog niet
het geval in gegevensuitwisseling tussen verschillende zorgaanbieders. Hierdoor moet informatie
vaak nog handmatig (her)ingevoerd worden, wat administratieve lasten oplevert voor het
zorgpersoneel en foutgevoelig is. Daarnaast bemoeilijkt het de toepassing en opschaling van
technologie die gebruik maakt van patiëntgegevens. Het realiseren van dit type
gegevensuitwisseling tussen zorgaanbieders is de afgelopen jaren te veel aan het veld
overgelaten, wat ertoe heeft geleid dat er grote verschillen zijn tussen informatiesystemen.123 Het
veld en de TK heeft het Rijk verzocht om hier meer regie in te nemen.
3.8 Stelsel en bekostiging van de Wet langdurige zorg

Marktordening is relevant voor de hoeveelheid innovatie die plaatsvindt. Het stelsel van de Wet
langdurige zorg (WLZ) is fundamenteel anders georganiseerd dan de gereguleerde marktwerking die
geldt in de Zorgverzekeringswet. In de WLZ bestaan maar beperkte martkwerkingsprikkels voor
doelmatige zorginkoop en doelmatige zorgverlening.
Een van de factoren die hierbij een rol speelt is dat budgetten op macroniveau in de praktijk door
het Rijk worden aangevuld. In 2018 en 2019 bedroegen de tekorten resp. € 147 en 335 mln. (precorona). Dit gebeurt overigens alleen indien sprake is van gewijzigde omstandigheden na advies van
de NZa, zoals een onvoorziene toename van de zorgvraag en niet om ondoelmatigheden te
compenseren. Deze tekorten worden gefinancierd uit de algemene middelen. De minister van VWS
bepaalt jaarlijks het macrobudget voor de WLZ-zorg. Het macrobudget voor het volgende jaar
betreft het budget van het huidige jaar met daaraan o.a. groeimiddelen toegevoegd (extra middelen
t.b.v. demografische ontwikkelingen en een toenemende zorgzwaarte). Het macrobudget wordt
verdeeld over regionale zorgkantoren. Deze zorgkantoren zijn binnen de WLZ verantwoordelijk voor
inkoop van langdurige zorg bij zorgaanbieders.
Een andere reden voor de beperkte doelmatigheidsprikkels, is dat er niet voldoende intramurale
zorgcapaciteit is. Hierdoor is er in de praktijk geen sprake van selectieve inkoop. Door de tekorten
aan verpleeghuisplekken is er geen concurrentie op doelmatigheid tussen intramurale
zorgaanbieders. Gezien de manier waarop de WLZ wordt gebudgetteerd en ingekocht, kan worden
geconcludeerd dat er voor zorginkopers en zorgaanbieders maar beperkte prikkels zijn om de zorg
op de meest doelmatige manier te organiseren en te investeren in doelmatige organisatie van de
zorg. Een ander aspect betreft het gegeven dat er in de reguliere bekostiging van de WLZ maar
beperkt ruimte is voor overkoepelende investeringen, omdat de kosten herleidbaar moeten zijn naar
het clientniveau.
VWS treedt in deze markt feitelijk op als monopolist, aangezien er geen andere partij is die de
overheid uitdaagt tot een meer doelmatige inkoop van WLZ-zorg. Dit brengt een
verantwoordelijkheid met zich mee. Daarom is in de WLZ het doelmatigheidstoezicht en regulering
belegd bij de NZa, via de tarieven en het toezicht op de inkoop van de zorgkantoren. Jaarlijks
verantwoordt de NZa zich over de uitvoering van de WLZ.
Om tot meer doelmatigere zorgverlening te komen, in de afwezigheid van (markt)prikkels in de WLZ,
kan de Rijksoverheid in aanvulling op de regulering door de NZa extra sturing geven aan de
doelmatige inzet van middelen. Het nieuwe kabinet heeft hiervoor een pakket aan maatregelen
getroffen en stuurt hierop via meerjarige contractering, scheiden wonen/zorg, de doorontwikkeling

123

Universiteit Twente (2022, nog te publiceren)

IBO OUDERENZORG

79

van het kwaliteitskader en de overheveling van behandeling van de WLZ naar de Zvw. Daarnaast is
meer ruimte nodig in de reguliere bekostiging voor investeringen.

IBO OUDERENZORG

80

Bijlage 1 - Lijst technologieën ouderenzorg met succesvolle business-case

Hieronder zijn enkele business cases uit het onderzoek ‘Tijdsbesparende technologieën in de
ouderenzorg’ weergegeven.124 Van deze technologieën is berekend dat deze tijds- en/of
kostenbesparing kunnen opleveren op macroniveau. Besparingen zijn weergeven per jaar125.
I.
Medicijndispenser (extramuraal)
• Op dit moment zijn er 5.500 medicijndispensers in gebruik.
• Het potentiële gebruik is ca. 23.000.
• Bij realisatie van het potentieel bedraagt de besparing in tijd ca. 2,8 miljoen uren en 2416 in FTE.
De besparing in middelen komt uit op ca. €123 mln.
• Zorgaanbieder Careyn heeft in een pilot gedaan met medicijndispenser Medido en realiseert
hiermee een tijdsbesparing van 122 minuten per week per cliënt. Daarnaast is de
zelfredzaamheid door inzet van Medido gestegen van een 6,5 naar een 8,5.
De medicijndispenser is een apparaat met een rol van zakjes met daarin de benodigde medicatie
voor een bepaald tijdstip op de dag. Op het moment dat iemand medicijnen moet innemen, geeft de
medicijndispenser een geluid- en lichtsignaal en worden de medicijnen vrijgegeven. De
medicijndispenser voorkomt dat iemand de medicijnen vergeet, of te vroeg of te laat inneemt. Met
een bijbehorende app of via een website kan de zorgmedewerker of familie zien of de geplande
medicatie is afgenomen. De dispenser houdt het medicijngebruik bij en waarschuwt de zorgverlener,
familielid of mantelzorger als een dosering overgeslagen wordt.
II.
Leefstijlmonitoring (extramuraal)
• Het huidige gebruik nu is ca. 5.500.
• Het potentieel gebruik is afhankelijk van scenario’s. In scenario 1 is het potentieel ca. 10.000,
besparing uren 0, besparing middelen ca. € 68 mln. / In scenario 2 is het potentieel gebruik ca.
16.600, wat een besparing van ca. 47.000 uren oplevert en 47 FTE, en in middelen ca. € 18,6
mln.126
Leefstijlmonitoring geeft inzicht in het leefpatroon van alleenwonende cliënten met dementie of
een ander progressief ziektebeeld met een langzame achteruitgang. Een netwerk van sensoren in
de woning monitort de activiteit van de cliënt in verschillende vertrekken van de woning, wat
indirect inzicht geeft in wat iemand doet. Naast het netwerk van sensoren bestaat
leefstijlmonitoring uit een online zorgdashboard en een app voor een smartphone voor de
betrokken wijkverpleegkundige en/of een casemanager dementie. Mantelzorgers kunnen met de
zorgprofessionals meekijken. Leefstijlmonitoring is daarmee een combinatie van zorg op afstand
en toezicht op afstand, maar kan ook gebruikt worden om trends in het leefpatroon van de cliënt
over een langere periode inzichtelijk te maken. Diverse studies maken het aannemelijk dat
leefstijlmonitoring leidt tot uitstel van de verpleeghuisopname.
III.
Heupairbags (intra- & extramurale zorg)
• Het huidige gebruik is ca. 100.
• Het potentieel ca. 8.000 (vooralsnog alleen intramuraal).
Onderzoeksrapport Tijdsbesparende technologieën in de ouderenzorg, brief van de minister van VWS d.d. 12 juli 2021, kamerstukken
II 2020-2021, 27 529, 266
125
Significant Public (2021); Resultaten Vilans onderzoek Anders Werken in de Zorg – Anders werken in de zorg
126
Scenario’s kunnen verder worden uitgewerkt.
124

IBO OUDERENZORG

81

•
•

Besparing tijd: nog onbekend. Besparing in middelen ca. € 18,9 mln.
Concreet voorbeeld is de inzet bij zorgaanbieder Tante Louise: op basis van het onderzoek
in 2019 wordt geschat dat er daar een kostenbesparing is gerealiseerd van tenminste
€112.500 bij een inzet van 35 heupairbags.

Een heupairbag is een riem met sensoren, die een val kunnen detecteren en vervolgens CO2
patronen activeren voor het opblazen van een airbag om de valimpact te reduceren. Als er
sprake is van een val wordt er door middel van een SMS-signaal een alarm verstuurd naar een
contactpersoon. Concreet voorbeeld is de inzet van de heupairbag bij zorgaanbieder Tante
Louise: op basis van het onderzoek in 2019 wordt geschat dat er een daling in kosten is van
tenminste € 112.500 bij een inzet van 35 heupairbags. Een gebroken heup is een van de
belangrijkste oorzaken van ziekenhuisopnames bij ouderen. Hiermee gaan hoge zorgkosten
gepaard en verlies van zelfstandigheid en kwaliteit van leven van de betrokkene.
IV.
Slim incontinentiemateriaal (intramuraal)
• Het huidige gebruik is ca. 375.
• Het potentieel ca. 26.450 – 41.400.
• Besparing tijd tussen ca. 531.000-1,8 mln. uren.
• Besparing middelen tussen ca. €14 en € 68 mln.
Mensen die incontinent zijn dragen absorberende producten. Afhankelijk van onder andere het
mobiliteitsniveau en/of stadium van dementie ondersteunt het zorgpersoneel in de intramurale
ouderenzorg bij het verschonen van incontinentiemateriaal. Door het gebruik van slim
incontinentiemateriaal kan het verzorgend personeel het incontinentiemateriaal op afstand
monitoren en vervangen wanneer dit nodig is. Dit wordt door een sensor doorgestuurd naar een
applicatie op telefoon, tablet en/of pc. Het gebruik zorgt ervoor dat cliënten alleen worden
verschoond als het nodig is, kan ervoor zorgen dat ze tijdiger worden verschoond, en het scheelt
zorgmedewerkers onnodig tillen.
V.
•
•
•
•

Derde generatie zorgdomotica (Intramuraal)

Huidig gebruik: 5181 kamers (zeker) + 2000 kamers (inschatting).
Potentieel 2178 locaties, waarvan circa 383 locaties met potentiële besparing op nachtzorg.
Besparing tijd ca. 957 FTE
Besparing middelen ca. € 30,6 mln. – ca. € 38,3 mln.

Geavanceerde domotica, ook wel derde generatie toezichthoudende domotica, zijn toepassingen
waarmee bewegingen en leefpatronen van bewoners in een verpleeghuis worden vastgelegd. In de
nachtzorg zijn de belangrijkste functies het monitoren en opvolgen van in-/uitbedmeldingen,
verlaten kamer, dwalen of zelfs inactiviteit. Mensen met gevorderde dementie die verblijven op
een PG-afdeling (psychogeriatrische afdeling) hebben vaak een verstoord slaap-waakritme en
kunnen gaan dwalen op de gang. De vormgeving is een netwerk van diverse bewegingssensoren
verspreid door de kamer/het appartement met hierachter interpreterende en analyserende
software of een (enkele) camera - soms ook wel ‘optische sensor’ genoemd – met
beeldinterpretatiesoftware. Een andere vormgeving van deze domotica is de toepassing van een
slim matras: dit is dan beperkt tot de uit-bed-melding, waarbij een slim matras wel een bredere
functionaliteit heeft zoals het kunnen monitoren van het slaapproces zelf.

IBO OUDERENZORG

82

BIJLAGE 6 – BESTEDINGSINDEX OUDEREN MET ZORG OF ONDERSTEUNING UIT DE WLZ OF
WMO
Vrij besteedbaar inkomen en bestedingsindex zorg
Koopkrachtplaatjes focussen zich op het besteedbaar inkomen. Dit is het bruto inkomen minus
belastingen en premies en opgehoogd eventuele inkomensoverdrachten (zoals de zorgtoeslag).
Het vrij besteedbaar inkomen gaat een stapje verder door ook noodzakelijke uitgaven zoals
bijvoorbeeld uitgaven aan “wonen” mee te nemen.
Onderstaande analyses baseren zich op het vrij besteedbaar inkomen zorg. Naast de woonlasten
worden ook de eigen bijdragen Wlz en Wmo meegenomen. Dit zijn immers noodzakelijke uitgaven
als van zorg of ondersteuning uit de Wlz of Wmo gebruik wordt gemaakt.
Om te bepalen welk deel van het bruto-inkomen een huishouden overhoudt om te besteden na het
betalen van onder meer belastingen en noodzakelijke uitgaven voor wonen en de eigen bijdragen
voor zorg, wordt er gekeken naar de zogenaamde bestedingsindex127, en meer specifiek naar de
bestedingsindex zorg. Deze wordt als volgt bepaald:
𝐵𝑒𝑠𝑡𝑒𝑑𝑖𝑛𝑔𝑠𝑖𝑛𝑑𝑒𝑥 𝑧𝑜𝑟𝑔 =

𝑣𝑟𝑖𝑗 𝑏𝑒𝑠𝑡𝑒𝑒𝑑𝑏𝑎𝑎𝑟 𝑖𝑛𝑘𝑜𝑚𝑒𝑛 𝑧𝑜𝑟𝑔
𝑏𝑟𝑢𝑡𝑜 𝑖𝑛𝑘𝑜𝑚𝑒𝑛

Eigen bijdrage per leveringsvorm
De Wlz kent verschillende leveringsvormen en twee verschillende systemen voor de berekening
van de eigen bijdragen. In de Wlz betaalt de cliënt de hoge eigen bijdrage (HEB) of de lage eigen
bijdrage (LEB). Cliënten die in een intramurale instelling verblijven betalen in principe altijd de
HEB, tenzij een van de uitzonderingssituaties van toepassing is en de cliënt een LEB betaalt. De
uitzonderingssituaties zijn:
•
de eerste vier maanden bij intramuraal verblijf,
•
als de cliënt een thuiswonende partner heeft,
•
als de cliënt moet voorzien in het levensonderhoud van thuiswonende kinderen
•
of als de cliënt naar verwachting terug naar huis kan keren (de lage eigen bijdrage is dan
van toepassing gedurende de laatste vier maanden van opname).
In de berekening van de HEB zit impliciet ook een eigen bijdrage voor de wooncomponent. Mensen
hebben in een intramurale instelling geen bijkomende kosten meer voor wonen en voeding (dit zit
in het zorgpakket).
Voor de extramurale leveringsvormen betaalt de cliënt altijd de LEB. De eigen bijdrage voor een
volledig pakket thuis (VPT) wordt op dezelfde manier berekend als de LEB die van toepassing is bij
intramuraal verblijf. Mensen in de VPT-situatie hebben geen bijkomende kosten meer voor voeding
(dit zit in het zorgpakket). Een VPT kan in de eigen thuissituatie worden geleverd, maar wordt
veelal in een geclusterde woonvorm geleverd. De eigen bijdragen voor een modulair pakket thuis
(MPT) en persoonsgebonden budget (PGB) kennen twee extra aftrekposten.
De Wmo 2015 kent het abonnementstarief voor maatwerkvoorzieningen en algemene
voorzieningen met een duurzame hulpverleningsrelatie. Deze eigen bijdrage is onafhankelijk van
inkomen, vermogen en zorggebruik en bedraagt maximaal € 19 per maand128.
De eigen bijdrage voor een MPT kent twee varianten:
•
Bij maximaal 20 uur per maand geldt een nominaal bedrag van € 24,80 per maand (dit is
gelijk aan de minimale eigen bijdrage MPT/PGB). Dit is op jaarbasis € 69,60 meer dan de

127
128

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/03/22/rapport-commissie-draagkracht
In het coalitieakkoord is reeds (per 2025) een wijziging van de eigen bijdrage voor huishoudelijke hulp in de Wmo voorzien.

IBO OUDERENZORG

83

•

eigen bijdrage Wmo van € 19,00 per maand. Vanwege het geringe verschil met de eigen
bijdrage Wmo, is deze variant niet apart doorgerekend voor de bestedingsindex zorg.
Bij meer dan 20 uur per maand is de eigen bijdrage gelijk aan de eigen bijdrage PGB.
Daarom nemen we deze variant niet separaat in de tabellen op.

Tabel 1: Overzicht eigen bijdragen Wlz en Wmo, relevant voor de ouderenzorg, bedragen
2022.
Domein

Intra/extramuraal

Minimale eigen

Maximale eigen

bijdrage p.m.

bijdrage p.m.

Hoge eigen bijdrage (HEB)

€0

€ 2.506

Lage eigen bijdrage (LEB)

€ 174

€ 913,20

Volledig Pakket Thuis (VPT)

€ 174

€ 913,20

€ 24,80

€ 764

Leveringsvorm

Intramuraal

Modulair Pakket Thuis (MPT)

Wlz
Extramuraal

> 20 uur
Modulair Pakket Thuis (MPT)

€ 24,80

<= 20 uur
Persoonsgebonden budget
(PGB)

€ 24,80

€ 764

Maatwerkvoorzieningen (en
Wmo

Extramuraal

algemene voorzieningen met
een duurzame

€ 19

hulpverleningsrelatie)
De eigen bijdragen in de Wlz en Wmo staan genoemd in tabel 1. Voor de analyses resteren vier
leveringsvormen met bijbehorende eigen bijdragen: Wmo, PGB (in de thuissituatie)129, VPT
(geleverd in instelling of geclusterde woonvorm) en Zorg met Verblijf (ZmV; in een instelling).
Hoogte eigen bijdrage en inkomen
Onderstaande grafieken laten zien dat de hoogten van de eigen bijdragen Wlz sterk afhankelijk
zijn van het verzamelinkomen. Hoe hoger het inkomen, hoe hoger de eigen bijdrage.

Pgb komt ook voor een geclusterde woonvormen. De cliënt betaalt dan apart voor de wooncomponent. Het lijkt het sterk op Vpt.
Alleen maken eten en drinken geen onderdeel uit van het geleverde pakket.

129

IBO OUDERENZORG

84

IBO OUDERENZORG

85

De hoogte van de eigen bijdrage is echter gemaximeerd. Daarom daalt de quote van eigen
bijdrage en inkomen boven een bepaald inkomen. De lage eigen bijdrage en de eigen bijdrage
Pgb/Mpt kennen daarnaast ook een minimum bedrag. Daarom is de quote van de lage eigen
bijdrage bij lage inkomens hoger dan de 10% die in de regelgeving staat.
Analyse
Het vrij besteedbaar inkomen wordt door meer bepaald dan alleen de eigen bijdrage. Ook onder
meer de te betalen belasting, de zorgkosten (inclusief zorgtoeslag), de woonkosten (inclusief
huurtoeslag) en de kosten van levensonderhoud spelen een rol.
De eerder genoemde bestedingsindex zorg geeft een beeld van het deel van het bruto inkomen dat
overblijft na aftrek van de bovengenoemde posten. Op deze wijze ontstaat zicht op de financiële
aantrekkelijkheid van de verschillende leveringsvormen van de langdurige zorg.
Om een zinvolle vergelijking te kunnen maken, zijn een aantal aannames echter noodzakelijk.
Op basis van informatie over de populatie van huishoudens met Wlz-zorg en/of Wmoondersteuning is voor een aantal huishoudens de bestedingsindex-zorg uitgewerkt. Hierin is
onderscheid gemaakt naar eenpersoons- en meerpersoonshuishoudens met een verschillende mix
van inkomen en vermogen. Ook is een onderscheid naar de type woning (huur versus koop)
gemaakt.
Onderstaande grafiek laat zien dat het aantal cliënten met een hoog inkomen relatief beperkt is.
Daar is bij de keuze van voorbeeldhuishoudens rekening mee gehouden. Ter vergelijking zijn
echter ook huishoudens met een (zeer) hoog inkomen meegenomen.
In de vierde kolom van de tabellen is aangegeven in welke mate de voorbeeldhuishoudens in de
werkelijkheid voorkomen. Dit is gedaan door de gedetailleerde CBS-verdeling van het inkomen op
te delen in een aantal klassen waarin de voorbeeldhuishoudens zich ongeveer in het midden
bevinden.

IBO OUDERENZORG

86

De volgende aannames/bedragen zijn gehanteerd in de analyse:
•
Als een alleenstaande kiest voor VPT (in instelling of geclusterde woonvorm) of ZmV vervallen
de woonlasten van de “oude” woning. Daarvoor komen bij VPT de woonlasten van de nieuwe
verblijfplaats in de plaats. Bij ZmV worden woonlasten niet apart berekend maar zijn deze
onderdeel uit van de eigen bijdrage.
•
Bij echtparen kan bij de keuze voor VPT dubbele woonlasten optreden. De achterblijvende
partner blijft in het huis wonen waardoor de woonlasten doorlopen 130. De VPT-cliënt gaat
echter ook huur en servicekosten betalen.
•
Bij de bestedingsindex voor huurders (bij Wmo en PGB) is gewerkt met huren die variëren met
het inkomen van de bewoners. Ook is er verschil tussen de huur voor alleenstaanden en
meerpersoonshuishoudens. De gebruikte gegevens zijn afkomstig van het ministerie van Bzk
en hebben betrekking op 2017. Daarom is een indexatie naar 2022 toegepast
•
Bij VPT is uitgegaan van de hierboven genoemde huren voor alleenstaanden plus € 100 aan
servicekosten waaronder energie.
•
Uit CBS-gegevens blijkt dat de meeste “oudere” eigenaren van een koopwoning slechts een
bescheiden hypotheek hebben. De aanname is dat deze hypotheek aflossingsvrij zal zijn zodat
er geen fiscale aftrek geldt.
•
Voor uitgaven aan eten/drinken, energie, onderhoud e.d. zijn de cijfers uit het rapport Microeffecten van scheiden wonen en zorg131 de basis. Ook deze 2008-bedragen zijn geïndexeerd
naar 2022.
•
Bij VPT én ZmV vervallen de uitgaven aan eten en drinken. Deze worden door de
zorgaanbieders geleverd en betaald.
•
Bij een echtpaar is het mogelijk dat beide partners zorg nodig hebben. In deze situatie geldt
de anticumulatie-regeling. Een echtpaar betaalt slechts één keer een eigen bijdrage. Indien
een huishouden zowel gebruik maakt van ondersteuning uit de Wmo als zorg uit de Wlz betaalt
men enkel de eigen bijdrage voor de Wlz.
•
Het is uitzonderlijk dat beide partners intramuraal verblijven (ZmV). Daarom blijft deze casus
buiten de berekeningen.
De tabellen 2 en 3 tonen de bestedingsindices zorg voor respectievelijk alleenstaanden en
meerpersoonshuishoudens.

130
131

Als de woning volledig is afgelost resteert alleen het eigenwoningforfait.
Dit onderzoek is een coproductie van de ministeries van SZW, VROM en VWS.

IBO OUDERENZORG

87

Tabel 2. Bestedingsindex zorg alleenstaande (77% van de cliënten), 2022
ZmV
WMO
PGB
VPT
vermogen
hoge
EB
aanvullend
type
boven
aandeel
abonneEB
pensioen woning vrijstelling
cliënten
mentslage EB
inclusief
exclusief
Pgb/Mpt
box 3
tarief
VIB
VIB
huur
€0
koop
huur
€ 10.000
koop
huur
€ 20.000
koop
huur
€ 35.000
koop
huur
€ 85.000
koop

•

•

•

•

•

nee

31%

35%

35%

49%

30%

30%

ja

9%

11%

11%

26%

26%

30%

nee

0,5%

48%

48%

49%

30%

30%

ja

0,1%

48%

48%

26%

26%

30%

nee

18%

39%

38%

45%

26%

26%

ja

12%

34%

33%

40%

21%

25%

nee

3%

57%

57%

45%

26%

26%

ja

2%

57%

56%

40%

21%

25%

nee

3%

39%

36%

41%

23%

23%

ja

5%

38%

35%

40%

16%

22%

nee

1%

59%

56%

41%

23%

23%

ja

2%

59%

55%

40%

16%

22%

nee

1%

38%

33%

37%

20%

20%

ja

3%

36%

30%

33%

8%

14%

nee

1%

54%

50%

37%

20%

20%

ja

2%

52%

46%

33%

8%

14%

nee

0,1%

44%

37%

39%

31%

31%

ja

2%

38%

29%

32%

25%

25%

nee

0,4%

51%

44%

39%

31%

31%

ja

4%

45%

36%

32%

25%

25%

Voor een alleenstaande is ZmV financieel geen aantrekkelijke optie. De bestedingsindex is
lager dan bij de andere leveringsvormen. Bij huishoudens met een substantieel vermogen is
het verschil nog beduidend groter. Dit komt omdat de VIB bij de hoge eigen bijdrage een veel
groter effect heeft op de hoogte van de eigen bijdrage dan bij de andere eigen bijdragen
Bij de meerpersoonshuishoudens zien we echter een heel andere beeld. Hier ontlopen ZmV en
Pgb elkaar niet veel. De reden is dat bij ZmV meerpersoonshuishoudens de lage eigen bijdrage
betalen. Deze ligt weliswaar wat hoger dan de eigen bijdrage Pgb/Mpt maar daar staat
tegenover dat er geen uitgaven zijn voor eten- en drinken.
Voor meerpersoonshuishoudens is VPt financieel onaantrekkelijker dan ZmV. Dit komt omdat
voor beide leveringsvormen dezelfde lage eigen bijdrage wordt betaald terwijl er bij VPT
sprake is van dubbele woonlasten. De cliënt gaat woonkosten betalen én de woonkosten van
de thuisblijvende partner blijven globaal gelijk. Als er geen vermogen is, wordt dit effect
gemitigeerd via de huurtoeslag. Bij hogere vermogens vervalt echter het recht op huurtoeslag.
De dubbele woonlasten leiden bij een aanvullend pensioen van € 10.000 in combinatie met een
huurhuis en vermogen zelfs tot een negatieve bestedingsindex zorg. Dit betekent echter niet
dat dit huishouden geen geld te besteden heeft. Er is immers sprake van vermogen dat kan
worden aangewend om uitgaven te doen.
Deze casus illustreert daarmee ook een belangrijke beperking van de bestedingsindex zorg. In
de teller wordt namelijk wel meegenomen dat de eigen bijdrage en de belasting hoger zijn
door het vermogen. In de noemer staat echter alleen het bruto inkomen en blijft het vermogen
buiten beeld.
Het verhogende effect van de VIB speelt met name bij de hoge eigen bijdrage. Daarom
hebben we berekend wat deze eigen bijdrage zou zijn, zonder VIB. De impliciete aanname is

IBO OUDERENZORG

88

hierbij de VIB wordt betaald vanuit het vermogen.
Deze aanpassing leidt inderdaad tot een beduidend hogere bestedingsindex. Wel daalt het
vermogen geleidelijk. .Dit laatste is overigens een beoogd effect maar wordt door de cliënt
veelal niet begrepen en als onrechtvaardig beschouwd.
Tabel 3. Bestedingsindex zorg meerpersoonshuishouden (23% van de cliënten), 2022
WMO
PGB
VPT
ZmV
vermogen
aanvullend
type
boven
aandeel
abonneEB
pensioen woning vrijstelling
cliënten
mentslage EB
lage EB
Pgb/Mpt
box 3
tarief

huur
€0
koop
huur
€ 10.000
koop
huur
€ 20.000
koop
huur
€ 35.000
koop
huur
€ 85.000
koop

•

nee

16%

35%

35%

16%

37%

ja

3%

35%

35%

-20%

19%

nee

4%

45%

45%

27%

48%

ja

1%

45%

45%

9%

47%

nee

18%

25%

23%

7%

24%

ja

6%

25%

23%

-7%

24%

nee

7%

55%

53%

38%

55%

ja

2%

55%

53%

23%

54%

nee

5%

35%

31%

13%

33%

ja

3%

35%

31%

7%

33%

nee

6%

57%

53%

35%

55%

ja

4%

57%

53%

29%

55%

nee

2%

39%

34%

15%

36%

ja

3%

39%

33%

14%

35%

nee

4%

61%

56%

37%

58%

ja

6%

61%

55%

36%

57%

nee

1%

47%

40%

30%

41%

ja

2%

46%

38%

28%

40%

nee

2%

59%

51%

41%

52%

ja

8%

58%

50%

40%

51%

Een alleenstaande met een koopwoning die kiest voor ZmV of Vpt verkoopt in het algemeen
het huis. Dit leidt tot een hoger vermogen, zeker gezien de in het algemeen zeer forse
overwaarde. De doorwerking op de VIB en daarmee de eigen bijdrage treedt echter pas na
minimaal drie op omdat de eigen bijdrage is gebaseerd op inkomens- en vermogensgegevens
van twee jaar eerder (“t-2”).132 In de tabel is het effect van de verkoop van het huis daarom
niet meegenomen.

Stel dat een cliënt in maart 2022 in een verpleeghuis is opgenomen en dat het huis in juni 2022 is verkocht. Dan neemt de
belastingdienst het vermogen per 1-1-2023 mee. Voor de eigen bijdrage van 2025, gebaseerd op gegevens van 2023, speelt dit extra
vermogen pas een rol. Een groot deel van de cliënten overlijdt binnen twee jaar waardoor het effect helemaal niet optreedt.

132

IBO OUDERENZORG

89

Uitgave mei 2023