Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3911
Vragen van het lid Van der Lee (GroenLinks) aan de Minister van
Buitenlandse Zaken over de schade aan mens en milieu door de winning van
mangaan in Zuid-Afrika (ingezonden 21 juni 2021).
Antwoord van Minister De Bruijn (Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking) (ontvangen 3 september 2021).
Vraag 1
Bent u bekend met het artikel «Mangaan is nodig voor elektrische auto’s en
windmolens, maar de winning ervan schaadt mens en milieu»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2 en 3
Kunt u een overzicht geven van de wereldwijde markt voor mangaan? Wat
zijn de belangrijkste leveranciers? Waar vindt de verwerking grotendeels
plaats? Welke landen en sectoren zijn de grootste eindgebruikers?
Welk deel van de wereldwijde mangaanwinning vindt plaats in Zuid-Afrika?
Welk deel van de Zuid-Afrikaanse mangaanproductie wordt ook in Zuid-Afrika
verwerkt? Deelt u de mening dat meer duurzame verwerking, en daarmee
extra toegevoegde waarde, in lage- en middeninkomenslanden waar
grondstoffen gedolven worden wenselijk zou zijn? Wat kan Nederland of de
Europese Unie ondernemen om dit te bevorderen?
Antwoord 2 en 3
Het rapport van SOMO en ActionAid, getiteld «Manganese matters: A metal
of consequence for people in South African communities affected by mining
and the global just transition» (hierna: «het rapport»), gebruikt data van UN
Comtrade en andere bronnen om een gedeeltelijk overzicht te geven van de
wereldwijde markt van mangaan. Nederland heeft geen eigen onderzoek
beschikbaar naar de wereldwijde mangaanmarkt.
Relevante conclusies uit het rapport zijn:

1

ah-tk-20202021-3911
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Trouw, 16 juni 2021, https://www.trouw.nl/buitenland/mangaan-is-nodig-voor-elektrische-autos-en-windmolens-maar-de-winning-ervan-schaadt-mens-en-milieu~baa1d1d8/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

•

Een Amerikaanse bron geeft aan dat in 2020 het hoogste percentage van
de globaal gewonnen mangaan uit Zuid-Afrika kwam (28,11%), gevolgd
door Australië (17,84%), Gabon (15,14%) en Ghana (7,57%)2.
• 90% van de totale wereldhandel in mangaan is in de vorm van mangaanerts. Volgens het rapport is 40% hiervan afkomstig uit Zuid-Afrika, en zijn
Australië, Gabon, Brazilië, en Ghana na Zuid-Afrika de grootste producenten en exporteurs van mangaanerts.
• Mangaan wordt gebruikt in allerlei toepassingen, waarvan staal de meest
significante is – 90% van de mangaanerts wordt verwerkt tot mangaanlegeringen voor staalproductie. Omdat staal wereldwijd gebruikt wordt,
wordt ook mangaan wereldwijd gebruikt. Ook Nederland is een grote
importeur van mangaanlegeringen voor de staalproductie3. Producten
voor de bouw, machines en vervoer zijn de belangrijkste gebruikers van
mangaan. Mangaan is ook een hoofdbestanddeel van bepaalde veelgebruikte aluminiumlegeringen en, in oxidevorm, van droge-celbatterijen.
Als hoogwaardig erts kan mangaan gebruikt worden voor nietmetallurgische doeleinden, zoals meststoffen voor planten, diervoeder en
kleurstoffen voor bakstenen4.
• De verwerking van mangaanerts tot legeringen vindt deels plaats in
Zuid-Afrika zelf. Het rapport geeft aan dat Zuid-Afrika de derde exporteur
wereldwijd is van ferromangaan en ook silicomangaan exporteert. Welk
percentage van de mangaanerts in Zuid-Afrika zelf verwerkt wordt tot
mangaanlegeringen (of andere verwerkingen), is niet gegeven. Ook
andere geraadpleegde bronnen geven geen recent cijfer.
• Volgens het rapport vindt verwerking van mangaanerts in mangaanmetaal
voor 94% plaats in China; China importeert hiervoor ook grote hoeveelheden mangaanerts uit Zuid-Afrika. Ook in Zuid-Afrika wordt er mangaanmetaal geproduceerd, evenals in Gabon en Indonesië5.
• Nederland importeert het grootste gedeelte mangaanmetaal vanuit
Noorwegen (53,56% in 2019)6, waar mangaanerts – voornamelijk
afkomstig uit Zuid-Afrika (47,9% in 2019)7 – wordt gesmolten en verwerkt
tot mangaanmetaal.
Mangaan is een van de essentiële grondstoffen die gebruikt worden in onder
andere hernieuwbare energietechnologie, en waarvoor de vraag in de
toekomst verder zal stijgen8. Nederland onderschrijft het grote belang van
verantwoorde, duurzame mijnbouw en verwerking van dergelijke grondstoffen. Enerzijds moet een negatieve (lokale) impact van mijnbouw op de
Sustainable Development Goals tegen worden gegaan, anderzijds is het zaak
voor producerende landen om economische kansen van duurzame mijnbouw
en lokale verwerking te verzilveren. Nederland ondersteunt dit op verschillende manieren. Zo steunt Nederland het Climate Smart Mining Initiative van
de Wereldbank dat er op gericht is landen te ondersteunen deze kansen te
verzilveren. Ook draagt Nederland bij aan het Intergovernmental Forum on
Mining, Minerals, Metals en Sustainable Development dat overheden helpt
om het bestuur van de mijnbouwsector in landen te verbeteren, onder meer
met aandacht voor gender, milieu en het creëren van zogeheten «local
content». Zuid-Afrika is ook lid van dit vrijwillige partnerschap.
Ook de Europese Unie kan onder meer via het handelsbeleid, het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid en via interne regulering bijdragen aan verantwoorde en duurzame winning en verwerking van grondstoffen in ontwikkelingslanden. De EU besteedt hier ook aandacht aan, bijvoorbeeld in het

2

USGS (2021). «Manganese». https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021manganese.pdf.
Chatham House (2020), «Commodity: Ferro-manganese, <2% carbon; Ferro-manganese, >2%
carbon; Ferro-silico-manganese», https://resourcetrade.earth/
?year=2019&importer=528&category=1509&units=weight&autozoom=1.
4
USGS (2021). «Manganese Statistics and Information», https://www.usgs.gov/centers/nmic/
manganese-statistics-and-information.
5
Chatham House (2020), «Commodity: Ferro-manganese, <2% carbon; Ferro-manganese, >2%
carbon; Ferro-silico-manganese», https://resourcetrade.earth/
?year=2019&importer=528&category=1509&units=weight&autozoom=1.
6
Ibid.
7
Chatham House (2020), «Commodity: Manganese ores», https://resourcetrade.earth/
?year=2019&importer=579&category=1510&units=weight&autozoom=1.
8
World Bank (2017). «The growing role of minerals and metals for a low carbon future».
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

Critical Raw Materials Action Plan9. De EU onderstreept daarin het belang van
verantwoorde, duurzame winning van mineralen en metalen en neemt dit
mee in de partnerschappen die de EU wil opzetten met derde landen,
waaronder landen in Afrika. Ook onderneemt de EU stappen om internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen te stimuleren of verplicht te
stellen in waardeketens. De EU Conflictmineralenverordening (2017/821)
bevat reeds een gepaste zorgvuldigheidsverplichting voor Europese
importeurs van goud, tin, wolfraam en tantaal. Het voorstel voor herziening
van de Batterijen-richtlijn en het aankomende wetgevende voorstel voor
duurzaam ondernemingsbestuur, met een brede gepaste zorgvuldigheidsverplichting voor bedrijven als kernpunt, zijn eveneens relevant in dit verband.
Zie ook het antwoord op vraag 11 en vraag 12.
Vraag 4
Wat is uw reactie op het in het Trouw-artikel aangehaalde rapport van SOMO
en ActionAid, «Manganese matters: A metal of consequence for people in
South African communities affected by mining and the global just transition»?
Antwoord 4
Ik heb met interesse kennis genomen van het rapport dat een gedegen
analyse geeft van de mangaanwinning in Zuid-Afrika, en de urgente
problematiek die daaromheen speelt. Net als de auteurs van het rapport ben
ik me bewust van de grote risico’s op misstanden en mensenrechtenschendingen in de winning van mineralen, ook in Zuid-Afrika. Het is bekend dat de
vraag naar mangaan, en diverse andere grondstoffen, de komende jaren snel
zal stijgen onder andere door de versnelling in de energietransitie die ook
Nederland ambieert. Dit mag niet ten koste gaan van gemeenschappen in
mijnbouwgebieden. Onderzoek dat inzicht geeft in de complexiteit van de
productieketens en in de risico’s en misstanden die verbonden zijn aan de
winning, verwerking en handel in kritieke grondstoffen is dan ook zeer van
belang.
Vraag 5 en 6
Onderschrijft u de conclusie van de onderzoekers dat de mangaanwinning in
de Noordkaap in Zuid-Afrika gepaard gaat met mensenrechtenschendingen,
dat vrouwen hierbij extra hard geraakt worden, en dat de lokale gemeenschappen veelal leven in armoede, terwijl de mijnbouwbedrijven grote
winsten boeken?
Erkent u dat de mangaanmijnbouw in het gebied ook schadelijke milieueffecten veroorzaakt, zoals lucht- en watervervuiling, met negatieve gevolgen voor
de lokale volksgezondheid?
Antwoord 5 en 6
Het rapport wijst op mensenrechtenschendingen, genderongelijkheid en
aanhoudende armoede en geeft aan dat er schadelijke milieueffecten en
negatieve effecten voor de lokale volksgezondheid zijn geconstateerd.
Nederland heeft geen eigen onderzoek gedaan om dit te staven, maar ik
neem kennis van deze ernstige bevindingen. Zie verder ook het antwoord op
vraag 8.
Vraag 7
Wat vindt u, in deze context, van de bevinding dat een bedrijf als South32,
betrokken bij de mangaanwinning, de afgelopen 5 jaar USD 1.900 miljoen
heeft uitgekeerd aan dividenden, terwijl slechts USD 93 miljoen werd
gereserveerd voor investeringen in lokale gemeenschappen?
Antwoord 7
Mijnbouwbedrijven kunnen een belangrijke positieve rol spelen door hun
belastingafdrachten, door het creëren van lokale werkgelegenheid, of
bijvoorbeeld door het aanwenden van infrastructuur voor de mijnbouw voor
ook andere maatschappelijke doeleinden. Hierin moeten bedrijven lokale
wetgeving volgen en kunnen zij daarnaast uit eigen beweging verdere
9

Zie hierover het BNC-fiche Mededeling Kritieke Grondstoffen, Kamerstuk 22 112 nr. 2936.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

stappen zetten. South32 maakt in deze context zijn eigen afwegingen.
Nederland ondersteunt via het Intergovernmental Forum on Mining, Minerals,
Metals and Sustainable Development overheden in productielanden om hier
effectief beleid op te formuleren.
Vraag 8
Wat onderneemt de Zuid-Afrikaanse overheid om misstanden rond de
mangaanwinning in de Noordkaap aan te pakken? Bent u bereid om zorgen
over deze misstanden over te brengen aan de Zuid-Afrikaanse overheid?
Antwoord 8
In Zuid-Afrika bestaan diverse wetten die duurzame en sociaal verantwoorde
mijnbouw in juridisch opzicht waarborgen. Zuid-Afrika heeft een goed
ontwikkeld rechtssysteem en een vocaal maatschappelijk middenveld. Zorgen
die er bestaan over vermeende misstanden in de winning van mineralen zijn
onderdeel van het publieke debat en er wordt ook regelmatig over gerapporteerd door de pers. Tevens vinden rechtszaken plaats tegen (multinationale)
ondernemingen die ervan worden beschuldigd misstanden toe te staan bij
hun bedrijfsactiviteiten. Op dit moment zie ik geen aanleiding om Zuid-Afrika
over de bevindingen van dit specifieke rapport apart aan te spreken.
Vraag 9 en 10
Deelt u de mening dat er nog onvoldoende wordt gedaan om schadelijke
effecten voor de lokale gemeenschappen te verminderen, en dat niet alleen
de lokale overheid en mijnbouwbedrijven zelf hier verantwoordelijkheid voor
moeten dragen, maar ook de bedrijven die het gedolven mangaan gebruiken
als grondstof in hun eigen productieproces, waaronder Nederlandse
bedrijven?
Wat verwacht u in deze context van Nederlandse bedrijven die Zuid-Afrikaans
mangaan gebruiken bij het toepassen en naleven van de richtlijnen voor
multinationale ondernemeningen van de Organisatie voor Economische
Samenwerking en Ontwikkeling (OESO)?
Antwoord 9 en 10
Het kabinet verwacht van alle bedrijven, ongeacht welke sector, dat zij
internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen. Bedrijven worden
geacht de internationale normen voor maatschappelijk verantwoord
ondernemen, de UN Guiding Principes on Business and Human Rights en de
OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen, te onderschrijven en
daarnaar te handelen. Dat betekent dat bedrijven risico’s in hun internationale
ketens in kaart moeten brengen, deze risico’s moeten voorkomen, aanpakken
of stoppen en hierover moeten communiceren. Ook voor bedrijven die
mangaan gebruiken als grondstof in hun productieproces geldt dat van hen
verwacht wordt dat zij mogelijke misstanden in hun keten identificeren,
voorkomen, en/of aanpakken.
Vraag 11
Deelt u de conclusie van de onderzoekers dat wetgeving voor Internationaal
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO), gericht op verplichtingen
rond gepaste zorgvuldigheid, een belangrijke rol kan spelen bij het tegengaan
van misstanden in toeleveringsketens?
Antwoord 11
Ja. In 2020 heeft het kabinet nieuw IMVO-beleid gepresenteerd. Het nieuwe
IMVO-beleid bestaat uit een mix van vrijwillige en dwingende maatregelen.
IMVO-wetgeving – bij voorkeur op EU-niveau – is het kernelement van het
nieuwe IMVO-beleid en is gericht op de toepassing van gepaste zorgvuldigheid in lijn met de internationale raamwerken. IMVO-wetgeving heeft als doel
dat bedrijven gepaste zorgvuldigheid toepassen en hun verantwoordelijkheid
nemen om mensenrechten en milieu te respecteren. Dit moet bijdragen aan
het tegengaan van schendingen in toeleveringsketen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

Vraag 12
Wat is uw reactie op berichten dat er vertraging is opgetreden in Brussel om
te komen tot Europese IMVO-wetgeving? Kunt u inzicht geven in de redenen
voor deze vertraging? Wat onderneemt Nederland om dit proces weer te
versnellen?
Antwoord 12
De Europese Commissie heeft aangegeven dat de publicatie van een
wetgevend voorstel op het gebied van duurzaam ondernemingsbestuur,
inclusief een gepaste zorgvuldigheidsverplichting, wordt uitgesteld naar het
najaar van 2021. Een reden voor deze vertraging is door de Commissie niet
gedeeld. Wel berichten diverse media, waaronder Politico, dat de aangekondigde vertraging mogelijk te maken heeft met aanbevelingen van de Raad
voor regelgevingtoetsing (Regulatory Scrutiny Board) in een effectbeoordeling van het Impact Assessment. Mijn voorganger heeft onlangs bij de
verantwoordelijke Commissaris Reynders (Justitie en Consumentenzaken)
nogmaals aangedrongen op spoedige publicatie van een ambitieus wetgevend voorstel.
Vraag 13
Herinnert u zich uw toezegging om de voortgang van de Europese ontwikkelingen in de zomer van 2021 te wegen, en om bij onvoldoende voortgang
over te gaan tot het invoeren van nationale wetgeving?
Antwoord 13
Het kabinet heeft in de beantwoording op de feitelijke vragen over het
BHOS-jaarverslag 2020 (Kamerstuk 35 830 XVII, nr. 10) aangegeven dat het
wetgevende voorstel van de Europese Commissie met enkele maanden is
vertraagd. Het kabinet heeft in deze beantwoording in overweging gegeven
om de balans op te maken over de voortgang van de Europese ontwikkelingen nadat het wetgevende voorstel op het gebied van duurzaam ondernemingsbestuur is gepubliceerd door de Europese Commissie.
Vraag 14
Bent u bereid, gezien de vertraging op Europees niveau, over te gaan tot
nationale wetgeving? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 14
In de IMVO-beleidsnota (Kamerstuk 26 485, nr. 337) heeft het kabinet
aangegeven in te zetten op IMVO-wetgeving, die bij voorkeur op EU-niveau
wordt ingevoerd. Voor de beïnvloeding van het aanstaande, wetgevende
Commissievoorstel werkt het kabinet momenteel bouwstenen uit. De
Europese Commissie komt dit najaar met een wetgevend voorstel op het
gebied van duurzaam ondernemingsbestuur, inclusief een gepaste zorgvuldigheidsverplichting. In de IMVO-beleidsnota is verder uiteengezet dat, indien
een effectief en uitvoerbaar voorstel Europees niet van de grond komt, de
bouwstenen klaarliggen voor de invoering van nationale bindende maatregelen.
Vraag 15
Hoe staat het met de uitwerking op nationaal niveau van bouwstenen voor
IMVO-wetgeving?
Antwoord 15
De uitwerking van de bouwstenen voor een brede gepaste zorgvuldigheidsverplichting, die primair als inbreng voor het Commissievoorstel dienen, gaat
onverminderd door. De conceptbouwstenen zijn ter advies voorgelegd aan de
SER en het Adviescollege Toetsing en Regeldruk (ATR). Het advies van het
ATR heb ik op 2 juli 2021 met uw Kamer gedeeld (Kamerstuk 2021Z12590). Na
ontvangst van het SER-advies zal ook dat advies met uw Kamer gedeeld
worden. Beide adviezen worden benut om de bouwstenen af te ronden.
Vervolgens zullen wij uw Kamer informeren over de afgeronde bouwstenen
voor IMVO-wetgeving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5

Vraag 16
In hoeverre is er binnen het mvo-convenant voor de metaalsector aandacht
besteed aan het adresseren van risico’s in de mangaanketen? Wat zijn de
behaalde resultaten op dit vlak?
Antwoord 16
Mangaan valt binnen de reikwijdte van het convenant, die alle metalen en
mineralen omvat. De hulpmiddelen en handreikingen die door partijen zijn
ontwikkeld kunnen op alle metaal- en mineraalketens, inclusief mangaan,
worden toegepast. Tot op heden is er binnen het IMVO-convenant voor de
metaalsector geen specifieke aandacht besteed aan de mangaanketen.
Vraag 17
Ziet u meerwaarde in het opzetten van een mvo-convenant speciaal gericht
op metalen waarvan de verwachte vraag de komende jaren sterk toe zal
nemen in de context van de energietransitie?
Antwoord 17
In de IMVO-beleidsnota van 16 oktober 2020 (Kamerstuk 26 485, nr. 337) is
aangegeven dat binnen de doordachte beleidsmix wordt ingezet op sectorale
samenwerking. De overheid blijft partij bij de huidige IMVO-convenanten voor
de termijn waarvoor deze convenanten zijn afgesloten en blijft met dezelfde
inzet aan tafel zitten van lopende onderhandelingen. De vernieuwde sectorale
aanpak is ook bedoeld voor initiatieven die opvolging geven aan (reeds)afgelopen IMVO-convenanten. Momenteel wordt onderhandeld over een
IMVO-convenant hernieuwbare energie, hierbij wordt ook gekeken naar de
risico’s voor mens en milieu in de waardeketens voor metalen die nodig zijn
voor hernieuwbare energie zoals windenergie. Mocht dit IMVO-convenant
onverhoopt niet tot stand komen of niet alle waardeketens dekken van
metalen gericht op de energietransitie, dan kunnen de desbetreffende
sectoren, als zij binnen hun sector een dergelijk initiatief tot stand willen
brengen, een aanvraag indienen voor ondersteuning van sectorale samenwerking zodra dit instrument gereed is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

6