Kosten pensioenfondsen
verdienen meer aandacht

Autoriteit Financiële Markten
De AFM bevordert eerlijke en transparante financiële markten. Wij zijn de onafhankelijke gedragstoezichthouder op de markten van
sparen, lenen, beleggen en verzekeren. De AFM bevordert zorgvuldige financiële dienstverlening aan consumenten en ziet toe op een
eerlijke en efficiënte werking van kapitaalmarkten. Ons streven is het vertrouwen van consumenten en bedrijven in de financiële
markten te versterken, ook internationaal. Op deze manier draagt de AFM bij aan de welvaart en de economische reputatie van
Nederland.

2

Inhoudsopgave
A.

Wat zijn de belangrijkste bevindingen?

4

B.

Waarover maakt de AFM zich zorgen?

5

C.

Wat moet er volgens de AFM nu gebeuren?

6

D.

De voornaamste bevindingen verder uitgewerkt

9

Bijlage: Hoe is het onderzoek vormgegeven

15

3

Deze publicatie beschrijft op hoofdlijnen de resultaten van een verkennend onderzoek door de AFM naar
de hoogte van de administratie- en beleggingskosten van pensioenregelingen bij pensioenfondsen. Hoe
hoog zijn deze kosten? Welke invloed hebben kosten op het pensioen en hoe worden deelnemers daarover
geïnformeerd?
De AFM heeft gebruik gemaakt van gegevens van DNB, jaarverslagen van pensioenfondsen, interviews
1

2

met betrokken partijen en van onderzoeksrapporten zoals DNB Working Papers , PWC en CEMBenchmark. De uitkomsten geven een goede indicatie van de hoogte van de uitvoeringskosten en de
verschillen die in Nederland bestaan. Onder uitvoeringskosten verstaat de AFM de kosten voor het
administratief beheer (administratiekosten) en de kosten van het vermogensbeheer (de beleggingskosten).
De AFM publiceert de uitkomsten van dit onderzoek omdat zij het belangrijk vindt om de bevindingen te
delen. Eerder heeft de AFM gepubliceerd over de kosten van premieovereenkomsten van
pensioenverzekeraars (rapport Doorrekening van beschikbare premieovereenkomsten). Uit dat onderzoek
volgde dat kosten van beschikbare premieregelingen sterk variëren en een grote invloed hebben op het
uiteindelijke ouderdomspensioen. Ongeveer 15% van de actieve deelnemers in de tweede pijler neemt
deel via pensioenverzekeraars. Ongeveer 85% van de deelnemers in de tweede pijler neemt deel via
pensioenfondsen. In deze publicatie staat de AFM stil bij de uitvoeringskosten van pensioenfondsen. Op
bladzijde veertien

van

deze publicatie

wordt kort

aandacht besteed

aan de kosten

bij

pensioenverzekeraars.
Ervan uitgaande dat de toekomstige ruimte voor premieverhogingen beperkt is, neemt het belang van lage
kosten en van kostenverantwoording bij pensioenfondsen alleen maar toe. De AFM vindt
kostentransparantie en kostenbewustzijn belangrijk. Zicht op de kosten en het effect daarvan op het
ouderdomspensioen, helpt pensioenfondsbestuurders en overige betrokkenen om de juiste afweging te
maken tussen kosten en „baten‟. Omdat kosten medebepalend zijn voor de uitkomst van een
pensioenregeling, hebben ook deelnemers belang te weten wat die kosten zijn. In deze publicatie roept de
AFM alle betrokken partijen op om een rol te spelen bij het verhogen van de kostentransparantie en het
verder verlagen van de kosten.

A. Wat zijn de belangrijkste bevindingen?
1.

Kosten hebben een grote invloed op het ouderdomspensioen. In het algemeen geldt dat een
kostenverlaging van 0,25 procentpunt op een termijn van veertig jaar leidt tot een circa 7,5% hoger
collectief pensioenvermogen. Hoe hoger dit vermogen, des te hoger de pensioenuitkeringen, mede
omdat er meer beschikbaar is voor indexatie bij uitkeringsovereenkomsten. Hier is ook eerder over
gepubliceerd in DNB Working Papers (zie voetnoot 1). Op bladzijde 11 staat in figuur 2 hoe de
kosten van pensioenfondsen verdeeld zijn. In de hoogste kostencategorieën zou een besparing van
één procentpunt een toename van bijna 30% van het pensioenvermogen kunnen betekenen (ceteris
paribus). Dit betekent bijvoorbeeld geen € 1.000 nominale pensioenuitkering per maand (excl
AOW), maar € 1.300 bij een middelloonregeling en volledige pensioenopbouw.

1

Bikker, Steenbeek & Toracchi: The impact of scale, complexity, and service quality on the administrative costs of pension funds: A cross-country

comparison, DNB Working Paper August 2010; Bikker & de Dreu: Pension fund efficiency: the impact of scale, governance and plan design,
DNB Working Paper August 2006.
2
PWC rapport „Uitvoeringskosten

van

pensioenregelingen‟

ondernemingspensioenfondsen, dd 8 november 2007.

dd 23 april

2009

en

PWC rapport

“Kosten en

baten van

4

2.

De kosten van pensioenfondsen van gelijke omvang verschillen sterk, zeker de administratiekosten.
Er zijn meerdere pensioenfondsen die tien maal zoveel administratiekosten maken dan het
gemiddelde van de grootteklasse waartoe ze behoren. Dergelijke uitschieters zijn wellicht goed te
verklaren door verschillen in samenstelling van het bestand of door beleidskeuzes, maar wellicht ook
niet. De vraag is of de relatief duurdere fondsen adequaat verantwoording afleggen aan hun
deelnemers: waarom zijn de administratiekosten relatief zo hoog? Rechtvaardigt de kwaliteit van de
regeling deze hoge kosten? Levert de uitvoering van de bestaande regeling nog een pensioen op dat
voldoet aan de verwachtingen van de deelnemers? UPO‟s en jaarrekeningen bieden de deelnemer
hier helaas geen houvast.

3.

Vooral kleine tot middelgrote pensioenfondsen kunnen nog kosten besparen door schaalvoordelen te
benutten en regelingen tegelijk te vereenvoudigen. Zoals ook uit eerdere onderzoeken (zie voetnoten
1 en 2) is gebleken, blijkt dat schaal een belangrijke kostenfactor is, zeker als het gaat om
administratiekosten. Daarvoor geldt: hoe groter, des te kostenefficiënter. Bij de kleinste
pensioenfondsen (tot € 10 mln balanstotaal) is het niveau van de administratiekosten (uitgedrukt in
een percentage van het balanstotaal van het fonds: 1,18%) gemiddeld twaalf maal zo hoog als bij de
grootste pensioenfondsen (0,10%). Een kleine besparing kan al grote effecten hebben op het
pensioenvermogen (zie eerste punt). Veel kleine pensioenfondsen hebben deze voordelen al benut en
zijn gefuseerd. De AFM heeft tegelijk signalen ontvangen dat pensioenfondsen hier tegen praktische
en wettelijke belemmeringen aanlopen.

4.

Veel pensioenfondsen rapporteren niet alle kosten. Vooral de beleggingskosten worden maar in
beperkte mate gerapporteerd in het jaarverslag en aan DNB. Het onderzoek geeft aan dat de
werkelijke beleggingskosten gemiddeld twee tot drie keer hoger zijn dan de gerapporteerde kosten.
3

Dat komt overeen met € 1,5 tot € 3 miljard per jaar dat niet gerapporteerd wordt. Met name de
kleinere pensioenfondsen krijgen onvoldoende zicht op de daadwerkelijke beleggingskosten omdat
vermogensbeheerders en externe managers kosten verrekenen in nettorendementen. Inzicht in de
beleggingskosten is onder andere nodig om de beleggingsprestatie te beoordelen.
De bevindingen zijn verder uitgewerkt in deel D van deze rapportage.

B. Waarover maakt de AFM zich zorgen?
Nederland heeft een goed pensioenstelsel. Internationale vergelijkingen bevestigen dit keer op keer. Maar
ons stelsel staat de laatste jaren wel onder structurele druk. Ervan uitgaande dat de toekomstige ruimte
voor premieverhogingen beperkt is, neemt het belang van lage kosten en van kostenverantwoording
alleen maar verder toe. En dat verdient meer aandacht van pensioenfondsbestuurders. Uit het onderzoek
blijkt dat veel pensioenfondsen al goede initiatieven nemen om kosten te besparen, ondermeer door te
consolideren. De Pensioenfederatie stimuleert en ondersteunt als koepel dit soort initiatieven.
Tegelijkertijd bereiken de AFM signalen dat pensioenfondsen nog tegen praktische problemen en
wettelijke belemmeringen aanlopen die fusies bemoeilijken of extra kostbaar maken. Te denken valt aan
regels die de onderlinge uitwisseling van gegevens tussen pensioenfondsen verbieden. Of aan fiscale
regels, zoals het betalen van overdrachtsbelasting als onroerend goed overgaat naar een ander fonds en
aan schenkingsbelasting als de dekkingsgraden van fondsen verschillen. Ook mededingingsrechtelijke
aspecten kunnen een rol spelen. Daarnaast zou de huidige wettelijke structuur van bedrijfstak-, beroeps3

Totaal pensioenvermogen Q3 2010 (bron DNB) = ca € 830 mrd. Gemiddeld over alle fondsen heen bedragen de gerapporteerde
beleggingskosten 0,19% als % van de activa. Bij een factor 2 aan onderrapportage bedragen de niet gerapporteerde kosten € 1,5 mrd (830 mrd x
0,19%). En bij een factor 3 aan onderrapportage € 3 mrd (830 mrd x 0,38%).

5

en ondernemingspensioenfondsen kunnen worden aangepast om nog meer ruimte te bieden voor verdere
schaalvergroting.
Hoge kosten kunnen een gevolg zijn van een niet kostenefficiënte uitvoering en/of een te complexe
regeling. Deze kosten kunnen er de oorzaak van zijn dat het ambitieniveau niet gehaald wordt en zelfs dat
achteraf gezien, alternatieve vormen van vermogensopbouw voor de oude dag kostenefficiënter zouden
zijn geweest. Vooral kleine tot middelgrote pensioenfondsen zouden door fusies gebruik kunnen maken
van schaalvoordelen. Het onderzoek geeft voldoende aanwijzingen om te kunnen concluderen dat er
meerdere fondsen in Nederland zijn met een niet kostenefficiënte uitvoeringsorganisatie of een te
complexe regeling.
Ook blijkt uit ons onderzoek dat veel pensioenfondsen te weinig zicht hebben op de daadwerkelijke
beleggingskosten. Dit kosteninzicht is nodig om rendementen en risico‟s in hun onderlinge samenhang te
4

beoordelen. De commissie Frijns refereert daar in haar rapport ook aan . Het gaat er juist om dat
pensioenfondsen zicht hebben op de totale beleggingskosten binnen de gehele beleggingsketen. Dus
bijvoorbeeld ook van de onderliggende fondsen in een fund-of-fund structuur. Alleen dán wordt zichtbaar
wat de kostprijs is van bijvoorbeeld alternative investments of actieve beleggingscategorieën en kan de
beleggingsprestatie op de juiste waarde worden beoordeeld. In de informatie voor (gewezen) deelnemers
zouden de werkelijke totale kosten vervolgens meegenomen moeten worden. In de praktijk rapporteren
vermogensbeheerders vaak nettorendementen. Hierin zijn bepaalde beleggingskosten al verrekend. Dat
bemoeilijkt het verkrijgen van inzicht in de totale kosten door pensioenfondsen. De AFM heeft ook
waargenomen dat vooral de grootste pensioenfondsen wel een goed inzicht hebben in de daadwerkelijke
kosten doordat zij een effectieve tegendruk bieden en volledige transparantie over de onderliggende
beleggingskosten bij de vermogensbeheerders afdwingen.

C. Wat moet er volgens de AFM nu gebeuren?
Pensioenuitvoerders kunnen deelnemers meer uitleg geven over de uitvoeringskosten van hun
pensioenregeling, bijvoorbeeld via het jaarverslag, in de verklaring inzake de beleggingsbeginselen, aan
de deelnemersraad of in een te ontwikkelen Pensioenbijsluiter. Alle betrokken partijen kunnen een rol
spelen bij het verhogen van de kostentransparantie en het verlagen van de kosten. We spreken dan ook
alle partijen aan om het inzicht in de werkelijke kosten te vergroten. In het bijzonder zouden de volgende
partijen het volgende kunnen doen.
Pensioenfondsen en koepels
De AFM wil stimuleren dat pensioenfondsen meer inzicht in de kosten verkrijgen. Verrijkt met dat
5

inzicht kunnen alle bij pensioenen betrokken partijen bijvoorbeeld :
•

zelf beoordelen wanneer de kosten van een fonds bovenmatig worden en zwaarder gaan wegen
dan de baten (te meten in kwaliteit van de regeling, het serviceniveau, enzovoort);

•

effectief naar besparingsmogelijkheden zoeken binnen en buiten bestaande beleidskeuzes;

4

Rapport “Pensioen: Onzekere zekerheid”, citaat: “Het bestuur moet expliciete keuzes maken over de invulling van het beleggingsbeleid in al

zijn facetten en zich daarover verantwoorden. Het bestuur moet kritisch staan tegenover de veronderstelde voordelen van alternatieve
beleggingen en vormen van actief beleggingsbeleid en naast de verwachte baten eveneens de lasten en de risico‟s ervan in kaart brengen.”
5
Dit is in lijn met de aandachtspunten genoemd door de Commissie Frijns (de Commissie Beleggingsbeleid en Risicobeheer), d.d. 19-1-10:
“Besturen van kleine fondsen dienen zich periodiek te buigen over de vraag of de omvang van het fonds niet te klein wordt voor een optimale
bemensing[…]. De beslissing om als zelfstandig pensioenfonds door te gaan dient te worden afgewogen tegenover de aanwezige alternatieven.
Het bestuur verantwoordt zich over de uitkomst naar de deelnemers”.

6

•

een betere afweging maken tussen beleggingskosten, rendement en risico‟s;

•

(gewezen) deelnemers informeren over het kostenniveau.

Wat dat laatste betreft: kosten zijn een medebepalende factor voor de uitkomst van een pensioenregeling.
Net als bij andere financiële producten hebben deelnemers belang te weten wat die kosten zijn. De
informatie over kosten moet volledig zijn. Dat betekent dat uitvoerders niet alleen transparant moeten zijn
over administratiekosten maar ook een volledig beeld moeten geven van de beleggingskosten en over de
implicaties van die kosten voor de hoogte van het pensioen. Een nog te ontwikkelen Pensioenbijsluiter
zou die informatie kunnen leveren.
Net als de grootste pensioenfondsen nu al doen, zouden alle pensioenfondsen volledig kosteninzicht bij
vermogensbeheerders moeten afdwingen, zodat zij de hoogte van het kostenniveau kunnen
verantwoorden, ook naar de (gewezen) deelnemers. Koepels kunnen een aanjagende rol vervullen naar
bijvoorbeeld de vermogensbeheerders en externe managers. De pensioenfondsen die participeren in het
zogenoemde CEM-benchmark onderzoek, creëren zelf nu al meer inzicht in de werkelijke
beleggingskosten. Het is een goede zaak als pensioenfondsen onderzoeken of zij kunnen aansluiten bij
dergelijke benchmarks.
Waar betrokkenen de beleggingskosten en de administratiekosten van de regeling of van de uitvoering
niet meer verantwoord vinden, komen alternatieve structuren in beeld zoals fusies, opgaan in een groter
verband, vereenvoudiging van de regeling, samenwerkingsverbanden oprichten en poolen. Hiertoe heeft
de sector al veel goede initiatieven ontplooid. De AFM onderschrijft het belang van voortzetting daarvan.
Voor zover er wettelijke belemmeringen zijn die een verdere consolidatie of kostenbesparing in de weg
staan, zouden deze door betrokken partijen en de wetgever kunnen worden opgepakt. Wellicht kan een
verbeterd kosteninzicht zelfs nieuwe visies opleveren over een vernieuwde inrichting van ons
6

tweedepijler pensioensysteem, gegeven de lopende discussie daarover .
Goede praktijk: beproefde besparingsmogelijkheden in de administratiekosten
•

In één casus heeft het vereenvoudigen van de pensioenregeling (= het gladstrijken van
overgangsregelingen, van dertien naar drie regelingen) een besparing opgeleverd van naar
schatting 11%.

•

In een andere casus heeft een pensioenuitvoeringsorganisatie (PUO) de salarisadministratie
naar zich toe getrokken. Hierdoor ontstaan opbrengsten en dalen de kosten omdat het
dataverkeer optimaal verloopt (besparing administratiekosten circa 10%).

•

Een bedrijfstakpensioenfonds haalt werknemersdata centraal op van UWV en „bruteert‟ dit
naar pensioengevend salaris. De totale administratieve last daalde met circa 33%. De
Pensioenfederatie probeert een stap verder te zetten door de (salaris)rapportages van
werkgevers aan de Belastingdienst te uniformeren met de opgaves aan de pensioenfondsen of
PUO´s.

•

In geval een pensioenfonds zijn gehele bestand opschoont voor kleine slapende aanspraken
en deze afwikkelt, dalen de administratieve lasten structureel. De terugverdientijd is
tweeënhalf jaar.
7

Vermogensbeheerders, andere externe managers en koepels

6
7

Onder andere: Pensioenakkoord 2010+ VNO-NCW rapport.
Hieronder vallen ook fiduciair-, asset-, en fundmanagers.

7

De AFM roept vermogensbeheerders op hun cliënten (pensioenfondsen) goed voor te lichten en volledig
8

inzicht te geven in de kosten , ook van de onderliggende beleggingen. Beleggingen zijn financiële
producten en voor financiële producten geldt dat kosten altijd van belang zijn, temeer omdat de kosten de
hoogte van de einduitkomst (= de hoogte van het pensioen) deels bepalen.
Kritische succesfactor in de kostentransparantie is dat vermogensbeheerders en externe managers hun
9

kosten transparant maken. Met de introductie van de DUFAS principles fiduciair beheer is er door de
sector al een initiatief genomen om transparantie over beleggingskosten bij fiduciair beheer te
bevorderen. De vraag is echter of de reikwijdte kan worden vergroot en de naleving kan worden
verbeterd.

10

Accountants en koepel
Ook accountants spelen een belangrijke rol omdat zij de gegevens in de jaarrekeningen en Staten
controleren. De AFM kan zich voorstellen dat de Raad voor de Jaarverslaggeving (RJ) vanuit zijn
expertise en rol en gegeven de wettelijke kaders, een bijdrage zou kunnen leveren aan een betere definitie
van de post „kosten van vermogensbeheer‟. Met een betere definitie krijgen de accountants meer
mogelijkheden om door te vragen bij de wettelijke controles van de Staten en de jaarrekening van
pensioenfondsen. Dit geldt ook voor de controle van de jaarrekeningen van (institutionele)
beleggingsinstellingen. De Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (NBA) zou vervolgens in
haar Praktijkhandreiking de controlerende accountant meer handvatten mee kunnen geven voor de
controle van de post „kosten van vermogensbeheer‟. De NBA heeft al aangegeven de doelstelling van een
transparante, eenduidige en eerlijke kostenverantwoording te ondersteunen.
Leveranciers administratiesystemen en managementinformatie
Managementaansturing op kosten is vooral effectief als vermogensbeheerders tijdig informatie over de
kosten

beschikbaar

stellen.

Leveranciers

van

systemen

kunnen

inspelen

op

de

tijdige

informatievoorziening vanuit de systemen naar het management van pensioenfondsen.
En wat gaat de AFM doen?
De AFM zal vermogensbeheerders en fondsmanagers die onder toezicht staan aanspreken op het
transparant maken van alle beleggingskosten, voor zover wettelijk mogelijk. Veel van de fondsen voor
institutionele beleggers staan echter niet onder toezicht. De AFM roept de aanbieders van deze fondsen
op om zelf stappen te zetten naar volledige kostentransparantie. Overigens geldt voor een aantal van deze
11

fondsen dat ze in de toekomst wel onder toezicht komen te staan . Wanneer zelfregulering niet tot de
gewenste resultaten leidt, zal de AFM overwegen om de wetgever te adviseren nadere regelgeving op te
stellen. Verder zal de AFM uiteraard blijven controleren of aan de bestaande wettelijke
transparantieverplichtingen wordt voldaan.

8

Dit is in lijn met de Commissie Frijns (de Commissie Beleggingsbeleid en Risicobeheer), d.d. 19-1-10): “Vermogensbeheerders en andere

externe partijen moeten bijvoorbeeld zorg dragen voor een goede functiescheiding en adequate rapportages leveren […]. Het geven van inzicht en
het opleveren van adequate rapportages dienen een belangrijk selectiecriterium te vormen bij de selectie van deze partijen”.
9
DUFAS principles fiduciair beheer, november 2008: /www.dufas.nl/index.cfm/go/Nieuws/news_id/41/Principles-Fiduciair-Beheer. DUFAS heeft
aangegeven de code dit jaar te evalueren en daarbij ook het principe over kostentransparantie te beoordelen.
10
In Engeland heeft de sector een meer uitgebreide regeling tot stand gebracht: Pension Fund Disclosure Code, Investment Management
Association, september 2007. Door deze Code worden bepaalde beleggingskosten nu expliciet gerapporteerd aan institutionele beleggers.
11
Institutionele alternatieve beleggingsfondsen die nu niet vergunningplichtig zijn, zullen dat in de nabije toekomst wel worden na implementatie
van de Alternative Investment Fund Managers Directive (AIFM).

8

D. De voornaamste bevindingen verder uitgewerkt
Zoals in deel A beschreven, zijn de bevindingen:
1.

Kosten hebben een grote invloed op het ouderdomspensioen.

2.

De kosten van pensioenfondsen van gelijke omvang verschillen sterk, zeker de administratiekosten.

3.

Vooral kleine tot middelgrote pensioenfondsen kunnen kosten besparen door schaalvergroting en
door pensioenregelingen te vereenvoudigen.

4.

Veel pensioenfondsen rapporteren niet alle kosten.

Ad 1: Kosten hebben een grote invloed op het ouderdomspensioen.
Kosten van pensioenuitvoering doen ertoe: een kostenverlaging van 0,25% leidt op een termijn van
veertig jaar tot een circa 7,5% hoger collectief pensioenvermogen. Dit blijkt ook uit eerder onderzoek (zie
voetnoot één). De volgende figuur laat zien hoe kostenstijgingen doorwerken in dalingen van het
collectieve pensioenvermogen. Een daling van het pensioenvermogen heeft een direct gevolg voor de
individuele uitkering: hoe hoger het vermogen, des te meer beschikbaar is voor uitkeringen.

Figuur

1

-

Relatie

tussen

kosten

uitgedrukt als % van balanstotaal van een
pensioenfonds (horizontale as) en de
verandering in het vermogen van het
pensioenfonds (verticale as). Rekenmodel
gebaseerd op het artikel van Bikker en De
Dreu

(DNB

109/August

Working

Paper,

2006,

Pensionfund

no

efficiency).
Ad 2 De kosten van pensioenfondsen van gelijke omvang verschillen sterk, zeker de
administratiekosten.
Uit de Staten van DNB blijkt dat de gemiddelde gerapporteerde totale kosten per jaar in Nederland 0,32%
van de balanswaarde zijn (ultimo 2009), bestaande uit 0,19% beleggingskosten per jaar en 0,13%
administratiekosten. Uitgedrukt in gerapporteerde kosten per deelnemer (incl. slapers) is dat: € 123 per
deelnemer, waarvan € 73 beleggingskosten en € 50 administratiekosten. De variatie rond deze
gemiddelden is zeer groot. De uitschieters naar boven toe blijken vooral het gevolg te zijn van verschillen
in administratiekosten.
Administratiekosten
Bij administratiekosten speelt schaal een dominante rol (hoe groter, hoe goedkoper). Qua
administratiekosten blijken er in alle grootteklassen ook relatief dure fondsen te zijn. De
kostenverschillen in één grootteklasse kunnen oplopen tot tien keer de gemiddelde kosten in die
grootteklasse. Deze uitschieters zijn wellicht goed te verklaren door verschillen in samenstelling van het
bestand, maar wellicht ook niet. Dat verdient nader onderzoek.
De AFM wil in principe geen oordeel vellen over de validiteit van het bestaan van (zeer) kostbare vormen
van pensioenuitvoering. De vraag is wél of de relatief duurdere (vaak kleinere) fondsen adequaat
verantwoording afleggen aan hun (gewezen) deelnemers. Relevante vragen zijn: waarom zijn de

9

administratiekosten zo hoog? Rechtvaardigt de kwaliteit van de regeling dergelijke hoge kosten? Levert
de uitvoering van de bestaande regeling een pensioen op dat voldoet aan de verwachtingen van de
deelnemers? UPO‟s en jaarrekeningen bieden de deelnemers hier helaas geen houvast.
De vraag is ook of de relatief dure fondsen alle besparingsmogelijkheden hebben benut. Bijvoorbeeld:
kleinere fondsen kunnen meer vaart zetten achter „het slim opschalen‟. Hiermee bedoelt de AFM dat
gelijktijdig

met

de

schaalvergroting

de

regeling(en)

worden

vereenvoudigd,

er

minder

keuzemogelijkheden worden ingebouwd en minder overgangs- en uitzonderingsregelingen in stand
worden gehouden. Want uit het onderzoek blijkt dat juist „slimme schaalvergroting‟ aanzienlijke
besparingen op kan leveren.
Een tegeltje waardig:
“De koning van de flexibiliteit is de keizer van de kosten”, afkomstig uit één van de interviews.
Beleggingskosten
Over besparingsmogelijkheden in de beleggingskosten valt nu niet veel te zeggen. Ten eerste moeten dan
alle beleggingskosten transparant zijn (zie ad 4). Ten tweede moeten de beleggingskosten altijd in relatie
worden bezien met de belegging zelf, de rol daarvan binnen de gehele portefeuille en het rendement. Wel
blijkt dat de beleggingstarieven in het algemeen dalen bij grotere mandaten. In die zin doen ook
schaalvoordelen voor beleggingskosten ertoe. Uit het onderzoek blijkt dat ook middelgrote
pensioenfondsen resultaten kunnen boeken door te onderhandelen over de tarieven en de service.
Goede praktijk: onderhandel over beleggingstarieven
“The majority of investment managers in our survey (96%) say they are willing to negotiate on fees,
even for relatively small size mandates and the more active trustees are achieving significant savings.
[…].We estimate that were all trustee boards to take such an active approach, and say achieve a
relatively modest saving of just 1 basis point per annum, this could improve the value of pension fund
assets by GBP 100m pa.” Bron: Lane Clark & Peacock LLP, Investment Management Fees Survey 2010,
analysis of fund manager fees and related issues.

Vertaald naar de Nederlandse situatie, zou een besparing van 0,01% (1 basispunt) een nominale
besparing opleveren van circa € 83 miljoen per jaar.
Totale kosten
In figuur 2 hierna zijn de fondsen ingedeeld naar oplopende kostenklassen (horizontale as en
ongecorrigeerd voor de waargenomen onderrapportage van beleggingskosten). Per kostenklasse is
weergegeven hoeveel deelnemers te maken hebben met de gegeven kostenklasse. Indien gecorrigeerd
voor de onderrapportage (beleggingskosten x2), verschuift het beeld naar rechts.

10

10.200.000
2. Aantal deelnemers per kostenklasse (totale kosten als % van balanstotaal),
ongecorrigeerd voor onder-ra pporta ge, a a ntal fondsen = 433
5.000.000

Aantal deelnemers binnen een kostenklasse

4.500.000

4.000.000

3.649.300

3.500.000
3.000.000

2.500.000
2.000.000

1.835.545

1.500.000
1.000.000

665.512

648.960

665.146

500.000
72.741

30.269

55.265

1,75%

2,00%

0

718

17.880

21.174

2,50%

2,75%

3,00%

>3,00%

0
0 - 0,25% 0,50%

0,75%

1,00%

1,25%

1,50%

2,25%

Kostenklasse (totale kosten als % van balanstotaal)

Figuur 2 Relatie tussen het aantal deelnemers en de kostenklasse (totale kosten als % van balanstotaal).

Ad 3 Vooral kleine tot middelgrote pensioenfondsen kunnen kosten besparen door schaalvergroting en
door pensioenregelingen te vereenvoudigen
De kleinste pensioenfondsen zijn gemiddeld bijna 12x zo duur als de grootste pensioenfondsen gemeten
in administratiekosten per activa (1,18% van de activa, versus 0,10%). Zie figuur 3. Het is daarom een
goede ontwikkeling als er consolidatie en daarmee schaalvergroting plaatsvindt onder pensioenfondsen.
In de kleinste klasse van pensioenfondsen uit figuur 3 (balanswaarde tussen € 0-10 mln) zitten 26.000
(gewezen) deelnemers, in de klasse € 10 - € 100 mln 228.000, gevolgd door respectievelijk 2.689.000,

Administratiekosten per jaar als % van balanstotaal

6.823.000 en 8.121.000 (gewezen) deelnemers.

1,2

3. Administratiekosten als % balanstotaal naar grootteklasse (2009)
1,18
per grootteklasse

totaal gewogen gem.

1,0
0,8
0,6
0,4

0,33
0,20

0,2

0,13

0,17
0,10

0,0
0-10 mln

10-100 mln
100 mln -1 mrd
1-10 mrd
Grootteklasse pensioenfondsen naar balanstotaal (x € 1 mln)

>10 mrd

Figuur 3: Relatie tussen administratiekosten (als % van balanstotaal) en het vermogen van
pensioenfonds.

11

Gemeten in administratiekosten per deelnemer, ontstaat hetzelfde beeld: de kleinste fondsen zijn twaalf
keer duurder dan de grootste fondsen, te weten gemiddeld € 596 per deelnemer voor de kleinste fondsen
en € 49 per deelnemer per jaar voor de grootste fondsen. Zie figuur 4.

4. Administratiekosten € per deelnemer, naar grootteklasse (2009)

Administratiekosten € per deelnemer

600

596
per grootteklasse

totaal gewogen gem.

500
400
300
226
200

129
78

100
50

50
35

0
<100

100-1K
1K-10K
10K-100K
100K-1 mln
Grootteklasse pensioenfondsen naar aantal deelnemers (K= x 1.000)

49
>1 mln

Figuur 4: Relatie tussen administratiekosten (in euro‟s per deelnemer) en het aantal deelnemers van
pensioenfondsen
Ad 4: Veel pensioenfondsen rapporteren niet alle kosten.
Zonder adequaat kosteninzicht kunnen sociale partners en pensioenfondsen geen weloverwogen
afwegingen maken. Er is een grote lacune in de rapportage van beleggingskosten. Uit het kasstroomoverzicht in de jaarrekening blijkt dat pensioenfondsen voornamelijk de eerstelijns-beleggingskosten
rapporteren, namelijk de uitgaven aan hun directe vermogensbeheerder. De kosten van de onderliggende
fondsen in de gehele beleggingsketen blijven dan buiten beeld. De werkelijke beleggingskosten lijken een
factor twee tot drie hoger te zijn dan de formeel gerapporteerde kosten (in de Staten en in de
jaarrekening). Bij een gemiddelde gerapporteerde beleggingskosten van 0,19% betekent dat een
verzwaring van de beleggingskosten tot 0,38% respectievelijk 0,57%. Gerelateerd aan het totale
pensioenvermogen van € 830 miljard is dat circa € 1,5 miljard tot 3 miljard per jaar. Er zijn 70 fondsen
(van de 433) die helemaal geen vermogensbeheerkosten rapporteren in de Staten, waaronder ook (zeer)
grote fondsen.
Uit het verkennend onderzoek blijkt dat pensioenfondsen méér beleggingskosten rapporteren bij de CEMbenchmark dan in de jaarrekening of de Staten. Dat heeft onder meer met de kostendefinitie te maken. Zo
heeft de Vereniging van Bedrijfstakpensioenfondsen een CEM-benchmark laten uitvoeren over het jaar
12

2009 . Daaruit blijkt dat de gemiddelde beleggingskosten van deelnemende bedrijfstakpensioenfondsen
13

0,4% bedragen. Uit de Staten

blijkt echter dat bedrijfstakpensioenfondsen gemiddeld 0,2% aan

beleggingskosten rapporteren over hetzelfde jaar 2009. Nu liggen hier gedeeltelijk steekproefverschillen
aan ten grondslag. Maar uit het verkennend onderzoek blijkt wel dat pensioenfondsen over het algemeen
meer beleggingskosten maken dan zij rapporteren in de Staten of jaarrekening en ook meer
12

Vereniging van Bedrijfstakpensioenfondsen – CEM benchmarking Algemene Rapportage (voor het jaar eindigende op 31-12-0), november

2010.
13
De AFM heeft steekproefsgewijs een aantal jaarrekeningen bezien op kosten vermogensbeheer. In vrijwel alle gevallen komen de in de
jaarrekening gerapporteerde beleggingskosten overeen met de opgegeven kosten in de Staten.

12

beleggingskosten opgeven voor de CEM-benchmark (een factor 2). En ook in de CEM-benchmark
worden niet alle beleggingskosten meegenomen.
In de jaarrekeningen en Staten is het merendeel van de beleggingskosten direct verrekend in het
rendement of in de net asset value (NAV). Zie het tekstkader hierna. Hierdoor verdwijnen kosten uit
beeld. Uit de interviews is het beeld ontstaan dat met name de kleinere pensioenfondsen onvoldoende
zicht krijgen op de daadwerkelijke beleggingskosten omdat vermogensbeheerders en externe managers
kosten verrekenen in nettorendementen en de beleggingskosten verder niet inzichtelijk maken. De
grootste

pensioenfondsen

lijken

wél

volledige

transparantie

af

te

kunnen

dwingen

bij

vermogensbeheerders, maar rapporteren toch nog te weinig in de Staten of jaarrekening.
De vraag is of het gebrekkige inzicht in de onderliggende beleggingskosten tot adequaat
fondsmanagement kan leiden. Zijn bijvoorbeeld alle werkelijke kosten meegenomen in de ALM-studies?
Zijn er voorzienbare teleurstellingen te verwachten bij (gewezen) deelnemers omdat het fonds met te lage
kosten rekening heeft gehouden? De AFM roept alle betrokken partijen op om een rol te spelen bij het
verhogen van de kostentransparantie.

Enkele citaten uit jaarverslagen
“Beheerkosten die door een onderliggende vermogensbeheerder op de beleggingsopbrengsten in
mindering worden gebracht, zijn niet begrepen in de kosten van vermogensbeheer. Deze kosten worden
thans niet separaat door de externe managers gerapporteerd.”
“De directe beleggingsopbrengsten hebben betrekking op opbrengsten uit beleggingsfondsen, interest
en dividenden onder aftrek van de aan de beleggingen toe te rekenen kosten.”
“De kosten uit hoofde van beheervergoeding alsmede transactiekosten gerelateerd aan beleggingen
zijn in mindering gebracht op de directe en indirecte beleggingsopbrengsten.”
“Aankoopkosten zijn verwerkt in de actuele waarde van de beleggingen. Verkoopkosten worden
verantwoord als onderdeel van de gerealiseerde herwaarderingen.”

13

Ook de kosten van pensioenverzekeraars zijn bekeken
Circa 15% van de actieve deelnemers in de tweede pijler nemen deel via (semi-)collectieve pensioencontracten direct
afgesloten bij pensioenverzekeraars. Dit zijn de zogenoemde rechtstreeks verzekerde regelingen. Ongeveer de helft van de
rechtstreeks verzekerde regelingen betreft een zogenoemde „premieovereenkomst op beleggingsbasis‟. De kosten van deze
overeenkomsten bestaan uit kosten van de verzekeraar, kosten van het advies en beleggingskosten.
In ons onderzoek Doorrekening van beschikbare premieovereenkomsten (juni 2010) heeft de AFM gekeken naar de impact
van kosten op het ouderdomspensioen bij beschikbare premieovereenkomsten. In het onderzoek is aan de hand van een
aantal scenario‟s het effect van het verschil in kosten op het ouderdomspensioen doorgerekend. Indien de kosten worden
14

gemaximeerd op de toetsnorm , dan leidt dit tot een 21% lager ouderdomspensioen (exclusief) AOW ten opzichte van
overeenkomsten met lage kosten. Voor het huidige onderzoek heeft de AFM nader gekeken naar de hoogte en
transparantie van beleggingskosten bij verzekerde regelingen:
•

De beleggingsfondskosten kunnen aanzienlijk zijn en onderling sterk verschillen. De beleggingsfondskosten (Total
15

Expense Ratio of TER) van life-cyclefondsen variëren van 0,50% tot 1,70% van het fondsvermogen .
•

De TER bevat niet alle kosten. Niet opgenomen zijn:
o

De op- en afslag ten opzichte van de intrinsieke waarde die sommige beheerders hanteren bij het kopen en
verkopen van participaties in het fonds;

o

Transactiekosten voor het aan- en verkopen van de aandelen en obligaties waarin het fonds belegd. Hoe actiever
een fonds handelt, hoe hoger deze aan- en verkoopkosten zijn.

•

Veel life-cyclestructuren beleggen in unit-linked fondsen (huisfondsen van de verzekeraar) en staan niet onder
gedragstoezicht. De AFM heeft de werkelijke kosten van deze fondsen niet individueel vastgesteld. Dit verdient nader
onderzoek.

Waar maken we ons zorgen over?
Afgelopen jaren heeft de AFM meerdere rapporten gepubliceerd over beschikbare premieovereenkomsten zoals
Kostentransparantie bij Premieovereenkomsten, Doorrekening van beschikbare premieovereenkomsten, Kwaliteit Advies
Tweedepijler Pensioenen, Geef Nederlanders Pensioeninzicht, en Zorgplicht bij premieovereenkomsten met
beleggingsvrijheid 2009. Het totaalbeeld biedt reden tot zorg. Beschikbare premieovereenkomsten kennen veelal
aanzienlijke risico´s. De informatie over kosten is onduidelijk en de kwaliteit van het advies aan de werkgever is ver onder
de maat. Hierdoor hebben deelnemers aan premieovereenkomsten onvoldoende inzicht in hun toekomstig pensioen en
vaak te hoge verwachtingen.
Wat moet er volgens de AFM nu gebeuren?
De AFM stelt vast dat aanbieders en sociale partners al verdere verbeteringen in de informatievoorziening hebben
doorgevoerd. Zo hanteren de verzekeraars sinds 2010 het 3 BPR model. Het model geeft onder andere meer inzicht in de
kosten van een pensioenregeling. Ook ziet de AFM dat andere zorgpunten worden opgepakt. Zo heeft het Verbond van
Verzekeraars aangegeven met andere betrokken partijen te overleggen over het (onder)benutten van de maximale fiscale
ruimte voor pensioenopbouw. De AFM ziet het als een goede ontwikkeling dat verzekeraars verdere stappen zetten voor
meer kostenverantwoording. De AFM roept verzekeraars deze weg van transparantie verder te gaan, zo ook in de kosten
van het beheer van het vermogen en actief te streven naar het verlagen van de kosten van pensioenverzekeringen. De AFM
roept verzekeraars en adviseurs verder op om werkgevers en werknemers goed te informeren over deze kosten en de
voorwaarden van pensioenregelingen zodat zij reële verwachtingen hebben over hun pensioen.

14

De toetsnorm is een maximum aan kosten voor premieovereenkomsten met beleggingsmogelijkheid gesloten voor 2010. De toetsnorm geldt

niet voor nieuwe contracten.
15
Deze conclusie is gebaseerd op: Research Special Pensioenen, Onderzoek uitgevoerd door MoneyView Research BV, februari 2010.

14

Bijlage: Hoe is het onderzoek vormgegeven
De AFM heeft een verkennend onderzoek uitgevoerd naar de hoogte van de administratie- en
beleggingskosten van pensioenregelingen bij pensioenfondsen in Nederland. De AFM heeft geen
toezichtonderzoek per pensioenfonds gedaan. De AFM heeft zich gebaseerd op gegevens van DNB, op
openbare gegevens (jaarverslagen) van pensioenfondsen en verzekeraars, op een aantal interviews met
marktpartijen en op publicaties om een beeld te krijgen van de transparantie en werking van kosten.
AFM heeft gebruik gemaakt van de gegevens van DNB uit de Staten over de kosten van pensioenfondsen.
Deze Staten bevatten de hoogte van de gerapporteerde administratiekosten en beleggingskosten van alle
pensioenfondsen in Nederland. Van de 433 fondsen die een vermogen (balanstotaal) en een
deelnemersaantal hebben gerapporteerd, heeft de AFM de kosten gerelateerd aan respectievelijk de
balanstotalen en de deelnemers. Opgemerkt wordt dat bij het aantal deelnemers ook de slapers zijn
meegenomen. Er is geen normdeelnemer gedefinieerd zoals in de CEM-benchmark gebeurt.
Steekproefsgewijs is de dataset uit de Staten vergeleken met de informatie uit openbare jaarverslagen.
Hieruit kwam naar voren dat het aantal deelnemers overeenkwam. Dit geldt overwegend ook voor de
beleggingskosten. Er blijken wel afwijkingen te zijn in de hoogte van de administratiekosten. In de
jaarrekeningen waren de gerapporteerde administratiekosten 5% tot 10% hoger dan in de Staten. Deze
verschillen verdienen nader onderzoek.
In 2009 bedroegen de aan DNB gerapporteerde administratiekosten € 901 miljoen en de gerapporteerde
beleggingskosten € 1.274 miljoen. Deze absolute kosten geven een globaal beeld waar we het over
hebben, maar het beeld is wel beperkt. Indien de kosten worden gerelateerd aan de economische activiteit,
wordt het beeld scherper. Als kostenratio kunnen twee kengetallen worden gehanteerd: de kosten per
deelnemer en de kosten per activum (per € balanstotaal). Voor administratiekosten lijken „de kosten per
deelnemer‟ de betere graadmeter en voor de beleggingskosten „de kosten per activum‟.
Door middel van een rekenkundig model gebaseerd op het artikel van Bikker en De Dreu (DNB Working
Paper, no 109/august 2006) is het effect van kosten op het ouderdomspensioen gekwantificeerd. De
kwantitatieve uitkomsten zijn getoetst aan de hand van openbare studies en interviews. Er zijn gesprekken
gevoerd

met

vier

pensioenfondsen

(zowel

groot

als

klein,

zowel

Opf

als

Bpf),

drie

pensioenuitvoeringsorganisaties (administratief beheer) en vier vermogensbeheerders. Naast voor het
toetsen van de uitkomsten, zijn de interviews vooral ook gebruikt om een beeld te krijgen van de
belangrijkste factoren die de hoogte van de kosten bepalen.

15

Autoriteit Financiële Markten
T 020 797 2000 | F 020 797 3800
Postbus 11723 | 1001 GS AMSTERDAM

www.afm.nl

De tekst in deze brochure is met zorg samengesteld en is informatief van aard. U kunt er geen rechten aan
ontlenen. Door besluiten op nationaal en internationaal niveau is het mogelijk dat de tekst niet langer
actueel is wanneer u deze leest. De Autoriteit Financiële Markten (AFM) is niet aansprakelijk voor de
eventuele gevolgen – zoals bijvoorbeeld geleden verlies of gederfde winst – ontstaan door acties
ondernomen naar aanleiding van deze brochure.

Amsterdam, april 2011

16