4 november 2016
-

Eindrapportage evaluatie
Rijkscoördinatieregeling

Datum
4 november 2016

Opdrachtgever
Ministerie van Economische Zaken

Contact
Maarten van Poelgeest, AEF

Referentie
GE23-3-77(R.2)

Inhoud
1 Inleiding
1.1
1.2
1.3

Evaluatie van de Rijkscoördinatieregeling ........................................................................ 4
Onderzoeksvragen op hoofdlijnen ..................................................................................... 4
Onderzoeksopzet ................................................................................................................ 5

2 Bevindingen en conclusies
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
2.9
2.10
2.11

8

Betekenis van de RCR ......................................................................................................... 8
Nationaal belang................................................................................................................. 9
Ingreep van het Rijk .......................................................................................................... 10
Stroomlijnen ...................................................................................................................... 11
Versnellen .......................................................................................................................... 12
Kwaliteit ............................................................................................................................ 13
Bestuurlijke acceptatie ..................................................................................................... 13
Maatschappelijke acceptatie............................................................................................ 14
Realisatiekracht ................................................................................................................ 14
Botsende rationaliteiten ................................................................................................... 15
Conclusies ......................................................................................................................... 15

3 De RCR en de energietransitie
3.1
3.2
3.3

4

17

Leveringszekerheid ........................................................................................................... 17
Kies voor een programmatische aanpak ......................................................................... 17
De toepassing van de RCR ................................................................................................ 19

Bijlage 1 Evaluatiekader

22

Bijlage 2 Onderzoeksvragen

25

Bijlage 3 Projectbeschrijvingen

27

3

1 Inleiding

1.1 Evaluatie van de Rijkscoördinatieregeling
Voor het realiseren van grote infrastructuurprojecten voor energie zijn veel verschillende
vergunningen benodigd en aanpassing van bestemmingsplannen. De bevoegdheid voor het
verstrekken van deze vergunningen is vaak verdeeld over verschillende bestuursorganen en
met het verstrekken wordt verschillend omgegaan. In de praktijk leidde dit tot lange
procedures, die zorgden voor vertraging in de totstandkoming van grote projecten.
Op 1 maart 2009 is de Rijkscoördinatieregeling van start gegaan. Invoering van deze regeling
heeft ten doel de besluitvorming over infrastructuurprojecten voor energie beter te
stroomlijnen en te versnellen. Daarnaast worden kwaliteitsverbetering, meer transparantie
en meer acceptatie beoogd. Dit alles past bij de benadering die de Rijksoverheid volgt na het
verschijnen van het rapport van de commissie Elverding. De notie dat versnellen niet alleen
vraagt om heldere procedures, maar ook om een gedegen voortraject waarin meerdere
oplossingen bekeken worden en waarbij alle relevante partijen actief betrokken zijn, wordt
nog eens onderstreept in de recent geformuleerde visie op omgevingsmanagement van het
ministerie van Economische Zaken (EZ).
De minister van EZ heeft de Tweede Kamer bij verschillende gelegenheden toegezegd om de
werking van de Rijkscoördinatieregeling te evalueren. AEF heeft deze evaluatie uitgevoerd in
opdracht van het ministerie van EZ. De evaluatie heeft twee hoofddoelen:
- Terugkijken: is het daadwerkelijk gelukt om de besluitvorming te stroomlijnen en te
versnellen? En is het gelukt om de gewenste kwaliteit, de transparantie en de acceptatie
van de besluitvorming te realiseren?
- Vooruitkijken: wat kan er verbeterd worden aan de hand van de ervaringen die tot nu toe
zijn opgedaan met de Rijkscoördinatieregeling? En wat betekent dit voor de wijze waarop
de Rijkscoördinatieregeling een plaats krijgt in de nieuwe Omgevingswet?
Zie voor het evaluatiekader, bijlage 1.

1.2 Onderzoeksvragen op hoofdlijnen
Concrete onderzoeksvragen die aan AEF zijn meegegeven vallen uiteen in vier categorieën:
- Vragen over de doelen van de Rijkscoördinatieregeling: zijn de beoogde doelen van de
Rijkscoördinatieregeling behaald?
Zijn er voorbeelden van projecten onder de Rijkscoördinatieregeling die goed scoren op
het behalen van de doelstellingen en zo ja, wat waren de succesfactoren?
- Vragen over de rolverdeling tussen de ministeries van EZ, IenM, de initiatiefnemer(s) en de
decentrale overheden:

4

hoe is de rolverdeling, wie is verantwoordelijk voor wat, hoe werken de partijen samen en
hoe beïnvloedt dat het verloop van het project? Wat is de impact op de projectorganisatie
van de initiatiefnemer? Hoe heeft die zijn rol ingevuld? Hoe hebben de partijen de rol van
het ministerie van EZ ervaren?
- Vragen over de toepassing van de Rijkscoördinatieregeling: bij welke projecten heeft de
toepassing van de Rijkscoördinatieregeling meerwaarde en bij welke niet? Zouden
(daarom) de criteria voor toepassing van de Rijkscoördinatieregeling moeten worden
gewijzigd? Is er aanleiding om de Rijkscoördinatieregeling op verzoek van een
initiatiefnemer of decentrale overheid toe te passen of buiten werking te stellen?
- Vragen met het oog op toekomstige verbeteringen: welke observaties en constateringen
geven aanleiding tot verbetering van de regeling en hoe zou dit er uit kunnen zien? Op
welke wijze zou strategisch omgevingsmanagement integraal onderdeel van de
ruimtelijke inpassing van energieprojecten onder Rijkscoördinatie kunnen worden?
In bijlage 2 is een volledig overzicht te vinden van de onderzoeksvragen.
Het ministerie van EZ heeft ons ook gevraagd specifiek te kijken naar de toepassing van de
Belemmeringenwet Privaatrecht onder de Rijkscoördinatieregeling. Wij zijn de toepassing van
deze regeling in slechts één project tegengekomen (gasleiding Beverwijk - Wijngaarden). De
Gasunie heeft in dit project een beroep gedaan op deze regeling toen met een beperkt aantal
grondeigenaren geen minnelijke overeenstemming kon worden bereikt over de aanleg van
een leiding onder hun land door. In afwijking van de ‘normale’ procedure neemt onder de
Rijkscoördinatieregeling het ministerie van I&M een besluit over een dergelijk beroep en niet
de provincie. Wij hebben geconstateerd dat dit inhoudelijk niet anders is gegaan dan
gebruikelijk het geval is.

1.3 Onderzoeksopzet
In deze evaluatie wordt de Rijkscoördinatieregeling geëvalueerd en worden dus niet de
afzonderlijke projecten geëvalueerd. Bestudering van de concrete projecten levert
praktijkinformatie op die het ons mogelijk maakt terug te kijken en vooruit te kijken (zie
bijlage 3).
Het onderzoek vindt haar basis in een viertal onderzoeksactiviteiten:
- Casusanalyse van 13 afgeronde energie infrastructuurprojecten die onder de RCR vielen.
- Onderzoek naar 3 referentieprojecten van nationale betekenis met een grote ruimtelijke
impact.
- Interviews over de Rijkscoördinatieregeling met deskundigen en betrokkenen (zie bijlage
4).
- Literatuuronderzoek (zie bijlage 5 voor een overzicht van geraadpleegde bronnen).

1.3.1 Casusanalyse
De basis van het onderzoek is casusanalyse. AEF heeft individuele projecten geanalyseerd om
tot gefundeerde oordelen te kunnen komen over de werking van de regeling. Per project
hebben we met behulp van de projectleiders een aantal belangrijke betrokken partijen
geïdentificeerd. Vervolgens hebben we groepsgesprekken en individuele interviews
georganiseerd om informatie te verzamelen en een beeld van het project te krijgen.
Nogmaals merken we op dat we geen evaluatie of analyse van de afzonderlijke projecten
hebben gemaakt. Vandaar dat we projecten niet afzonderlijk noemen. Wel doen we naar
aanleiding van de gesprekken over projecten en de regeling observaties.

5

We stellen dan “een aantal betrokkenen is met name kritisch over …” of “direct betrokkenen
in de regio zijn overwegend van mening dat ….”. Deze observaties hebben niet de pretentie
de enige waarheid te zijn over een specifiek project. Het kan voor komen dat andere
betrokkenen bij een specifiek project zich niet altijd in de observaties herkennen.
We hebben de afzonderlijke projecten beoordeeld op vier doelen:

- Stroomlijning: Heeft de regeling meer lijn gebracht in de organisatie van het project en
besluitvorming?

- Versnelling: Heeft de regeling geleid tot versnelling van de besluitvorming over het
project?

- Kwaliteit: Heeft de regeling geleid tot toename van de kwaliteit van de besluitvorming? Is
de besluitvorming transparanter geworden?

- Acceptatie: Heeft de regeling en meer specifiek de kwaliteit van de besluitvorming
bijgedragen aan de bestuurlijke en maatschappelijke acceptatie van het project?
De beoordeling van de afzonderlijke projecten (op hoofdlijnen) is opgenomen in bijlage 3. Ons
is gebleken dat over de eerste twee doelen (stroomlijning en versnelling) een steviger oordeel
mogelijk is dan over de laatste twee doelen. Een duidelijk ja leidt tot een plus (+), een
duidelijk nee tot een min (-). Voor de doelen kwaliteit en acceptatie is de praktijk aanzienlijk
genuanceerder en is het ingewikkelder een directe relatie te leggen met de
Rijkscoördinatieregeling. Specifieke observaties ten aanzien van deze twee doelen zijn apart
opgenomen. Dat geldt ook voor andere projectspecifieke observaties.

1.3.2 Selectie 13 reeds afgeronde projecten
De opdrachtgever heeft vanaf het begin duidelijk gesteld dat voor deze evaluatie alleen reeds
afgeronde projecten konden worden onderzocht. Een project wordt als afgerond beschouwd
op het moment dat er een onherroepelijk inpassingsplan is.
De hoofdreden voor deze keuze van de opdrachtgever is dat de evaluatie betrekking heeft op
de regeling en niet op individuele projecten. Afgeronde projecten kenden bovendien
voldoende diversiteit om de evaluatie op te baseren. Tot slot speelt mee, dat wanneer nog
lopende projecten ook onderzocht waren, het risico bestond dat uitkomsten van de evaluatie
een rol zouden gaan spelen in eventuele nog lopende juridische procedures.
Het kan zijn dat door de keuze voor afgeronde projecten een bias in dit onderzoek is
ontstaan. Echter, over de aard van deze bias kan alleen maar gespeculeerd worden. Het kan
waar zijn dat nog lopende projecten juist sterk vertraagd zijn, maar wordt deze vertraging
veroorzaakt door de Rijkscoördinatieregeling? Of vindt deze vertraging meer haar oorzaak in
de aard van het project of in de voorgeschiedenis van het project?
Voor deze evaluatie zijn in overleg met de opdrachtgever en de klankbordgroep dertien
afgeronde projecten geselecteerd uit verschillende categorieën die onder de
Rijkscoördinatieregeling vielen.

6

Deze projecten zijn1:
Categorie

Projecten

Windparken

1. Windpark Noordoostpolder
2. Windpark Krammer
3. Windpark Wieringermeer
4. Windpark Zuidlob

Gasinfrastructuur

5. Gasopslag Bergermeer
6. Gasleiding Beverwijk-Wijngaarden
7. Gasleiding NorgroN

Gaswinning

8. Gaswinning onder de Waddenzee
(Moddergat, Lauwersoog en
Vierhouten)

Hoogspanning

9. Aansluiting wind op zee
Luchterduinen
10. Doetinchem - Wesel 380 kV
11. Randstad 380 kV - Noordring inclusief
station Vijfhuizen
12. Station Rilland

Overig

13. Gasolieopslag Twente

1.3.3 Referentieprojecten
Daarnaast hebben we drie projecten bekeken die niet onder de Rijkscoördinatieregeling voor
energie-infrastructuurprojecten vielen, maar die wel een grote ruimtelijke impact hebben en
die van nationale betekenis zijn. Deze ruimtelijke projecten vallen onder andere regimes. We
hebben deze projecten niet afzonderlijk beoordeeld op de aspecten stroomlijning,
versnelling, kwaliteit en acceptatie. We hebben ze vooral gebruikt als spiegel en als
inspiratiebron voor het vooruitkijken.
Categorie

Projecten

Referentieprojecten

- A27/A12 Aanpassing ring Utrecht
(Tracéwet)

- Almere 2.0 (Rijksstructuurvisie)
- Ruimte voor de Rivier (beleidslijn
Ruimte voor de Rivier, Rivierenwet,
WRO/PKB Ruimte voor de Rivier)

1

Voor de indeling van projecten naar categorieën sluiten we aan bij de indeling van Bureau
Energieprojecten (RVO).

7

2 Bevindingen en conclusies

In dit hoofdstuk beschrijven we onze bevindingen en conclusies naar aanleiding van de
analyse van de RCR, geselecteerde projecten en referentieprojecten. We gaan in op de doelen
van de RCR: stroomlijnen, versnellen, kwaliteit van de besluitvorming en acceptatie.
Hiernaast besteden we aandacht aan daadkracht en botsende rationaliteiten. Onze
bevindingen zijn in belangrijke mate gebaseerd op wat we in gesprekken hebben gehoord van
deskundigen en betrokkenen.
In de tekst hieronder komen de begrippen interventie, interventiewijze en interventiestijl op
verschillende plekken terug. Met interventie wordt bedoeld de keuze die gemaakt is door het
Rijk om zich actief te bemoeien met de realisering van energie infrastructuur projecten. Dat
kan het Rijk vervolgens op verschillende manier doen (interventiewijzen). Interventiewijzen
zijn de (specifieke) instrumenten en de capaciteit (mensen en financiële middelen) die
worden ingezet om te interveniëren. En interventiestijl is de manier van optreden en de
houding van waaruit wordt gehandeld door overheidsfunctionarissen, in relatie tot andere
personen, met als doel te beïnvloeden.

2.1 Betekenis van de RCR
Ons evaluatieonderzoek heeft zich gericht op de werking van de Rijkscoördinatieregeling in
de praktijk van de projecten. Wij stellen rijkscoördinatie als bestuurlijk-politieke
interventiewijze niet ter discussie. Dat er een Rijkscoördinatieregeling is, dat is een politieke
keuze, die tevens een wettelijke basis heeft. Onze scope is de praktijk van de regeling
gerelateerd aan de gestelde doelen ‘stroomlijnen’ en ‘versnellen’. Wordt dankzij de RCR
stroomlijning gerealiseerd? En versnelling? Omdat de RCR een interventie is in de bestuurlijke
verhoudingen, luistert de legitimiteit van de ingreep nauw. Is er een goede samenhang tussen
interventie, interventiewijze en interventiestijl? Is er voldoende acceptatie bij regionale
overheden, burgers en maatschappelijke organisaties? Ook besteden we aandacht aan
daadkracht als succesfactor voor de RCR.
Voordat we ingaan op deze vier aspecten van de RCR (stroomlijnen, versnellen, kwaliteit en
acceptatie) staan we stil bij de vraag of het nodig is een project de status te geven van project
met een nationaal belang.

8

2.2 Nationaal belang
2.2.1 Definitie en praktijk
In de praktijk zijn we bij de uitvoerders van de regeling twee type argumentaties tegen
gekomen voor de inzet van de RCR voor energie infrastructuurprojecten:
- Er is sprake van een nationaal belang omdat de leveringszekerheid in het geding is. In
diverse energiewetten is op basis van kwantitatieve criteria helder gedefinieerd wanneer
sprake is van een nationaal belang.
- Voor de realisatie van een project is medewerking nodig van veel verschillende bevoegd
gezagsorganen (gemeenten, provincie, waterschap, Rijk). Voor de initiatiefnemer is dit
zeer ingewikkeld te meer omdat al deze organen elkaar ook kunnen tegenspreken.
In de praktijk lopen deze argumentaties door elkaar. Dat roept vragen op bij de uitvoerders
zelf, maar ook bij andere betrokkenen. Is de RCR van toepassing omdat er gecoördineerd
moet worden tussen veel verschillende bevoegd gezagsorganen? Is de regeling er met andere
woorden om het makkelijker te maken voor de initiatiefnemer? Of is de RCR er omdat er
daadwerkelijk een nationaal belang in het geding is?
Het door elkaar lopen van de argumentaties kan leiden tot onduidelijkheid over de rol van het
Rijk in projecten. Bemiddelt het Rijk tussen de verschillende bevoegd gezagsorganen om het
op die manier gemakkelijker te maken voor initiatiefnemers? Of jaagt het Rijk vooral het
eigen beleidsbelang (bijvoorbeeld het realiseren van de energietransitie) na en is haar er veel
aan gelegen om een project gerealiseerd te krijgen?
In de praktijk van de projecten zijn wij beide rolopvattingen bij de uitvoerders tegen
gekomen.
Rol bevoegd gezag in de praktijk
Met het toepassen van de RCR wordt het Rijk het bevoegd gezag verantwoordelijk voor de
ruimtelijke inpassing. Over wat het betekent om bevoegd gezag te zijn wordt in de praktijk
verschillend gedacht. Er zijn twee opvattingen. Een smalle en een brede. De smalle treffen we
vooral aan bij RCR-projecten. De brede bij andere projecten, die we als referentie hebben
gehanteerd. Een voorbeeld daarvan is Ruimte voor de Rivier.
Het is goed wat langer stil te staan bij de twee opvattingen.
- De smalle opvatting: het Rijk neemt voor even de rol van bevoegd gezag verantwoordelijk
voor het inpassingsplan over met als doel om een initiatief dat een nationaal belang dient
letterlijk in te passen in een bestaande situatie. De criteria in de wet beslissen op
voorhand wanneer iets een nationaal belang is. Wanneer inpassing in technische zin
mogelijk is dan dient dit ook te gebeuren.
- De brede opvatting: het bevoegd gezag verantwoordelijk voor het inpassingsplan, ook als
dat het Rijk is, neemt een onafhankelijke positie in ten opzichte van een concreet initiatief.
Het bevoegd gezag weegt verschillende belangen tegen elkaar af en laat ruimte voor
lokaal maatwerk. Hoe zwaarwegend een nationaal belang ook is, het is op voorhand niet
gezegd dat het nationaal belang altijd voor gaat. Het bevoegd gezag kan een plan
ontwikkelen waarin de einduitkomst (Zeeland draagt zijn steentje bij aan windenergie)
belangrijker wordt gevonden dan de omvang van de afzonderlijke projecten.
Wij hebben geconstateerd dat beide opvattingen (en alle nuances daartussen) leven bij
projectleiders en andere betrokkenen. Dit verschil in benadering bepaalt in hoge mate de
onderhandelingsruimte met andere overheden en stakeholders. Hierbij is ook de status van
de initiatiefnemer relevant.

9

Initiatiefnemers kunnen publieke partijen zijn, maar ook semipubliek of privaat. Bij de RCR is
de initiatiefnemer vaak een private of semipublieke partij met een concreet belang en een
concrete wens.
Dit verschil in benadering is ook van invloed op de relatie tussen EZ (in haar rol van bevoegd
gezag) en de initiatiefnemer. Bij een smalle benadering zijn de lijnen tussen EZ en de
initiatiefnemer kort. Bij een brede benadering is er meer afstand.

2.3 Ingreep van het Rijk
De Rijkscoördinatieregeling werd van rechtswege op 1 maart 2009 van toepassing op
bepaalde energieprojecten. Sommige projecten, die wij onderzocht hebben, waren al in
procedure, andere waren nog aan het begin van de verkennende fase. Het moment dat een
project onder het regiem van de RCR ging vallen zag er daarom heel verschillend uit.
Veel bestuurders, ambtenaren en initiatiefnemers voelden zich in eerste instantie overvallen
door het van toepassing verklaren van de RCR (variërend van “He, wat gebeurt er nu?” tot
“Daar zitten we niet op te wachten.”), terwijl ze later vaak positiever waren over de effecten
van de toepassing van de RCR. Vooral initiatiefnemers waren tevreden over de omstandigheid
dat het Rijk het project ging ‘trekken’ en nadrukkelijk inzette op stroomlijnen met een strakke
planning en een stevige projectorganisatie.
Het moment waarop het project komt te vallen onder de werking van de RCR is een cruciaal
moment. Het is het scharniermoment tussen de informele en verkennende fase én de formele
fase gericht op besluitvorming en vergunningverlening waarin procedures op elkaar
afgestemd worden.2 In de huidige praktijk staan deze twee fases vaak helemaal los van
elkaar.

2.3.1 Direct effect
Het voortraject (waarin er veel mis kan gaan en tijd verloren kan worden) valt meestal buiten
de werking van de RCR. En dat geldt ook voor het traject nadat de RCR niet meer van
toepassing is. Als het inpassingsplan onherroepelijk is vastgesteld dan doorlopen eventuele
aanpassingen de normale vergunningenprocedure.
Het van toepassing zijn van de RCR heeft een direct effect. Er wordt vanuit gegaan dat de
bevoegd gezagsorganen samenwerken onder coördinatie van het Rijk. Dat betekent onder
meer dat tussen de overheden de discussie over nut en noodzaak van het project min of meer
voor gesloten wordt verklaard en verwacht wordt dat alle neuzen dezelfde kant opstaan. Er
komt een duidelijke planning, vergunningsprocessen worden op elkaar afgestemd, er zijn
heldere beslismomenten, taken worden verdeeld en er komt een projectorganisatie. De
machine gaat lopen. De bureaucratische rationaliteit is dominant (zie bijlage 1 voor een
overzicht van relevante rationaliteiten of invalshoeken) en gaandeweg gaat de juridische
rationaliteit steeds meer overheersen. Hoe zorgen we ervoor dat het project kan worden
uitgevoerd? Alles is gericht op een succesvolle afronding van de besluitvorming over het
inpassingsplan.

2

De formele fase begint met een startnotitie en een notitie reikwijdte en detail waarin het
zoekgebied onderzocht wordt. En een MER. waarin alternatieven worden afgewogen.

10

2.3.2 Indirecte effecten
Door de toepassing van de RCR ontstaat er een publiek-private samenwerking. De
initiatiefnemer en de betrokken overheden gaan samenwerken om het inpassingsplan samen
te maken en uit te voeren.
Voor zover er meerdere partijen betrokken zijn, worden initiatiefnemers gedwongen tot
samenwerking. Bij windparken is alliantievorming van initiatiefnemers bijvoorbeeld
noodzakelijk. Initiatiefnemers zijn gewend zelf het initiatief te nemen, maar in projecten
onder het regiem van de RCR komen ze in de rol van coproducent. Dat komt omdat het Rijk
(als verantwoordelijke voor de planologische inrichting) de tweede coproducent is of zelfs het
initiatief min of meer overneemt. Resultaat is dat de initiatiefnemer zich beter organiseert en
als coproducent samenwerkt met publieke partijen.
Datzelfde geldt voor de betrokken overheden. Het versterken van de onderlinge
samenwerking en het maken van afspraken over rollen en verwachtingen, zijn cruciaal.
Naast de private samenwerking en de publieke samenwerking moet ook de publiek-private
samenwerking vorm krijgen. Evaluatie van grote projecten als de Grensmaas en
alliantieprojecten laat zien dat publiek-private samenwerking alleen lukt als de twee
afzonderlijke belangen (privaat afzonderlijk, publiek afzonderlijk) zich allereerst zelf hecht
organiseren.
Interessant in dat verband is de relatie tussen de ministeries van EZ en IenM.3 Het ministerie
van EZ trekt de RCR en het ministerie van IenM is op wisselende wijze bij de projecten
betrokken. Er is in de door ons onderzochte projecten geen patroon in de relatie tussen de
ministeries van EZ en IenM. Vanaf het moment dat Rijkswaterstaat in opdracht van IenM
betrokken is geraakt, lijkt er meer structuur in de relatie te zijn.

2.4 Stroomlijnen
Coördinatie door het Rijk zorgt voor sturing op het eindresultaat en voor de organisatie van
het werk. Door de toepassing van de RCR wordt er gezamenlijk nagedacht over het proces en
de benodigde interventies. Initiatiefnemer en publieke partijen worden ‘gedwongen’
compromissen te sluiten. De RCR zorgt er ook voor dat overheden procedures op elkaar
afstemmen.
Er wordt resultaatgericht gewerkt: er zijn mijlpalen, afspraak is afspraak en er komen op tijd
besluiten. Door de RCR komt er bovendien structuur in een project (stuurgroep, werkgroepen,
planning, overleg, afstemming en taakverdeling). Het resultaat is dat coördinatie leidt tot
stroomlijning van procedures en vergunningen.

3

Ministers EZ en I&M zijn samen bevoegd gezag:

- De minister van EZ is de eerstverantwoordelijke voor (de uitvoering van) het energiebeleid van het Rijk.
- De minister van IenM is samen met de minister van EZ verantwoordelijk voor ruimtelijke rijksbesluiten.
- De minister van EZ is als projectminister van de RCR eerstverantwoordelijke voor de voorbereiding van een
rijksinpassingsplan.

- De ministers van EZ en IenM zijn samen bevoegd gezag voor de vaststelling van rijksinpassingsplannen.
- Bij EZ is de verantwoordelijkheid voor de RCR belegd bij de directie Energie en Omgeving.
- De taak van het bevoegd gezag bij ruimtelijke rijksplannen is, wat betreft energie-, natuur- en waterprojecten van
rijksbelang, binnen I&M belegd bij het DG Ruimte en Water

11

Coördinatie door het Rijk is vooral gericht op procedures. Er wordt gestuurd op een zo
succesvol mogelijke besluitvorming over het inpassingsplan en vergunningen die ook
standhoudt bij een eventueel beroep bij de Raad van State. Er gaat dan ook veel energie
zitten in de onderbouwing en de argumentatie van het inpassingsplan en het wegnemen van
bezwaren (die in zienswijzen naar voren kunnen worden gebracht) door zoveel mogelijk
tegemoet te komen aan belangen uit de omgeving. Dat wordt vergemakkelijkt, omdat alle
bevoegde gezagsorganen en de initiatiefnemer bij het schrijven van het inpassingsplan aan
tafel zitten. Zo lijken alle invalshoeken en aspecten aan bod te komen. Deze open werkwijze
leidt er toe dat er uiteindelijk weinig beroepen zijn. Ook hier is sprake van stroomlijning: de
zienswijzen op het inpassingsplan en de vergunningen worden tegelijk en gezamenlijk
beoordeeld en becommentarieerd.
Het besluit lijkt daarmee robuuster. Of het besluit daarmee ook kwalitatief ‘beter’ is, valt niet
te zeggen. Er wordt door betrokkenen ook een kritische kanttekening gemaakt over
stroomlijnen. Juridisch wil men de zaak in één keer afhandelen: alles in één mandje
(inpassingsplan en alle vergunningen) en in één keer langs de Raad van State. De lasten voor
de initiatiefnemer worden op die manier aan het begin groot. Er moet heel veel worden
uitgezocht voor alle denkbare vergunningen. Bovendien is de wijze van uitvoering vanaf dat
moment ‘in beton gegoten’. Dit biedt enerzijds zekerheid over de uitvoerbaarheid van een
plan, maar anderzijds is bijsturen in de uitvoering niet of nauwelijks meer mogelijk. De
juridische rationaliteit domineert in deze fase. Hierdoor worden volgens initiatiefnemers
kansen op een betere uitkomst en meer acceptatie gemist.

2.5 Versnellen
Als alle bevoegd gezagsorganen ieder voor zich op het geëigende moment zouden beslissen
en een vergunning af zouden geven, dan zou het realiseren van het project natuurlijk langer
op zich laten wachten. Eerder onderzoek, bijvoorbeeld naar de Spoedaanpak Wegverbreding,
leert dat parallel organiseren van processen sneller gaat dan volgordelijk.
Specifiek voor de RCR geldt dat binnen deze regeling al eerder de bezwaarprocedure is
vervangen door een zienswijzeprocedure, waarmee de mogelijkheid om bezwaren voor te
leggen aan een lagere bestuursrechter is komen te vervallen. Daarnaast is ervoor gezorgd dat
de Raad van State binnen 6 maanden uitspraak moet doen. Dit heeft in combinatie geleid tot
versnelling in de procedure.
Tegelijkertijd menen betrokkenen dat als het proces goed zou worden georganiseerd ook
zonder RCR dit resultaat zou kunnen worden behaald. Er wordt met andere woorden
getwijfeld aan een causaal verband tussen de RCR en versnellen. Sterker nog, een aantal
betrokkenen zegt dat er zoveel tijd is gaan zitten in de voorbereiding van het inpassingsplan
en het beargumenteerd becommentariëren van zienswijzen dat dit leidt tot tijdverlies.
Bovendien wijzen zij erop dat er weinig burgers en organisaties de gang naar de Raad van
State hebben gemaakt. Een normale procedure zou ook tot weinig beroepen hebben geleid,
stellen zij. Dus als er dan zo weinig beroep wordt aangetekend, waarom dan zoveel aandacht
aan de voorkant in de voorbereiding van het inpassingsplan, aldus sommige betrokkenen.
Of er sprake is van versnellen, kunnen we deels vaststellen. Het schrappen van de
mogelijkheid tot bezwaar bij een lagere bestuursrechter, heeft geleid tot tijdswinst. Voor de
rest is het beeld divers. Er zijn projecten die na jaren ploeteren vaart kregen door de
introductie van de RCR. Er zijn ook projecten die volgens betrokkenen zonder de RCR in
dezelfde tijdspanne gerealiseerd hadden kunnen worden.

12

Uit gesprekken en documentstudie blijkt dat vrijwel alle onderzochte projecten onder het
regiem van de RCR er in slagen de beoogde planning te halen. Ten opzichte van de planning is
er dus nagenoeg geen vertraging. En dat is winst.

2.6 Kwaliteit
Kwaliteit is een breed begrip. Gaat het om de kwaliteit van de besluitvorming? Om de
kwaliteit van regeling? Of zelfs om de kwaliteit van de uitkomst (een beter plan)?
De Raad van State heeft nauwelijks beroepen gegrond verklaard. De Raad van State is
daarmee van mening dat een zorgvuldige weging van belangen plaats heeft gevonden. De
beslissingen zijn voor de Raad kennelijk voldoende gemotiveerd. De kwaliteit van de
besluitvorming lijkt daarmee geborgd.
Tegelijk is er kritiek. Deze kritiek heeft vaak betrekking op de kwaliteit van de regeling. De
regeling is volgens gesprekspartners star (technische criteria bepalen het nationaal belang).
De regeling is onvoldoende politiek sensitief. Dat wordt versterkt door de dominantie van de
bureaucratische en juridische rationaliteit die kenmerkend is voor de regeling. De kritiek richt
zich niet alleen op de interventie zelf (wanneer is er sprake van nationaal belang?), maar ook
op de interventiewijze (het overnemen van de rol van de regio) en de interventiestijl
(ambtenaren van het Rijk zouden onvoldoende politieke sensitief zijn en zouden te weinig
rekening houden met wat er regionaal speelt).
Wij hebben geen oordeel over de kwaliteit van de uitkomst van de diverse projecten.
Daarvoor is een evaluatie van afzonderlijke projecten nodig. Deze evaluatie beperkt zich,
zoals eerder gezegd, tot een evaluatie van de regeling.

2.7 Bestuurlijke acceptatie
De RCR dwingt overheden tot samenwerking. In de meeste gevallen wordt er vervolgens con
amore samengewerkt aan het inpassingsplan, de vergunningverlening en de voorbereiding
van de uitvoering. Die samenwerking illustreert de bestuurlijke acceptatie.
Tegelijkertijd is er voldoende casuïstiek waaruit blijkt dat overheden ondanks de RCR niet
willen samenwerken. Daar staat de bestuurlijke acceptatie dan ook onder druk en dat werkt
door in de maatschappelijke acceptatie. En omgekeerd natuurlijk.
Complicerend daarbij is dat betrokkenen in die situatie het beeld hebben dat het Rijk zich
sneller identificeert met de initiatiefnemer en minder met de regionale overheden. Volgens
betrokkenen blijkt dit bijvoorbeeld uit het feit dat het Rijk nauwer samenwerkt met
initiatiefnemers bij de voorbereiding van de besluitvorming dan met regionale overheden.
Dat het Rijk vaak op één lijn zit met initiatiefnemers, hun belangen dient en zich hard inspant
om het project te realiseren, draagt niet bij aan bestuurlijke acceptatie.
Tenslotte komt het voor dat er wordt samengewerkt, maar dat er af en toe spanningen zijn
(die stevig kunnen oplopen) tussen het Rijk en regionale overheden. Dat komt omdat een
aantal gemeenten zich politiek-psychologisch onder druk gezet voelt door de toepassing van
de RCR. Uit gesprekken blijkt dat men zich soms gepasseerd voelt, dan weer niet serieus
genomen voelt of meent buiten spel te worden gezet .

13

Wat ook nog speelt is dat regionale politici het niet passend vinden om met ambtenaren uit
Den Haag zaken te doen; zij willen minstens op de cruciale momenten politiek contact. Zij
pleiten voor meer politieke rationaliteit.
Soms kunnen gemeenten overigens ook bewust de vermoorde onschuld spelen. De RCR komt
de lokale politiek goed uit: ‘Het is ons opgelegd, beste burgers. Eigenlijk vinden wij wat
anders.’ Tegelijkertijd is de bestuurscultuur zo dat gemeenten dan toch meewerken aan de
RCR.
Als er goede samenwerking is of samenwerking met incidentele spanningen, dan is de inzet
van bestuursdwang niet nodig. Bestuursdwang wordt ingezet als het structureel niet goed
gaat, bij bestuurlijke obstructie in combinatie met breed maatschappelijk verzet.
Onze observatie is dat de mogelijkheid van bestuursdwang meestal werkt als een onzichtbare
hand. Regionale overheden werken mee of voegen zich in de schaduw van de RCR zonder dat
het toepassen van bestuursdwang echt nodig is.
Ten slotte nog een kritische bestuurlijke noot die betrekking heeft op de regeling. Het
omslagpunt wanneer er al dan niet sprake is van bestuurlijke acceptatie hangt soms samen
met de technische criteria die bepalen of een project van nationaal belang is. Twee
windmolens minder en het zit onder de grens om een project de RCR-status te geven.
Kritische gemeenten pleiten voor proportionaliteit. Ze wensen een politieke afweging in
plaats van een technische, bureaucratische of een juridische.

2.8 Maatschappelijke acceptatie
Ons onderzoek laat zien dat het maatschappelijk verzet zich richt op een bepaald type
projecten. Vooral windparken, gaswinning, gasopslag en iets mindere mate
hoogspanningsmasten zijn omstreden. Aanleg van gasleidingen geeft nauwelijks aanleiding
tot protest.
Er zijn verrassend weinig beroepen ingediend tegen de door ons onderzochte RCR-projecten,
al ging het in sommige gevallen om duizenden zienswijzen. Tevens worden er nauwelijks
beroepen door de Raad van State gegrond verklaard.
Het is onduidelijk waarom er relatief zo weinig beroepen ingediend worden. Verklaringen
kunnen de volgende zijn: er is sprake van nationaal belang, dus mogelijk denken burgers en
actiegroepen dat het vechten is tegen de bierkaai. Een andere mogelijkheid is dat er
voldoende met burgers en maatschappelijke organisaties wordt gecommuniceerd. En in het
verlengde daarvan wordt er dan in het inpassingsplan voldoende rekening gehouden met alle
belangen. De onderbouwing van de voorkeursoplossing wordt door burgers en organisaties
onderschreven. Een derde verklaring is dat bestuurlijke gezagen en de initiatiefnemer hun
project zo grondig hebben onderbouwd, dat de ruimte om daar nog een spaak in te steken
(te) veel investeringen vergt om met goede contra-expertises en second opinions te komen.
Een laatste verklaring kan zijn dat het burgerverzet veel minder breed is dan het aanvankelijk
leek.

2.9 Realisatiekracht
De RCR zorgt voor bestuurlijke daadkracht en vergroot daarmee de realisatiekracht. Dat de
bestuurlijke gezagsorganen als één publieke partij optreden hangt samen met de volgende
factoren. De RCR geeft een project bijzondere status en legitimeert de bemoeienis van het
Rijk. Het Rijk neemt de coördinerende publieke rol.

14

Decentrale overheden voegen zich of werken mee. De procedures rond het inpassingsplan en
het vergunningenmanagement worden gestroomlijnd.
De realisatiekracht hangt samen met organisatiekracht van het Rijk en die wordt sterk
bepaald door de rolopvatting van projectleiders.
In de huidige werkwijze zijn projectleiders vaak beleidsmedewerkers die een project doen. Zij
geven allemaal een andere invulling aan hun rol als projectleider. Ze zijn ook wisselend in
staat gezaghebbend op te treden binnen het eigen departement en richting andere
betrokkenen.
Opvallend is dat er geen heldere interne sturing is op interventiewijzen en -stijlen, zoals dat
altijd het geval is bij projectenorganisaties (zoals RWS) of bij een programmaorganisatie als
het programma Rijke Waddenzee (ministerie van EZ). Het totaal van RCR-projecten is een
verzameling van losse projecten.

2.10 Botsende rationaliteiten
In de praktijk van de projecten komt een aantal rationaliteiten (zie bijlage 1) met elkaar in
botsing.
Economische versus politiek-bestuurlijke rationaliteit
Op het moment dat een startnotitie verschijnt of een MER-procedure wordt gestart, heeft de
initiatiefnemer vaak al een lange weg afgelegd. Vooral bij grote complexe projecten is veel
onderzocht. Het zoekgebied voor bijvoorbeeld een groot windmolenpark staat vast. Soms is
dit onderzoek in nauwe samenwerking met EZ gebeurd. Voor de lokale bestuurders start het
proces pas. Men wil er nog eens goed over nadenken en het gesprek breed voeren.
Economische versus juridische rationaliteit
Juristen willen de zaak in één keer afhandelen. Alles in één mandje (inpassingsplan en alle
vergunningen) en in één keer langs de Raad van State. De lasten voor de initiatiefnemer
worden op die manier aan het begin groot. Er moet heel veel worden uitgezocht voor alle
denkbare vergunningen. Bovendien is de wijze van uitvoering vanaf dat moment grotendeels
bepaald. Bijsturen in de uitvoering is moeilijk en geeft risico’s. Hierdoor worden kansen
gemist: aanbestedingsvoordelen, betere inpassing, meer ruimtelijke kwaliteit, etc.
Politiek-bestuurlijke versus juridische rationaliteit
Bestuurders willen het speelveld om te onderhandelen verbreden. Ook andere onderwerpen
zijn relevant. Juristen zijn echter bevreesd voor precedentwerking. Wat op één plek beloofd
wordt, zou mogelijk gaan gelden als een ‘recht’ in andere situaties.

2.11 Conclusies
Stroomlijnen
Op basis van onze bevindingen concluderen we dat de RCR in de onderzochte gevallen heeft
bijgedragen aan de stroomlijning van de besluitvorming. De procedure is erop gericht de
besluitvorming over het inpassingsplan en vergunningen tegelijk te laten verlopen, volgens
een overeengekomen planning.
Vanaf het moment dat de RCR in werking treedt, vond stroomlijning plaats van de
procedures.

15

Versnellen
Het schrappen van de mogelijkheid bezwaren aanhangig te maken bij een lagere
bestuursrechter heeft geleid tot procedurele tijdwinst. In hoeverre de RCR heeft bijgedragen
aan extra versnelling van de besluitvorming hebben we niet kunnen vaststellen. Op basis van
gesprekken met betrokkenen hebben we niet een eenduidig beeld kunnen vormen over de
mate waarin versnelling gerealiseerd is. Dit bleek lastig objectief te meten omdat er niet
vergeleken kan worden met een situatie zonder toepassing van de RCR. Tegelijkertijd trekken
we conclusie dat de meeste projecten conform de planning zijn gerealiseerd.
De toepassing van de RCR levert een positieve bijdrage
Wanneer alle betrokken partijen intensief samenwerken omdat er overeenstemming is over
het projectdoel en de inzet van de RCR, dan blijkt de regeling goed te werken.
Wanneer iedereen in de regio overtuigd is van de noodzaak van een initiatief, maar regionale
realisatiekracht ontbreekt of het project te complex is, dan helpt toepassing van de RCR bij
het realiseren van het project.
De toepassing van de RCR is eigenlijk niet nodig
Wanneer een initiatief ook zonder inzet van de RCR gerealiseerd kan worden (er is draagvlak,
voldoende realisatiekracht en het is niet te complex) dan is de RCR dus eigenlijk niet nodig.
Tegelijkertijd bestaat de kans dat inzet van de regeling juist contraproductieve krachten of
argwaan losmaakt bij de regionale overheden.
Toepassing leidt tot vergroting van risico’s
Wanneer er maatschappelijke en/of bestuurlijke discussie is over nut en noodzaak van een
initiatief, dan versterkt inzet van de RCR de politisering van de kwestie. De inzet van de
regeling wordt gezien als een machtsgreep van het Rijk. Wanneer vervolgens in een dergelijk
gepolitiseerd veld te weinig ruimte is voor bestuurlijk overleg, afruil van belangen, politieke
escalatie naar de minister (nu is er vaak meer contact met Tweede Kamerleden van de
oppositie dan met de minister) en er ook nog eens wordt geopereerd volgens de
bureaucratische rationaliteit, dan werkt de regeling als olie op het vuur.

16

3 De RCR en de energietransitie

3.1 Leveringszekerheid
Een regeling is er om een beleidsdoel te dienen. Binnen het energiedomein was en is
leveringszekerheid een belangrijk beleidsdoel. Burgers, bedrijven en instellingen moeten er
van op aan kunnen dat de energievoorziening geborgd is. Dat betekent dat er een robuust
netwerk aanwezig is en dat er zekerheid is dat er op middellange termijn voldoende energie
wordt geproduceerd en kan worden geleverd.
Een robuust netwerk zorgt voor voldoende capaciteit om elektriciteit en gas van A naar B te
brengen. Het moet piekbelasting aan kunnen en zo in elkaar zitten dat bij storingen een
solide back-up geregeld is.
Projecten gericht op het in stand houden van een robuust netwerk dienen zich steeds minder
aan. Veel is al gerealiseerd of wordt nu gerealiseerd. Naar de toekomst geredeneerd is het de
vraag of het instrument RCR nodig is om het netwerk goed te onderhouden.
Leveringszekerheid betekent ook dat er voldoende energie geproduceerd moet worden. Hier
ligt de komende jaren een enorme opgave. In 2050 moet de CO2 uitstoot met 85% zijn
teruggebracht. Dat doel mag ver weg in de tijd liggen, maar dat maakt de opgave niet minder
groot en urgent. Het energiegebruik moet fors naar beneden (besparen) én de energie die nog
gebruikt wordt, moet duurzaam worden opgewekt. Ons energienetwerk moet als gevolg
hiervan ingrijpend vernieuwd worden. Grote delen van de gebouwde omgeving moeten van
het gas af. Nieuwe technieken en installatie zijn nodig om zonne-energie en windenergie te
bufferen. Dit alles te samen noemen we de energietransitie.
De energietransitie heeft grote ruimtelijke implicaties. Recente studies van het ministerie van
IenM maken dat duidelijk. Een goede ruimtelijke inpassing is cruciaal. Enerzijds moeten
concrete projecten gerealiseerd worden. Anderzijds moet het draagvlak voor de
energietransitie behouden blijven. Dat vraagt om een slimme en effectieve inzet van de
regeling en om een sensitieve en professionele wijze waarop de regeling ingezet wordt.

3.2 Kies voor een programmatische aanpak
In de praktijk zijn de projecten van de RCR een verzameling van afzonderlijke projecten. Op
het moment dat de lat hoger komt te liggen, doet het Rijk er verstandig aan voor de RCR een
programma in te richten. Het programma faciliteert niet alleen concrete initiatieven, maar
ondersteunt en jaagt de gewenste beweging aan. Het programma stuurt op een goede
samenhang tussen de interventie, interventiewijze en interventiestijl. Het programma krijgt
een heldere opdracht mee: faciliteer de ruimtelijke inpassing van het duurzaam opwekken
van energie op een wijze waardoor het draagvlak voor de energietransitie behouden blijft.

17

Wat het programma betreft zijn de volgende aspecten van belang.4
Sluit met het programma aan bij bestaande beweging
Lokale overheden ontwikkelen op dit moment in regioverband een eigen energiestrategie. In
deze strategieën wordt ook duidelijk voor welke opgave elke regio staat om duurzaam
energie op te wekken. De concrete projecten die invulling geven aan de regionale opgave
zullen in veel gevallen minder grootschalig zijn dan de projecten die nu onder de RCR vallen.
Vanuit een landelijk programma is het verstandig steun te bieden aan de regio’s om samen
met hen concrete initiatieven te faciliteren.
Ook op landelijke schaal is er beweging. Zo heeft de Nederlandse Wind Energie Associatie
(NWEA) is samenspraak met natuur- en milieuorganisatie een gedragscode wind op land
ontwikkeld. Met een programmatische aanpak kan ondersteuning worden geboden bij de
doorontwikkeling van een dergelijke code.
Breng samenhang tussen de interventie, interventiewijzen en interventiestijlen
Er is veel te winnen als de interventie (de RCR wordt ingezet), de interventiewijzen en de
interventiestijlen goed op elkaar worden afgestemd. Die afstemming hangt nauw samen met
het vakmanschap die nodig zijn om de processen binnen het project goed te managen.
Verschillende interventiewijzen zijn bijvoorbeeld:
- het (conceptueel) ontwikkelen van projecten
- het aanjagen van (al dan niet) lopende projecten en initiatieven
- het faciliteren van coalities van rijksoverheid, lokale overheden, bedrijven en
belanghebbenden
- verbinden van kennis en zo nodig (wellicht soms financieel) op gang brengen van
projecten
Voorbeelden van een samenhangende interventiestijl zijn:
- actief opereren in horizontale netwerken van publieke en private partijen
- de voorbereiding helpen organiseren met oog op de uitvoering door andere betrokkenen
- verbindend handelen vanuit gedeelde waarden, dienstbaar aan het doel (maar niet als
partij)
- goed ingebed zijn in de regionale politiek-bestuurlijke en maatschappelijke netwerken
- complementair zijn (niet geïnteresseerd in hiërarchie en niet verdringend)
- pragmatisch opereren, gericht op concrete stappen vooruit zetten en impasses
doorbrekend
- zelfstandig en niet gemotiveerd door politieke doelen
- een breed interventierepertoire.
Leidt projectleiders op
Projecten zullen in de toekomst alleen maar complexer worden. Duurzaam opwekken van
energie is vanuit zijn aard kleinschaliger. Een gemiddelde windmolen produceert 3 MW aan
elektriciteit, terwijl de kolencentrale op de Maasvlakte 800 MW produceert. En hoewel het
duurzame opwekken kleinschaliger is, zijn er toch vaak meer partijen betrokken bij een
project. Dit vraagt veel van projectleiders. Het ambtelijk vakmanschap van projectleiders
moet verder worden geprofessionaliseerd met meer aandacht voor communicatie in de regio.
Het ligt voor de hand om wat de leeropgave betreft samenwerking te zoeken met onderdelen
van de Rijksoverheid waar veel gedaan wordt aan projectmanagement (Neerlands Diep).

4

Mogelijk kan een dergelijk programma deel uitmaken van het Meerjarenprogramma
Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT).

18

Wees royaal met het bieden van ondersteuning
Complexiteit van initiatieven en de regelgeving zorgen er voor dat ook andere overheden
vaak worstelen met het faciliteren van projecten. De praktijk van de RCR laat zien dat bij
maatschappelijk weinig omstreden projecten coördinatie en hulp bij vergunningverlening op
prijs wordt gesteld. Wees als Rijk royaal in het aanbieden van deze steun. Als het Rijk wil
stimuleren is het denkbaar dat het Rijk een deel van de hiermee samenhangende
werkzaamheden bekostigd. Op deze manier vindt stroomlijning plaats, wordt aan draagvlak
gewerkt en worden projecten sneller gerealiseerd.

3.3 De toepassing van de RCR
De huidige regeling lijkt uit te gaan van het principe one size fits all. Zodra een initiatief
voldoet aan een kwantitatief criterium, treedt de regeling in werking. Een gesprek met alle
betrokkenen vooraf over de gewenste aanpak, de scope van het project en de meest
gewenste vorm van coördinatie is in die uniforme aanpak niet meer nodig. De wet heeft
immers al het speelveld bepaald.
De praktijk is echter veelvormig en verschillend. De regeling zou daaraan tegemoet moeten
komen zonder de kracht van stroomlijning te verliezen. Het Rijk zou ook eerder bij projecten
betrokken kunnen worden, zodat in een brede gebiedsverkenning alle aspecten goed aan
bod kunnen komen. Door dienstbaar te zijn aan de regionale projecten kan het Rijk zich een
gezaghebbende positie aan de regionale tafel verwerven. Door vroegtijdige betrokkenheid is
er meer kans op een succesvolle coalitie met de regio. Zowel bestuurlijk als maatschappelijk.
In de kern bevelen wij aan meer initiatieven de mogelijkheid te geven zich aan te melden voor
de Rijkscoördinatieregeling. Daartoe worden de kwantitatieve criteria aanzienlijk verlaagd.
Tegelijk wordt de regel dat projecten boven een bepaald kwantitatief criterium automatisch
vallen onder Rijkscoördinatie geschrapt. Per project wordt een inhoudelijke afweging
gemaakt in overleg met de betrokken bevoegd gezagsorganen. Er kan in dat overleg gekozen
worden uit een aantal verschillende manieren om een project aan te pakken. Een
initiatiefnemer die voldoet aan het verlaagde kwantitatieve criterium heeft wel de zekerheid
dat binnen een beperkte tijd (bijvoorbeeld 4 maanden) de bevoegd gezagsorganen een
beslissing moeten nemen. Deze aanbeveling wordt hieronder verder uitgewerkt.
Maak in de regeling meerdere manieren van werken mogelijk
Bij het structureren van verschillende manieren om een project aan te pakken zijn twee
dimensies het meest relevant:
- Welke vorm van coördinatie is hier gewenst?
In theorie zijn er drie mogelijke uitkomsten: geen coördinatie, provinciale coördinatie of
Rijkscoördinatie. Deze mogelijkheden zijn niet nieuw, maar de toepassing hiervan kan
een explicietere plek krijgen in de regeling.
- Wat is de aard van het project?
Ook hier onderscheiden we drie mogelijkheden, elk met een eigen juridisch vervolg:
- Er is sprake van een eenvoudig, maatschappelijk nauwelijks omstreden project. In
een dergelijk geval kan de MER-procedure en daarop volgende procedure voor het
inpassingsplan direct gevolgd worden. Deze procedures geven genoeg ruimte voor
overleg en aanpassing.
- Er is sprake van een complexer en mogelijk maatschappelijk omstreden project. In
een dergelijke situatie start er een brede maatschappelijke consultatie en inhoudelijk
overleg gericht op een goede inpassing van het initiatief (vergelijkbaar met de
aanpak die door IenM gebruikt op weg naar een Tracé-besluit). Hierbij worden alle
relevante stakeholders actief betrokken.

19

- Er is sprake van een complex en maatschappelijk omstreden project waarbij het
verstandig is om het te verbinden met andere ruimtelijke ontwikkelingen. Dan is het
verstandig te starten met een brede gebiedsverkenning om te komen tot een
maatschappelijk en bestuurlijk gedeeld perspectief over de ontwikkeling van het
gebied. Bezie daarna of het initiatief daarbinnen past (deze aanpak is vergelijkbaar
met die van het project Almere 2.0)
Deze twee dimensies leiden tot een aantal manieren om een project aan te pakken. Het is
verstandig die manieren goed te beschrijven en te codificeren. Bovendien is het verstandig
die manieren (niet limitatief) onderdeel te maken van het repertoire van de Omgevingswet.
Maak toegang tot de regeling eenvoudiger
In een programmabenadering gaat het om het totaal van de projecten. Als het eindresultaat
maar bereikt wordt is het niet zo relevant of er vier of zeven windparken komen.
De huidige regeling zit vrij digitaal in elkaar. Elk initiatief dat voldoet aan een kwantitatieve
eis wordt automatisch onder Rijkscoördinatie gebracht. Beter zou zijn deze kwantitatieve eis
drastische te verlagen en tegelijk het automatisme (er is sprake van Rijkscoördinatie) te
schrappen. In deze benaderingen kunnen meer initiatieven een beroep doen op
ondersteuning, maar kan per geval worden afgewogen door alle relevante bevoegd
gezagsorganen welke vorm van ondersteuning (zowel procesmatig als praktisch) het beste
past. Wel verplicht de regeling de betrokken bevoegd gezagsorganen om snel een uitspraak
te doen over de vraag op welke wijze het concrete initiatief gefaciliteerd wordt.
Zorg dat bevoegd gezagsorganen het eens worden over de gewenste aanpak
Als een initiatiefnemer verzoekt om een vorm van coördinatie, proberen de betrokken
bevoegd gezagsorganen het eens te worden. Een mogelijkheid is ‘vrijwillige’ Rijkscoördinatie,
waarbij de regionale overheden hun bevoegdheid ten aanzien van het inpassingplan
overdragen aan de Rijksoverheid en afspreken dat zij bij de vergunningverlening het
inpassingsplan volgen. Een andere mogelijkheid is provinciale coördinatie.
Ongeacht de keuze kan het Rijk organisatorische steun in de vorm van een projectleider
geven of de coördinatie van de vergunningen voor zijn rekening nemen.
In deze fase wordt ook beslist over het type proces dat overheden gezamenlijk willen
doorlopen. Wordt het een brede consultatie? En zo ja, wie neemt welke rol op zich?
Overheden leggen die afspraken vast en spreken bovendien af of praktische ondersteuning
vanuit het Rijk gewenst is.
Wanneer de bevoegd gezagsorganen het niet eens worden
Bevoegd gezagsorganen kunnen het ook niet eens worden. In dat geval zal eerst het Rijk
moeten beslissen of er sprake is van een nationaal belang. Wanneer volgens het Rijk sprake is
van een nationaal belang dan kan het initiatief tegen de zin van andere bevoegd
gezagsorganen onder Rijkscoördinatie worden geplaatst. Dit betekent dat de wet moet
blijven voorzien in deze mogelijkheid, maar dat het uitdrukkelijk om een ‘kan bepaling’ gaat.
Wanneer het Rijk van mening is dat er geen nationaal belang in het geding is dan kan
provinciale coördinatie of intensieve samenwerking plaatsvinden.
Voor een heldere rolverdeling tussen het bevoegd gezag en de initiatiefnemer, is het van
belang dat voorafgaand aan een project duidelijke afspraken worden gemaakt over de
samenwerking, de rollen en verantwoordelijkheden.
Maak van keuze voor nationaal belang een open gesprek
Nu gaat de wet er vanuit dat initiatieven boven een bepaald kwantitatief criterium per
definitie van nationaal belang zijn. Dat heeft systeemvoordelen. Het Rijk hoeft niet in
discussie met betrokkenen. Het is een wettelijk gegeven.

20

Een kwantitatief criterium heeft ook nadelen. Initiatiefnemers proberen net boven de grens
uit te komen om zo onder Rijkscoördinatie te vallen. Bovendien is de mogelijkheid om een
initiatief inhoudelijk te beoordelen er niet. Ten slotte kunnen regionale overheden
tegenwerken.
Wij bevelen aan om kwalitatief te toetsen of er sprake is van nationaal belang. In een open
discussie waarin alle mogelijkheden worden gewogen en beoordeeld, moet worden
vastgesteld dat de toepassing van Rijkscoördinatie wenselijk of noodzakelijk is. Zo wordt
deze keuze een gedragen besluit. De uitkomst staat niet vast. Provinciale coördinatie is ook
denkbaar. Evenals onderlinge samenwerking op basis van vrijwilligheid. Uiteindelijk blijft er
voor werkelijk cruciale projecten een stok achter de deur. Als projecten onmisbaar zijn voor
bijvoorbeeld de energietransitie, dan liggen uitgangspunten of criteria vast, waarop in
voorkomende gevallen door het Rijk kan worden teruggevallen. Dit vergt een heroverweging
van het begrip nationaal belang. We hebben het dan over de ‘uiterste noodzaak’. Het Rijk
doet er verstandig aan om in dit geval in een beleidsdocument aan te geven op grond van
welke argumenten er sprake kan zijn van een nationaal belang. Dit voorkomt dat het
nationaal belang tot speelbal van gelegenheidsargumentatie wordt.
Zorg voor checks and balances
Met elk ruimtelijk project zijn grofweg twee belangen gemoeid: het specifieke projectbelang
en het belang van een zorgvuldige inpassing van het project. Een zorgvuldige inpassing
betekent dat het projectbelang moet worden afgewogen tegen andere belangen die
verbonden zijn met het specifieke gebied. Het is voor de checks en balances vaak niet goed
wanneer deze twee belangen samen komen in één persoon of departement. Bij de inrichting
van een project moet aan het begin besloten worden over de vraag hoe deze twee rollen
verdeeld worden.

21

Bijlage 1 Evaluatiekader

Evaluatiekader op hoofdlijnen
Onderzoeksvragen

Bevindingen
Projectbeschrijving

Aanbevelingen

Om de Rijkscoördinatieregeling op een goede wijze te kunnen evalueren, is een scherp en
gedegen evaluatiekader noodzakelijk. In een breed onderzoek met verschillende partijen en
belangen is van groot belang dat er een gedeeld en gedragen eindbeeld ontstaat over de
werking van de regeling. Om die reden heeft AEF een evaluatiekader opgesteld, die is
besproken met de klankbordgroep, zodat die vanaf het begin betrokken was bij het
formuleren van de evaluatiecriteria en aanpak van het onderzoek.
Scope
De volgende elementen zijn onderdeel van de evaluatie:
- doelbereiking (stroomlijning, versnelling, draagvlak, etc.)
- kwaliteit van de procesorganisatie en de besluitvorming
- meerwaarde van de regeling
- knelpunten in de toepassing van de regeling
- aanbevelingen over verbeteringen en toekomstig gebruik.
Nut en noodzaak van de regeling valt niet onder de evaluatie.

Verschillende rationaliteiten - één besluit
Rationaliteiten
In het evaluatiekader gaat AEF uit van het kenmerk van RCR-projecten dat het complexe
projecten betreft. Kenmerk van complexe projecten is, dat er veel invalshoeken - of
rationaliteiten - een rol spelen. Deze verschillende rationaliteiten zijn vaak met elkaar in
concurrentie en op de onderlinge verhouding staat spanning.
Een dergelijke spanning is bijvoorbeeld die tussen snelheid en zorgvuldigheid. Juist bij het
nemen van een besluit, waar veel keuzes gemaakt moeten worden, betekent dit dat er aan
sommige van deze invalshoeken meer recht wordt gedaan dan aan andere. De vraag of de
doelen van de RCR zijn bereikt, kan niet vanuit één rationaliteit beantwoord worden maar
vraagt een combinatie van inzichten uit verschillende invalshoeken. Onderstaand schema
maakt dat duidelijk. De rationaliteiten lichten we hieronder nader toe.

22

Figuur RCR als complex systeem

Wij onderscheiden vijf rationaliteiten:
- politiek bestuurlijke rationaliteit
- maatschappelijke rationaliteit
- economische rationaliteit
- juridische rationaliteit
- bureaucratische rationaliteit.
Afhankelijk van de aard van het project, de historie en de aanpak lukt het om belangen met
elkaar te verenigen of een compromis te vinden. Dat is in een aantal projecten het geval. Dan
is de voornaamste functie van de Rijkscoördinatieregeling het stroomlijnen en bundelen van
de besluitvorming, ten aanzien van een project waarvan de wenselijkheid niet ter discussie
staat. Maar vaak ook zijn belangen niet te verenigen en moet er gekozen worden. Dat kan
conflicten opleveren. Daar komt bij dat verschillende belangen op een van elkaar
verschillende manier binnen het project aan de oppervlakte komen.
Het zijn appels en peren die zich moeilijk met elkaar laten vergelijken en die elk op zich
beredeneerd vanuit een specifieke invalshoek legitiem, logisch en verklaarbaar zijn. Elk
belang, elke opvatting heeft zijn eigen ‘rationale’. Het zijn niet alleen de belangen en
meningen die kunnen botsen in een project. Het zijn verschillende rationaliteiten die elkaar
ontmoeten en die met elkaar concurreren.
Voor de duiding van gevonden effecten op de doelen van de Rijkscoördinatieregeling is het
kan gekeken worden naar de genoemde rationaliteiten.

23

Zo kan versnelling gewenst zijn beredeneerd vanuit een economische rationaliteit (sneller
zekerheid waardoor er minder procesrisico is op de investering) of vanuit een
bureaucratische rationaliteit (voortgang houden), maar tegelijk belangen schaden die binnen
een politiek bestuurlijke rationaliteit (draagvlak) of binnen een juridische rationaliteit
(zorgvuldigheid) dominant zijn.
Binnen de politiek-bestuurlijke rationaliteit strijdt een aantal wensen om voorrang. Zo zijn er
politici en bestuurders die de energietransitie willen bespoedigen. Zij hechten aan een snelle
uitvoering van groene projecten ondanks mogelijk maatschappelijke weerstand. Tegenover
deze wens staat de Nederlandse traditie van een decentrale eenheidsstaat. Juist in het
ruimtelijke beleid, waarbij we gewend zijn op een lokale schaal te ‘plooien en te schikken’,
staat de Rijkscoördinatieregeling hier haaks op. Tegelijkertijd komt het centraal ingrijpen
door middel van de Rijkscoördinatieregeling provinciale en lokale overheden soms goed uit.
Zij kunnen zich bij veel maatschappelijke weerstand achter de Rijksoverheid verschuilen.
Ook bij maatschappelijke rationaliteit lopen verschillende wensen door elkaar. Er zijn burgers
die de energietransitie willen versnellen. Een deel van hen is bijvoorbeeld zelf initiatiefnemer
als lid van een energiecoöperatie. Er zijn ook burgers die zich verzetten tegen grootschalige
ingrepen als bijvoorbeeld het bouwen van windmolens. De wens om tempo te maken
verkleint de ruimte voor goed overleg. Bovendien kan de legitimiteit van een project door de
perceptie van ‘top-down’ besluitvorming onder druk komen te staan. Terwijl burgers worden
opgevoed met horizontale netwerken en dito besluitvorming, wijkt de regeling daarvan af.
Dominant binnen de economische rationaliteit is het bedrijfsbelang van initiatiefnemers.
Snelheid, duidelijkheid en vooral zekerheid aan de voorkant bepalen of bedrijven bereid zijn
risico’s te nemen. Zo is bij het realiseren van een windmolenpark het verkrijgen van een
vergunning het grootste risico, niet de bouw van de windmolen zelf. Een lange procedure met
een onzekere uitkomst maakt dat initiatiefnemers niet bereid zijn tot voorinvesteringen. De
Rijkscoördinatieregeling kan dit risico verkleinen.
De juridische rationaliteit en de bureaucratische rationaliteit zijn in de praktijk nauw met
elkaar verbonden. Een belangrijk instrument voor de bureaucratie is immers wetgeving.
Binnen een juridische rationaliteit zijn waarden als zorgvuldigheid en het beschermen van
individuele rechten belangrijk, terwijl binnen een bureaucratische rationaliteit ‘productie
draaien’, processen goed en slim ontwerpen en op elkaar afstemmen een zelfstandige
betekenis hebben.

24

Bijlage 2 Onderzoeksvragen

Vragen over de doelen van de RCR
- Zijn de met de RCR beoogde doelen zoals genoemd in de inleiding (stroomlijning,
versnelling, betere en transparante ruimtelijke besluitvorming) behaald?
- Wat zijn specifieke elementen van de Rijkscoördinatieregeling die goed scoren op het
behalen van de doelstellingen van de Rijkscoördinatieregeling? Wat waren de
succesfactoren?
Vragen over de rolverdeling EZ en IenM, initiatiefnemer, decentrale overheden
- Hoe beïnvloedt de in een project gekozen rolverdeling tussen EZ en IenM, initiatiefnemer
en decentraal bevoegd gezag, het verloop van het RCR-project?
- Wat is de impact van de RCR op de projectorganisatie bij de initiatiefnemer: wat zijn
bijvoorbeeld de voor- en nadelen van het gelijktijdig indienen van alle
vergunningaanvragen vroeg in de procedure?
- Hoe hebben de diverse initiatiefnemers (windprojecten, distributie gas/elektriciteit en
mijnbouwprojecten) hun rol ingevuld als het gaat om het creëren van eigenaarschap
(omgevingsmanagement) bij de belanghebbende overheden en andere stakeholders
(zowel voor- als na aanmelding als RCR project).
- Hoe hebben decentrale overheden, initiatiefnemers en overige stakeholders de rol van EZ
in het besluitvormingsproces ervaren?
- Hoe hebben EZ/IenM en de decentrale overheden in een project met elkaar
samengewerkt. Is daarbij bijvoorbeeld gebruik gemaakt van de code interbestuurlijke
verhoudingen?
- Welke ervaringen zijn tot nu toe opgedaan met gebiedsgerichte aanpakken binnen
projecten?
- Bij welk type projecten en in welke fase heeft de inzet van een gebiedscoördinator
meerwaarde?
Vragen over de toepassing van de RCR op projecten
- Zijn er projecten waar de RCR als instrument gemist is of juist gemist had kunnen worden
met het oog op bijvoorbeeld het verloop van het besluitvormingsproces, de betrokken
belangen, het tempo van besluitvorming, het bestaan van de mogelijkheid van
provinciale coördinatie?
- Om welke redenen is een verandering van criteria die in de wet zijn vastgelegd op grond
waarvan een project van rechtswege onder de RCR valt, gewenst?
- Zijn er redenen op basis waarvan geregeld moet worden in de RCR (c.q. projectbesluit
onder de Omgevingswet) dat op verzoek van initiatiefnemers of van een decentrale
overheid de RCR toegepast kan worden op een project of juist buiten werking gesteld kan
worden?

25

Vragen met het oog op toekomstige verbeteringen
- Welke elementen uit de RCR-regeling (zowel instrumentarium als toepassing in de
praktijk) geven aanleiding tot verbetering en hoe zou dat eruit kunnen zien?
- Op welke wijze zou het strategisch omgevingsmanagement (voor zover nu nog niet het
geval) in de zin van de Visie op omgevingsmanagement integraal onderdeel van de
ruimtelijke inpassing van energieprojecten onder Rijkcoördinatie kunnen worden
gemaakt?
- Wat betekent ‘het vroegtijdig betrekken van stakeholders (zoals bedoeld in de
Omgevingswet) in de praktijk van energieprojecten?
- Wat is daarbij de ideale rolverdeling tussen initiatiefnemers en EZ en hoe ziet die eruit in
de verschillende fases van het project (voorbereiding, formele procedure en
uitvoeringsfase)
- Is één procesontwerp mogelijk voor de verschillende type projecten (duurzame energie,
mijnbouw, elektriciteits- en gasdistributie en opslagprojecten)?
- Op welke manier kan invulling gegeven worden aan de veel gehoorde wens voor een
betere verdeling van de lasten en de lusten bij een project?

26

Bijlage 3 Projectbeschrijvingen

Overzicht projecten
Categorie

Projecten

Windparken

1.
2.
3.
4.

Windpark Noordoostpolder
Windpark Krammer
Windpark Wieringermeer
Windpark Zuidlob

Gasinfrastructuur

5.
6.
7.

Gasopslag Bergermeer
Gasleiding Beverwijk-Wijngaarden
Gasleiding NorgroN

Gaswinning

8.

Gaswinning onder de Waddenzee

Hoogspanning

9.

Overig

13. Gasolieopslag Twente

Aansluiting wind op zee
Luchterduinen
10. Doetinchem - Wesel 380 kV
11. Randstad 380 kV - Noordring
inclusief station Vijfhuizen
12. Station Rilland

Samenvatting RCR doelen
Project:

Stroomlijnen Versnellen

Windpark Noordoospolder

+

+

Windpark Krammer

+

0

Windpark Wieringermeer

+

0

Windpark Zuidlob

+

+

Gasopslag Bergermeer

+

+

Gasleiding Beverwijk-Wijngaarden

+

+

27

Gasleiding Norgron

+

0

Gaswinning onder de Waddenzee

+

0

Aansluiting wind op zee Luchterduinen

+

+

Doetinchem – Wesel 380 kV

+

0

Randstad 380 kV – Noordring incl. station Vijfhuizen

+

0

Station Rilland

+

+

Gasolieopslag Twente

+

0

28

Windpark Noordoostpolder
Noordoostpolder

Projectomschrijving
De Koepel Windenergie Noordoostpolder, bestaande uit enkele groepen agrariërs, hebben in
2003 het initiatief genomen om te komen tot een windpark in de Noordoostpolder. Dit
initiatief lag in lijn met het besluit van de gemeente Noordoostpolder om alleen nog
windmolens toe te staan aan de randen van de gemeente (op de dijken). In de structuurvisie
‘Windenergie op land’ (2014) heeft de Rijksoverheid dit gebied als een van de elf geschikte
locaties voor windenergie op land aangewezen.
Project:
Windpark Noordoospolder

Stroomlijnen Versnellen
+

+

Belangrijkste observaties
- Stroomlijnen:
na een lange en moeizame aanloopperiode zorgde de RCR voor dynamiek.
De bemoeienis van het Rijk zorgde voor samenwerking en stroomlijning van
vergunningen.
- Versnellen:
het project heeft met de RCR een nieuwe impuls gekregen. Het project is volgens planning
verlopen.
- Kwaliteit van de regeling:
dat was geen issue.
- Acceptatie:
bij direct betrokkenen was er veel bestuurlijke steun. De randgemeenten (met name Urk)
en de provincie Utrecht waren kritisch over de ruimtelijke ingreep.

29

Windpark Krammer

Krammersluizen

Projectomschrijving
De initiatiefnemers voor dit windpark zijn de coöperaties Deltawind en Zeeuwwind die samen
meer dan 4000 leden hebben. Dit project is het grootste burgerinitiatief van Nederland op het
gebied van wind. In totaal bevat het windpark 34 windmolens met een gezamenlijk vermogen
van ruim 100 MW. De initiatiefnemers hebben door het instellen van een windfonds, een
uitgebreide informatievoorziening en creatieve oplossingen veel bezwaren weggenomen en
acceptatie bij betrokkenen gegenereerd.
Project:
Windpark Krammer

Stroomlijnen Versnellen
+

o

Belangrijkste observaties
- Stroomlijnen:
betrokkenen stellen vast dat de samenwerking en de stroomlijning van vergunningen
(ondanks alles) heeft gewerkt.
- Versnellen:
er is twijfel over versnelling omdat er geen consensus ontstond tussen de regio en het Rijk en
mediation nodig was om tot een eindresultaat te komen.
- Acceptatie:
in de regio is men uiterst kritisch over de interventie, interventiewijzen en interventiestijl van
EZ.
- Kwaliteit:
de kwaliteit van de regeling was geen issue.

30

Windpark Wieringermeer

Hollands Kroon

Projectomschrijving
De gemeente Hollands Kroon heeft in 2011 een nieuwe structuurvisie vastgesteld waarin is
opgenomen dat de gemeente niet langer losse en verspreide windmolens maar een
lijnopstelling van windmolens nastreeft. De gemeente heeft daarom de verschillende
initiatiefnemers voor een nieuw park en de eigenaren van bestaande windmolens bij elkaar
gebracht. In 2012 heeft dit geleid tot een green deal tussen initiatiefnemer Windkracht
Wieringermeer en overheden om te komen tot de ontwikkeling van het windpark. De ambitie
is een park te realiseren van 350 tot 400 MW. Het Wieringermeer is in 2014 ook opgenomen in
de structuurvisie: ‘Windenergie op land’ als een van de elf gebieden voor windmolenparken
van minimaal 100 MW.
Project:
Windpark Wieringermeer

Stroomlijnen Versnellen
+

0

Belangrijkste observaties
- Stroomlijnen:
volgens betrokkenen is de overwegend gezamenlijk besluitvorming goed verlopen. Aan de
afstemming van vergunningen en de beantwoording van zienswijzen is gezamenlijk gewerkt.
- Versnellen:
de planning is gehaald. Deels kwam de snelheid voort uit de voorbereiding en de onderlinge
samenwerking. De gelijktijdigheid en het verminderen van de beroepsmogelijkheden hebben
op specifieke momenten de planning gewaarborgd.
- De kwaliteit van de regeling:
hierover is het beeld niet eenduidig. Enerzijds worden er bezwaren geformuleerd (dwingend
kader), maar anderzijds sluit men niet uit dat de optelsom uiteindelijk wel beter is voor alle
betrokkenen en dat de juridische kwaliteit ermee is gebaat.
- Acceptatie:
bestuurlijk was er brede steun.

31

Windpark Zuidlob
Zeewolde

Projectomschrijving
Zuidlob Wind B.V. wilde 36 windturbines realiseren in drie lijnopstellingen. Zuidlob Wind BV is
een samenwerking tussen de agrarische inwoners van het gebied de Zuidlob (gemeente
Zeewolde), verenigd in windmolenvereniging de Zuidlob, en N.V. NUON Duurzame Energie.
Prinses Beatrix opende windpark Zuidlob - bekend als windpark Alexia - in 2013. Het park
bestaat uit 36 windmolens opgesteld in drie rijen, met een totaalvermogen van 108 Megawatt
(MW).
Project:
Windpark Zuidlob

Stroomlijnen Versnellen
+

+

Belangrijkste observaties
- Aanvankelijk waren gemeente en provincie niet blij dat het project kwam te vallen onder
de RCR. Men had alles klaar staan om het initiatief zelf te faciliteren. Gaandeweg is deze
scepsis weggenomen en heeft de regeling geholpen om het proces te stroomlijnen en te
versnellen.
- Indien er betrokkenheid is door een andere ministerie (in dit geval Defensie vanwege de
radar), helpt de RCR in de afstemming. Het project praat op hetzelfde niveau mee.
- Een goede samenwerking tussen de boeren onderling heeft bijgedragen aan de
maatschappelijke acceptatie van het project.

32

Gasopslag Bergermeer
Bergermeer

Projectomschrijving
De initiatiefnemer TAQA Energy heeft in samenwerking met de Rijksoverheid in 2007 het
initiatief genomen om te komen tot een ondergrondse gasopslag in het lege gasveld onder
Bergermeer. De capaciteit van deze opslag is goed voor de gemiddelde jaarlijkse gasbehoefte
van 2,5 miljoen huishoudens.
Project:
Gasopslag Bergermeer

Stroomlijnen Versnellen
+

+

Belangrijkste observaties
- In de ogen van alle betrokkenen nam EZ per 1 maart 2009 (inwerking treden van de
Rijkscoördinatieregeling) het project volledig over. Het project belandde daarmee
meteen in een onderhandelfase. Veel ruimte voor onderhandeling was er in de beleving
van de gemeenten vervolgens niet. De aanpak beperkte zich tot zaken die direct te maken
hadden met de inpassing van het complexe project. Het gebrek aan ruimte voor een open
gesprek heeft een negatieve invloed gehad op de maatschappelijke acceptatie van het
project.
- In de beleving van de omgeving (gemeenten en burgers) werd er slecht geluisterd. Zo
kwam er pas na veel druk een second opinion op het rapport over bevingsgevaar van TNO
tot stand (gedaan door MIT.
- De Rijkscoördinatieregeling heeft geen betrekking op de onteigening van grond. Op die
manier bleek pas laat dat de gemeente Alkmaar toch een sterke positie had. Bij geen
overeenstemming had het Rijk na vaststelling van het inpassingsplan een
onteigeningprocedure te hebben moeten starten.
- De juridische rationaliteit overheerst, zeker in het laatste deel van het traject op weg naar
een definitief besluit. De angst voor precedentwerking beperkt sterk de ruimte voor
onderhandeling.

33

- De bedrijfsrationaliteit en de politiek-bestuurlijke rationaliteit botsen hard. Op het
moment dat het project binnen komt bij de lokale overheden, is het bedrijf er al jaren
mee bezig (inclusief de kosten die hiermee gemoeid zijn). Voor de overheden begint het
pas en wil men alle tijd en ruimte voor gesprek en onderzoek.
- Het ministerie van EZ wil het liefst het inpassingsplan en alle vergunning in één mandje
voorleggen aan de Raad van State. De kosten voor het bedrijf aan het begin zijn daarmee
hoog (alles uitzoeken) en de wendbaarheid bij de uitvoering wordt sterk verkleind. Vooral
bij complexe projecten als de gasopslag onder de Bergermeer is dit ingewikkeld.

34

Gasleiding BeverwijkWijngaarden

Beverwijk

Wijngaarden

Projectomschrijving
De initiatiefnemer Gasunie is op grond van de Gaswet verplicht om het
hoofdaardgastransportnet zodanig in te richten dat aan de vraag kan worden voldaan. De
aanleg van de aardgastransportleiding tussen de compressorstations in Beverwijk en
Wijngaarden is in het kader van deze verplichting uitgevoerd. Daar waar het mogelijk was is
de leiding gebundeld aangelegd met de reeds bestaand infrastructuur van Gasunie.
Project:
Gasleiding Beverwijk-Wijngaarden

Stroomlijnen Versnellen
+

+

Belangrijkste observaties
- De initiatiefnemer was zich zeer bewust van de omgeving. Zo wordt het eerste contact
met alle bevoegd gezagen gelegd door ambtelijk een rondje te maken waarin men zich
voorstelde en uitleg gaf over de regeling. Het inhoudelijke gesprek volgde pas daarna.
Vanuit betrokken gemeenten werd dit zeer op prijs gesteld. Dit heeft bijgedragen aan de
maatschappelijke acceptatie van het project.
- Het ministerie van I&M was volledig inhoudelijk betrokken bij het inpassingsplan.
- De beslissing over het opleggen van ‘gedoogplicht’ ligt bij I&M, maar gebeurd door een
onderdeel dat niet inhoudelijke betrokken is (scheiding van rollen)
- Alle vergunningen in één mandje aan het begin heeft intern bij de initiatiefnemer een
disciplinerend effect. Tegelijk betekent dit minder ruimte in de uitvoering en worden
kansen op optimalisering bij de aanbesteding mis gelopen.

35

Sappemeer
Norg

Gasleiding NorgroN

Omschrijving project
De initiatiefnemer van dit project, NAM, lanceerde in 2009 het initiatief voor een nieuwe
aardgastransportleiding tussen het gasveld in Groningen en de ondergrondse gasopslag
Norg. Dit project had als doel de leveringszekerheid te verbeteren tijdens piekuren die door
de toegenomen vraag resulteerde in een toenemend gebruik van de ondergrondse gasopslag.
Project:
Gasleiding NorgroN

Stroomlijnen Versnellen
+

0

Belangrijkste observaties
- De RCR heeft eraan bijgedragen dat voor het besluit over dit project geen
bestemmingsplanwijzigingen van de betrokken gemeenten nodig waren. Voor de
initiatiefnemer, NAM, was dit een voordeel omdat hiermee in één keer besloten werden
over het inpassingsplan en de benodigde vergunningen.
- Of de RCR heeft bijgedragen aan de versnelling van de procedure, is moeilijk te zeggen.
Sommige betrokkenen zijn van mening dat procedures bureaucratisch waren, wat de
snelheid niet ten goede kwam. Anderen zijn van mening dat het project ook gerealiseerd
zou zijn zonder de RCR, maar dan zou de doorlooptijd langer zijn geweest.
- Betrokkenen vragen zich wel af of dit project via de RCR had moeten lopen. Het criterium
voor nationaal belang is bepalend voor dergelijke projecten, maar het project had ook op
lokaal niveau gerealiseerd kunnen worden. Het contact tussen NAM en betrokken lokale
overheden was namelijk goed.

36

Moddergat,
Lauwersoog en

Gaswinning onder
de Waddenzee

Vierhuizen

Omschrijving project
Het eerste initiatief om ook de gasvelden onder de Waddenzee te benutten kwam van de
NAM. Een initiatief dat in lijn was met de wensen van de Rijksoverheid en werd voorafgegaan
door de conclusies van de commissie Meijer (2004). Deze commissie kwam met het advies om
gaswinning onder de Waddenzee onder voorwaarden toe te staan. De grote waarde van de
Waddenzee voor Nederland en de kwetsbaarheid van het ecosysteem, waren er mede
aanleiding voor om alle betrokkenen zo vroeg mogelijk te laten aanschuiven hetgeen
uiteindelijk geleid heeft tot een voor de meeste partijen aanvaardbare uitkomst.
Project:
Gaswinning onder de Waddenzee

Stroomlijnen Versnellen
+

0

Belangrijkste observaties
- Dit project is afgerond onder ‘voorganger’ van de Rijkscoördinatieregeling, de Rijks
Projecten Procedure.
- Cruciaal in dit project was het voortraject dat geleid heeft het rapport van de commissie
Meijer. Het slagen van een breed consultatieproces gericht op inhoudelijke
overeenstemming tussen alle relevante stakeholders, heeft geleid tot versnelling,
acceptatie en meer kwaliteit. De regeling heeft dat niet afgedwongen, maar er wel voor
gezorgd dat na het besluit het project is gestroomlijnd.
- Op het moment dat gemeenten bij het inpassingsplan niet meer bevoegd zijn, maar toch
inhoudelijk volop mee willen doen, ontbreekt het vaak kleine gemeentes aan (financiële)
middelen om invulling aan die rol te geven.

37

Aansluiting wind
op zee Luchterduinen

Luchterduinen

Projectomschrijving
Eneco bouwt een offshore windpark van maximaal 150 MW in de Noordzee, ruim 23 kilometer
uit de kust van Noordwijk. Het windpark wordt aangesloten op het landelijke
hoogspanningsnet via het 150 kV schakel- en transformatorstation bij Sassenheim.
Project:
Aansluiting Wind op zee Luchterduinen

Stroomlijnen Versnellen
+

+

Belangrijkste observaties
- Stroomlijnen:
gemeenten werken mee. Vergunningen zijn tegelijkertijd aangevraagd.
- Versnellen:
de RCR heeft geleid tot een sneller planologisch besluit. Er is volgens planning gewerkt.
- Kwaliteit van de regeling:
toen er aanpassingen na het besluit nodig bleken, hadden betrokkenen dat ook onder de
werking van de RCR willen hebben.
- Acceptatie:
lokale overheden werkten mee. Met wensen omwonenden is veel rekening gehouden De
zorgen die bestonden over de straling van de kabel heeft Eneco, als initiatiefnemer,
weggenomen door de kabel dieper aan te leggen dan strikt noodzakelijk was.
- Bijzondere observatie:
RCR kwam voor verschillende belanghebbende als een verrassing maar wordt achteraf
beschouwd als een plezierige omstandigheid.

38

Doetinchem Wesel 380 kV

Doetinchem

Projectomschrijving
De initiatiefnemers TenneT en Amprion hebben in 2006 bekend gemaakt een nieuwe 380 kV
hoogspanningsverbinding te willen aanleggen tussen het Duitse Wesel en Doetinchem.
Hiermee zou een bijdrage geleverd worden aan één Europese elektriciteitsmarkt en de
leveringszekerheid vergroot worden. Dit project valt tevens onder de Projects of Common
Interests van de Europese Commissie.
Project:
Doetinchem – Wesel 380 kV

Stroomlijnen Versnellen
+

0

Belangrijkste observaties
- Volgens betrokkenen heeft de RCR bijgedragen aan de stroomlijning van met name de
vergunningenprocedure. Het feit dat één inpassingsplan wijzigingen van meerdere
bestemmingsplannen onnodig maakte, speelde hier ook een belangrijke rol in. De
samenwerking tussen het Rijk en de lokale overheden werd beoordeeld als positief, en de
regie die het Rijk voerde op het proces was goed. In eerste instantie was men huiverig
over de betrokkenheid van het Rijk, omdat men het gevoel kreeg dat het Rijk zaken zou
opleggen.
- Betrokkenen zijn niet eensluidend over de mate waarin de RCR effect heeft gehad op
versnelling van de besluitvorming. Sommige betrokkenen zijn van mening dat de
stroomlijning mogelijk ook heeft geleid tot versnelling. Echter, andere betrokkenen zagen
ook dat bepaalde fasen in het project onnodig lang duurden. In totaal duurde de
procedure zo’n 8 jaar, terwijl de besluitvorming ook in aanzienlijk minder tijd afgerond
had kunnen worden. Dit kwam onder andere doordat het uitwerken van varianten niet
geheel soepel verliep volgens betrokkenen. Hier heeft men te laat aan gedacht en het
duurde vrij lang voordat men eruit was hoe om te gaan met de varianten.

39

- Over de vraag of het project heeft bijgedragen aan maatschappelijke acceptatie hebben
betrokkenen sterke twijfels. Men heeft het gevoel dat belanghebbenden zich hebben
neergelegd bij het besluit, maar van acceptatie lijkt geen sprake te zijn. De belangrijkste
bezwaren hadden te maken met het feit dat een ondergrondse verbinding technisch
gezien mogelijk was, maar dat deze variant vanwege de hoge kosten geen optie bleek.
- De procedure werd volgens betrokkenen op onderdelen als niet flexibel ervaren. Dit
betrof met name het samennemen van de besluitvorming over het inpassingsplan en alle
vergunningen. Het bleek lastig om van tevoren goed in te schatten welke vergunningen
precies nodig zijn. Zo bleek in een later stadium van het project een aanvullende
vergunning nodig te zijn vanwege een rondvliegende buizerd, die er ten tijde van de
besluitvorming niet was.

40

Randstad 380 kV Noordring inclusief
station Vijfhuizen

Beverwijk

Wateringen

Projectomschrijving
De beheerder van het landelijke hoogspanningsnet, TenneT, bouwt een nieuwe 380 kV
hoogspanningsverbinding tussen Beverwijk en Wateringen. Deze verbinding is noodzakelijk
om de levering van elektriciteit in de Randstad te kunnen blijven garanderen. De Randstad
380 kV verbinding zorgt voor twee nieuwe ringstructuren in het hoogspanningsnetwerk: de
Zuidring en de Noordring. In het gebied van de Noordring wordt bovendien een 380 kV
transformatorstation gebouwd worden: station Vijfhuizen. Belangrijkste observaties
Project:
Noordring incl. station Vijfhuizen

Stroomlijnen Versnellen
+

0

Belangrijkste observaties
- De regeling zorgt er voor dat de initiatiefnemer (TenneT) op voorhand precies weet wat er
van hen verlangd wordt. De regeling werpt in die zin haar schaduw vooruit. Op het
moment dat de formele procedure ingezet wordt, is het proces als gestroomlijnd en kan
er tempo worden gemaakt.
- In de verkennende fase heeft de initiatiefnemer wel stakeholders gehoord, maar niet
betrokken bij de keuze voor een voorkeurstracé. Vooral de gemeente Haarlemmermeer
voelde zich overvallen door de keuze voor een westelijk tracé, waarmee een streep werd
gezet door een grote woningbouwlocatie . Een aanvankelijk effectieve lobby vanuit de
regio heeft er toe geleid dat na een interventie van de 2e Kamer het voorkeurtracé het
oostelijke tracé werd. Na veel onderzoek is vervolgens de conclusie getrokken dat het
oostelijke tracé toch niet gewenst was en is uiteindelijke het westelijke tracé gerealiseerd.
Dit alles heeft geleid tot vertraging.
- Het gesloten voortraject heeft afbreuk gedaan aan de maatschappelijke acceptatie.
- Voor het gehele traject was het op basis van technische gronden mogelijk om 20
kilometer kabel onder grond te leggen. De beslissing over de verdeling van deze schaarse
kilometers kan alleen maar genomen worden op een hoger schaalniveau dan de
gemeente. Dergelijke verdelingsvragen voorzien een vorm van Rijkscoördinatie van meer
legitimiteit.

41

Hoogspanningsstation Rilland

Rilland

Omschrijving project
De beheerder van het landelijke hoogspanningsnet, TenneT TSO BV, wilde een schakelbaar
hoogspanningsstation bouwen bij Rilland, met bijbehorende verbindingen en voorzieningen.
Dit station was nodig om een koppeling met België mogelijk te maken, met een grotere
leveringszekerheid en beschikbaarheid bij calamiteiten en/of onderhoud. Hiermee wordt
invulling gegeven aan de Europese doelstelling de elektriciteitsmarkten verder te integreren.
Ook heeft station Rilland als doel het gebruik van de capaciteit te vergroten en versterken op
de drie verbindingen die bij het station samenkomen (naar Geertruidenberg, Borssele en
Zandvliet) en dient het station als oplossing voor een onderhoudsknelpunt op in het
tracédeel naar Geertruidenberg.
Project:
Hoogspanningsstation Rilland

Stroomlijnen Versnellen
+

+

Belangrijkste observaties
- De RCR heeft in dit project de procedures en de besluitvorming gestroomlijnd. Volgend
betrokkenen komt dit onder andere doordat de vergunningenprocedure soepel verliep.
Hiernaast waren de betrokkenen tevreden over de samenwerking tussen het Rijk, de
lokale overheden en de initiatiefnemer.
- De besluitvorming over dit project is volgens betrokkenen versneld door de RCR. Dit
project maakte in eerste instantie deel uit van een groter geheel tussen Zeeland en
Borssele (Zuid-West 380 kV). Na het losknippen van station Rilland, kon dit deel relatief
snel vastgesteld worden, omdat enkele stappen in de procedure overgeslagen konden
worden.

42

- Station Rilland heeft in de nabijheid enkele woningen en poldergebieden. Vanuit
omwonenden en belangenorganisaties zijn er beroepen ingediend, vanwege zorgen over
onder andere gezondheidseffecten, aantasting van het uitzicht, geluidsoverlast en
zoetwateraanvoer in nabijgelegen polders. Geen enkel beroep is gegrond verklaard door
de Raad van State. Wel heeft TenneT verklaard bereid te zijn gronden aan te kopen om
afschermende beplanting te plaatsen opdat het uitzicht van omwonenden zo min
mogelijk aangetast zou worden.
- Doordat enkele stappen overgeslagen zijn, zijn betrokkenen van mening dat nut en
noodzaak van het station onvoldoende onderbouwd was en dat alternatieven
onvoldoende onderzocht zijn, tot aan de gang naar Raad van State.
- Betrokkenen hebben wisselende ervaringen met het principe van ‘één mandje’ voor de
besluitvorming over het inpassingsplan en de vergunningen. Het tegelijk besluiten
hierover leidt tot stroomlijning in de procedure. Tegelijkertijd moest de initiatiefnemer in
een vroeg stadium bedenken welke vergunningen precies nodig te hebben. In de
uitvoering bleek TenneT op onderdelen andere vergunningen nodig te hebben.

43

Gasolieopslag Twente
Enschede,
Hengelo

Projectomschrijving
In 2010 hebben de initiatiefnemers Akzo Nobel en Argos Oil het plan gepresenteerd om
gasolie op te slaan in de oude zoutholtes in Twente. Deze ondergrondse opslag had als
voordeel dat het minder impact op de omgeving zou hebben en goedkoper is dan
bovengrondse opslag. Deze zoutholtes zijn gelegen op industrieterrein De Marssteden in
Enschede. Daar zal de gasolie door middel van een pomp in verschillende zoutholtes worden
gebracht. Het doel hiervan is om aan de vraag naar strategische/langdurige gasolieopslag te
voldoen en de bestaande zoutholtes te hergebruiken.
Project:
Gasolieopslag Twente

Stroomlijnen Versnellen
+

0

Belangrijkste observaties
- Stroomlijnen:
ondanks aanvankelijke twijfel heeft stroomlijnen gewerkt.
- Versnellen:
er wordt in de regio getwijfeld over het versnellingseffect van de RCR.
- Kwaliteit van de regeling:
de regio mist de politieke discussie over de inzet van de RCR.
- Acceptatie:
Bestuurlijk-politiek was en is er in de regio treserve over nu en noodzaak van de RCR.
Belangrijk voor het maatschappelijk en bestuurlijk vraagstuk was overeenstemming over de
transportroute tussen Hengelo en Enschede. Hoewel eventuele bezwaren voor de
vergunningverlening waren weggenomen, zorgde een incident in het Duitse Epe, waar een
lekkage was ontstaan in een ondergrondse opslagvoorziening, voor veel bezorgdheid. Extra
onderzoeken hebben deze bezorgdheid vervolgens kunnen wegnemen.

44

Bijlage 4 Gesprekspartners

Achternaam

Voornaam

Organisatie

Adema

Broer

TenneT

Aksan

Thomas

TenneT

Arnoldy

Maurice

Gemeente Noordoostpolder

Beek, van der

Jaap

Windcollectief Wieringermeer

Boom, ten

Hilde

Gemeente Doetinchem

Brinkman

Wim

Gemeente Noordwijkerhout

Brouwer

Hanneke

Ministerie van Economische Zaken

Buddenbaum

Ed

Ministerie van Economische Zaken

Bullee

Elwin

Belangenvereniging Breedenbroek-Voorst

Bults

Ben

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Burg, van der

Henk

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Crama

Wim

Gemeente Noordwijk

Dahm

Monique

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

Dales

Pim

NOGEPA

Dam, van

Rian

Gemeente Alkmaar

Dekkers

Johan

TenneT

Dijk

Jan

Gemeente Enschede

Dijk, van

Wenda

TenneT

Dijkstra

Ruben

Eneco

Dikkenberg, van den Catrineke

Gemeente Reimerswaal

Doldersum

Klaas

Provincie Overijssel

Egberts

Dennis

Gemeente Oude Ijsselstreek

45

Elzen, van den

Dré

Ministerie van Economische Zaken

Engelbert

Louise

Provincie Zeeland

Essen, van

Manon

Vereniging Eigen Huis

Geest, van der

Ron

Gemeente Teylingen

Gierveld

Henk

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Gooier, de

Joost

Nuon

Haans

Raoul

Rijkswaterstaat

Haeren, van

Jeroen

TenneT

Harkema

Sjoerd

EIA, commissie MER

Harmsen

Rik

NWEA

Hermans

Isidoor

TenneT

Hietbrink

Alwin

Gemeente Bergen

Hoitz

Joke

Rijkswaterstaat

Hubers

Wouter

Gasalarm2

Huizing

Inger

Ministerie van Economische Zaken

Jager, de

Marieke

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Jong, de

Frank

Rijkswaterstaat

Jonker

Fred

Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG)

Kattenburg

Marion

Ministerie van Economische Zaken

Keegstra

Douwe

Gemeente Dongeradeel

Keesmaat

Tijmen

Windpark de Krammer

Kemperman

Ramon

TenneT

Kip

Robbert

Gemeente Molenwaard

Klooster, ten

Martijn

Pondera Consult

Koop

Henk

NAM

Koopmans

Tjeerd

AkzoNobel

Lammertink

Mark

Gemeente Haarlemmermeer

Langen, de

Marius

Gasalarm2

Leeuwen, van

Dick

Gemeente Noordwijk

Lekkerkerker

Freija

Ministerie van Economische Zaken

46

Louter

Dirk

Zelfstandig adviseur

Meer, van der

Silke

Dorpsbelang Nieuwe Wetering

Meijer

Bert

Gemeente Hengelo

Menting

Dennis

Provincie Flevoland

Meurs, van

Willemijn

Nuon

Monsma

Douwe

Windmolenvereniging De Zuidlob

Nomden

Karin

Gemeente Schouwen-Duiveland

Oostveen, van

Gerard

Nuon

Pistor

Jeroen

Gemeente Hollands Kroon

Radema

Margot

Gemeente Kaag en Braassem

Rademakers

Luc

ECN Wind Energy Facilities B.V.

Reuvers

Marijke

Ministerie van Economische Zaken

Rieter

Maartje

APPM

Rietveld

Rob

NLVOW

Santen, van

Sanne

Ministerie van Economische Zaken

Schartman

Herman

Provincie Noord-Holland

Schennink

Ursula

TenneT

Schonis

Rutger

RHO adviseurs

Schouten

Annemieke

Ministerie van Economische Zaken

Slieker

Freerk

Gemeente Tynaarlo

Sluis, van

Sander

Ministerie van Economische Zaken

Stevens

Maurice

VARO Energy

Treffers

Dirk

Gemeente Hollands Kroon

Truijens

Derk

Windunie

Umlauf

Claudia

Vereniging Eigen Huis

Verweij

Arjan

Rijkswaterstaat

Voogdt

Hans

Waterschap Scheldestromen

Voorbergen

Monique

Gemeente Molenwaard

Voskuil

Donald

Vml. Projectleider EZ

Vries, de

Hanneke

TAQA Energy

47

Vries, de

Hans

Rijkswaterstaat

Vries, de

John

Gemeente Zeewolde

Vuuregge

Anno

Provincie Flevoland

Water, van de

Pieter

NAM

Wegdam

Peter

Provincie Gelderland

Westhoven

Paula

Ministerie van Economische Zaken

Wilbrink

Bert

Ministerie van Economische Zaken

Wijnia

Janneke

Windpark Noordoostpolder

Willemsen

Sarina

Provincie Noord-Holland

Witsenburg

Els

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

Zehenpfenning

Sara

TenneT

Zijlstra

Steven

Gasunie

Zuur

Marianne

Ministerie van Economische Zaken

Zweerde, van der

René

TenneT

Achternaam

Voornaam

Organisatie

Aksan

Thomas

TenneT

Dales

Pim

NOGEPA

Gaag, van der

Marten

Inter Provinciaal Overleg (IPO)

Harmsen

Rik

NWEA

Jonker

Fred

Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG)

Schennink

Ursula

TenneT

Werf, van der

Hans

Friese Milieufederatie

Zijlstra

Steven

Gasunie

Klankbordgroep

48

Projectteam
Achternaam

Voornaam

Organisatie

Burg, van der

Henk

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Kattenburg

Marion

Ministerie van Economische Zaken

Lekkerkerker

Freija

Ministerie van Economische Zaken

Sluis, van

Sander

Ministerie van Economische Zaken

Westhoven

Paula

Ministerie van Economische Zaken

Witsenburg

Els

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

49

Bijlage 5 Geraadpleegde bronnen

Ministerie van Economische Zaken (2005), ‘Voorzienings- en leveringszekerheid energie’, brief
van de minister van Economische Zaken aan de Tweede Kamer, Kamerstuk 29 023 II, nr. 9
Ministerie van Economische Zaken (2016), ‘Samen energieprojecten realiseren: visie op
omgevingsmanagement’, brief van de minister van Economische Zaken aan de Tweede
Kamer, Kamerstukken 31 239 II en 30 196 II, nr. 211
Ministerie van Infrastructuur en Milieu (2016), ‘Werkwijzer rijksinpassingsplannen binnen de
Rijkscoördinatieregeling voor energieprojecten’
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, Bureau Energieprojecten, Relevante
projectdocumenten, zoals startnotities, inpassingsplannen, vergunningen via
http://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/bureau-energieprojecten/afgeronde-projecten
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, Bureau Energieprojecten (2016), ‘Handleiding
vergunningverleningsproces voor Projecten van gemeenschappelijk belang voor trans-Europese
energie-infrastructuur’, als bedoeld in artikel negen, eerste lid, van Verordening 347/2013
Rijksoverheid, Inter Provinciaal Overleg, Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Unie van
Waterschappen, ‘Code Interbestuurlijke Verhoudingen’, 2013
Twynstra Gudde (2015), ‘Energieprojecten in Nederland: Leerervaringen in omgang met de
omgeving’, rapport in opdracht van het ministerie van Economische Zaken
Werkgroep operatie Beter Bestuur voor Burger en Bedrijf (B4)(2004), ‘Knelpunten en
oplossingsrichtingen gaswinning en windenergie’
Wet- en regelgeving: Algemene Wet Bestuursrecht, Wet ruimtelijke ordening, Elektriciteits- en
gaswet, Mijnbouwwet, Crisis- en herstelwet, Tracéwet,

50