Analyse Fonds tekortgemeenten
Wat vertellen de aanvragen?
Irene Niessen

Inhoud

Vraag aan AEF

1.

Achtergrond Fonds tekortgemeenten

2.

Eigenschappen van tekortgemeenten

In de herfst van 2018 heeft Andersson Elffers Felix (AEF) het
secretariaat gevoerd van de Commissie Fonds
tekortgemeenten. Hiervoor hebben 88 gemeenten een
aanvraag ingediend, van 77 daarvan is de aanvraag
toegekend. Het beeld is dat daarmee vrijwel alle gemeenten
met dusdanig grote tekorten in beeld zijn.

3.

Verschillende kostencategorieën

4.

Vergelijking met de verdeelmodellen

5.

Regionale solidariteit

6.

Conclusies

2

De VNG en de ministeries van VWS en BZK hebben AEF
gevraagd om op deze aanvragen een verdiepende analyse uit
te voeren om op die manier meer inzicht te krijgen in de
eigenschappen van de tekortgemeenten. Het gaat daarbij om
een analyse om patronen zichtbaar te maken. Het is niet
mogelijk om op basis van de gegevens uit de aanvragen
verklaringen voor tekorten te identificeren.

Dit document bevat deze analyse. De analyse moet gezien
worden in samenhang met de andere onderzoeken die op dit
moment uitgevoerd worden over het sociale domein, waar
ook gemeenten met kleinere tekorten of zonder tekort
onderzocht worden. Deze analyse is gedaan op de aanvragen
van het Fonds tekortgemeenten, dus betreft alleen
gemeenten met grote tekorten.

1. Achtergrond Fonds
tekortgemeenten
Werkwijze bij het beoordelen van aanvragen en de
resulterende beperkingen voor de analyse

Achtergrond Fonds tekortgemeenten
De aard van de dataverzameling heeft consequenties voor de analyse
Het Fonds tekortgemeenten is ingesteld om gemeenten met
de grootste tekorten op jeugd en Wmo nieuwe taken te
ontzien. De VNG heeft de criteria vormgegeven, ondersteund
door AEF. AEF heeft later in het proces ook het secretariaat
van de Commissie Fonds tekortgemeenten gevoerd.
Tussen de deadline voor het indienen van aanvragen en de
VNG-bestuursvergadering van 1 november zijn in zes weken
tijd 88 aanvragen beoordeeld. Daarbij lag de nadruk op het
controleren van de opgevoerde kostenposten. Alleen nieuwe
taken (gedecentraliseerd in 2015) konden immers opgevoerd
worden. Het secretariaat heeft namens de Commissie
onterecht opgevoerde kostenposten verwijderd of aangepast.
Dit is altijd afgestemd met de betreffende gemeenten.
Er zijn door sommige gemeenten kostenposten op de
‘verkeerde’ plek in de aanvraag opgenomen. Hier is niet voor
gecorrigeerd. Dat was namelijk niet van belang voor het
beoordelen van de aanvraag.

4

Uitgangspunten voor de analyse
De aanvragen zijn opgezet met het oog op efficiënte
beoordeling van aanvragen en niet gericht op het doen van
breder onderzoek. Dat brengt beperkingen met zich mee. Voor
deze analyse betekent dat dat alleen hoofdcategorieën van
kostenposten onderscheiden kunnen worden.
Kostenposten zijn beperkt gecorrigeerd (alleen opname in een
verkeerde categorie direct opviel), waardoor soms een post op
de verkeerde plek en dus in de verkeerde categorie
meegenomen kan zijn. Op gemeenteniveau kunnen daardoor
afwijkingen optreden. Op totaalniveau zijn de effecten van dit
soort verschuivingen beperkt.
Alleen toegekende aanvragen (77) zijn meegenomen. Dit
zijn gemeenten die over de jaren 2016 en 2017 gecombineerd
een tekort van minimaal € 40 per inwoner hadden. De andere
11 ingediende aanvragen zijn niet meer gecontroleerd nadat
bleek dat zij niet boven de drempel kwamen.

De eindrapportage Fonds tekortgemeenten bevatte een beperkt aantal analyses over alle 88 gemeenten.

2. Eigenschappen van
tekortgemeenten
Waar vallen tekortgemeenten in op, en op welke
eigenschappen juist niet?

Tekortgemeenten zijn
verspreid door het land
Relatief hoge tekorten in het oosten
De tekorten zijn weliswaar verspreid over het land, maar niet
helemaal evenredig verdeeld.

- De hoogste tekorten (meer dan € 120 per inwoner) zijn

zonder uitzondering in de oostelijke helft van het land, met
Veldhoven als meest westelijk gelegen gemeente met een
dusdanig hoog tekort.

- Er zijn clusters van dichtbij elkaar gelegen gemeenten waar
tekorten voorkomen. Deze clusters overstijgen vaak de
jeugdhulpregio, of betreffen juist niet alle gemeenten in de
jeugdhulpregio. Tekorten hangen dus niet één op één
samen met de jeugdhulpregio.

De verschillen in de verdeling van aantallen gemeenten over
verschillende delen van het land zijn ook zichtbaar op de
volgende bladzijde, waar in beeld is gebracht hoe de
gemeenten over provincies verdeeld zijn.

6

Ook als aantallen gemeenten uitgesplitst worden naar
provincie blijkt een niet-evenredige verdeling
Aantal tekortgemeenten per provincie

Relatief aantal tekortgemeenten per provincie

16
14
12
10
8
6
4
2
0

60%
40%
20%

Drenthe

Groningen

Flevoland

Noord-Holland

Zuid-Holland

Friesland

Utrecht

Zeeland

Overijssel

Limburg

Noord-Brabant

Gelderland

Drenthe

Groningen

Flevoland

Noord-Holland

Zuid-Holland

Friesland

Utrecht

Zeeland

Overijssel

Limburg

Noord-Brabant

Gelderland

0%

De grafieken tonen de verdeling van tekortgemeenten over de verschillende provincies. In de linkergrafiek is te zien dat de meeste
tekortgemeenten in Gelderland en Noord-Brabant liggen. Omdat deze provincies uit veel gemeenten bestaan, is het relatieve
aantal tekortgemeenten hoger in Zeeland en Flevoland.

7

Relatief veel grote gemeenten zijn tekortgemeenten

50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0

Percentage tekortgemeenten per
grootteklasse

Aantal gemeenten

De grafieken tonen de verdeling van tekortgemeenten over verschillende grootteklasses. In de linkergrafiek is te zien dat de
meeste tekortgemeenten (43) tussen de 20.000 en 50.000 inwoners hebben. Er zijn echter zeer veel gemeenten met deze omvang.
Relatief zijn juist gemeenten met meer dan 100.000 inwoners het vaakst tekortgemeenten: meer dan 40% van deze gemeenten
heeft een tekort van meer dan € 40 per inwoner. Dit is te zien in de rechtergrafiek.

0 - 20.000

20.000 50.000 100.000+
50.000
100.000
Aantal inwoners van de gemeente

8

50%
40%
30%
20%

10%
0%
0 - 20.000

20.000 50.000 - 100.000+
50.000
100.000
Aantal inwoners van de gemeente

In de grafiek hiernaast is weergegeven hoeveel gemeenten
een bepaald tekort hebben. Dit tekort betreft het tekort over
2016 en 2017 gecombineerd. Gemiddeld is dat per jaar dus een
tekort van € 20 per inwoner op de nieuwe taken.
Tekorten van minder dan € 40 per inwoner komen niet voor,
omdat deze gemeenten niet in aanmerking kwamen voor het
Fonds tekortgemeenten.
De meeste tekortgemeenten hebben tekorten tussen het
minimum van € 40 per inwoner en € 120 per inwoner.
Het is opvallend dat er geen gemeenten tekorten hebben
tussen de € 120 en € 140 per inwoner, en dat er 14 gemeenten
zijn met tekorten die hoger zijn dan € 140 per inwoner. Er zijn
dus 14 gemeenten die een duidelijk afwijkende omvang van
het tekort laten zien.

10
8
6
4
2
0

€ 40 - € 50
€ 50 - € 60
€ 60 - € 70
€ 70 - € 80
€ 80 - € 90
€ 90 - € 100
€ 100 - € 110
€ 110 - € 120
€ 120 - € 130
€ 130 - € 140
€ 140 - € 150
€ 150 - € 160
€ 160 - € 170
€ 170 - € 180
€ 180 - € 220
> € 220

63 gemeenten tussen € 40 en € 120 p inw

Aantal gemeenten met een bepaald tekort

14 gemeenten hebben
zeer hoge tekorten

12

Tekort per inwoner

9

De grootste tekorten (meer dan € 120 per inwoner) zijn
relatief vaak bij grote gemeenten te vinden
Vooral bij 100.000+ gemeenten

Het is opvallend dat de hoogste tekorten niet alleen relatief
maar zelfs in absolute zin het vaakst voorkomen bij 100.000+
gemeenten. 6 van de 14 gemeenten met de grootste tekorten
zijn 100.000+ gemeenten.
De 100.000+ gemeenten met de grootste tekorten zijn
allemaal centrumgemeenten beschermd wonen. Daarnaast is
er één centrumgemeente met minder dan 100.000 inwoners
met een tekort van meer dan € 120 per inwoner.
Er zijn 14 centrumgemeenten beschermd wonen in de dataset.
Daarvan hebben er 11 meer dan 100.000 inwoners. Er zijn 2
gemeenten met meer dan 100.000 inwoners in de dataset die
geen centrumgemeente beschermd wonen zijn.

10

25

Aantal gemeenten

In de grafiek hiernaast is per grootteklasse weergegeven
hoeveel gemeenten er zijn met een bepaalde omvang van het
tekort.

Omvang van tekorten per grootteklasse

20
15
10
5
0

0 - 20.000

20.000 50.000 100.000+
50.000
100.000
Aantal inwoners van de gemeente

€ 40 - € 80

€ 80 - € 120

meer dan € 120

3. Verschillende kostencategorieën
In de gegevens zijn verschillende kostencategorieën te
onderscheiden op basis waarvan verdiepende analyses
gedaan zijn.

De grootste kostencategorieën zijn maatwerk jeugd en
maatwerk Wmo
Kostencategorieën kunnen worden onderscheiden op hoofdlijnen
Onder maatwerkvoorzieningen Wmo valt ook
Beschermd Wonen. Deze kosten worden alleen door
centrumgemeenten beschermd wonen gemaakt.
Voor de meeste gemeenten zijn de kosten voor jeugd
dus hoger dan voor Wmo (zie volgende bladzijde).
Onder ‘Sociale Wijkteams’ zijn alleen kosten
opgenomen voor ingehuurde sociale wijkteams.
Medewerkers van sociale wijkteams die in dienst zijn
van de gemeente, vallen onder ‘Loonkosten’.

11%
5%

5%

38%

Maatwerk Wmo
Sociale Wijkteams
Loonkosten

Verder vallen onder loonkosten onder andere
medewerkers van de backoffice, inkoop en beleid.
Voorbeelden van kosten die onder de post ‘overig’
vallen zijn overdrachten tussen gemeenten (inclusief
solidariteit jeugd of Wmo) ingehuurd personeel,
mantelzorgcomplement en projecten, bijvoorbeeld
burgerparticipatie.

12

Maatwerk jeugd

Overig

41%

De grafiek toont de gewogen gemiddelde verdeling van kostencategorieën: de kosten van
alle gemeenten zijn per categorie bij elkaar opgeteld om tot de percentages te komen.

Bij gemeenten zonder beschermd wonen is meer dan
de helft van de uitgaven voor maatwerk jeugd
Geen centrumgemeente BW

Wel centrumgemeente BW

11%

12%

4%

28%

5%

7%
Maatwerk jeugd
Maatwerk Wmo

4%

Sociale Wijkteams
56%

Loonkosten
Overige kosten

22%

51%

De kosten voor beschermd wonen (BW) worden alleen door centrumgemeenten gemaakt. Zoals te verwachten is er een duidelijk
verschil in kostenverdeling tussen gemeenten met en zonder beschermd wonen. Zoals eerder benoemd zijn centrumgemeenten
vaak 100.000+ gemeenten, maar niet altijd.
13

De grafieken tonen de gewogen gemiddelde verdeling van kostencategorieën: de kosten
van de gemeenten zijn per categorie bij elkaar opgeteld om tot de percentages te komen.

Gemeenten maken zeer verschillende keuzes in de
inzet van medewerkers in sociale wijkteams
18

In de grafiek hiernaast is het aantal gemeenten weergegeven
dat een bepaald bedrag per inwoner heeft opgegeven voor de
post sociale wijkteams.

16

Dit geeft niet het complete overzicht van sociale wijkteams,
aangezien het alleen sociale wijkteams betreft die ingehuurd
zijn, dus niet de eigen gemeentelijke medewerkers. Dat geeft
twee soorten vertekeningen:

- 21 gemeenten hebben geen kosten opgevoerd bij sociale

wijkteams. In een deel van deze gemeenten de zijn
medewerkers van de sociale wijkteams in dienst van de
gemeente. Het is niet bekend of dit voor al deze gemeenten
het geval is.

Aantal gemeenten

Mogelijk incomplete gegevens

14
12
10
8
6
4

2
0

- Daarnaast is het mogelijk dat een deel van de medewerkers
van de sociale wijkteams in dienst is van de gemeente, dus
dat de weergegeven kosten slechts een deel van de kosten
betreffen.

14

Kosten per inwoner aan sociale wijkteams

Per inwoner geven kleine gemeenten aan de meeste
posten minder uit
Bij maatwerkvoorzieningen jeugd en Wmo is
het duidelijkste verband te zien, hoewel
100.000+ gemeenten bij jeugd gemiddeld
juist minder uitgeven dan gemeenten met
50.000 tot 100.000 inwoners. Bij maatwerk
Wmo worden de hoge uitgaven van grote
gemeenten verklaard door beschermd
wonen.

Het gemiddelde bedrag per inwoner voor verschillende
grootteklassen
€ 800
€ 700
€ 600
€ 500

€ 400
De verschillen in overige kosten worden
door verschillende onderdelen veroorzaakt, € 300
waaronder overdrachten van overschotten
€ 200
op beschermd wonen naar regiogemeenten.
€ 100
Verschillen voor loonkosten tussen
€verschillende grootteklassen zijn klein. Voor
gemeenten tot 10.000 inwoners zijn deze
kosten per inwoner iets hoger dan voor de
andere gemeenten.

15

Maatwerk
jeugd

Maatwerk
Wmo

0 - 20.000

20.000 - 50.000

De grafiek toont ongewogen gemiddelden: voor alle gemeenten zijn per kostencategorie
de bedragen per inwoner berekend en daar is het gemiddelde van genomen.

Sociale
Wijkteams

Loonkosten Overige kosten

50.000 - 100.000

100.000+

Het budget is met 0,17 % afgenomen
De grafiek hiernaast toont de kosten die in de uitvraag
opgevoerd zijn voor 2016 en 2017.
Het valt op dat de kosten voor alle categorieën toegenomen
zijn in 2017.

- Grootste procentuele toename is voor loonkosten (22%),
deels doordat medewerkers die in 2016 nog ingehuurd
werden in 2017 in loondienst kwamen.

- Een andere grote toename is maatwerk jeugd (14%).

Sociale wijkteams (9%) en maatwerk Wmo (8%) nemen
minder toe.

Van 2016 op 2017 nam voor de tekortgemeenten gezamenlijk
de IU SD jeugd met 1,25 % af, en de IU SD Wmo met 0,79 % toe.
De IU SD Wmo en jeugd gecombineerd is met 0,17 %
afgenomen.

16

Totaal opgevoerde kosten in mln euro's

De kosten zijn in 2017 voor alle categorieën
toegenomen
1200
1000
800

600
400
200
0

2016

2017

4. Vergelijking met de
verdeelmodellen
Het is slechts gedeeltelijk mogelijk om jeugd en Wmo te
onderscheiden in de gegevens, dus een volledige vergelijking
met de afzonderlijke verdeelmodellen is niet mogelijk. Hier
doen we een gedeeltelijke vergelijking.

De uitgaven voor maatwerkvoorzieningen jeugd zijn
gemiddeld hoger dan de inkomsten uit de IU SD jeugd
Vooral bij kleine gemeenten

€ 600

De IU SD jeugd bevat de budgetten die overgeheveld zijn voor
nieuwe taken jeugd. In het Fonds tekortgemeenten zijn alleen
nieuwe taken meegenomen, deze inkomsten zijn gerelateerd
aan de taken die opgevoerd zijn in het Fonds
tekortgemeenten.

€ 500

De kosten voor maatwerk jeugd zijn slechts een deel van de
kosten die gemaakt worden voor de nieuwe taken jeugd:

- Sociale wijkteams (die soms ook jeugdhulp leveren) en
uitvoeringskosten zijn niet opgenomen.

- Deze kosten zijn op basis van de data niet toe te rekenen

aan jeugd, maar bij een evenredige toerekening is dit iets
meer dan 20% van de totale kosten jeugd. Dat zou een
opslag van ruim 25% betekenen op de kosten in de grafiek.

Hieruit blijkt dat de tekortgemeenten gemiddeld een fors
tekort op jeugd hebben.

18

De grafiek toont ongewogen gemiddelden: voor alle gemeenten zijn de bedragen per
inwoner berekend en daar is het gemiddelde van genomen.

€ 400
€ 300

€ 200
€ 100

€100.000+

50.000 100.000

20.000 50.000

0 - 20.000

Inkomsten IUSD jeugd per inwoner
Kosten maatwerk jeugd per inwoner

De meeste gemeenten hebben meer kosten aan
maatwerk jeugd dan inkomsten uit de IU SD jeugd
30

Van alle gemeenten is de verhouding tussen de kosten voor
maatwerkvoorzieningen jeugd en de inkomsten uit de IU SD
jeugd berekend. Het aantal gemeenten binnen een bepaalde
bandbreedte staat in de grafiek hiernaast.

25

Bij alle gemeenten die onder de 90% zitten, is dit omdat taken
regionaal uitgevoerd zijn en daarom niet bij inkoop en
subsidie maar bij de categorie ‘overige’ opgenomen zijn. Deze
gemeenten hebben in werkelijkheid dus een hogere ratio.
Er zijn 19 gemeenten die 20% meer uitgeven aan
maatwerkvoorzieningen jeugd dan ze aan inkomsten uit de IU
SD hebben. Daarvan heeft één gemeente meer dan 100.000
inwoners; de andere gemeenten hebben allemaal minder dan
45.000 inwoners.
Ook voor deze grafiek geldt dat de kosten voor maatwerk
jeugd slechts een deel van de totale kosten voor nieuwe taken
jeugd zijn.

19

Aantal gemeenten

Grotere afwijkingen bij kleine gemeenten

20
15
10
5

0
minder
90% 100% - 110% - meer dan
dan 90% 100%
110%
120%
120%
Verhouding tussen kosten maatwerk jeugd en
inkomsten IU SD

De kosten voor maatwerkvoorzieningen Wmo zijn
gemiddeld lager dan de inkomsten uit de IU SD Wmo
Kleinste verschil bij grote gemeenten

€ 800

De IU SD Wmo bevat de budgetten die overgeheveld zijn voor
nieuwe taken Wmo 2015. In het Fonds tekortgemeenten zijn
alleen nieuwe taken meegenomen, deze inkomsten zijn
gerelateerd aan de taken die opgevoerd zijn in het Fonds
tekortgemeenten.

€ 700

De kosten voor maatwerk Wmo zijn slechts een deel van de
kosten die gemaakt worden voor de nieuwe taken Wmo:

- Sociale wijkteams (die soms ook ondersteuning leveren) en
uitvoeringskosten zijn niet opgenomen.

- Deze kosten zijn op basis van de data niet toe te rekenen

aan Wmo, maar bij een evenredige toerekening is dit iets
meer dan 20% van de totale kosten Wmo. Dat zou een
opslag van ruim 25% betekenen op de kosten in de grafiek.

Bij een evenredige toerekening hebben tekortgemeenten met
meer dan 50.000 inwoners gemiddeld een tekort op Wmo.

20

De grafiek toont ongewogen gemiddelden: voor alle gemeenten zijn de bedragen per
inwoner berekend en daar is het gemiddelde van genomen.

€ 600
€ 500
€ 400
€ 300
€ 200
€ 100

€100.000+

50.000 100.000

20.000 50.000

0 - 20.000

Inkomsten IU SD Wmo per inwoner
Kosten maatwerk Wmo per inwoner

Vooral centrumgemeenten BW geven een hoog
percentage van de IU SD Wmo uit aan maatwerk Wmo
30

Van alle gemeenten is de verhouding tussen de kosten voor
maatwerkvoorzieningen Wmo en de inkomsten uit de IU SD
Wmo berekend. Het aantal gemeenten binnen een bepaald
bandbreedte staat in de grafiek hiernaast. De resultaten zijn
uitgesplitst naar gemeenten die centrumgemeente
beschermd wonen zijn en gemeenten die dat niet zijn.

25

Wat opvalt, is dat de meeste niet-centrumgemeente een
relatief laag percentage van de IU SD Wmo kwijt is aan
maatwerk. Slechts één niet-centrumgemeente geeft meer uit
aan maatwerk Wmo dan de inkomsten uit de IU SD Wmo.
Bij centrumgemeenten zijn de percentages hoger. De
meerderheid van de centrumgemeenten geeft meer uit aan
maatwerk Wmo dan ze inkomsten krijgen uit de IU SD Wmo.
Het is niet duidelijk of dit gerelateerd is aan de taak van
beschermd wonen of aan andere effecten, zou nader
onderzocht moeten worden (zie volgende pagina).

21

Aantal gemeenten

Het betreft niet alle kosten aan de Wmo

20
15
10
5
0
minder
50% 70% 80% - meer dan
dan 50% 70%
80%
100%
100%
Verhouding tussen kosten maatwerk Wmo en
inkomsten IU SD
Wel centrumgemeente

Geen centrumgemeente

Het is niet duidelijk wat het afwijkende beeld van
centrumgemeenten beschermd wonen veroorzaakt
Het zijn verschillende hypotheses mogelijk
Op een aantal punten in de analyse valt op dat
centrumgemeenten beschermd wonen relatief vaak hoge
tekorten hebben en ook op andere punten een afwijkend
beeld vertonen. Deels is dit eenvoudig te verklaren: het is
gezien de extra verantwoordelijkheid vanzelfsprekend dat de
Wmo-kosten van centrumgemeenten een stuk hoger zijn dan
van niet-centrumgemeenten.
Dat verklaart echter niet de relatief hoge tekorten van
centrumgemeenten beschermd wonen. Het bestaande beeld
is dat de tekorten op beschermd wonen, op enkele
uitzonderingen na, beperkt zijn. Dit wordt ook bevestigd in de
aanvragen: verschillende gemeenten hebben aangegeven dat
overschotten beschermd wonen verrekend zijn met de
regiogemeenten.
Het is dan ook niet mogelijk om op basis van deze gegevens te
concluderen dat er een probleem veroorzaakt wordt door
beschermd wonen.

22

Er zijn verschillende mogelijke verklaringen, zoals:

- De uitstroom van cliënten beschermd wonen in de

centrumgemeenten kan een opdrijvend effect hebben op
ambulant Wmo-gebruik.

- In het reguliere Wmo-budget zijn ook andere posten dan

maatwerk verwerkt (wijkteams, cliëntondersteuning,
mantelzorg, …). In het budget voor beschermd wonen is
dat niet het geval. Bij voorbaat is dus de verwachting dat
een groter deel van het budget beschermd wonen gebruikt
wordt voor maatwerkvoorzieningen.

- Centrumgemeenten zijn relatief grote en stedelijke

gemeenten. Het is mogelijk dat dit soort gemeenten
relatief vaak tekorten hebben, maar dat dit volledig
losstaat van beschermd wonen.

Om een inhoudelijke conclusie te kunnen trekken, is dus
nader onderzoek nodig naar de oorzaken van het afwijkende
beeld.

De grootste tekorten worden niet veroorzaakt door
ofwel jeugd ofwel Wmo, maar door een combinatie
In de grafieken hiernaast is inzichtelijk gemaakt hoe het
percentage van de IU SD jeugd (boven) en Wmo (onder) dat
gebruikt wordt voor de bijbehorende maatwerkvoorzieningen samenhangt met de omvang van het tekort.
Aangezien de percentages afhankelijk zijn van bijvoorbeeld
de inzet van sociale wijkteams, is het niet mogelijk om aan
deze analyse harde conclusies te verbinden.
Wel valt op dat alle gemeenten met de grootste tekorten
meer dan 100% van het budget uit de IU SD jeugd uitgeven
aan maatwerkvoorzieningen jeugd. In gemeenten met de
grootste tekorten is echter ook het percentage dat
uitgegeven wordt aan maatwerkvoorzieningen Wmo vaak
relatief hoog.
Voor gemeenten met tekorten tussen de € 40 en € 120 lijkt
meestal jeugd de voornaamste drijver te zijn voor het
tekort, hoewel ook hier relatief hoge percentages voor Wmo
voorkomen.
Naast de overschrijdingen op jeugd speelt dus ook de Wmo
mee.
23

15

Jeugd

10

minder dan 90%
90% - 100%

5

100% - 110%

0
€ 40 - € 80

€ 80 - € 120

meer dan €
120

110% - 120%
meer dan 120%

Tekort per inwoner
20

Wmo

15

minder dan 50%

10

50% - 70%
70% - 80%

5

80% - 100%

0
€ 40 - € 80

€ 80 - € 120

meer dan €
120

meer dan 100%

Een vergelijking met het verdeelmodel geeft mogelijk
aanknopingspunten voor verbetering van de verdeling
Nader onderzoek is noodzakelijk alvorens conclusies getrokken kunnen worden
We hebben twee analyses uitgevoerd:

- Vergelijking tussen tekortgemeenten en andere

gemeenten. Hierbij is uitgegaan van de maatstaven in het
verdeelmodel en onderzocht in welke mate
tekortgemeenten voor deze maatstaven afwijken van de
andere gemeenten. De resultaten zijn hiernaast
samengevat.

- Potentiële verbanden binnen de tekortgemeentes: scoren
gemeenten met hoge tekorten hoger of juist lager op
bepaalde maatstaven dan gemeenten met minder hoge
tekorten? Dit wordt op de volgende bladzijde getoond.

In beide gevallen is vergeleken met het verdeelmodel jeugd.
Een vergelijking met het verdeelmodel Wmo is niet zinvol,
aangezien de effecten van de verdeelmodellen voor alle
gemeenten en voor centrumgemeenten niet van elkaar
onderscheiden kunnen worden op grond van de data.

24

Alle analyses die in detail ingaan op het verdeelmodel jeugd zijn gedaan op basis van de
cijfers die voor 2017 gegeven zijn in de meicirculaire 2016, tenzij anders vermeld.

Vergelijking tussen tekortgemeenten en andere
gemeenten
Alle maatstaven die gebruikt worden in de verdeling jeugd zijn
afgezet tegen het aantal inwoners om gemeenten onderling
vergelijkbaar te maken. Vervolgens is de gemiddelde waarde
van alle geschaalde maatstaven berekend voor
tekortgemeenten en voor andere gemeenten. Deze waarden
zijn met elkaar vergeleken.
Tekortgemeenten blijken voor enkele maatstaven af te wijken.

- Tekortgemeenten hebben gemiddeld meer dan een kwart
meer bijstandsontvangers (zowel met als zonder
kinderen) dan andere gemeenten en 12% meer armoede.

- Ook scoren zij hoger op achterstandsleerlingen. Deze zijn
negatief opgenomen in de verdeling, en zorgen dus voor
een afslag op het budget.

Er is weinig verband tussen hoge uitgaven maatwerk
jeugd en maatstaven uit het verdeelmodel
180%

Van alle maatstaven in het verdeelmodel jeugd zijn grafieken
gemaakt zoals hiernaast getoond. Daarin is uitgezet:

170%

- Op de x-as: de betreffende maatstaf (in dit geval de
maatstaf psychisch medicijngebruik).

- Op de y-as: de verhouding tussen de kosten maatwerk

jeugd en de inkomsten uit de IU SD jeugd. De eerder
genoemde uitschieters naar beneden zijn niet opgenomen.

Er lijkt een licht negatief verband te zijn: bij een hoger
percentage is het tekort kleiner. Dat suggereert dat deze
maatstaf mogelijk overgecompenseerd wordt in het
verdeelmodel.
Het verband is niet erg sterk en komt niet terug in de analyse
van alle gemeenten. Het zou getoetst moeten worden in een
onderzoek met completere data (volledige kosten en ook
gemeenten met kleinere of geen tekorten). De andere
maatstaven geven nog minder sterke verbanden.
25

De psychische farmaceutische kostengroepen boven een drempel maal het aantal
jongeren zijn opgenomen als maat voor psychisch medicijngebruik van ouders.

Verhouding kosten maatwerk jeugd en
inkomsten uit IU SD jeugd

Beste verband: psychisch medicijngebruik

160%
150%
140%
130%
120%
110%

100%
90%
80%
0,0%
0,5%
1,0%
1,5%
Percentage psychisch medicijngebruik

Meestal geen sterke achteruitgang
Gemeenten die er sterk op achteruitgingen in de objectieve
verdeelmodellen (meer dan € 15 per inwoner) krijgen een
ingroeipad in de vorm van een suppletie. Deze wordt betaald
door andere gemeenten en neemt af met de jaren.
Hiernaast staat het aantal gemeenten dat in 2016 een
bepaalde suppletie per inwoner kreeg. Een negatief bedrag
aan suppletie betekent dat de gemeente netto bijdraagt en er
dus op vooruitgaat in het objectieve verdeelmodel. Een hoog
positief bedrag betekent een sterke achteruitgang.
Het blijkt dat tekortgemeenten er in het objectieve
verdeelmodel relatief vaak op achteruitgingen.
Tekortgemeenten krijgen echter niet vaak meer dan € 20 per
inwoner aan suppletie. Het is dus ook niet zo dat alle
gemeenten die er sterk op achteruit zijn gegaan in het
verdeelmodel te maken hebben met grote tekorten.

26

Deze grafiek is gemaakt op basis van suppletie 2016 uit meicirculaire 2016.

Percentage gemeenten binnen bandbreedte

Tekortgemeenten zijn er met het objectieve
verdeelmodel relatief vaak op achteruitgegaan
80%

70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

Suppletie per inwoner
Tekortgemeenten

Andere gemeenten

Dit correspondeert met hogere kosten
De vergoeding voor voogdijkinderen wordt in verband met de
definitie van het woonplaatsbeginsel historisch verdeeld. Een
hoog bedrag in de historische verdeling hangt dus samen met
een hoog bedrag voor voogdijkinderen.
Het valt op dat tekortgemeenten relatief gezien gemiddeld
wat hogere bedragen voor voogdij krijgen, met de duidelijkste
oververtegenwoordiging bij € 30 - € 40.
De vergelijking op basis van de verdeling 2018 en 2019 is niet
helemaal zuiver te maken, omdat sommige tekortgemeenten
inmiddels gefuseerd zijn. Wel valt bij een gedeeltelijke
vergelijking op dat in die jaren 19 tekortgemeenten een
bedrag van meer dan € 80 per inwoner per jaar voor voogdij
krijgen. Procentueel is dat ongeveer twee keer zo hoog als
voor de andere gemeenten. Mogelijk wordt een deel van de
tekorten dus veroorzaakt door de fluctuerende kosten voor
voogdij.

27

Grafiek is op basis van bedragen 2017

Percentage gemeenten binnen bandbreedte

Tekortgemeenten krijgen relatief vaak een hoge
vergoeding voor voogdij uit het verdeelmodel
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

Bedrag voor voogdij per inwoner
Tekortgemeenten

Andere gemeenten

5. Regionale solidariteit
Sommige gemeenten maken in regioverband afspraken over
onderlinge solidariteit voor jeugd en Wmo. De uitvraag geeft
inzicht in de mate waarin dit voor tekortgemeenten geldt en
de omvang van de bedragen die het betreft.

Kosten voor regionale solidariteit jeugd en/of jeugd
Wmo bij 18 gemeenten
Risicoverevening jeugd en regionale afspraken over budget beschermd wonen
Een aantal jeugdhulpregio’s heeft afspraken over
risicoverevening. Daarnaast zijn er regio’s waar overschotten
en tekorten beschermd wonen regionaal verrekend worden.
Dit is opgegeven in de uitvraag en apart geanalyseerd
Het kwam regelmatig voor dat gemeenten kosten voor
regionale samenwerking opnamen bij de solidariteit. Omdat
dat relatief grote bedragen betreft die de resultaten sterk
kunnen vertekenen, zijn voor de kosten voor solidariteit voor
analyse allemaal handmatig gecontroleerd en zo nodig
aangepast. Desondanks is het beeld niet helemaal zuiver:

- Sommige gemeenten hebben hun bijdrage en ontvangsten
aan de risicoverevening apart opgenomen, andere
gesaldeerd. Het is mogelijk dat gemeenten die bijdroegen
door de inkomsten die ze ook kregen netto ontvanger
waren.

- In een aantal gevallen was risicoverevening voor 2017 nog
niet vastgesteld. Dit ontbreekt soms dus in de aanvraag.

29

Gemiddelde bedragen zijn berekend door het gemiddelde te nemen van de bedragen per
inwoner voor de gemeenten die kosten hadden opgevoerd voor de betreffende post.

Jeugd
• Geldt voor 13 gemeenten: 6 alleen in 2016, 2 alleen
in 2017, 5 in beide jaren.
• Gemiddeld bedrag: € 5,67 per inwoner voor 2016
en € 5,08 per inwoner in 2017.
• Twee gemeenten waren zonder het bedrag voor de
solidariteit jeugd niet boven de drempel gekomen.

Wmo (beschermd wonen)
• Geldt voor 5 gemeenten: 3 in zowel 2016 als 2017, 2
alleen in 2017.
• Gemiddeld bedrag: € 15,17 per inwoner in 2016 en
€ 17,55 per inwoner in 2017.

6. Conclusies
Hier vatten we de belangrijkste conclusies samen

Deze analyse geeft alleen een beeld van gemeenten
met tekorten hoger dan € 40 per inwoner over 2 jaar
Breder onderzoek dat ook andere gemeenten betrekt kan meer inzicht geven
Relatief veel grote gemeenten (100.000+) hebben grote tekorten
• De tekorten bij grote gemeenten zijn vaak ook hoger dan bij kleinere gemeenten, zeker bij
centrumgemeenten beschermd wonen
• Grote gemeenten hebben op vrijwel alle fronten meer kosten, die niet volledig gecompenseerd
worden door de extra inkomsten
Maatwerk jeugd is de belangrijkste kostenpost, gevolgd door maatwerk Wmo
• De kosten zijn in 2017 op alle fronten toegenomen ten opzichte van 2016
Veel tekortgemeenten geven meer uit aan maatwerk jeugd dan zij krijgen vanuit de IU SD jeugd
• In de IU SD jeugd is meer budget overgeheveld dan alleen voor maatwerk
• Grote gemeenten geven ook vaker meer uit aan Wmo dan zij krijgen vanuit de IU SD Wmo
Tekortgemeenten hebben relatief veel bijstandsontvangers, armoede en achterstandsleerlingen
• Ook is er een kleine negatieve correlatie tussen psychisch medicijngebruik en de omvang van
het tekort

Tekortgemeenten zijn er relatief vaak op achteruitgegaan in de verdeelmodellen
• Ook hebben zij relatief vaak veel kosten voor voogdijkinderen

31

De analyse is uitgevoerd
op basis van de aanvragen
van het Fonds tekortgemeenten. Deze groep
gemeenten is per definitie
niet representatief.
Daarnaast zijn de
gegevens niet verzameld
voor een onderzoek, maar
voor het beoordelen van
de aanvraag. Daardoor
kunnen wel patronen
waargenomen worden in
de gegevens, maar zijn de
mogelijkheden voor
inhoudelijke duiding
beperkt.

Foto(s) Hollandse Hoogte

Adresgegevens

32

@AEF_NL

Maliebaan 16

Andersson Elffers Felix

Postbus 85198

(030) 236 30 30

I.Niessen@aef.nl

3508 AD Utrecht

www.aef.nl