Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

29 521

Nederlandse deelname aan vredesmissies

22 831

De Hoorn van Afrika

Nr. 320

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN, VOOR
BUITENLANDSE HANDEL EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
EN VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 juli 2016
Graag bieden wij u hierbij onze reactie aan op het verzoek van de vaste
commissie voor Buitenlandse Zaken van 12 juli 2016 inzake de recente
ontwikkelingen in Zuid-Sudan. In deze brief worden tevens de schriftelijke
vragen van het lid De Roon aan de Minister van Defensie beantwoord.
Deze vragen werden ingezonden op 13 juli 2016. Ook de schriftelijke
vragen van het lid Sjoerdsma aan de Minister van Buitenlandse Zaken
worden in deze brief beantwoord. Deze vragen werden ingezonden op
20 juli 2016.
Recente ontwikkelingen
Op 8 juli, aan de vooravond van Zuid-Sudans vijfde Onafhankelijkheidsdag, zijn in Juba hevige gevechten uitgebroken. Een incident op
7 juli vormde de directe aanleiding voor het geweld. Een controle van het
regeringsleger (SPLA) liep uit op een confrontatie tussen militairen van de
SPLA en eenheden van de oppositie (SPLM/IO). Hierbij kwamen vijf SPLA
militairen om. Tijdens een overleg de dag daarop tussen President Salva
Kiir, eerste Vicepresident Riek Machar en Vicepresident James Wani Igga
over dit incident braken gevechten uit tussen de presidentiële gardes.
Hoewel President Kiir en eerste Vicepresident Machar in een gezamenlijke
persconferentie opriepen tot kalmte, sloegen de gevechten snel over naar
andere wijken in Juba.
De gespannen situatie die leidde tot het incident op 7 juli en het daaropvolgende geweld is mede ontstaan doordat de partijen geen eenheid
vormen. De overgangsregering boekte door onderlinge spanningen
nauwelijks vooruitgang met de uitvoering van het vredesakkoord van
augustus 2015. Zo kwam de geplande integratie van de SPLA en de naar
Juba teruggekeerde militairen van de SPLM/IO niet van de grond. Zij
bleven separate eenheden die elkaar wantrouwen. Dit wantrouwen en de
spanningen binnen de regering droegen in belangrijke mate bij aan de

kst-29521-320
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 521, nr. 320

1

uitbarsting van geweld. Het is onduidelijk of en in hoeverre er een
vastomlijnd plan zat achter het geweld.
Sinds het afgekondigde staakt-het-vuren in de avond van 11 juli is het
rustiger in Juba. Het normale leven keert langzaam terug. De relatieve rust
is mogelijk aangezien de SPLA de SPLM/IO uit Juba heeft verdreven en de
stad controleert. De situatie blijft echter fragiel en de angst onder de
bevolking is groot. Bovendien komt het elders in het land tot gevechten en
worden troepenbewegingen waargenomen.
Op 23 juli besloot een groep SPLM/IO leiders uit Juba dat, in afwezigheid
van eerste Vicepresident Machar, iemand anders de SPLM/IO moest
leiden. De Minister van Mijnbouw, Taban Deng Gai werd naar voren
geschoven als zijn tijdelijke vervanger. Op 25 juli maakte President Kiir dit
besluit definitief door het ontslag van eerste Vicepresident Machar aan te
kondigen en Taban Deng Gai als eerste Vicepresident van Zuid-Sudan te
benoemen. Hij is op 26 juli beëdigd. Tegelijkertijd werd David Deng
Althorbei ontslagen als Minister van Financiën en vervangen door de
huidige Minister van Handel en Industrie, Stephen Dhieu Dau. Machar gaf
op 27 juli in een reactie aan dat het besluit van President Kiir illegaal is en
tegen het vredesakkoord ingaat en dat hij nog steeds van plan is terug te
keren naar Juba wanneer een regionale interventiemacht zijn veiligheid
kan garanderen. Het is nog onduidelijk of Machar ook met militaire
middelen zal reageren op het besluit van President Kiir.
Bij de gevechten in Juba zijn minimaal 300 doden gevallen, waaronder
een groot aantal burgers. Volgens de VN ligt het werkelijke aantal doden
echter veel hoger. Er zijn twee Chinese UNMISS-militairen omgekomen.
Minstens 36.000 inwoners van Juba raakten ontheemd en zijn op zoek
gegaan naar bescherming in VN-compounds en andere locaties, zoals in
kerken, bij ngo’s en op de compound van het World Food Programme
(WFP). Inmiddels zijn de meesten naar huis teruggekeerd. Ongeveer 8.000
mensen zijn nog ontheemd. Diverse humanitaire organisaties voorzien
hen zoveel mogelijk van voedsel en andere noodhulp. Ongeveer 2.000
mensen zijn tijdens de gevechten gevlucht van de Protection of Civilians
(PoC)-site naar de naastgelegen UNMISS compound. Zij zijn inmiddels
teruggekeerd naar de POC-sites of met ondersteuning van het internationale Rode Kruis (ICRC) elders ondergebracht.
Er komen vooral in de buitenwijken van Juba plunderingen van voedselvoorraden voor. Zo werd de voedselopslag van het WFP op 13 juli
geplunderd. Humanitaire organisaties analyseren momenteel de gevolgen
van de gevechten en spanningen in Juba en elders in het land voor de
voedselsituatie. Waar nodig zal de hulpverlening worden aangepast.
Repatriëring Nederlandse burgers en Nederlanders in UNMISS
Vanwege de zeer onzekere veiligheidssituatie is besloten het vertrek van
Nederlandse burgers uit Zuid-Sudan te ondersteunen. De ambassade in
Juba heeft de bij de ambassade bekende Nederlanders in Zuid-Sudan
(ongeveer 100) diverse malen via het reisadvies, telefonisch en per e-mail
opgeroepen het land te verlaten. Zij zijn geïnformeerd over de verschillende evacuatievluchten uit Juba.
Nederland heeft zelf geen evacuatievlucht ingezet omdat er voldoende
mogelijkheden waren om met andere landen mee te vliegen. Zowel ter
plekke in Juba als in Den Haag wordt in zulk een situatie altijd nauw
contact onderhouden met andere landen (EU maar ook bijvoorbeeld de
VS) en organisaties over vluchten die vanuit Juba passagiers kunnen
meenemen. Zo hebben elf Nederlanders van een Duitse en één Neder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 521, nr. 320

2

lander van een Britse/Amerikaanse evacuatievlucht gebruik gemaakt om
het land te verlaten. Zij zijn naar Entebbe (Uganda) overgebracht en daar
opgevangen door de medewerkers van de Nederlandse ambassade in
Kampala. Andere Nederlanders zijn op eigen gelegenheid vertrokken. Op
dit moment weet het Ministerie van Buitenlandse Zaken van het verblijf
van ongeveer 30 Nederlanders in Zuid-Sudan. De ambassade onderhoudt
zo goed mogelijk contact met hen. Sommigen hebben aangegeven het
land niet te willen verlaten.
De bezetting van de Nederlandse ambassade in Juba is inmiddels tot een
minimum beperkt vanwege de zeer onzekere veiligheidssituatie. Deze zeer
beperkte bezetting van de ambassade betekent voor Nederlanders in
Zuid-Sudan dat de mogelijkheden om in noodgevallen consulaire bijstand
te verlenen in Juba minimaal zijn. Buiten Juba kan geen consulaire
bijstand worden verleend.
De Nederlandse militairen bevonden zich tijdens de gevechten op de
VN-basis UN House. Op een gegeven moment zochten ontheemden van
de aangrenzende PoC-site hun toevlucht op UN House. Ook was er sprake
van inkomend vuur op de basis, o.a. van zware wapens. Hierbij dient
aangetekend te worden dat de VN geen doelwit was van de strijdende
partijen. Vanwege de bedreigende situatie hebben de Nederlandse
militairen, net zoals de overige VN staf, onderdak gezocht in beschermende infrastructuur.
De Nederlandse militairen volgen de VN-regels met betrekking tot
evacuatie. Nederland volgt zoveel mogelijk de VN-lijn en zal zijn militairen
slechts in het uiterste geval zonder VN-goedkeuring uit de missie
terugtrekken. De VN heeft alle non-essential staff tijdelijk geëvacueerd
naar de aangrenzende landen. Er is momenteel nog één Nederlandse
UNMISS-militair in Juba. Hij behoort tot de essential staff van UNMISS en
is op zijn functie gebleven in Juba. Ook de overige Nederlandse missieleden zijn aangemerkt als essential staff. Eén van hen heeft gebruik
gemaakt van de Duitse evacuatievlucht naar Entebbe, conform normale
VN-autorisaties voor verlof. De overige missieleden waren reeds op
verlof. De VN heeft inmiddels besloten de reisbeperkingen ten aanzien
van Juba op te heffen. Dit betekent dat de Nederlandse stafofficieren na
afloop van hun verlof naar Juba zullen terugkeren.
Inzet UNMISS
UNMISS heeft na het uitbreken van de gewelddadigheden veel capaciteit
ingezet op de PoC-sites in Juba om de ontheemden daar te beschermen.
Ook heeft UNMISS voor tijdelijke opvang van de ongeveer 2.000
ontheemden gezorgd die hun toevlucht zochten op de UNMISS
compound. UNMISS voert patrouilles uit in en rond de PoC-sites en heeft
de beveiliging van de toegang tot de PoC-sites aangescherpt. De missie
doet pogingen om patrouilles in heel Juba uit te voeren, maar wordt
ernstig gehinderd door troepen van de SPLA. Ditzelfde geldt voor
humanitaire organisaties. Hierdoor bestaat er nog geen goed beeld van de
precieze gevolgen van het uitbreken van de gewelddadigheden op
humanitair en veiligheidsgebied. De VN heeft President Kiir opgeroepen
onmiddellijk de bewegingsvrijheid van UNMISS en van de humanitaire
organisaties te herstellen.
Reactie internationale gemeenschap en Nederlandse inzet
De internationale gemeenschap heeft eensgezind en met afschuw
gereageerd op de uitbraak van het geweld. In verklaringen van de VN, de
Afrikaanse Unie (AU), de Intergovernmental Authority on Development

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 521, nr. 320

3

(IGAD), de EU en diverse buurlanden worden de partijen opgeroepen het
geweld onmiddellijk te staken en zich te houden aan de afspraken uit het
vredesakkoord. Op 11 en 16 juli besprak de IGAD de situatie op het niveau
van Ministers respectievelijk staatshoofden. Ze riep op tot aanpassing van
het UNMISS-mandaat om de oprichting van een regionale interventiemacht mogelijk te maken. De AU heeft deze oproep ondersteund.
De VNVR is op 10 en 13 juli bijeengekomen om de mogelijkheden voor
versterking van UNMISS te bespreken. De VNVR heeft echter nog geen
besluit genomen. Het is waarschijnlijk dat de VNVR het mandaat van
UNMISS, dat tot 31 juli loopt, met een korte periode zal verlengen, zodat
op basis van de ontwikkelingen in Zuid-Sudan en de respons van de
regionale landen een besluit kan worden genomen over de benodigde
aanpassingen van het UNMISS-mandaat.
Aangezien Juba in de eerste dagen na de geweldsuitbarsting van de
buitenwereld was afgesloten, was het voor de VN niet mogelijk een
bemiddelingsteam in te zetten. Wel onderhielden de Speciale Vertegenwoordiger van Ban Ki-moon, het Hoofd van UNMISS Ellen Margrethe Løj,
en de Amerikaanse ambassadeur, ter plaatse nauw contact met de
Zuid-Sudanese leiders. Op 14 juli bezochten de Speciale Vertegenwoordiger van de AU Alpha Oumar Konaré en de Voorzitter van de Joint
Monitoring and Evaluation Commission (JMEC) Festus Mogae de
hoofdstad Juba om te spreken met President Kiir en eerste Vicepresident
Machar. Ze hebben alleen met President Kiir kunnen spreken en hem op
het hart gedrukt dat een unilaterale oplossing voor de veiligheid in Juba
niet zou werken en overleg met eerste Vicepresident Machar noodzakelijk
is. President Kiir heeft zich in hun bijzijn publiekelijk uitgesproken tegen
een interventiemacht.
Nederland heeft zich vanaf het begin op het diplomatieke vlak actief
ingezet. Het kabinet heeft zijn grote bezorgdheid uitgesproken over de
plotselinge uitbraak van geweld en de gevolgen ervan voor de
Zuid-Sudanese bevolking. Het geweld is een ernstige schending van het
vredesakkoord en brengt de verdere uitvoering daarvan in gevaar.
Op Nederlands initiatief heeft de Raad Buitenlandse Zaken (RBZ) van de
EU op 18 juli Raadsconclusies aangenomen waarin de Zuid-Sudanese
leiders worden opgeroepen het geweld te beëindigen. Ook spreekt de EU
steun uit voor de inzet van landen en organisaties in de regio en onderstreept zij het belang van aanscherping van het geldende sanctieregime,
bij voorkeur op VN-niveau. Ook de oproep van Ban Ki-moon aan de VNVR
voor een wapenembargo en additionele VN-sancties wordt ondersteund.
Het kabinet is voorstander van gerichte VN-sancties tegen leiders en
commandanten die het vredesakkoord blokkeren. Daarnaast zou het
instellen van een VN-wapenembargo de aankoop van wapens door beide
partijen kunnen bemoeilijken. Nederland zet hier diplomatiek stevig op in,
in Brussel en in New York, en heeft diverse VNVR-leden die hier ook
voorstander van zijn gesteund. Vooralsnog bestaat er echter geen
overeenstemming in de VNVR over verdere sancties en een wapenembargo. Indien het niet haalbaar blijkt om op het niveau van de VN sancties
overeen te komen zal Nederland zich inzetten voor het verscherpen van
sancties in EU-verband. Nederland heeft dit in de EU al op hoog niveau
kenbaar gemaakt.
Gevolgen voor de Nederlandse hulprelatie
Op 5 juli is uw Kamer per brief geïnformeerd over het voornemen van het
kabinet om de in 2014 opgeschorte bilaterale ontwikkelingssamenwerking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 521, nr. 320

4

met de centrale overheid, onder voorwaarden en in kleine stappen, te
hervatten1. Dat besluit kwam voort uit de erkenning dat de Zuid-Sudanese
leiders met de vorming van een overgangsregering eind april van dit jaar
een belangrijke stap in het vredesproces hadden gezet.
Het is duidelijk dat de recente uitbarsting van geweld zich slecht verhoudt
met de in de brief genoemde voorwaarden tot hervatting van de directe
hulprelatie. Het voornemen om de bilaterale ontwikkelingssamenwerking
met de centrale overheid te hervatten blijft om die reden opgeschort. Dat
betekent onder meer dat Zuid-Sudanese diplomaten voorlopig niet
kunnen deelnemen aan een opleiding bij het Instituut Clingendael.
De situatie in Zuid-Sudan is nog steeds chaotisch en onduidelijk. Het
kabinet zal de ontwikkelingen de komende tijd nauwgezet blijven volgen.
Via diplomatieke kanalen zal Nederland, bilateraal en in EU-verband, druk
blijven zetten op betrokken partijen om de negatieve spiraal te
doorbreken. Op een later moment dit najaar zal worden nagegaan of het
oorspronkelijke besluit tot voorwaardelijke en stapsgewijze hervatting van
de samenwerking met de centrale overheid ten principale moet worden
herzien. De Kamer zal hier over worden geïnformeerd.
Nederland zal, via de diverse ontwikkelingsprogramma’s van ngo’s en
VN-organisaties, actief de stabiliteit en ontwikkeling in Zuid-Sudan blijven
ondersteunen, al wordt de uitvoering van die programma’s belemmerd
door de verslechterde veiligheidssituatie. Daarnaast heeft het kabinet in
2016 17 miljoen euro bijgedragen aan het verlichten van de humanitaire
noden in Zuid-Sudan. Nederland staat in nauw contact met de VN en
humanitaire organisaties ter plaatse over de humanitaire situatie.
Gevolgen voor de EU hulprelatie
Het is nog niet duidelijk of en in hoeverre het recente geweld van invloed
is op de hulprelatie van de EU met Zuid-Sudan. Ook de EU volgt hiertoe
de ontwikkelingen op de voet. Wel had de EU vanwege de toenemende
voedselonzekerheid al eerder besloten de humanitaire bijdrage te
verhogen met 40 miljoen euro. De totale humanitaire bijdrage van de EU
zal daarmee in 2016 uitkomen op 120 miljoen euro.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
A.G. Koenders
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.M.J. Ploumen
De Minister van Defensie,
J.A. Hennis-Plasschaert

1

Kamerbrief «Stand van zaken Zuid-Sudan, inclusief Nederlandse bijdrage aan UNMISS»,
Kamerstuk 29 521, nr. 317 d.d. 5 juli 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 521, nr. 320

5