Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 950 IX

Jaarverslag en slotwet Ministerie van Financiën
en Nationale Schuld 2017

Nr. 1

JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN FINANCIËN EN
NATIONALE SCHULD (IX)
16 mei 2018

kst-34950-IX-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

1

Gerealiseerde departementale uitgaven Ministerie van Financiën naar beleidsterrein voor 2017 (bedragen x € 1 mln.)

Totaal 6.724,4
Artikel 1 Belastingen 3.069,4
Artikel 2 Financiële markten 22,0
Artikel 3 Financieringsactiviteiten 266,1
publiek-private sector
Artikel 4 Internationale
financiële betrekkingen 39,2
Artikel 5 Exportkredietverzekeringen, -garanties en 79,5
investeringsverzekeringen
Artikel 6 Btw-compensatiefonds 3.029,7
Artikel 7 Beheer materiële activa 0
Artikel 8 Apparaat kerndepartement 218,5
Artikel 10 Nog onverdeeld 0
Gerealiseerde departementale ontvangsten Ministerie van Financiën voor 2017 (bedragen x € 1 mln.)

Totaal 148.037,6
Belastingontvangsten 139.317,8
Niet-belastingontvangsten 8.719,9
Gerealiseerde departementale niet-belastingontvangsten Ministerie van Financiën naar beleidsterrein voor 2017
(bedragen x € 1 mln.)

Totaal 8.719,9
Artikel 1 Belastingen 852,9
Artikel 2 Financiële markten 27,6
Artikel 3 Financieringsactiviteiten 7.526,8
publiek-private sector
Artikel 4 Internationale
financiële betrekkingen 6,1
Artikel 5 Exportkredietverzekeringen, -garanties en 255,5
investeringsverzekeringen
Artikel 7 Beheer materiële activa 0
Artikel 8 Apparaat kerndepartement 50,9
Artikel 10 Nog onverdeeld 0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

2

Gerealiseerde uitgaven Nationale Schuld voor 2017 (bedragen x € 1 mln.)

Totaal 55.827,4
Artikel 11
Financiering staatsschuld 54.274,7
Artikel 12 Kasbeheer 1.552,7
Gerealiseerde ontvangsten Nationale Schuld voor 2017 (bedragen x € 1 mln.)

Totaal 41.591,2
Artikel 11
Financiering staatsschuld 35.528,9
Artikel 12 Kasbeheer 6.062,2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

3

INHOUDSOPGAVE
A.

B.

C.

D.

ALGEMEEN
1.
Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot
dechargeverlening
2.
Leeswijzer

5

BELEIDSVERSLAG
3.
Beleidsprioriteiten
3.1 Verantwoording beleidsprioriteiten
3.2 Samenvatting Nationale Schuld
3.3 Realisatie beleidsdoorlichtingen
3.4 Overzicht risicoregelingen
4.
Beleidsartikelen
Artikel 1 Belastingen
Artikel 2 Financiële markten
Artikel 3 Financieringsactiviteiten publiek-private
sector
Artikel 4 Internationale financiële betrekkingen
Artikel 5 Exportkredietverzekeringen, -garanties
en investeringsverzekeringen
Artikel 6 Btw-Compensatiefonds
Artikel 7 Beheer materiële activa
Artikel 11 Financiering staatsschuld
Artikel 12 Kasbeheer
5.
Niet-beleidsartikelen
Artikel 8 Apparaat kerndepartement
Artikel 10 Nog onverdeeld
6.
Bedrijfsvoeringsparagraaf

12
12
12
20
23
25
37
37
62

5
8

67
74
81
88
92
94
107
111
111
114
115

JAARREKENING
7.
Departementale verantwoordingsstaten IXA en
IXB
8.
Saldibalans
8.1 Saldibalans Nationale Schuld IXA
8.2 Saldibalans Ministerie van Financiën IXB
9.
WNT-verantwoording 2017 Ministerie van
Financiën

124

BIJLAGEN
Bijlage 1: Toezichtsrelaties en zelfstandige bestuursorganen en rechtspersonen met een wettelijke taak
Bijlage 2: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek
Bijlage 3: Inhuur externen
Bijlage 4: Lijst van afkortingen

151

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

124
126
126
133
148

151
155
161
162

4

A. ALGEMEEN
1. AANBIEDING VAN HET JAARVERSLAG EN VERZOEK TOT
DECHARGEVERLENING
AAN de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de
Staten-Generaal.
Hierbij bied ik, mede namens de Staatssecretaris van Financiën, het
departementale jaarverslag van het Ministerie van Financiën (IX) over het
jaar 2017 aan.
Onder verwijzing naar de artikelen 2.37, tweede en derde lid, en 2.40 van
de Comptabiliteitswet 2016 verzoek ik de beide Kamers van de StatenGeneraal de Minister van Financiën decharge te verlenen over het in het
jaar 2017 gevoerde financiële beheer.
Voor de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit verzoek tot
dechargeverlening stelt de Algemene Rekenkamer als externe controleur
op grond van artikel 7.14, eerste lid, van de Comptabiliteitswet 2016 een
rapport op. Dit rapport wordt separaat door de Algemene Rekenkamer
aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport bevat de bevindingen en
het oordeel van de Rekenkamer op basis van artikel 7.12, van de Comptabiliteitswet 2016, over:
a. de financiële verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen, bedoeld
in artikel 3.8 van de Comptabiliteitswet 2016;
b. de totstandkoming van de niet-financiële verantwoordingsinformatie
in de jaarverslagen, bedoeld in artikel 3.9 van de Comptabiliteitswet
2016;
c. de financiële verantwoordingsinformatie in het Financieel jaarverslag
van het Rijk, bedoeld in artikel 2.35 van de Comptabiliteitswet 2016;
d. het gevoerde begrotingsbeheer, het financieel beheer en de materiële
bedrijfsvoering, bedoeld in de artikelen 3.2 tot en met 3.4 van de
Comptabiliteitswet 2016 en de daartoe bijgehouden administraties
van het Rijk;
e. de centrale administratie van de schatkist van het Rijk van het
Ministerie van Financiën.
Bij het besluit tot dechargeverlening worden verder de volgende, wettelijk
voorgeschreven, stukken betrokken:
a. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2017;
b. het voorstel van de slotwet dat met het onderhavige jaarverslag
samenhangt;
c. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het onderzoek van de
centrale administratie van de schatkist van het Rijk en van het
Financieel jaarverslag van het Rijk;
d. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer over de
in het Financieel jaarverslag van het Rijk, over 2017 opgenomen
rijksrekening van uitgaven en geraamde ontvangsten over 2017,
alsmede over de rijkssaldibalans over 2017 (de verklaring van
goedkeuring, bedoeld in artikel 7.14, tweede lid, van de Comptabiliteitswet 2016).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

5

Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de
betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van
goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
De Minister van Financiën,

W.B. Hoekstra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

6

Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016
verklaart de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat
de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van de Tweede Kamer,

Handtekening:

Datum:
Op grond van artikel 2.40, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2016 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling
doorgezonden aan de Voorzitter van de Eerste Kamer.
Dechargeverlening door de Eerste Kamer
Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016
verklaart de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat
de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van de Eerste Kamer,

Handtekening:

Datum:
Op grond van artikel 2.40, vierde lid, van de Comptabiliteitswet 2016
wordt dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na
ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden
aan de Minister van Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

7

2. LEESWIJZER
Algemeen
Voor u ligt het jaarverslag 2017 van het Ministerie van Financiën,
begrotingshoofdstuk IX (Financiën en Nationale Schuld) van de Rijksbegroting. Het jaarverslag is de spiegel van de begroting. In het jaarverslag
worden de gerealiseerde beleidsdoelen, gebruikte instrumenten en
ingezette middelen verantwoord ten opzichte van de begroting. Simpel
gezegd: heeft de Minister van Financiën bereikt wat hij wilde bereiken, op
de manier zoals voorzien, met de financiële middelen die daarvoor
stonden? Belangrijke verschillen met de begroting, zowel op beleidsmatig
als cijfermatig gebied, worden op hoofdlijnen toegelicht in het jaarverslag.
Waar relevant wordt verwezen naar Kamerstukken of andere beschikbare
verantwoordingsinformatie. De Rijksbegrotingsvoorschriften (Rbv) en de
Comptabiliteitswet (CW) vormen het regelgevend kader voor het
jaarverslag.
Het algemeen financieel-economische beleid en het begrotingsbeleid
worden primair verantwoord in het Financieel jaarverslag van het Rijk.
Daarin worden ook de belastingontvangsten toegelicht.
Vanwege tussentijdse afrondingen op duizenden, miljoenen of miljarden
euro’s kan de som der delen afwijken van het totaal in de tabellen.
Opbouw van het jaarverslag
Het jaarverslag bestaat, conform Rbv, uit de volgende onderdelen:
• A. Algemeen;
• B. Beleidsverslag;
• C. Jaarrekening, en
• D. Bijlagen.
A. Algemeen
Dit gedeelte bestaat uit de aanbieding van het jaarverslag met een verzoek
tot dechargeverlening en deze leeswijzer (hoofdstukken 1 en 2).
B. Beleidsverslag
In het beleidsverslag wordt allereerst ingegaan op de beleidsprioriteiten
(hoofdstuk 3): welke resultaten zijn bereikt in 2017? Hierin wordt teruggekeken op de beleidsagenda uit de begroting 2017, waarin de belangrijkste
beleidsdoelen voor 2017 staan. Ook is een samenvatting van de Nationale
Schuld opgenomen. Hoofdstuk 3 wordt afgesloten met een overzicht van
de gerealiseerde beleidsdoorlichtingen en een overzicht risicoregelingen.
Daarna wordt in de hoofdstukken 4 en 5 per artikel op hoofdlijnen
gerapporteerd over de bereikte resultaten in 2017. Waar relevant en
beschikbaar worden de realisaties van indicatoren of kengetallen
weergegeven om te laten zien in welke mate de doelstellingen op een
beleidsterrein zijn behaald.
Hoofdstuk 4 bevat de volgende beleidsartikelen Financiën en Nationale
Schuld:
• artikel 1 Belastingen;
• artikel 2 Financiële markten;
• artikel 3 Financieringsactiviteiten publiek-private sector;
• artikel 4 Internationale financiële betrekkingen;
• artikel 5 Exportkredietverzekeringen, -garanties en investeringsverzekeringen;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

8

•
•
•
•

artikel 6 Btw-compensatiefonds;
artikel 7 Beheer materiële activa;
artikel 11 Financiering staatsschuld (Nationale Schuld), en
artikel 12 Kasbeheer (Nationale Schuld).

De beleidsartikelen in het jaarverslag hebben dezelfde opzet als in de
begroting. Elk beleidsartikel bevat onder andere een onderdeel Beleidsconclusies waarin een oordeel wordt gegeven over de uitvoering van het
beleid in het verantwoordingsjaar.
Het verslag van de Nationale Schuld heeft twee specifieke eigenschappen.
De eerste eigenschap is dat de rente-uitgaven en renteontvangsten op
transactiebasis worden verantwoord, in plaats van op kasbasis zoals bij
alle andere onderdelen van de Rijksbegroting. Dit is vastgelegd in de CW
2016, artikel 2.19. Met de registratie van rente op transactiebasis voor de
Nationale Schuld wordt aangesloten bij de Europese voorschriften van het
Europees Stelsel van Rekeningen (ESR) 2010. De tweede eigenschap is dat
voor beide artikelen het kasstelsel wordt gevoerd en daarbij wordt
uitgegaan dat de aangegane financiële verplichtingen gelijk zijn aan de
uitgaven (kas = verplichtingen).
In hoofdstuk 5 komen de niet-beleidsartikelen aan bod:
• artikel 8 Apparaat kerndepartement, en
• artikel 10 Nog onverdeeld.
Zowel de beleidsartikelen als de niet-beleidsartikelen bevatten een tabel
Budgettaire gevolgen van beleid met een financiële toelichting, waarin
opmerkelijke verschillen tussen de begroting en de realisatie bondig
worden toegelicht, voor zover deze niet zijn toegelicht bij de eerste en
tweede suppletoire begrotingswetten. Indien van toepassing wordt voor
de toelichting verwezen naar de slotwet. Niet alle verschillen in verplichtingen, uitgaven en ontvangsten hoeven te worden toegelicht. Voor het
opnemen van een toelichting zijn onderstaande normen gehanteerd,
conform de Rbv. Waar politiek relevant, kan het voorkomen dat verschillen
beneden deze ondergrenzen ook worden toegelicht.
Ondergrenzen toelichtingen (bedragen x € 1 mln.)
Omvang verplichtingen/uitgaven/ontvangsten begrotingsartikel (stand ontwerpbegroting)

Ondergrens
beleidsmatige
mutaties

Ondergrens
technische
mutaties

< 50

1

2

≥ 50 en < 200

2

4

≥ 200 en < 1.000

5

10

≥ 1.000

10

20

Hoofdstuk 6 is de bedrijfsvoeringsparagraaf, waarin verslag wordt gedaan
van relevante aandachtspunten in de bedrijfsvoering van het Ministerie
van Financiën. Ook wordt hier ingegaan op de door de Algemene
Rekenkamer (AR) geconstateerde onvolkomenheden bij het vorige
jaarverslag (2016) en de maatregelen die zijn getroffen om deze onvolkomenheden in het verantwoordingsjaar (2017) en de jaren daarna weg te
werken. De bedrijfsvoeringsparagraaf heeft het karakter van een uitzonderingsrapportage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

9

C. Jaarrekening
De hoofdstukken 7 tot en met 9 vormen de jaarrekening. Hoofdstuk 7 geeft
de verantwoordingsstaten weer, hoofdstuk 8 de saldibalans met toelichtingen en hoofdstuk 9 de verantwoording betreffende de Wet Normering
Topinkomens (WNT).
D. Bijlagen
Tot slot zijn vier bijlagen opgenomen. Bijlage 1 bevat een overzicht van
Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO’s) en Rechtspersonen met een
Wettelijke Taak (RWT’s) waarvoor het Ministerie van Financiën beleidsmatig verantwoordelijk is. Bijlage 2 geeft een overzicht van afgerond
evaluatie- en overig onderzoek, bijlage 3 geeft informatie betreffende
externe inhuur en bijlage 4 is de lijst van afkortingen.
Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens
Het jaarverslag bevat financiële en niet-financiële gegevens, welke aan
diverse kwaliteits- en controlenormen onderhevig zijn. Deze normen
vloeien voort uit de CW 2016 en de Rbv 2018. De Auditdienst Rijk (ADR)
voert als accountant periodiek controles uit op de financiële gegevens en
stelt op basis hiervan de controleverklaring op. De AR biedt op verantwoordingsdag (derde woensdag in mei) een rapport aan de Tweede
Kamer aan omtrent resultaten van het verantwoordingsonderzoek 2017.
Hierin staan onder andere oordelen over de kwaliteit van de financiële
informatie en de beleids- en bedrijfsvoeringsinformatie in dit jaarverslag
en over de kwaliteit van de bedrijfsvoering zelf.
Groeiparagraaf
Voor de verantwoording 2017 heeft de Tweede Kamer twee focusonderwerpen benoemd: «Toetsbare beleidsplannen» en «Verplichtingen: pijler
van het budgetrecht». Deze focusonderwerpen zijn door de Tweede Kamer
aangewezen omdat een nieuw kabinet is aangetreden met nieuwe
plannen voor Nederland. Deze plannen kunnen ook nieuwe financiële
verplichtingen betekenen en mogelijk het «openbreken» van bestaande
verplichtingen. Voor het onderwerp «Toetsbare beleidsplannen» wordt in
bijlage 2 over afgerond onderzoek inzicht gegeven in hoe binnen het
Ministerie van Financiën vooraf wordt nagedacht over doeltreffendheid,
doelmatigheid en financiële consequenties van nieuw beleid en bij welke
beleidsplannen dit vooraf helder was. Betreffende het focusonderwerp
omtrent verplichtingen: in het overzicht risicoregelingen met toelichting,
in de budgettaire tabellen per artikel met toelichting en in de jaarrekening
met toelichting wordt gedegen inzicht geboden in de verplichtingenstanden.
Ten opzichte van het vorige jaarverslag zijn geen andere noemenswaardige ontwikkelingen te melden.
Overgangsrecht Comptabiliteitswet
Op grond van het overgangsrecht in artikel 10.2 van de Comptabiliteitswet
2016 blijven voor de jaarverslagen en slotwetten over 2017 de bepalingen
uit de Comptabiliteitswet 2001 en de daarop berustende bepalingen van
toepassing zoals deze golden voor de inwerkingtreding van de Comptabiliteitswet 2016 per 1 januari 2018. Om die reden moet telkens bij de
verwijzingen naar de bepalingen van de Comptabiliteitswet 2016 worden
gelezen de artikelen van de Comptabiliteitswet 2001 conform de transponeringstabel bij de Comptabiliteitswet 2016, Stb. 2017, 139. Het betreft
met name de volgende artikelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

10

Artikelen in CW 2016 en CW 2001
Art. in CW
2016

Art. in CW 2001

3.2 – 3.4

19, eerste lid; 21, eerste en tweede lid

3.5

22, eerste lid; 26, eerste lid

3.8

58, eerste lid, onderdeel a, en derde lid; 61, derde lid

3.9

58, eerste lid, onderdeel b en c

2.37

60, tweede en derde lid; 63, eerste en vierde lid

2.35

61, tweede tot en met vierde lid

2.40

64

7.12

82, eerste lid; 83, eerste lid

7.14

82, vijfde lid; 83, tweede tot en met vierde lid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

11

B. BELEIDSVERSLAG
3. BELEIDSPRIORITEITEN
3.1 Verantwoording beleidsprioriteiten
In dit beleidsverslag kijken we terug op de vijf beleidsprioriteiten uit de
beleidsagenda van de begroting 2017: de overheidsfinanciën, de
Investeringsagenda Belastingdienst, fiscale voornemens, de financiële
sector en ten slotte beheer en verkoop van financiële deelnemingen. Na
de inleiding volgen per beleidsprioriteit de belangrijkste resultaten.
Inleiding
Het Ministerie van Financiën kan over 2017 positieve cijfers noteren. De
overheidsfinanciën zijn sterk verbeterd. De Nederlandse economie
groeide flink in 2017 en net als in 2016 is er een overheidsoverschot. De
staatsschuld en rentelasten daalden fors. De economische crisis ligt achter
ons. Daarnaast hebben we in 2017 verder gewerkt aan de verbetering en
versterking van de Europese bankenunie. Mede dankzij Nederlandse inzet
zijn op Europees niveau meerdere maatregelen voorgesteld om risico’s in
de bankensector verder terug te dringen. Ook is conform onze doelstelling
een substantiële reductie van de belangen van de Nederlandse Staat in de
financiële sector gerealiseerd. Op een gestructureerde en verantwoorde
manier is in 2017 het tijdelijke Nederlandse aandeelhouderschap in
financiële instellingen verder afgebouwd.
Op fiscaal gebied is in 2017, conform de doelstelling van het kabinet, door
middel van wetswijzigingen verdere vereenvoudiging van belastingwetgeving en een evenwichtige verbetering van de koopkracht doorgevoerd.
Het Ministerie van Financiën stond in 2017 voor een grote uitdaging: de
veranderingen die nodig zijn bij de Belastingdienst, mede naar aanleiding
van het rapport van de Commissie onderzoek Belastingdienst1. Het
afgelopen jaar moest de Belastingdienst de interne bestuurbaarheid
verbeteren en een grondige vernieuwing van de primaire en ondersteunende processen in gang zetten met de Investeringsagenda. En dat,
zonder de dagelijkse continuïteit van de Belastingdienst in gevaar te laten
komen. Die continuïteit is op korte termijn veilig gesteld en in het
algemeen loopt het reguliere werk van de Belastingdienst nog steeds
goed. Zo zijn bijvoorbeeld de dienstverlening en het toezicht van de
Belastingdienst op peil gebleven in 2017. In de 19e en 20e Halfjaarsrapportage2 is over de continuïteit van de Belastingdienst dan ook gerapporteerd dat deze vooralsnog geborgd is. Maar, met de Investeringsagenda is
nog niet de voortgang geboekt die de Belastingdienst voor ogen stond.
Als gevolg van de vertrekregeling verlaten medewerkers de Belastingdienst. Daardoor kan een situatie ontstaan waarbij de gewenste procesverbeteringen nog niet zijn doorgevoerd en de oude (arbeidsintensieve)
werkwijze nog bestaat, terwijl medewerkers er niet meer zijn. Momenteel
worden de risico’s voor de continuïteit die hiermee gepaard gaan voor
latere jaren onderzocht. Daarnaast bestaat de noodzaak tot beheerste
vernieuwing van processen en systemen. Ook dient hierbij de werving
1

Deze commissie heeft in januari 2017 een rapport met aanbevelingen uitgebracht over de
besluitvormingsprocedures binnen de Belastingdienst (Kamerstukken II 2016–2017, 31 066,
nr. 330). Alle aanbevelingen zijn door het kabinet overgenomen en in 2017 is begonnen met de
uitwerking en implementatie daarvan.
2
Kamerstukken II 2016–2017, 31 066, nr. 355, respectievelijk Kamerstukken II 2017–2018, 31 066,
nr. 389.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

12

voor bedrijfskritische functies voortvarend gerealiseerd te worden. In 2017
is de topstructuur Belastingdienst ingevoerd, waarbij scheiding is
aangebracht tussen kaderstelling, uitvoering en control. Op deze manier
wordt de vernieuwing nauwlettend in de gaten gehouden, beheerst en
bijgestuurd, maar dit blijft lastig gezien de nog gebrekkige managementinformatie. De Belastingdienst werkt samen met zijn belangrijkste
stakeholders aan de beheersmaatregelen. De problematiek bij de
Belastingdienst is complex, hardnekkig en groot. De weg naar boven is
ingezet, maar is één van lange adem. De veranderingen bij de Belastingdienst zullen de komende jaren aandacht van het Ministerie van Financiën
blijven vragen.
Een onzekere ontwikkeling waar het Ministerie van Financiën mee te
maken heeft is de naderende Brexit. In de ontwerpbegroting 2017 was
nog geen rekening gehouden met de beleidsmatige en financiële
gevolgen daarvan. Toch heeft de Brexit in 2017 op meerdere beleidsterreinen invloed gehad en zijn we achter de schermen begonnen met
voorbereidingen. Zo is de Douane begonnen om zich voor te bereiden op
nieuw uit te voeren controles. Daarnaast zijn er voor het ministerie
gevolgen op het terrein van buitenlandse financiële betrekkingen,
aangezien de (financiële) relatie met het Verenigd Koninkrijk gaat
veranderen. Deze onzekere ontwikkeling vroeg in 2017 om een andere
focus en inzet van capaciteit binnen het ministerie. De Brexit blijft de
komende tijd een belangrijk thema voor het Ministerie van Financiën.
1. Houdbare overheidsfinanciën
De Nederlandse economie groeide in 2017 met 3,2%, het hoogste tempo
sinds de financiële crisis en een flinke stijging ten opzichte van 2016
(2,2%). Deze groei is te danken aan zowel de binnenlandse consumptie en
investeringen als door de export. Ook op de arbeidsmarkt zette de
verbetering door: de werkloosheid daalde in 2017 van 6,0% naar 4,1% en
het aantal werkenden nam toe met 176.000. Ook het consumentenvertrouwen steeg in 2017 verder. Als gevolg van de sterkere economische
groei kwam het overheidssaldo uit op 1,1% van het bruto binnenlands
product (bbp), een overschot dus. Dit is een stuk beter dan het tekort van
0,5% van het bbp dat bij de Miljoenennota 2017 werd voorzien. Daarmee
is 2017 het tweede jaar op rij dat het overheidssaldo een overschot laat
zien. De verbetering van de overheidsfinanciën is niet alleen zichtbaar in
het overheidssaldo, maar ook in de overheidsschuld. Als gevolg van de
sterkere economie daalde de schuld eind 2017 naar 56,7% van het bbp. Dit
is een flinke daling ten opzichte van eind 2016, toen de schuld nog 62,3%
van het bbp was. Ook in nominale termen zet de daling van de
EMU-schuld sinds 2015 door: de schuld was eind 2017 € 416 mld., terwijl
deze in 2016 nog € 434 mld. was.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

13

Ontwikkeling overheidssaldo (in % bbp)

3
1,1
0

−3

−6

−9
07

08

09

10

11

12

13

14

15

16

17

Ontwikkeling EMU-schuld (in % bbp en € mld.)

700

80

56,7

525

60

416
350

40

175

20

0

0
07

08

09

10

11

12

13

14

15

16

17

EMU-schuld in miljarden euro (linkeras)
EMU-schuld in procenten bbp (rechteras)
Europese grenswaarde uit SGP

Beleidsmatige conclusie
In 2017 hebben zowel het begrotingsoverschot als de schuld een grotere
verbetering laten zien dan was verwacht. De economische crisis ligt achter
ons. Hiermee stonden de overheidsfinanciën er bij het aantreden van
kabinet Rutte-III in 2017 goed voor.
2. Investeringsagenda Belastingdienst (artikel 1 Belastingen)
De Investeringsagenda waarmee de Belastingdienst in mei 2015 is gestart,
moet leiden tot een dienst die op termijn beter kan presteren, goedkoper
wordt en meer in control is. De Investeringsagenda onderscheidt de
volgende verandergebieden:
1. Interactie met burgers en bedrijven,
2. Informatiegestuurd toezicht en inning,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

14

3.
4.
5.

Ontwikkeling Data & Analytics,
Sturing, verantwoording en effectmeting,
Ondersteuning door informatievoorziening.

De Belastingdienst voert de verandergebieden Interactie en Informatiegestuurd toezicht uit binnen de kaders van zijn handhavingstrategie. De
overige drie verandergebieden vormen daarvoor de randvoorwaarden en
zijn ondersteunend.
Met de Investeringsagenda is de afgelopen jaren nog niet de voortgang
geboekt die de Belastingdienst voor ogen stond. Aan de Tweede Kamer is
bij brief van 27 januari 20173 bericht dat doorgaan op de huidige weg
ertoe leidt dat de structureel beoogde effecten van de Investeringsagenda
niet in het voorziene tempo gehaald worden. Daarom is in 2017 een
herijking4 van de Investeringsagenda uitgevoerd, waarbij nadrukkelijk een
andere benadering is gekozen. De Algemene Rekenkamer heeft zijn
onderzoek naar de Investeringsagenda van de Belastingdienst in oktober
2017 aan de Tweede Kamer aangeboden5 en ook die concludeerde dat een
grondige herziening noodzakelijk was. Hierin wordt de Belastingdienst
gesteund bij haar keuze om de Investeringsagenda te herijken.
Vrijgegeven budget
In totaal heeft de Belastingdienst ten behoeve van 2017 ca. € 233 mln.
ontvangen in het kader van de Investeringsagenda. Hiervan was € 91 mln.
voor de bekostiging van de vertrekregeling (apparaat, premies en
Regeling voor Vervroegde Uittreding; RVU) en € 142 mln. voor projecten
en activiteiten. Van deze middelen is in 2017 € 212 mln. uitgegeven.
Budget en uitgaven Investeringsagenda 2017 (bedragen x € 1 mln.)
Onderdeel

Budget

Uitgaven

a) Instroom nieuw personeel

38

35

b) Randvoorwaardelijke voorzieningen

53

51

c) Projecten

51

35

d) Switch (vertrekregeling)

91

91

Totaal

233

212

Beheersing Investeringsagenda
In 2017 zijn beheersmaatregelen getroffen om projectvoorstellen vooraf te
beoordelen, middelen via een business case methodiek (inclusief
impactbepaling) vrij te geven, de voortgang te bewaken en hierover te
rapporteren. De resultaten van de herijking van de Investeringsagenda zijn
op 19 september 2017 naar de Kamer gestuurd. Daarbij is gemeld dat er
een aantal waarborgen ten aanzien van de project- en programmasturing
ingevuld dienen te worden. Eén van de waarborgen is het uitvoeren van
onafhankelijke toetsing als onderdeel van de projectaanpak. Deze heeft in
2017 (en begin 2018) plaatsgevonden6.

3

Kamerstukken II 2016–2017, 31 066, nr. 331.
Kamerstukken II 2017–2018, 31 066, nr. 378.
5
Kamerstukken II 2017–2018, 31 066, nr. 381.
6
Kamerstukken II 2017–2018, 31 066, nr. 389.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

15

Toelichting realisatie beleidsprioriteiten
Toegespitst op de in de begroting 2017 benoemde beleidsprioriteiten voor
de Investeringsagenda kunnen de prestaties als volgt worden toegelicht:
Interactie met burgers en bedrijven
• Ondernemers zijn per 1 januari 2018 verplicht om aanvullingen op hun
aangifte omzetbelasting (OB) digitaal in te dienen. De implementatie is
grotendeels afgerond.
• Het signaalmodel Betalingsregeling burger maakt het proces eenvoudiger om verzoeken om een betalingsregeling gericht en snel af te
handelen. Dit gebeurt door de betaalcapaciteit en het betaal- en
uitstelgedrag in het verleden te classificeren. Het model is in 2017
voltooid en de implementatie zal in 2018 plaatsvinden.
• Er is een zogenoemd klantinteractiemodel ontwikkeld op basis van een
natuurlijke dialoog, waarmee het dienstonderdeel Toeslagen de
interactie met de burger beter kan toesnijden op de behoeftes en het
gedrag van de toeslagaanvragers. Denk bijvoorbeeld aan proactief
attenderen en ondersteunen van burgers als zij de grondslag van het
inkomen of de opvangsituatie moeten aanpassen.
• Als onderdeel van de Investeringsagenda is de online dienstverlening
via www.belastingdienst.nl verbeterd. De opzet van de website is
veranderd. De focus ligt nu via filter- en dienstverleningspagina’s op de
informatie waar de meerderheid van de bezoekers van de website naar
op zoek is. Het is nog niet mogelijk om via de website gericht vragen te
stellen aan informanten of vanuit het persoonlijk domein verdiepingsinformatie via de website op te halen.
Informatiegestuurd toezicht en inning
• Het risicomodel inkomensheffing (IH) niet-winst en IH winst ondersteunt het selectieproces en classificeert de IH-aangiften op basis van
risico en potentiële correctiewaarde. Het model is werkzaam voor de
belastingjaren 2015 en 2016 en de doorontwikkeling voor het belastingjaar 2017 loopt.
• Het risicomodel OB-negatief ondersteunt het selectieproces en
classificeert de OB-aangiften op basis van het risico en potentiële
correctiewaarde. Voor dit risicomodel is een meetmethodiek ontwikkeld en gevalideerd om vast te stellen of de meeropbrengst significant
verbetert ten opzichte van het bestaande risicomodel. Er komt ook nog
informatievoorziening voor dagelijkse sturing en regie.
• Het signaalmodel btw-carrouselfraude is in gebruik genomen. Het
model maakt een vroegtijdige detectie en een pro-actieve aanpak
(intrekking btw-nummer) van missing traders mogelijk. Een missing
trader is een ondernemer in een keten van ondernemers, die wel btw
in rekening brengt, maar deze niet afdraagt.
• De ontsluiting van notarisgegevens ten behoeve van diverse fiscale
processen heeft vertraging opgelopen.
• Het signaalmodel Dynamisch Monitoren is uitgebreid voor actieve
vorderingen en geïmplementeerd bij het Landelijk Incasso Centrum.
De implementatie bij het dienstonderdeel MKB is gestart en loopt door
in 2018.
• Data & Analytics is randvoorwaardelijk en ondersteunend aan de
verandergebieden Interactie en Informatiegestuurd toezicht en inning.
Sturing, verantwoording en effectmeting
• Vanaf april 2017 is de Investeringsagenda onderdeel van de reguliere
viermaandelijkse rapportage. De verantwoordelijke directeuren
rapporteren over zowel de primaire processen en bedrijfsvoering als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

16

•

•

over de voortgang op de Investeringsagenda. Het is hiermee ook een
prominent onderwerp geworden van de viermaandelijkse gesprekken
tussen de directeur-generaal Belastingdienst en de verantwoordelijk
directeur.
Om het zicht op de planning, afhankelijkheden en risico’s te vergroten
zijn per project onder meer impactbepalingen, business cases en
implementatieplannen ontwikkeld. Ook moeten planning, afhankelijkheden en risicomanagement op verschillende niveaus worden belegd.
In lijn met de topstructuur zal dit met name op ketenniveau zijn.
Het prototype van de budgetmodule, voor de bekostiging van de
Belastingdienst, is in 2017 ontwikkeld. Deze versie is nog niet klaar om
te gebruiken in de planningsfase van de begrotingscyclus.

Ondersteuning door informatievoorziening
• De doelstellingen van het Programma Rationalisatie zijn in 2017 deels
gehaald. Het ging om het aantal applicaties met een lage technische
waarde terug te dringen en zogenoemde «end of life» systeemontwikkelomgevingen te saneren. De sanering van verouderde infrastructuursystemen ligt achter op de planning, onder meer vanwege de
complexiteit. De beweging om de verhouding tussen de kosten van
beheer en onderhoud ICT versus nieuwbouw ICT te verbeteren (van
85–15% richting de meer marktconforme verhouding van 70–30%) is
nog niet gehaald. De verhouding tussen bestede IV-gelden aan
continuïteit ten opzichte van besteding aan vernieuwing, bedroeg eind
2017 88–12%.
Beleidsmatige conclusie
Met de Investeringsagenda is in 2017 nog niet de voortgang geboekt die
de Belastingdienst voor ogen stond. In de brief die in september 2017 aan
de Tweede Kamer is aangeboden over de herijking staat beschreven dat
de Investeringsagenda een grotere slaagkans heeft met een meer
gerichte, volgtijdelijke aanpak. Om valide redenen is in 2017 de besluitvorming over de voorstellen die vanuit de herijking Investeringsagenda
volgen nog niet afgerond. Er zal later dan beoogd worden gestart met de
betreffende projecten. In het rapport «Second opinion op de herijking van
de Investeringsagenda», wordt gesteld dat er een grote kans bestaat dat
de met de Investeringsagenda beoogde doelen, waaronder de batenrealisatie, niet op tijd zullen worden gerealiseerd.
3. Fiscale voornemens (artikel 1 Belastingen)
Het kabinet is in 2017 doorgegaan met de doelstelling om de belastingwetgeving begrijpelijker en beter uitvoerbaar te maken en belastingontwijking tegen te gaan. Gelet op de demissionaire status van het
voorgaande kabinet, is ervoor gekozen het Belastingplanpakket 2018
beleidsarm vorm te geven. Daar waar maatregelen nodig waren, zijn deze
in lijn met de doelstellingen van het kabinet vormgegeven. Naast de
wetsvoorstellen die deel uitmaken van het Belastingplanpakket 2018 zijn
in 2017 onder meer het wetsvoorstel btw-behandeling vouchers en het
wetsvoorstel aanvullende regels uitwisseling landenrapporten ingediend.
Nadat het huidige kabinet op 10 oktober 2017 het regeerakkoord
«Vertrouwen in de toekomst» presenteerde is nog een nota van wijziging
op het Belastingplan 2018 ingediend met daarin een deel van de maatregelen uit het regeerakkoord en is het wetsvoorstel Wijziging van de Wet
inkomstenbelasting 2001 tot het geleidelijk uitfaseren van de aftrek
wegens geen of geringe eigenwoningschuld (Wet Hillen) ingediend. Tot
slot is in het kader van vereenvoudiging onder meer de
btw-landbouwregeling per 1 januari 2018 afgeschaft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

17

De internationale fiscale agenda heeft in 2017 net als in voorgaande jaren
voornamelijk in het teken gestaan van werkzaamheden in het kader van
samenwerking binnen de Europese Unie (EU) en de Organisatie voor
Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). Een belangrijk
thema in internationaal verband was de aanpak van belastingontwijking
en -ontduiking. Voorts heeft het kabinet bij de heronderhandeling van
belastingverdragen met 23 ontwikkelingslanden ingezet op invoering van
antimisbruikbepalingen. Met een groot aantal landen is in 2017 een nieuw
verdrag (of een wijzigingsprotocol) uitonderhandeld of is dit proces nog
gaande. Aan een kleiner aantal landen is voorgesteld om het multilaterale
instrument (MLI) van toepassing te laten zijn op het verdrag. Ook heeft de
implementatie van een Europese richtlijn tegen belastingontwijking, de
«Anti Tax Avoidance Directive» (ATAD1), in 2017 verder vorm gekregen. In
de zomer van 2017 heeft een openbare internetconsultatie van het
conceptwetsvoorstel voor de implementatie van ATAD1 plaatsgevonden.
Vervolgens is in de tweede helft van 2017 het conceptwetsvoorstel nader
uitgewerkt naar aanleiding van de reacties uit de internetconsultatie en
naar aanleiding van het regeerakkoord. In 2018 zal het wetsvoorstel naar
de Kamer worden verzonden.
Beleidsmatige conclusie
De fiscale voornemens in de beleidsagenda voor 2017 zijn grotendeels
gerealiseerd. In het Belastingplanpakket 2018 is het afgelopen jaar
aandacht besteed aan het tegengaan van belastingontwijking en in 2017
zijn wetswijzigingen doorgevoerd om fiscale wetgeving te vereenvoudigen en de koopkracht evenwichtig te verbeteren.
4. Een open, diverse en innovatieve financiële sector (artikel 2
Financiële markten)
Een robuuste financiële sector met weerbare en stabiele banken blijft van
groot belang voor het publieke vertrouwen in deze sector. De Europese
bankenunie levert daaraan een belangrijke bijdrage. In 2017 is verder
gewerkt aan de verbetering en versterking van de bankenunie aan de
hand van een zogenoemde routekaart.
Een belangrijk resultaat van de uitwerking van de routekaart zijn de eind
2017 door de Europese Commissie gepresenteerde voorstellen om de
risico’s in de bankensector verder terug te dringen. De voorstellen zijn
vooral gericht op het verhogen van de buffers die banken dienen aan te
houden, zowel in kwantiteit als in kwaliteit. De maatregelen worden
geïmplementeerd door bestaande Europese richtlijnen te amenderen.
In 2017 is ook het actieplan kapitaalmarktunie verder uitgewerkt.
Halverwege 2017 heeft de Europese Commissie de zogeheten mid-term
review van het actieplan gepresenteerd. Inmiddels zijn twintig van de 33
acties afgerond en negen nieuwe prioritaire acties voorgesteld om aan de
agenda van de kapitaalmarktunie toe te voegen7.
Naast de Nederlandse inzet op Europees niveau, waren er in 2017 ook
verbeteringen in de financiële sector in Nederland, vooral in het toetredingsproces van nieuwe bedrijven tot de financiële sector. De initiatieven
zijn er voornamelijk op gericht om zogeheten FinTech-bedrijven – een
verzamelbegrip voor vernieuwende en vaak jonge ondernemingen –
makkelijker toegang te geven tot de Nederlandse financiële sector en
daarmee het bankenlandschap te verbreden. De Nederlandsche Bank
7

Kamerbrief «Kabinetsreactie mid-term review actieplan kapitaalmarktunie», 30-06-2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

18

(DNB) en de Autoriteit Financiële Markten (AFM) hebben in 2017 een
aantal initiatieven ontplooid voor deze nieuwe innovatieve toetreders. Een
voorbeeld is het AFM-DNB-programma Maatwerk voor Innovatie
waarmee de toezichthouders beter kunnen inspelen op nieuwe bedrijfsmodellen en differentiëren in type vergunning.
Beleidsmatige conclusie
Door de Europese bankenunie te versterken en maatregelen te identificeren om risico’s te minimaliseren heeft de Europese financiële sector, en
daarmee de Nederlandse, aan stabiliteit gewonnen. Ook is in eigen land in
2017 ingespeeld op de wens om jonge, vaak innovatieve bedrijven toe te
laten treden tot de financiële sector. Hiermee zijn de (doorlopende)
doelstellingen bereikt, ook al is het vaak een meerjarig proces voordat het
beoogde eindresultaat kan worden behaald.
5. Financieel beheer en verkoop van de financiële deelnemingen
(artikel 3 Financieringsactiviteiten publiek-private sector)
Op het terrein van financiële deelnemingen heeft het Ministerie van
Financiën in 2017 flinke voortgang geboekt door zowel certificaten ABN
AMRO als de resterende aandelen a.s.r. te verkopen. Na de beursgang van
ABN AMRO in 2015 en een vervolgplaatsing in 2016 heeft de Staat op
28 juni 2017 en 15 september 2017 opnieuw een deel van zijn belang in
ABN AMRO verkocht. Als gevolg van deze transacties is het belang van de
Staat in ABN AMRO afgenomen naar circa 56%.
Op 10 juni 2016 vond de beursgang van a.s.r. plaats. Circa 36,3% van de
aandelen is toen verkocht. Op 13 januari 2017, 5 april 2017, 13 juni 2017 en
14 september 2017 hebben vervolgplaatsingen van aandelen a.s.r.
plaatsgevonden. Met de vervolgplaatsing van 14 september 2017 is het
laatste deel van de aandelen in a.s.r. verkocht, waarmee de privatisering
van a.s.r. is voltooid. De totale opbrengst van de verkoop van a.s.r. is
€ 3,77 mld.
Op 1 juli 2016 is per brief8 aan de Kamer gemeld dat het te vroeg is om
een besluit over de toekomst van de Volksbank (voormalig SNS Bank N.V.)
te nemen. Voordat een besluit wordt genomen is het van belang dat de
onderneming een sterke positie in het Nederlandse bankenlandschap
verwerft. Zodra de Volksbank gereed is voor een eventuele verkoop zullen
de relevante opties voor toekomstige eigendomsstructuren verder worden
uitgewerkt. Jaarlijks wordt de voortgang aan de Kamer en de Europese
Commissie gerapporteerd. De Tweede Kamer is op 14 september 2017 per
brief9 over de voortgang geïnformeerd.
Beleidsmatige conclusie
Met de vervolgplaatsing van certificaten ABN AMRO en de voltooiing van
de verkoop van a.s.r., heeft de Minister van Financiën invulling gegeven
aan de doelstelling van een substantiële reductie van de belangen van de
Nederlandse Staat in de financiële sector. Dit is op een afgewogen en
zakelijk verantwoorde manier gerealiseerd.

8
9

Kamerstukken II 2015–2016, 33 532, nr. 61.
Kamerstukken II 2016–2017, 33 532, nr. 76.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

19

3.2 Samenvatting Nationale Schuld
De Nationale Schuld bedroeg aan het eind van 2017 € 346 mld. Dit is € 24
mld. lager dan was geraamd in de begroting. De belangrijkste oorzaak is
het sterk verbeterde kassaldo, vooral als gevolg van meevallers bij de
belastinginkomsten.
Kerncijfers ontwerpbegroting en realisaties 2017 (bedragen x € 1 mld.)

EMU-schuld

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

416

440

– 24

Staatsschuld

346

370

– 24

Schuldverhouding met ABN AMRO

– 0,8

– 0,8

0

Interne schuldverhouding

– 8,0

– 8,6

0,6

Rentelasten vaste en vlottende schuld (art. 11)

6,6

6,5

0,1

Rentelasten interne schuldverhouding (art. 12)

– 0,1

– 0,1

0,0

6,5

6,4

0,1

Rentelasten derivaten

– 1,2

– 1,5

0,3

Voortijdige beëindiging derivaten

– 1,5

0

– 1,5

Voortijdige beëindiging schuld

0,1

0

0,1

Rentelasten relevant voor het EMU-saldo

Totaal rentelasten art. 11 en 12

Niet relevant voor het EMU-saldo

De voor het EMU-saldo relevante rentelasten voor de financiering van de
staatsschuld zijn uitgekomen op € 6,5 mld. Het betreft het saldo van de
rentelasten en -baten op de vaste en de vlottende schuld (artikel 11
Financiering staatsschuld) en de interne schuldverhouding (artikel 12
Kasbeheer). Dit is € 0,1 mld. hoger dan in de begroting 2017 werd
geraamd. Een belangrijke oorzaak hiervoor is dat de Staat op de uitgegeven leningen hogere rentetarieven heeft betaald dan de tarieven
waarmee in de begroting rekening werd gehouden. Daarnaast was de
korte rente voor de geldmarktfinanciering minder negatief dan geraamd
en was de omvang van de geldmarkt kleiner waardoor minder rente is
ontvangen op de kortlopende leningen.
De Nederlandse Staat heeft eind 2017 nog een vordering op ABN AMRO
van € 0,8 mld. De rente die op deze vordering van ABN AMRO is
ontvangen is meegeteld in de rentelasten van artikel 11 en bedraagt € 34
mln.
In 2015 is begonnen met het voortijdig beëindigen van langlopende
receiverswaps. In 2016 en 2017 is hiermee verder gegaan. Deze
voortijdige beëindigingen hebben plaatsgevonden om de gemiddelde
looptijd van de schuldportefeuille te verhogen, hetgeen in lijn is met het
renterisicokader 2016–201910.
Op receiverswaps die de Staat in het verleden heeft afgesloten ontvangt
de Staat een vaste rente en betaalt een variabele rente. Doordat rentes
sterk gedaald zijn, hadden de receiverswaps in 2017 een relatief hoge
10

Kamerstukken II 2014–2015, 31 935, nr. 20 en Kamerstukken II 2015–2016, 31 935, nr. 25.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

20

marktwaarde. Bij de beëindiging van een langlopende receiverswap
ontvangt de Staat de marktwaarde die de swap op dat moment heeft.
Deze marktwaarde bestaat uit het saldo van de contant gemaakte waarde
van alle toekomstige renteontvangsten en -betalingen. Dit bedrag wordt
nu in één keer ontvangen. Dit heeft in 2017 geleid tot eenmalige,
staatsschuldverlagende ontvangsten van in totaal € 1,5 mld. De
verwachte toekomstige rentebaten zullen als gevolg hiervan lager zijn. Dit
effect is ook al te zien in 2017: de rentebaten op derivaten zijn met € 0,3
mld. gedaald.
De € 0,1 mld. uitgaven op de post «voortijdige beëindiging schuld» zijn
het gevolg van de kosten die zijn gemaakt voor het vervroegd aflossen
van leningen. Bij de vervroegde aflossing wordt de marktwaarde betaald.
Er is voor een bedrag van € 4,4 mld. aan leningen vervroegd afgelost. Dit
betreft voor € 3,9 mld. leningen die anders in 2018 afgelost zouden
moeten worden. De resterende € 0,5 mld. betreft leningen die binnen
2017 op een eerdere datum zijn afgelost dan de oorspronkelijke aflosdatum. Het vervroegd inkopen is een manier om de aflossingen beter over
de tijd te spreiden, wat gunstig is voor het financieringsbeleid en het cash
management.
De Staat heeft een schuldverhouding met de publieke instellingen die
deelnemen aan het schatkistbankieren. De volgende groepen doen mee
aan schatkistbankieren: ministeries, de sociale fondsen, agentschappen,
RWT’s, decentrale overheden en een aantal derden. Deelnemers hebben
vorderingen (bij rekening-couranttegoeden en deposito’s) en schulden bij
de Staat (bij leningen en roodstand op de rekening-courant). Het saldo
van de vorderingen en schulden wordt de interne schuldverhouding
genoemd. De interne schuldverhouding is ultimo 2017 € 8,0 mld. negatief.
Dit houdt in dat de deelnemers aan het schatkistbankieren per saldo een
schuld hebben bij de Staat. In 2017 is de interne schuldverhouding met
€ 4,4 mld. afgenomen, met name veroorzaakt door een afname van de
roodstand op de rekeningen-courant van de sociale fondsen.
Opbouw en dekking financieringsbehoefte
De financieringsbehoefte in 2017 bedroeg € 63,8 mld. en bestond
voornamelijk uit het herfinancieren van leningen die werden afgelost.
Deze aflossingen bestaan uit de obligaties die gedurende het jaar aflopen,
uit vervroegde aflossingen en uit de omvang van de geldmarkt eind 2016.
Leningen op de geldmarkt lopen per definitie korter dan een jaar en
worden dus allemaal afgelost in het volgende jaar. Het kassaldo van het
Rijk was positief en droeg voor € 17,7 mld. bij aan de verlaging van de
financieringsbehoefte.
In onderstaande tabel is te zien dat de financieringsbehoefte is gedekt met
de uitgifte van nieuwe langlopende leningen op de kapitaalmarkt en
nieuwe kortlopende leningen op de geldmarkt. Daarnaast is een deel van
de financieringsbehoefte gedekt doordat het onderpand in contanten eind
2017 € 13,0 mld. bedroeg. Het betreft kasgeld dat banken bij de Staat
plaatsen wanneer swapcontracten een positieve marktwaarde hebben
voor de Staat. Hiermee wordt het kredietrisico, het risico dat de tegenpartij niet meer aan zijn verplichtingen kan voldoen, ondervangen.
Onderpand in contanten is daarmee een vorm van financiering voor de
Staat. De omvang van het onderpand is afhankelijk van de marktwaarde
van de swapcontracten. Het onderpand in contanten is in 2017 met € 2,8
mld. afgenomen, met name door de afname van de omvang van de
swapportefeuille.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

21

De post «Mutatie overige banksaldi» van € 1,4 mld. betreft de mutatie van
het saldo dat uitstaat op de schatkistrekeningen van het Rijk.
Opbouw en dekking van de financieringsbehoefte van het Rijk in 2017, inclusief de
geldmarkt (bedragen x € 1 mld.)1
Realisatie
Financieringsbehoefte:
Aflossingen kapitaalmarkt

43,4

Geldmarkt ultimo 2016

22,3

Onderpand in contanten ultimo 2016

15,8

Kasoverschot Rijk 2017
Totaal

– 17,7
63,8

Dekking door:
Kapitaalmarktuitgifte

33,9

Geldmarkt ultimo 2017

18,3

Onderpand in contanten ultimo 2017

13,0

Mutatie overige banksaldi

– 1,4

Totaal

63,8

1
In tegenstelling tot de overige tabellen van de Nationale Schuld worden de cijfers in de tabel
«Opbouw en dekking financieringsbehoefte» op kasbasis weergegeven in plaats van op transactiebasis.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

22

3.3 Realisatie beleidsdoorlichtingen
Realisatie beleidsdoorlichtingen
Artikel

Naam artikel

2011

1

Belastingen

X link

2012

2013

2014

2015

2016

X link

Belastingen/Toeslagen

Nee
X link

Belastingen/Toezicht en opsporing en massale
processen
2

Financiële markten

3

Financieringsactiviteiten publiek-private sector

4

Internationale financiële betrekkingen

5

Exportkredietverzekeringen, -garanties en
investeringsverzekeringen
Btw-compensatiefonds

7

Beheer materiële activa

11

Financiering staatsschuld

12

Kasbeheer

n.v.t.

Begrotingsbeleid

Geheel
artikel?
Ja

Belastingen/Dienstverlening

6

2017

X
X

X link

Nee
X link

Nee

X link

Ja

X link

Ja

X link

Ja

X link

Ja

X link
X

Ja
X link

X

X link

Ja
Ja

X link

Ja
X

Voor het meest recente overzicht van de programmering van beleidsdoorlichtingen, klik op deze link http://www.rijksbegroting.nl/2018/
voorbereiding/begroting,kst236998_8.html
Voor de realisatie van andere onderzoeken, zie bijlage 2 «Afgerond
evaluatie- en overig onderzoek».
Artikel 1 Belastingen/Toezicht en opsporing en massale processen
De beleidsdoorlichting richt zich op de doeltreffendheid en doelmatigheid
van toezicht en opsporing en massale processen in de periode 2010–2016.
De conclusie van het onderzoek is dat het niet goed mogelijk is uitspraken
te doen over de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid om de
algemene beleidsdoelstelling compliance te realiseren. Daarmee is niet
gezegd dat de Belastingdienst niet doeltreffend en doelmatig zou zijn,
enkel dat er geen harde uitspraken kunnen worden gedaan over de mate
van doeltreffendheid en doelmatigheid; er is immers geen mogelijkheid
tot voormeting of het instellen van een controlegroep op het niveau van
de Belastingdienst als geheel. De onderzoekers constateren dat de
doelstelling van compliance onvoldoende is geconcretiseerd. Om die
reden bevelen de onderzoekers aan dat er (tactische en operationele)
tussendoelen worden geformuleerd op het niveau van segmenten of
activiteiten en dat de huidige set van prestatie-indicatoren in de begroting
daarop wordt aangevuld.
Artikel 2 Financiële markten
Een algemene conclusie in de beleidsdoorlichting is dat het gevoerde
beleid in samenhang heeft bijgedragen aan de doelstelling van artikel 2. In
een algemeen geformuleerd beleidsartikel als artikel 2 worden veel
verschillende publieke belangen nagestreefd, zoals het bevorderen van
vertrouwen in en de integriteit van de financiële sector, het waarborgen
van de stabiliteit van het financieel stelsel als geheel en het beschermen
van klanten tegen ontoelaatbaar gedrag van financiële instellingen. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

23

samenhang in het gevoerde beleid is goed zichtbaar onder de operationele doelstelling van het bevorderen van het goed functioneren van het
financieel stelsel. Na de crisis zijn veel maatregelen genomen om de
financiële sector weer gezond te maken. De sector is grondig hervormd en
de resultaten hiervan zijn zichtbaar. Zo zijn de kapitaalbuffers versterkt en
verbeterd, zijn er afspraken over bail-in gemaakt en is toezicht op het
productontwikkelingsproces geïntroduceerd. Deze en andere verbeteringen zijn het gevolg van strengere regels en eisen die de wetgever en de
toezichthouders hebben gesteld, maar komen deels ook door initiatieven
die de sector zelf heeft genomen, zoals invoering van het tuchtrecht in de
bankensector. De belangrijkste verbetersuggesties die in het rapport
worden gedaan, zien op het verbeteren van de evalueerbaarheid van het
beleid. Daartoe wordt aanbevolen om structureel de ex ante onderbouwing van het beleid te versterken door, waar mogelijk, bij de introductie van nieuwe beleidsinstrumenten, kwantitatief of kwalitatief
meetbare doelen te definiëren op basis waarvan in toekomstige evaluaties
met meer precisie uitspraken kunnen worden gedaan over de doeltreffendheid en doelmatigheid.
Artikel 7 Beheer materiële activa
Uit de beleidsdoorlichting is af te leiden dat het aannemelijk is dat
Domeinen Roerende Zaken (DRZ) op een doeltreffende en doelmatige
manier invulling geeft aan haar taken, waarmee invulling wordt gegeven
aan de algemene doelstelling van artikel 7 «een optimaal financieel
resultaat bij het beheren en afstoten van materiële activa van/voor het Rijk
ten behoeve van de realisatie van rijksdoelstellingen». De onderzoekers
bevelen aan om de bekendheid en rol van DRZ te versterken. Dit kan
bijvoorbeeld door nieuwe activiteiten te ontplooien (bijvoorbeeld op het
gebied van circulaire economie), zolang deze binnen de missie van DRZ
vallen en bijdragen aan de doelmatigheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

24

3.4 Overzicht risicoregelingen
Overzicht verstrekte garanties (bedragen x € 1.000)
Nr. Artikel

Omschrijving

Uitstaande
garanties
2016

Verleend
2017

Vervallen
2017

1

Belastingen

2

Uitstaande
Garantiegaranties plafond 2017
2017

Totaal
plafond

Totaalstand
risicovoorziening

Garantie
procesrisico’s

235

243

241

237

Financiële
markten

Terrorismeschades (NHT)

400

–

–

50.000

–

–

3

Financiële
markten

WAKO
(kernongevallen)

50.000

–

50.000

–

9.768.901

–

4

Financiële
markten

Garantie
Stichting
Waarborgfonds
Motorverkeer

–

9.768.901

–

9.768.901

–

146

29

–

175

–

175

–

2.500

–

–

2.500

–

2.500

–

2.500

–

–

2.500

–

2.500

–

5

Financiële
markten

NBM

6

Financiële
markten

Waarborgfonds
motorverkeer

7

Financiële
markten

Single
Resolution
Fund

4.163.500

–

–

4.163.500

–

4.163.500

–

8

Financiële
markten

DGS
BES-eilanden

–

135.000

–

135.000

–

135.000

1.000

9

Financierings- DNB
activiteiten
winstafdracht
publiekprivate sector

5.700.000

–

–

5.700.000

–

5.700.000

–

10

Financierings- Garantie
activiteiten
Propertize
publiekprivate sector

–

–

–

–

–

–

–

11

Financieringsactiviteiten
publiekprivate sector

398.504

–

59.200

339.304

–

339.304

35.200

Financierings- FMO
activiteiten
publiekprivate sector

5.779.000

–

286.000

5.493.000

–

n.v.t.

–

Internationale
financiële
betrekkingen

EFSF
34.154.159

–

–

34.154.159

–

34.154.159

–

Internationale
financiële
betrekkingen

EFSM
2.820.000

–

–

2.820.000

–

2.820.000

–

Internationale
financiële
betrekkingen

ESM
35.445.400

–

–

35.445.400

–

35.445.400

–

Internationale
financiële
betrekkingen

EIB-kredietverlening in
ACP en OCT

49.110

337

–

49.447

–

49.447

–

12

13

14

15

16

Garantie en
vrijwaring
inzake
verkoop en
financiering
van staatsdeelnemingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

25

Nr. Artikel

Omschrijving

17

Internationale
financiële
betrekkingen

Kredieten
EU-betalingsbalanssteun

Internationale
financiële
betrekkingen

MIGA

Internationale
financiële
betrekkingen

Wereldbank

Internationale
financiële
betrekkingen

EBRD

Internationale
financiële
betrekkingen

EIB

Internationale
financiële
betrekkingen

DNB – IMF

Internationale
financiële
betrekkingen

AIIB

18

19

20

21

22

23

24

Exportkrediet- Regeling
verzekeringen, Investerings-garanties en verzekeringen
investeringsverzekeringen

25

Exportkrediet- MIGA –
verzekeringen, herverze-garanties en kering
investeringsverzekeringen

26

Uitstaande
garanties
2016

Verleend
2017

Vervallen
2017

Uitstaande
Garantiegaranties plafond 2017
2017

Totaal
plafond

Totaalstand
risicovoorziening

2.350.000

–

–

2.350.000

–

2.350.000

–

31.784

–

3.848

27.936

–

27.936

–

4.922.827

–

596.136

4.326.691

–

4.326.691

–

589.100

–

–

589.100

–

589.100

–

9.895.547

–

–

9.895.547

–

9.895.547

–

31.198.068

13.610.000

2.158.988

42.649.080

–

42.649.080

–

782.658

–

94.757

687.901

–

687.901

–

154.657

385

60.794

94.247

453.780

–

–

–

–

–

–

150.000

–

–

Exportkrediet- Exportkredietverzekeringen, verzekering
-garanties en
investeringsverzekeringen

15.758.816

5.160.562

4.199.824

16.719.554

10.000.000

–

389.726

Totaal

164.017.412

18.906.556

7.459.788

175.464.179

10.604.180

153.157.141

425.926

Uitgaven Ontvangsten
2017
2017

Saldo 2017

Totaalstand
mutatie
volume
risicovoorziening 2016
en 2017

Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties (bedragen x € 1.000)
Nr. Artikel

Omschrijving

Uitgaven Ontvangsten
2016
2016

Saldo 2016

1

Belastingen

Garantie
procesrisico’s

216

–

– 216

156

–

– 156

–

2

Financiële
markten

Terrorismeschades (NHT)

–

900

900

–

875

875

–

3

Financiële
markten

WAKO
(kernongevallen)

–

609

609

–

611

611

–

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

26

Nr. Artikel

Omschrijving

4

Financiële
markten

Garantie
Stichting
Waarborgfonds
Motorverkeer

5

Financiële
markten

NBM

Financiële
markten

6

7

Financiële
markten

Uitgaven Ontvangsten
2016
2016

Saldo 2016

Uitgaven Ontvangsten
2017
2017

Saldo 2017

Totaalstand
mutatie
volume
risicovoorziening 2016
en 2017

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

Waarborgfonds
motorverkeer

–

–

–

–

–

–

–

Single
Resolution
Fund

–

–

–

–

–

–

–

8

Financiële
markten

DGS
BES-eilanden

–

–

–

–

–

–

1.000

9

Financierings- DNB
activiteiten
winstafdracht
publiekprivate sector

–

–

–

–

–

–

–

Financierings- Garantie
activiteiten
Propertize
publiekprivate sector

–

7.800

7.800

–

4.053

4.053

–

–

5.715

5.715

–

5.281

5.281

9.600

10

11

Financieringsactiviteiten
publiekprivate sector

Garantie en
vrijwaring
inzake
verkoop en
financiering
van staatsdeelnemingen

12

Financierings- FMO
activiteiten
publiekprivate sector

–

–

–

–

–

–

–

13

Internationale
financiële
betrekkingen

EFSF
–

–

–

–

–

–

–

14

Internationale
financiële
betrekkingen

EFSM
–

–

–

–

–

–

–

15

Internationale
financiële
betrekkingen

ESM
–

–

–

–

–

–

–

16

Internationale
financiële
betrekkingen

EIB-kredietverlening in
ACP en OCT

–

–

–

–

–

–

–

17

Internationale
financiële
betrekkingen

Kredieten
EU-betalingsbalanssteun

–

–

–

–

–

–

–

18

Internationale
financiële
betrekkingen

MIGA
–

–

–

–

–

–

–

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

27

Nr. Artikel

Omschrijving

19

Internationale
financiële
betrekkingen

Wereldbank

20

Internationale
financiële
betrekkingen

EBRD

21

Internationale
financiële
betrekkingen

EIB

22

Internationale
financiële
betrekkingen

DNB – IMF

23

Internationale
financiële
betrekkingen

AIIB

24

Exportkrediet- Regeling
verzekeringen, Investerings-garanties en verzekeringen
investeringsverzekeringen

25

Exportkrediet- MIGA –
verzekeringen, herverze-garanties en kering
investeringsverzekeringen

26

Exportkrediet- Exportkredietverzekeringen, verzekering
-garanties en
investeringsverzekeringen
Totaal

Uitgaven Ontvangsten
2016
2016

Saldo 2016

Uitgaven Ontvangsten
2017
2017

Saldo 2017

Totaalstand
mutatie
volume
risicovoorziening 2016
en 2017

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

700

700

–

554

554

–

–

–

–

–

–

–

–

13.897

329.558

315.662

37.865

237.232

199.367

181.872

14.113

345.282

331.170

38.021

247.731

210.585

192.472

Toelichting per risicoregeling
Garantieregelingen groter dan € 5 mln. worden toegelicht. Garantieregelingen onder de algemene faciliteit voor het schatkistbankieren worden
niet opgenomen in het overzicht risicoregelingen.
2. Terrorismeschades (NHT)
De Nederlandse Herverzekeringsmaatschappij voor Terrorismeschaden
(NHT) is in 2003 opgericht, nadat herverzekeraars en verzekeraars
terrorismerisico’s niet meer wilden (her)verzekeren. Binnen de NHT
leveren verzekeraars, herverzekeraars en de Staat gezamenlijk een
dekkingscapaciteit van € 1 mld. per jaar. De Staat heeft een garantie
afgegeven voor de laatste € 50 mln. van deze dekkingscapaciteit.
3. WAKO (Wet Aansprakelijkheid Kernongevallen)
De WAKO regelt de aansprakelijkheid van exploitanten van nucleaire
installaties voor kernongevallen. De exploitant is verantwoordelijk voor
schade bij kernongevallen. De exploitant is verplicht deze aansprakelijkheid te verzekeren tot een maximumbedrag van € 1,2 mld. Voor de
staatsgarantie betaalt de exploitant jaarlijks een vergoeding aan de
Nederlandse Staat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

28

Het doel van deze risicoregeling is tweeledig: enerzijds schadeloosstelling
van slachtoffers indien zich een ernstig kernongeval in Nederland
voordoet en anderzijds het internaliseren van kosten die met het gebruik
van kernenergie samenhangen. De Staat staat voor 5 installaties garant
voor een maximaal bedrag van € 1,5 mld. per ongeval en voor de
kerncentrale Borssele voor maximaal € 2,3 mld. per ongeval. Het
totaalrisico voor deze installaties bedraagt € 9,8 mld.
7. Single Resolution Fund (SRF)
De tweede pijler onder de bankenunie betreft het gemeenschappelijk
afwikkelingsmechanisme voor banken (Single Resolution Mechanism of
SRM). In dat kader is een afwikkelingsfonds (Single Resolution Fund of
SRF) opgericht. Gedurende de overgangsperiode (2016–2023) zal het SRF
worden opgebouwd tot minimaal 1% van de gedekte deposito’s van alle
banken(groepen) in de bankenunie. Op dit moment is de minimale
omvang van het SRF bepaald op € 55 mld., waarvan Nederlandse banken
€ 4,16 mld. zullen bijdragen.
Tijdens de Ecofin-raad (Economic and Financial Affairs Council) van
18 december 2013 is afgesproken dat voor de periode tot en met 2023,
wanneer het SRF nog niet gevuld is, voorzien zal worden in een systeem
waarbij in laatste instantie een beroep kan worden gedaan op brugfinanciering. Deze brugfinanciering bestaat uit garanties (of kredietlijnen) van
de lidstaten aan de Single Resolution Board (SRB) voor een bedrag van
maximaal de hoogte van het aandeel van die lidstaat in het fonds (voor
Nederland € 4,16 mld.). Er kan alleen in laatste instantie een beroep
worden gedaan op deze garantie als een Nederlandse bank(engroep) in
afwikkeling wordt geplaatst.
Brugfinanciering is noodzakelijk aangezien zich situaties kunnen voordoen
waarbij de aanwezige middelen in het SRF ontoereikend zijn om de kosten
voortkomend uit een afwikkelingscasus mee te financieren en vervolgens
niet (voldoende) ex-postbijdragen bij banken in de betreffende lidstaat
kunnen worden geïnd. Voor de geloofwaardigheid is het van cruciaal
belang dat het SRF effectief en voldoende gefinancierd is.
8. DGS BES-eilanden
Het Depositogarantiestelsel (DGS) voor Bonaire, St. Eustatius en Saba
(BES-eilanden, Caribisch Nederland) is ingesteld om de depositohouders
op de betreffende eilanden te beschermen en de stabiliteit van het
financiële stelsel te vergroten. In de Wet financiële markten BES is
bepaald dat de aan het DGS deelnemende kredietinstellingen de kosten
van het DGS dragen. Gezien de situatie van de kredietinstellingen op de
BES-eilanden is gekozen voor een model waarbij de sector ex post indien
mogelijk het DGS financiert maar de Staat de uitkering zo nodig voorfinanciert. De onmiddellijke uitkering uit het DGS komt dan ten laste van de
schatkist om vervolgens, in door DNB vast te stellen termijnen, door de
sector te worden terugbetaald. In 2017 heeft geen uitkering onder deze
risicoregeling plaatsgevonden. Het Rijk heeft de jaarlijkse premie van € 1
mln. afgestort in een begrotingsreserve bij het Ministerie van Financiën.
9. DNB winstafdracht
Doel en werking garantieregeling
Het Ministerie van Financiën heeft in 2013 een garantie afgegeven om
risico’s op de balans van DNB af te dekken die voortvloeien uit de
steunmaatregelen aan de crisislanden. DNB is door deze steunmaatre-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

29

gelen tijdelijk blootgesteld aan grotere risico’s op haar balans. DNB
betaalt geen premie aan de Staat voor de afgegeven garantie, maar heeft
sinds het afgeven van de garantie conform de statuten 95% van de winst
aan de Staat uitgekeerd. De rente die DNB ontving op de steunmaatregelen maakte onderdeel van deze uitgekeerde winsten uit. Door de
afspraken die het Ministerie van Financiën en DNB in maart 2016 hebben
gemaakt over het opbouwen van een voorziening is het de verwachting
dat DNB een groot gedeelte van de winsten die voortvloeien uit de
steunmaatregelen ook aan de voorziening zal toevoegen11. Toevoegingen
aan de voorziening gaan ten koste van de winstafdracht aan de Staat.
Beheersing risico’s
De in 2013 afgegeven overheidsgarantie is afgelopen in maart 2018. DNB
informeert het Ministerie van Financiën periodiek over de ontwikkeling
van de risico’s van de gekwalificeerde activa.
Premiestelling en kostendekkendheid
DNB betaalt geen premie voor de garantie. DNB heeft de afgelopen jaren
95% van de winst afgedragen aan het Ministerie van Financiën. Deze
middelen zijn niet gestort in een begrotingsreserve. Er heeft geen
uitkering plaatsgevonden door de Staat aan DNB onder deze garantieregeling, waardoor de regeling kostendekkend is.
10. Garantie Propertize
Op 27 september 2016 heeft de Staat Propertize (voorheen SNS Property
Finance) verkocht aan Lone Star/JP Morgan. Bij deze transactie heeft de
Staat de gehele gegarandeerde schuld van Propertize overgenomen. De
garantie is daarmee volledig komen te vervallen. In 2017 heeft Propertize
de garantiepremie over de laatste periode betaald.
11. Garantie en vrijwaring inzake verkoop en financiering van
staatsdeelnemingen
Doel en werking garantieregeling
De Staat heeft garanties en vrijwaringen afgegeven aan verschillende
instellingen die het gevolg zijn van de verkoop van staatsdeelnemingen.
Aan Fortis Corporate Insurance (€ 5,5 mln.) en de koper van Koninklijke
Nederlandse Munt (Group Heylen; € 2,7 mln.) zijn garanties en vrijwaringen verstrekt. Bij de verkoop van een belang kan het voorkomen dat de
koper bepaalde garanties vraagt voor niet in de balans verwerkte posten.
Dit is gebruikelijk bij fusies en overnames. Op deze manier wordt het
risico van de acquisitie voor de koper verminderd, waardoor voorkomen
wordt dat er een overeenkomst gesloten wordt tegen een lagere prijs. In
dit kader is in het verleden ook een garantie aan de SDU (€ 30 mln.)
verstrekt; deze is in 2017 komen te vervallen.
Daarnaast heeft de Staat specifieke garanties en vrijwaringen verstrekt om
de financiering van staatsdeelnemingen NS (€ 30 mln.), NWB Bank (€ 1,1
mln.) en TenneT (€ 300 mln.) mogelijk te maken. De Staat heeft in 2010
een garantie verstrekt van maximaal € 300 mln. ten behoeve van de
Stichting Beheer Doelgelden Landelijk Hoogspanningsnet. Hierdoor kon
de stichting de overname van Transpower door TenneT Holding financieren, zonder dat de gelden die de Stichting ter beschikking heeft voor
het investeren in interconnectiecapaciteit in het geding kwamen. De
middelen uit deze Stichting dienen namelijk altijd direct beschikbaar te
11

Kamerstukken II 2015–2016, 32 013, nr. 124.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

30

zijn. Daarnaast garandeert de Staat leningen die NS heeft afgesloten via
Eurofima. Eurofima is een multilaterale bank, opgericht op basis van een
Europees verdrag, die zich specialiseert in de financiering van rollend
materieel. Alle nationale Europese spoorvervoerders kunnen onder deze
regeling financiering aantrekken onder garantie van het land van
herkomst. In 2018 wordt de laatste lening van NS bij Eurofima afgelost.
Beheersing risico’s
Voor de beheersing van de risico’s is een eindtermijn en maximumbedrag
opgenomen. De garanties en vrijwaringen lopen de komende jaren af, het
laatste deel in 2020. De premieontvangsten van TenneT worden afgestort
in een begrotingsreserve. Ultimo 2017 was de omvang van de begrotingsreserve € 35,2 mln.
Premiestelling en kostendekkendheid
Er worden premies betaald over de garanties die zijn afgegeven vanwege
het belang om financiering van staatsdeelnemingen mogelijk te maken.
Voor de garantie van TenneT ontvangt de Staat een premie van € 4,8 mln.
op jaarbasis. NS heeft in totaal € 30 mln. aan leningen bij Eurofima,
waarvoor de Staat in 2017 een garantiefee van € 481.000 heeft ontvangen.
De ontvangen premies van TenneT worden in een begrotingsreserve
gestort; dit geldt niet voor de ontvangen premies van NS. Aangezien er tot
op heden geen uitkeringen zijn geweest onder deze garantieregelingen is
de regeling tot op heden kostendekkend.
12. FMO
Doel en werking garantieregeling
De Nederlandse Financierings-Maatschappij voor Ontwikkelingslanden
(FMO) is in 1970 opgericht om duurzame economische groei in ontwikkelingslanden te bevorderen, door het verschaffen van eigen vermogen of
leningen voor projecten die impact creëren en voldoen aan FMO’s
standaarden op het gebied van sociale omstandigheden, milieu en «good
governance». Hierbij gaat het alleen om projecten die niet door marktpartijen gefinancierd kunnen worden, voornamelijk vanwege het hoge risico
dat zij associëren met onder meer het investeren in ontwikkelingslanden.
FMO verschaft het eigen vermogen en de leningen aan private partijen in
die landen. Door de private sector in ontwikkelingslanden te versterken
wil de Staat een bijdrage leveren aan het terugdringen van armoede.
In de overeenkomst uit 1998 tussen de Staat en FMO is een garantie van
de Staat richting FMO opgenomen. De garantie bestaat uit twee onderdelen:
1. De Staat zal de verliezen uit de bedrijfsvoering dekken, die volgen uit
activiteiten van FMO, voor zover deze verliezen niet zijn of worden
gedekt door waardecorrecties en/of schadevergoedingen en/of
uitkeringen uit hoofde van verzekeringen. Voorts geldt als voorwaarde voor de garantie dat een dergelijk verlies de reserve voor
algemene risico’s overstijgt en dat de verliezen het resultaat zijn van
niet-normale bedrijfsrisico’s.
2. Daarnaast heeft de Staat zich verplicht om situaties te voorkomen
waarin FMO niet in staat is om bepaalde verplichtingen te voldoen,
namelijk de verplichtingen die op FMO rusten uit hoofde van:
a. op de kapitaalmarkt opgenomen leningen;
b. op de geldmarkt opgenomen korte financieringsmiddelen met
een looptijd gelijk aan of minder dan twee jaar;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

31

c.
d.
e.
f.
g.
h.

i.

swap-overeenkomsten met uitwisseling van hoofdsom en
rentebetaling;
swap-overeenkomsten zonder uitwisseling van hoofdsom met
rentebetaling;
valuta-termijncontracten en Future Rate Agreements;
optie- en future-contracten;
combinaties van de hiervoor bedoelde producten (a t/m f);
garanties door de FMO aan derden verstrekt ten behoeve van de
financiering van private ondernemingen in ontwikkelingslanden,
en
die voortvloeien uit het onderhouden van een adequaat
apparaat.

De garantie wordt ook toegelicht in de saldibalans (zie hoofdstuk 8).
Omdat het gaat om een instandhoudingsverplichting is de omvang van de
garantie in theorie onbeperkt. In bovenstaand overzicht is, omwille van
transparantie, de garantie gekwantificeerd. Het vreemd vermogen van
FMO ultimo 2017 is gebruikt als inschatting van het uitstaande risico. De
letterlijke tekst van de overeenkomst is leidend voor de interpretatie.
Beheersing risico’s
FMO neemt actief risico’s die voortvloeien uit het verschaffen van
leningen en eigen vermogen aan ontwikkelingslanden om daarmee haar
doelstelling te bereiken: het bevorderen van de private sector in ontwikkelingslanden. Hiervoor is het van essentieel belang dat FMO een adequaat
risicomanagementsysteem heeft om financiële risico’s te identificeren, te
meten, te volgen en te beperken. Ten grondslag hieraan ligt de risicobereidheid van FMO. Dit is het risico dat FMO bereid is om te aanvaarden in
het nastreven van toegevoegde waarde. De risicobereidheid van FMO
wordt minstens een keer per jaar herzien.
De beheersing van de risico’s wordt verder ondersteund door
behoedzame kapitaal- en liquiditeitsposities en sterke diversificatie van de
leningen en eigenvermogenportefeuille over regio’s en sectoren.
Ongeveer 80% van het economisch kapitaal van FMO wordt ingezet voor
kredietrisico. Hoewel andere financiële risico’s niet altijd voorkomen
kunnen worden, vermindert FMO deze zoveel mogelijk. FMO heeft geen
handelsposities en is in het algemeen niet geïnteresseerd in valutarisico
en renterisico.
Binnen FMO is de afdeling Risicomanagement verantwoordelijk voor het
beheren van de risico’s in de eigenvermogenportefeuille (emerging
market portfolio), de eigen vermogensportefeuille (treasury portfolio) en
alle daarmee samenhangende marktrisico’s. Daarnaast heeft FMO een
Investeringscommissie bestaande uit senior medewerkers van verschillende afdelingen. Deze commissie analyseert financieringsvoorstellen
voor nieuwe transacties. Elk financieringsvoorstel wordt beoordeeld in
termen van tegenpartijrisico, productrisico en landrisico. De financieringsvoorstellen worden vergezeld van het advies van de kredietafdeling. Deze
afdeling is verantwoordelijk voor de beoordeling van de kredietrisico’s
van zowel nieuwe transacties als de bestaande portefeuille.
FMO heeft een bankvergunning en staat onder toezicht van DNB. De Staat
als aandeelhouder is conform de Nota Deelnemingenbeleid Rijksoverheid
2013 actief betrokken bij staatsdeelnemingen zoals FMO. Relevante
(financiële) ontwikkelingen worden onder andere besproken in kwartaal-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

32

overleggen, het halfjaarlijkse beleidsoverleg en in bijvoorbeeld de
aandeelhoudersvergadering.
Premiestelling en kostendekkendheid
Voor deze garantie wordt geen premie ontvangen, waardoor ook geen
middelen worden gestort in een begrotingsreserve. Het grootste deel van
de winst van FMO wordt jaarlijks conform de afspraken in de overeenkomst tussen de Staat en FMO toegevoegd aan de reserves van FMO. Een
klein deel wordt uitgekeerd aan de aandeelhouders van FMO. De Staat
heeft 51% van de aandelen. Tot op heden heeft er geen uitkering
plaatsgevonden onder deze garantieregeling, waardoor de regeling op dit
moment kostendekkend is.
13. EFSF, 14. EFSM en 15. ESM
In 2010 is besloten tot de oprichting van de Europese noodmechanismen
European Financial Stability Facility (EFSF) en European Financial
Stabilisation Mechanism (EFSM) en tot de oprichting van een permanent
noodmechanisme: European Stability Mechanism (ESM). Deze noodmechanismen zijn opgericht naar aanleiding van de onrust op de Europese
kapitaalmarkten die de financiële stabiliteit in het eurogebied bedreigde.
De noodmechanismen kunnen onder strikte beleidscondities steun
verstrekken aan landen in nood. Op dit moment heeft Nederland een
garantieplafond van € 34,2 mld. voor het EFSF en staat voor € 2,8 mld.
garant voor het EFSM en voor € 35,4 mld. voor het ESM. De noodfondsen
ontvangen rentevergoedingen voor de verstrekte leningen. In 2017 is het
Nederlandse aandeel in de garantieplafonds van het EFSF, het EFSM en
het ESM niet gewijzigd.
16. EIB-kredietverlening in ACP en OCT
De Europese Investeringsbank (EIB) verricht activiteiten in landen in de
regio Sub-Sahara Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan (Africa,
Caribbean and Pacific; ACP-landen), alsmede Europese overzeese
gebieden (Overseas Countries and Territories, OCT-landen). De projecten
richten zich op de economische ontwikkeling van deze landen via de
ontwikkeling van de private sector en de financiële sector, investeringen in
infrastructuur en het verbeteren van het ondernemingsklimaat. Een deel
van deze activiteiten wordt bekostigd met een revolverend fonds dat
gefinancierd wordt door het European Development Fund (EDF). De EIB
financiert daarnaast ook met eigen middelen. Op deze eigen middelen
hebben de lidstaten een garantie afgegeven om het politieke risico dat op
deze activiteiten wordt gelopen af te dekken. In 2017 bedroeg deze
garantie voor Nederland € 49,4 mln.
17. Kredieten EU-betalingsbalanssteun
De Europese betalingsbalansfaciliteit is bedoeld voor niet-eurolanden met
feitelijke of ernstig dreigende moeilijkheden met betrekking tot de lopende
rekening van de betalingsbalans of het kapitaalverkeer. De EU draagt bij
aan de stabiliteit door het verstrekken van leningen via de betalingsbalansfaciliteit. Alleen lidstaten die de euro (nog) niet hebben ingevoerd
kunnen aanspraak maken op de betalingsbalansfaciliteit. Om de financiële
ondersteuning te kunnen financieren is de Europese Commissie
gemachtigd om namens de EU geld aan te trekken op de kapitaalmarkten.
Deze leningen worden gegarandeerd door de EU-lidstaten via de
EU-begroting. Uit de betalingsbalansfaciliteit kan voor een maximum van
€ 50 mld. aan leningen worden verstrekt. Het Nederlandse aandeel in
deze garantie is circa € 2,35 mld. In 2017 is het Nederlandse aandeel
binnen de kredieten EU-betalingsbalanssteun niet gewijzigd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

33

18. en 19. Wereldbank Groep
De International Bank for Reconstruction and Development (IBRD, oftewel
de Internationale Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling) is het
Wereldbank-onderdeel dat leningen verstrekt aan middeninkomenslanden. IBRD functioneert als een coöperatieve bank, waarvan lidstaten
aandeelhouder zijn. Op basis van ingelegd aandeelkapitaal en garanties
verstrekt door aandeelhouders, kan de IBRD financiering aantrekken op de
kapitaalmarkt en deze financiering als leningen verstrekken aan klantlanden. De Nederlandse garantie is afgegeven in USD en als gevolg van
wisselkoersverandering in 2017 € 596,1 mln. naar beneden bijgesteld.
Multilateral Investment Guarantee Agency (MIGA) ondersteunt binnen de
Wereldbank Groep de private sector bij het verzekeren van buitenlandse
investeringen. De activiteiten van MIGA kunnen gefinancierd worden
doordat aandeelhouders aandelenkapitaal en garanties hebben verstrekt.
De Nederlandse garantie is afgegeven in USD en als gevolg van wisselkoersverandering in 2017 € 3,8 mln. naar beneden bijgesteld.
20. EBRD
De European Bank for Reconstruction and Development (EBRD, oftewel de
Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling) is opgericht om de
landen in Midden- en Oost-Europa en de voormalige Sovjet Unie bij te
staan in hun transitie naar een democratie en naar een markteconomie.
Inmiddels is het operatiegebied uitgebreid met een aantal CentraalAziatische landen en enkele landen in de Zuidoostelijk Mediterrane regio.
Het mandaat van de bank is specifiek gericht op de transitie van (aanvankelijk ex-communistische) economieën naar markteconomieën met een
robuuste private sector en integratie in de wereldeconomie. De EBRD
wordt gefinancierd door aandelenkapitaal, waarvan circa 20% is ingelegd
door de lidstaten (paid-in) en de rest wordt verstrekt in de vorm van
garanties (callable capital12). In 2017 bedroeg deze garantie voor
Nederland € 589,1 mln.
21. EIB
De EIB heeft als taak om met een beroep op de kapitaalmarkten en haar
eigen middelen bij te dragen aan een evenwichtige en ongestoorde
ontwikkeling van de interne markt die in het belang van de EU is. De
lidstaten hebben zowel kapitaal als garanties verstrekt aan de EIB.
Hierdoor is de EIB in staat kapitaal op te halen, waarmee de EIB investeert
in de publieke en private sector. In 2017 bedroeg deze garantie voor
Nederland € 9,9 mld.
22. DNB – deelneming in kapitaal IMF
Bij het International Monetary Fund (oftewel het Internationaal Monetair
Fonds, IMF) gaat het om een garantie die de Nederlandse Staat aan DNB
verleent om het risico te dekken indien het IMF in gebreke blijft. De
garantieverstrekking is daarmee dus in feite een nationale aangelegenheid. Deze garantie wordt alleen ingeroepen in het geval dat het IMF
niet aan haar verplichtingen zou kunnen voldoen en een beroep doet op
middelen van DNB. Een deel van de garantie is tijdelijk. De bilaterale
lening die Nederland in 2012 met het IMF sloot, is in november 2016
verlopen na een looptijd van vier jaar wat heeft geleid tot een verlaging
van de totale garantie in 2016. Er zijn nog steeds risico’s in de mondiale
12

Kapitaal dat door een internationale organisatie kan worden ingeroepen, als deze niet kan
voldoen aan zijn financiële verplichtingen. In het geval van Internationale Financiële Instellingen (IFI’s) gaat het vooral om garantiekapitaal wat door deelnemende landen is afgegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

34

economie waardoor voldoende financiële slagkracht voor het IMF
belangrijk is om toekomstige crises en financiële schokken het hoofd te
bieden. Nederland vindt het daarom van belang dat de middelen van het
IMF op voldoende niveau blijven en rekent het ook tot haar verantwoordelijkheid om, samen met een brede groep andere landen, ervoor te zorgen
dat het IMF van voldoende middelen blijft voorzien. In 2017 is dan, ook
conform het middels Kamerbrief13 aangekondigde voornemen, een
nieuwe bilaterale lening met het IMF afgesloten voor hetzelfde bedrag als
de voorgaande lening (€ 13,61 mld.). De bilaterale leningen die individuele landen met het IMF afsluiten kunnen pas ingezet worden na de
reguliere quota en NAB-middelen (New Arrangements to Borrow) en
vormen zodoende een laatste verdedigingslinie. Daarnaast heeft er een
wisselkoersbijstelling van de garantieverplichting aan DNB inzake IMF
plaatsgevonden (– € 2,16 mld.). De totale wijziging van de garantieverplichting in 2017 bedroeg daarmee € 11,45 mld. De totale garantieverplichting met betrekking tot het IMF bestaat naast de nieuwe bilaterale
lening uit de Quotamiddelen, de Special Drawing Right (SDR)-allocatie, de
NAB en de middelen voor Poverty Reduction and Growth Trust (PRGT)programma’s. De stand ultimo 2017 van deze garantieverplichting
bedraagt € 42,6 mld.
23. AIIB
In 2015 is besloten om toe te treden tot de nieuw op te richten Asian
Infrastructure Investment Bank (AIIB), welke sinds januari 2016 operationeel is. Op basis van een door de oprichtende aandeelhouders
bepaalde verdeelsleutel heeft Nederland een aandeel toegewezen
gekregen en zich hierop ingeschreven ($ 1,03 mld.). Dit aandeel bestaat uit
een gedeelte ingelegd (paid-in) kapitaal (20%) en een gedeelte garantiekapitaal (80%). Deze verplichting betreft het garantiekapitaal, welke voor
Nederland $ 825 mln. bedraagt. Als gevolg van wisselkoersverandering in
2017 is deze met € 94,8 mln. naar beneden bijgesteld.
24. Regeling Investeringsverzekeringen
De Staat kon in 2017 voor maximaal € 454 mln. aan verplichtingen
aangaan voor nieuwe investeringsverzekeringen. Via deze verzekeringen
kunnen Nederlandse bedrijven die langdurig investeren in het buitenland
zich verzekeren tegen het politieke risico dat zij kunnen lopen in het
buitenland. In 2017 is € 0,4 mln. aan nieuwe verplichtingen aangegaan.
De aangegane verplichtingen bedragen ultimo 2017 in totaal € 94,2 mln.
Aangezien de investeringsverzekering een van de producten is die de
exportkredietverzekeringsfaciliteit (ekv-faciliteit) aanbiedt, zal de Regeling
Investeringsverzekeringen (RIV) vanaf 2018 worden geïncorporeerd in de
Regeling Uitvoering EKI (exportkredietinvesteringen) en zal het aparte
garantieplafond vervallen.
25. MIGA – herverzekering
Zoals aangekondigd in de kabinetsreactie op de beleidsdoorlichting van
de exportkredietverzekering (Kamerstukken II 2016–2017, 31 935, nr. 32) is
het Memorandum of Understanding met Wereldbank-onderdeel MIGA
over herverzekering door de Nederlandse Staat beëindigd. Er is nooit
gebruik van deze regeling gemaakt. De vermelding in de begrotingstukken
komt hiermee vanaf 2018 te vervallen.

13

Kamerstukken II 2016–2017, 21 501-07, nr. 1398.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

35

26. Exportkredietverzekering
De Staat biedt exporteurs de mogelijkheid om betalingsrisico’s verbonden
aan het handels- en dienstenverkeer met het buitenland te verzekeren. Het
productenassortiment van de ekv-faciliteit omvat momenteel onder
andere de kapitaalgoederenverzekering, de verzekering voor uitvoering
van werken («aannemerijverzekering»), de financieringsverzekering, de
koersrisicoverzekering, de werkkapitaaldekking, de exportkredietverzekering en de verzekering van garanties. In 2017 is voor € 5,2 mld. aan
verzekeringen afgegeven. Het uitstaande obligo van de ekv bedraagt in
totaal € 16,7 mld.
Voor de totale ekv-faciliteit, waaronder de RIV en de
MIGA-herverzekeringsfaciliteit, is in 2014 een risicovoorziening ekv
opgericht. Ultimo 2017 bedroeg deze voorziening € 389,7 mln. Daarnaast
valt de Seno-Gom (Stichting economische samenwerking Nederland
Oost-Europa en Garantiefaciliteit opkomende markten) faciliteit onder de
ekv. Deze faciliteit wordt afbeheerd en de middelen uit de bijbehorende
begrotingsreserve Seno-Gom zijn de afgelopen jaren vrijgevallen. In 2017
is de laatste € 12,5 mln. uit de begrotingsreserve van de Seno-Gomfaciliteit onttrokken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

36

4. BELEIDSARTIKELEN
Artikel 1 Belastingen
A. Algemene doelstelling
Het genereren van inkomsten voor de financiering van overheidsbeleid.
Solide, eenvoudige en fraudebestendige fiscale wet- en regelgeving is
hiervoor de basis. Doeltreffende en doelmatige uitvoering van die wet- en
regelgeving zorgen ervoor dat burgers en bedrijven bereid zijn hun
wettelijke verplichtingen ten aanzien van de Belastingdienst na te komen
(compliance).
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister is verantwoordelijk voor het beleid en de uitvoering op het
terrein van de belastingen. Het beleid is gericht op een eenvoudig, solide
en fraudebestendig belastingstelsel. Een belastingstelsel dat begrijpelijk is
en dat de administratieve lasten voor burgers en bedrijven en de
uitvoeringskosten voor de Belastingdienst waar mogelijk reduceert. Een
belastingstelsel dat een solide belastingopbrengst oplevert, zonder
willekeurige schommelingen. Een eerlijk belastingstelsel waarbij
uitholling van de belastinggrondslag effectief kan worden bestreden zodat
ieder zijn deel bijdraagt.
C. Beleidsconclusies
Compliance moet zorgen voor de borging van de continuïteit van
belastingopbrengsten en de rechtmatige betaling van toeslagen. De
Belastingdienst bevordert compliance door passende dienstverlening te
leveren, massale processen juist en tijdig uit te voeren, adequaat toezicht
uit te oefenen en waar nodig naleving bestuurs- of strafrechtelijk af te
dwingen. De prestatie-indicatoren van deze doelstellingen zijn grotendeels
gerealiseerd, uitgezonderd het «tijdig afdoen van bezwaren», «kasontvangsten van MKB-ondernemingen onder een fiscaal dienstverleners
convenant», de «afname van het aantal ernstige productieverstoringen»
en «omgevingsgerichte strafonderzoeken (% opsporingsuren FIOD)». In
paragraaf «F2 Belastingdienst» verderop wordt bij de verschillende
onderdelen op de oorzaken ingegaan. Met het uitvoeren van zijn beleid
streeft de Belastingdienst ernaar dat het nalevingstekort en daarmee het
bedrag aan verschuldigde belasting dat niet binnenkomt (de tax gap) en
ten onrechte toegekende toeslagen, zo klein mogelijk is. De prestatieindicator van het nalevingstekort Particulieren is gerealiseerd.
In de beleidsdoorlichting «Toezicht en massale processen Belastingdienst» (zie paragraaf 3.3 Realisatie beleidsdoorlichtingen) is vastgesteld
dat de prestatie-indicatoren niet volledig zijn en daarmee slechts een
beperkt zicht geven op de activiteiten die de Belastingdienst uitvoert. De
prestatie-indicatoren lijken voor een deel niet te zijn meegegroeid met
ontwikkelingen in de uitvoering, handhaving en handhavingsstrategie.
Over de inzet van preventief toezicht is bijvoorbeeld nauwelijks cijfermateriaal voorhanden. Van andere prestatie-indicatoren, zoals de correctieopbrengsten, is niet duidelijk hoe deze zich verhouden tot het realiseren van
de algemene beleidsdoelstelling compliance. De aanbevelingen uit deze
beleidsdoorlichting liggen in het verlengde van de uitkomsten van eerdere
evaluaties, zoals die van de Commissie Horizontaal Toezicht Belastingdienst, de Commissie Managementinformatie en Bekostigingssystematiek
Belastingdienst en de onderzoeken van de Algemene Rekenkamer. Naar
aanleiding van deze onderzoeken lopen er binnen de Belastingdienst
verschillende verbetertrajecten om de doelen en gewenste effecten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

37

scherper te formuleren, de managementinformatie te verbeteren en te
komen tot een aangepaste set van indicatoren. De voortgang hiervan
heeft echter geleden onder het, begin 2017 door de Commissie onderzoek
Belastingdienst, gesignaleerde gebrek aan sturing. Om de sturing te
verbeteren zijn diverse maatregelen getroffen. Eén daarvan is de
vaststelling van een nieuwe topstructuur voor de Belastingdienst die
vanaf 25 september 2017 van kracht is geworden. Een andere is de
herijking van de Investeringsagenda, die op 19 september 2017 aan de
Kamer is aangeboden14. In de Handhavingsbrief15, die eind 2017 naar de
Tweede Kamer is gegaan, is tot slot een eerste aanzet gedaan om de
Kamer inzicht te geven in de afweging die de Belastingdienst jaarlijks
maakt over de inzet van mensen en middelen voor de verschillende
activiteiten (zowel proactief, preventief als repressief), op basis van de
oorzaken van niet-naleving. De Handhavingsbrief geeft ook inzicht in het
ontwikkeltraject voor de komende jaren.
Compliance
Realisatie meetbare gegevens bij de algemene doelstelling (jaar1)
Prestatie-indicator (in %)

Realisatie
2013

Realisatie
2014

Realisatie
2015

Aangiften omzetbelasting tijdig ontvangen

95,3

95,1

95,3

94,9

>95

95,3

Aangiften loonheffingen tijdig ontvangen

99,1

99,2

99,2

99,2

>99

99,3

Juist en volledig doen van aangifte: structureel
terugdringen van het nalevingstekort Particulieren

1,1

n.v.t.

1,1

1,0

<1,1

0,9

Juist en volledig doen van aangifte: structureel
terugdringen van het nalevingstekort MKB

4,4

n.v.t.

6,0

5,2

<6

n.n.b.

Tijdige betaling van belastingen en premies

98,2

98,3

98,4

98,4

>98

98,4

Oninbare belastingen en premies

n.v.t.

0,6

0,6

0,3

<0,6

0,3

1

Realisatie Streefwaarde
2016
2017

Realisatie
2017

Het jaartal is het jaar waarin de uitkomsten van de metingen worden gerapporteerd.

Bron: Belastingdienst/Concern Administratie.

Toelichting
Percentage tijdig ontvangen aangiften
De indicatoren voor de tijdigheid van aangifte doen zijn stabiel over de
tijd. Zowel bij de indicator omzetbelasting (OB) als de indicator
loonheffing (LH) blijft de tijdigheid van het doen van aangifte boven de
gestelde normen.
Juist en volledig aangiften doen
Voor het structureel terugdringen van het nalevingtekort wordt ingezet op
het zoveel mogelijk vooraf borgen van de volledigheid en juistheid van de
aangiften door maatregelen als de vooringevulde aangifte (VIA), klantbehandeling in de actualiteit bij grote ondernemingen en het afsluiten van
convenanten met fiscale dienstverleners waarmee de kwaliteit van
aangiften van ondernemers wordt geborgd. Daarnaast blijft de Belastingdienst toezicht achteraf, na het indienen van de aangifte, uitvoeren. Met
steekproefsgewijze controles wordt periodiek het niveau van naleving
vastgesteld voor de segmenten Particulieren en Midden- en kleinbedrijf
(MKB). De steekproefsgewijze controles verschaffen inzichten in de
14
15

Kamerstukken II 2017–2018, 31 066, nr. 378.
Kamerstukken II 2017–2018, 31 066, nr. 390.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

38

houding en het fiscaal relevante gedrag van belastingplichtigen en in
bestaande nalevingstekorten. De uitkomst van de steekproef Particulieren
heeft betrekking op het belastingjaar 2015 en voldoet aan de streefwaarde. De uitvoering van de steekproef MKB-ondernemingen 2017 is
verdeeld over twee jaren (2017 en 2018) en heeft hoofdzakelijk betrekking
op het behandeljaar 2015. Door de langere doorlooptijd zal een deel van
de steekproef ook betrekking hebben op het behandeljaar 2016. Inzake het
behalen van de streefwaarde van de steekproef MKB wordt in het
jaarverslag 2018 gerapporteerd.
Tijdige betaling van belastingen en premies
Deze indicator heeft betrekking op de ontvangsten van de middelen
inkomensheffing/premies zorgverzekeringswet, loonheffing, omzetbelasting, vennootschapsbelasting en motorrijtuigenbelasting. Het beeld
over een reeks van jaren is stabiel. Meer dan 98% betaalt op tijd.
Oninbare belastingen en premies
Bepaalde belastingvorderingen kunnen niet, of maar voor een deel, geïnd
worden. Dit kan verschillende oorzaken hebben: faillissementen, wettelijke
schuldsanering, overlijden of omdat de vordering niet te verhalen is.
Vorderingen waarvoor actuele verhaalsmogelijkheden ontbreken, worden
actief gevolgd voor het geval zich alsnog inkomstenbronnen aandienen
(dynamisch monitoren). In dit verband wordt terughoudend omgegaan
met het oninbaar lijden van deze vorderingen. De streefwaarde voor
oninbare belastingen en premies is gerealiseerd.
Belastingmoraal
Realisatie meetbare gegevens bij de algemene doelstelling
Kengetal (in %)

Realisatie
2013

Realisatie
2014

Realisatie
2015

Realisatie
2016

Realisatie
2017

Belastingontduiking is onaanvaardbaar1

92

92

93

92

91

Zelf belasting ontduiken is uitgesloten

88

87

90

89

87

Belasting betalen betekent iets bijdragen

35

37

35

37

40

Ervaren kans op ontdekking

80

82

83

84

84

1

Inclusief de categorie «neutraal».

Bron: Fiscale monitor.

Toelichting
De houding ten aanzien van het nakomen van belastingverplichtingen
wordt ook wel aangeduid als de belastingmoraal en vormt een aspect van
compliance. De Belastingdienst meet ieder jaar met de Fiscale Monitor
verschillende houdingsaspecten bij de belangrijkste doelgroepen. De
cijfers over de belastingmoraal zijn redelijk stabiel over de jaren. Voor
«Belasting betalen betekent iets bijdragen» en «Ervaren kans op
ontdekking» is over de jaren heen een lichte stijging te zien. In de
webrapportage www.fiscalemonitor.nl zijn ook de overige resultaten van
de Fiscale monitor 2017 te bekijken.
D. Tabel Budgettaire gevolgen van beleid
De Belastingdienst wordt beschouwd als een grote uitvoeringsorganisatie
vanwege de omvang van de apparaatuitgaven (€ 2,9 mld. in 2017) en het
aantal medewerkers, en daarnaast is er veel politieke en maatschappelijke
aandacht voor de werkzaamheden van de Belastingdienst. Via een eigen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

39

begrotingsartikel is het mogelijk inzicht te geven in de verschillende
werkzaamheden, uitgaven en ontvangsten van de Belastingdienst.
Budgettaire gevolgen van beleid – artikel 1 Belastingen (bedragen x € 1.000)
2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

Verplichtingen

3.273.683

2.933.935

3.259.300

3.651.055

2.936.066

2.924.355

11.711

Uitgaven (1) + (2)

3.187.000

3.210.167

3.190.076

3.323.566

3.069.422

2.924.355

145.067

241.860

229.451

199.670

136.211

145.397

121.045

24.352

Rente

236.375

223.783

193.420

130.422

139.227

115.090

24.137

Belasting- en invorderingsrente

236.375

223.783

193.420

130.422

139.227

115.090

24.137

0

0

0

0

0

0

0

Bekostiging

5.485

5.668

6.250

5.789

6.170

5.955

215

Proceskosten

3.749

3.865

4.677

4.089

4.223

3.561

662

Overige programma-uitgaven

1.736

1.803

1.573

1.700

1.947

2.394

– 447

2.945.140

2.980.716

2.990.406

3.187.355

2.924.025

2.803.310

120.715

13.211

17.897

11.885

13.283

13.000

283

(1) Programma-uitgaven

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

waarvan:

Rentevergoeding depotstelsel

(2) Apparaatsuitgaven
waarvan uitvoering fiscale weten regelgeving en douanetaken
Caribisch Nederland

Personele uitgaven

2.105.757

2.235.931

2.216.312

2.464.980

2.284.363

2.089.360

195.003

waarvan Eigen Personeel

1.875.697

1.995.071

2.019.909

2.203.409

2.097.312

1.957.604

139.708

waarvan Inhuur externen

230.060

240.860

196.403

261.571

187.051

131.756

55.295

Materiële uitgaven

839.382

744.785

774.093

722.375

639.662

713.950

– 74.288

waarvan ICT

247.976

237.586

249.311

224.413

190.759

227.761

– 37.002

waarvan Bijdrage SSO’s

228.255

211.555

204.720

216.934

209.007

174.518

34.489

waarvan Overige

363.151

295.644

320.062

281.028

239.896

311.671

– 71.775

Ontvangsten (3) + (4)

108.151.202

116.225.745

117.090.239

121.876.136

137.141.008

128.510.352

8.630.656

(3) Programma-ontvangsten

108.124.386

116.204.039

117.069.316

121.850.938

137.109.749

128.489.772

8.619.977

107.503.003

115.402.186

116.240.772

121.044.798

136.288.069

127.631.119

8.656.950

255.029

372.452

367.668

361.879

414.676

392.600

22.076

167.381

218.885

257.964

245.675

199.225

248.777

– 49.552

waarvan:
Belastingontvangsten

Rente
Belasting- en invorderingsrente

Boetes en schikkingen
Ontvangsten boetes en schikkingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

40

2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

Kosten vervolging

198.973

210.516

202.912

198.586

207.780

217.276

– 9.496

(4) Apparaatsontvangsten

26.816

21.706

20.923

25.198

31.258

20.580

10.678

Bekostiging

E. Toelichting op de instrumenten
Verplichtingen (+ € 11,7 mln.)
Voor een toelichting op de verplichtingen wordt verwezen naar de
toelichting op de uitgaven (kas = verplichtingen). Per saldo zijn minder
verplichtingen gerealiseerd dan de verwerkte uitgavenmutaties in 2017
(verschil van € 133 mln.). Dit wordt verklaard doordat het bedrag aan
openstaande verplichtingen ultimo 2017 is afgenomen ten opzichte van
ultimo 2016.
Uitgaven (+ € 145,1 mln.)16
Programma-uitgaven (+ € 24,4 mln.)
Belasting- en invorderingsrente (+ € 24,1 mln.)
De uitgaven zijn € 24 mln. hoger dan geraamd. Zowel bij de renteuitgaven als bij de renteontvangsten (+ € 22 mln.) zijn de realisaties hoger
uitgevallen omdat in december 2017, bij het vaststellen van de verdeelsleutels met de sociale fondsen (m.b.t. de gecombineerde heffing van
belastingen en premies), een hoger dan geraamd aandeel aan het Rijk is
toebedeeld.
Bijdrage Agentschappen
De presentatie van de uitgaven aan Logius is met de eerste suppletoire
begroting 2017 gewijzigd. Bij ontwerpbegroting 2017 stonden deze onder
apparaatsuitgaven gepresenteerd als Shared Service Organisatie (SSO)
uitgaven. Om aansluiting te krijgen bij de Rijksbegrotingvoorschriften zijn
deze uitgaven bij de 1e suppletoire begroting 2017 apart gepresenteerd als
bijdrage agentschappen onder programma-uitgaven. In het jaarverslag
wordt conform de begrotingsvoorschriften de oorspronkelijke presentatie
gehanteerd.
Apparaatsuitgaven (+ € 120,7 mln.)
De gerealiseerde apparaatsuitgaven van de Belastingdienst betreffen
personeel (ca. € 2,3 mld.) en materieel (ca. € 0,6 mld.). De uitgaven zijn
voor de uitvoering van het primaire proces van de Belastingdienst en de
ondersteuning daarvan. Het primaire proces omvat de uitvoering en
controle op de fiscale wet- en regelgeving, de douanewetgeving en -taken,
en de toeslagregelingen.

16

Een nadere toelichting op de uitgaven en ontvangsten is opgenomen in de 1e en 2e suppletoire begrotingen 2017, Kamerstukken II 2016–2017, 34 730 IX, nr. 2, respectievelijk Kamerstukken II 2017–2018, 34 845 IX, nr. 2 (zie ook www.rijksbegroting.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

41

De totale uitgaven zijn in 2017 € 121 mln. hoger dan oorspronkelijk
geraamd; de personele uitgaven zijn in 2017 € 195 mln. hoger en de
materiële uitgaven zijn € 74 mln. lager. De per saldo hogere uitgaven
betreffen onder andere de uitvoering van de Investeringsagenda, de uit te
betalen premies en dergelijke in het kader van de vertrekregeling,
benodigde inhuurkrachten voor het robuuster maken van ICT-systemen en
stijging van lonen en prijzen (vanwege de nieuwe CAO en reguliere
prijsontwikkeling). Ook is bij eerste suppletoire begroting een budgetneutrale herschikking uitgevoerd waarbij middelen per saldo van materiële
uitgaven naar personele uitgaven zijn overgeheveld.
Ontvangsten (+ € 8,6 mld.)
Programmaontvangsten (+ € 8,6 mld.)
Belastingontvangsten (+ € 8,7 mld.)
Voor een toelichting op de belastingontvangsten, zie het Financieel
Jaarverslag Rijk.
Belasting- en invorderingsrente (+ € 22,1 mln.)
De ontvangsten zijn € 22 mln. hoger dan de oorspronkelijke raming. Zie
de toelichting bij de rente-uitgaven.
Boetes en schikkingen (– € 49,6 mln.)
Deze ontvangstenpost betreft de opbrengsten van bestuurlijke boetes en
van fiscale strafbeschikkingen. Het Hof heeft 7 juni 2016 geoordeeld dat er
een wanverhouding bestaat tussen het niet tijdig betalen van de motorrijtuigenbelasting (MRB) en de opgelegde verzuimboete. Als gevolg van
deze uitspraak zijn de boeteontvangsten op de begroting van de Belastingdienst € 60 mln. naar beneden bijgesteld bij 1e suppletoire begroting
2017. Voor een deel wordt deze tegenvaller gedekt met een structurele
meevaller binnen het boetedossier (€ 15 mln.). Per saldo is de raming bij
eerste suppletoire begroting met € 45 mln. naar beneden bijgesteld. De
uiteindelijke realisatie in 2017 is € 5 mln. lager dan de bijgestelde stand.
Apparaatsontvangsten (+ € 10,7 mln.)
De apparaatsontvangsten bestaan onder andere uit ontvangsten in
verband met werkzaamheden die de Belastingdienst voor andere
overheidsorganisaties uitvoert. In 2017 is de realisatie € 11 mln. hoger
dan oorspronkelijk begroot.
F1. Fiscaal beleid en wetgeving
Genereren van inkomsten – fiscale wet- en regelgeving
Het genereren van inkomsten ten behoeve van uitgaven voor de rijksbegroting, de sociale fondsen en de zorgverzekeringen door middel van het
ontwikkelen van solide, eenvoudige en fraudebestendige fiscale wet- en
regelgeving die ook in internationale context werkbaar is.
Ten aanzien van de fiscaliteit heeft het kabinet in 2017 verder gewerkt aan
het realiseren van de doelstellingen die bij aanvang van de kabinetsperiode zijn opgesteld. Dit houdt in dat het kabinet maatregelen heeft
getroffen of voorgesteld die belastingontwijking tegengaan, maatregelen
die de koopkracht evenwichtig verbeteren en maatregelen die de
belastingwetgeving begrijpelijker en beter uitvoerbaar maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

42

Belastingplan 2018
Het Belastingplanpakket 2018 bestond uit diverse wetsvoorstellen: het
wetsvoorstel Belastingplan 201817, het wetsvoorstel Overige fiscale
maatregelen 201818 (OFM 2018), het wetsvoorstel Wet inhoudingsplicht
houdstercoöperatie en uitbreiding inhoudingsvrijstelling19 en het
wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de omzetbelasting 1968 en enkele
andere wetten20 zoals de Wet afschaffing van de btw-landbouwregeling.
Daarnaast is naar aanleiding van het in oktober 2017 gepresenteerde
regeerakkoord «Vertrouwen in de toekomst» een nota van wijziging21 op
het Belastingplan 2018 ingediend, waarin enkele in het regeerakkoord
aangekondigde fiscale maatregelen zijn uitgewerkt, zoals het introduceren
van een geleidelijke afbouw van de ouderenkorting en het verhogen van
de tabaksaccijns. Daarnaast is via het wetsvoorstel Wijziging van de Wet
inkomstenbelasting 2001 tot het geleidelijk uitfaseren van de aftrek
wegens geen of geringe eigenwoningschuld22 geregeld dat de regeling
Hillen per 1 januari 2019 geleidelijk wordt uitgefaseerd.
In het wetsvoorstel Belastingplan 2018, dat in 2017 is afgerond en
ingediend, zijn maatregelen opgenomen die per 1 januari 2018 een
budgettair effect hebben. Om tot een evenwichtiger koopkrachtbeeld te
komen, zijn in 2017 maatregelen getroffen om de koopkracht van de
Nederlandse huishoudens te verbeteren. Voornamelijk de koopkracht van
de uitkeringsgerechtigden en de gepensioneerden werd in 2017 versterkt,
zodat elke groep er in doorsnee op vooruitgaat in 2018. Bij het treffen van
de maatregelen heeft het voorgaande kabinet zijn demissionaire status in
acht genomen, hetgeen betekent dat zij alleen over strikt noodzakelijke
fiscale maatregelen heeft besloten.
In lijn met eerdere jaren bevat het Belastingplanpakket 2018 een
wetsvoorstel OFM 2018. In het wetsvoorstel OFM 2018 zijn maatregelen
opgenomen ten behoeve van het noodzakelijke onderhoud van het fiscale
stelsel en andere maatregelen die meer technisch van aard zijn. In het
wetsvoorstel zijn onder andere maatregelen getroffen die misbruik van
belastingrecht tegengaan. Hierbij valt te denken aan het afschaffen van de
inkeerregeling. Hoewel een amendement van het lid Omtzigt (CDA) er
enkel toe heeft geleid dat de inkeerregeling gedeeltelijk is afgeschaft,
betekent dit een strengere aanpak en minder coulance voor de overtreder
die zich uiterlijk twee jaar na het begaan van de opzettelijke of
grofschuldige overtreding meldt bij de inspecteur. De overtreder zal,
indien het inkomen uit sparen en beleggen betreft dat opkomt in het
buitenland, ook ter zake van belastingjaren waarvoor hij uiterlijk twee jaar
nadat hij een onjuiste of onvolledige aangifte heeft gedaan of aangifte had
moeten doen, een vergrijpboete kunnen worden opgelegd of strafrechtelijk kunnen worden vervolgd. Ook maakte het kabinet in 2017 een einde
aan het feit dat het aantekenen van verzet automatisch een schorsende
werking heeft in fiscale zaken. Hiermee wordt oneigenlijk gebruik
bestreden.
Het wetsvoorstel Wet afschaffing van de btw-landbouwregeling heeft
ertoe geleid dat de landbouwregeling in de omzetbelasting met ingang
van 1 januari 2018 is afgeschaft. De afschaffing van de regeling werd
17

Kamerstukken II 2017–2018, 34 785.
Kamerstukken II 2017–2018, 34 786.
Kamerstukken II 2017–2018, 34 788.
20
Kamerstukken II 2017–2018, 34 787.
21
Kamerstukken II 2017–2018, 34 785, nr. 8.
22
Kamerstukken II 2017–2018, 34 819.
18
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

43

reeds in 2016 in de begroting van het Ministerie van Economische Zaken
aangekondigd. Landbouwers zullen voortaan, net als andere ondernemers, over hun prestaties btw in rekening moeten brengen en de btw
over de aan hen verrichte prestaties kunnen terugvragen. De maatregel
heeft tot gevolg dat landbouwers niet meer gebruik kunnen maken van
een bijzondere regeling, waarbij zij geen btw in rekening hoeven te
brengen en geen btw-administratie hoeven bij te houden.
Het wetsvoorstel Wet inhoudingsplicht houdstercoöperatie en uitbreiding
inhoudingsvrijstelling bevat maatregelen die per 1 januari 2018 zowel tot
een aanscherping als een versoepeling in de dividendbelasting hebben
geleid. De groep belastingplichtigen is uitgebreid met leden die een
kwalificerend lidmaatschapsrecht hebben in een in Nederland gevestigde
houdstercoöperatie. Daarnaast kent de dividendbelasting een inhoudingsvrijstelling in deelnemingsverhoudingen. In het wetsvoorstel is geregeld
dat deze inhoudingsvrijstelling is uitgebreid richting derde landen
waarmee Nederland een belastingverdrag heeft gesloten dat voorziet in
een dividendbepaling. De uitbreiding van de inhoudingsvrijstelling gaat
gepaard met een wijziging en tegelijkertijd een aanscherping van de
huidige nationale antimisbruikbepalingen in de dividendbelasting en in de
vennootschapsbelasting. Tevens is er bij de toepassing van de inhoudingsvrijstelling een meldplicht geïntroduceerd indien het dividend wordt
uitgekeerd aan een niet in Nederland gevestigde ontvanger. Als gevolg
van dit wetsvoorstel worden de houdstercoöperaties enerzijds en de
kapitaalvennootschappen anderzijds voor de toepassing van de dividendbelasting zoveel mogelijk hetzelfde behandeld.
Wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2001 tot het geleidelijk
uitfaseren van de aftrek wegens geen of geringe eigenwoningschuld
Een van de in het regeerakkoord opgenomen maatregelen betreft het
geleidelijk uitfaseren van de aftrek wegens geen of geringe eigenwoningschuld (ook de regeling Hillen of de Hillen-aftrek genoemd). De regeling
Hillen houdt in dat in het geval het eigenwoningforfait (EWF) hoger is dan
de daarop drukkende aftrekbare kosten, een aftrek voor het verschil
ontstaat waardoor het saldo tussen beide posten de facto op nihil wordt
gesteld. Met de wet tot uitfasering van de regeling Hillen is geregeld dat
deze regeling met ingang van 1 januari 2019 in gelijke stappen in dertig
jaren wordt uitgefaseerd. Vanwege de noodzakelijke systeemwijzigingen
bij de Belastingdienst moest de wet op 1 januari 2018 vaststaan zodat de
geleidelijke uitfasering per 1 januari 2019 daadwerkelijk in werking kan
treden.
Wetsvoorstel btw-behandeling vouchers
Het doel van het wetsvoorstel btw-behandeling van vouchers is om de in
2016 door de EU-raad aangenomen voucherrichtlijn te implementeren in
de Wet op de omzetbelasting 1968. De nieuwe geharmoniseerde regels
met betrekking tot vouchers moeten een einde maken aan een aantal
onduidelijkheden wat betreft de btw-heffing over goederenleveringen en
dienstverrichtingen waarbij vouchers als tegenprestatie worden gebruikt.
De nieuwe regels hebben in het bijzonder betrekking op de definitie en de
soorten van vouchers, het al dan niet heffen van btw bij transacties met
vouchers en de maatstaf van heffing bij belaste transacties met een
voucher. Het wetsvoorstel is in juli 2017 naar de Tweede Kamer gestuurd,
de nota naar aanleiding van het verslag volgde eind 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

44

Wet aanvullende regels uitwisseling landenrapporten
De Wet aanvullende regels uitwisseling landenrapporten heeft de Wet op
de internationale bijstandsverlening bij de heffing van belastingen (WIBB)
en de Wet op de vennootschapsbelasting 1969 (Wet Vpb 1969) gewijzigd
ter implementatie van Richtlijn (EU) 2016/88123. In deze richtlijn is de
verplichting tot het opstellen van een zogenoemd landenrapport en de
automatische uitwisseling van de landenrapporten tussen de (belastingdiensten van) EU-lidstaten opgenomen. Ook de Regeling aanvullende
documentatieverplichtingen verrekenprijzen en de Regeling elektronisch
berichtenverkeer Belastingdienst zijn aangepast in verband met nieuwe
verplichtingen in het kader van country-by-country reporting die volgen
uit de Wet aanvullende regels uitwisseling landenrapporten. De Wet
aanvullende regels uitwisseling landenrapporten is een aanvulling op de
eerdere implementatie van actiepunt 13 van het project Base Erosion and
Profit Shifting (BEPS) van de OESO en de daaruit volgende country-bycountry reporting modelwetgeving in de Wet Vpb 1969 per 1 januari 2016.
Multinationals met € 750 mln. of meer aan geconsolideerde groepsopbrengsten moeten op grond hiervan aan de Belastingdienst in een
landenrapport informatie verstrekken over de activiteiten in de diverse
landen waar de multinational actief is, evenals kwantitatieve data over
onder andere de omzet, winst, werknemers, activa en betaalde belasting
op geaggregeerd niveau. Belastingdiensten wereldwijd wisselen deze
landenrapporten uit. Het wetsvoorstel is in het eerste halfjaar van 2017
behandeld. Op 5 juni 2017 is de wet in werking getreden.
Wet implementatie EU-richtlijn toegang belastingautoriteiten tot
antiwitwasinlichtingen
De Wet implementatie EU-richtlijn toegang belastingautoriteiten tot
antiwitwasinlichtingen heeft met ingang van 1 januari 2018 de WIBB
gewijzigd ter implementatie van Richtlijn (EU) 2016/225824. Met de wet is
toegang tot bepaalde antiwitwasinlichtingen geregeld voor de Belastingdienst in het kader van de administratieve samenwerking op het gebied
van belastingen. Concreet zorgt de wet ervoor dat de Belastingdienst
(desgevraagd) volledige toegang krijgt tot de antiwitwasinlichtingen om
de door zogenoemde rapporterende financiële instellingen aangeleverde
gegevens op grond van de Common Reporting Standard (CRS), die de
Belastingdienst vervolgens aan andere EU-lidstaten moet verstrekken, te
controleren. Financiële instellingen dienen de antiwitwasinlichtingen
namelijk te gebruiken om aan hun identificatie- en rapportageverplichtingen op grond van de CRS te voldoen. De bepaling in de WIBB is in OFM
2018 van overeenkomstige toepassing verklaard ter controle van de
aangeleverde CRS-gegevens voor derde landen. Tevens is de toegang tot
antiwitwasinlichtingen voor de Belastingdienst geregeld om de
CRS-gegevens te controleren die afkomstig zijn van de financiële
instellingen van de BES-eilanden. Dit is nodig in verband met de
uitwisseling van CRS-gegevens van de BES-eilanden met andere landen.
Kwaliteit, transparantie en governance ramingen
In navolging van het advies van de Studiegroep Begrotingsruimte heeft
het Directoraat-Generaal Fiscale Zaken (DGFZ) in 2017 stappen gezet om
de kwaliteit en objectiviteit van de ramingen van fiscale maatregelen zo
23

Richtlijn (EU) 2016/881 van de Raad van 25 mei 2016 tot wijziging van Richtlijn 2011/16/EU wat
betreft verplichte automatische uitwisseling van inlichtingen op belastinggebied (PbEU 2016, L
146).
24
Richtlijn (EU) 2016/2258 van de Raad van 6 december 2016 tot wijziging van Richtlijn
2011/16/EU wat betreft toegang tot antiwitwasinlichtingen door belastingautoriteiten (PbEU
2016, L 342/1).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

45

veel mogelijk te garanderen. In 2017 heeft het Centraal Planbureau (CPB)
daarom voor het eerst de ramingen van fiscale maatregelen uit het
Belastingplanpakket 2018 gecertificeerd. Ook zijn op Prinsjesdag beknopte
versies van de ramingsmemo’s (ramingstoelichtingen) gepubliceerd als
internetbijlage bij het Belastingplanpakket 2018. Het CPB heeft de
certificaten van de ramingen op haar eigen webpagina gepubliceerd25.
Voornoemde heeft bijgedragen aan het vergroten van de transparantie
van de ramingen.
Fiscale eenheid
Bij het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ EU) is in 2017
geprocedeerd over de verenigbaarheid van het Nederlandse fiscaleeenheid regime (FE regime) in de Wet Vpb 1969 met het recht op vrije
vestiging op basis van het EU-recht26. Hierbij speelt de kernvraag of
belastingplichtigen ondanks dat zij geen fiscale eenheid kunnen aangaan
met hun buitenlandse dochters, wel in aanmerking kunnen komen voor de
voordelen van afzonderlijke elementen van het FE regime alsof wel een
fiscale eenheid met die buitenlandse dochters is aangegaan (de
zogenoemde per-elementbenadering). Gezien de inhoud van de conclusie
van de advocaat-generaal van het HvJ EU d.d. 25 oktober 201727 bestond
er een groot risico dat de uitspraak van het HvJ EU inzake de per-elementbenadering voor Nederland negatief uit zou pakken. Om de gevolgen voor
de toekomst te beperken is in een persbericht28 en brieven aan de
Tweede29 en Eerste30 Kamer op 25 oktober 2017 aangekondigd op welke
wijze in spoedreparatiemaatregelen zal worden voorzien als het HvJ EU
de voor Nederland negatieve conclusie in deze zaak zou volgen. Op 8 en
20 december 2017 zijn respectievelijk vragen van de Eerste31 en Tweede32
Kamer beantwoord in het kader van een schriftelijk overleg ter zake.
Vestigingsklimaat
In het kader van de zogenoemde «en-en»-strategie zijn in 2017 diverse
werkzaamheden verricht. Centraal in deze «en-en»-strategie staat het
streven om aantrekkelijk te blijven voor investeerders, zonder dat afbreuk
wordt gedaan aan het uitgangspunt dat ook van het bedrijfsleven een
rechtvaardige bijdrage aan de collectieve voorzieningen wordt gevraagd.
Dit streven vraagt om een gelijktijdige beweging op twee fronten: (1) de
proactieve aanpak van belastingontwijking krachtig voortzetten waarbij
Nederland internationaal het voortouw neemt én (2) het tarief van de Vpb
verlagen tot een concurrerend niveau. Op de werkzaamheden in het kader
van de aanpak van belastingontwijking wordt onder het volgende kopje
ingegaan. Waar het gaat om het verlagen van het Vpb-tarief tot een
concurrerend niveau is in het regeerakkoord bepaald om het Vpb-tarief
stapsgewijs te verlagen naar 21% (hoge tarief) respectievelijk 16% (lage
tarief) in 2021. In lijn met dit streven is in het regeerakkoord ook
25

https://www.cpb.nl/publicatie/certificering-budgettaire-ramingen-fiscale-maatregelen
HR 8 juli 2016, nr. 15/00878, ECLI:NL:HR:2016:1351 (valutaverlies op deelneming), respectievelijk HR 8 juli 2016, nr. 15/00194, ECLI:NL:HR:2016:1350 (artikel 10a van de Wet op de
vennootschapsbelasting 1969).
27
Conclusie van advocaat-generaal Campos Sanchéz-Bordona van 25 oktober 2017 in de
gevoegde zaken C-398/16 en C-399/16, X BV (C-398/16), X NV (C-399/16) tegen Staatssecretaris
van Financiën, ECLI:EU:C:2017:807.
28
Zie https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2017/10/25/aankondiging-van-enkelespoedreparatiemaatregelen-in-de-wet-op-de-vennootschapsbelasting-1969-en-de-wet-op-dedividendbelasting-1965-inzake-de-fiscale-eenheid
29
Kamerstukken II 2017–2018, 34 323, nr. 20.
30
Kamerstukken I 2017–2018, 34 323, F.
31
Kamerstukken I 2017–2018, 34 323, G.
32
Kamerstukken II 2017–2018, 34 323, nr. 21.
26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

46

opgenomen om de dividendbelasting af te schaffen, met uitzondering van
low tax jurisdictions en misbruiksituaties. De Vpb-tariefsverlaging en de
afschaffing van de dividendbelasting worden binnen het pakket bedrijfsleven gefinancierd uit enerzijds lastenverlichting en anderzijds diverse
grondslagverbredende maatregelen binnen de Vpb, waaronder de
aangescherpte earningsstrippingmaatregel, het versoberen van de
voorwaartse verliesverrekening en het verhogen van het effectieve tarief
van de innovatiebox van 5% naar 7%.
Aanpak van belastingontwijking
In 2017 is in OESO-verband verder gewerkt aan de implementatie van
BEPS-maatregelen33 in verdragen door middel van het multilateraal
instrument (MLI) (zie het kopje «Belastingverdragen» ) en aan nadere
afspraken over de uitkomsten van het BEPS-project in het kader van het
Inclusive Framework on BEPS. Eind juni 2017 kwamen in het kader van
het Inclusive Framework 250 afgevaardigden uit meer dan honderd
landen bijeen in Noordwijk. In Europees verband is in 2017 verder gewerkt
aan verschillende maatregelen om belastingontwijking tegen te gaan.
Tijdens de Ecofinraad van 21 februari 2017 bereikten de EU-lidstaten een
akkoord over een richtlijn met maatregelen om hybridemismatches tegen
te gaan (ATAD2)34. ATAD2 dient uiterlijk per 31 december 2019 in
nationale wetgeving te zijn geïmplementeerd. Vooralsnog wordt verwacht
in de loop van 2018 te starten met het consulteren van het conceptwetsvoorstel.
Tijdens de Ecofinraad van 5 december 2017 stelde de Raad van de EU een
Europese lijst met niet-coöperatieve jurisdicties vast. Op deze lijst staan
landen die niet voldoen aan één of meerdere EU-standaarden waaraan ze
zijn getoetst: fiscale transparantie, eerlijke belastingheffing (landen mogen
geen schadelijke belastingregimes hebben) en implementatie van de
minimumstandaarden van het OESO/BEPS-project. Lidstaten hebben
afgesproken dat ze minimaal één administratieve tegenmaatregel moeten
gaan nemen richting de landen die op de lijst met niet-coöperatieve
jurisdicties staan. Bij een groot aantal andere landen zijn ook afwijkingen
van de EU-standaarden geconstateerd. Deze landen hebben zich gecommitteerd om uiterlijk 31 december 2018 wel aan de genoemde
EU-standaarden te voldoen. De Europese Commissie heeft op 21 juni 2017
haar richtlijnvoorstel gepresenteerd voor mandatory disclosure voor
financiële tussenpersonen35. Het doel van deze aanpassing is het
verkrijgen van meer inzicht in grensoverschrijdende mogelijk agressieve
belastingstructuren waarbij financiële tussenpersonen een belangrijke rol
spelen. De onderhandelingen over dit richtlijnvoorstel zullen in 2018
worden voortgezet.
In het kader van de EU-Gedragscodegroep (inzake de belastingregeling
voor ondernemingen) is verder gewerkt aan het beoordelen van potentieel schadelijke belastingregimes en aan soft law-maatregelen tegen
33

Het BEPS-project heeft in 2015 geleid tot vijftien actierapporten over de aanpak van belastingontwijking. De OESO heeft een samenwerkingsverband opgericht, het Inclusive Framework on
BEPS, om de opvolging van het BEPS-project internationaal te coördineren. Deelnemende
landen committeren zich aan implementatie van de BEPS-uitkomsten en deze implementatie
wordt binnen het Inclusive Framework gemonitord door middel van zogenoemde peer
reviews.
34
Richtlijn (EU) 2017/952 van de Raad van 29 mei 2017 tot wijziging van Richtlijn (EU) 2016/1164
wat betreft hybridemismatches met derde landen (PbEU 2017, L144/1).
35
Voorstel voor een richtlijn van de Raad tot wijziging van Richtlijn 2011/16/EU wat betreft
verplichte automatische uitwisseling van inlichtingen op belastinggebied met betrekking tot te
rapporteren grensoverschrijdende constructies, COM 2017(138).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

47

belastingontwijking. Zo heeft de Gedragscodegroep beoordeeld of de
lidstaten hun patentboxen in overeenstemming hebben gebracht met de
binnen de OESO en de Gedragscodegroep afgesproken nexusbenadering,
waaraan de lidstaten zich hebben gecommitteerd. De aan de nexusbenadering aangepaste Nederlandse innovatiebox is door de Gedragscodegroep goedgekeurd op 28 april 201736.
Aanpak van belastingontduiking
Om belastingontduiking tegen te gaan is internationaal gezien vooral
ingezet op meer transparantie en inlichtingenuitwisselingen. In de brief37
inzake de aanpak van belastingontduiking van 17 januari 2017 is een
aantal maatregelen aangekondigd om belastingontduiking en -ontwijking
tegen te gaan. In het eerste deel van de internetconsultatie zijn de
maatregelen ter constructiebestrijding in de invordering geconsulteerd. In
de tweede consultatiefase wordt onder meer de aanpassing van het
wettelijke fiscale verschoningsrecht van advocaten en notarissen
geconsulteerd. Het streven is om de tweede consultatiefase in 2018 te
laten plaatsvinden.
Peer reviews
In 2017 was Nederland onderdeel van de eerste batch van onderzochte
landen met betrekking tot de MAP-zaken (mutual agreement procedures).
Begin 2017 is dit onderzoek gestart door middel van vragenlijsten,
analyses van verdragen en het «MAP-besluit». In het rapport dat naar
aanleiding van het onderzoek is verschenen, wordt duidelijk dat
Nederland grotendeels een juiste methode voor onderlinge overlegprocedures hanteert. Enkele aanbevelingen betreffen het aanpassen van artikel
25 in sommige belastingverdragen, het aanpassen van sommige
onderdelen van het MAP-besluit en het verbeteren van waarborgen op het
gebied van onafhankelijkheid. Op het gebied van onderlinge overlegprocedures valt verder te melden dat in 2017 is gewerkt aan het beëindigen
van lopende MAP-zaken. Hiertoe zijn 18 bijeenkomsten georganiseerd met
andere landen om het aantal te verminderen. Wegens de toename van
nieuwe MAP-zaken is het aantal zaken in 2017 uiteindelijk opgelopen tot
400 (2016: 350).
Daarnaast vindt in 2018 voor de tweede maal een peer review proces
plaats over informatie-uitwisseling op verzoek. Hier is in 2017 mee gestart.
Op 22 januari 2018 is de ingevulde vragenlijst naar het OESO-secretariaat
gestuurd. Eind maart 2018 komt het assessment team op bezoek in Den
Haag. De verwachting is dat in oktober 2018 het rapport openbaar wordt.
DGFZ streeft ernaar de huidige rating (largely compliant) minstens te
behouden. Een eerste indicatie over de uitkomst kan eind maart 2018
worden gegeven.
Ten slotte heeft DGFZ ook in 2017 weer actief deelgenomen aan het
Forum on Harmful Tax Practices (FHTP). Het FHTP heeft – via een peer
review – het transparency framework van 44 jurisdicties beoordeeld voor
het jaar 2016. Voor het jaar 2016 heeft Nederland voldaan aan de criteria
van het FHTP. Er zijn echter wel een aantal verbeterpunten. Zo heeft het
FHTP geconcludeerd dat het Nederland niet is gelukt om alle rulings uit
het verleden – die onder de scope van het FHTP vallen – te identificeren en
tijdig uit te wisselen. Ook heeft Nederland de nieuwe toetreders tot
IP-regimes waarvoor een grandfathering-regel geldt nog niet allemaal
36
37

Verslag van de Gedragscodegroep aan de Ecofinraad, doc. 10047/17, 12 juni 2017.
Kamerstukken II 2016–2017, 25 087, nr. 138.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

48

geïdentificeerd en uitgewisseld. Het FHTP heeft aanbevolen om zo snel
mogelijk aan deze verplichtingen te voldoen. Verder heeft het FHTP de
schadelijkheid van preferentiële regimes onderzocht. In dit kader is ook de
innovatiebox beoordeeld. Het FHTP heeft geoordeeld dat de innovatiebox
niet schadelijk is. Daarnaast wordt in het FHTP bekeken of de criteria om
preferentiële regimes te beoordelen moeten worden herzien. Hier zal in
2018 verder over worden gesproken.
Belastingverdragen
In 2017 zijn nieuwe bilaterale belastingverdragen of protocollen geratificeerd en in werking getreden met Oezbekistan, Indonesië, Zambia en
Ghana. Onderhandelingen hebben in 2017 plaatsgevonden met Algerije,
Andorra, België, Brazilië, Chili, Frankrijk, Ierland, Irak, Iran, Liechtenstein,
Mozambique, Polen, de Verenigde Staten en Zwitserland. Daarnaast heeft
Nederland in juni 2017 het MLI ondertekend. Door middel van het MLI kan
in één keer een groot deel van de bestaande verdragen in lijn worden
gebracht met de minimumstandaarden die overeengekomen zijn in het
kader van het BEPS-project van de OESO/G20, zonder dat hiervoor
bilaterale onderhandelingen nodig zijn. In december 2017 is het MLI ter
goedkeuring aangeboden aan de Tweede Kamer. Nederland heeft de
implementatie van BEPS-maatregelen in verdragen door middel van het
MLI aangeboden aan al haar verdragspartners, met uitzondering van 9
verdragspartners waarmee het momenteel in (een vergevorderd stadium
van) verdragsonderhandelingen is. Tevens is Nederland onderdeel van de
subgroep arbitrage binnen het MLI. In 2017 zijn vorderingen gemaakt op
dit gebied en in 2018 is de verwachting dat overeenstemming wordt
bereikt voor de Competent Authority Agreement inzake arbitrage.
De laatste jaren is het (her)onderhandelen van de belastingverdragen met
23 ontwikkelingslanden een speerpunt van Nederland geweest. Het doel
hierbij was het opnemen van een effectieve bepaling tegen verdragsmisbruik in deze verdragen. Waar dit nog niet is gebeurd door middel van
bilaterale onderhandelingen, biedt het MLI ook in relatie tot deze landen
een effectieve route om in de verdragen antimisbruikbepalingen op te
nemen. Met het aanbieden van het MLI aan de Tweede Kamer komt het
ontwikkelingslandenproject in een afrondende fase.
F2. Belastingdienst
Handhavingsstrategie Belastingdienst
Op 30 november 2016 heeft de Algemene Rekenkamer aan de Tweede
Kamer een rapportage uitgebracht naar aanleiding van haar onderzoek
naar het handhavingsbeleid van de Belastingdienst38. Dit onderzoek werd
gedaan op verzoek van de Tweede Kamer. Samengevat komt de
Algemene Rekenkamer tot het oordeel dat de Belastingdienst een goed
doordacht beleid heeft dat systematisch en gestructureerd inspeelt op de
oorzaken van het nalevingsgedrag van belastingplichtigen. Maar de
Rekenkamer oordeelt ook dat de Belastingdienst nog informatie mist voor
de verdere onderbouwing van de keuzes in het handhavingsbeleid. Het
rapport is onderwerp van bespreking geweest in het algemeen overleg
met de vaste commissie voor Financiën op 22 februari 201739. In dat
overleg heeft de toenmalige staatssecretaris toegezegd de Tweede Kamer
een voorstel te doen voor de opzet, inhoud en vorm van een jaarlijks aan
de Kamer uit te brengen handhavingsbrief. Als vervolg hierop is de eerste
38
39

Kamerstukken II 2016–2017, 31 066, nr. 319.
Kamerstukken II 2016–2017, 31 066, nr. 350.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

49

proeve van een dergelijke handhavingsbrief, die feitelijk de inhoudelijke
uitvoerings- en toezichtstrategie van de Belastingdienst omvat, op
12 december 2017 aan de Tweede Kamer aangeboden40.
De komende jaren wordt de strategie verder ontwikkeld en voor alle
doelgroepen geïmplementeerd. Daarbij hoort ook een wijze van verantwoording die het hele spectrum van activiteiten laat zien dat voor de
naleving van belang is. Gezien de ambitie zal er sprake zijn van een
groeipad van drie tot vijf jaar. Deze eerste proeve is vooral bedoeld om
samen met de Kamer te bezien of deze vorm van communiceren helpt in
de politieke discussie over de keuzes die in toezicht en handhaving
worden gemaakt.
Dienstverlening
De Belastingdienst bevordert met passende dienstverlening dat burgers
en bedrijven hun wettelijke verplichtingen nakomen.
Doelbereiking
De afhandeling van bezwaren is niet binnen de Awb-termijn gerealiseerd.
De overige realisaties zijn op het gewenste niveau.

40

Kamerstukken II 2017–2018, 31 066, nr. 390.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

50

Realisatie meetbare gegevens
Prestatie-indicator (in % en aantallen)

Realisatie
2013

Realisatie
2014

Realisatie
2015

Realisatie Streefwaarde
2016
20171

Realisatie
2017

Af te handelen belvolume (aantal telefoontjes)

14.549.648

15.236.020

14.154.450

12.807.020

13–14 mln.

10.583.927

Afgehandelde bezwaren binnen Awb-termijn

93%

87%

87%

81%

90–95%

86%

Afgehandelde klachten binnen Awb-termijn

98%

93%

97%

98%

90–95%

98%

n.v.t.

Minimaal
70% van de
bellers,
website- en
baliebezoekers
scoort een 3
of hoger op
de gehanteerde
5-puntsschaal
(neutraal tot
zeer
tevreden) en
maximaal
10% van de
bellers,
website- en
baliebezoekers
scoort een
1,5 of lager
n.v.t.

80%
6,6%

14.586

Minder
klachten over
het handelen
van de
Belastingdienst dan
vorig jaar
13.105

11.145

Klanttevredenheid

n.v.t.2

n.v.t.

Zorgvuldig handelen van de Belastingdienst
(aantal ontvangen klachten)

11.537

16.253

1
De streefwaarden van de Belastingdienst worden waar mogelijk weergegeven in bandbreedtes. Hiermee geeft de Belastingdienst per prestatieindicator aan wat de onder- en de bovengrens is.
2
Waar «n.v.t.» is opgenomen zijn geen realisatiecijfers bekend omdat de indicatoren nog relatief nieuw zijn.

Bron: Fiscale monitor en Belastingdienst/Concern Administratie.

Toelichting
Af te handelen belvolume
Het telefonieaanbod in 2017 bedroeg 12,4 mln. belpogingen. In totaal zijn
10,6 mln. telefoontjes afgehandeld door medewerkers van de BelastingTelefoon. Door het beschikbaar komen van technische mogelijkheden
worden steeds meer burgers en bedrijven geholpen zonder een informant
te spreken. Het gaat dan om het bestellen van een formulier of doen van
een uitstelverzoek door in het gespreksmenu de juiste keuze te maken en
vervolgens het Burgerservicenummer in te toetsen. Ook is het Burgerservicenummer van belang bij een snelle en juiste behandeling van vragen
door informanten. Burgers die het niet beschikbaar hebben, in 2017 1,1
mln. bellers, worden om die reden verzocht dit alsnog op te zoeken en
dan terug te bellen. De zogenaamde technische bereikbaarheid houdt
rekening met deze stroom en ligt met 90% boven het niveau van 2016
(88%). Daarmee is voldaan aan de streefwaarde om het gehele telefoonaanbod af te handelen. Bovendien is een daling van het aantal binnengekomen telefoontjes opgetreden ten opzichte van de 14,2 mln. belpogingen
in 2016. Deze daling is mede het gevolg van de acties die de BelastingTelefoon heeft ingezet om te sturen op het gebruik van de andere interactie-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

51

kanalen (de website, MijnBelastingdienst en de online aangifte). Van het
aantal afgehandelde telefoontjes bedroeg de gemiddelde wachttijd 143
seconden (2016: 109 seconden). Dit betreft het aantal seconden vanaf het
moment dat de klant zijn laatste keuze heeft gemaakt in het keuzemenu
totdat de klant wordt geholpen door een informant. De wachttijd is met
143 seconden hoger dan de streefwaarde van <130 seconden. Dit laatste is
echter het gevolg van het instellen van de mogelijkheid om burgers en
bedrijven na het vermelden van de wachttijd de keuze te geven om te
wachten of later terug te bellen. Voorheen werden burgers en bedrijven
bij grote drukte niet tot de wachtrij toegelaten.
Afgehandelde bezwaren binnen Awb-termijn
In 2017 is het Awb-conform percentage verbeterd van 81% naar 86%. Toch
is het niet gelukt om de doelstelling van minimaal 90% te halen. Met
name bij de behandeling van bezwaren inkomstenbelasting waren in 2017
de gevolgen van het vertrek van personeel merkbaar. Daarbij zijn nieuwe
digitale voorzieningen nog niet in 2017 opgeleverd, waar dat een jaar
geleden wel werd voorzien. De oplevering van deze voorzieningen staat
nu gepland voor het eerste half jaar 2018. Tevens wordt in deze periode
gestart met de in de 19e Halfjaarsrapportage41 aangekondigde deformalisering inkomstenbelasting: aanvullingen op aangiftes inkomstenbelasting
worden niet langer als bezwaar behandeld.
Afgehandelde klachten binnen Awb-termijn
De streefwaarde voor de Awb-conforme afhandeling van klachten is
gerealiseerd. In 2017 heeft de Belastingdienst 11.145 klachten ontvangen.
Dat is 15% minder dan in 2016.
Klanttevredenheid
De realisatie van de klanttevredenheid over telefonie, de website en de
balie voldoet aan de streefwaarden.
Zorgvuldig handelen van de Belastingdienst
Het aantal ontvangen klachten over het handelen van de Belastingdienst
ligt lager dan vorig jaar.
Toezicht
De Belastingdienst oefent adequaat toezicht uit en dwingt, zo nodig,
naleving af zodat burgers en bedrijven hun wettelijke verplichtingen
nakomen.
Doelbereiking
De streefwaarden van de prestatie-indicator «kasontvangsten van
MKB-ondernemingen onder een fiscaal dienstverleners convenant» en
«omgevingsgerichte strafonderzoeken (% opsporingsuren FIOD)» zijn niet
gerealiseerd (zie onderstaande tabellen). Bij de toelichting van de
desbetreffende prestatie-indicatoren wordt ingegaan op de oorzaak. De
overige realisaties zijn op het gewenste niveau.
Misbruik en oneigenlijk gebruik
Belastingheffing en toeslagen zijn gevoelig voor Misbruik en Oneigenlijk
gebruik (M&O), omdat de hoogte van de heffing en de verplichting tot
betalen afhankelijk zijn van gegevens die belastingplichtigen en toeslaggerechtigden zelf verstrekken. Dit kan van invloed zijn op de volledigheid
van de belastingontvangsten en de juiste uitbetaling van toeslagen. Het
41

Kamerstukken II 2016–2017, 31 066, nr. 355.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

52

tegengaan van M&O bij de uitvoering van wet- en regelgeving vormt
derhalve een geïntegreerd onderdeel van het rechtshandhavingsbeleid.
De bestrijding van misbruik en oneigenlijk gebruik richt zich niet meer
uitsluitend op de achterkant van een proces, wanneer het geld al is
uitgekeerd, maar steeds meer op de voorkant: bij de aanvraag of de
aangifte. Met behulp van data-analyse worden risicovolle posten
beoordeeld en geselecteerd. Zowel bij Belastingen, Douane als Toeslagen
is gewerkt aan de ontwikkeling en implementatie van gerichte query’s en
risicoclassificatiemodellen om misbruik, oneigenlijk gebruik en fouten te
detecteren en tijdig onterechte uitbetalingen te voorkomen. Dat heeft voor
Belastingen erin geresulteerd dat in 2017 voor € 259 mln. aan onterechte
uitbetalingen IH is voorkomen (2016: € 226 mln.).
Belastingplichtigen die hun vermogen in binnen- of buitenland verborgen
hielden voor de Belastingdienst konden in 2017 nog gebruik maken van
de inkeerregeling. Onder deze regeling hebben zich in 2017 1.260
inkeerders gemeld (2016: 1.211). Hiermee bedraagt over de periode van
1 januari 2011 tot en met 31 december 2017 het totaal aantal inkeerders
19.210, met een aangegeven ingekeerd vermogen van € 6,5 mld. De
inkeerregeling heeft in het kalenderjaar 2017 € 56,7 mln. aan extra
belastinginkomsten opgeleverd. De opbrengst inkeer neemt vanaf 2015
jaarlijks af omdat het kaseffect van het grote aantal inkeerders in 2014
steeds minder wordt.
Verder heeft de Belastingdienst een belangrijke bijdrage geleverd in de
aanpak van ondermijnende (georganiseerde) criminaliteit. De activiteiten
binnen het Landelijk/Regionaal Informatie en Expertisecentrum (LIEC/
RIEC) strekken zich uit van het verstrekken van informatie tot aan het
uitvoeren van operationele activiteiten. Het verstrekken van informatie is
een belangrijke bijdrage in de aanpak, omdat daarmee de andere
samenwerkingspartners in stelling worden gebracht. Samen met onder
andere gemeenten, Politie en Openbaar Ministerie is er met name
aandacht besteed aan de aanpak van vastgoedfraude, georganiseerde
hennepteelt, witwassen en mensenhandel/mensensmokkel. Daarnaast is
ook aandacht besteed aan de zogenaamde regionale handhavingsknelpunten. Een voorbeeld hiervan is de aanpak van de Outlaw Motorcycle
Gangs. In 2017 heeft de Belastingdienst binnen de LIEC/RIEC samenwerking voor € 81,2 mln. aan aanslagen opgelegd.
Daarnaast participeert de Belastingdienst in de Landelijke Stuurgroep
Interventieteams (LSI). Dit samenwerkingsverband richt zich met name op
de aanpak van arbeid gerelateerde fraude binnen het sociale zekerheidsdomein. Samen met onder andere gemeenten, UWV, SVB, Inspectie SZW,
Politie, Openbaar Ministerie en IND is met name aandacht besteed aan de
problematiek rond de malafide uitzendbureaus en schoonmaakbedrijven.
In 2017 heeft de Belastingdienst binnen de LSI samenwerking voor € 1,2
mln. aan aanslagen opgelegd.
Belastingdienst/Toeslagen past thematisch toezicht toe op lopende
toekenningen. Dit vindt plaats op die situaties waarin het vaak fout gaat,
waarin burgers vergeten op cruciale momenten mutaties door te voeren.
Afhankelijk van de toeslagsoort is er sprake van meer of minder
opbrengst. In 2017 heeft dit bij 195.000 burgers geleid tot een vermindering van € 108 mln. aan toeslagen (2016: € 95 mln.). De vermindering is
inclusief de definitieve toekenning van de kinderopvangtoeslag en
exclusief de 4-jarigen-attentiebrief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

53

Ter voorkoming van misbruik of oneigenlijk gebruik van toeslagen zijn
maatregelen uitgevoerd die toezien op een extra beoordeling van
mutaties, voordat een voorschot bij een verhoogd risico wordt uitgekeerd.
In 2017 zijn 125.000 mutaties beoordeeld (2016: 105.000). Bij 82.000 heeft
dit geleid tot een correctie van het toeslagbedrag. Met de maatregelen is
een (bruto) vermindering gemoeid van € 115 mln. (2016: € 87 mln.). Netto
is, conform de afgesproken rekenmethodiek, een bedrag van € 38,4 mln.
aan uitbetaling tegengehouden (2016: € 28,3 mln.).
Voor de kinderopvangtoeslag is het deel dat betrekking heeft op het
toekennen van de gastouderopvang voor circa 15% onzeker in verband
met niet objectief vast te stellen uren. Deze onzekerheid bestond ook al
vóór 2017 en is het gevolg van beperkingen in wet- en regelgeving en als
gevolg daarvan beperkingen in de controlemogelijkheden voor
Belastingdienst/Toeslagen.
De FIOD vervult een belangrijke taak in de bestrijding van georganiseerde
criminaliteit, ondermijning en het afpakken van crimineel vermogen. Met
het strafrechtelijk afpakken van wederrechtelijk verkregen voordeel was in
2017 een bedrag gemoeid van € 199,9 mln. (2016: € 543 mln.). Verder is
voor € 288,3 mln. conservatoir beslag gelegd (2016: € 224,5 mln.).
Belastingen
Fiscaal Toezicht
Realisatie meetbare gegevens
Prestatie-indicator (in % en € mln./mld.)

Realisatie
2013

Realisatie
2014

Realisatie
2015

Percentage gevalideerde grote ondernemingen
voor horizontaal toezicht

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

81%

85%

86,5%

Percentage kasontvangsten van
MKB-ondernemingen onder een fiscaal
dienstverleners convenant1

n.v.t.

5,5%

6,8%

5,7%

7,5–8%

5,8%

Bruto correctie opbrengsten aangiftenbehandeling IH (betreft Particulieren en MKB)2

n.v.t.

€ 2,9 mld.

€ 2,2 mld.

€ 1,5 mld.

€ 1,8 mld.

€ 2,3 mld.

Bruto correctie opbrengsten aangiftenbehandeling Vpb MKB

n.v.t.

€ 1,4 mld.

€ 1,9 mld.

€ 1,6 mld.

€ 1,5 mld.

€ 1,5 mld.

Bruto correctie opbrengsten boekenonderzoeken MKB

n.v.t.

€ 780 mln.

€ 780 mln.

€ 985 mln.

€ 770 mln.

€ 877 mln.

Percentage bezwaren ingediend na een
correctie door de Belastingdienst

n.v.t.

10%

7%

8,6%

8–12%

10,2%

1
2

Realisatie Streefwaarde
2016
2017

Realisatie
2017

In de begroting 2017 is abusievelijk de term «financieel dienstverlenersconvenant» gebruikt. De juiste term is «fiscaal dienstverlenersconvenant».
Betreft correcties op het verzamelinkomen.

Bron: Belastingdienst/Concern Administratie.

Toelichting
Percentage gevalideerde grote ondernemingen voor horizontaal toezicht
Voor elke grote onderneming wordt beoordeeld of de onderneming in
aanmerking komt voor horizontaal toezicht. Het streven om deze toets
eind 2017 te hebben uitgevoerd voor 85% van de klanten is met 86,5%
gerealiseerd. Voor de klanten in categorie 1 en 2 is dit voor ruim 90%
gerealiseerd. De klanten van GO zijn verdeeld over verschillende
categorieën om de normering voor de capaciteitstoedeling te bepalen. In
2017 waren de 100 hoogst gerankte klanten opgenomen onder categorie 1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

54

en de klanten met een ranking tussen 101 en 3.900 onder categorie 2. De
ranking in de categorieën wordt vastgesteld op basis van de WOLB-som42,
de kasopbrengsten, de omzet en de loonsom van de ondernemingen.
Percentage kasontvangsten van MKB-ondernemingen onder een fiscaal
dienstverleners convenant
Begin 2017 is de berekenings- en meetmethodiek voor deze indicator
vastgesteld. Op basis van de hierbij gehanteerde grondslagen bleek de
gehanteerde streefwaarde van 7,5–8% te hoog te zijn vastgesteld. Om
deze reden heeft bijstelling van de streefwaarde plaatsgevonden voor de
begroting 2018.
Bruto correctie opbrengsten aangiftenbehandeling IH
In 2017 is voor een bedrag van € 2,3 mld. gecorrigeerd op het verzamelinkomen. De indicator voldoet daarmee aan de doelstelling. Dit gecorrigeerde bedrag heeft betrekking op de IH-aangifte van belastingplichtigen
Particulieren en MKB, vóór toepassing van het belastingtarief en zonder
rekening te houden met het verlies op correcties door bezwaar en
invordering. De correcties beslaan veelal meerdere belastingjaren.
Bruto correctie opbrengsten aangiftenbehandeling Vpb MKB
In 2017 is voor een bruto bedrag van € 1,5 mld. gecorrigeerd op aangiften
Vpb. De indicator voldoet daarmee aan de doelstelling.
Bruto correctie opbrengsten boekenonderzoeken MKB
In 2017 is voor een bruto bedrag van € 877 mln. gecorrigeerd op de
oorspronkelijk in de aangiften van de diverse belastingmiddelen aangegeven bedragen. De indicator voldoet daarmee aan de doelstelling.
Percentage bezwaren ingediend na een correctie door de Belastingdienst
De indicator van de na een correctie ingediende bezwaren voldoet
eveneens aan de doelstelling.
Toeslagen
Realisatie meetbare gegevens
Prestatie-indicator

Realisatie
2013

Realisatie
2014

Realisatie
2015

Realisatie Streefwaarde
2016
2017

Realisatie
2017

De score van
fouten en
onzekerheden ligt
onder de
rapporteringsgrens
op artikelniveau1
Gerealiseerd

Gerealiseerd

Rechtmatige toekenning van toeslagen

Het percentage definitief toegekende toeslagen
met een terug te betalen bedrag ≤ € 5002

n.v.t.

n.v.t.

Gerealiseerd

91,5%

92,3%

91,9%

91,6%

91%

92,2%

1

Dit betreft het artikel van het desbetreffende beleidsdepartement.
Voor kinderopvangtoeslag wordt een grens van € 1.000 aangehouden. Bij de toekenningen van kinderopvangtoeslag gaat het veelal om hogere
bedragen dan bij andere toeslagen.
2

Bron: Belastingdienst/Concern Administratie.

42

Met de WOLB-som wordt een inschatting gemaakt van het fiscale belang van een belastingplichtige entiteit op basis van de feitelijk verschuldigde belasting voor de vier belastingmiddelen IH, LH, OB en Vpb.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

55

Toelichting
Rechtmatige toekenning van toeslagen
Voor het rapporteren van fouten en onzekerheden gelden kwantitatieve
rapportagegrenzen op artikelniveau die jaarlijks in de Rijksbegrotingsvoorschriften worden vastgelegd. Het streven is dat de score van fouten en
onzekerheden onder deze grenzen ligt. De gevonden fouten en onzekerheden bij de steekproeven liggen onder de rapporteringstoleranties op
artikelniveau (5% voor fouten en onzekerheden).
Terug te betalen bedragen zoveel mogelijk beperken
De Belastingdienst streeft er naar het ontstaan van terug te betalen
bedragen bij het definitief toekennen zoveel mogelijk te beperken tot
bedragen die inherent zijn aan de systematiek van de inkomensafhankelijke regelingen. De streefwaarde hiervoor is gerealiseerd.
Douane
Brexit
Gegeven het besluit van het VK om de EU te verlaten heeft dit in principe
tot gevolg dat het VK ook geen onderdeel meer uitmaakt van de Europese
interne markt en de douane-unie. Als dat gebeurt, ontstaat een nieuwe
buitengrens. Dit heeft gevolgen voor de uitvoering van de taken van de
Douane onder alle mogelijke uiteindelijke afspraken die met het VK
gemaakt worden. De Belastingdienst voert nadere analyses uit op de
impact van de Brexit bij Douane, FIOD en andere onderdelen om ervoor te
zorgen tijdig voorbereid te zijn op de gevolgen van de Brexit.
Realisatie meetbare gegevens
Prestatie-indicator (in % en aantallen)
Controles op de goederenstromen (aantal
controles)
Gecertificeerde goederenstromen
Controles op passagiersvluchten (aantal
controles)

Realisatie
2013

Realisatie
2014

Realisatie
2015

338.300

357.100

386.000

366.400

91%

91%

89%

13.600

14.700

13.000

Realisatie Streefwaarde
2016
2017

Realisatie
2017

320.000–
420.000

330.900

88%

>90%

92%

11.600

12.000–
15.000

14.100

Bron: Belastingdienst/Concern Administratie.

Toelichting
Controles op de goederenstromen
De Douane baseert de controles op de goederenstromen op verschillende
risico’s en past hierop de controledichtheid en inzet van handhavingsinterventies aan. Als onderdeel van de handhavingsmix, voert de Douane
onder andere fysieke- en scancontroles uit op de goederenstromen
(vracht, post en koeriers). De doelstelling van de controles op de
goederenstromen is in 2017 weliswaar gerealiseerd maar de realisatie
2017 is lager dan eerdere jaren als gevolg van onderbezetting. De
inhaalslag om op personele sterkte te komen is in gang gezet.
Gecertificeerde goederenstromen
De prestatie-indicator geeft aan voor welk deel van de reguliere goederenstroom (in- en uitvoer) de aangever Authorised Economic Operator (AEO)
gecertificeerd is. Een AEO vergunning is nodig om in aanmerking te
komen voor vereenvoudigde douaneprocedures. Om de status van AEO te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

56

krijgen moet een bedrijf aan een aantal criteria voldoen. Deze criteria zijn
gebaseerd op het Douane Wetboek van de Unie (DWU) en de bijpassende
toepassingsverordeningen. De doelstelling voor de gecertificeerde
goederenstromen is gerealiseerd.
Controles op passagiersvluchten
De controles van passagiersvluchten zijn met name gericht op
niet-Europese vluchten. De Douane baseert ook de controle van reizigersbagage op verschillende risico’s per vlucht en past hierop de controledichtheid en inzet van handhavingsinterventies aan. Bij de handhavingsinterventies moet gedacht worden aan de Douanereizigersapp, fysieke
controles, inzet van speurhonden en scans. De doelstelling van het aantal
gecontroleerde vluchten is gerealiseerd.
De aantallen correcties en processen-verbaal die voortvloeien uit de
controles van de Douane zijn opgenomen in onderstaande tabel.
Correcties en processen-verbaal VGEM (Veiligheid, Gezondheid, Economie en Milieu) en
fiscaal (aantallen x 1.000)
Kengetallen Toezicht Douane

2015

2016

2017

Correcties scan- en fysieke controles vracht

6,5

5,6

6,1

Correcties koeriers en postzendingen

6,5

10,8

9,5

Correcties passagiers

20

15

10,5

Correcties ambulante controles binnenland/
buitengrens

1,1

1,2

0,6

Correcties administratieve controles

0,7

0,7

0,3

Processen-verbaal

16

15

14

Bron: Belastingdienst/Concern Administratie.

Toelichting
De realisatie van de kengetallen «Correcties ambulante controles
binnenland/buitengrens» en «Correcties administratieve controles» ligt
lager ten opzichte van voorgaande jaren. Dit houdt verband met de
openstaande correcties in 2017. Deze zijn niet meegenomen in de
realisatie en zullen alsnog worden verwerkt wanneer deze zijn afgerond.
De kengetallen van «Correcties scan- en fysieke controles vracht» over
2015 en 2016 zijn ten opzichte van het jaarverslag 2016 gecorrigeerd
omdat ten onrechte bescheidscontroles waren meegeteld.
Correcties Koeriers- en postzendingen, Passagiers en Processen-verbaal
komen in 2017 lager uit. Per 1 maart 2017 wordt bij Koeriers en postzendingen voor de Intellectuele eigendomsrechten (IER) onder de EU
verordening (608/2013) gewerkt. Bij Passagiers was dit al sinds 1 juni
2016. Voor die tijd werden de richtlijnen van het Ministerie van Justitie en
Veiligheid gevolgd. Door deze wijziging worden bevindingen alleen nog
civielrechtelijk afgedaan. Vanwege de afhankelijkheid van de desbetreffende houders van een IER om een verzoek tot optreden in te dienen en
mogelijk een civielrechtelijke procedure op te starten, worden minder snel
correcties en processen-verbaal opgesteld. Onder het strafrecht werden
meer zaken behandeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

57

Inning
Realisatie meetbare gegevens
Prestatie-indicator (in %)

Realisatie
2013

Realisatie
2014

Realisatie
2015

Realisatie Streefwaarde
2016
2017

Realisatie
2017

Achterstand invordering

2,4

2,3

2,2

2,6

2,5–3

2,7

Inning invorderingsposten binnen een jaar

57,0

58,5

57,0

57,2

55–65

54,5

Bron: Belastingdienst/Concern Administratie.

Toelichting
Achterstand invordering
De streefwaarde «achterstand invordering» is gerealiseerd.
Inning invorderingsposten binnen een jaar
De realisatie van «inning invorderingsposten binnen een jaar» is iets
onder de bandbreedte van de streefwaarde uitgekomen.
Massale processen
De Belastingdienst voert zijn massale processen efficiënt uit.
Doelbereiking
De doelstelling is grotendeels gerealiseerd, behalve voor de afname van
het aantal ernstige productieverstoringen.
Realisatie meetbare gegevens
Prestatie-indicator (in % en aantallen)

Realisatie
2013

Realisatie
2014

Realisatie
2015

Realisatie Streefwaarde
2016
2017

Garantieregeling IH 2016: in maart aangifte
gedaan, vóór 1 juli bericht

n.v.t.

n.v.t.

99,1%

99,5%

Definitief vaststellen toeslagen

n.v.t.

85%

85%

89,7%

85%

85,5%

Percentage toeslagen dat tijdig wordt uitbetaald

n.v.t.

n.v.t.

99,99%

99,9%

99,99%

99,96%

56

Minder
verstoringen
dan vorig
jaar

70

Afname van het aantal ernstige productieverstoringen (aantal damages)
n.v.t.

68

76

100%

Realisatie
2017
99,5%

Bron: Belastingdienst/Concern Administratie.

Toelichting
Garantieregeling IH 2016: in maart aangifte gedaan, vóór 1 juli bericht
De Belastingdienst is erin geslaagd om de garantieregeling goed uit te
voeren. De streefwaarde van 100% is nagenoeg gerealiseerd.
Definitief vaststellen toeslagen
De jaarrealisatie ligt iets boven de streefwaarde.
Percentage toeslagen dat tijdig wordt uitbetaald
In dit jaar is deze meting voor het eerst getest. Hieruit is gebleken dat de
norm voor het tijdig uitbetalen van toeslagen niet realistisch is vastgesteld. In de begroting 2018 is de norm neerwaarts bijgesteld van 99,99
naar 99,9%. De oorzaak van niet tijdige betalingen van toeslagen kan
zowel liggen bij verwerking van de Belastingdienst als bij de opgegeven
informatie van burgers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

58

Afname van het aantal ernstige productieverstoringen (aantal damages)
De telling van het aantal ernstige productieverstoringen (damages) ziet op
die verstoringen in het massale gegevensverwerkende proces die leiden
tot overlast aan, benadeling van of onjuiste informatievoorziening aan
burgers en/of bedrijven en/of schade voor de kasstroom van het Rijk en/of
imagoschade voor het Rijk. Deze verstoringen vragen om een acute en
adequate reactie door medewerkers van de Belastingdienst door
gebruikmaking van de zogenaamde «damageprocedure» en worden
gemeld op de website van de Belastingdienst in het Verstoringenoverzicht.
De vertraging met de schenk- en erfbelasting valt, hoewel ernstig, buiten
de definitie van productieverstoring omdat het een vertraging betreft in de
ontwikkeling van nieuwe ICT die eerder gemeld had moeten worden. Dit
type vertragingen wordt daarom als zodanig niet in het overzicht van
verstoringen opgenomen. In de 20e halfjaarsrapportage43 van
29 november 2017 en de brief van 31 januari 201844 is gerapporteerd over
de vertraagde oplevering van de nieuwe systemen voor de schenk- en
erfbelasting en de wijze waarop de belastingplichtigen hierover zijn
geïnformeerd.
De doelstelling om het aantal ernstige productieverstoringen te verminderen is niet gerealiseerd (70 in plaats van minder dan 56) wat met name
verband houdt met een toename van verstoringen bij het opleggen van
aanslagen IH. Uit evaluatie blijkt dat het niet goed genoeg onderkennen
van de samenhang tussen ICT-infrastructuur en applicaties hiervan een
belangrijke oorzaak is. Dit heeft mede te maken met de diepgaande kennis
en ervaring die hiervoor benodigd is. Een andere oorzaak van de toename
van het aantal productieverstoringen is een striktere naleving en
definiëring van de damageprocedure.
Kengetallen massale processen
Onderstaande tabel geeft de ontwikkeling van het aantal belastingplichtigen en toeslaggerechtigden over de afgelopen jaren weer.
Volumeontwikkeling belastingplichtigen en toeslaggerechtigden (aantallen x 1.000)
Kengetal

2013

2014

2015

2016

2017

Belastingplichtigen IB/IH

7.845

7.847

8.003

8.268

8.150

Belastingplichtigen VpB

886

909

925

952

977

Inhoudingsplichtigen LB/LH

639

647

665

678

696

Belastingplichtigen OB

1.637

1.754

1.784

1.854

1.907

Toeslaggerechtigden

6.104

5.829

5.493

5.570

5.486

Bron: Belastingdienst/Concern Administratie.

Toelichting
De cijfers tonen een groei van het aantal belastingplichtigen aan bij de
belastingmiddelen Vpb, LB/LH en OB. Het volume van belastingplichtigen
IB/IH wisselt over de jaren en het aantal toeslaggerechtigden vertoont al
een aantal jaren een lichte daling.

43
44

Kamerstukken II 2017–2018, 31 066, nr. 389 en bijlage.
Kamerstukken II 2017–2018, 31 066, nr. 395.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

59

Ingediende aangiften inkomstenbelasting (belastingjaar t-1; aantallen x 1.000)
Kengetal

2013

2014

2015

2016

2017

Ontvangen aangiften

11.148

11.282

11.503

11.705

11.796

Waarvan digitaal

10.705

10.891

11.130

11.403

11.524

Waarvan papier

443

391

373

302

272

Bron: Belastingdienst/Concern Administratie.

Toelichting
Steeds meer belastingplichtigen kiezen voor de digitale aangifte. Dit heeft
geleid tot een verdere daling van het aantal aangiften op papier. Belastingplichtigen kunnen voor hulp bij het invullen van de belastingaangifte
en het aanvragen van toeslagen terecht bij maatschappelijke organisaties
zoals belastingwinkels, welzijnsorganisaties, sociaal raadslieden en
seniorenorganisaties. Hierbij wordt gebruik gemaakt van het Kennisnetwerk van de Belastingdienst. Naar schatting 30.000 vrijwilligers en
professionals hebben in de voorbereidingen voor de aangiftecampagne
IH2016 gebruik gemaakt van het Kennisnetwerk. Vrijwilligers en professionals van maatschappelijke organisaties doorliepen de online modules
over de inkomstenbelasting en toeslagen, deden zelftests en maakten
gebruik van de mogelijkheid om op basis van verschillende casussen te
oefenen met het invullen van de online aangifte. Uit evaluatie blijkt dat
velen zeer enthousiast waren over toegankelijkheid, volledigheid en
kwaliteit van het geboden lesmateriaal.
FIOD
Realisatie meetbare gegevens
Prestatie-indicator (in % en € mln.)

Realisatie
2013

Realisatie
2014

Realisatie
2015

Realisatie Streefwaarde
2016
2017

Realisatie
2017

Percentage processen-verbaal dat leidt tot
veroordeling/transactie

85%

83%

82%

80%

82–85%

84%

Gerealiseerde incasso-opbrengsten (mln. €)

n.v.t.

€ 74,6 mln.

€ 76,4 mln.

€ 273,5 mln.

€ 71,4 mln.

€ 169,3 mln.

Omgevingsgerichte strafonderzoeken (%
opsporingsuren)

n.v.t.

18%

23%

20%

>40%

31%

Bron: Belastingdienst/Concern Administratie.

Toelichting
Percentage processen-verbaal dat leidt tot veroordeling/transactie
De keuze voor de te vervolgen zaken vindt plaats in het overleg tussen het
Openbaar Ministerie (OM), de toezichthouders en de FIOD. In 2017 zijn 552
processen verbaal afgerond (2016: 543). Omdat de verwerking van
processen-verbaal vaak enige tijd duurt, hebben nog niet al deze
processen-verbaal in 2017 geleid tot een uitspraak. In 2017 zijn 191
FIOD-zaken behandeld (2016: 225), waaronder zaken uit eerdere jaren. Van
de 191 zaken zijn 30 zaken geseponeerd of hebben geleid tot vrijspraak,
dus 161 zaken hebben wel tot een veroordeling geleid. Hieruit volgt het
percentage van 84% wat binnen de bandbreedte van de streefwaarde is.
Gerealiseerde incasso-opbrengsten (mln. €)
Op basis van afgeronde onderzoeken stelt de FIOD processen-verbaal op
en gaat het OM over tot vervolging en/of een transactie. Vervolging kan
leiden tot veroordeling, waarbij incasso-opbrengsten voor de Staat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

60

gerealiseerd kunnen worden. Transacties leiden ook tot incassoopbrengsten voor de Staat. Afhankelijk van het soort onderzoek en de
mogelijkheden binnen een onderzoek kunnen de hoogtes van de
incassobedragen en transacties jaarlijks verschillen. Voor de incassoopbrengsten is voor deze prestatie-indicator een streefwaarde ontwikkeld
waaraan ruimschoots is voldaan. De daadwerkelijke inkomsten worden
geboekt op de begroting van het Ministerie van Justitie en Veiligheid
(begrotingshoofdstuk VI van de Rijksbegroting).
Omgevingsgerichte strafonderzoeken (% opsporingsuren)
Bij de aanpak van fraude wil de FIOD een duidelijk signaal afgeven en
kiest voor aanpak van strafonderzoeken met maatschappelijk effect: van
incident naar impact. De monitoring hierop vindt plaats met deze nieuwe
prestatie-indicator door te rapporteren hoeveel procent van de zaken
omgevingsgericht is. Met omgevingsgericht wordt gedoeld op zaken die
voortvloeien uit de vooraf bedachte verbinding tussen partners in de
keten van toezicht, opsporing en vervolging.
De doelstelling voor 2017 is niet gerealiseerd. De tot nu toe gehanteerde
jaarlijkse verhoging van het percentage met 10% blijkt te ambitieus te zijn.
Voor 2018 wordt opnieuw de streefwaarde van 40% gehanteerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

61

Artikel 2 Financiële markten
A. Algemene doelstelling
Beleid en regelgeving maken voor een stabiele en integere werking van
financiële markten, met betrouwbare dienstverlening van financiële
instellingen aan burgers en bedrijven.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van Financiën bevordert het goed functioneren van het
financiële stelsel en heeft een regisserende rol. De Minister is verantwoordelijk voor de Nederlandse wetten en regels ten aanzien van de financiële
markten en de institutionele structuur van het toezicht. Het toezicht op de
financiële markten wordt uitgevoerd door De Nederlandsche Bank (DNB)
en de Autoriteit Financiële Markten (AFM). Sinds 4 november 2014 houdt
de Europese Centrale Bank (ECB) toezicht op grote en grensoverschrijdende Europese banken (Single Supervisory Mechanism toezicht, oftewel
SSM-toezicht op systeemrelevante banken).
De randvoorwaarden die de Minister stelt voor een integer en stabiel
systeem hebben hun basis in de Wet op het financieel toezicht (Wft). Het
gaat hierbij om (het toezicht op nakoming van) regelgeving die financiële
instellingen stimuleert en verplicht om op integere en transparante wijze
te werk te gaan. Met deze regelgeving en dit toezicht wordt eraan
bijgedragen dat consumenten en bedrijven met voldoende informatie en
vertrouwen financiële producten kunnen afnemen.
De Minister bevordert de educatie van de burger op financieel gebied,
streeft naar een integer financieel stelsel met passende regelgeving in de
Wet ter voorkoming van witwassen en het financieren van terrorisme
(Wwft) en is verantwoordelijk voor de ongestoorde voorziening van
voldoende munten in circulatie.
C. Beleidsconclusies
Om innovatie en toetreding van nieuwe partijen tot de financiële markten
te bevorderen is door toezichthouders AFM en DNB ingezet op maatwerk
in vergunningverlening met het programma Maatwerk voor Innovatie. Op
1 januari 2017 is het programma van start gegaan in aanvulling op het
loket bij AFM en DNB voor vragen over wet- en regelgeving (InnovationHub) dat medio 2016 van start is gegaan. De toezichthouders evalueren
momenteel de resultaten van beide zogenaamde FinTech-initiatieven. Eind
oktober 2017 is het wetsvoorstel45 ter implementatie van de Europese
richtlijn Payment Services Directive (PSD) 2 aan de Tweede Kamer
aangeboden. Het wetsvoorstel bevordert de toetreding van nieuwe
betaaldienstaanbieders die werken op basis van de toegang tot iemands
bankrekening. Om toekomstige Europese wet- en regelgeving passend te
laten zijn voor de toetreding van nieuwe innovatieve bedrijven is in juni
2017 door het ministerie gezamenlijk met toezichthouders AFM, DNB en
Autoriteit Consument en Markt (ACM) gereageerd op een consultatie
vanuit de Europese Commissie46. Daarnaast is in het kader van de
herziening van de Wft onderzocht hoe met toekomstbestendige wet- en
regelgeving recht kan worden gedaan aan instellingen met innovatieve
bedrijfsmodellen.

45
46

Kamerstukken II 2017–2018, 34 813, nr. 2.
Kamerbrief consultatiereactie FinTech, 16 juni 2017: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
kamerstukken/2017/06/16/kamerbrief-consultatiereactie-fintech

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

62

In 2017 is het wetsvoorstel transparant toezicht financiële markten
ingediend in de Tweede Kamer. Dit wetsvoorstel biedt de AFM en DNB
aanvullende mogelijkheden om informatie over overtredingen openbaar
te maken. Ook wordt de praktijk van DNB om vergelijkende overzichten
met kerncijfers van banken te publiceren wettelijk verankerd. Het is
aannemelijk dat dit bijdraagt aan de naleving van de Wet op het financieel
toezicht en regels die daarop zijn gebaseerd. Omdat tegelijkertijd ook
vertrouwelijkheid van belang is voor het financieel toezicht wordt altijd
gezocht naar een goede balans. Met het wetsvoorstel is die balans voor
dit moment gevonden. Verdergaande openbaarmakingsbevoegdheden,
zoals de bevoegdheid om onderzoeksrapporten met namen te publiceren,
bleken niet te realiseren, vanwege voorschiften in Europese richtlijnen en
verordeningen over het beroepsgeheim van de AFM en DNB. De
parlementaire behandeling van het wetsvoorstel vervolgt in 2018.
Naast focus op innovatie en transparantie staat integriteit van de
financiële sector centraal in het beleid. Het belang van het voorkomen van
het gebruik van het financieel stelsel voor witwassen en financieren van
terrorisme is door terroristische aanslagen in de voorbijgaande jaren
onderstreept. Ook de publicaties die zijn voortgekomen uit bijvoorbeeld
de Panama Papers hebben het belang van een integer financieel stelsel
benadrukt. De regelgeving en het beleid ter voorkoming van witwassen en
financieren van terrorisme wordt daarom uitgebreid. De vierde Europese
antiwitwasrichtlijn wordt in de Nederlandse wet- en regelgeving geïmplementeerd. Hiertoe is eind 2017 een wetsvoorstel ingediend. In het kader
van de implementatie van deze richtlijn wordt in Nederland ook een
register van uiteindelijk belanghebbenden (ultimate beneficial owners,
UBO) opgezet, waarmee inzichtelijk wordt gemaakt wie de uiteindelijk
belanghebbenden zijn van ondernemingen en rechtspersonen die in
Nederland zijn opgericht. Met dit UBO-register wordt zowel transparantie
als integriteit bevorderd. Voorts is recent overeenstemming bereikt over
een Europees richtlijnvoorstel dat strekt tot wijziging van de vierde
antiwitwasrichtlijn. Ook deze richtlijn zal, na het in werking treden
daarvan, in Nederlandse wetgeving worden geïmplementeerd. In 2017 zijn
de voorbereidingen gestart voor de evaluatie door de Financial Action
Task Force (FATF) van de effectiviteit van het Nederlandse stelsel ter
voorkoming van witwassen en terrorismefinanciering, die zal plaatsvinden
in de periode 2019–2021. Tot slot zijn in 2017 de voorbereidingen van de
herziening van de Wet toezicht trustkantoren afgerond en is het voorstel
voor advies aan de afdeling Advisering van de Raad van State
voorgelegd. Bij het voorstel zijn tevens de bevindingen van de parlementaire onderzoekscommissie fiscale constructies betrokken. Die commissie
had haar verslag in juli 2017 uitgebracht.
D. Tabel Budgettaire gevolgen van beleid
Budgettaire gevolgen van beleid – artikel 2 Financiële markten (bedragen x € 1.000)
2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

Verplichtingen

– 7.291.534

– 9.827.776

– 4.225.045

4.185.048

151.029

21.334

129.695

waarvan garantieverplichtingen:

– 7.349.358

– 9.893.042

– 4.236.109

4.163.500

129.030

0

129.030

18.000

0

– 6.000

0

– 6.000

Garantie plafond kredietfaciliteit
AFM

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

63

Garantieregeling bancaire
leningen
Garantie WAKO

2013

2014

– 7.349.358
0

Garantie stichting waarborgfonds

2015

2016

Realisatie
2017

– 9.892.984

0

0

0

0

0

0

– 4.254.099

0

0

0

0

– 58

– 10

0

30

0

30

4.163.500

0

0

0

135.000

0

135.000

Garantie SRF
Garantie BES

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

Uitgaven

60.866

58.451

17.286

18.834

21.980

21.334

646

Subsidies

2.870

4.584

6.324

436

437

436

1

Afwikkeling Geldmuseum en
collectiebeheer

1.500

0

0

0

0

0

0

Vakbekwaamheid

1.370

4.584

6.324

436

437

436

1

Garanties

1.000

0

1.000

Garantie BES

1.000

0

1.000

12.772

– 5.519

Bekostiging

12.203

10.633

6.568

8.879

7.253

Rechtspraak Financiële Markten

1.092

988

1.119

1.163

1.102

1.259

– 157

Muntcirculatie

10.895

9.645

5.425

7.606

5.960

11.263

– 5.303

0

0

0

0

0

0

0

Afname munten in circulatie
Toezicht en handhaving MIF
PSD II
Overig

0

250

– 250

191

0

191

216

0

24

110

0

0

0

Opdrachten

1.212

1.456

1.688

6.686

9.600

5.182

4.418

Wijzer in geldzaken

1.212

1.456

1.688

2.025

1.910

272

1.638

4.661

4.289

4.910

– 621

3.400

0

3.400

Vakbekwaamheid
Overig

Bijdrage aan ZBO’s en RWT’s

44.201

41.358

2.306

2.073

3.680

2.544

1.136

Bijdrage BES-toezicht en FEC

44.201

41.358

2.306

2.073

3.680

2.544

1.136

Bijdrage aan (inter)nationale
organisaties

380

420

400

760

10

400

– 390

Caribbean Financial Action
Taskforce

0

40

20

0

10

20

– 10

380

380

380

760

0

380

– 380

Ontvangsten

362.270

814.597

80.674

56.555

27.645

13.927

13.718

Garanties

164.972

99.636

0

0

0

0

0

Feeopbrengsten garantieregeling
bancaire leningen

164.972

99.636

0

0

0

0

0

IASB

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

64

2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

Leningen

77.107

623.085

58.491

0

0

0

0

Ontvangsten IJsland

77.107

623.085

58.491

0

0

0

0

Bekostiging

75.451

86.992

11.185

26.970

18.896

5.184

13.712

Ontvangsten muntwezen

10.937

3.288

4.698

10.576

3.325

5.184

– 1.859

Toename munten in circulatie

64.514

83.704

6.487

16.394

15.571

0

15.571

Overig

44.740

4.884

10.998

29.585

8.748

8.743

5

Overige programma-ontvangsten

44.740

4.884

10.998

29.585

8.748

8.743

5

E. Toelichting op de instrumenten
Verplichtingen (+ € 129,7 mln.)
Garantie plafond kredietfaciliteit AFM (– € 6 mln.)
De AFM heeft een bedrag van € 6 mln. afgelost op een bij de schatkist
opgenomen lening.
Garantie BES (+ € 135 mln.)
In verband met het Depositogarantiestelsel (DGS) BES is op de begroting
een garantieverplichting opgenomen van € 135 mln. Dit bedrag is
gebaseerd op een schatting van DNB van de totale omvang van de
tegoeden die onder de dekking van het DGS BES vielen toen het DGS BES
werd ingevoerd. Jaarlijks zal bij Voorjaarsnota op basis van de laatste
raming van deze maximale exposure worden bekeken of de hoogte van
de garantieverplichting moet worden bijgesteld.
Uitgaven (+ € 0,6 mln.)
Garantie BES (+ € 1 mln.)
In 2017 heeft de Staat een garantie voor het DGS voor de BES-eilanden
ingesteld. De premie voor deze garantie (€ 1 mln.) wordt jaarlijks
toegevoegd aan de begrotingsreserve.
Muntcirculatie (– € 5,3 mln.)
Aangezien er minder munten zijn geslagen dan aanvankelijk was
verondersteld, zijn de uitgaven lager uitgevallen. Het merendeel van de
uitgaven betreft betalingen aan de Koninklijke Nederlandse Munt (KNM).
De met KNM gemaakte afspraken zijn vastgelegd in een contract dat eind
2019 afloopt. Op dat moment wordt opnieuw gekeken naar de aan dit
onderdeel van de meerjarenraming ten grondslag liggende methodiek.
PSD II (+ € 0,2 mln.)
In het wetsvoorstel ter implementatie van de herziene richtlijn betaaldiensten (PSD2) wordt voorgesteld om de ACM als toezichthouder aan te
wijzen voor drie onderdelen, te weten 1) surcharging, 2) toegang tot
betaalsystemen en 3) toegang tot een betaalrekening bij een kredietinstelling. Ter voorbereiding op het toezicht op genoemde onderdelen van
PSD2 heeft de ACM in 2017 € 0,2 mln. aan kosten gemaakt. Deze kosten
kunnen niet worden doorberekend aan de sector.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

65

Wijzer in geldzaken (+ € 1,6 mln.)
In de begroting 2017 staan alleen de programma-uitgaven voor het
programma Wijzer in Geldzaken (WIG) die gedekt worden door Financiën
zelf. Het programma WIG wordt echter door in totaal zes partijen
gefinancierd. Het verschil tussen het begrote bedrag en het gerealiseerde
wordt grotendeels gedekt door de totale bijdrage van de overige vijf
partijen (dit wordt geboekt op de post «Overige programmaontvangsten»).
Opdrachten – overig (+ € 3,4 mln.)
Naar aanleiding van een uitspraak van het College van Beroep voor het
Bedrijfsleven, is in 2017 gestart met de uitvoering van een eenmalige
compensatieregeling depositohouders van in het verleden gefailleerde
banken (Van der Hoop, Indover, Icesave en DSB Bank). Het gaat hierbij om
banken die aanspraak konden maken op vergoeding van wettelijke rente
wegens het te laat uitkeren van uitkeringen uit hoofde van het depositogarantiestelsel (Coulanceregeling depositogarantiestelsel). In totaal
bedragen de kosten voor de Coulanceregeling derhalve € 3,4 mln. in 2017.
Bijdrage ZBO’s en RWT’s (+ € 1,1 mln.)
Op 4 oktober 2017 is het besluit invoering DGS BES in werking getreden.
DNB heeft over 2017 aanloop- en uitvoeringskosten, zoals de
ICT-ontwikkelkosten, inzake het DGS BES gemaakt. Deze kosten behelzen
in totaal € 0,7 mln. Daarnaast is in 2017 circa € 0,2 mln. besteed aan een
(pilot)project van het Financieel Expertise Centrum (FEC) naar ongewenste
buitenlandse financiering van non-profitorganisaties.
Ontvangsten (+ € 13,7 mln.)
Ontvangsten muntwezen (– € 1,9 mln.)
Het gaat hierbij om de volgende ontvangsten: nominale waarde van de
door KNM afgenomen muntsets en bijzondere munten, royalty’s vanwege
door KNM verkochte dukaten, opbrengst van verkochte ontwaarde
munten (schrot) en opbrengst vanwege aan andere landen geleverde
munten. De opbrengsten kunnen van jaar op jaar sterk verschillen
hetgeen niet altijd goed te voorspellen is. Het merendeel van de
ontvangsten is afkomstig van KNM.
Toename munten in circulatie (+ € 15,6 mln.)
Het afgelopen jaar zijn er via DNB meer munten in omloop gebracht dan
dat er uit omloop zijn teruggekomen. Als gevolg daarvan heeft DNB het
afgelopen jaar per saldo een bedrag van € 15,6 mln. aan nominale waarde
van in de markt uitgezette munten naar de schatkist overgemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

66

Artikel 3 Financieringsactiviteiten publiek-private sector
A. Algemene doelstelling
Optimaal financieel resultaat bij de realisatie van publieke doelen; in het
bijzonder bij het investeren in en verwerven, beheren en afstoten van de
financiële en materiële activa van de Staat.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van Financiën stimuleert en regisseert een verantwoorde en
doelmatige besteding van overheidsmiddelen. Bedrijfseconomische
expertise wordt ingezet bij staatsdeelnemingen, investeringsprojecten en
transacties van de rijksoverheid.
De Minister van Financiën is verantwoordelijk voor:
• een optimaal financieel resultaat bij het beheren, aangaan en afstoten
van staatsdeelnemingen met inachtneming van de betrokken publieke
belangen;
• het toetsen en adviseren op bedrijfseconomische doelmatigheid bij het
realiseren van grote publieke investeringsprojecten, zodat vakdepartementen hun projecten binnen budget, op tijd en met de gewenste
kwaliteit kunnen realiseren. Voorbeelden van deze projecten zijn
Design-Build-Finance-Maintain(-Operate) projecten (afgekort DBFM(O)projecten), bedrijfsvoerings- en duurzaamheidsprojecten en veilingen
waarbij exclusieve rechten in de markt worden gezet;
• het overkoepelende DBFM(O)-beleid en de regie van het systeem dat
ervoor moet zorgen dat DBFM(O) in Nederland structureel goed
verankerd is en toegepast wordt;
• het beheren en afwikkelen van de tijdelijke overheidsinvesteringen in
de gesteunde financiële instellingen. In dit kader is de Minister van
Financiën verantwoordelijk voor zwaarwegende en/of principiële
beslissingen (onder andere exitstrategie en beloningsbeleid van de
financiële instellingen) van, alsmede het houden van toezicht op, NL
Financial Investments (NLFI);
• het toetsen van door vergunninghouders gestelde financiële zekerheid
ter dekking van de kosten die voortvloeien uit het buiten gebruik
stellen en de ontmanteling van instellingen vallend onder de Kernenergiewet.
De Minister beoogt jaarlijks de effecten van zijn aandeelhouderschap in de
reguliere staatsdeelnemingen te meten. Daartoe zijn in de begroting drie
meetbare kengetallen/streefwaarden opgenomen. In onderstaande tabel is
de realisatie van 2017 afgezet tegen de streefwaarde zoals deze in de
begroting 2017 was opgenomen.
Kengetallen deelnemingbeleid
Realisatie Streefwaarde
2016
2017
1.
2.
3.

Realisatie
2017

Percentage van deelnemingen waarvan de nieuwe statuten en investeringsdrempels
zijn vastgesteld

71%
(n=7)

100%

100%
(n=7)

Percentage van deelnemingen waar een specifiek minimum rendementseis is
vastgesteld

100%
(n=10)

100%

100%
(n=11)

Percentage van deelnemingen waar het beloningsbeleid is herijkt

58%
(n=12)

100%

75%
(n=12)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

67

De Staat is in 2014, in overleg met de raden van commissarissen, gestart
met het aanpassen van de statuten van de staatsdeelnemingen waarvan
gemeend is dat deze wijziging behoefde. Nadat in 2017 de statuten van
Schiphol en Holland Casino zijn gewijzigd, is het proces van statutenwijziging voltooid. Wat betreft het normrendement was de doelstelling in
2016 al behaald. Echter, nadat de fusie van de Nederlandse Loterij was
afgerond moest ook voor deze deelneming een normrendement worden
vastgesteld. Dit is gebeurd in 2017, waardoor ook dat jaar voor alle
deelnemingen (indien mogelijk) een normrendement gold. Het normrendement voor Holland Casino en Urenco is nog niet vastgesteld, omdat er
over de toekomstige positionering over deze niet-permanente deelnemingen nog discussie plaatsvindt. Voor KLM en Thales kan geen
normrendement worden vastgesteld vanwege het geringe aandeel van de
Staat in deze bedrijven en voor NIO wordt geen rendementeis gesteld
omdat de werkzaamheden van dit bedrijf worden afgewikkeld. Tot slot is
in 2017 het beloningsbeleid bij Gasunie en Schiphol herijkt. Gasunie heeft
alle uitgangspunten van het beloningskader van het Ministerie van
Financiën overgenomen en de maximale beloning is ongewijzigd
gebleven. Bij Schiphol is het beloningskader geactualiseerd, waarbij
onder andere de directieleden niet langer een hogere vertrekvergoeding
krijgen dan waar ze wettelijk gezien recht op hebben. Het beloningsbeleid
van NS, Tennet en Havenbedrijf Rotterdam dient nog te worden herijkt.
C. Beleidsconclusies
Deelnemingen
In 2017 is de Nota Deelnemingenbeleid Rijksoverheid 2013 verder
geïmplementeerd en is nader invulling gegeven aan de borging van
publieke belangen en het actief aandeelhouderschap van de Staat.
In 2017 zijn in totaal dertien investeringsvoorstellen beoordeeld en
goedgekeurd aan de hand van het opgestelde investeringskader. Verder
heeft de Staat in 2017 ingestemd met de benoeming van 10 commissarissen en 5 bestuurders bij staatsdeelnemingen. Per eind 2017 voldoet
75% van de raden van commissarissen van staatsdeelnemingen aan het
streven naar 30% vrouwen, waar dit eind 2016 nog 85% was. Deze daling
is te verklaren doordat nog niet alle ontstane vacatures uit 2017 zijn
opgevuld. Over alle staatsdeelnemingen gezamenlijk bedroeg het aandeel
van vrouwelijke leden van de raad van commissarissen per eind 2017
34%.
Door invulling te geven aan al deze onderdelen van het deelnemingenbeleid heeft de Staat als aandeelhouder een goede bijdrage geleverd aan
de borging van publieke belangen op korte en lange termijn. De inspanningen van de Staat dragen ook bij aan goed ondernemingsbestuur bij de
ondernemingen. Het jaar 2017 was een succesvol jaar waarin het
staatsdeelnemingenbeleid verder is verdiept en zichtbare resultaten zijn
geboekt op de doelstellingen. In het Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen 2017 rapporteert de Staat uitgebreid over de prestaties van de
staatsdeelnemingen.
Naast de implementatie van de Nota Deelnemingenbeleid is de portefeuille financiële deelnemingen fors gereduceerd. Dit past in het beleid dat
is gericht op een afgewogen, zakelijk verantwoorde exit uit de financiële
deelnemingen en op de ondernemingsstrategie die deze exit mogelijk
moet maken. Het aandelenpercentage van de staat in ABN AMRO is
verlaagd van 70% naar 56% en het belang van de staat in a.s.r. is volledig

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

68

verkocht. Aangezien SRH Holding sinds de verkoop van de Volksbank
geen financiële deelneming meer is, is deze voormalige holding direct
onder de Staat gehangen. Al met al zijn er in 2017 goede stappen gezet
om het belang van de staat in financiële deelnemingen te verminderen.
Publiek-private investeringen
Ook als het gaat om projecten en vraagstukken op het publiekprivate
snijvlak heeft de Minister van Financiën in 2017 ingezet op het bevorderen
van doelmatige overheidsbestedingen. Er is expertise geleverd en toezicht
gehouden op diverse financieringsvraagstukken, waaronder de voorbereidingen van de oprichting van de investeringsinstelling Invest-NL, de
sanering van het voormalig Thermphos-terrein, de financiële zekerheidstelling voor de ontmanteling van kerncentrales en de inrichting van de
multibandveiling voor telecomfrequenties.
Naast het leveren van expertise heeft Financiën in 2017 de toepassing van
de businesscase als financieel analyse-instrument voor rijksprojecten
succesvol verder gebracht. Een resultaat hiervan is de «instructie
Kosten-Batenanalyse» bij het Ministerie van Defensie welke inmiddels
wordt toegepast bij de aanschaf van wapensystemen. Verder heeft
Financiën op het gebied van DBFM(O)-projecten onder meer toezicht
gehouden op de doelmatigheid van de contractafwegingen bij investering
in gebouwen en infrastructuur alsmede samen met vakdepartementen en
concerndienstverleners het contractmanagement verder verbeterd met
het gebruik van Key Performance Indicators (KPI’s) voor betere sturing op
de kwaliteit en kosten. Daarnaast heeft Financiën samen met het
Rijksvastgoedbedrijf een nieuw afweegkader ontwikkeld voor een bredere
afweging van geïntegreerde contractvormen bij rijksvastgoedprojecten.
Concluderend hebben het gevoerde beleid en de genoemde inspanningen
van het Ministerie van Financiën in 2017 geleid tot het bevorderen van
doelmatige overheidsbestedingen.
D. Tabel Budgettaire gevolgen van beleid
Budgettaire gevolgen van beleid – artikel 3 Financieringsactiviteiten publiek-private sector (bedragen x € 1.000)

Verplichtingen

2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

13.595.835

– 1.435.070

1.760.839

223.513

220.501

3.400.941

279.701

0

279.701

780.000

0

150.000

– 150.000

164.062

0

164.062

waarvan betalingsverplichting:
Kapitaalinjectie TenneT
Lening SRH

waarvan garantieverplichting:

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017
169.528

50.973

9.852.998

– 1.518.420

– 976.900

– 3.177.428

– 59.200

0

– 59.200

– 387

0

0

0

0

0

0

0

– 950.000

0

0

0

0

0

Garanties en vrijwaringen
staatsdeelnemingen

– 13.025

– 2.010

0

– 554.328

– 59.200

0

– 59.200

Garantie DNB winstafdracht

5.700.000

0

0

0

0

0

0

Garantie SNS Propertize

4.166.410

– 566.410

– 976.900

– 2.623.100

0

0

0

Uitgaven

8.674.220

2.805.899

1.137.790

2.615.449

266.104

169.528

96.576

Regeling BF
Garantie Counter Indemnity

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

69

2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

Vermogensverschaffing

2.700.000

0

0

15.900

150.000

150.000

0

Kapitaalinjectie TenneT

0

0

0

0

150.000

150.000

0

Kapitaalinjectie SNS REAAL

2.200.000

0

0

0

0

0

0

Kapitaalinjectie Propertize

500.000

0

0

0

0

0

0

15.900

0

0

0

Conversie schuld KNM

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

Bijdrage aan RWT

5.250

17.100

17.920

24.729

8.000

10.096

– 2.096

NLFI

5.250

17.100

17.920

24.729

8.000

10.096

– 2.096

Garantie

5.381

4.806

4.836

4.824

4.800

4.900

– 100

6

6

0

24

0

100

– 100

4.800

4.800

4.800

4.800

4.800

4.800

0

575

0

0

0

0

0

0

36

0

0

0

0

0

2.386.461

0

0

0

2.386.461

0

0

0

Regeling BF
Dotatie begrotingsreserve TenneT
Uitbetalingen garanties en
vrijwaringen
Overig

Lening

5.953.378

2.778.719

Overgenomen schuld Propertize
Management Fee IABF

26.457

272

0

0

0

0

0

4.807.961

2.778.201

0

0

0

0

0

Incidentele uitgaven IABF

18.960

246

0

0

0

0

0

Overbruggingskrediet SNS

1.100.000

0

0

0

0

0

0

Acquisitie

1.101.950

0

0

0

0

Aankoop SNS Bank

1.101.950

0

0

0

0

Funding Fee IABF

Opdrachten

10.211

5.274

13.084

5.716

3.035

4.532

– 1.497

Uitvoeringskosten staatsdeelnemingen

10.211

5.274

13.084

5.716

3.035

4.532

– 1.497

Vermogensonttrekking

177.819

100.268

0

100.268

Afdrachten Staatsloterij

177.819

100.268

0

100.268

Ontvangsten

9.603.301

8.858.957

7.518.712

7.921.995

7.526.800

1.316.590

6.210.210

Vermogensonttrekking

3.580.406

2.311.287

6.375.036

5.531.581

7.349.001

1.301.625

6.047.376

Opbrengst verkoop vermogenstitels

131.965

4.111

3.838.194

3.264.213

5.715.676

0

5.715.676

Dividend en afdrachten staatsdeelnemingen

1.178.186

1.188.537

1.633.590

1.915.857

1.492.495

1.232.625

259.870

177.819

100.268

0

100.268

Afdrachten Staatsloterij
Winstafdracht DNB

1.974.773

1.118.639

903.252

173.692

40.561

69.000

– 28.439

waarvan Griekse inkomsten
ANFA

43.882

27.427

35.000

46.899

59.850

36.000

23.850

waarvan Griekse inkomsten SMP

163.852

134.897

98.000

70.402

57.950

54.000

3.950

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

70

2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

295.482

0

0

0

0

0

0

Bijdrage aan RWT

4.134

15.417

16.276

20.902

7.457

9.250

– 1.793

NLFI

4.134

15.417

16.276

20.902

7.457

9.250

– 1.793

5.985.276

6.503.836

1.111.533

2.355.822

161.000

0

161.000

Rijksbijdrage Landwinning
Havenbedrijf Rotterdam

Leningen
Lening SRH
Overgenomen schuld Propertize
Verwachte portefeuille
ontvangsten IABF

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

161.000

0

161.000

2.355.822

0

0

0

4.275.292

4.231.221

0

0

0

0

0

Garantie Fee IABF

58.205

0

0

0

0

0

0

Additionele fee IABF

35.319

1.229

0

0

0

0

0

Additionele garantie fee IABF

87.413

163

0

0

0

0

0

Verhandelbaarheidsfee

17.659

615

0

0

0

0

0

Incidentele ontvangst IABF

379.490

0

0

0

0

0

0

1.100.000

0

0

0

0

Renteontvangsten SNS krediet

6.898

20.608

11.533

0

0

0

0

Aflossing kapitaalverstrekkingen
ING, Aegon en SNS Reaal

750.000

1.500.000

0

0

0

0

0

Couponbetaling en/of boetebetaling kapitaalversterking ING,
Aegon en SNS Reaal

375.000

750.000

0

0

0

0

0

Garantie

30.633

20.129

15.365

13.515

9.334

5.715

3.619

278

916

924

915

481

915

– 434

Premie-ontvangsten garantie
TenneT

4.800

4.800

4.800

4.800

4.800

4.800

0

Premie-inkomsten Counter
Indemnity

25.555

12.493

0

0

0

0

0

1.920

9.641

7.800

4.053

0

4.053

Overbruggingskrediet SNS

Garantie overig

Garantie fee Propertize

Opdrachten

2.852

8.288

502

175

6

0

6

Terug te vorderen uitvoeringskosten staatsdeelnemingen

2.852

8.288

502

175

6

0

6

E. Toelichting op de instrumenten
Verplichtingen (+ € 51,0 mln.)
Kapitaalinjectie TenneT (– € 150,0 mln.)
Eind 2016 is de kapitaaluitbreiding TenneT in een contract geformaliseerd.
Hiermee is de betalingsverplichting, die eerder begroot was voor 2017 t/m
2019, verschoven naar 2016. Dit is ook zo in het jaarverslag over 2016
verwerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

71

Lening SRH (+ € 164,1 mln.)
Op 1 mei 2017 is de Tweede Kamer per brief47 geïnformeerd over het
uitkeren van overtollige liquiditeiten van SRH aan de Staat, waarvoor SRH
een vordering ontvangt. Dit wordt gedaan opdat SRH niet, op last van de
accountant, dient te beschikken over een actief beleggingsbeleid. Deze
transactie leidt tot een betalingsverplichting van de Staat aan SRH en een
ontvangst voor de Staat van € 161,0 mln. in 2017. Deze betalingsverplichting van € 161,0 mln. wordt opgeteld bij de al bestaande betalingsverplichting van € 1,6 mld. aan SRH, voor de aankoop van SNS Bank in
2015. Over de totaal uitstaande betalingsverplichting van € 1,76 mld.
wordt ook rente gerekend. In 2017 bedraagt het rentebedrag € 3,1 mln. De
totale betalingsverplichting in 2017 komt daarmee neer op € 161,0 mln. +
€ 3,1 mln.
Garanties en vrijwaringen staatsdeelnemingen (– € 59,2 mln.)
De NS heeft een gedeelte van de uitstaande leningen bij Eurofima
afgelost. Hierdoor wordt de garantie met ditzelfde bedrag verlaagd
(€ 29,2 mln.). Daarnaast is de garantie die is afgegeven bij de privatisering
van SDU per 1 juli 2017 vervallen (€ 30 mln.).
Uitgaven (+ € 96,6 mln.)
NLFI (– € 2,1 mln.)
De begroting van NLFI is naar beneden bijgesteld, omdat NLFI structureel
minder geld kwijt is aan de uitvoering van haar aandeelhouderschap
i.v.m. de afbouw van het staatsbelang in de financiële deelnemingen.
Regeling BF (– € 0,1 mln.)
NIBC beheert de regeling Bijzondere Financiering (BF), waarvoor een
vergoeding van € 100.000 is begroot. NIBC heeft voor haar beheerwerkzaamheden in 2017 geen factuur in 2017 gestuurd. De betaling aan NIBC
voor de werkzaamheden over het jaar 2017 zal naar verwachting in 2018
geschieden.
Uitvoeringskosten staatsdeelnemingen (– € 1,5 mln.)
In 2017 wordt minder uitgegeven aan uitvoeringskosten staatsdeelnemingen dan geraamd. Dit komt doordat een aantal opdrachten niet heeft
plaatsgevonden in 2017.
Afdrachten Staatsloterij (+ € 100,3 mln.)
Om te voldoen aan de Wet op de kansspelen wordt in de begroting en
verantwoording een technische post opgenomen bij zowel de uitgaven als
de ontvangsten (beiden € 100,3 mln.) ter hoogte van de afdrachten van de
Staatsloterij.
Ontvangsten (+ € 6,2 mld.)
Opbrengst verkoop vermogenstitels (+ € 5,7 mld.)
De verkoop van aandelen ABN AMRO (€ 3,0 mld.) en a.s.r. (€ 2,7 mld.) in
2017 heeft geleid tot een totaalopbrengst van € 5,7 mld.
Dividenden en afdrachten staatsdeelnemingen (+ € 259,9 mln.)
De realisatie is hoger dan geraamd vanwege het van ABN AMRO
ontvangen interimdividend.

47

Kamerstukken II 2016–2017, 33 532, nr. 71.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

72

Afdrachten Staatsloterij (+ € 100,3 mln.)
Zie uitgaven: Afdrachten staatsloterij.
Winstafdracht DNB (– € 28,4 mln.)
Vanwege gedaalde marktrentes die leiden tot lagere rendementen valt de
winstafdracht DNB in 2017 lager uit.
NLFI (– € 1,8 mln.)
Zie uitgaven: NLFI.
Lening SRH (+ € 161,0 mln.)
Zie verplichtingen: Lening SRH.
Garantie overig (– € 0,4 mln.)
De garantie aan de NS inzake de Eurofima-leningen is in 2017 naar
beneden bijgesteld, aangezien de gegarandeerde leningen verder zijn
afbetaald. Dit leidt tot een lagere garantiepremie.
Garantiefee Propertize (+ € 4,1 mln.)
In 2017 is de betaling van het laatste deel van de garantiefee Propertize
ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

73

Artikel 4 Internationale financiële betrekkingen
A. Algemene doelstelling
Een bijdrage leveren aan een financieel gezond en welvarend Europa en
een evenwichtige internationale financieel-economische ontwikkeling.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Nederlandse economie wordt door zijn openheid en relatief beperkte
grootte sterk beïnvloed door internationale financieel-economische
ontwikkelingen. Dit betreft voor een belangrijk deel ontwikkelingen in de
lidstaten van de EU. Verreweg het grootste deel van de Nederlandse
export en import gaat naar of komt uit andere Europese landen. Een
sterke Europese economie heeft daarmee een directe weerslag op de
Nederlandse economie. Mede om die reden is Nederland gebaat bij een
gezonde financieel-economische ontwikkeling en een stabiele budgettaire
en monetaire ontwikkeling in de EU en haar lidstaten, waarbij ook de
financiële stabiliteit binnen de eurozone gewaarborgd is.
De Minister van Financiën speelt op dit gebied een regisserende rol in
Nederland en maakt daarbij gebruik van een aantal instrumenten. Ten
behoeve van de bevordering van de financiële stabiliteit neemt de
Minister actief deel aan internationale overleggen (onder andere de
Ecofinraad en de Eurogroep) ter versterking van de begrotingsdiscipline
van lidstaten van de EU en een stabiele macro-economische omgeving in
de eurozone. Hieronder valt ook de economische beleidscoördinatie in de
EU en de Economische en Monetaire Unie (EMU) in het kader van het
Europees Semester.
Verder neemt de Minister van Financiën besluiten over het Nederlandse
standpunt met betrekking tot toetreding van landen tot het Exchange Rate
Mechanism (ERM) II en invoering van de euro. Tevens draagt de Minister
van Financiën het Nederlandse standpunt over de EU-begroting uit. De
Minister ziet er op toe dat deze EU-begroting volgens de afspraken van
het Meerjarig Financieel Kader (MFK; het huidige MFK loopt van
2014–2020) wordt vormgegeven.
In internationaal verband zijn maatregelen getroffen om de wereldeconomie minder gevoelig te maken voor financieel-economische crises en te
zorgen dat de gevolgen, mocht een dergelijke crisis toch plaatsvinden, zo
beperkt mogelijk blijven. De Minister van Financiën draagt bij aan het
beheer van stabilisatiemechanismen zoals het European Financial
Stability Facility (EFSF) en het European Stability Mechanism (ESM) ten
behoeve van het bewaken van de financiële stabiliteit in de eurozone.
Internationale financiële instellingen (IFI’s) – waaronder het IMF, de
Wereldbank, EBRD, de EIB en de AIIB – dragen in belangrijke mate bij aan
een evenwichtige internationale financieel-economische ontwikkeling. Zij
vervullen een belangrijke rol bij het financieel-economisch beleidstoezicht,
bevorderen de ontwikkeling van lage- en middeninkomenlanden en het
financieren van Global Public Goods (zoals het tegengaan van klimaatverandering) en vormen een financieel vangnet in geval van een crisis.
Nederland houdt als aandeelhouder toezicht op deze IFI’s en hun
financiële soliditeit en bestuur, met als doel deze instellingen gezond en
sterk te houden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

74

Daarnaast levert de Minister een bijdrage aan de internationale beleidsdiscussie en beleidsrespons bij internationale fora, zoals de Ecofin,
Eurogroep, verschillende OESO-werkgroepen en commissies en
discussies bij het IMF, de Wereldbank en andere IFI’s.
C. Beleidsconclusies
In 2017 heeft Nederland zich bij de IFI’s ingezet voor het vergroten van de
effectiviteit en efficiëntie (zoals sober beloningsbeleid en balansoptimalisatie) en heeft Nederland door samen op te trekken met gelijkgezinde
landen en actieve betrokkenheid bij discussies kunnen bijdragen aan
verbeteringen. Naast aandacht voor crisispreventie en beleidstoezicht,
hebben de IFI’s nadruk gelegd op het creëren van duurzame en inclusieve
groei. Daarnaast hebben de IFI’s verschillende maatregelen genomen en
instrumenten ontwikkeld om onder meer de groei wereldwijd een impuls
te geven, grondoorzaken van migratie aan te pakken, klimaatverandering
tegen te gaan en private sector financiering to mobiliseren, een van de
belangrijkste prioriteiten bij de Nederlandse inzet binnen IFI’s.
In 2017 is door DNB een nieuwe bilaterale lening met het IMF afgesloten
voor hetzelfde bedrag als de voorgaande lening uit 2012 die verlopen was
(€ 13,61 mld.). De Nederlandse Staat heeft hiervoor een garantie verstrekt
die afloopt op 31 december 2020. Aangezien er nog steeds risico’s in de
mondiale economie zijn, is het belangrijk dat het IMF voldoende financiële
slagkracht heeft om toekomstige crises en financiële schokken het hoofd
te bieden.
Nederland is in 2017 voor de 18e middelenaanvulling van de International
Development Association (IDA) – het financieringsloket voor lage
inkomenslanden van de Wereldbank – die loopt van medio 2017 tot en
met medio 2020 een nieuwe financiële toezegging aangegaan. Deze
bijdrage zal van 2018 tot en met 2026 in negen delen worden betaald aan
de Wereldbank. Bij de onderhandelingen heeft Nederland ingezet op het
innovatief en efficiënter gebruik maken van de financiële middelen.
Nederland heeft zich er samen met andere donoren succesvol sterk voor
gemaakt dat IDA vanaf 2017 voor het eerst obligaties uitgeeft op de
kapitaalmarkt op basis van de nieuw verkregen Triple A-rating. Door deze
transformatie kan de ontwikkelingsimpact van elke ingelegde euro
worden vergroot. Nederland vindt het van belang dat de Wereldbank een
leidende positie blijft spelen en voor landen een relevante ontwikkelingspartner blijft. Door tijdens de discussies rondom de nieuwe Wereldbankstrategie tot aan 2030 niet alleen aandacht te hebben voor de thematische
focus van de Wereldbank, maar ook in te zetten op maatregelen die de
Wereldbank slagvaardiger maken, heeft Nederland invloed op de
uitkomst. Voorbeelden hiervan zijn het herziene raamwerk van sociale en
milieustandaarden van de Wereldbank en de zogenoemde agile-bankstrategie, waarbij interne processen efficiënter worden gestroomlijnd.
In het tweede operationele jaar van de AIIB heeft Nederland – mede door
het vervullen van de rol van adviseur binnen de Eurozone-kiesgroep in de
Raad van Bewindvoerders – een belangrijke rol vervuld bij de nadere
institutionele vormgeving, vaststelling en nadere uitwerking van het
belangrijkste beleid en de strategie van de AIIB en de financiering van
projecten door de AIIB. Door efficiënte afstemming binnen de eigen
kiesgroep, en met andere gelijkgezinde kiesgroepen, heeft Nederland
daarbij een actieve rol gehad in discussies over een zo sterk mogelijke
focus op duurzame energie, mobilisering van privatesectorfinanciering, de
sociale- en milieustandaarden en de strategische rol van de aandeel-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

75

houders van de AIIB. De AIIB heeft afgelopen zomer een AAA-rating van
de drie grootste rating agencies gekregen, waarbij naast prudent
risicobeleid en kapitaalkrachtigheid een sterke rol van de aandeelhouders
een belangrijke factor was. Het personeelsbestand van de AIIB is
daarnaast verder uitgebreid, het ledenaantal is gegroeid tot 80 en er is in
2017 voor $ 2,5 mld. financiering verstrekt ten behoeve van 15 projecten
in onder meer de sectoren energie, transport en water.
In 2017 zijn de buitensporigtekortprocedures binnen het Stabiliteits- en
Groeipact voor Kroatië, Portugal, het Verenigd Koninkrijk en Griekenland
beëindigd. Daarmee is het aantal lidstaten in de correctieve arm
afgenomen tot twee (Frankrijk en Spanje). In 2011 waren dit er nog
drieëntwintig. Tevens heeft de Commissie op 31 mei 2017 een reflectiepaper over de toekomst van de EMU gepubliceerd. Het reflectiepaper
bevat een aantal denkrichtingen over hoe de EMU er in 2025 uit zou
kunnen zien. Voortbouwend op dit reflectiepaper heeft de voorzitter van
de Commissie, tijdens zijn jaarlijkse «state-of-the-union toespraak» in
september 2017, zijn visie op de toekomst van de EMU toegelicht. Op
6 december heeft de Commissie een pakket aan voorstellen ten aanzien
van de EMU gepresenteerd. In december 2017 heeft tevens een Eurotop in
inclusief format over de toekomst van de EMU plaatsgevonden, dat wil
zeggen met alle EU-lidstaten met uitzondering van het Verenigd
Koninkrijk. Nederland heeft veel aandacht voor dit dossier en draagt in
internationale overleggen actief de Nederlandse inzet zoals beschreven in
het Regeerakkoord uit. Er heeft nog geen besluitvorming over de
toekomst van de EMU plaatsgevonden, het is derhalve te vroeg om te
beoordelen of de Nederlandse inzet is bereikt.
Griekenland rondde in 2017 de tweede voortgangsmissie van het
ESM-programma af. De Eurogroep kwam in mei 2016 tot afspraken over
mogelijke schuldmaatregelen, welke in juni 2017 herbevestigd zijn. Aan
het einde van het programma, in 2018, zal worden bekeken of de
mogelijke schuldmaatregelen noodzakelijk zijn. Nederland heeft hierbij
benadrukt dat eventuele gesprekken over schuldmaatregelen alleen
kunnen plaatsvinden aan het einde van het programma als het Griekse
ESM-programma succesvol is afgerond.
In 2017 is de tussentijdse evaluatie van het lopende MFK afgerond.
Daarnaast heeft de Europese Commissie een aantal reflection papers
gepresenteerd, dat mede als basis zal dienen voor het voorstel voor het
volgende MFK 2021–2027. Het voorstel daarvoor wordt in mei 2018
verwacht. Door de afronding van de ratificatie van het Eigen Middelenbesluit (EMB) in alle lidstaten in 2016 is met ingang van 2017 de Nederlandse korting op de btw- en BNI-afdracht (bruto nationaal inkomen)
verwerkt in de maandelijkse afdrachten en is met terugwerkende kracht in
januari 2017 de korting over 2014–2016 ontvangen. In 2017 heeft de
Europese begroting zich binnen de afspraken van het MFK ontwikkeld.
Het Verenigd Koninkrijk (VK) heeft op 29 maart 2017 artikel 50 van het
Verdrag over de werking van de Europese Unie (VwEU) genotificeerd,
waarna het onderhandelingstraject over de uittreding tussen het VK en de
overige lidstaten van de EU is begonnen. Op 8 december hebben de
Europese Commissie en het VK een gezamenlijk rapport uitgebracht over
de voortgang van de onderhandelingen. Voor wat betreft de financiële
afwikkeling zijn daarbij duidelijke afspraken gemaakt over wat de
verplichtingen zijn waar het VK zich aan verbindt en hoe de waarde
daarvan berekend zal worden, conform de inzet die Nederland daarbij in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

76

de EU-27 heeft bepleit. Nederland zal in het vervolgtraject nauwgezet
bezien of de gemaakte afspraken op een goede manier in het terugtrekkingsakkoord terechtkomen.
D. Tabel Budgettaire gevolgen van beleid
Budgettaire gevolgen van beleid – artikel 4 Internationale financiële betrekkingen (bedragen x € 1.000)

Verplichtingen
waarvan betalingsverplichtingen:

2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

– 49.193.450

3.649.277

3.729.791

– 33.540.633

11.434.921

983.089

10.451.832

139.000

787.228

195.028

12.218

678.314

1.005.089

– 326.775

690.280

940.832

– 250.552

Deelneming multilaterale
ontwikkelingsbanken en -fondsen
Uitkering aan Griekenland

0

0

AIIB

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

0

0

0

62.580

– 62.580

189.492

5.562

– 13.661

0

– 13.661

1.694

1.677

17

Technische assistentie kiesgroeplanden

waarvan garantieverplichtingen:

– 49.332.450

2.862.049

3.534.763

– 33.552.851

10.756.607

– 22.000

10.778.607

Deelneming multilaterale
ontwikkelingsbanken en -fondsen

26.588

725.439

447.175

466.850

– 599.648

0

– 599.648

Garantie aan DNB inzake IMF en
BIS

– 1.140.268

2.158.610

2.258.303

– 18.563.822

11.451.012

0

11.451.012

Kredieten EU-betalingssteun

– 35.000

– 10.000

32.500

2.500

0

– 10.000

10.000

EFSM

– 42.000

– 12.000

39.000

3.000

0

– 12.000

12.000

EFSF

– 48.141.770

0

0

– 15.486.252

0

0

0

757.785

24.873

– 94.757

0

– 94.757

AIIB

Uitgaven

2.599.623

1.093.524

356.416

597.440

39.163

121.757

– 82.594

Bijdrage aan internationale
organisaties

2.599.623

1.092.584

355.313

596.017

38.030

57.500

– 19.470

Deelneming multilaterale
ontwikkelingsbanken en -fondsen

631.183

52.864

355.313

518.329

3.132

19.556

– 16.424

1.829.440

914.720

0

0

0

0

0

77.688

34.898

37.944

– 3.046

139.000

125.000

0

0

0

0

0

Leningen

0

0

0

0

0

62.580

– 62.580

Uitkering aan Griekenland

0

0

0

0

0

62.580

– 62.580

Opdrachten

940

1.103

1.423

1.132

1.677

– 545

Technische assistentie kiesgroeplanden

940

1.103

1.423

1.132

1.677

– 545

19.969

18.702

10.053

6.101

3.799

2.302

ESM
AIIB
Uitkering rente aan Griekenland

Ontvangsten

34.336

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

77

2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

Deelneming multilaterale
ontwikkelingsbanken en
-fondsen

8.630

5.951

5.385

4.620

3.828

655

3.173

Ontvangsten IFI’s

8.630

5.951

5.385

4.620

3.828

655

3.173

Lening

25.706

14.018

13.317

5.433

2.273

3.144

– 871

Renteontvangsten lening
Griekenland

25.706

14.018

13.317

5.433

2.273

3.144

– 871

E. Toelichting op de instrumenten
Verplichtingen (+ € 10,5 mld.)
Betalingsverplichtingen (– € 326,8 mln.)
Deelneming multilaterale ontwikkelingsbanken en -fondsen (– € 250,6
mln.)
De betalingsverplichtingen voor de 18e-middelenaanvulling van IDA zijn
lager uitgevallen dan begroot, onder andere doordat besloten is de
Nederlandse bijdrage nominaal constant te houden. De in het verleden
opgenomen stelpost is deels afgeboekt. De aangegane betalingsverplichting voor IDA-18 bedraagt € 690,3 mln.
AIIB (– € 13,7 mln.)
Dit betreft een wisselkoersbijstelling van de openstaande betalingsverplichting aan de AIIB.
Garantieverplichtingen (+ € 10,8 mld.)
Deelneming multilaterale ontwikkelingsbanken en -fondsen (– € 599,6
mln.)
Door een appreciatie van de euro ten opzicht van de dollar nemen de
uitstaande garantieverplichtingen bij de Wereldbank af.
Garantie aan DNB inzake IMF (+ € 11,5 mld.)
In 2017 is conform het aangekondigde voornemen een nieuwe bilaterale
lening met het IMF afgesloten voor hetzelfde bedrag als de voorgaande
lening uit 2012 die reeds verlopen is (€ 13,61 mld.). De Nederlandse
bilaterale lening wordt verstrekt door DNB. De Nederlandse Staat staat
voor het volledige bedrag garant (Kamerstukken II 2016–2017, 21 501-07,
nr. 1398). Daarnaast heeft er een wisselkoersbijstelling van de garantieverplichting aan DNB inzake IMF plaatsgevonden (– € 2,16 mld.). De totale
garantieverplichting met betrekking tot het IMF bestaat naast de nieuwe
bilaterale lening uit de Quotamiddelen, de SDR-allocatie, de New
Arrangements to Borrow en de middelen voor PRGT-programma’s.
Hiermee kwam de totale garantieverplichting aan DNB inzake IMF in totaal
€ 11,45 mld. hoger uit dan in de begroting opgenomen.
Garantie AIIB (– € 94,8 mln.)
Dit betreft een wisselkoersbijstelling van de garantieverplichting aan de
AIIB.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

78

Uitgaven (– € 82,6 mln.)
Deelneming multilaterale ontwikkelingsbanken en -fondsen (– € 16,4 mln.)
Omdat de besluitvorming over de eventuele kapitaalverhogingen voor
IBRD en International Finance Corporation (IFC) pas vanaf 2018 plaats zal
vinden zijn de stelposten in 2017 t/m 2021 verschoven naar 2018 t/m 2022.
Daarnaast heeft er een technische vrijval plaatsgevonden als gevolg van
een niet gerealiseerd wisselkoersverschil van de stelposten voor de
eventuele kapitaalverhoging voor de Wereldbank.
AIIB (– € 3,0 mln.)
De toegezegde Nederlandse kapitaalstorting bij de AIIB is $ 206,3 mln. en
is voor de begroting afhankelijk van de wisselkoers van de euro ten
opzichte van de dollar. Deze kapitaalstorting wordt tussen 2015 en 2019 in
5 gelijke tranches van elk $ 41,26 mln. betaald. In 2017 is de derde tranche
betaald van € 34,9 mln. Door wisselkoerseffecten vallen deze kosten € 3
mln. lager uit dan eerder geraamd.
Uitkeringen aan Griekenland (– € 62,6 mln.)
Onderdeel van het tweede leningenprogramma voor Griekenland was dat
de inkomsten van de nationale centrale banken uit de Griekse staatsobligaties (Securities Markets Programme, afgekort SMP en de Agreement on
Net Financial Assets, afgekort ANFA), die niet zijn meegenomen in de
obligatieomruil van februari 2012, werden doorgegeven aan Griekenland.
Het tweede leningenprogramma liep op 30 juni 2015 af en daarmee was
deze afspraak komen te vervallen. In 2015, 2016 en 2017 hebben er geen
uitkeringen plaatsgevonden. Onderdeel van het derde steunprogramma,
waar de Raad van Gouverneurs van het ESM op 19 augustus 2015
definitief mee heeft ingestemd, was dat de Eurogroep, indien nodig, klaar
staat om aanvullende maatregelen te overwegen om de bruto financieringsbehoefte van Griekenland op een houdbaar niveau te houden. Op
24 mei 2016 is de Eurogroep een pakket schuldmaatregelen overeengekomen, wat in de Eurogroep is herbevestigd48. Een van de mogelijke
maatregelen is dat vanaf begrotingsjaar 2017 de SMP- en ANFA-winsten,
conform de afspraak uit het tweede leningenprogramma, weer kunnen
worden doorgegeven aan Griekenland. Een mogelijk besluit hiertoe wordt
aan het einde van het leningenprogramma in 2018 genomen.
Opdrachten – technische assistentie kiesgroeplanden (– € 0,5 mln.)
De uitgaven aan technische assistentie aan landen in de Nederlandse
IMF/Wereldbank/EBRD kiesgroep zijn lager uitgevallen dan geraamd. De
assistentie is er vooral op gericht om de landen te ondersteunen in hun
financieel-economische beleid, daarbij wordt gebruik gemaakt van
Nederlandse expertise.
Ontvangsten (+ € 2,3 mln.)
Ontvangsten IFI’s (+ € 3,2 mln.)
De terugbetalingen van leningen door de EIB en de Wereldbank zijn hoger
dan geraamd. Bij de EIB gaat het om leningen aan landen in Afrika, het
Caribisch gebied en de Stille Oceaan (ACS-landen), en de Landen en
Gebieden Overzee (LGO) onder het Europees ontwikkelingsfonds in het
kader van de verdragen van Lomé en Cotonou. Bij de Wereldbank gaat het
om de European Economic Community (EEC) Special Action Account. In
Europees Economisch Gemeenschapsverband zijn op concessionele basis
48

Verslag Eurogroep: Kamerstukken II 2015–2016, 21 501-07, nr. 1370.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

79

via de Wereldbank speciale kredieten verstrekt aan ontwikkelingslanden,
welke over langere periode worden terugbetaald.
Rente-ontvangsten Griekenland (– € 0,9 mln.)
Door een lagere rente dan tijdens het opstellen van de begroting werd
verwacht, zijn de ontvangsten op de bilaterale leningen aan Griekenland
iets lager uitgevallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

80

Artikel 5 Exportkredietverzekeringen, -garanties en
investeringsverzekeringen
A. Algemene doelstelling
Het bieden van mogelijkheden voor verzekering van betalingsrisico’s die
zijn verbonden aan export naar en investeringen in het buitenland (in
aanvulling op de markt) en het creëren en handhaven van een internationaal gelijkwaardig speelveld voor bedrijven op het terrein van de
exportkredietverzekeringsfaciliteit.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van Financiën heeft de rol van regisseur van de uitvoering van
de exportkredietverzekeringsfaciliteit (ekv-faciliteit). De Minister stelt de
randvoorwaarden vast waaronder de uitvoerder van de faciliteit verzekeringen mag afgeven. De Staat treedt op als verzekeraar en Atradius Dutch
State Business N.V. (ADSB) voert de ekv-faciliteit uit, op naam en voor
rekening en risico van de Staat. De Minister van Financiën is budgetverantwoordelijk. De Minister van Financiën is, samen met de Minister voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, beleidsverantwoordelijk voor het verstrekken van de verzekeringen en beide ministers
stimuleren een gelijkwaardig speelveld op het gebied van de exportondersteunende maatregelen.
Op basis van de Kaderwet financiële verstrekkingen Financiën biedt de
Nederlandse Staat, in aanvulling op de private markt, faciliteiten aan
waarmee Nederlandse ondernemers en hun financiers betalingsrisico’s
kunnen afdekken bij de Staat. Met de verschillende producten binnen de
exportkrediet- en investeringsverzekeringen kunnen Nederlandse
bedrijven meer exportorders binnenhalen, in het bijzonder op (middel)lange termijn gefinancierde exportorders49. Dit heeft een positief effect op
de Nederlandse concurrentiekracht en de werkgelegenheid.
De randvoorwaarden voor de afgifte van verzekeringen – bijvoorbeeld het
landenbeleid – kunnen ieder moment worden aangepast zodat onverantwoord grote risico’s worden vermeden. Het risicoprofiel van de bestaande
ekv-portefeuille en van nieuwe aanvragen wordt daarom nauwlettend
gevolgd door het Ministerie van Financiën door middel van een uitgebreid
risicokader.
Om zo veel mogelijk te voorkomen dat de Staat risico’s in verzekering
neemt die door de markt kunnen worden gedekt, is de risicodracht
opgezet. In de risicodracht staat vermeld welke risico’s (landen, looptijd en
omvang) op de markt verzekerd kunnen worden en waarop de Staat dus
geen dekking aanbiedt. De risicodracht wordt periodiek aangepast na
overleg met de uitvoerder van de faciliteit (ADSB) of indien reacties van
marktpartijen hiertoe aanleiding geven.
Onderdeel van het beleid van de Minister van Financiën is het bevorderen
van een internationaal gelijkwaardig speelveld op het gebied van de
exportondersteunende maatregelen. Om Nederlandse exporteurs en hun
financiers internationaal onder gelijke voorwaarden te kunnen laten
concurreren, wordt door Nederland in internationaal verband overlegd
49

Het productassortiment dat ADSB namens de Staat aanbiedt betreft onder andere: kapitaalgoederenverzekering, werkkapitaaldekking en exportkredietgarantie (ekg). Zie voor een
volledige beschrijving van het productassortiment de website van ADSB:
www.atradiusdutchstatebusiness.nl/index.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

81

over de exportondersteunende maatregelen. Zo worden in Arrangementverband afspraken gemaakt over de voorwaarden waaronder exportkredietverzekeringen mogen worden verstrekt, zoals kostendekkendheid,
minimumpremies, maximale looptijden, het gebruik van ontwikkelingshulpgelden en verantwoord leenbeleid50. Dit gentlemen’s agreement is op
basis van een Verordening voor EU-lidstaten juridisch bindend. In de
International Working Group wordt een actieve dialoog gevoerd met
opkomende economieën die niet deelnemen aan de Arrangement om
mogelijke verstoringen van het speelveld zoveel mogelijk te beperken.
Maatschappelijk verantwoord ondernemen krijgt internationaal, maar ook
nationaal steeds meer aandacht. De Nederlandse Staat heeft hierin een
voorbeeldfunctie. Dat geldt ook voor de instrumenten waarmee zij
bedrijven ondersteunt, zoals de exportkredietverzekering. Er is continu
aandacht voor een gedegen uitvoering van het beleid voor maatschappelijk verantwoord ondernemen.
C. Beleidsconclusies
Eind 2017 staat er in totaal staat voor € 16,8 mld. aan verplichtingen uit
hoofde van de ekv-faciliteit uit. Dit is een combinatie van definitieve
verplichtingen (afgegeven verzekeringspolissen) en voorlopige verplichtingen (dekkingstoezeggingen, een wederzijdse juridische verplichting
tussen staat enerzijds en exporteur of bank anderzijds). Onderstaande
figuur geeft de ontwikkeling van de totale uitstaande verplichtingen weer.
Eind 2017 is het uitstaand obligo € 900 mln. hoger dan in 2016.
De doelstelling van het ekv-instrumentarium is het bevorderen van export
en investeringen in het buitenland. Voor ekv-gedekte export is aannemelijk dat in vrijwel alle gevallen geldt dat deze zonder ekv-dekking niet
tot stand was gekomen of zou verschuiven naar een buitenlandse
concurrent die wel gebruik kan maken van ekv-dekking. Door deze
transacties toch mogelijk te maken levert de ekv-faciliteit een positieve
bijdrage aan de concurrentiepositie van het Nederlandse exporterende
bedrijfsleven en aan het behoud van bedrijvigheid en werkgelegenheid in
Nederland. Volgens onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS) in 2017 werd tussen 2010 en 2016 gemiddeld bruto circa een kwart
procent van het bpp en bijna 20.000 arbeidsjaren mogelijk gemaakt met
de ekv. Dit toont aan dat de beoogde doelstelling van de ekv in deze
periode is gerealiseerd.

50

De Arrangement on Officially Supported Export Credits. De meeste OESO-lidstaten en de EU
nemen hieraan deel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

82

Totaal uitstaande garantieverplichtingen (bedragen x € 1 mld.)

18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
2013
voorlopig

2014

2015

2016

2017

definitief

Het aangaan van verplichtingen brengt vanzelfsprekend risico’s met zich
mee. Tegenover de premie-inkomsten staan daarom schade-uitgaven.
Vaak is het mogelijk om (een deel van) de uitgekeerde schade te recupereren. Recuperaties van schades uit het verleden vormen een belangrijke
instroom van middelen op dit beleidsartikel. De ekv-faciliteit heeft dit jaar
€ 37,9 mln. aan schade uitgekeerd, aanzienlijk minder dan de ontvangen
premies van € 105,4 mln. Sinds 1999 is de ekv-faciliteit duidelijk kostendekkend geweest met een cumulatief positief resultaat van € 475 mln. in
bedrijfseconomische termen op basis van het zogeheten berb-model
(bedrijfseconomische resultaatbepaling).
Hoewel de ekv-faciliteit steeds meer producten aanbiedt die gericht zijn op
het faciliteren van kleinere exporttransacties voor bijvoorbeeld het mkb,
zijn de grotere transacties nog altijd bepalend voor het totaalbeeld van de
portefeuille: één of enkele zeer grote transacties kunnen namelijk direct
verantwoordelijk zijn voor een groot aandeel in het totale obligo.
Met name vanwege hoge premie-ontvangsten en schaderestituties is het
financiële resultaat over 2017 ruim positief. Samen met uitvoerder ADSB
wordt gestreefd naar een ekv-faciliteit die zich inzet als een «Broad
supporter»: een faciliteit die nadrukkelijk meedenkt met exporteurs over
de manier waarop de export het beste bevorderd kan worden. Daarnaast
wordt er ingezet op het verbeteren van de toegankelijkheid van de
ekv-faciliteit voor nieuwe klanten. Dit werpt zijn vruchten af en in 2017 zijn
polissen en/of dekkingstoezeggingen afgegeven aan 40 nieuwe klanten.
Ook wordt continu gewerkt aan nieuwe manieren om exporteurs beter te
kunnen bedienen. Zo is in 2017 het landenbeleid en de systematiek van
landenplafonds verbeterd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

83

De in OESO-verband gemaakte afspraken met betrekking tot maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo), de zogenaamde Common
Approaches51, zijn herzien in 2016. Dit leidde er onder meer toe dat een
extra criterium voor de screening is toegevoegd waardoor bij een
verhoogde kans op mensenrechtenschendingen de reguliere milieu en
sociale due diligence wordt uitgebreid met extra aandacht voor human
rights due diligence. Om deze aandacht gestand te doen, is extern advies
gevraagd over de inbedding van de United Nations Guiding Principles on
Business and Human Rights (UNGPs) in het mvo-beleid voor de ekv52 en
heeft er consultatie van het beleid plaatsgevonden.
Tot slot zijn in 2017 verschillende aanbevelingen van de beleidsdoorlichting53 geïmplementeerd. Zo is het begrotingsartikel verbeterd, door
onder andere de investeringsverzekering onder de ekv-faciliteit te laten
vallen (voorheen aparte regeling) en door MIGA (een faciliteit die nooit is
gebruikt) uit het artikel te halen.
D. Tabel Budgettaire gevolgen van beleid
Budgettaire gevolgen van beleid – artikel 5 Exportkredietverzekeringen, -garanties en investeringsverzekeringen (bedragen x € 1.000)
2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

3.590.788

– 7.294.439

2.475.497

206.840

979.817

10.616.525

– 9.636.708

waarvan betalingsverplichtingen:

14.299

198.043

35.130

172.817

41.622

12.745

28.877

waarvan kostenvergoeding
Atradius DSB

12.490

11.678

12.805

14.579

14.971

12.687

2.284

waarvan garantieverplichtingen:

3.576.489

– 7.492.482

2.440.367

34.023

938.194

10.603.780

– 9.665.586

EKV

3.523.570

– 7.441.016

2.450.593

44.149

998.604

10.000.000

– 9.001.396

waarvan aangegane garantieverplichtingen

12.901.909

8.882.142

9.517.292

6.850.122

5.160.562

10.000.000

– 4.839.438

waarvan vervallen garantieverplichtingen

– 9.378.339

– 16.323.158

– 7.066.697

– 6.805.972

– 4.161.958

0

– 4.161.958

RIV

52.919

– 51.466

– 10.227

– 10.126

– 60.410

453.780

– 514.190

waarvan aangegane garantieverplichtingen

62.194

5.760

0

62.060

385

453.780

– 453.395

waarvan vervallen garantieverplichtingen

– 9.275

– 57.225

– 10.226

– 72.186

– 60.794

0

– 60.794

0

0

0

0

0

150.000

– 150.000

Uitgaven

103.647

241.419

130.837

186.714

79.488

88.145

– 8.657

Garanties

91.157

229.741

117.942

172.081

64.452

75.400

– 10.948

Schade-uitkering EKV

89.348

Verplichtingen

MIGA

Mutatie begrotingsreserve EKV
Schade-uitkering RIV

0

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

43.376

95.708

13.897

37.865

74.900

– 37.035

186.365

21.489

157.360

24.512

0

24.512

0

0

0

0

500

– 500

51

Recommendation of the Council on Common Approaches for Officially Supported Export
Credits and Environmental and Social Due Diligence.
52
Integrating Human Rights Due Diligence: A Review of Atradius DSB’s Environmental and
Social Policy and Procedure, Shift, November 2017.
53
Kamerstukken II 2016–2017, 31 935, nr. 32.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

84

2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

Uitgaven Seno-Gom

1.809

0

745

824

2.075

0

2.075

Opdrachten

12.490

11.678

12.895

14.579

14.971

12.687

2.284

Kostenvergoeding Atradius DSB

12.490

11.678

12.895

14.579

14.971

12.687

2.284

Overige

0

0

0

54

65

58

7

Overige uitgaven

0

0

0

54

65

58

7

Ontvangsten

202.684

273.282

236.691

345.093

255.472

257.092

– 1.620

Verzekeringen

167.433

205.786

220.722

330.258

237.786

244.592

– 6.806

Premies ekv

86.471

118.261

117.344

101.760

104.877

88.800

16.077

675

789

788

700

554

1.250

– 696

Schaderestituties ekv

80.287

86.736

102.590

227.798

132.355

154.542

– 22.187

Seno-Gom

34.751

66.995

15.969

14.835

17.686

12.500

5.186

251

947

1.969

2.335

5.186

0

5.186

34.500

66.049

14.000

12.500

12.500

12.500

0

Overige ontvangsten

500

500

0

0

0

0

0

Overige ontvangsten

500

500

0

0

0

0

0

Premies investeringsverzekeringen

Ontvangsten Seno-Gom
Ontrekking begrotingsreserve
Seno-Gom

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

E. Toelichting op de instrumenten
Verplichtingen (– € 9,6 mld.)
Artikel 5 van begroting IX heeft een jaarlijks plafond waarin is aangegeven
voor welk bedrag de Minister jaarlijks nieuwe verplichtingen kan aangaan
(brutoplafond). Dit plafond is vastgesteld op € 10,6 mld. voor de gehele
faciliteit. Voorheen werd in bovenstaande tabel alleen het saldo van
aangegane en vervallen verplichtingen gepresenteerd. Daar is verandering in aangebracht waardoor de benutting onder het plafond gelijk in
de tabel te zien is. Het saldo van eerdere jaren is ook uitgesplitst. Door
afronding van bedragen, kunnen totaaltellingen niet aansluiten bij de som
der delen. Het bedrag van – € 9,6 mld. bestaat uit de niet-benutte ruimte
onder het plafond van de ekv, de RIV en MIGA (– € 5,4 mld.), de vervallen
verplichtingen ter waarde van € 4,2 mld. en betalingsverplichtingen ter
waarde van € 29 mln.
Garantieverplichting ekv (benutting € 5,2 mld.)
In 2017 is er voor € 5,2 mld. aan nieuwe verplichtingen aangegaan onder
het jaarlijkse plafond van € 10 mld. Dit betekent dus een niet-benutte
ruimte onder het plafond van € 4,8 mld. Daarnaast is € 4,2 mld. aan
verplichtingen vervallen. Over 2017 bedraagt het saldo van nieuwe en
vervallen verplichtingen € 998,6 mln. (inclusief vorderingen als gevolg
van schade-uitkeringen). Het uitstaande obligo van de ekv bedraagt in
totaal € 16,7 mld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

85

Garantieverplichting RIV (benutting € 0,4 mln.)
In 2017 is er voor € 0,4 mln. aan nieuwe verplichtingen aangegaan voor
de investeringsverzekeringen onder het jaarlijkse plafond van € 454 mln.
Dit betekent dus een niet-benutte ruimte onder het plafond van € 453 mln.
Daarnaast is € 60,8 mln. aan verplichtingen vervallen. Over 2017 bedraagt
het saldo van nieuwe en vervallen verplichtingen – € 60,4 mln. Het
uitstaande obligo van de RIV bedraagt in totaal € 94,2 mln.
Garantieverplichting MIGA (benutting € 0 mln.)
Het jaarlijkse plafond voor de MIGA bedraagt € 150 mln. De
MIGA-faciliteit is niet gebruikt en er staan geen verplichtingen uit. Dit
betekent dus een niet-benutte ruimte onder het plafond van € 150 mln.
Zoals aangekondigd in de kabinetsreactie54 op de beleidsdoorlichting van
de exportkredietverzekering is het Memorandum of Understanding met
Wereldbank-onderdeel MIGA over herverzekering door de Nederlandse
Staat beëindigd.
Uitgaven (– € 8,7 mln.)
Schade-uitkering ekv (– € 37,0 mln.)
De schade-uitkeringen zijn lager uitgevallen dan begroot. De grootste
schades zijn uitgekeerd op transacties in Brazilië en Oekraïne. Daarnaast is
in 2017 voor het eerst sinds de aanpassing van de koersrisicoverzekering
(KRV) in 2012, een aanzienlijke schade uitgekeerd van € 17,7 mln. op dit
product. De KRV biedt de mogelijkheid het koersrisico bij transacties met
buitenlandse afnemers, die in vreemde valuta moeten worden
afgerekend, gedurende de offerteperiode te verzekeren.
Begrotingsreserve ekv (+ € 24,5 mln.)
Naar aanleiding van het vernieuwde garantiekader is voor de exportkredietverzekeringsfaciliteit een risicovoorziening ingesteld. In 2017 is € 24,5
mln. aan de risicovoorziening toegevoegd, de nieuwe stand komt
daarmee op € 389,7 mln.
Kostenvergoeding ADSB (+ € 2,3 mln.)
ADSB heeft dit jaar € 15,0 mln. ontvangen onder de vergoedingsregeling.
Deze vergoeding bestaat voor een deel uit variabele componenten;
doordat de premieontvangsten hoger en de schade-uitkeringen lager
waren dan geraamd is de kostenvergoeding hoger dan geraamd.
Daarnaast is er een nabetaling van de kostenvergoeding 2016 gedaan aan
ADSB op basis van het uiteindelijke (hogere) kasresultaat.
Ontvangsten (– € 1,6 mln.)
Premies ekv (+ € 16,1 mln.)
In 2017 zijn de premieontvangsten van de exportkredietverzekeringen
hoger uitgevallen dan begroot. Deze overschrijding van de raming komt
voort uit de afsluiting van enkele zeer grote transacties waar ten tijde van
de begroting nog geen zicht op was.
Schaderestituties ekv (– € 22,2 mln.)
In 2017 bedroegen de schaderestituties € 132,4 mln. De terugbetalingsregeling met Argentinië, die tot stand is gekomen in de Club van Parijs,
heeft hier met € 80,5 mln. aan bijgedragen. De overige schaderestituties
zijn grotendeels afkomstig uit het Verenigd Koninkrijk en Indonesië.
54

Kamerstukken II 2016–2017, 31 935, nr. 32.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

86

Realisatie meetbare gegevens
Meetbare gegevens
Prestatie-indicator
BERB
Benchmark

Streefwaarde
2017

Realisatie
2017

2016

2015

2014

2013

> € 0 mln.

€ 475 mln.

€ 365 mln.

€ 358 mln.

€ 293 mln.

€ 231 mln.

A

–

A

A

A

A

Voor de ekv worden twee prestatie-indicatoren gehanteerd. De berb geeft
het cumulatieve bedrijfseconomische resultaat aan van alle polissen die
vanaf 1 januari 1999 zijn afgesloten. Door kostendekkend te opereren en
dit ook transparant te presenteren wordt aangetoond dat bij de Nederlandse ekv geen oneerlijke concurrentie plaatsvindt door middel van te
lage verzekeringspremies. Hiermee wordt een bijdrage geleverd aan het
voorkomen van een internationale race to the bottom. Uit de meest
recente bedrijfeconomische resultaatbepaling (2017) is naar voren
gekomen dat er sinds 1999 een cumulatief resultaat van € 475 mln. is
behaald. Daarmee is de ekv ruimschoots kostendekkend.
In de benchmark werd de Nederlandse ekv vergeleken op onderwerpen
als premie, dekkingsbeleid en landenbeleid met een aantal buitenlandse
regelingen. De indicator benchmark is ingevoerd in 2008 en sinds 2013
wordt de streefwaarde «A» gerealiseerd, door een aantal veranderingen in
het instrumentenpalet en door verdergaande internationale harmonisering van de ekv. Begin 2017 is een laatste belangrijke verbetering
gerealiseerd, doordat internationaal een akkoord is bereikt over een
minimumpremiesystematiek voor hoge inkomenslanden, waar Nederland
zich ook voor heeft ingezet. Hiermee heeft de benchmark zijn doel bereikt,
namelijk het realiseren van een concrete verbeteragenda waarmee de
Nederlandse ekv zich goed kan meten met vergelijkbare faciliteiten in het
buitenland. Over 2017 is dan ook geen nieuwe benchmark opgesteld. In
plaats daarvan is in 2017 geïnvesteerd in beter meetbare indicatoren die
een beeld geven over de mate waarin de beleidsdoelstellingen van de
ekv-faciliteit worden behaald. Vanaf 2018 is een nieuwe indicator
opgenomen die inzicht verschaft in de directe en indirecte bijdrage van de
ekv-faciliteit aan het Nederlandse bbp op basis van berekeningen van het
Centraal Bureau voor de Statistiek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

87

Artikel 6 Btw-compensatiefonds
A. Algemene doelstelling
Gemeenten, provincies en andere regionale openbare lichamen als
bedoeld in de Wet op het Btw-compensatiefonds hebben de mogelijkheid
om een evenwichtige keuze te maken tussen in- en uitbesteding. De btw
speelt hierin geen rol.
B. Rol en verantwoordelijkheid
Het Btw-compensatiefonds (BCF) is opgericht om een eind te maken aan
de factor btw bij de afweging door decentrale overheden tussen het
uitbesteden van werkzaamheden of het uitvoeren ervan door de eigen
organisatie. Decentrale overheden kunnen de door hen betaalde btw
terugclaimen bij het BCF. Daardoor speelt de factor btw geen rol meer bij
de afweging tussen inbesteden en uitbesteden bij decentrale overheden.
Om btw terug te kunnen claimen bij het BCF, moet de betaalde btw aan
een aantal voorwaarden voldoen. Zo moet de btw betaald zijn over een
niet-ondernemerstaak en mag geen sprake zijn van verstrekking aan een
individuele derde. Voorbeelden van taken waarvoor gemeenten btw
kunnen terugvragen zijn de inzameling van huisvuil, het onderhoud aan
gebouwen, het straatbeheer, schoonmaakactiviteiten, archivering,
ingenieurswerkzaamheden en groenbeheer.
De Minister van Financiën is verantwoordelijk voor en heeft een uitvoerende rol bij:
• het verstrekken, verzamelen en controleren van de opgaafformulieren
en het uitbetalen van de compensabele btw, en
• het beheer van het BCF.
C. Beleidsconclusies
In 2017 hebben zich qua beoogde resultaten geen bijzonderheden
voorgedaan en de beleidsdoelen zijn in 2017 bereikt zoals voorzien. Zoals
ook in 2016 door middel van een beleidsdoorlichting55 is geconcludeerd,
worden de algemene en operationele doelstelling van het BCF behaald:
door de invoering van het BCF speelt btw geen rol meer bij de afweging
tussen in- of uitbesteden. Hierdoor ontstaat er een grotere vrijheid voor
gemeenten en provincies in de keuze tussen in- en uitbesteden en kan er
een efficiëntievoordeel worden bereikt. Verder is geconcludeerd dat het
plafond niet afdoet aan de effectiviteit van het BCF.
D. Tabel Budgettaire gevolgen van beleid
Budgettaire gevolgen van beleid – artikel 6 Btw-compensatiefonds (bedragen x € 1.000)
2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

Verplichtingen

2.715.812

2.953.836

2.870.250

3.003.566

3.029.706

2.922.888

106.818

Uitgaven

2.715.812

2.953.836

2.870.250

3.003.566

3.029.706

2.922.888

106.818

(1) Programma-uitgaven

2.715.812

2.953.836

2.870.250

3.003.566

3.029.706

2.922.888

106.818

55

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

Zie https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2016/10/25/kamerbriefkabinetsreactie-beleidsdoorlichting-btw-compensatiefonds

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

88

2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

waarvan bijdragen aan
gemeenten en kaderwetgebieden

2.413.355

2.614.164

2.546.903

2.618.435

2.630.051

2.540.453

89.598

waarvan bijdragen aan provincies

302.457

339.672

323.347

385.131

399.655

382.435

17.220

2.715.812

2.953.836

2.870.250

3.003.566

3.029.706

2.922.888

106.818

Ontvangsten

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

Uitgaven
Gemeenten declareren in absolute zin meer btw bij het BCF dan
provincies. In relatieve zin declareren de provincies echter meer bij het
BCF. De provincies zijn vooral actief op het gebied van verkeer en vervoer,
een uitgavencategorie die veelal voor compensatie van btw in aanmerking
komt. Dit is een mogelijke verklaring voor het feit dat provincies in
vergelijking tot gemeenten een relatief groot beroep doen op het BCF.
Ontvangsten
De ontvangsten zijn gelijk aan de uitgaven omdat de terugbetaalde
btw-bedragen tevens belastinginkomsten zijn.
Plafond
Plafond Btw-compensatiefonds (bedragen x € 1.000)
Realisatie
2017

Vastgestelde
begroting
2017

Verschil 2017

Plafond

3.201.884

3.165.647

36.237

W.v. stand Miljoenennota 2017 (basis)

3.165.647

W.v. overhevelingen i.v.m. taakmutaties

31.190

W.v. accres

5.047

Uitgaven

3.029.706

2.922.888

106.818

W.v. gemeenten

2.630.051

2.540.453

89.598

W.v. provincies

399.655

382.435

17.220

Ruimte onder plafond

172.178

242.759

– 70.581

W.v. gemeenten

149.466

210.996

– 61.530

W.v. provincies

22.712

31.763

– 9.051

Het plafond op het BCF is gekoppeld aan de accrespercentages zoals deze
volgen uit de normeringssystematiek voor het Gemeentefonds en
Provinciefonds. Het plafond wordt aangepast voor taakmutaties (zoals
decentralisaties) die gepaard gaan met onttrekkingen of toevoegingen aan
het BCF. Als het plafond overschreden wordt, komt het verschil ten laste
van het Gemeentefonds en Provinciefonds. Bij een realisatie lager dan het
plafond, komt het verschil ten gunste van het Gemeentefonds en
Provinciefonds. De toevoeging of uitname moet worden verdeeld over
gemeenten en provincies. Er is tussen decentrale overheden en het Rijk
afgesproken dit te doen op basis van de verhouding van wat de gezamen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

89

lijke gemeenten en provincies in het afgelopen jaar ook daadwerkelijk
hebben ontvangen uit het BCF56.
Aan de hand van de realisatiecijfers wordt in het Financieel Jaarverslag
Rijk de definitieve ruimte onder het BCF-plafond bepaald. Het verschil
tussen de voorlopige afrekening die bij Najaarsnota 2017 heeft plaatsgevonden (€ 180 mln.) en de definitieve ruimte onder het plafond (€ 172
mln.), wordt bij Voorjaarsnota verrekend met het Gemeentefonds en
Provinciefonds.
In de volgende tabel worden de openstaande voorschotten weergegeven.
Er is in 2017 meer afgerekend aan voorschotten dan dat er nieuwe
voorschotten zijn verstrekt. Het openstaande saldo aan voorschotten is
daarom gedaald in 2017.
Voorschotten Btw-compensatiefonds (bedragen x € 1)
Saldo per 1 januari 2017

170.230.911

Bedrag nieuwe voorschotten 2017

199.232.229

Bedrag afgerekende voorschotten 2017

234.552.661

Saldo per 31 december 2017

134.910.479

E. Toelichting op de instrumenten
Compensatie
De Belastingdienst is belast met het verstrekken en verzamelen van
opgaafformulieren en het compenseren van de btw over
niet-ondernemersactiviteiten.
Controle- en toezichtsbeleid
Bij de uitvoering van de Wet op het Btw-compensatiefonds is een centrale
rol toegekend aan de Belastingdienst. Dit vanwege de nauwe relatie
tussen de heffing van de omzetbelasting op grond van de Wet op de
Omzetbelasting en de compensatie van de omzetbelasting op grond van
het BCF. Uit oogpunt van eenvoud en doelmatigheid is ervoor gekozen de
Wet op het Btw-compensatiefonds in belangrijke mate aan te laten sluiten
bij het systeem van heffing van omzetbelasting in de Algemene wet
inzake rijksbelastingen (Awr). Dit betekent onder meer dat de controle van
het BCF onderdeel uitmaakt van de reguliere controle van de aangiften
omzetbelasting bij gemeenten en provincies. De handelwijze van de
Belastingdienst met betrekking tot de opgaven voor het BCF is, gezien de
nauwe relatie met het systeem van heffing van omzetbelasting, niet
anders dan die met betrekking tot de aangifte omzetbelasting. Dit betekent
de mogelijkheid van controle achteraf gedurende een periode van vijf jaar.
Inherent aan het systeem van heffing van omzetbelasting (voldoening op
de aangifte met slechts beperkte informatie) is dat de controle op de
juistheid van de ingediende aangiften achteraf en op basis van risicoafweging plaatsvindt. Dit is ook het geval indien er sprake is van een
zogenoemde negatieve aangifte (de voorbelasting overtreft de verschuldigde belasting). Slechts in uitzonderingsgevallen vormt de aangifte
omzetbelasting zelf aanleiding tot het instellen van een boekenonderzoek.
Voornoemde handelswijze met betrekking tot het BCF betekent dat de

56

Zie https://vng.nl/files/vng/brieven/2013/attachments/
130120_conclusies_bofv_in_casu_onderhandelaarsakkoord.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

90

Belastingdienst niet per uitkeringsjaar vaststelt in welke mate de
uitbetaalde bedragen rechtmatig zijn geweest, maar binnen het algemene
handhavingsbeleid zich er op richt om in de actualiteit te beoordelen
welke gemeenten en provincies op welke aspecten het meest voor nadere
toezichtactiviteiten in aanmerking komen. Dit kan bijvoorbeeld van
toepassing zijn indien blijkt dat opgaven voor het BCF in belangrijke mate
afwijken van het historische patroon.
De algemene beleidsdoelstelling van de Belastingdienst is het onderhouden en versterken van de compliance bij belastingplichtigen. Hierbij
maakt de Belastingdienst gebruik van de mogelijkheden die Horizontaal
Toezicht (HT) biedt. Van de 399 gemeenten en provincies zijn er 380
beoordeeld op de mogelijkheden voor HT (95%) en is met 169 gemeenten
en provincies een individueel toezichtconvenant gesloten. Hiermee is de
streefwaarde van 85% ruim gehaald. In HT werkt een gemeente of
provincie zichtbaar aan het onderhouden en versterken van de fiscale
beheersing, met als doel het opstellen en indienen van aanvaardbare
belastingaangiften en opgaven voor het BCF. De Belastingdienst bespreekt
met de gemeenten en provincies hoe zij hun verantwoordelijkheid voor
naleving van fiscale wet- en regelgeving nemen en zorgdragen voor
volledige en juiste aangiften en opgaven. Tijdens deze gesprekken kan de
Belastingdienst ook de wijze van administreren nader beoordelen. Daarbij
krijgt de Belastingdienst zicht op hoe de gemeenten en provincies
omgaan met fiscaliteit en of de randvoorwaarden voor een adequate
beheersing daarvan zijn ingevuld. De gemeenten en provincies beoordelen vervolgens zelf de opzet, het bestaan en de werking van de interne
beheersing van de (fiscaal relevante) bedrijfsprocessen. De resultaten
daarvan delen zij met de Belastingdienst. Met deze informatie bepaalt de
Belastingdienst in welke mate gesteund kan worden op de interne
beheersing en in hoeverre aanvullende eigen werkzaamheden noodzakelijk zijn.
Wanneer daar aanleiding toe is kunnen ook boekenonderzoeken worden
ingezet. Dit kunnen volledige boekenonderzoeken zijn waarvan het BCF
onderdeel uitmaakt of deelonderzoeken die specifiek zijn gericht op de
juistheid van de door gemeenten en provincies ingediende opgaven BCF.
In 2017 zijn 14 specifieke boekenonderzoeken voor het BCF bij gemeenten
en provincies uitgevoerd. Deze onderzoeken hebben per saldo geleid tot
een correctie van ruim € 4,9 mln.
Realisatie meetbare gegevens
Prestatie-indicator
Percentage gevalideerde gemeenten en
provincies voor horizontaal toezicht1

Realisatie
2013

Realisatie
2014

Realisatie
2015

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Realisatie Streefwaarde
2016
2017
91%

85%

Realisatie
2017
95%

1
De prestatie-indicator is ten opzichte van het jaarverslag 2015 gewijzigd (percentage in plaats van aantallen) om beter aansluiting te behouden bij
het toezichtsproces zoals de Belastingdienst dat uitvoert. Hiermee wordt eveneens consistentie bereikt met de indicatoren zoals opgenomen in de
toelichting bij artikel 1 Belastingen. De waarde van deze nieuwe indicator werd in 2015 en daarvoor nog niet geregistreerd.

Bron: Belastingdienst/directie Groot Ondernemingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

91

Artikel 7 Beheer materiële activa
A. Algemene doelstelling
Een optimaal financieel resultaat bij het beheren en afstoten van materiële
activa van/voor het Rijk ten behoeve van de realisatie van rijksdoelstellingen.
B. Rol en verantwoordelijkheid
Het Rijk bezit materiële activa die nodig zijn voor de realisatie van
rijksdoelstellingen. Volgens de Comptabiliteitswet heeft de Minister van
Financiën een uitvoerende rol ten aanzien van het (privaatrechtelijk)
beheer van de roerende zaken die aan de Staat toebehoren dan wel zijn
toevertrouwd, een en ander voor zover de verantwoordelijkheid voor dat
beheer niet bij of krachtens de Wet bij een of meer andere ministers is
gelegd. De Minister van Financiën heeft de uitvoering van deze taak
belegd bij Domeinen Roerende Zaken (DRZ; Regeling materieelbeheer
rijksoverheid 2006). Daarnaast wordt in het Wetboek van Strafvordering
(artikel 118 e.v.) en het Besluit Inbeslaggenomen Voorwerpen (BIV; artikel
1) DRZ aangewezen als bewaarder van inbeslaggenomen voorwerpen
(uitgezonderd geld, dieren, wapens). Ook draagt DRZ zorg voor de
verwerking (schoning, vernietiging en verwerking grondstoffen) van
digitale datadragers van het Rijk. DRZ is daarmee verantwoordelijk voor
het vervoeren, bewaren, vernietigen en verkopen van overtollige en in
beslaggenomen roerende zaken voor het Rijk.
C. Beleidsconclusies
Ook in 2017 heeft DRZ invulling gegeven aan de haar toegewezen taken
zoals hierboven beschreven. Dit beeld wordt ook bevestigd in de
beleidsdoorlichting Beheer materiële activa die in 2017 is aangeboden aan
de Tweede Kamer (zie ook onderdeel 3.3 Realisatie beleidsdoorlichtingen).
Uit de beleidsdoorlichting is af te leiden dat het aannemelijk is dat DRZ op
een doeltreffende en doelmatige manier invulling geeft aan haar taken,
waarmee invulling wordt gegeven aan de algemene doelstelling.
In december 2017 heeft de Minister van Financiën de nieuwe Regeling
Materieel Beheer57 (RMB) roerende zaken ondertekend. Deze regeling
geldt vanaf 1 januari 2018 en moet in samenhang worden gezien met de
(nieuwe) Comptabiliteitswet 2016. In de herziene RMB is de rol van DRZ
als centrale dienst ten aanzien van de afstoot van roerende zaken sterker
verankerd. Naast de afstoot van overcomplete goederen zijn ook de aan
de Staat vervallen roerende zaken vanuit het beslagproces in de RMB
opgenomen. Voor de apparaatsontvangsten en -uitgaven wordt verwezen
naar niet-beleidsartikel 8 Apparaat kerndepartement, waar DRZ is
opgenomen als onderdeel van het SG-cluster.

57

Stcrt. 2017, 69119, Regeling materieelbeheer roerende zaken van het Rijk, ondertekend op
21 november 2017 door de Minister van Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

92

D. Tabel Budgettaire gevolgen van beleid
Budgettaire gevolgen van beleid – artikel 7 Beheer materiële activa (bedragen x € 1.000)
2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

– 1.550

350

0

0

0

308

– 308

Uitgaven

334

350

0

0

0

308

– 308

Beheerskosten DRZ

334

350

0

0

0

308

– 308

Ontvangsten

2.278

13.807

2

0

0

1.800

– 1.800

Vervreemding DRZ

2.278

13.807

2

0

0

1.800

– 1.800

Verplichtingen

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

E. Toelichting op de instrumenten
Ontvangsten en uitgaven inzake inbeslaggenomen goederen
Programmagelden inzake de verkoop van inbeslaggenomen goederen zijn
verantwoord bij het Ministerie van Justitie en Veiligheid. In de 1e
suppletoire begroting 201758 zijn de hiermee gepaard gaande budgetten
structureel overgeboekt naar begroting VI van het Ministerie van Justitie
en Veiligheid. Vanaf 2018 is dit begrotingsartikel komen te vervallen
binnen de begroting IX van het Ministerie van Financiën.
Vervreemding DRZ
De realisatie van ontvangsten heeft betrekking op de verkoop van
overtollige roerende zaken van de Rijksoverheid (voor zover er geen
middelenafspraak gemaakt is). In 2017 waren er geen ontvangsten
doordat er geen verkopen zonder middelenafspraak zijn geweest.
Niet uit tabel blijkende budgettaire gevolgen
Middelenafspraken
De Minister van Financiën verzorgt behalve de ingebruikgeving en
vervreemding van de eigen (overtollige) roerende zaken ook de ingebruikgeving en vervreemding van (overtollige) roerende zaken van andere
ministers. Wanneer een middelenafspraak is gemaakt met een Minister,
dan wordt de opbrengst uit ingebruikgeving en/of vervreemding door
deze Minister verantwoord op zijn/haar eigen begroting als onderdeel van
de betreffende beleidsverantwoording.

58

Kamerstukken II 2016–2017, 34 730 IX, nr. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

93

Artikel 11 Financiering staatsschuld
A. Algemene doelstelling
Schuldfinanciering tegen zo laag mogelijke rentekosten onder acceptabel
risico voor de begroting.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van Financiën is verantwoordelijk voor het uitvoeren van de
financiering van de staatsschuld. Het doel is om de schuld tegen zo laag
mogelijke kosten met een acceptabel risico voor de begroting te financieren. De wettelijke basis voor deze verantwoordelijkheid is geregeld in
de Comptabiliteitswet 201659.
Het Agentschap van de Generale Thesaurie van het Ministerie van
Financiën is namens de Minister van Financiën verantwoordelijk voor de
financiering van de staatsschuld en kasbeheer (zie artikel 12 Kasbeheer).
Voor de inrichting van het risicobeleid en het financieringsbeleid baseert
de Staat zich onder meer op de internationale richtlijnen voor staatsschuldfinanciering die zijn opgesteld door het IMF60. Belangrijke uitgangspunten daarbij zijn transparantie, voorspelbaarheid en consistentie van
beleid en uitvoering. Daarnaast dient het beleid bij te dragen aan een
goede verhandelbaarheid van Nederlands schuldpapier. Bij schuldfinancieringen komen verschillende risico’s kijken. Er wordt, bij de beheersing
van deze risico’s, onder andere gekeken naar renterisico, valutarisico en
kredietrisico.
Aan het einde van ieder jaar wordt het financieringsplan opgesteld voor
het nieuwe jaar. Deze wordt in december gepresenteerd in de zogeheten
Outlook61. Hierin wordt uiteengezet hoe de Staat in het komende
kalenderjaar de schuldfinanciering zal uitvoeren. De kapitaalmarktfinanciering ligt dan (binnen een bepaalde bandbreedte) voor een jaar vast.
Schommelingen in de financieringsbehoefte worden vervolgens primair
opgevangen op de geldmarkt. Deze werkwijze maakt het financieringsbeleid consistent en transparant en draagt bij aan het betrouwbare imago
van de Nederlandse Staat op de financiële markten.
Op basis van bovenstaande uitgangspunten wordt iedere vier jaar het
renterisicokader herzien en vindt de afweging tussen acceptabel risico en
kosten plaats. Het huidige kader is in 2016 ingegaan en geldt tot en met
2019. De belangrijkste elementen zijn een verlenging van de looptijd van
de schuldportefeuille en het verminderen van de afhankelijkheid van
renteswaps. Voor het beheersen van de renterisico’s worden twee
risicomaatstaven gehanteerd. Eén voor de lange termijn, de gemiddelde
looptijd, en één voor de korte termijn, het renterisicobedrag (RRB).
Hieronder worden de twee risicomaatstaven en de bijbehorende
overwegingen verder toegelicht.

59

Stb. 2017, 139.
IMF Revised guidelines for public dept management, april 2014. Zie https://www.imf.org/
external/np/pp/eng/2014/040114.pdf
61
Kamerstukken II 2015–2016, 34 300, nr. 12.
60

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

94

Gemiddelde looptijd schuldportefeuille
De jaren voor 2015 hebben zich gekenmerkt door een toename van de
schuld en een afname van de rentestanden tot historisch zeer lage
niveaus. Door de looptijd van de schuld te verlengen kunnen relatief lage
rentekosten voor langere tijd worden vastgelegd. Een portefeuille met een
gemiddelde looptijd van 10 jaar heeft een hoger rentepercentage en een
kleiner renterisico dan een portefeuille met een gemiddelde looptijd van 5
jaar. Het renterisico is kleiner omdat het langer zal duren voordat een
rentestijging volledig is doorgewerkt in de schuld. Dit draagt bij aan
begrotingsrust.
Voor de jaren 2016–2019 is een streefpad vastgelegd voor de verlenging
van de gemiddelde looptijd. Dit streefpad is bepaald door eerst de
optimale portefeuille op lange termijn te bepalen. Een aantal rentescenario’s is doorgerekend voor tientallen verschillende schuldportefeuilles.
Schuldportefeuilles verschillen van elkaar voor wat betreft de omvang van
de schuld die jaarlijks in verschillende looptijden wordt uitgegeven. Voor
iedere portefeuille geldt echter de randvoorwaarde dat deze realistisch en
zonder swaps bereikbaar is, gelet op de uitgangspunten van het door het
Agentschap uitgevoerde financieringsbeleid (transparantie, consistentie
en liquiditeit/verhandelbaarheid)62.
Vervolgens is berekend welke schuldportefeuilles eenzelfde of beter
toekomstig risicoprofiel hebben dan de portefeuille die zou resulteren bij
een voortzetting van het beleid uit de periode 2012–2015. Van de
portefeuilles die hieraan voldeden, is de portefeuille met de laagste kosten
gekozen als optimale portefeuille. Bij deze afweging is gekeken naar de
kosten op de middellange termijn. De optimale portefeuille heeft een
looptijd van 6,4 jaar. Deze looptijd is in beginsel bereikbaar zonder nieuwe
swaps af te sluiten. Dit past bij het uitgangspunt van het nieuwe kader om
de afhankelijkheid van swaps te verminderen.
Het kost tijd om de looptijd van een schuld- en swapportefeuille te
verlengen. In plaats van te streven naar een onmiddellijke verlenging naar
6,4 jaar is besloten deze verlenging gedurende de jaren 2016–2019 te laten
plaatsvinden. Dit heeft geleid tot een streefpad voor deze periode.
In de praktijk kunnen zich onvoorziene afwijkingen in de looptijd voordoen
door de fluctuaties in de schulduitgifte als gevolg van veranderingen in de
begroting en in marktomstandigheden. Hierdoor kan in de praktijk niet in
alle gevallen exact op de looptijd gestuurd worden. Om deze reden zal
voor de na te streven looptijd zowel naar boven als naar beneden een
marge van 0,25 jaar worden aangehouden.
Het renterisicobedrag (RRB)
Het verlengen van de looptijd kan op verschillende manieren gedaan
worden. Een van deze manieren is om alleen lange Dutch State Loans
(DSL’s) uit te geven en een relatief grote geldmarkt aan te houden. Een
grote geldmarkt brengt echter grote risico’s voor de korte termijn met zich
mee. Om dit kortetermijnrisico te beperken is het RRB ingesteld. Door het
RRB te maximeren op 18% van de staatsschuld, wordt het deel van de
staatsschuld waarvoor op korte termijn (12 maanden) de rente opnieuw
moet worden vastgesteld begrensd.

62

https://www.dsta.nl/onderwerpen/financieringsbeleid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

95

De maximale waarde is realistisch gezien de omvang en samenstelling
van de schuld en past bij een nagestreefde looptijd van de schuldportefeuille van 6,4 jaar. Daarnaast biedt dit maximum ruimte voor onverwachte saldoschokken van ca. 1,5% bbp.
Primair wordt gestuurd op de looptijd en moet het RRB onder de
maximumwaarde blijven. De instrumenten die het Agentschap hiervoor
tot zijn beschikking heeft zijn de verdeling tussen korte en lange financiering, de keuze voor de looptijden van nieuwe uitgiftes op de kapitaalmarkt en het afsluiten of voortijdig beëindigen van derivaten.
C. Beleidsconclusies
In 2017 is de staatsschuldfinanciering volgens planning en zonder grote
bijzonderheden verlopen. De gemiddelde looptijd van de schuld is
verlengd volgens het pad uit het risicokader en het RRB is onder de
maximale waarde van 18% gebleven. De schulduitgifte op de kapitaalmarkt is met € 32,5 mld. overeenkomstig hetgeen was aangekondigd in
het financieringsplan. Wel heeft het grote kasoverschot ervoor gezorgd
dat het Agentschap heeft moeten bijsturen om aan de risico-indicatoren te
voldoen. Dit is gedaan door het schema voor de voortijdige beëindiging
van receiverswaps aan te passen. Hieronder worden de resultaten over
2017 nader toegelicht.
Overzicht
In 2017 was de financieringsbehoefte van de Staat € 63,8 mld. Dit bedrag
was € 14,7 mld. lager dan voorzien in de begroting, zie onderstaande
tabel.
Opbouw en dekking van de financieringsbehoefte van het Rijk in 2017, inclusief de geldmarkt (bedragen x € 1 mld.)1
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

Aflossingen kapitaalmarkt

43,4

40,0

3,4

Geldmarkt ultimo 2016

22,3

18,4

3,8

Onderpand in contanten ultimo 2016

15,8

19,4

– 3,6

Kassaldo Rijk 2017 (–/– is kasoverschot)

– 17,7

0,7

– 18,4

63,8

78,5

– 14,7

Kapitaalmarktuitgifte (op kasbasis2)

33,9

40,7

– 6,8

Geldmarkt ultimo 2017 (incl. onderpand in contanten)

31,3

37,8

– 6,5

Mutatie overige banksaldi

– 1,4

–

– 1,4

Totaal

63,8

78,5

– 14,7

Financieringsbehoefte:

Totaal

Dekking door:

1
In tegenstelling tot de overige tabellen van de Nationale Schuld worden de cijfers in de tabel «Opbouw en dekking financieringsbehoefte» op
kasbasis weergegeven in plaats van op transactiebasis.
2
De kapitaalmarktuitgifte is in deze tabel weergegeven op kasbasis. De nominale waarde van de uitgifte op de kapitaalmarkt was € 32,5 mld., het
overige bedrag betreft het (netto) agio dat is ontvangen bij de uitgifte van leningen.

De financieringsbehoefte is lager uitgevallen doordat met name het
kasoverschot van 2017 hoger is uitgevallen dan bij het opstellen van de
begroting werd verwacht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

96

In 2017 is op de kapitaalmarkt voor € 32,5 mld. aan leningen (nominaal)
uitgegeven. Doordat de prijzen van aangeboden obligaties over het
algemeen hoger waren dan de nominale waarde 100, is gedurende het
jaar een aanvullende bedrag van € 1,4 mld. aan zogeheten agio door
beleggers betaald waardoor in totaal € 33,9 mld. op de kapitaalmarkt is
opgehaald. Agio is het bedrag dat een belegger boven de nominale
waarde (100) op een lening stort. De € 32,5 mld. aan kapitaalmarktuitgifte
is minder dan het bedrag waarmee in de begroting rekening werd
gehouden (€ 40,7 mld.) toen het financieringsplan nog niet bekend was.
De realisatie valt binnen de bandbreedte van € 30 tot € 35 mld. die in
december 2016 in het financieringsplan63 is opgenomen. In onderstaande
tabel staat een overzicht van de obligaties die zijn uitgegeven en wat de
effectieve rente was voor deze obligaties. In de tabel worden alleen de
nominale bedragen weergegeven, waardoor de € 1,4 mld. aan agio niet
zichtbaar is.
Schulduitgifte op de kapitaalmarkt in 2017
Dutch State Loan (DSL)

Uitgifte
datum

5-jaars -segment

Totaal (Resterende)
volume (in
looptijd op
€ mld.) uitgiftedatum
(in jaren)

Effectieve
rente (in %)

7,4

DSL 2022-01-15 0,00 PCT (heropening)

24-1-2017

2,5

5,0

– 0,28%

DSL 2022-01-15 0,00 PCT (heropening)

14-3-2017

2,4

4,8

– 0,20%

DSL 2022-01-15 0,00 PCT (heropening)

9-5-2017

2,5

4,7

– 0,24%

6,3

0,05%

7-jaars -segment

6,6

DSL 2024-01-15 0,00 PCT (DDA)

11-10-2017

10-jaars -segment

6,6

15,4

DSL 2027-07-15 0,75 PCT (DDA)

7-2-2017

5,7

10,4

0,71%

DSL 2027-07-15 0,75 PCT (heropening)

25-4-2017

2,3

10,2

0,57%

DSL 2027-07-15 0,75 PCT (heropening)

13-6-2017

2,3

10,1

0,47%

DSL 2027-07-15 0,75 PCT (heropening)

12-9-2017

2,2

9,8

0,47%

DSL 2027-07-15 0,75 PCT (heropening)

14-11-2017

2,9

9,7

0,51%

Overige uitgiftes

3,2

DSL 2033-01-15 2,50 PCT (heropening)

11-4-2017

1,1

15,8

0,68%

DSL 2047-01-15 2,75 PCT (heropening)

10-1-2017

1,0

30,0

1,14%

DSL 2047-01-15 2,75 PCT (heropening)

11-7-2017

1,1

29,5

1,42%

Totaal

32,5

Net als ieder jaar is ook in 2017 een nieuwe 10-jaarslening uitgegeven
voor € 15 mld. Het volledige bedrag wordt niet in één keer opgehaald
maar de obligaties worden verspreid over het jaar op verschillende dagen
uitgegeven. In bovenstaande tabel is naast het volume ook de effectieve
rente weergegeven die gemiddeld moet worden betaald op deze leningen.
Daar is bijvoorbeeld te zien dat de effectieve 10-jaarsrente die de Staat op
63

Kamerstukken II 2015–2016, 34 300, nr. 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

97

deze obligaties betaalt in de eerste maanden van het jaar hoger was dan
in latere maanden. Ook is € 7,4 mld. uitgegeven in de 5-jaarslening
waardoor het totaal uitstaande volume in deze lening is aangevuld tot
€ 15 mld. In oktober 2017 is € 6,6 mld. opgehaald door een nieuwe
7-jaarslening uit te geven. Tenslotte is nog een bedrag van € 3,2 mld.
opgehaald door drie langlopende leningen te heropenen.
Verantwoording over de kengetallen
Zoals aangegeven kent het risicokader twee kengetallen: de gemiddelde
looptijd van de schuldportefeuille en het renterisicobedrag. In onderstaande tabel staan streefwaarden voor de looptijd, de maximale waarde
voor het RRB en de gerealiseerde waarden vermeld.
Streefwaarde/maximale waarde en realisatie van gemiddelde looptijd en RRB – risicokader 2016–2019
2016

2017

2018

2019

Streefwaarde

5,5

6,0

6,3

6,4

Realisatie

5,6

6,0

Maximale waarde RRB

18,0%

18,0%

18,0%

18,0%

Realisatie

15,3%

15,4%

Gemiddelde looptijd (in jaren)

RRB (in %)

De tabel laat zien hoe de gemiddelde looptijd van 2016 tot eind 2019 op
dient te lopen van 5,5 naar 6,4 jaar, terwijl tegelijkertijd het gemiddelde
RRB onder de 18% blijft. Eind 2017 zijn een looptijd van 6,0 jaar en een
RRB van gemiddeld 15,4% gerealiseerd. Daarmee is het Agentschap er net
als in 2016 in geslaagd om de indicatoren te laten voldoen aan de
waarden die door het renterisicokader worden voorgeschreven.
Het verlengen van de looptijd is in 2017 bereikt door het uitgeven van
obligaties op de kapitaalmarkt en door het beëindigen van receiverswaps.
Daarnaast zijn ook het kassaldo en de inkopen van schuld van invloed op
de looptijd.
Onderstaande tabel laat zien dat wanneer in 2017 geen transacties op de
kapitaalmarkt gedaan zouden zijn (dus geen DSL-uitgiftes en geen
swaptransacties) en het kassaldo 0 was geweest, de looptijd gedaald zou
zijn naar 4,8 jaar eind 2017 en het RRB zou zijn oplopen naar 26% over
2017. Dat is te verklaren doordat in dit (onrealistische) nulscenario alle
herfinancieringen op de geldmarkt plaats zouden vinden. Op de geldmarkt
zijn de looptijden per definitie korter dan een jaar zijn waardoor de
gemiddelde looptijd van de schuld afneemt en het RRB oploopt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

98

Effect verschillende instrumenten en kassaldo op looptijd en RRB
Looptijd
(jaren)

RRB (%)

Waarde op 1 januari 2017

5,6

17,0

Waarde over 2017 zonder transacties op kapitaalmarkt en zonder kassaldo

4,8

26,0

Effect DSL-uitgiftes

0,8

– 5,7

Effect voortijdig beëindigen receiverswaps

0,2

– 1,0

Effect kassaldo

0,3

– 4,0

Effect DSL-inkopen

0,0

0,1

Gerealiseerd over 2017

6,0

15,4

De DSL-uitgiftes hebben in 2017 het grootste effect gehad op de indicatoren. Door de uitgifte van obligaties met langere looptijden stijgt de
gemiddelde looptijd en daalt het percentage van de schuld dat binnen 12
maanden opnieuw gefinancierd moet worden. De uitgiftes hadden
verschillende looptijden variërend van 5 tot 30 jaar en hebben de
gemiddelde looptijd per saldo verlengd met 0,83 jaar en het RRB met
5,7%-punt verlaagd.
Het Agentschap kan de looptijd en het RRB ook bijsturen door middel van
swaps; in 2017 is net als in voorgaande jaren gekozen voor het beëindigen
van receiverswaps. Een receiverswap kent twee rentestromen: er wordt
vaste, lange rente ontvangen en variabele, korte rente betaald. Omdat
vaste rente wordt ontvangen is het effect van het afsluiten van een
receiverswap op de gemiddelde looptijd van de schuldportefeuille
tegengesteld aan het uitgeven van een obligatie. Het afsluiten van een
receiverswap verkort dus de looptijd en omgekeerd zal het beëindigen van
een receiverswap de looptijd weer verlengen. Doordat bij het beëindigen
van de receiverswap ook het betalende, kortlopende deel van de swap
wegvalt, wordt het deel van de schuld waarover binnen 12 maanden de
rente opnieuw moet worden vastgesteld kleiner een daalt het RRB. In 2017
is de looptijd hierdoor met 0,17 jaar verlengd en het RRB met 1,0%-punt
gedaald.
Ook het kassaldo is van invloed op de risico-indicatoren. Ontwikkelingen
in het kassaldo worden in het lopende jaar primair op de geldmarkt
opgevangen. Bij een kastekort neemt het beroep op de geldmarkt toe
waardoor de gemiddelde looptijd daalt en het RRB oploopt. In 2017 was
echter sprake van een kasoverschot waardoor de omvang van de
geldmarkt kleiner is geworden. Het effect van het kassaldo was een
verlenging van de looptijd met 0,27 jaar en een verlaging van het RRB met
4,0%-punt. Het Agentschap heeft zelf geen invloed op het kassaldo. Het
effect van de schommelingen in het kassaldo op looptijd en RRB is in 2017
bijgestuurd door gedurende het jaar het schema voor het voortijdig
beëindigen van receiverswaps aan te passen.
Ten slotte is er nog een zeer klein effect op het RRB geweest van
0,1%-punt als gevolg van het inkopen van DLS’s met een resterende
looptijd tot 24 maanden. Feitelijk betekent dit dat de kapitaalmarkt wordt
omgezet in geldmarktfinanciering. Als de resterende looptijd van de
ingekochte DSL’s langer was dan 12 maanden, wordt het RRB vergroot.
Het effect op de gemiddelde looptijd was verwaarloosbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

99

Kostenverantwoording staatsschuld
In deze paragraaf wordt inzicht geboden in de wijze waarop de in 2017
uitgegeven schuld is gefinancierd en wat de belangrijkste verklaringen zijn
voor het verschil tussen de verwachte rentelasten bij het opstellen van de
begroting en de gerealiseerde rentelasten.
In de analyse wordt alleen gekeken naar de rentelasten van dat deel van
de schuld dat opnieuw is gefinancierd in 2017. Omdat dit slechts een
onderdeel van de totaal geraamde en gerealiseerde bedragen in de tabel
«Budgettaire gevolgen van beleid» betreft (zie onderdeel D), is het niet
mogelijk om de bedragen en verschillen van deze analyse aan te sluiten
met die tabel. Zo blijft bijvoorbeeld de invloed van de financieringen en
voortijdige beëindiging van schuld tussen september en december 2016
buiten beschouwing.
Het verschil tussen raming en realisatie kent drie oorzaken:
1. Omvang van de financiering; de financieringsbehoefte zal in
werkelijkheid anders zijn dan ten tijde van de begroting wordt
ingeschat. Bij het opstellen van de begroting 2017 zijn inschattingen
van zowel het kassaldo 2016 als het kassaldo 2017 gebruikt. De
financieringsbehoefte kan ook veranderen doordat wordt gekozen
voor het voortijdig aflossen van leningen die in latere jaren aflopen.
2. Rentestanden; de werkelijke rentepercentages zijn anders dan de
rekenrentes van het CPB waarmee ramingen worden opgesteld. In
deze paragraaf zal voor de werkelijke omvang van de financiering in
2017 berekend worden wat de rentelasten waren op basis van de
rekenrentes. Vervolgens worden ze vergeleken met de werkelijke
rentelasten.
3. Keuze voor instrumenten; als laatste is de keuze voor de inzet van
instrumenten van invloed. Voor het opstellen van de ramingen zijn
alleen de korte en de lange rekenrentes van het CPB beschikbaar.
Daardoor is binnen een raming in feite sprake van slechts twee
instrumenten, lange financiering en korte financiering. In de praktijk
worden echter leningen aangegaan met een mix van verschillende
looptijden die ieder hun eigen rentepercentage hebben.
In de begroting van 2017 waren de (netto) rentelasten voor 2017 voor de
vaste en vlottende schuld geraamd op € 6,5 mld. Het grootste deel van dit
bedrag ligt op dat moment al vast aangezien de meeste leningen al voor
2017 zijn aangegaan.
De nog vast te stellen rentelasten voor de begroting bestaan uit twee
delen. Ten eerste de rente over het deel van de vaste schuld dat tussen
september 2016 (het vaststellen van de begroting) en eind 2017 werd
afgelost en opnieuw gefinancierd moet worden. Het tweede deel is de
volledige rente over de vlottende schuld in 2017. Vlottende schuld bestaat
namelijk uit schuld met looptijden korter dan een jaar. Eind 2016 was de
stand van de vaste schuld € 325 mld., waarvan € 40 mld. in 2017 moest
worden afgelost. De omvang van de vlottende schuld bedroeg ultimo
2016 € 35 mld.
Onderstaande tabel laat de begrotings- en realisatiecijfers zien van de
omvang van de nieuwe financiering en bijbehorende rentelasten. Ten tijde
van de begroting werd voor de nieuw uit te geven schuld in 2017 rekening
gehouden met € 334 mln. aan negatieve rentelasten. Per saldo heeft de
Staat echter € 129 mln. ontvangen op uitgifte van nieuwe schuld en zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

100

de totale rentelasten € 205 mln. hoger uitgevallen dan voorzien tijdens het
opstellen van de begroting.
Omvang en rentelasten van nieuwe financiering in 2017
Realisatie
Omvang
(€ mld.)

Begroting

Verschil

Rentelasten
(€ mln.)

Omvang
(€ mld.)

Rentelasten
(€ mln.)

Omvang
(€ mld.)

Rentelasten
(€ mln.)

40,7

20

– 8,2

54

Kapitaalmarkt

32,5

74

waarvan 5-jaarslening

7,4

– 14

waarvan 7-jaarslening

6,6

1

waarvan 10-jaarslening

15,4

56

waarvan heropening langlopende DSL’s

3,2

32

Geldmarkt (gemiddelde stand 2017)

33,9

– 203

39,3

– 354

– 5,4

151

Totaal

66,5

– 129

80,0

– 334

– 13,6

205

De volgende tabel laat zien in hoeverre de veranderde financieringsomvang, rentestanden en inzet van instrumenten van invloed zijn geweest
op het verschil tussen raming en realisatie.
Verklaring verschil in rentelasten van nieuwe financiering 2017 (bedragen x € 1 mln.)
Rentelasten begroting

– 334

1. verschil door andere financieringsomvang

91

2. verschil door andere rentestanden

175

3. verschil door andere inzet van instrumenten

– 61

Gerealiseerde rentelasten nieuwe financiering

– 129

Ad 1. Verschil door andere financieringsomvang (+ € 91 mln.)
De financieringsomvang is afhankelijk van het kassaldo Rijk en de
vervroegde aflossingen. De kassaldi van zowel 2016 als 2017 zijn hoger
uitgevallen (hoger kasoverschot). Daarnaast is in 2017 voor € 3,9 mld. aan
leningen met een afloopdatum in 2018 vervroegd afgelost. Per saldo is de
financieringsbehoefte € 14,7 mld. lager uitgevallen dan geraamd. Omdat
schommelingen in het kassaldo gedurende het lopende jaar op de
geldmarkt worden opgevangen heeft dit vooral een effect op de rentelasten van de kortlopende schuld. De korte rente was het hele jaar
negatief, waardoor minder financiering op de geldmarkt tot minder
renteontvangsten heeft geleid. Per saldo zijn de rentelasten daardoor € 91
mln. hoger uitgevallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

101

Verschil rentelasten door andere financieringsomvang (bedragen x € 1 mln.)
Effect op
rentelasten
Door aangepaste verandering kassaldo tussen begroting en financieringsplan
Effect werkt door op kapitaalmarkt

–2

Door wijziging financieringsomvang gedurende 2016
Opgevangen op geldmarkt

93

Totaal

91

Ad. 2. Verschil door andere rentestanden (+ € 175 mln.)
Het verschil in de rentelasten van de nieuwe financieringen wordt voor
het grootste deel verklaard doordat zowel de korte als de lange rentes
hoger waren dan de rekenrentes.
Verschil door ontwikkeling rentelasten
Gerealiseerde
Rentelasten
Rentelasten
financieringso.b.v. CPB
o.b.v.
omvang rente (€ mln.) gerealiseerde
(€ mld.)
rente (€ mln.)

Effect op
rentelasten
(€ mln.)

Kapitaalmarkt

32,5

16

89

73

Gemiddelde stand geldmarkt

33,9

– 305

– 203

102

Totaal

66,5

– 289

– 114

175

In de tabel is te zien dat de opgelopen rente heeft geleid tot € 73 mln.
extra rentelasten op de vaste schuld. Bij het opstellen van de begroting
werd nog rekening gehouden met een lange rekenrente van 0,1%. In 2017
was de gemiddelde 10-jaars staatsrente echter 0,55%.
Op de geldmarkt vinden dagelijks uitzettingen en aflossingen plaats. Het
totale volume van alle transacties op de geldmarkt is daarom in de praktijk
veel hoger dan de gemiddelde stand van de geldmarkt. Ter illustratie: het
deel van de schuld dat met schatkistpapier met een looptijd van 3
maanden wordt gefinancierd, wordt in een jaar vier maal afgelost en
opnieuw geleend waardoor 4 verschillende rentes worden betaald. Voor
de geldmarkt wordt daarom in de ramingen en ook in deze analyse
gerekend met de gemiddelde stand van de geldmarkt en een rente van
– 0,65%. Door de hogere, of feitelijk minder negatieve, rentestanden is in
2017 € 102 mln. minder ontvangen dan geraamd.
Ad. 3. Verschil door andere inzet van instrumenten (– € 61 mln.)
Doordat voor het opstellen van de ramingen alleen een korte en een lange
rekenrente beschikbaar zijn, is in een raming in feite sprake van slechts
twee looptijden voor schuldfinanciering: lange financiering (looptijd van
10 jaar) en korte financiering. In de praktijk wordt gebruik gemaakt van
meerdere instrumenten die elk hun eigen rentepercentage kennen. Daarbij
geldt normaal gesproken: hoe langer de rente wordt vastgelegd, hoe
hoger de rentelasten. De keuze van de verdeling van de financiering over
de verschillende looptijden is daarmee van invloed op de totale rentelasten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

102

Verschil rentelasten door andere inzet van instrumenten (bedragen x € 1 mln.)
Effect op
rentelasten
Andere inzet instrumenten door keuze verdeling financiering tussen gelden kapitaalmarkt bij financieringsplan

– 46

waarvan kapitaalmarkt

–2

waarvan geldmarkt

– 44

Andere inzet instrumenten op de kapitaalmarkt

– 14

Totaal

– 61

Het effect van een andere inzet van instrumenten bestaat uit twee delen.
Het eerste effect is de keuze voor de omvang van geld- en kapitaalmarktfinanciering in het financieringsplan. In het financieringsplan van 2017
werd een kapitaalmarktuitgifte aangekondigd van € 30 tot € 35 mld. (in de
analyse wordt gerekend met € 32,5 mld.). In de begroting werd nog
rekening werd gehouden met € 40,7 mld. Dit betekende een verlaging van
het aandeel lange financiering en een verhoging van het aandeel korte
financiering. Aangezien de rente op de korte financiering negatief was,
geeft dit een verlaging van de totale rentelasten van € 46 mln.
Ten tweede is de nadere invulling van de lange financiering van belang. In
de praktijk worden niet alleen obligaties met een looptijd van 10 jaar
uitgegeven, maar wordt een mix van leningen met verschillende
looptijden ingezet. Relatief veel leningen met een lange looptijd zullen de
rentelasten verhogen aangezien obligaties met een langere looptijd een
hogere rente kennen. In 2017 zijn naast 10-jaarsleningen ook 5-jaars,
7-jaars en een aantal langlopende leningen uitgegeven. Naar verhouding
werden meer leningen met een looptijd korter dan 10 jaar uitgegeven
waardoor het effect op de rentelasten per saldo – € 14 mln. was.
Wat hierbij ook een rol speelt is de timing van de uitgifte van de leningen.
In de ramingen wordt uitgegaan van een geleidelijke uitgifte over het hele
jaar, in de praktijk worden deze uitgiftes maar op een beperkt aantal data
gedaan. Wanneer de rente op zo’n dag net hoger is dan gemiddeld,
resulteert dat ook in relatief hogere rentelasten. Dit laatste is bijvoorbeeld
te zien in de tabel «Schulduitgifte op de kapitaalmarkt in 2017» in het
begin van onderdeel C. Het jaargemiddelde van de 10-jaars staatsrente
was in 2017 0,55%. De eerste twee uitgiftes hadden een hogere effectieve
rente, de laatste drie zijn tegen een lagere rente uitgegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

103

D. Tabel Budgettaire gevolgen van beleid
Budgettaire gevolgen van beleid – artikel 11 Financiering staatsschuld (bedragen x € 1 mln.)1 2
2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

Uitgaven

46.230

59.639

60.779

43.840

54.275

46.911

Rente

9.583

9.025

8.510

7.829

6.977

6.901

76

Rentelasten vaste schuld

9.520

8.746

8.145

7.533

6.847

6.873

– 26

Rentelasten vlottende schuld

55

78

47

40

29

28

1

Uitgaven bij voortijdige
beëindiging

8

202

318

254

100

0

100

1

0

0

0

Rentelasten derivaten kort

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017
7.364

Leningen

36.631

50.597

52.260

36.000

47.286

39.991

7.295

Aflossing vaste schuld

28.687

41.284

48.047

36.000

43.303

39.991

3.312

Mutatie vlottende schuld

7.943

9.313

4.213

0

3.983

0

3.983

Opdrachten

16

17

9

11

13

19

–6

Overige kosten

16

17

9

11

13

19

–6

51.869

51.337

52.878

40.651

35.529

42.585

– 7.056

104

415

5.471

6.678

2.995

1.871

1.124

0

294

1.016

0

0

0

0

104

98

165

Ontvangsten

Rente
Rentebaten vaste schuld
Rentebaten vlottende schuld
Rente derivaten lang
Ontvangsten bij voortijdige
beëindiging

220

237

388

– 151

1.087

1.210

1.483

– 273

22

4.290

5.371

1.547

0

1.547

Leningen

51.765

50.922

47.407

33.973

32.534

40.714

– 8.180

Uitgifte vaste schuld

51.765

50.922

47.407

28.957

32.534

40.714

– 8.180

0

0

0

5.016

0

0

0

Mutatie vlottende schuld
1

Als gevolg van afronding kan de som der delen afwijken van het totaal.
De rentelasten en -baten voor rentederivaten waren tot en met begrotingsjaar 2015 onderdeel van de rentelasten en -baten vaste en vlottende
schuld. Met ingang van begrotingsjaar 2016 worden deze apart getoond.
2

E. Toelichting op de instrumenten
Uitgaven (+ € 7,4 mld.)
Rentelasten vaste schuld (– € 26 mln.)
De rentepercentages lagen in 2017 hoger dan de rentepercentages die zijn
gebruikt tijdens het opstellen van de ramingen voor de begroting
waardoor de rentelasten op de nieuw uitgegeven schuld hoger zijn
uitgevallen. Aan de andere kant zijn de rentelasten vaste schuld lager
uitgevallen als gevolg van vervroegde aflossingen tussen september 2016
en eind 2017 en als gevolg van de verlaging van de schulduitgifte op de
kapitaalmarkt in het financieringsplan. Per saldo zijn de rentelasten vaste
schuld € 26 mln. lager uitgevallen dan in de begroting werd voorzien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

104

Rentelasten vlottende schuld (+ € 1 mln.)
De rentelasten vlottende schuld zijn hoger uitgevallen als gevolg van een
hoger rentepercentage dan was gebruikt bij het opstellen van de raming.
Uitgaven bij voortijdige beëindiging (+ € 100 mln.)
In 2017 is voor totaal € 4,4 mld. aan staatsobligaties met een korte
resterende looptijd voortijdig afgelost. Het voortijdig aflossen brengt
kosten met zich mee. In 2017 bedroegen deze kosten € 100 mln. Doordat
de rente de afgelopen jaren is gedaald, is de prijs waartegen een obligatie
wordt ingekocht hoger dan de nominale waarde. Het verschil wordt
geboekt als uitgave bij voortijdige beëindiging. Tegenover deze uitgaven
staan lagere rentelasten in 2017 en 2018 omdat op de ingekochte
obligaties geen rente meer betaald wordt. De financiering voor het
inkopen van obligaties vindt plaats op de geldmarkt.
Aflossing vaste schuld (+ € 3,3 mld.)
De aflossing van vaste schuld is per saldo € 3,3 mld. hoger uitgevallen
dan geraamd tijdens de begroting. Eind 2016 is nog voor € 0,5 mld. aan
leningen met een aflosdatum in 2017 vervroegd afgelost waardoor de
aflossingen in 2017 eerst afnamen. Daarna is in 2017 voor € 3,9 mld. aan
leningen met een einddatum in 2018 vervroegd afgelost waardoor de
totale aflossingen zijn toegenomen. Het vervroegd inkopen van leningen
wordt gedaan uit hoofde van cashmanagement.
Mutatie vlottende schuld (+ € 4,0 mld.)
De stand van de vlottende schuld is eind 2017 € 4,0 mld. lager dan aan het
begin van het jaar. De eindstand van de uitstaande schuld op de
geldmarkt is het gevolg van meerdere ontwikkelingen gedurende het jaar,
waarvan de ontwikkeling van het kassaldo, de keuze voor de omvang van
de financiering op de kapitaalmarkt en de vervroegde aflossingen de
belangrijkste zijn. Per saldo is meer schuld afgelost dan er nieuwe
leningen zijn aangegaan.
Overige kosten (– € 6 mln.)
Op de post overige uitgaven is € 6 mln. minder uitgegeven dan geraamd.
Bij de begroting werd nog uitgegaan drie DDA-veilingen (Dutch Direct
Auction). Er hebben echter maar twee DDA-veilingen plaatsgevonden in
2017.
Ontvangsten (– € 7,1 mld.)
Rentebaten vlottende schuld (– € 151 mln.)
De rentebaten op de vlottende schuld zijn € 151 mln. lager uitgevallen. Dit
komt doordat de rente op de geldmarkt minder negatief was dan geraamd
en doordat de omvang van de geldmarkt lager is uitgevallen.
Rentebaten derivaten lang (– € 273 mln.)
De rentebaten op de langlopende rentederivaten zijn in 2017 met name
lager uitgevallen als gevolg van het voortijdig beëindigen van langlopende receiverswaps.
Ontvangsten bij voortijdige beëindiging derivaten (+ € 1,5 mld.)
In 2015 is begonnen met het voortijdig beëindigen van langlopende
receiverswaps. Op receiverswaps ontvangt de Staat een vaste rente en
betaalt een variabele rente. Doordat rentes sterk gedaald zijn, hebben
receiverswaps een relatief hoge marktwaarde. Door deze langlopende
receiverswaps voortijdig te beëindigen, ontvangt de Staat de markt-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

105

waarde die de swap op dat moment heeft. Deze marktwaarde is de
contant gemaakte waarde van alle toekomstige renteontvangsten en
-betalingen die nu in één keer wordt ontvangen. Het voortijdig beëindigen
van receiverswaps heeft een verlengend effect op de gemiddelde looptijd
van de schuldportefeuille.
Uitgifte vaste schuld (– € 8,2 mld.)
De uitgegeven vaste schuld (staatsobligaties) is € 8,2 mld. lager uitgevallen. Dit verschil wordt verklaard doordat bij het opstellen van de
begroting het financieringsplan voor 2017 nog niet bekend was. De
omvang van de uitgifte valt wel binnen de bandbreedte die was aangekondigd in het financieringsplan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

106

Artikel 12 Kasbeheer
A. Algemene doelstelling
Optimaal kasbeheer van het Rijk en van de instellingen die aan de
schatkist zijn gelieerd.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van Financiën is verantwoordelijk voor het beheer van
publieke middelen en de bijbehorende geldstromen. Het doel is dat
publieke middelen doelmatig worden beheerd en financiële risico’s
worden voorkomen. De wettelijke basis voor deze uitvoerende rol is
geregeld in de Comptabiliteitswet 201664.
Het kasbeheer is onder te verdelen in het schatkistbankieren en het
betalingsverkeer van de Rijksoverheid.
Schatkistbankieren houdt onder andere in dat instellingen met een
publieke taak, die hiervoor gelden van het Rijk ontvangen, hun middelen
aanhouden bij het Ministerie van Financiën. Publieke middelen verlaten
de schatkist hierdoor niet eerder dan noodzakelijk is voor de uitvoering
van de publieke taak. Als gevolg hiervan is de externe financieringbehoefte van het Rijk minder groot. Onder voorwaarden kunnen bepaalde
deelnemers aan schatkistbankieren ook leningen afsluiten bij het
Ministerie van Financiën of rood staan op hun rekening-courant. Door
dergelijke kredietverlening neemt de financieringsbehoefte van het Rijk
toe.
Het betalingsverkeer is verdeeld in percelen die periodiek worden
aanbesteed. Door de aanbesteding worden banken geprikkeld om hun
diensten tegen een zo gunstig mogelijke prijs-kwaliteitverhouding aan te
bieden. Het Ministerie van Financiën treedt in deze aanbestedingsprocedures op als opdrachtgever.
C. Beleidsconclusies
De uitvoering van het schatkistbankieren is in 2017 goed verlopen. In de
begroting van 2017 waren geen beleidswijzigingen voor het schatkistbankieren en het betalingsverkeer voorzien. Wel is de renteharmonisatie voor
verschillende deelnemers aan het schatkistbankieren volgens planning
afgerond. Deze renteharmonisatie vond plaats naar aanleiding van de
laatste beleidsdoorlichting65. De renteharmonisatie heeft geleid tot de
aanpassing van een aantal rentetarieven in de nieuwe regeling schatkistbankieren RWT’s en andere rechtspersonen (voorheen: regeling rekeningcourant- en leningenbeheer derden) en is per 1 januari 2018 gelijktijdig
met de Comptabiliteitswet 2016 in werking getreden. In deze regeling
wordt ook geregeld dat de rente voor klanten van het schatkistbankieren
niet negatief kan worden. Hiermee wordt de ondergrens van 0% voor de
rente, die beleidsmatig al werd toegepast, in regelgeving vastgelegd.
In 2017 heeft een Europese aanbesteding van het betalingsverkeer voor
de Belastingdienst (perceel A) plaatsgevonden. Dit perceel is gegund aan
de ING Bank N.V. Het contract gaat in op 1 mei 2018 voor een periode van

64
65

Stb. 2017, 139.
Kamerstukken II 2014–2015, 31 935, nr. 13.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

107

4 jaar, met 2 keer een eenzijdige optie voor de opdrachtgever tot
verlenging van 2 jaar.
D. Tabel Budgettaire gevolgen van beleid
Budgettaire gevolgen van beleid – artikel 12 Kasbeheer (bedragen x € 1 mln.)1
2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

2.733

6.248

6.206

1.509

1.553

1.533

20

Rente

39

60

60

38

29

32

–3

Rentelasten

36

60

60

38

29

32

–3

Uitgaven bij voortijdige
beëindiging

3

0

0

0

0

0

0

Leningen

1.605

1.979

6.146

1.350

1.523

1.500

23

Verstrekte leningen

1.605

1.979

6.146

1.350

1.523

1.500

23

Mutaties in rekening-courant en
deposito’s

1.090

4.209

0

120

0

0

0

144

– 506

0

120

0

0

0

Uitgaven

Agentschappen

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

RWT’s en derden

122

– 192

0

0

0

0

0

Sociale fondsen

6.459

5.240

0

0

0

0

0

– 5.635

– 333

0

0

0

0

0

3.205

3.317

11.616

8.657

6.063

6.543

– 480

Rente

488

405

340

177

146

168

– 22

Rentebaten

483

404

236

174

141

168

– 27

5

0

105

3

4

0

4

Leningen

2.717

2.912

5.907

1.660

1.886

1.363

523

Ontvangen aflossingen

2.717

2.912

5.907

1.660

1.886

1.363

523

Mutaties in rekening-courant en
deposito’s

0

0

5.368

6.820

4.031

5.011

– 980

Agentschappen

0

0

114

0

47

0

47

RWT’s en derden

0

0

296

137

805

0

805

Sociale fondsen

0

0

3.687

5.803

2.766

3.911

– 1.145

Decentrale Overheden

0

0

1.271

880

413

1.100

– 687

Decentrale Overheden

Ontvangsten

Ontvangsten bij voortijdige
beëindiging

1

Als gevolg van afronding kan de som der delen afwijken van het totaal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

108

E. Toelichting op de instrumenten
Uitgaven (+ € 20 mln.)
Rentelasten (– € 3 mln.)
De aan de deelnemers betaalde rente op in de schatkist aangehouden
middelen is lager uitgevallen dan begroot. Deze post is een optelsom van
alle rentevergoedingen aan de verschillende categorieën deelnemers op
hun rekeningen-courant en deposito’s. De stand van de aangehouden
rekening-couranttegoeden en deposito’s is per saldo met € 4 mld.
toegenomen, echter door de lage rentestand staan tegenover deze
toegenomen rekening-courantstanden geen extra rentelasten.
Verstrekte leningen (+ € 23 mln.)
Het bedrag aan verstrekte leningen is in 2017 € 23 mln. hoger dan in de
begroting werd geraamd. De leningen verstrekt aan de agentschappen
zijn € 235 mln. hoger uitgevallen dan begroot. Daarentegen zijn voor
€ 212 mln. minder leningen verstrekt aan de RWT’s.
Ontvangsten (– € 480 mln.)
Rentebaten (– € 27 mln.)
De rentebaten zijn € 27 mln. lager uitgevallen dan in de begroting
geraamd. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt doordat de rentebaten van
de sociale fondsen lager zijn dan begroot, omdat het rentepercentage in
2017 lager is uitgevallen dan in de begroting rekening mee werd
gehouden. Ook de rentebaten voor de agentschappen zijn lager uitgevallen door een lager dan verwacht rentepercentage.
Ontvangsten bij voortijdige beëindiging (+ € 4 mln.)
Deelnemers hebben de mogelijkheid om leningen al dan niet tegen een
boete of tegen marktwaarde (deels) vervroegd af te lossen. Met name
agentschappen hebben in 2017 gebruik gemaakt van deze mogelijkheid.
De ontvangsten die voortvloeien uit deze voortijdige beëindiging
bedroegen € 4 mln.
Ontvangen aflossingen (+ € 523 mln.)
In 2017 is er voor € 523 mln. meer aan leningen afgelost dan in de
begroting werd geraamd. Dit komt omdat deelnemers de mogelijkheid
hebben om hun leningen (deels) vervroegd af te lossen, bijvoorbeeld bij
verkoop van de activa waarvoor was geleend. In 2017 is met name door
de agentschappen veelvuldig gebruik gemaakt van de mogelijkheid om
leningen vervroegd af te lossen.
Mutaties in rekening-courant en deposito (– € 980 mln.)
Alle deelnemers hebben één of meerdere rekeningen-courant waarop zij
tegoeden aanhouden. De sociale fondsen hebben de mogelijkheid om
rood te staan op hun rekening-courant. Een daling van het saldo van de
rekening-courant en deposito’s betekent een uitstroom van geld en is
daarom een uitgave. Een stijging van het saldo leidt tot een ontvangst. In
2017 zijn de rekening-courantstanden en deposito’s van de deelnemers
per saldo € 980 mln. minder toegenomen dan in de begroting werd
geraamd. Dit komt voornamelijk door de sociale fondsen en de decentrale
overheden. Voor de sociale fondsen werd ten tijde van het opstellen van
de begroting in september 2016 nog verwacht dat de gezamenlijke
roodstand van de rekeningen-courant met € 3,9 mld. zou afnemen. De
roodstand is echter met € 2,8 mld. afgenomen, € 1,1 mld. minder dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

109

begroot. De verbetering van het saldo van de sociale fondsen is hiermee
minder dan verwacht. De mutaties in rekening-courant en deposito van de
decentrale overheden zijn per saldo € 687 mln. lager uitgevallen dan in de
begroting werd geraamd. Voor de agentschappen en de RWT’s zijn de
mutaties van de rekening-courant en deposito’s per saldo € 852 mln.
hoger uitgevallen dan geraamd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

110

5. NIET-BELEIDSARTIKELEN
Artikel 8 Apparaat kerndepartement
A. Apparaatsuitgaven kerndepartement/Tabel Budgettaire
gevolgen
Budgettaire gevolgen – artikel 8 Apparaat kerndepartement (bedragen x € 1.000)
2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

Verplichtingen

198.523

205.091

231.903

222.645

218.809

229.148

– 10.339

Uitgaven

198.490

202.238

229.684

221.938

218.518

229.148

– 10.630

Personeel Kerndepartement

136.284

140.023

152.171

155.780

155.195

156.910

– 1.715

waarvan Eigen personeel

126.960

130.878

141.261

144.572

146.100

148.076

– 1.976

waarvan Externe inhuur

9.127

8.844

10.399

10.610

8.769

8.080

689

waarvan Overige personele
uitgaven

197

301

511

598

327

754

– 427

Materieel Kerndepartement

62.206

62.215

77.513

66.158

63.322

72.238

– 8.916

waarvan ICT

9.756

7.714

6.245

5.432

6.239

6.518

– 279

waarvan Bijdrage aan SSO’s

30.699

38.790

44.910

37.342

34.147

36.479

– 2.332

waarvan Overige materiële
uitgaven

21.751

15.711

26.358

23.384

22.935

29.241

– 6.306

Ontvangsten

36.211

38.909

69.490

51.786

50.916

52.552

– 1.636

Uitgaven (en verplichtingen)
Personeel kerndepartement (– € 1,7 mln.)
De lagere realisatie wordt voornamelijk veroorzaakt doordat vacatures
later zijn opgevuld, dit ook met het oog op het invullen van een nog
oplopende taakstelling in 2018 en door een andere systematiek van het
verrekenen van uitgaven aan trainees. Vanwege een andere systematiek
van het verrekenen van uitgaven aan trainees zijn zowel de uitgaven als
de ontvangsten lager. Hiertegenover waren er hogere uitgaven voor
arbeidsbeperkten en lonen (loonbijstelling). Per saldo een onderuitputting
van € 1,7 mln.
Materieel kerndepartement (– € 8,9 mln.)
De lagere realisatie op het SSO-budget komt voornamelijk door een
overboeking aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in het kader van de optimalisatie van archieven. Op overig materieel
is de realisatie ook lager dan begroot, dit komt voornamelijk door lagere
uitgaven bij DRZ, het omslagstelsel en communicatie. Bij DRZ zijn lagere
uitgaven gerealiseerd voor ontmanteling en vernietiging van hennepkwekerijen. Dit komt door een gunstige aanbestedingsprijs en minder
ruimingen dan begroot. De lagere uitgave voor het omslagstelsel komt
door een lagere schadelast aan het rijkswagenpark. Als laatste hebben in
verband met het demissionair kabinet in 2017 diverse communicatieprojecten geen voortgang kunnen vinden of zijn projecten vertraagd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

111

Ontvangsten
Ontvangsten (– € 1,6 mln.)
Vanwege een andere systematiek van het verrekenen van uitgaven aan
trainees zijn zowel uitgaven als ontvangsten lager. Zie ook de personele
uitgaven.
B. Totaaloverzicht apparaatsuitgaven Ministerie van Financiën
Onderstaande tabel geeft de totale apparaatuitgaven voor Financiën weer.
Dit betreft de gerealiseerde apparaatsuitgaven voor het kerndepartement,
de Belastingdienst en de ZBO’s/RWT’s.
Vanaf 2015 is DRZ geen baten-lastendienst (agentschap) meer, maar een
directie onder het Ministerie van Financiën. De uitsplitsing in onderstaande tabel komt daarmee vanaf 2015 te vervallen. Het Ministerie van
Financiën heeft geen agentschappen meer. Voor de AFM, DNB en de
Waarderingskamer wordt de volledige overheidsbijdrage gebruikt voor
hun apparaat. Met ingang van 2015 is de overheidsbijdrage voor het
financieel toezicht in Nederland afgeschaft, conform Kabinetsbesluit, en
ontvangen de AFM en DNB hiervoor dus geen overheidsbijdrage meer.
Wel ontvangen ze nog een bijdrage voor enkele specifieke werkzaamheden, zoals toezicht op de BES-eilanden.
Totale apparaatsuitgaven Ministerie van Financiën (bedragen x € 1.000)
2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

Totaal apparaatsuitgaven
Ministerie van Financiën

3.212.376

3.266.228

3.241.566

3.437.400

3.155.897

3.046.672

109.225

Totaal departement

3.143.630

3.182.954

3.220.090

3.409.293

3.142.543

3.032.458

110.085

Kerndepartement

198.490

202.238

229.684

221.938

218.518

229.148

– 10.630

Belastingdienst

2.945.140

2.980.716

2.990.406

3.187.355

2.924.025

2.803.310

120.715

Totaal apparaatskosten
agentschappen

18.099

19.998

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

DRZ

18.099

19.998

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Totaal apparaatskosten ZBO’s en
RWT’s

50.647

63.276

21.476

28.107

13.354

14.214

– 860

Waarderingskamer

1.196

1.181

1.250

1.305

1.574

1.574

0

AFM

20.500

24.552

181

397

339

405

– 66

DNB

23.701

20.443

2.125

1.676

3.341

2.139

1.202

NLFI

5.250

17.100

17.920

24.729

8.100

10.096

– 1.996

Bron: financiële administratie kerndepartement.

In onderstaande tabel worden de gerealiseerde apparaatuitgaven
kerndepartement per directoraat-generaal (DG) van het kerndepartement
uitgesplitst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

112

Apparaatsuitgaven kerndepartement per DG (bedragen x € 1.000)
2013

2014

2015

2016

2017

Totaal kerndepartement

198.490

202.238

229.684

221.938

218.518

Generale Thesaurie

23.051

24.552

23.772

22.670

22.834

DG Rijksbegroting

20.384

20.443

20.954

21.364

21.797

SG-cluster

141.251

143.618

171.900

164.112

159.341

DG Fiscale Zaken

13.804

13.625

13.058

13.792

14.546

Bron: financiële administratie kerndepartement.

C. Taakstellingen
De taakstelling die het kerndepartement opgelegd heeft gekregen voor de
apparaatuitgaven, liep in 2017 volgens schema.
Voor de Belastingdienst geldt de volgende tabel.
Taakstelling Belastingdienst vanaf Rutte I (bedragen x € 1.000)

Coalitieakkoord 2010 (Rutte I)

2014

2015

2016

2017

2018

– 124.275

– 165.459

– 172.484

– 179.636

– 187.707

– 46.248

– 103.569

– 125.655

Coalitieakkoord 2012 (Rutte II)

Versterking toezicht en invordering
Intensiveringsmiddelen

169.000

157.000

157.000

157.000

157.000

Opbrengstentaakstelling

533.000

533.000

566.000

623.000

663.000

Voor de invulling van de taakstelling Rutte II geldt de volgende tabel voor
het Ministerie van Financiën.
Invulling taakstelling Rutte II (bedragen x € 1 mln.)

Departementale taakstelling

2016

2017

2018

Structureel

49,7

111,3

135,1

135,1

Kerndepartement

3,5

7,7

9,4

9,4

Belastingdienst

46,2

103,6

125,7

125,7

ZBO’s en RWT’s

0

0

0

0

In bovenstaande tabellen zijn alleen de taakstellingreeksen uit de
regeerakkoorden Rutte I en II opgenomen66. De taakstellingen zijn
structureel ingevuld met maatregelen op het terrein van efficiency/
versobering en vereenvoudiging van wet- en regelgeving. In het regeerakkoord Rutte III is geen aanvullende taakstelling aan de orde.

66

Voor eerder opgelegde taakstellingen door aan Rutte I voorafgaande kabinetten, en de
invulling daarvan, zie Kamerstukken II 2011–2012, 31 066, nr. 117.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

113

Artikel 10 Nog onverdeeld
A. Tabel Budgettaire gevolgen
Budgettaire gevolgen – artikel 10 Nog onverdeeld (bedragen x € 1.000)
2013

2014

2015

2016

Realisatie
2017

Vastgestelde Verschil 2017
begroting
2017

Verplichtingen

0

0

0

0

0

90.558

– 90.558

Uitgaven

0

0

0

0

0

90.558

– 90.558

Onvoorzien

0

0

0

0

0

90.558

– 90.558

Loonbijstelling

0

0

0

0

0

0

0

Prijsbijstelling

0

0

0

0

0

0

0

Ontvangsten

0

0

0

0

0

0

0

Toelichting
Vanuit dit artikel wordt onder andere de loon- en prijsbijstelling naar de
artikelen overgeboekt. Dit artikel is tevens bedoeld om onzekere ontwikkelingen binnen de begroting van Financiën op te vangen. In 2017 is € 53,3
mln. overgeheveld naar artikel 1 Belastingen voor het bekostigen van de
vertrekregeling van de Belastingdienst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

114

6. BEDRIJFSVOERINGSPARAGRAAF
Inleiding
De bedrijfsvoeringsparagraaf behandelt de bedrijfsvoeringsvraagstukken
van het Ministerie van Financiën over 2017. De informatie in deze
paragraaf geeft de Staten-Generaal de mogelijkheid om tot een
afgewogen oordeel te komen over de stand van de bedrijfsvoering.
In het verslagjaar zijn de nodige stappen gezet om de aansturing van en
het toezicht op de Belastingdienst en diens functioneren te verbeteren. Zo
is de topstructuur van de Belastingdienst opnieuw ingericht. Verder is er
meer aandacht voor risicomanagement en managementinformatie. Zo is
in de jaarplanaanschrijving 2018 nadrukkelijk aandacht besteed aan het
identificeren van risico’s en benodigde managementinformatie. Daarnaast
zijn er wijzigingen aangebracht in het Audit Committee en is de controlfunctie versterkt binnen de Belastingdienst, en op concernniveau door een
herpositionering en personele uitbreiding van de Hoofddirectie FinancieelEconomische Zaken (HDFEZ).
Eén van de aanbevelingen van de Commissie onderzoek Belastingdienst
(COB) was om sturingsarrangementen te ontwikkelen die ervoor
zorgdragen dat de positie van de Belastingdienst als uitvoeringsorganisatie binnen het Ministerie van Financiën in lijn wordt gebracht met de
rest van de Rijksdienst en dat de benodigde checks and balances in de
aansturing worden aangebracht. In lijn met deze aanbeveling is gekozen
voor een sturingsmodel gebaseerd op het agentschapsmodel, waarbij
geen sprake is van een batenlastendienst. Voor het Ministerie van
Financiën is dit sturingsmodel nieuw, zowel voor de eigenaar (SecretarisGeneraal, SG) als voor de opdrachtgever (Directoraat-Generaal Fiscale
Zaken, DGFZ) en de opdrachtnemer (Directoraat-Generaal Belastingdienst,
DGBD). Voor het implementeren van het sturingsmodel geldt daarom een
meerjarig groeipad. De Belastingdienst maakt als een gewoon directoraatgeneraal onderdeel uit van de organisatie van het Ministerie van
Financiën. Het nu gekozen sturingsarrangement (sturingsmodel), met de
rollen van eigenaar, opdrachtgever en opdrachtnemer biedt ruimte voor
de zelfstandige rol en verantwoordelijkheid van de drie betrokken partijen.
Tegelijk zorgt het ervoor dat deze rollen en verantwoordelijkheden
gestructureerd en regelmatig bij elkaar worden gebracht, onder andere
via de jaarplancyclus. In 2017 is voor het driehoeksoverleg van de SG met
de DGFZ en de DGBD een startnotitie vastgesteld, waarin de samenwerkingsafspraken zijn geëxpliciteerd. Er hebben al meerdere driehoeksoverleggen plaatsgevonden.
Ondanks alle inspanningen om het functioneren van de Belastingdienst te
verbeteren, moet worden geconstateerd dat de problemen bij de
Belastingdienst groot, complex en hardnekkig zijn. Deze zijn niet
eenvoudig en op korte termijn op te lossen; daarvoor moet over een
langer tijdsbestek worden gekeken. De Belastingdienst staat voor de
opdracht de fiscale wet- en regelgeving uit te voeren en te handhaven, de
continuïteit van de bedrijfsvoering te waarborgen en daarmee ook de
belastingontvangsten te garanderen en tegelijkertijd te werken aan
noodzakelijke, maar beheerste vernieuwing. De Belastingdienst kan geen
dag verzaken. Door de frequentie en omvang van nieuwe wet- en
regelgeving is de druk op de uitvoering, en daarmee ook op de ICT, de
afgelopen jaren toegenomen. De continuïteit in de dienstverlening van de
Belastingdienst is dan ook geen statisch gegeven. In de 19e en 20e
halfjaarsrapportage is over de continuïteitsrisico’s van de Belastingdienst

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

115

gerapporteerd, waarbij de algemene conclusie onverminderd was dat de
continuïteit vooralsnog geborgd is. Momenteel worden de risico’s voor de
continuïteit voor latere jaren onderzocht.
Paragraaf 1 Uitzonderingsrapportage
a. Rechtmatigheid
Op basis van de beschikbare informatie bevatten:
• de departementale verantwoordingsstaten over 2017 met de financiële
toelichtingen daarbij en
• de departementale saldibalansen per 31 december 2017 met de
toelichtingen daarbij
geen zodanige onrechtmatigheden en/of onzekerheden, dat deze op grond
van de rapporteringstoleranties of vanwege in het bijzonder te signaleren
risico’s vermeld dienen te worden, behoudens het onderstaande.
Naleving van de wet- en regelgeving voor huurtoeslag
De uitgaven en ontvangsten voor de huurtoeslag worden door de Minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties verantwoord op beleidsartikel 01 Woningmarkt van het begrotingshoofdstuk XVIII Wonen en
Rijksdienst. De Rijksbegrotingsvoorschriften schrijven voor dat – indien bij
statistische steekproeven de maximale fout (inclusief de geconstateerde
onzekerheid) de tolerantiegrens overschrijdt – de som van de meest
waarschijnlijke fouten en/of onzekerheden wordt gerapporteerd in de
bedrijfsvoeringsparagraaf van het ministerie verantwoordelijk voor de
uitvoering.
Voor de toeslagregelingen geldt een tolerantiegrens van 5%, behalve voor
de huurtoeslag vanwege de geringe omvang van het desbetreffende
begrotingshoofdstuk. Voor de huurtoeslag geldt voor 2017 een tolerantiegrens van € 99,9 mln. (2,3%). De maximale fout (inclusief de geconstateerde onzekerheid) in de uitgaven en ontvangsten voor de huurtoeslag
overschrijdt de rapporteringstolerantie. De som van de meest waarschijnlijke fouten en onzekerheden voor deze uitgaven en ontvangsten bedraagt
€ 72 mln. (1,6%) en blijft daarmee onder de tolerantiegrens.
b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
Op basis van de beschikbare informatie zijn er geen belangrijke tekortkomingen geconstateerd die vermelding behoeven in de bedrijfsvoeringsparagraaf met betrekking tot de totstandkoming van de niet-financiële
verantwoordingsinformatie.
c. Financieel- en materieelbeheer
Naleving van de aanbestedingsregels
Het tv-programma Zembla meldde op 1 februari 2017 dat er sprake zou
zijn van onregelmatigheden bij een aanbesteding voor de Broedkamer
van de Belastingdienst. Uit eigen onderzoek bleek later dat in dit geval de
regelgeving voor aanbesteding inderdaad niet correct is gevolgd.
Oorzaken waren het ontbreken van heldere procedures, een juiste en
passende houding en gedrag van betrokken medewerkers en het
onvoldoende aanwezig zijn van checks and balances. Naar aanleiding
hiervan is een groot aantal verbeteringen doorgevoerd. Zo zijn de
verantwoordelijkheden en bevoegdheden van en de samenhang en
samenwerking tussen de verschillende dienstonderdelen verduidelijkt en
aangescherpt. Ook het in 2017 ingestelde verscherpt toezicht op het door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

116

de Belastingdienst aangaan van verplichtingen zorgt voor de nodige extra
checks and balances.
Interne fiscale beheersing
Op 27 januari 2017 is de Tweede Kamer geïnformeerd over de noodzaak
om de beheersing van de fiscale processen binnen de Belastingdienst te
verbeteren (Kamerstukken II 2016–2017, 31 066, nr. 331). Daartoe is
begonnen met het inrichten van een Tax Control Framework (TCF)
Belastingdienst. Het formuleren van een heldere en eenduidige fiscale
strategie vormt hierbij een cruciaal startpunt. Deze strategie is inmiddels
geformuleerd en zal breed worden uitgedragen om het fiscaal bewustzijn
van managers en medewerkers binnen de Belastingdienst te vergroten.
In 2017 is een gateway review uitgevoerd op het implementatieplan TCF.
Van de aanbevelingen die in de gateway review zijn gedaan, is met de
aanbeveling «uitvoeren fiscale risicoanalyse» een start gemaakt en is de
aanbeveling «verankeren TCF in de reguliere planning- en controlcyclus»
geïmplementeerd.
Erf- en schenkbelasting
In 2017 is gebleken dat de oplevering van het nieuwe systeem voor de erfen schenkbelasting is vertraagd, waardoor de aanslagen over 2017 later
dan normaal zullen worden opgelegd. Bij Najaarsnota is de Tweede
Kamer hierover geïnformeerd (Kamerstukken II 2017–2018, 34 845, nr. 1).
De raming voor de erf- en schenkbelasting voor 2017 is met € 450 mln.
neerwaarts bijgesteld. Het bedrag dat in 2017 niet opgelegd kan worden,
zal in latere jaren alsnog worden geïnd.
Mini One Stop Shop
Vanaf 1 januari 2015 zijn de regels gewijzigd voor de omzetbelasting voor
ondernemers die diensten verlenen aan particulieren in andere lidstaten
op het gebied van elektronische dienstverlening, telecommunicatie en/of
radio- en televisie-uitzendingen. De ondernemers die dergelijke diensten
verrichten moeten vanaf 2015 de in rekening gebrachte btw aangeven en
afdragen in de lidstaat van vestiging van de afnemer. In plaats van
afzonderlijke aangiften en betalingen in iedere lidstaat, kan de ondernemer gebruik maken van de regeling Mini One Stop Shop (MOSS).
Vanuit de Europese MOSS-regelgeving is bepaald dat ondernemers geen
aangifte of correctie op een aangifte (en daarbij geen betalingen) mogen
indienen na het verstrijken van de 3-jaarstermijn. Deze wetgeving dient
voor 20 april 2018 gerealiseerd te zijn. De aanpassingen die nodig zijn om
dit proces goed uit te voeren liggen op planning.
Bij de bouw van het MOSS-systeem is – op basis van urgentie in relatie
tot de ingangsdatum van de wetgeving – een minimale variant van de
benodigde applicaties geïmplementeerd. Een onbedoeld effect was dat er
geen zekerheid kon worden verkregen over de volledigheid en juistheid
van de gegevensverwerkingen. Inmiddels is door een succesvolle release
eind februari deze onzekerheid verholpen. Ultimo 2017 staat in de
financiële administratie een bedrag van circa € 336 mln. open, waarvoor
nog moet worden vastgesteld dat aangifte en ontvangen bedrag met
elkaar overeenkomen.
Afgehandelde bezwaren binnen Awb-termijn
In 2017 is het percentage Awb-conform afgehandelde bezwaren verbeterd
van 81% naar 86%. Voor 2017 is het niet gelukt om de doelstelling van
minimaal 90% te halen. Met name bij de behandeling van bezwaren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

117

inkomstenbelasting waren in 2017 de gevolgen van het vertrek van
personeel merkbaar. Verder zijn de voorziene nieuwe digitale voorzieningen niet in 2017 opgeleverd. De oplevering van deze voorzieningen
staat nu gepland voor het eerste half jaar 2018.
Overige bedrijfsvoeringsrisico’s bij de Belastingdienst
In 2017 hebben zich op een aantal terreinen binnen de Belastingdienst
(bedrijfsvoerings)risico’s voorgedaan, waarover de Tweede Kamer al
uitgebreid is geïnformeerd. Daarom wordt in deze bedrijfsvoeringsparagraaf verwezen naar de betreffende Kamerstukken. Het betreft de
procedures bij de afgifte van rulings (Kamerstukken II 2017–2018, 25 087,
nr. 187) en problemen bij veranderingen in de invordering in het segment
MKB kleinbedrijf (Kamerstukken II 2017–2018, 31 066, nr. 389).
Wet banenafspraak en quotum arbeidsbeperkten
Als werkgever heeft het Ministerie van Financiën de opdracht invulling te
geven aan de Wet banenafspraak en quotum arbeidsbeperkten. Op basis
van de quotumregeling en het door het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid opgelegde quotum van 1,93% moeten het kerndepartement en de Belastingdienst (cumulatief) 26 respectievelijk 767 banen
hebben gerealiseerd per 1 januari 2018. Het kerndepartement heeft eind
2017 met 30,3 fte’s aan de norm voldaan. Bij de Belastingdienst is het niet
gelukt om het opgelegde quotum te halen. Eind 2017 heeft de Belastingdienst 155 banen gerealiseerd. De Belastingdienst heeft meerdere
maatregelen getroffen om zo veel mogelijk banen voor medewerkers met
een arbeidsbeperking te realiseren, maar evengoed wordt verwacht dat
het quotum van 767 banen voor de Belastingdienst ook in 2018 niet
haalbaar is.
Claims SNS Reaal
Sinds enkele jaren loopt een rechtszaak van de Staat over de onteigening
van effecten en vermogensbestanddelen van SNS Reaal N.V. en SNS Bank
N.V. De Ondernemingskamer buigt zich momenteel over de vaststelling
van de schadeloosstelling. De uitkomst daarvan en de omvang van
mogelijk daaruit volgende claims is nog niet bekend.
d. Overige aspecten van de bedrijfsvoering
Algemene Rekenkamer over het jaarverslag IX Financiën 2016
In 2017 is aandacht besteed aan de 8 onvolkomenheden in de bedrijfsvoering die door de Algemene Rekenkamer zijn geconstateerd in het
Rapport bij het jaarverslag IX Financiën 2016 (Kamerstukken II 2016–2017,
34 725 IX, nr. 2).
Legacy-problematiek IT Belastingdienst
Verouderde ICT-systemen zorgen voor problemen in de uitvoering van de
processen van de Belastingdienst, vooral bij het doorvoeren van nieuwe
belastingmaatregelen. Het programma Regie modernisering IV-landschap
beoogt deze zogenaamde legacy-problematiek en de bijbehorende risico’s
op te lossen, zodat de dagelijkse continuïteit is geborgd en het
doorvoeren van wetswijzigingen en andere procesvernieuwingen
mogelijk is. Onder meer de afhankelijkheid van de besluitvorming op de
Investeringsagenda en problemen met het ombouwen van applicaties
naar een moderne technologie (rationalisatie) hebben tot een vertraging
in de uitvoering van het programma geleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

118

Integraal inzicht in beheer en onderhoud huidige ICT Belastingdienst
De Belastingdienst had in 2016 geen meerjarig inzicht in de uitgaven van
beheer en onderhoud van de ICT-systemen. In 2017 zijn de resultaten
opgeleverd die inzicht geven in de toewijzing van de ICT-uitgaven aan
processen, middelen en subjecten (Kubus de Jong). Deze resultaten
betreffen op het ICT-landschap aansluitende informatie uit de financiële
administratie en door het dienstonderdeel Informatievoorziening
vastgestelde verdeelsleutels. Ten behoeve van de financiële sturing wordt
in 2018 gewerkt aan een verbeterd uitgavenmodel en de aanpassing van
achterliggende administraties. Dit om het verband tussen (verwachte)
uitgaven en besparingen eenduidig te kunnen leggen.
Managementinformatie Belastingdienst
De Belastingdienst heeft in 2017 gewerkt aan een verbetering van de
managementinformatie door de ontwikkeling van een doelenhiërarchie,
een daarop gebaseerde set van prestatie-indicatoren en een herziening
van de interne managementrapportage. Het streven is te komen tot een
rapportage waarin de belangrijkste afwijkingen en uitzonderingen ten
opzichte van de doelstellingen duidelijk naar voren komen, zodat goed
zichtbaar is waar bijsturing vereist is. Verder zijn er voorbereidingen
getroffen om het huidige uitgavenmodel, dat inzicht geeft in de uitgaven
van de Belastingdienst, de komende jaren ook als sturingsinstrument te
kunnen gebruiken. Ook is begonnen met de ontwikkeling van een
budgetmodule om het management van de Belastingdienst te ondersteunen bij het opstellen van meerjarige begrotingscijfers. Met de
doorontwikkeling van de uitgaven- en budgetmodule zal de kwaliteit en
beschikbaarheid van de sturingsinformatie verder worden verbeterd.
Sturing en beheersing Investeringsagenda
Onder de noemer van de Investeringsagenda staat de Belastingdienst
voor de grote opgave zijn werkprocessen – waar mogelijk – digitaal en
geïntegreerd uit te voeren. Deze opgave is nodig om goede eigentijdse
dienstverlening te bieden voor burgers en bedrijven en adequaat toezicht
uit te kunnen oefenen. In 2017 is de Investeringagenda herijkt, waarbij
waarborgen zijn gesteld als: eisen aan het implementatieplan, een
gefaseerde vrijgave van middelen voor projecten van de Investeringsagenda, rapportage-eisen, het laten uitvoeren van een second opinion op
de Investeringsagenda met bijzondere aandacht voor de ICT-component,
de inrichting van een governance op verbetering van sturing en
beheersing en de uitwerking van programmamanagement. Op
19 september 2017 heeft de Staatssecretaris de Tweede Kamer (Kamerstukken II 2017–2018, 31 066, nr. 378) geïnformeerd over deze herijking.
Op 29 november 2017 is het rapport van VKA/Berenschot over fase 1 van
de second opinion aan de Kamer aangeboden (Kamerstukken II
2017–2018, 31 066, nr. 389).
Strategisch personeelsbeleid Belastingdienst
In 2017 heeft de Belastingdienst verder vorm gegeven aan het strategisch
personeelsbeleid en de aansluiting daarvan op die van het kerndepartement. Onderdeel van het personeelsbeleid is een cyclus van meerjarige
personeelsplannen, waarbij de in-, door- en uitstroom – ook in relatie tot
de Investeringsagenda – op elkaar afgestemd worden. In het verlengde
hiervan zijn in 2017 de managementrapportages over het verloop van de
personele formatie en bezetting verder verbeterd. Verder wordt door de
inrichting van de topstructuur van het DG Belastingdienst duidelijkheid
gecreëerd over de taken en verantwoordelijkheden op het terrein van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

119

kaderstelling, control en uitvoering van het personeelsbeleid binnen de
Belastingdienst.
M&O-beleid kleine belastingmiddelen Belastingdienst
In 2017 is het handhavingsbeleid en de organisatie met betrekking tot de
kleine belastingmiddelen opnieuw ingericht. Het handhavingsplan voor
2018 is hierop aangepast. In dit kader is een werkwijze ontwikkeld,
waarmee ketenbreed de eerste ervaringen worden opgedaan voor de
middelen Verhuurdersheffing en Assurantiebelasting. Daarna volgen de
overige middelen.
Bedrijfscontinuïteitsbeheer Belastingdienst
De Belastingdienst beschikt over een roadmap waarin stappen zijn
aangegeven om het bedrijfscontinuïteitsbeheer te verbeteren. Doel is om
– per bedrijfsonderdeel – voor de kritische processen een Business Impact
Analyse (BIA) op te stellen, waarmee de risico’s voor bedrijfscontinuïteit in
kaart worden gebracht. Door capaciteitsproblemen is dit in 2017 niet bij
alle bedrijfsonderdelen volledig gelukt.
Aansturing van en toezicht op de Belastingdienst
In het verslagjaar zijn de nodige stappen gezet om het functioneren van
en het toezicht op de Belastingdienst te verbeteren en te versterken. De
aansturing van de Belastingdienst is ingericht volgens het rijksbrede
toegepaste driehoeksmodel, met de rollen eigenaar, opdrachtgever en
opdrachtnemer. Hiertoe is in 2017 het driehoeksoverleg opgericht; de
uitgangspunten, rollen en wederzijdse verplichtingen zijn vastgelegd in
een startdocument. Verder is de reorganisatie en versterking van HDFEZ
in gang gezet. Per 1 oktober zijn kwartiermakers/beoogd afdelingshoofden
gestart om de nieuwe organisatie mede vorm te geven. De rol van de SG
als eigenaar wordt versterkt. Daarnaast is een nieuwe topstructuur voor
de Belastingdienst vastgesteld, waarbij onderscheid wordt gemaakt
tussen kaderstelling, control en uitvoering en zijn kwartiermakers
benoemd voor de verschillende directies binnen de Belastingdienst. Ook
is de planning- en controlcyclus tussen het kernministerie en de Belastingdienst versterkt. Zo is bijvoorbeeld in de jaarplanaanschrijving meer focus
gelegd op strategische ontwikkelingen, inzicht in activiteiten, taken en
budgetten, investeringen en risicomanagement (naar aanleiding van –
onder andere – de COB-aanbevelingen).
Overige risico’s in de bedrijfsvoering
Algemene verordening gegevensverwerking
Vanaf 25 mei 2016 is de Algemene Verordening Gegevensbescherming
(AVG) van de EU rechtstreeks van toepassing op alle gegevensverwerkingen door het Ministerie van Financiën. De einddatum waarop de AVG
moet zijn geïmplementeerd is 25 mei 2018.
In 2017 is gewerkt aan het in overeenstemming brengen van de bedrijfsvoering met de AVG. De verwachting is dat het kerndepartement tijdig aan
de vereisten van de AVG kan voldoen. Voor de Belastingdienst geldt dat
de implementatie van de AVG zich voor de periode tot 25 mei 2018 richt
op een te bereiken basispositie. Gelijktijdig moet ervoor worden gezorgd
dat de Belastingdienst duurzaam in lijn komt met de eisen die de AVG
stelt aan het verwerken van persoonsgegevens. Hiervoor is meer tijd
nodig dan de voorgeschreven periode tot 25 mei 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

120

IT-beheer
In het kader van de wettelijke taak heeft de ADR ook in 2017 onderzoek
gedaan naar het algemene beheer van specifieke IT-systemen van het
kerndepartement. De ADR heeft hierbij gekeken naar het wijzigingsbeheer,
wachtwoordbeheer, gebruikersbeheer, beveiliging van componenten en
optioneel back-up en herstel. Op basis van haar onderzoek concludeert de
ADR dat Financiën ten opzichte van eerder onderzoek in 2016 vorderingen
heeft gemaakt met het verhelpen van de tekortkomingen op dit gebied. De
opzet en bestaan van de beheersmaatregelen zijn grotendeels aanwezig
en worden uitgevoerd. Naast het volledig maken van de opzet van de
beheersmaatregelen, dient nog de vastlegging van de uitvoering op
consistente en gestructureerde manier te gebeuren.
Agentschap
De afgelopen jaren heeft het Agentschap van de Generale Thesaurie
gewerkt aan het ontwikkelen en verbeteren van de controlfunctie. Ook in
2017 heeft het Agentschap op dit gebied vorderingen geboekt. Zo is de
interne controle geïntensiveerd en zijn processen, risico’s en beheersmaatregelen over het algemeen goed beschreven. Het verbeterproces is
echter nog niet afgerond: er is met name op procesmatig ICT-gebied nog
een aantal zaken die de komende tijd verbeterd kunnen worden om de
controlfunctie bij het Agentschap optimaal in te richten.
Verder is bij het treasurymanagementsysteem van het Agentschap de
mogelijkheid ontdekt om buiten het reguliere toegangspad hogere
rechten te verkrijgen in de database. Om het risico op ongeautoriseerde
wijzigingen in gebruikersdata af te dekken, zijn aanvullende beheersingsmaatregelen getroffen die van kracht blijven totdat een definitieve
oplossing kan worden geïmplementeerd.
Paragraaf 2 Rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen
Misbruik en Oneigenlijk gebruik (M&O)
Het bestrijden van misbruik en oneigenlijk gebruik vraagt om goede
rechtshandhaving, waar het tegengaan van fraude bij de uitvoering van
fiscale wet- en regelgeving en de toeslagenregelingen integraal deel van
uitmaakt. Voor het heffen en innen van belastingen en het betalen van
toeslagen is de Belastingdienst afhankelijk van gegevens die belastingplichtigen en toeslaggerechtigden zelf verstrekken en van beschikbare
contra-informatie. De bestrijding van misbruik en oneigenlijk gebruik richt
zich niet meer uitsluitend op de achterkant van een proces, wanneer het
geld al is uitgekeerd, maar steeds meer op de voorkant: bij de aanvraag of
de aangifte. Voor de activiteiten die in 2017 zijn uitgevoerd, wordt
verwezen naar de toelichting in beleidsartikel 1 Belastingen van dit
jaarverslag. Over de aanpak van M&O is tussentijds aan de Tweede Kamer
gerapporteerd in de 19e en 20e halfjaarsrapportage Belastingdienst
(Kamerstukken II 2016–2017, 31 066, nr. 355 respectievelijk Kamerstukken
II 2017–2018, 31 066, nr. 389).
Naleving 1 bankrekeningnummer
In artikel 25 van de Algemene wet op de inkomensafhankelijke regelingen
(Awir) is bepaald dat uitbetaling van een toeslag plaatsvindt op een
bankrekening die op naam staat van de belanghebbende, tenzij bij
ministeriële regeling een uitzondering daarop wordt toegestaan. Het doel
van deze bepaling is het voorkomen van fraude. Gebleken is dat het
voorkomt dat kinderen, anders dan wat de letterlijke toepassing van deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

121

bepaling met zich mee zou brengen, hun zorgtoeslag laten uitbetalen op
een bankrekening die op naam staat van de ouders.
Grote lopende ICT-projecten
Bij de Belastingdienst wordt een aantal grote ICT-projecten uitgevoerd
waarover in het Rijksdashboard door het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties wordt gerapporteerd (www.rijksictdashboard.nl). In 2017 is bij de projecten Erf- en Schenkbelasting en Mini One
Stop Shop een zodanige vertraging opgetreden dat dit in deze bedrijfsvoeringsparagraaf moet worden vermeld.
Audit Committee
Het Audit Committee vergaderde in 2017 viermaal en is versterkt met drie
nieuwe externe leden. De in 2017 laatst gehouden vergadering stond voor
het eerst onder voorzitterschap van de SG. Het Audit Committee heeft in
2017 de lijn van de eerdere jaren doorgezet om een substantieel deel van
zijn tijd te besteden aan de Belastingdienst. Daarnaast zijn ook reguliere
onderwerpen zoals de uitkomsten van de planning- en controlcyclus en de
uitgevoerde audits (door de ADR en AR) aan de orde geweest. Verder is
de voortgang van de door de AR geconstateerde onvolkomenheden in
elke bijeenkomst van het Audit Committee besproken.
Het Audit Committee heeft in 2017 een zelfevaluatie uitgevoerd op zijn
eigen functioneren. Het beeld hiervan is over het algemeen positief. Op
onderdelen waren verbeteringen mogelijk (samenstelling en vorm van het
Audit Committee, aandacht voor risicomanagement). Hiervoor zijn
inmiddels verbeteracties uitgevoerd.
Informatiebeveiliging
Het departement miste een structuur om beheersmaatregelen en
verbetertrajecten op het gebied van de beheersing van de informatiebeveiliging te prioriteren. Beheersingsmaatregelen worden uitgevoerd, maar
er is geen centraal inzicht in de risico’s, voortgang en verbeterplannen
voor informatiebeveiliging. Inmiddels zijn de cruciale posities voor de
beheersing van informatiebeveiliging bemenst en is gestart met het
actualiseren van de risicorapportages. In 2018 zal het informatiebeveiligingsbeleid verder worden geactualiseerd door de governancestructuur te
beschrijven met rollen en verantwoordelijkheden en de verbinding tussen
visie en lange termijndoelen te leggen.
Het Ministerie van Financiën heeft op 23 februari 2018 een ICV-BIR
afgegeven (In Control Verklaring Baseline Informatiebeveiliging Rijksdienst). In de ICV-BIR wordt melding gemaakt van de volgende informatiebeveiligingsproblemen bij de afdeling Data & Analytics (D&A) van de
Belastingdienst. Uit een onderzoek dat in 2017 is uitgevoerd, bleek dat
binnen de afdeling D&A geen invulling is gegeven aan actieve monitoring
van het gegevensgebruik en dat in een aantal gevallen persoonsgegevens
tegen de regels buiten de Belastingdienst zijn gebracht voor werkgerelateerde bewerking of analyse (Kamerstukken II 2017–2018, 31 066 nr. 379).
Hierop heeft de Belastingdienst maatregelen getroffen en inmiddels is de
fysieke toegang ingeperkt, zijn diverse bewustzijnscampagnes voor de
medewerkers gestart en vindt via een technische oplossing continue
monitoring plaats van het gegevensgebruik en datacompartimentering
van de analyseomgeving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

122

Conclusie
Het Ministerie van Financiën heeft in 2017 de aanbevelingen uit het
COB-rapport ter hand genomen en hierover gerapporteerd in twee
voortgangsrapportages aan de Tweede Kamer (Kamerstukken II
2016–2017, 31 066, nr. 374 en Kamerstukken II 2017–2018, 31 066, nr. 391).
Er zijn in het verslagjaar dan ook verschillende stappen gezet om de
bedrijfsvoering van de Belastingdienst te verbeteren en meer in
verbinding te brengen met de bedrijfsvoering van het kerndepartement.
Ook is gewerkt aan de versterking van de aansturings- en toezichtsrelatie
van het kerndepartement met de Belastingdienst. In 2017 zijn hiervoor
veel verbeteracties in gang gezet. Deze moeten de komende jaren hun
vruchten gaan afwerpen. Het vergt evenwel een lange adem om bij een
grote en complexe organisatie als de Belastingdienst structurele en soms
ook hardnekkige problemen afdoende het hoofd te bieden.
Verder is er sprake geweest van ordelijk en beheerst verlopen bedrijfsprocessen, welke tevens voorzien in waarborgen voor een rechtmatige
begrotingsuitvoering, inclusief een toereikend beleid ter voorkoming van
misbruik en oneigenlijk gebruik.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

123

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

124

De gerealiseerde bedragen zijn steeds naar boven afgerond.

1.532.727

(1)

1.532.727

46.910.957

48.443.684

48.443.684

6.542.477

42.585.000

49.127.477

49.127.477

Uitgaven Ontvangsten

Vastgestelde begroting

1.552.668

54.274.741

55.827.409

55.827.409

Verplichtingen

(2)

1.552.668

54.274.741

55.827.409

55.827.409

6.062.245

35.528.921

41.591.166

41.591.166

Uitgaven Ontvangsten

Realisatie

(3)=(2)-(1)

19.941

7.363.784

7.383.725

7.383.725

Verplichtingen

19.941

7.363.784

7.383.725

7.383.725

– 480.232

– 7.056.079

– 7.536.311

– 7.536.311

Uitgaven Ontvangsten

Verschil realisatie en vastgestelde
begroting

De financiële en niet-financiële toelichting op de departementale verantwoordingsstaat is opgenomen in het beleidsverslag.

1

Kasbeheer

12

46.910.957

48.443.684

Beleidsartikelen

Financiering staatsschuld

48.443.684

Verplichtingen

Totaal

Omschrijving

11

Art.

Departementale verantwoordingsstaat 2017 Nationale Schuld (IXA) (bedragen x € 1.000)1

7. DEPARTEMENTALE VERANTWOORDINGSSTATEN IXA EN IXB

C. JAARREKENING

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

125

Financiële markten

Financieringsactiviteiten publiekprivate sector

Internationale financiële betrekkingen

Exportkredietverzekeringen, -garanties
en investeringsverzekeringen

Btw-compensatiefonds

Beheer materiële activa

03

04

05

06

07

90.558

229.148

319.706

308

2.922.888

10.616.525

983.089

169.528

21.334

2.924.355

90.558

229.148

319.706

308

2.922.888

88.145

121.757

169.528

21.334

2.924.355

6.248.315

6.568.021

0

52.552

52.552

1.800

2.922.888

257.092

3.799

1.316.590

13.927

128.510.352

133.026.448

133.079.000

Uitgaven Ontvangsten

Vastgestelde begroting

0

218.809

218.809

0

3.029.706

979.817

11.434.921

220.501

151.029

2.936.066

18.752.040

18.970.849

Verplichtingen

0

218.518

218.518

0

3.029.706

79.488

39.163

266.104

21.980

3.069.422

6.505.863

6.724.381

0

50.916

50.916

0

3.029.706

255.472

6.101

7.526.800

27.645

137.141.008

147.986.732

148.037.648

Uitgaven Ontvangsten

Realisatie

(2)

(3)=(2)-(1)

– 90.558

– 10.339

– 100.897

– 308

106.818

– 9.636.708

10.451.832

50.973

129.695

11.711

1.114.013

1.013.116

Verplichtingen

– 90.558

– 10.630

– 101.188

– 308

106.818

– 8.657

– 82.594

96.576

646

145.067

257.548

156.360

0

– 1.636

– 1.636

– 1.800

106.818

– 1.620

2.302

6.210.210

13.718

8.630.656

14.960.284

14.958.648

Uitgaven Ontvangsten

Verschil realisatie en vastgestelde
begroting

De financiële en niet-financiële toelichting op de departementale verantwoordingsstaat is opgenomen in het beleidsverslag.

De gerealiseerde bedragen zijn steeds naar boven afgerond.

Nog onverdeeld

10

1

Apparaat kerndepartement

08

Niet-beleidsartikelen

Belastingen

17.638.027

Beleidsartikelen

02

17.957.733

Verplichtingen

Totaal

Omschrijving

01

Art.

(1)

Departementale verantwoordingsstaat 2017 Ministerie van Financiën (IXB) (bedragen x € 1.000)1

8. SALDIBALANS
8.1 Saldibalans Nationale Schuld IXA
Saldibalans Nationale Schuld (IXA) per 31 december 2017 (bedragen x € 1.000)
Activa

Passiva
31-12-2017

31-12-2016

Intra-comptabele posten
1)

Uitgaven ten laste van de
begroting

2)
55.827.407

45.348.897

0

6

3)

Liquide middelen

4)

Rekening-courant RHB

(1.135.541)

20.645.519

6)

Vorderingen buiten begrotingsverband

2.599.273

3.105.328

Kas-transverschillen

11.619.003

10.779.184

Subtotaal intra-comptabel

68.910.142

79.878.934

8)

31-12-2017

31-12-2016

Ontvangsten ten gunste van
de begroting

41.591.165

49.308.157

Schulden buiten begrotingsverband

27.318.977

30.570.777

68.910.142

79.878.934

Intra-comptabele posten

7)

Extra-comptabele posten

Subtotaal intra-comptabel
Extra-comptabele posten

10)

Vorderingen

11.829.283

12.191.534

10a)

Tegenrekening vorderingen

11.829.283

12.191.534

11a)

Tegenrekening schulden

335.698.909

346.520.979

11)

Schulden

335.698.909

346.520.979

12)

Voorschotten

0

0

12a)

Tegenrekening voorschotten

0

0

Subtotaal extra-comptabel

347.528.192

358.712.513

Subtotaal extra-comptabel

347.528.192

358.712.513

Overall Totaal

416.438.334

438.591.447

Overall Totaal

416.438.334

438.591.447

Algemene toelichting
Alle bedragen zijn opgenomen tegen nominale waarden en vermeld in
duizenden euro’s tenzij anders aangegeven. Relevante posten worden
hieronder nader toegelicht. Hierbij is de nummering van de saldibalans
aangehouden. Door afronding van bedragen kunnen totaaltellingen niet
aansluiten bij de som der delen.
Specifieke toelichting per saldibalanspost
1. Uitgaven ten laste van de begroting
Deze post bevat de nog niet met het Ministerie van Financiën (Rijkshoofdboekhouding) verrekende begrotingsuitgaven 2017. Verrekening van de
begrotingsuitgaven zal plaatsvinden nadat de Slotwet door de StatenGeneraal is vastgesteld.
2. Ontvangsten ten gunste van de begroting
Deze post betreft de nog niet met het Ministerie van Financiën (Rijkshoofdboekhouding) verrekende begrotingsontvangsten 2017. Verrekening
van de begrotingsontvangsten zal plaatsvinden nadat de Slotwet door de
Staten-Generaal is vastgesteld.
3. Liquide middelen
De liquide middelen bestaan uit de saldi op bankrekeningen en de bij de
kasbeheerders aanwezige kasgelden.
4. Rekening-courant Rijkshoofdboekhouding
Deze post geeft de financiële verhouding met de Rijkshoofdboekhouding
(RHB) weer. Er zijn drie rekening-courant verhoudingen: geïntegreerd
middelen beheer (GMB), het Partieel Schatkistbankieren en het Agent-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

126

schap. De bedragen zijn per 31 december 2017 in overeenstemming met
de opgaven van de Rijkshoofdboekhouding.
6. Vorderingen buiten begrotingsverband
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Vorderingen buiten begrotingsverband (bedragen x € 1.000)
Ultimo 2017

Ultimo 2016

0

0

Te realiseren (dis)agio
Vooruitbetaalde rente onderhandse leningen

0

0

Te ontvangen renteswaps

2.560.243

3.055.961

Vooruitbetaalde disconto

– 27.480

– 25.078

11.584

9.504

0

0

Te ontvangen rente vlottende schuld
CO2-veiling
Te ontvangen rente m.b.t. GMB
Totaal

54.926

64.941

2.599.273

3.105.328

Te realiseren (dis)agio
Zie voor de toelichting de post «Te realiseren agio» (punt 7 Schulden
buiten begrotingsverband).
Te ontvangen renteswaps
Deze post betreft de opgelopen rente die de Staat nog tegoed heeft van de
tegenpartijen. Als gevolg van de huidige samenstelling van de swapportefeuille en de lage rentestanden ontvangt de Staat per saldo rente op de
swapportefeuille.
7. Schulden buiten begrotingsverband
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Schulden buiten begrotingsverband (bedragen x € 1.000)

Te realiseren agio

Ultimo 2017

Ultimo 2016

7.442.930

6.712.043

Te betalen rente onderhandse leningen

13.421

19.941

Te betalen rente openbare schuld

5.171.868

5.637.707

Te betalen renteswaps

1.713.219

2.367.461

Te betalen rente vlottende schuld

– 36.982

– 21.480

Derden van het Agentschap

13.007.770

15.846.438

Te betalen rente m.b.t. GMB

6.751

8.667

27.318.977

30.570.777

Totaal

Te realiseren agio
Het uitstaande saldo (€ 7,4 mld.) heeft betrekking op in het verleden
gerealiseerde agio bij uitgifte vaste schuld. In 2017 lag bij het merendeel
van de nieuwe uitgiftes het effectieve rendement onder de couponrente
van leningen, waardoor de Staat agio heeft ontvangen en de post «Te
realiseren agio» verder is opgelopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

127

Te betalen renteswaps
De omvang van de totale hoeveelheid payerswaps is in 2017 afgenomen
doordat van een deel van deze swaps de looptijd was verstreken en geen
nieuwe payerswaps zijn afgesloten. Hierdoor hoeft minder rente betaald
te worden op de resterende portefeuille.
Derden van het Agentschap
Het gestalde onderpand is in 2017 afgenomen doordat voor een
aanzienlijk bedrag aan receiverswaps voortijdig is beëindigd. Daarnaast is
het onderpand gedaald door de ontwikkeling van de marktwaarde van de
resterende swapportefeuille als gevolg van renteontwikkelingen.
8. Kas-transverschillen
Op deze rekening zijn de bedragen opgenomen welke zijn verantwoord in
de uitgaven en ontvangsten, maar nog niet daadwerkelijk in de kas zijn
uitgegeven of ontvangen. Deze verschillen ontstaan doordat rentebaten
en rentelasten worden verantwoord op transactiebasis. Hierdoor worden
transacties administratief verwerkt op het moment dat ze zich voordoen.
Bij het kasstelsel is het moment van betaling en ontvangst leidend. Het
verschil dat ontstaat tussen beide verantwoordingsmethoden wordt op
deze rekening opgenomen. Met de registratie van rente op transactiebasis
wordt aangesloten bij Europese voorschriften van het Europees Stelsel
van Rekeningen (ESR) 2010. Sinds 2002 wordt deze werkwijze toegepast.
Dit bedrag is het saldo van alle posten in de tabellen «Vorderingen buiten
begrotingsverband» en «Schulden buiten begrotingsverband» van het
voorgaande jaar, behalve het gestalde onderpand dat in de post Derden
van het Agentschap is opgenomen.
Kas-transverschillen (bedragen x € 1 mln.)
Vorderingen buiten begrotingsverband
Te ontvangen renteswaps

3.056

Vooruitbetaalde disconto

– 25

Te ontvangen rente vlottende schuld

10

Te ontvangen rente m.b.t. GMB

65

Subtotaal

3.105

Schulden buiten begrotingsverband
Te realiseren agio
Te betalen rente onderhandse leningen

6.712
20

Te betalen rente openbare schuld

5.638

Te betalen renteswaps

2.367

Te betalen rente vlottende schuld

– 21

Te betalen rente m.b.t. GMB

9

Subtotaal

14.724

Totaal kas-transverschillen 2017

11.619

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

128

10. Vorderingen
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Vorderingen (bedragen x € 1.000)
Ultimo 2017
Loans
Verstrekte leningen Agentschappen

Ultimo 2016

800.000

800.000

6.448.711

6.315.122

Verstrekte leningen RWT’s en derden

4.580.572

5.076.412

Totaal

11.829.283

12.191.534

Instellingen die deelnemen aan het geïntegreerd middelenbeheer kunnen
lenen. De afgesloten leningen zijn vorderingen van de Staat op de
deelnemers. De vorderingen bedragen ultimo 2017 € 11,0 mld. Aan de
Agentschappen is € 6,4 mld. uitgeleend, een stijging van € 0,1 mld. ten
opzichte van de stand ultimo 2016. Aan RWT’s en derden is € 4,6 mld.
uitgeleend, een daling van € 0,5 mld. ten opzichte van 2016. De gewogen
gemiddelde looptijd van de leningen bedraagt bij de Agentschappen circa
17,5 jaar en bij RWT’s circa 17,9 jaar. Het bedrag van € 0,8 mld. betreft de
vordering op ABN AMRO.
Opeisbaarheid van de vorderingen
Het volgend overzicht geeft inzicht in de mate van opeisbaarheid van de
vorderingen.
Opeisbaarheid van de vorderingen (bedragen x € 1.000)
Opeisbaarheid1
Direct opeisbare vorderingen

Bedrag
0

Op termijn opeisbare vorderingen

11.829.283

Totaal

11.829.283

1

Zie Regeling departementale begrotingsadministratie 2007.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

129

11. Schulden
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Schulden (bedragen x € 1.000)
Ultimo 2017

Ultimo 2016

313.818.764

322.938.879

600.000

2.350.000

Dutch treasury certificates

16.950.000

15.290.000

Deposit borrow

1.320.000

2.604.000

Vaste schuld

1

Staatsschuld
Propertize MTN’s

Vlottende schuld

Sell/Buy backtransacties

0

43.653

ECP

0

1.315.136

Onderhands FRN

0

3.000.000

RC Agentschappen

2.251.100

2.204.568

RC RWT’s en derden

5.883.930

4.938.350

RC decentrale overheden

8.455.112

8.043.858

– 14.791.587

– 17.558.018

RC sociale fondsen

Overige schuld
Deposito’s Agentschappen

10.000

10.000

Deposito’s RWT’s en derden

121.800

262.077

Deposito’s decentrale overheden
Totaal
1

1.079.790

1.078.476

335.698.909

346.520.979

De vaste schuld bestaat uit financiële transacties met een oorspronkelijke looptijd van > 1 jaar.

De schulden hebben betrekking op in het verleden binnen begrotingsverband geboekte ontvangsten, waarvan op termijn nog verrekening met
derden zal plaatsvinden. Deze post betreft voornamelijk de vaste
staatsschuld (€ 314,4 mld.) en vlottende staatsschuld (€ 18,3 mld.) en
daarnaast bevatten de schulden ook de schulden die betrekking hebben
op de verhoudingen tussen het Rijk en de deelnemers aan geïntegreerd
middelenbeheer.
Deelnemers aan het geïntegreerd middelenbeheer houden middelen aan
op hun rekening-courant bij de Schatkist (rekening-courant = RC in
bovenstaande tabel). Deze tegoeden vallen onder de vlottende schuld
omdat ze direct opvraagbaar zijn. Deelnemers kunnen echter ook
deposito’s plaatsen. De uitstaande deposito’s zijn voor het overgrote deel
kortlopend. De Agentschappen hielden eind 2017 € 2,3 mld. aan op hun
rekeningen-courant en € 10 mln. in deposito’s. RWT’s en derden hielden
€ 5,9 mld. aan in rekening-courant en € 0,1 mld. in deposito’s. Het
rekening-courantsaldo van de decentrale overheden steeg in 2017 met
€ 0,4 mld. naar € 8,5 mld., maar het bedrag aan uitstaande deposito’s
bleef grotendeels gelijk op € 1,1 mld. De gewogen gemiddelde looptijd
van de eind 2017 uitstaande deposito’s was voor de Agentschappen circa
6,0 jaar. Bij de RWT’s bedroeg de gemiddelde looptijd circa 3,4 jaar en bij
decentrale overheden 11,3 jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

130

Sociale Fondsen
De saldi van de sociale fondsen lopen sterk uiteen hetgeen met name toe
te schrijven is aan de mate van onderdekking en overdekking van de
desbetreffende premies. Het saldo van UWV (Uitvoeringsinstituut
Werknemersverzekeringen) bedraagt € 6,5 mld. negatief, het saldo van
SVB (Sociale Verzekeringsbank) € 3,7 mld. positief en het saldo van
Zorginstituut Nederland € 12,0 mld. negatief. Gecumuleerd levert dit het
saldo van € 14,8 mld. negatief op. Het saldo eind 2017 is € 2,8 mld.
minder negatief dan de stand eind 2016.
Voor een specificatie naar uitgiftejaar van de stand van de vaste schuld
per 31 december 2017 wordt verwezen naar het onderstaande overzicht.
Specificatie van de vaste schuld naar jaar van uitgifte1 per 31 december 2017 (bedragen
x € 1 mln.)
Jaar van uitgifte

Openbaar

Onderhands

Totaal

2

22.847,7

226,6

23.074,3

0

0

0

2005

14.848,4

0

14.848,4

2006

4.263,0

0

4.263,0

2007

0

0

0

2008

13.300,0

0

13.300,0

2009

14.671,4

0

14.671,4

2010

30.401,5

372,43

30.773,9

2011

16.494,0

0

16.494,0

2012

41.509,5

0

41.509,5

2013

31.147,2

0

31.147,2

2014

43.881,5

0

43.881,5

2015

27.409,2

0

27.409,2

2016

30.493,2

0

30.493,2

2017

21.953,2

0

21.953,2

Totaal

313.219,8

599,0

313.818,8

Vóór 1999
1999 t/m 2004

1
Jaar van eerste uitgifte betekent dat ingeval van een heropening van een lening, het bedrag
wordt opgenomen bij het oorspronkelijke jaar van eerste uitgifte van de (heropende) lening.
2
GBK € 12,4 mln., DSL uitgifte 1993 € 9.806,5 mln., DSL uitgifte 1998 € 13.028,8 mln.
3
Verplichtingen uit hoofde van schuldtitels uitgegeven door het land Nederlandse Antillen en
het eilandgebied Curaçao, overgenomen door de Nederlandse Staat per 10 oktober 2010.

Propertize MTN’s
Op 27 september 2016 heeft de Nederlandse Staat de uitstaande
staatsgegarandeerde schuld van Propertize overgenomen. Een met de
Tweede Kamer gecommuniceerde voorwaarde voor de verkoop van
Propertize was dat het risico op de door de Staat afgegeven garantie op
de financiering van Propertize af moest nemen of tenminste gelijk moest
blijven. Om aan deze voorwaarde te voldoen heeft de Staat de gehele
uitstaande schuld van Propertize ter waarde van € 2,35 mld. overgenomen. In 2017 is € 1,75 mld. afgelost waardoor de uitstaande schuld
ultimo 2017 nog € 0,6 mld. bedraagt.
In de tabel hieronder wordt de schuld als gevolg van de overname van
Propertize gespecificeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

131

Specificatie MTN’s naar jaar van aflossing per 31 december 2017 (bedragen x € 1.000)
Instrument
MTN

Aflosdatum

Bedrag

18 februari 2019

600.000

Totaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

600.000

132

8.2 Saldibalans Ministerie van Financiën IXB
Saldibalans Ministerie van Financiën (IXB) per 31 december 2017 (bedragen x € 1.000)
Activa

Passiva
31-12-2017

31-12-2016

Intra-comptabele posten
1)

Uitgaven ten laste van de
begroting

2)
6.724.378

9.967.503

Liquide middelen

10.572

22.950

4)

Rekening-courant RHB

141.510.114

123.536.813

5)

Rekening-courant RHB
Begrotingsreserve

425.970

408.158

Ontvangsten ten gunste van
de begroting

211.247

264.221
133.937.559

Tegenrekening openstaande
rechten

20.831.276

20.447.768

3.981.084

5.722.632

0

0

279.876

14.598.180

170.020.180

158.293.412

4.220.529

3.700.827

2.135
133.937.559

Subtotaal intra-comptabel

Extra-comptabele posten

Extra-comptabele posten

Openstaande rechten

Tegenrekening schulden

12)

Voorschotten

13a)

Tegenrekening garantieverplichtingen

408.158

148.674.861

3.827
148.674.861

Vorderingen

425.970
7)

Subtotaal intra-comptabel

11a)

133.265.180

Begrotingsreserves
Schulden buiten
begrotingsverband

10)

148.037.644

5a)

Vorderingen buiten
begrotingsverband

9)

31-12-2016

Intra-comptabele posten

3)

6)

31-12-2017

9a)
20.831.276

20.447.768

3.981.084

5.722.632

10a)

Tegenrekening vorderingen

0

0

11)

Schulden

279.876

14.598.180

12a)

Tegenrekening voorschotten

13)

Garantieverplichtingen

170.020.180

158.293.412

4.220.529

3.700.827

39.040.019

44.232.224

39.040.019

44.232.224

Subtotaal extra-comptabel

238.372.964

246.995.043

Subtotaal extra-comptabel

238.372.964

246.995.043

Overall Totaal

387.047.825

380.932.602

Overall Totaal

387.047.825

380.932.602

14a)
15)

Tegenrekening andere
verplichtingen

14)

Deelnemingen

15a)

Andere verplichtingen
Tegenrekening deelnemingen

Algemene toelichting
Alle bedragen zijn opgenomen tegen nominale waarden en vermeld in
duizenden euro’s tenzij anders vermeld. Relevante posten worden
hieronder nader toegelicht. Hierbij is de nummering van de saldibalans
aangehouden. Door afronding van bedragen, kunnen totaaltellingen niet
aansluiten bij de som der delen.
Specifieke toelichting per saldibalanspost
1. Uitgaven ten laste van de begroting
Deze post bevat de nog niet met het Ministerie van Financiën (Rijkshoofdboekhouding) verrekende begrotingsuitgaven 2017. Verrekening van de
begrotingsuitgaven zal plaatsvinden nadat de Slotwet door de StatenGeneraal is vastgesteld.
2. Ontvangsten ten gunste van de begroting
Deze post betreft de nog niet met het Ministerie van Financiën (Rijkshoofdboekhouding) verrekende begrotingsontvangsten 2017. Verrekening
van de begrotingsontvangsten zal plaatsvinden nadat de Slotwet door de
Staten-Generaal is vastgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

133

3. Liquide middelen
De liquide middelen bestaan uit de saldi op bankrekeningen en de bij
kasbeheerders aanwezige kasgelden.
4. Rekening-courant Rijkshoofdboekhouding
Deze post geeft de financiële verhouding met de Rijkshoofdboekhouding
weer. Het bedrag is per 31 december 2017 in overeenstemming met de
opgave van de Rijkshoofdboekhouding.
5. en 5a. Begrotingsreserves
In de praktijk wordt dit ook wel interne begrotingsreserves oftewel
risicovoorziening genoemd. Een begrotingsreserve is een meerjarige
budgettaire voorziening die op een afzonderlijke rekening-courant wordt
aangehouden. Het gaat om een interne budgettaire voorziening of reserve
binnen de Rijksbegroting. De reserve blijft meerjarig beschikbaar voor het
doen van uitgaven in latere jaren. Voor elke begrotingsreserve wordt in de
administratie van de Rijkshoofdboekhouding een afzonderlijke rekeningcourant aangehouden.
Overzicht begrotingsreserves (bedragen x € 1 mln.)
Naam begrotingsreserve

Garantie BES

Saldo
1-1-2017

Toevoegingen 2017

Onttrekkingen 2017

Saldo
31-12-2017

Verwijzing
naar
begrotingsartikel

0

1,0

0

1,0

2

Garantie TenneT

30,4

4,8

0

35,2

3

Seno-Gom

12,5

0

12,5

0

5

EKV

365,3

24,5

0

389,7

5

Totaal

408,2

30,3

12,5

425,9

Garantie BES
In 2017 heeft de Staat een garantie voor het DGS voor de BES-eilanden
ingesteld. De premie voor deze garantie (€ 1 mln.) wordt jaarlijks
toegevoegd aan de begrotingsreserve.
Garantie TenneT
In 2010 heeft TenneT de overname van het transportnet van E.ON
(Transpower) definitief afgerond. Om deze overname te financieren heeft
de Staat een garantie van € 300 mln. aan de Stichting Beheer Doelgelden
afgegeven. De premie die voortvloeit uit de garantie wordt jaarlijks in de
per 1 januari 2010 opgerichte begrotingsreserve afgestort. Eventuele
betalingen vloeien eveneens voort uit deze reserve.
Seno-Gom
De interne begrotingsreserve Seno-Gom portefeuille (onderdeel ekv)
wordt afbeheerd.
EKV
In overeenstemming met het garantiekader voor risicoregelingen is er een
risicovoorziening voor de Exportkredietverzekering opgericht.
6. Vorderingen buiten begrotingsverband
Onder de vorderingen buiten begrotingsverband zijn posten opgenomen,
die met derden moeten worden verrekend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

134

7. Schulden buiten begrotingsverband
Onder de schulden buiten begrotingsverband zijn de posten opgenomen,
die aan derden moeten worden betaald. De stand ultimo 2017 heeft
grotendeels betrekking op in december 2017 ontvangen provinciale
opcenten die nog verrekend moeten worden met de provincies. Ultimo
2017 bevatte de consignatiekas ongeveer € 69,5 mln.
9. Openstaande rechten
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Openstaande rechten (bedragen x € 1.000)

Belastingvorderingen

Ultimo 2017

Ultimo 2016

20.433.645

20.123.659

233.822

312.904

9.201

9.701

Vorderingen Domeinen Roerende Zaken
Btw-compensatiefonds
Overige

154.608

1.504

Totaal

20.831.276

20.447.768

Belastingvorderingen
De belangrijkste posten van de ultimo 2017 openstaande belastingvorderingen zijn in onderstaande tabel opgenomen.
Belangrijkste posten openstaande belastingvorderingen (bedragen x € 1 mld.)
Ultimo 2017

Ultimo 2016

Vennootschapsbelasting

5,9

5,5

Inkomstenbelasting/premies volksverzekeringen

5,0

5,3

Omzetbelasting

2,5

2,4

Loonbelasting/premies volksverzekeringen

1,6

1,8

Erf- en schenkbelasting

0,6

0,6

Douanerechten

0,5

0,5

Totaal

16,1

16,1

Het volgende overzicht geeft aan in welk jaar de belastingvorderingen zijn
ontstaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

135

Belastingvorderingen (in %)
60%
50%

48
47

40%
30%
25
18

20%

18

17
12

10%

9
6

0%
2017

2016

2015

Belastingvorderingen 2017

2014

vóór 2014

Belastingvorderingen 2016

Van het totale te vorderen bedrag zal uiteindelijk een aanzienlijk gedeelte
niet inbaar zijn. Bij 79% van de openstaande vorderingen is de uiterste
betaaldatum verstreken. Van deze achterstandsposten is 34% aan te
merken als betwist, bijvoorbeeld omdat een bezwaarschrift is ingediend.
Ook van de niet-betwiste rechten met een betalingsachterstand zal een
gedeelte niet of moeilijk inbaar zijn, bijvoorbeeld als gevolg van faillissementen.
Verloop van de belastingvorderingen (bedragen x € 1.000)
Ultimo 2017

Ultimo 2016

Ultimo vorig jaar

20.123.659

19.815.157

Conserverende aanslagen en rechten BCN vorig jaar

– 3.330.936

– 2.920.092

Ontstane rechten

70.094.042

69.627.868

Ontvangsten

– 2.385.355

– 32.845.328

Verleende verminderingen en negatieve aanslagen

– 65.993.250

– 35.416.032

Oninbaarlijdingen en kwijtscheldingen

– 1.263.959

– 1.468.850

Rechten Belastingdienst Caribisch Nederland

31.610

40.724

Conserverende aanslagen lopend jaar IB/PVV

3.058.120

3.177.250

99.714

112.962

20.433.645

20.123.659

Vervallen rechten:

Conserverende aanslagen Erf- en schenkbelasting
Totaal

Naast de niet direct invorderbare conserverende aanslagen (€ 3,2 mld.)
zijn als rechten de openstaande belastingvorderingen (€ 17,3 mld.)
opgenomen. Dit betreft het nominale bedrag van de in de debiteurenadministraties van de Belastingdienst geregistreerde openstaande invorderingsopdrachten. Deze zijn gecorrigeerd voor de betalingen die ultimo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

136

2017 waren ontvangen maar nog niet waren verwerkt in de debiteurenadministraties.
Vorderingen Domeinen Roerende Zaken
De vorderingen van Domeinen Roerende Zaken bestaan voor 99,05% uit
strategische verkopen roerende zaken. De vorderingen (rechten) van
€ 233,8 mln. ultimo 2017 hebben betrekking op de periode tot en met
2027. In 2017 is € 9,4 mln. aan strategische debiteuren vervallen. Dit
betekent dat er in 2017 voor dit bedrag is gefactureerd.
De ouderdom (jaar van herkomst) van de vorderingen Domeinen
Roerende Zaken is als volgt:
Ouderdom vorderingen Domeinen Roerende Zaken (bedragen x € 1.000)
Ontstaan in 2017

9.064

Ontstaan in 2016

0

Ontstaan in 2015

16

Ontstaan in 2014

123.010

Ontstaan vóór 2014

101.732

Totaal

233.822

Overige
Financiën heeft nog een vordering van ongeveer € 155 mln. openstaan op
dividenden staatsdeelnemingen. De grootste vordering hierin is de nog
terug te ontvangen dividendbelasting ABN AMRO over 2017 t.w.v. € 101
mln.
10. Vorderingen
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Vorderingen (bedragen x € 1.000)
Ultimo 2017

Ultimo 2016

Geconsolideerde vorderingen exportkredietverzekering

454.690

497.422

Overige vorderingen exportkredietverzekering

258.988

285.691

0

1.665.168

Diverse toeslagen Belastingdienst
Overige

69.026

75.971

Subtotaal

782.704

2.524.252

Lening Griekenland

3.198.380

3.198.380

Subtotaal

3.198.380

3.198.380

Totaal

3.981.084

5.722.632

Ontstaan als gevolg van de kredietcrisis

Geconsolideerde vorderingen exportkredietverzekering
Verreweg het grootste deel van de geconsolideerde vorderingen (excl.
consolidatierente) van € 0,45 mld. is opgenomen in consolidatieovereenkomsten in het kader van de Club van Parijs. Vorderingen
begrepen in consolidatie-overeenkomsten zijn door landen erkende
schulden waar een betalingsregeling voor geldt en kunnen derhalve
worden beschouwd als recuperabel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

137

Diverse toeslagen Belastingdienst
De Belastingdienst voert de toeslagregelingen uit voor de toeslagendepartementen. Het betreft het Ministerie voor Wonen en Rijksdienst
(huurtoeslag), het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(zorgtoeslag) en het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(kindgebonden budget en kinderopvangtoeslag). Met ingang van het
verantwoordingsjaar 2017 worden, conform de Rijksbegrotingsvoorschriften 2018, de verschillende saldibalansposten van de toeslagen
(vorderingen en voorschotten) verantwoord in het jaarverslag van de
bovengenoemde beleidsverantwoordelijke ministeries. Deze ministeries
zijn ook verantwoordelijk voor de programmabudgetten en zodoende
sluiten begroting en verantwoording op elkaar aan.
Ouderdomsoverzicht van de vorderingen
De ouderdom van de vorderingen exclusief de geconsolideerde en
overige vorderingen exportkredietverzekeringen, is als volgt:
Ouderdom van de vorderingen (bedragen x € 1.000)
Ontstaan in 2017

15.657

Ontstaan in 2016

22.640

Ontstaan in 2015

0

Ontstaan in 2014

0

Ontstaan vóór 2014

3.229.109

Totaal

3.267.406

Lening Griekenland
In 2010 had Griekenland als eerste land van de eurozone problemen om
zichzelf te blijven financieren op de markt. Als gevolg besloten de
lidstaten van de eurozone samen met het IMF tot het verlenen van
financiële steun door het verstrekken van bilaterale leningen. Deze
zogenaamde Greek Loan Facility (GLF) bestond oorspronkelijk uit € 80
mld. aan bilaterale leningen van de landen van de eurozone en € 30 mld.
van het IMF. In juli 2011 is besloten om de nog niet uitgekeerde leningen
uit de GLF over te hevelen naar het EFSF. Vanuit de GLF is € 52,9 mld.
uitgekeerd aan Griekenland. Sinds 2012 zijn geen nieuwe leningen meer
verstrekt aan Griekenland. Het Nederlandse aandeel in de GLF is daarmee
in totaal € 3,2 mld.
Opeisbaarheid van de vorderingen
Het volgend overzicht geeft inzicht in de mate van opeisbaarheid van de
vorderingen.
Opeisbaarheid van de vorderingen (bedragen x € 1.000)
Opeisbaarheid1

Bedrag

Direct opeisbare vorderingen

15.817

Op termijn opeisbare vorderingen
Geconditioneerde vorderingen
Totaal
1

3.942.767
22.500
3.981.084

Zie Regeling departementale begrotingsadministratie 2007.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

138

Niet uit de balans blijkende vordering
Onderdeel van afspraken van de Eurogroep is dat de inkomsten van de
ECB en de nationale centrale banken uit de Griekse staatsobligaties
worden doorgegeven aan Griekenland. Dit betreft de inkomsten uit de
SMP-portefeuille en de ANFA-portefeuille. Nederland heeft in juli 2014 aan
het ESM de SMP-inkomsten over 2014 (€ 112 mln.) overgemaakt. Het
ESM heeft hiervoor een speciale rekening, waarop lidstaten de
SMP-winsten kunnen overmaken. Omdat de voortgangsmissie destijds
niet is afgerond, zijn de SMP-inkomsten over 2014 niet meer naar
Griekenland overgemaakt en staan deze nog op deze speciale rekening.
Medio 2018 zal worden besloten of dit alsnog aan Griekenland wordt
uitgekeerd.
Tot de voorwaardelijke vorderingen kan het saldo van de Maintenance Of
Value posities (MOV) worden gerekend (betreft internationale instellingen). De stand van de MOV-posities bedroeg ultimo 2017 € 46 mln.
(stand per 30 november 2017). Het saldo van de MOV-posities kan
afhankelijk van wisselkoersfluctuaties een vordering dan wel een
verplichting voorstellen. Door de aandeelhouders van de internationale
instellingen is echter besloten dat er geen uitkering van de
MOV-verplichtingen zal plaatsvinden. Zodoende zullen er geen financiële
transacties op basis van de MOV plaatsvinden, tenzij de aandeelhouders
besluiten deze bevriezing op te heffen.
11. Schulden
Onder schulden zijn posten opgenomen die zijn voortgekomen uit
ontvangsten ten gunste van de begroting. Het Ministerie van Financiën
heeft geen schulden.
12. Voorschotten
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Voorschotten (bedragen x € 1.000)
Ultimo 2017

Ultimo 2016

Toeslagen

0

14.290.877

Personeel en Materieel

25.381

20.389

Btw-compensatiefonds

134.910

170.231

Overige

119.585

116.683

Totaal

279.876

14.598.180

Toeslagen
Zie voor toelichting «Diverse toeslagen Belastingdienst» onder
«10. Vorderingen».
Personeel en Materieel
Deze post betreft diverse voorschotten aan personeel. Daarnaast hebben
deze voorschotten betrekking op betalingen aan diverse crediteuren
waarvan de goederen/diensten nog geleverd dienen te worden.
Btw-compensatiefonds
Dit zijn voorschotten die betrekking hebben op bijdragen aan gemeenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

139

Overige voorschotten
Voor € 119,6 mln. betreft het ambtshalve voorschotten uitbetaald op de
evenredige bijdrage verdeling. Deze voorschotten zijn uitbetaald aan
burgers bij wie meer dan het maximum aan inkomensafhankelijke
bijdrage in het kader van de zorgverzekeringswet is ingehouden. Het
gehele bedrag is ontstaan in 2017.
Overzicht van het verloop en de ouderdom van de voorschotten
Dit betreffen voorschotten exclusief de toeslagen, waarvan de uitgaven
reeds in het jaar van verstrekking ten laste van de begroting zijn gebracht.
Het overzicht geeft inzicht in de ouderdom van de voorschotten en tevens
is aangeven welk deel in 2017 tot afrekening is gekomen.
Verloop en ouderdom van de voorschotten (bedragen x € 1.000)
Stand per
01-01-2017

Verstrekt 2017 Afgerekend 2017

Stand per
31-12-2017

vóór 2014

0

0

0

2014

0

0

0

2015

74

25

49

2016

307.229

304.948

2.281

2017

0

350.652

73.106

277.546

Totaal

307.303

350.652

378.079

279.876

13. Garantieverplichtingen
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Garantieverplichtingen (bedragen x € 1.000)
Ultimo 2017

Ultimo 2016

Deelnemingen:

58.176.254

47.419.983

IMF

42.649.080

31.198.068

Ontwikkelingsbanken/NWB

15.527.174

16.221.915

Kernongevallen (WAKO)

9.768.901

9.768.901

Verzekeringen:

16.813.801

15.913.473

Exportkredietverzekering

16.719.554

15.758.816

Investeringsverzekering

94.247

154.657

Stabiliteitsmechanisme EFSM

2.820.000

2.820.000

Stabiliteitsmechanisme EFSF

34.154.159

34.154.159

Garantie DNB winstafdracht

5.700.000

5.700.000

Garantie ESM

35.445.400

35.445.400

Garantie SRF

4.163.500

4.163.500

Overige

2.978.165

2.907.996

Totaal

170.020.180

158.293.412

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

140

Deelnemingen
• IMF: DNB draagt namens de Staat, onder Staatsgarantie, bij aan de
middelen van het IMF. In 2017 is conform het aangekondigde voornemen een nieuwe bilaterale lening met het IMF afgesloten voor
hetzelfde bedrag als de voorgaande lening uit 2012 die reeds verlopen
is (€ 13,6 mld.). De Nederlandse bilaterale lening wordt verstrekt door
DNB. De Nederlandse Staat staat voor het volledige bedrag garant67.
Daarnaast heeft er een wisselkoersbijstelling van de garantieverplichting aan DNB inzake IMF plaatsgevonden. De totale garantieverplichting met betrekking tot het IMF bestaat naast de nieuwe bilaterale
lening uit de Quotamiddelen, de SDR-allocatie, de New Arrangements
to Borrow en de middelen voor PRGT-programma’s. Hiermee kwam de
totale garantieverplichting aan DNB inzake IMF in totaal in 2017 € 11,5
mld. hoger uit dan in de begroting opgenomen.
• Ontwikkelingsbanken (Wereldbank, EIB, EBRD, MIGA, AIIB) en NWB:
dit betreft het garantiekapitaal (de niet volgestorte aandelen) inzake de
deelneming van de Staat in het kapitaal van de betreffende banken.
Slechts indien de banken in ernstige financiële problemen komen, kan
om storting (vol- of bijstorting) van het garantiekapitaal worden
gevraagd. Door een wisselkoersbijstelling zijn de garantieverplichtingen (in euro) afgenomen.
Kernongevallen (WAKO)
De WAKO regelt de aansprakelijkheid van exploitanten van nucleaire
installaties voor kernongevallen. De exploitant is verantwoordelijk voor
schade bij kernongevallen. De exploitant is verplicht deze aansprakelijkheid te verzekeren tot een maximumbedrag van € 1,2 mld. Voor de
staatsgarantie betaalt de exploitant jaarlijks een vergoeding aan de
Nederlandse Staat. Het doel van deze risicoregeling is tweeledig: enerzijds
schadeloosstelling van slachtoffers indien zich een ernstig kernongeval in
Nederland voordoet en anderzijds het internaliseren van kosten die met
het gebruik van kernenergie samenhangen. De Staat staat voor 5
installaties garant voor een maximaal bedrag van € 1,5 mld. per ongeval
en voor de kerncentrale Borssele voor maximaal € 2,3 mld. per ongeval.
Het totaalrisico voor deze installaties bedraagt € 9,8 mld.
Verzekeringen
De openstaande garantieverplichting betreft voornamelijk het risico
(obligo) van de Staat als verzekeraar van exportkredieten (€ 16,7 mld., is
inclusief het uitstaande obligo van de oude Seno-Gom portefeuille van
€ 51,0 mln.). In 2017 zijn er meer exportkredietverzekeringen verstrekt dan
vervallen, waardoor er een netto verhoging van het uitstaand obligo van
€ 960,7 mln. heeft plaatsgevonden. Daarnaast betreft de openstaande
verplichting voor € 94,2 mln. het risico uit hoofde van de Regeling
Investeringsverzekeringen (RIV).
Stabiliteitsmechanisme EFSM
De lidstaten van de eurozone (en van de EU wat betreft EFSM) hebben in
2010 als onderdeel van een totaalpakket aan maatregelen ter borging van
de financiële stabiliteit de tijdelijke stabiliteitsmechanismen EFSM en
EFSF opgericht. Het EFSM is een tijdelijk noodfonds voor alle landen in de
EU, waar alle EU-lidstaten via hun aandeel in de Europese begroting
garant staan. Via het EFSM is maximaal € 60 mld. beschikbaar voor steun.
Voor Nederland gaat het dan om een garantstelling van € 2,8 mld. In
november 2010 heeft Ierland en in april 2011 Portugal een beroep gedaan
67

Kamerstukken II 2016–2017, 21 501-07, nr. 1398.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

141

op het EFSM voor respectievelijk € 22,5 mld. en € 24,3 mld. voor een
periode van drie jaar. In juli 2015 heeft het EFSM een overbruggingskrediet verstrekt aan Griekenland, dat toen in afwachting was van een
derde steunprogramma. Bij de start van dit ESM-programma is deze
lening afgelost. Het Nederlandse aandeel in deze garantie is in 2017 niet
gewijzigd.
Stabiliteitsmechanisme EFSF
Het EFSF is een tijdelijk noodfonds voor alle lidstaten van de eurozone,
waar alle lidstaten van de eurozone via hun aandeel garant staan. Het
Nederlandse aandeel in het EFSF bedraagt circa 6,1%. Het tijdelijke
noodfonds EFSF gaat sinds juli 2013 geen nieuwe leningenprogramma’s
meer aan maar blijft bestaan totdat de reeds verstrekte leningen zijn
afgelost. In 2013 is op basis van toenmalige inschattingen van de
uiteindelijke omvang van de toen nog lopende EFSF-programma’s voor
Ierland, Portugal en Griekenland een garantieplafond van € 49,6 mld. voor
het EFSF vastgesteld. Naar aanleiding van het beëindigen van deze
programma’s is het garantieplafond opnieuw bekeken. Het nu vastgestelde garantieplafond van € 34,2 mld. is gebaseerd op een maximale
schulduitgifte door het EFSF van € 241 mld., de hoogte van het
Guaranteed Debt Issuance Programme. Naast de hoofdsom van
EFSF-schuldbewijzen worden ook couponbetalingen gegarandeerd, de
zogenaamde rentegarantie. In eerdere berekeningen werd de rentegarantie berekend op basis van de looptijd van de door het EFSF verstrekte
leningen. Het Nederlandse aandeel in deze garantie is in 2017 niet
gewijzigd.
Garantie DNB winstafdracht
Als gevolg van diverse maatregelen (o.a. SMP, OMO en CBPP) waartoe de
ECB de afgelopen periode heeft besloten om het functioneren van de
Eurozone te stabiliseren, zijn de zogenaamde crisisgerelateerde (financiële) risico’s in de balans van nationale centrale banken in de Eurozone,
en dus ook van DNB (verder) opgelopen. Daarom heeft de Staat in 2013
een garantie afgegeven van € 5,7 mld. Hierdoor wordt het buffervermogen van DNB versterkt.
Stabiliteitsmechanisme ESM
In december 2010 is besloten tot oprichting van een permanent stabiliteitsmechanisme, het ESM. In 2012 hebben de lidstaten van de Eurozone
de ratificatie van het ESM-Verdrag voltooid en op 8 oktober 2012 is het
ESM-Verdrag en daarmee het permanente noodfonds in werking
getreden. Het ESM heeft een effectieve leencapaciteit van € 500 mld. en
bestaat voor € 80,5 mld. uit volgestort kapitaal en € 624,2 mld. uit
oproepbaar kapitaal. Het Nederlandse aandeel bestaat voor € 4,6 mld. uit
volgestort kapitaal en € 35,4 mld. oproepbaar kapitaal. Sinds de inwerkingtreding van het ESM, is het ESM het voornaamste noodfonds. Het
Nederlandse aandeel in deze garantie is in 2017 niet gewijzigd.
Garantie SRF
De tweede pijler onder de Bankenunie betreft het gemeenschappelijk
afwikkelingsmechanisme voor banken (Single Resolution Mechanism of
SRM). In dat kader is een Afwikkelingsfonds (Single Resolution Fund of
SRF) opgericht. Gedurende de overgangsperiode (2016–2023) zal het SRF
worden opgebouwd tot minimaal 1 procent van de gedekte deposito’s van
alle banken(groepen) in de bankenunie. Op dit moment is de minimale
omvang van het SRF bepaald op € 55 mld., waarvan Nederlandse banken
€ 4,16 mld. zullen bijdragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

142

Tijdens de Ecofin-raad van 18 december 2013 is afgesproken dat voor de
periode tot en met 2023, wanneer het SRF nog niet gevuld is, voorzien zal
worden in een systeem waarbij in laatste instantie een beroep kan worden
gedaan op brugfinanciering. Deze brugfinanciering bestaat uit garanties
(of kredietlijnen) van de lidstaten aan de SRB voor een bedrag van
maximaal de hoogte van het aandeel van die lidstaat in het fonds (voor
Nederland € 4,16 mld.). Er kan alleen in laatste instantie een beroep
worden gedaan op deze garantie als een Nederlandse bank(engroep) in
afwikkeling wordt geplaatst.
Brugfinanciering is noodzakelijk aangezien zich situaties kunnen voordoen
waarbij de aanwezige middelen in het SRF ontoereikend zijn om de kosten
voortkomend uit een afwikkelingscasus mee te financieren en er
vervolgens niet (voldoende) ex-post bijdragen bij banken in de betreffende lidstaat kunnen worden geïnd. Voor de geloofwaardigheid is het
van cruciaal belang dat het SRF effectief en voldoende gefinancierd is.
Overige
De stijging in het uitstaande garantiebedrag komt grotendeels doordat er
in 2017 een nieuwe garantie is ingesteld: het depositogarantiestelsel op
de BES-eilanden. Deze staat voor € 135 mln. in de boeken. Op de overige
garanties is een daling te noteren van per saldo € 65 mln., dit komt met
name vanwege de daling van de Eurofima-garantie aan NS en het
vervallen van de garantie aan de SDU.
Niet in de balans opgenomen garantieverplichting
De Staat heeft op grond van haar overeenkomst met FMO (overeenkomst
Staat-FMO van 16 november 1998) instandhoudingsverplichtingen ten
opzichte van FMO na eventuele uitputting van haar Reserverekening
Algemene Risico’s (RAR Fonds) en bij onvoldoende dekking van
bijzondere bedrijfsrisico’s. Deze verplichtingen zijn vastgelegd in artikel 7
van de overeenkomst Staat-FMO. Daarnaast heeft de Staat op grond van
artikel 8 van haar overeenkomst met FMO nog andere financiële zekerheidsverplichtingen ten opzichte van FMO. Aangezien deze garantieverplichting in theorie ongelimiteerd is, is deze niet opgenomen in de balans
(zie ook 3.4 Overzicht risicoregelingen).
14. Andere verplichtingen
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Andere verplichtingen (bedragen x € 1.000)
Ultimo 2017

Ultimo 2016

Vordering SRH

1.762.112

1.598.050

Deelnemingen ontwikkelingsbanken

1.223.953

585.364

630.000

780.000

Kapitaaluitbreiding TenneT
Overige

604.464

737.413

Totaal

4.220.529

3.700.827

Vordering SRH
Op 30 september 2015 is SNS Bank afgesplitst van de holding SNS REAAL
(thans SRH). Aan de verplaatsing van SNS Bank zijn geen kasstromen te
pas gekomen. De Staat heeft voor de koopprijs van € 2,7 mld. de
aandelen in de bank verkregen door de eerder aan SNS REAAL verstrekte
overbruggingslening van € 1,1 mld. en de door SNS verschuldigde rente

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

143

van € 1,95 mln. op deze lening te verrekenen en het restant van de
koopprijs van € 1,598 mld. (€ 2,7 mld. – € 1,102 mld.) schuldig te blijven
waardoor SRH een vordering op de Staat heeft verkregen ter hoogte van
hetzelfde bedrag. In 2017 is daarnaast € 161 mln. aan liquide middelen
overgeheveld van SRH naar de Staat. Dit bedrag is opgeteld bij de reeds
bestaande verplichting. Tot slot is de Staat ook rente verschuldigd over de
vordering, dit bedraagt in 2017 € 3,1 mln. en is eveneens opgeteld bij de
reeds bestaande verplichting.
Deelnemingen ontwikkelingsbanken
Per 31 december 2017 zijn er nog openstaande betalingsverplichtingen
aan de Wereldbank (met name meerjarige betalingen voor IDA), alsmede
de betalingsverplichting voor het paid-in capital van de AIIB. Bij de
18e-middelenaanvulling van IDA is Nederland een nieuwe betalingsverplichting ter hoogte van € 690,3 mln. aangegaan.
Kapitaaluitbreiding TenneT
Op 12 juli 2016 is de Kamer geïnformeerd over de kapitaaluitbreiding bij
TenneT. In 2017, 2018 en 2019 wordt in totaal een bedrag van € 780 mln.
aan TenneT uitgekeerd. Aangezien in 2017 een eerste tranche van € 150
mln. is overgemaakt aan TenneT, daalt de resterende verplichting van
€ 780 mln. naar € 630 mln.
Overige
De Belastingdienst heeft in 2016 een meerjarige verplichting van € 539
mln. aangegaan voor de bekostiging van de vertrekregeling. Een deel van
deze verplichting is in 2016 en 2017 tot uitbetaling gekomen, waarmee de
resterende openstaande verplichting eind 2017 is afgenomen tot € 288
mln.
Niet in de balans opgenomen andere verplichtingen
De per 1 januari 2016 ingevoerde belastingplicht van overheidsondernemingen heeft voor het Ministerie van Financiën tot gevolg dat over een
deel van het resultaat over 2016 vennootschapsbelasting, zijnde € 245, is
betaald. Vanwege uitstel is dit bedrag in 2017 betaald. Als gevolg van de
voorlopige aanslag in 2016 is voor het fiscale jaar 2017 een voorlopige
aanslag opgelegd en betaald van € 261.943.
Er kan nog geen definitieve inschatting worden gemaakt van de omvang
van de fiscale Vpb-positie, aangezien het aangifteproces nog loopt. Naar
verwachting betreft het geen substantiële verplichting.
15. Deelnemingen
De post deelnemingen bestaat uit de aandelen in Nederlandse ondernemingen en de aandelen in internationale instellingen. De deelnemingen
zijn als volgt gewaardeerd:
• Nederlandse ondernemingen: op basis van de historische aanschafwaarde. Voor TenneT, DNB en N.V. Luchthaven Schiphol zijn de
historische aanschafwaarden onbekend. Deze zijn opgenomen tegen
de nominale waarde.
• Internationale instellingen: op basis van het gestorte kapitaal, waarde
per 31 december 2017. Voor het restant dat niet als deelneming is
opgenomen, is een garantieverplichting verstrekt (callable capital), die
onder saldibalanspost 13 is opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

144

De deelnemingen kunnen als volgt gespecificeerd worden. In de laatste
kolom van het overzicht is het deelnemingspercentage ultimo 2017
vermeld.
Deelnemingen (bedragen x € 1.000)
Ultimo 2017

Ultimo 2016 Aandeel in %

Nederlandse ondernemingen
Nederlandse Gasunie N.V.

10.067.312

10.067.312

100

NS N.V.

1.012.265

1.012.265

100

TenneT B.V.

850.000

700.000

100

De Nederlandsche Bank (DNB)

500.000

500.000

100

Bank Nederlandse Gemeenten (BNG)

69.613

69.613

50

N.V. Luchthaven Schiphol

58.937

58.937

69,7

Havenbedrijf Rotterdam

462.667

462.500

29,17

Nederlandse Loterij B.V.

78.273

78.273

99
div.

Overige

73.209

73.164

Subtotaal

13.172.276

13.022.064

ABN AMRO GROUP N.V.

12.186.590

15.182.537

0

2.325.052

0

RFS Holdings B.V.

2.642.000

2.642.000

1,25

SRH N.V.

2.200.000

2.200.000

100

Volksbank Holding B.V. (Volksbank)

2.700.000

2.700.000

100

Subtotaal

32.900.866

38.071.653

IBRD

283.082

322.076

2,06

EFSF

1.623

1.623

5,70

ESM

4.573.600

4.573.600

5,70

EIB

969.040

969.040

4,47

EBRD

155.250

155.250

2,51

IFC

46.803

53.250

2,19

MIGA

6.545

7.447

2,16
1,03

ASR Nederland N.V.

56,26

Internationale instellingen

AIIB

103.210

78.285

Subtotaal

6.139.153

6.160.571

Totaal

39.040.019

44.232.224

TenneT B.V.
Op 12 juli 2016 is de Kamer geïnformeerd over de kapitaaluitbreiding bij
TenneT B.V. In het kader hiervan is in 2017 een storting van € 150 mln.
aan eigen vermogen gedaan. Hiermee stijgt de waardering van TenneT
B.V. in de balans van € 700 mln. naar € 850 mln.
Overige
In 2017 is Holland Casino omgevormd van een stichting naar een
naamloze vennootschap. Holland Casino wordt daarom dit jaar voor het
eerst opgenomen in het deelnemingenoverzicht, onder het kopje
«overige».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

145

ABN AMRO GROUP N.V.
Op 28 juni en 15 september 2017 heeft de Staat aandelen ABN AMRO naar
de beurs gebracht. Er zijn in totaal 130 mln. aandelen verkocht (14%) voor
respectievelijk € 22,75 en € 23,50 per aandeel. Dit heeft geleid tot een
totaalopbrengst van € 3,0 mld. Ultimo 2017 heeft de Staat nog 56,26% van
de aandelen ABN AMRO in handen, met een historische aanschafwaarde
van € 12,2 mld.
ASR Nederland N.V.
Op 13 januari, 5 april, 13 juni en 14 september 2017 heeft de Staat
aandelen a.s.r. naar de beurs gebracht. Er zijn in totaal 95,6 mln. aandelen
verkocht (63,7%) voor respectievelijk € 22,15, € 25,75, € 29,00 en € 33,75
per aandeel. Dit heeft geleid tot een totaalopbrengst van € 2,7 mld. Met
de laatste aandelenplaatsing in september heeft de Staat haar volledige
aandeel in a.s.r. verkocht.
RFS Holdings B.V.
In 2012 is het belang dat de Staat houdt in RFS Holdings B.V. overgedragen aan de Stichting Administratiekantoor Beheer Financiële Instellingen (NLFI) tegen uitgifte van certificaten in het kapitaal van de
onderneming. Het belang in RFS is verbonden aan de onverdeelde boedel
van het in 2007, door het consortium RBS (R), Fortis (F) en Santander (S),
overgenomen voormalige ABN AMRO. RBS is door de consortiumpartners gemachtigd om de activa in RFS op ordentelijke wijze te beheren
en te verkopen. Er is € 2.642 mln. toe te wijzen aan RFS. Het grootste
activum op de balans van RFS is een belang in de Saudi Hollandi Bank.
Het verkoopproces hiervan is gaande. Het is niet mogelijk om uitspraken
te doen over de verwachte opbrengst en termijn waarbinnen de verkoop
gerealiseerd zal worden. Als deze transactie is afgerond, kunnen de
gedeelde activa voor het grootste deel worden afgewikkeld. Tot op heden
heeft de Staat circa € 16 mln. aan overtollig kapitaal uit de Z-share mogen
ontvangen.
SRH (voorheen: SNS REAAL N.V.)
In 2015 heeft SNS REAAL Holding (SRH) «VIVAT Verzekeringen» (REAAL
N.V., hierna «VIVAT») verkocht aan de Chinese verzekeraar Anbang. Met
de verkoop van VIVAT en de verplaatsing van de bank onder de Staat, is
SRH een holding zonder activiteiten geworden. SRH wordt daarom
afgewikkeld. SRH zal de resterende activa verkopen, de crediteuren met
die opbrengsten betalen en het restant aan de aandeelhouder uitkeren.
Doordat SRH nog lopende verplichtingen heeft zal de ontmanteling van
SRH nog enige tijd in beslag nemen. Aangezien SRH een holding zonder
financiële activiteiten is geworden, heeft de Staat in 2017 de aandelen
overgenomen van NLFI.
Volksbank Holding B.V. (Volksbank)
De Staat heeft SNS Bank N.V. op 30 september 2015 voor € 2,7 mld.
gekocht van SRH (het toenmalige SNS Reaal) en onder een nieuwe
holding, SNS Holding B.V., geplaatst. De Staat heeft SNS Bank verkregen
voor € 2,7 mld. In 2017 is bekend geworden dat SNS Bank N.V. doorgaat
onder de nieuwe naam Volksbank N.V. Zowel medio 2016 als medio 2017
heeft de Minister van Financiën de Kamer gemeld dat de Volksbank nog
niet klaar is voor een eventuele verkoop. De Volksbank zal de komende tijd
intern verbeteringen doorvoeren, waarna later wordt besloten over de
toekomst van de bank.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

146

Wereldbank (IBRD, IFC, MIGA)
Door de appreciatie van de euro t.o.v. de dollar is de waardering van de
totale deelneming Wereldbank verlaagd.
ESM
Als onderdeel van de gemaakte Europese afspraken neemt Nederland
deel in het ESM met een aandeel van 5,7%.
AIIB
In 2015 heeft Nederland besloten deel te nemen aan de oprichting van de
AIIB. Daarbij heeft Nederland zich ingeschreven voor 2.063 paid-in shares.
De daadwerkelijk aangekochte aandelen representeren per 31 december
2017 een deelneming van € 103,2 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

147

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

148

drs. H.W. te
Beest

mw. drs. E.
van Caspel
RA

M. van
Giessen AA

mw. A.M.
Janssen AA
MFSME

M. Koestering Lid
AA*

CEA

CEA

CEA

CEA

CEA

Lid

Lid

Vicevoorzitter

Voorzitter

drs. L.E.H.
Voorzitter
Vredevoogd*

Functie

CEA

Naam
Naam
instelling (gewezen)
topfunctionaris

1/10/2017

1/5/2017

31/10/2017

1/5/2017

Datum Datum einde
aanvang
dienstdienstverband
verband
(indien van
(indien van toepassing)
toepassing)

Bezoldiging van (gewezen) topfunctionarissen

0,05
(0,05)

0,09
(0,08)

0,02
(n.v.t.)

0,1
(0,07)

0,18
(n.v.t.)

0,08
(0,22)

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

DienstOp
verband in
externe
fte (+ tussen
inhuurhaakjes
basis
omvang in (nee; ≤ 12
2016) maanden;
> 12
maanden)

Gewezen topfunctionarissen zijn in onderstaande tabellen gemarkeerd met (*).

€ 12.096
(€ 33.374)
€ 26.278
(n.v.t.)
€ 8.548
(€ 5.771)
€ 2.502
(n.v.t.)
€ 9.642
(€ 9.065)
€ 5.672
(€ 5.000)

€ 26.278
(n.v.t.)
€ 8.548
(€ 5.771)
€ 2.502
(n.v.t.)
€ 9.642
(€ 9.065)
€ 5.672
(€ 5.000)

Totale
bezoldiging in
2017 (+ tussen
haakjes bedrag
in 2016)

€ 12.096
(€ 33.374)

Beloning +
Voorzieonkostenvergoe- ningen t.b.v.
dingen (belast) (+
beloningen
tussen haakjes
betaalbaar
bedrag in 2016) op termijn (+
tussen
haakjes
bedrag in
2016)

€ 9.050

€ 16.290

€ 3.620

€ 18.100

€ 32.580

€ 14.480

Individueel Motivering
toepasselijk
(indien
bezoldigingsovermaximum schrijding)

Op 1 juli 2017 is de Evaluatiewet WNT in werking getreden. De Evaluatiewet WNT regelt ondermeer dat de openbaarmakingsverplichtingen niet
langer bij wet, maar in de nieuwe artikelen 5, 5a en 5b van Uitvoeringsregeling WNT zijn geregeld (Stcrt. 2017, 23427). De openbaarmakingsverplichtingen zijn daarbij op enkele onderdelen vereenvoudigd. Deze WNT-verantwoording 2017 sluit aan bij de nieuwe verplichtingen en is daarom
ten opzichte van de WNT-verantwoording 2016 op enkele onderdelen gewijzigd.

Voor Financiën heeft de publicatieplicht betrekking op onderstaande functionarissen. De bezoldigingsgegevens van de leden van de Top
Management Groep zijn opgenomen in het jaarverslag van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het algemeen bezoldigingsmaximum bedraagt in 2017 € 181.000.

De Wet normering topinkomens (WNT) bepaalt dat de bezoldiging en eventuele ontslaguitkeringen van topfunctionarissen en gewezen topfunctionarissen in de publieke en semi-publieke sector op naamsniveau vermeld moeten worden in het financieel jaarverslag. Deze publicatieplicht geldt
tevens voor topfunctionarissen die bij een WNT-instelling geen – al dan niet fictieve – dienstbetrekking hebben of hadden. Daarnaast moeten van
niet-topfunctionarissen de bezoldiging (zonder naamsvermelding) gepubliceerd worden indien deze het wettelijk maximum te boven gaan.
Niet-topfunctionarissen zonder dienstverband vallen echter buiten de reikwijdte van de wet.

9. WNT-VERANTWOORDING 2017 MINISTERIE VAN FINANCIËN

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

149

Lid

H.D. Rijkse
AA

prof. dr.
E.H.J.
Vaassen RA

prof. dr.
R.G.A.
Vergoossen
RA

J.P.M.J.
Leerentveld
RA RE

CEA

CEA

CEA

CEA

Datum Datum einde
aanvang
dienstdienstverband
verband
(indien van
(indien van toepassing)
toepassing)

0,95
(0,90)

0,08
(0,07)

0,09
(0,09)

0,06
(0,08)

Nee

Nee

Nee

Nee

DienstOp
verband in
externe
fte (+ tussen
inhuurhaakjes
basis
omvang in (nee; ≤ 12
2016) maanden;
> 12
maanden)

Naam (gewezen) topfunctionaris

Datum aanvang
dienstverband
(indien van
toepassing)

Datum einde
dienstverband
(indien van
toepassing)

Dienstverband in
fte (+ tussen
haakjes omvang
in 2016)

Beloning + onkostenvergoedingen (belast) (+
tussen haakjes bedrag in
2016)

Individueel Motivering (indien
toepasselijk
overschrijding)
drempelbedrag

€ 172.638

€ 14.480

€ 16.290

€ 10.860

Individueel Motivering
toepasselijk
(indien
bezoldigingsovermaximum schrijding)

Uitkeringen wegens beëindiging van het dienstverband
Bezoldiging over een periode waarin een topfunctionaris – vooruitlopend op de beëindiging van het dienstverband – geen taken meer vervult,
wordt aangemerkt als uitkering wegens beëindiging van het dienstverband. De publicatieplicht heeft betrekking op de onderstaande topfunctionarissen en gewezen topfunctionarissen.

Voorzieningen
Totale
t.b.v. beloningen bezoldiging in
betaalbaar op 2017 (+ tussen
termijn (+ tussen haakjes bedrag
haakjes bedrag in
in 2016)
2016)

Functie

€ 139.364
(€ 116.729)

€ 7.963
(€ 7.455)

€ 7.963
(€ 7.455)

€ 19.797
(€ 13.057)

€ 9.308
(€ 9.558)

€ 9.308
(€ 9.558)

€ 119.567
(€ 103.672)

€ 6.856
(€ 2.102)

Totale
bezoldiging in
2017 (+ tussen
haakjes bedrag
in 2016)

€ 6.856
(€ 2.102)

Beloning +
Voorzieonkostenvergoe- ningen t.b.v.
dingen (belast) (+
beloningen
tussen haakjes
betaalbaar
bedrag in 2016) op termijn (+
tussen
haakjes
bedrag in
2016)

Er zijn geen niet-topfunctionarissen met een bezoldiging boven het wettelijk bezoldigingsmaximum.

Naam Functie
instelling

Bezoldiging van niet-topfunctionarissen boven het individueel toepasselijk drempelbedrag

Er zijn geen topfunctionarissen met een bezoldiging van € 1.500 of minder.

Naam instelling

Topfunctionarissen en gewezen topfunctionarissen met een bezoldiging van € 1.500 of minder

Er zijn geen topfunctionarissen met een bezoldiging boven het wettelijk bezoldigingsmaximum.

Secretaris

Lid

Lid

Functie

Naam
Naam
instelling (gewezen)
topfunctionaris

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

150

Naam (gewezen)
topfunctionaris

Laatste
functie

Eerdere
functie(s)

Datum beëindiging
dienstverband

Op externe
inhuur-basis
(nee; ≤ 12
maanden; > 12
maanden)

Er zijn geen topfunctionarissen met een bezoldiging boven het wettelijk bezoldigingsmaximum.

Naam
instelling

Uitkeringen aan (gewezen) topfunctionarissen wegens beëindiging dienstverband
Betaalde uitkeringen in 2017

Individueel toepasselijke
maximale ontslaguitkering

Motivering (indien
overschrijding)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

151

X

X

Stichting
Waarborgfonds
Motorverkeer

Nederlands
Bureau der
Motorrijtuigverzekeraars
(NBM)

NLFI

X

X

DNB

Commissie
Eindtermen
Accountantsopleiding
(CEA)

X

X

RWT

AFM

Waarderingskamer

Naam
organisatie

X

X

X

X

ZBO

Artikel 3

Artikel 2

Artikel 2

Artikel 2

Artikel 2

Artikel 2

Artikel 1

Functie1 Begrotingsartikel

5.450

1.956

Programma
ZBO/RWT

2.650

769

1.200

6.200

157.000

102.238

2.687

Apparaat
ZBO/
RWT

643

3.341

332

1.5742

769

Begro- Premies
ting

7.457

3.000

63.000

153.659

101.906

Tarieven

Financiering realisatiecijfers

www.nlfi.nl

www.ceaweb.nl

www.nlbureau.nl

www.wbf.nl

www.dnb.nl

www.afm.nl

www.nlfi.nl/dynamic/media/43/documents/
Toezichtarrangement-2014.pdf

n.v.t.

De toezichtvisie is beschikbaar op het
Ministerie van Financiën

https://vereende.nl/docs/librariesprovider5/
default-document-library/
toezichtarrangement-waarborgfondsmotorverkeer-dec2015.pdf?sfvrsn=d1de1a83_0

https://www.rijksoverheid.nl/binaries/
rijksoverheid/documenten/brieven/2014/04/03/
bijlage-toezichtsarrangement-afm-en-dnb/
bijlage-toezichtsarrangement-afm-en-dnb.pdf

https://www.rijksoverheid.nl/binaries/
rijksoverheid/documenten/brieven/2014/04/03/
bijlage-toezichtsarrangement-afm-en-dnb/
bijlage-toezichtsarrangement-afm-en-dnb.pdf

U

U

n.n.b.

n.n.b.3

U

U

U

Verwijzing (URL-link) naar toezichtvisies/- Het bestuur
arrangementen
en/of
accountant
verklaart
dat de
rechtmatigheid op
orde is

www.waarde- www.rijksoverheid.nl/documenten/circulaires/
ringskamer.nl
2011/01/27/informatiebladtoezichtsarrangement-waarderingskamer

Verwijzing
(URL-link)
naar website
RWT/ZBO

Overzicht Rechtspersonen met een Wettelijke Taak en Zelfstandige Bestuursorganen (vallend onder het Ministerie van Financiën) (bedragen x € 1.000)

BIJLAGE 1: TOEZICHTSRELATIES EN ZELFSTANDIGE BESTUURSORGANEN EN RECHTSPERSONEN MET EEN WETTELIJKE TAAK

D. BIJLAGEN

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

152

RWT

ZBO

Artikel 8

Functie1 Begrotingsartikel
Programma
ZBO/RWT

Apparaat
ZBO/
RWT
Begro- Premies
ting

Tarieven

Financiering realisatiecijfers

www.maror.nl

Verwijzing
(URL-link)
naar website
RWT/ZBO

n.v.t.

n.v.t.

Verwijzing (URL-link) naar toezichtvisies/- Het bestuur
arrangementen
en/of
accountant
verklaart
dat de
rechtmatigheid op
orde is

2

Voor de leesbaarheid van de tabel is de toelichting over de functie van de RWT/ZBO onder de tabel opgenomen.
Dit bedrag betreft alleen de bijdrage van het Rijk, zie ook de toelichting onder de tabel.
3
Omdat het definitieve jaarverslag en de controleverklaring voor Stichting Waarborgfonds Motorverkeer en voor het Nederlands Bureau der Motorrijtuigverzekeraars nog niet beschikbaar zijn,
kunnen de genoemde bedragen nog wijzigen.
4
De Stichting Afwikkeling Maror-gelden Overheid (SAMO) is in ontbinding, zie hiervoor de toelichting op de volgende pagina.

1

Stichting
Afwikkeling
Maror-gelden
Overheid
(SAMO)4

Naam
organisatie

Functie: de belangrijkste wettelijk geregelde taken
Waarderingskamer
De Waarderingskamer heeft als belangrijkste taak het houden van toezicht
op de waardering van onroerende zaken door de gemeenten in het kader
van de Wet waardering onroerende zaken (Wet WOZ). De Waarderingskamer houdt ook toezicht op de Basisregistratie WOZ. De Wet WOZ is
gericht op een uniforme waardering van onroerende zaken ten behoeve
van de belastingheffing door het Rijk, de gemeenten en de waterschappen. De apparaatskosten worden door de Waarderingskamer in
rekening gebracht bij het Rijk (25%), de gemeenten (50%) en de waterschappen (25%). De kosten voor het beheer van de Landelijke Voorziening
van Basisregistratie WOZ, die ook via de begroting van de Waarderingskamer lopen, worden bij de partijen in rekening gebracht via een
afzonderlijke verdeelsleutel: het Rijk (40%), de gemeenten (45%) en de
waterschappen (15%).
AFM
Op grond van het artikel 1.25 van de Wet op het financieel toezicht (Wft) is
de AFM belast met de uitoefening van het gedragstoezicht. AFM beslist
over de toelating van de financiële ondernemingen tot de financiële
markten. Met ingang van 2015 is de overheidsbijdrage voor het financieel
toezicht in Nederland afgeschaft. Voor wat betreft het nationaal toezicht
wordt de AFM gefinancierd door de onder toezicht staande ondernemingen. Voor het toezicht op de BES-eilanden ontvangt de AFM een
overheidsbijdrage.
DNB
Op grond van de Wft oefent DNB het prudentieel toezicht op financiële
ondernemingen uit (artikel 1.24 Wft). DNB beslist over de toelating van de
financiële ondernemingen tot de financiële markten. Met ingang van 2015
is de overheidsbijdrage voor het financieel toezicht in Nederland
afgeschaft. Voor wat betreft het nationaal toezicht wordt DNB gefinancierd
door de onder toezicht staande ondernemingen. Voor het toezicht op de
BES-eilanden ontvangt DNB een overheidsbijdrage. Verder vervult DNB
een intermediaire rol voor het Financieel Expertise Centrum (FEC). Het
FEC is voor haar financiering in belangrijke mate aangewezen op een
overheidsbijdrage. Deze bijdrage wordt door tussenkomst van DNB
verstrekt.
Stichting Waarborgfonds Motorverkeer
Het Waarborgfonds Motorverkeer vergoedt overeenkomstig artikel 26 van
de Wet aansprakelijkheidsverzekering motorrijtuigen (Wam) schade aan
benadeelden in gevallen, genoemd in artikel 25 Wam. Het betreft onder
andere gevallen waarbij de veroorzaker onbekend is gebleven of deze niet
verzekerd is. Daarnaast is het Waarborgfonds Motorverkeer ingevolge
artikel 27k Wam aangewezen als Schadevergoedingsorgaan. In die
hoedanigheid treedt het in specifieke gevallen op bij schaden die in het
buitenland zijn veroorzaakt door buitenlandse motorrijtuigen. Het
Waarborgfonds Motorverkeer oefent geen openbaar gezag uit en is
daarom geen ZBO.
Nederlands Bureau der Motorrijtuigverzekeraars (NBM)
Het Nederlands Bureau der Motorrijtuigverzekeraars is verantwoordelijk
voor het regelen van schaden door buitenlandse motorrijtuigen in
Nederland en staat garant voor betaling van schade als onverzekerde
Nederlandse motorvoertuigen in andere bij het groenekaartsysteem

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

153

aangesloten landen schade veroorzaken. Daarnaast is het Nederlands
Bureau op grond van artikel 27b van de Wam aangewezen als informatiecentrum waarbij personen die schade hebben geleden die is veroorzaakt
door een motorrijtuig uit een EU-lidstaat, informatie kunnen verkrijgen die
hen in staat kan stellen een vordering tot schadevergoeding in te dienen.
Het Nederlands Bureau der Motorrijtuigenverzekeraars oefent geen
openbaar gezag uit en is daarom geen ZBO.
Commissie Eindtermen Accountantsopleiding (CEA)
De Commissie Eindtermen Accountantsopleiding heeft de volgende
wettelijke taken: het vaststellen van de eindtermen met inachtneming van
de vakgebieden als bedoeld in de beroepsprofielen van de Nederlandse
Beroepsorganisatie van Accountants (RA en AA), het aanwijzen van de
opleidingen die het theoretisch deel van de accountantsopleiding geheel
of gedeeltelijk verzorgen (met uitzondering van de eindtermen die
betrekking hebben op de praktijkstage, voor zover deze opleidingen niet
zijn geaccrediteerd overeenkomstig artikel 5a.9 van de Wet op het hoger
onderwijs en wetenschappelijk onderzoek), het toetsen van de praktijkstage aan de mate waarin wordt voldaan aan de eindtermen en de afgifte
van de verklaring van vakbekwaamheid: toelating tot het accountantsberoep van buitenlandse accountants.
NLFI
NLFI voert op grond van de Wet stichting administratiekantoor beheer
financiële instellingen het privaatrechtelijke beheer over de deelnemingen
van de Staat der Nederlanden in de vennootschappen ABN AMRO Group
N.V., RFS Holding B.V. en Volksholding B.V. De Minister van Financien
brengt een groot deel van de kosten van NLFI in rekening bij de vennootschappen waarvan aandelen door de stichting worden beheerd.
Stichting Afwikkeling Maror-gelden Overheid (SAMO)
De Stichting Afwikkeling Maror-gelden Overheid (SAMO, voorheen
Stichting Maror-gelden Overheid) was belast met de afwikkeling van
onder het publiekrechtelijke regime afgegeven beschikkingen. De Minister
van Financiën heeft in maart 2017 besloten tot opheffing van SAMO. De
stichting is inmiddels in liquidatie en het bestuur is bezig met de
vereffening. Na afronding van de vereffening zal de stichting ontbonden
worden.
Er is geen toezichtarrangement voor SAMO. SAMO heeft tot 2005
projecten gesubsidieerd op basis van een uitkeringsreglement dat is
goedgekeurd door de Minister van Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

154

BIJLAGE 2: AFGEROND EVALUATIE- EN OVERIG ONDERZOEK
Artikel 1 – Belastingen
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van afronding

Toezicht en opsporing en massale processen
Kamerstukken II 2017–2018, 31 935, nr. 44

2017

Fiscale monitor
www.fiscalemonitor.nl

Jaarlijks

Evaluatie effecten administratieve lasten bedrijven Wet uniformering
loonbegrip
Kamerstukken II 2016–2017, 33 682, nr. 16

2017

Evaluatie 30%-regeling
Kamerstukken II 2016–2017, 34 552, nr. 84

2017

Tweede evaluatie Algemene wet inkomensafhankelijke regelingen: 2009–2016
Kamerstukken II 2016–2017, 31 580, nr. 6

2017

Evaluatie WOM-regeling
Kamerstukken II 2016–2017, 34 552, nr. 79

2017

1. Ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
1b. Ander ex-post onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
2. Ex-ante onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
2a. MKBA’s
2b. Ander ex-ante onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
3. Overig onderzoek

Evaluaties giftenaftrek en de evaluatie van de praktijk rondom ANBI’s en SBBI’s 2017
Kamerstukken II 2016–2017, 34 552, nr. 77
4. Toetsbare beleidsplannen

Belastingplan 2018
Kamerstukken 2017–2018, 31 785, nr. N

2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

155

Artikel 2 – Financiële markten
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van afronding

Financiële markten
Kamerstukken II 2017–2018, 31 935, nr. 45

2017

Onderzoek Algemene Rekenkamer naar Monitoring maatregelen kredietcrisis
http://kredietcrisis.rekenkamer.nl/nl/over-deze-site/publicaties

Doorlopend

National Risk Assessment Witwassen 1
www.wodc.nl/onderzoeksdatabase/2689c-nra-witwassen-1.aspx

2017

National Risk Assessment Terrorismefinanciering 1
www.wodc.nl/onderzoeksdatabase/2689e-nra-terrorismefinanciering-1.aspx

2017

Ex-ante analyse naar de economische veiligheid van de Nederlandse betaalen effecteninfrastructuur
https://www.wodc.nl/binaries/2609_Volledige_Tekst_tcm28–250320.pdf

2017

Wetgevingsbrief Financiële markten
Kamerstukken II 2016–2017, 32 545, nr. 64

2017

1. Ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
1b. Ander ex-post onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
2. Ex-ante onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
2a. MKBA’s
2b. Ander ex-ante onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
3. Overig onderzoek

4. Toetsbare beleidsplannen

Artikel 3 – Financieringsactiviteiten publiek-private sector
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van afronding

3. Overig onderzoek

Onderzoek Algemene Rekenkamer naar Monitoring maatregelen kredietcrisis
http://kredietcrisis.rekenkamer.nl/nl/over-deze-site/publicaties

Doorlopend

4. Toetsbare beleidsplannen

De oprichting van een Nederlandse financierings- en ontwikkelingsinstelling
Invest-NL
Kamerbrief 10-02-2017

2017

1. Ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
1b. Ander ex-post onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
2. Ex-ante onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
2a. MKBA’s
2b. Ander ex-ante onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

156

Artikel 4 – Internationale financiële betrekkingen
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van afronding

Toekomst van de Economische en Monetaire Unie
Kamerbrief 27-11-2017

2017

Homogene Groep Internationale samenwerking 2018 (HGIS-nota 2018)
Kamerstukken II 2017–2018, 34 776, nr. 2

2017

1. Ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
1b. Ander ex-post onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
2. Ex-ante onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
2a. MKBA’s
2b. Ander ex-ante onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
3. Overig onderzoek
4. Toetsbare beleidsplannen

Artikel 5 – Exportkredietverzekeringen, -garanties en investeringsverzekeringen
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van afronding

1. Ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
1b. Ander ex-post onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
2. Ex-ante onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
2a. MKBA’s
2b. Ander ex-ante onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
3. Overig onderzoek
4. Toetsbare beleidsplannen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

157

Artikel 6 – Btw-compensatiefonds
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van afronding

1. Ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
1b. Ander ex-post onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
2. Ex-ante onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
2a. MKBA’s
2b. Ander ex-ante onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
3. Overig onderzoek
4. Toetsbare beleidsplannen

Artikel 7 – Beheer materiële activa
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van afronding

Domeinen Roerende Zaken – Beheer materiële activa
Kamerstukken II 2017–2018, 31 935, nr. 46

2017

1. Ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
1b. Ander ex-post onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
2. Ex-ante onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
2a. MKBA’s
2b. Ander ex-ante onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
3. Overig onderzoek
4. Toetsbare beleidsplannen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

158

Artikel 11 – Financiering staatsschuld
Soort onderzoek

Titel/onderwerp

Jaar van afronding

Outlook 2018
Kamerstukken II 2017–2018, 34 775, nr. 13

2017

Titel/onderwerp

Jaar van afronding

1. Ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
1b. Ander ex-post onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
2. Ex-ante onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
2a. MKBA’s
2b. Ander ex-ante onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
3. Overig onderzoek
4. Toetsbare beleidsplannen

Artikel 12 – Kasbeheer
Soort onderzoek
1. Ex-post onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
1b. Ander ex-post onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
2. Ex-ante onderzoek naar
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
2a. MKBA’s
2b. Ander ex-ante onderzoek
naar doeltreffendheid en
doelmatigheid
3. Overig onderzoek
4. Toetsbare beleidsplannen

Toelichting toetsbare beleidsplannen
Zoals in de leeswijzer (hoofdstuk 1) benoemd, is «Toetsbare beleidsplannen» een focusonderwerp van de Tweede Kamer voor de verantwoording 2017. Het Ministerie van Financiën toetst op gestructureerde en
zorgvuldige wijze nieuw beleid op doeltreffendheid, doelmatigheid en
financiële consequenties. Dit doet het ministerie zoveel mogelijk door
gebruik te maken van het Integraal Afwegingskader beleid en regelgeving68 (IAK). Het IAK biedt beleidsmakers en wetgevingsjuristen de
normen waaraan goed beleid en goede regelgeving moeten voldoen.
Deze normen zijn vastgesteld door het kabinet. Het IAK is een werkwijze
en informatiebron en toe te passen op elk moment in het beleidsproces.
Met name in een vroeg stadium van het beleidsproces heeft de
toepassing van het IAK meerwaarde. Het Ministerie van Financiën
68

https://www.kcwj.nl/kennisbank/integraal-afwegingskader-beleid-en-regelgeving

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

159

gebruikt het IAK zoveel mogelijk bij het maken van nieuwe beleidsplannen. Waar mogelijk biedt een voorstel voor beleid of regelgeving dat
wordt voorgelegd aan het parlement een adequaat antwoord op de
hoofdvragen van het IAK, zoals wat het doel is, wat het beste instrument
is en wat de (financiële) gevolgen zijn. Het doorlopen van deze vragen
zorgt ervoor dat alle relevante beslisinformatie in beeld is en beschikbare
hulpbronnen geraadpleegd zijn. Goede afwegingen komen tot stand
doordat belangrijke stappen niet worden overgeslagen. Het langslopen
van de vragen kan daarnaast helpen om op transparante wijze de
gemaakte keuzes in een voorstel te verantwoorden.
Daarnaast is binnen het ministerie een zorgvuldig proces ingericht,
waarbij door beleidsdirecties gemaakte beleidsplannen kritisch en
nauwgezet worden getoetst door beleids- en financiële controllers. Waar
nodig wordt extern advies ingewonnen bij het maken van nieuw beleid of
bij (nieuwe) koersbepaling tijdens het uitvoeren van beleid. Door dit
proces worden doelen, doelmatigheid en financiële consequenties van
nieuw beleid inzichtelijk gemaakt, waardoor gedegen en weloverwogen
keuzes gemaakt kunnen worden in het (nieuw) te voeren beleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

160

BIJLAGE 3: INHUUR EXTERNEN
Inhuur externen 2017 Ministerie van Financiën (bedragen x € 1.000)
Programmaen
apparaatskosten
1.

Interim-management

22

2.

Organisatie- en formatieadvies

61

3.

Beleidsadvies

2.177

4.

Communicatieadvisering

1.179

Beleidsgevoelig (som 1 t/m 4)

3.439

5.

Juridisch advies

6.

Advisering opdrachtgevers automatisering

7.

Accountancy, financiën en administratieve organisatie

8.

163
109.063
4.697

(Beleids)ondersteunend (som 5 t/m 7)

113.923

Uitzendkrachten (formatie en piek)

78.458

Ondersteuning bedrijfsvoering

78.458

Totaal uitgaven inhuur externen

195.820

De inhuur als percentage van de totale apparaatuitgaven is voor het
Ministerie van Financiën in 2017 uitgekomen op 8,0%, waarmee de
Roemer-norm van 10% niet wordt overschreden.
Inhuur externen buiten raamovereenkomsten 2017
Aantal overschrijdingen maximumuurtarief

0

In 2017 is geen sprake geweest van inhuur – buiten de raamovereenkomsten – waarbij het maximumtarief van € 225 per uur (exclusief btw) is
overschreden (motie De Pater).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

161

BIJLAGE 4: LIJST VAN AFKORTINGEN
A
ACM

Autoriteit Consument en Markt

ACP

Afrikaanse, Caribische en Pacifische landen

ADR

Auditdienst Rijk

ADSB

Atradius Dutch State Business

AEO

Authorised Economic Operator

AFM

Autoriteit Financiële Markten

AIIB

Asian Infrastructure Investment Bank

ANBI

Algemeen nut beogende instelling

ANFA

Agreement on Net Financial Assets

AR

Algemene Rekenkamer

ATAD

Anti Tax Avoidance Directive

AVG

Algemene Verordening Gegevensbescherming

Awb

Algemene wet bestuursrecht

Awir

Algemene wet inkomensafhankelijke regelingen

Awr

Algemene wet inzake rijksbelastingen

B
BBP

Bruto binnenlands product

BCF

Btw-compensatiefonds

BEPS

Base Erosion and Profit Shifting

BERB

Bedrijfseconomische Resultaatsbepaling

BES

Bonaire, Sint Eustatius en Saba

BF

Bijzondere Financiering

BIA

Business Impact Analyse

BIV

Besluit Inbeslaggenomen Voorwerpen

BNG

Bank Nederlandse Gemeenten

BNI

Bruto nationaal inkomen

Btw

Belasting over de toegevoegde waarde

C
CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

CEA

Commissie Eindtermen Accountantsopleiding

COB

Commissie onderzoek Belastingdienst

CPB

Centraal Planbureau

CRS

Common Reporting Standard

CW

Comptabiliteitswet

D
D&A

Data & Analytics

DBFM(O)

Design-Build-Finance-Maintain(-Operate)

DDA

Dutch Direct Auction

DG

Directoraat-Generaal

DGBD

Directoraat-Generaal Belastingdienst

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

162

DGFZ

Directoraat-Generaal Fiscale Zaken

DGS

Depositogarantiestelsel

DNB

De Nederlandsche Bank

DRZ

Domeinen Roerende Zaken

DSL

Dutch State Loan

DWU

Douanewetboek van de Unie

E
EBRD

European Bank for Reconstruction and Development

ECB

Europese Centrale Bank

ECOFIN

Economic and Financial Affairs Council

EDF

European Development Fund

EEC

European Economic Community

EFSF

European Financial Stability Facility

EFSM

European Financial Stabilisation Mechanism

EIB

European Investment Bank

Ekv

Exportkredietverzekering

EMB

Eigen Middelenbesluit

EMU

Europese Monetaire Unie

ERM

Exchange Rate Mechanism

ESM

European Stability Mechanism

ESR

Europees Stelsel van Rekeningen

EU

Europese Unie

EWF

Eigenwoningforfait

F
FATF

Financial Action Task Force

FE

Fiscale eenheid

FEC

Financieel Expertise Centrum

FHTP

Forum on Harmful Tax Practices

FIOD

Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst

FMO

Financierings-Maatschappij voor Ontwikkelingslanden

G
GLF

Greek Loan Facility

GMB

Geïntegreerd middelen beheer

H
HDFEZ

Hoofddirectie Financieel-Economische Zaken

HT

Horizontaal Toezicht

HvJ

Hof van Justitie

I
IAK

Integraal Afwegingskader beleid en regelgeving

IBRD

International Bank for Reconstruction and Development

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

163

ICV-BIR

In Control Verklaring Baseline Informatiebeveiliging Rijksdienst

IDA

International Development Association

IER

Intellectuele eigendomsrechten

IFC

International Finance Corporation

IFI

Internationale Financiële Instelling

IH

Inkomensheffing

IMF

Internationaal Monetair Fonds

K
KNM

Koninklijke Nederlandse Munt

KPI

Key Performance Indicator

KRV

Koersrisicoverzekering

L
LH

Loonheffing

LIEC

Landelijk Informatie en Expertisecentrum

LSI

Landelijke Stuurgroep Interventieteams

M
M&O

Misbruik en Oneigenlijk gebruik

MAP

Mutual agreement procedures

MFK

Meerjarig Financieel Kader

MIGA

Multilateral Investment Guarantee Agency

MKB

Midden- en kleinbedrijf

MKBA

Maatschappelijke kosten-batenanalyse

MLI

Multilaterale instrument

MOSS

Mini One Stop Shop

MOV

Maintenance Of Value

MRB

Motorrijtuigenbelasting

MVO

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

N
NAB

New Arrangements to Borrow

NBM

Nederlands Bureau der Motorrijtuigverzekeraars

NHT

Nederlandse Herverzekeringsmaatschappij voor Terrorismeschaden

NLFI

NL Financial Investments

O
OB

Omzetbelasting

OCT

Overseas Countries and Territories

OESO

Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling

OFM

Overige fiscale maatregelen

OM

Openbaar Ministerie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

164

P
PE

Permanente educatie

PRGT

Poverty Reduction and Growth Trust

PSD

Payment Services Directive

R
RAR

Reserverekening Algemene Risico’s

Rbv

Rijksbegrotingsvoorschriften

RC

Rekening-courant

RHB

Rijkshoofdboekhouding

RIEC

Regionaal Informatie en Expertisecentrum

RIV

Regeling Investeringsverzekering

RMB

Regeling materieelbeheer

RRB

Renterisicobedrag

RVU

Regeling voor vervroegde uittreding

RWT

Rechtspersoon met een wettelijke taak

S
SAMO

Stichting Afwikkeling Maror-gelden

SDR

Special Drawing Rights

SENO-GOM

Stichting Economische Samenwerking Nederland Oost-Europa en
Garantiefaciliteit voor Opkomende Markten

SG

Secretaris-Generaal

SMP

Securities Markets Programme

SRB

Single Resolution Board

SRF

Single Resolution Fund

SRM

Single Resolution Mechanism

SSM

Single Supervisory Mechanism

SSO

Shared Service Organisatie

SVB

Sociale Verzekeringsbank

T
TCF

Tax Control Framework

U
UBO

Ultimate Beneficial Owners

UNGPs

United Nations Guiding Principles on Business and Human Rights

UWV

Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen

V
VGEM

Veiligheid, Gezondheid, Economie en Milieu

VIA

Vooringevulde aangifte

VK

Verenigd Koninkrijk

Vpb

Vennootschapsbelasting

VwEU

Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

165

W
WAKO

Wet Aansprakelijkheid Kernongevallen

Wam

Wet aansprakelijkheidsverzekering motorrijtuigen

Wft

Wet op het financieel toezicht

WIBB

Wet op de internationale bijstandsverlening bij de heffing van
belastingen

WIG

Wijzer in Geldzaken

WNT

Wet Normering Topinkomens

WOZ

Waardering onroerende zaken

Wwft

Wet ter voorkoming van witwassen en het financieren van
terrorisme

Z
ZBO

Zelfstandig Bestuursorgaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 IX, nr. 1

166