Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

31 980

Parlementaire Enquête Financieel Stelsel

Nr. 73

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 5 juni 2012
De vaste commissie voor Financiën, heeft over het eindrapport van de
Parlementaire Enquêtecommissie Financieel Stelsel (Kamerstuknummer
31 980, nrs. 60–61) de navolgende vragen ter beantwoording aan de
Parlementaire Enquêtecommissie Financieel Stelsel voorgelegd.
De vragen zijn op 21 mei 2012 voorgelegd. Bij brief van 5 juni 2012 zijn ze
door de Parlementaire Enquêtecommissie Financieel Stelsel beantwoord.
Vragen en antwoorden, voorzien van een inleiding, zijn hieronder
afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Aptroot
De griffier van de commissie,
Berck

kst-31980-73
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

1

Inleiding van de Parlementaire Enquêtecommissie
Hierbij bieden wij u de antwoorden aan op de vragen die door de vaste
commissie voor Financiën zijn gesteld bij brief van 21 mei jl. over het
eindrapport van de Parlementaire Enquêtecommissie Financieel Stelsel
(Kamerstuknummer 31 980, nrs. 60–61).
De Parlementaire Enquetecommissie Financieel Stelsel hecht er aan om te
benadrukken dat zij de gestelde feitelijke vragen heeft beantwoord op
basis van de resultaten van haar onderzoek en in lijn met de conclusies en
aanbevelingen die zij op basis daarvan heeft geformuleerd in haar rapport
«Verloren krediet II – De balans opgemaakt». Vragen die zich buiten de
reikwijdte van het onderzoek en/of de conclusies en aanbevelingen van de
commissie bevinden zijn zo goed mogelijk in lijn met het rapport van een
antwoord voorzien.
Vragen en antwoorden
1
Heeft er in België een soortgelijk onderzoek plaatsgevonden naar de
kredietcrisis, het overheidshandelen tijdens de crisis en het handelen
omtrent de overname van ABN AMRO en Fortis? Zo ja, wat waren de
hoofdconclusies van het Belgische onderzoek? Hoe verhouden deze
conclusies zich tot de conclusies van uw commissie? Zijn voor het
Belgische onderzoek personen met de Nederlandse identiteit uitgenodigd
en hebben deze personen ook meegewerkt aan het onderzoek? Welke
gevolgen heeft dit voor de conclusies van beide onderzoeken, in relatie tot
de betrokkenheid van personen met Belgische identiteit in het Nederlandse onderzoek?
Op 27 april 2009 is het verslag van de door de Belgische Senaat en Kamer
van Volksvertegenwoordigers ingestelde bijzondere commissie belast met
het onderzoek naar de financiële en bankencrisis verschenen (DOC 52,
1643/002 (Kamer), 4–1100/1 (Senaat)).
De hoofdopdracht van de bijzondere commissie was gericht op de
kredietcrisis in algemene zin. De gang van zaken rond Fortis en ABN
AMRO is in België onderzocht door het College van Experts, in gesteld
door het Hof van Beroep in Brussel.
De heer Bos en mevrouw Kroes zijn uitgenodigd door de bijzondere
commissie maar om uiteenlopende redenen niet verschenen. De
commissie heeft niet kunnen bepalen in hoeverre de gang van zaken bij
Belgische onderzoeken van invloed is geweest op de bereidwilligheid van
personen met de Belgische nationaliteit om mee te werken aan de
parlementaire enquête. Wel wijst de commissie erop dat ze erin geslaagd
is om besloten gesprekken met belangrijke Belgische hoofdpersonen te
hebben.
2
Welke (crisis)activiteiten zijn er in de zomer van 2008 (in de maanden juli
en augustus) op het ministerie van Financien ondernomen? Waren de
belangrijkste ambtenaren aanwezig? Hoe worden de aanwezigheid en de
activiteiten beoordeeld, mede gezien de ontwikkeling van de crisis in de
periode daarna? Worden de aanwezigheid en de activiteiten voldoende
geacht? Zijn er verbeterpunten?
Een van de onderwerpen die in de zomer van 2008 speelde betreft de
situatie rondom Fortis. De commissie heeft geconcludeerd dat het tot aan
de val van Lehman Brothers bij het ministerie van Financiën ontbrak aan
daadkracht en een gevoel van urgentie. De commissie heeft vastgesteld
dat de president van DNB al tijdig de zorgen over de problemen van Fortis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

2

deelt met de Minister van Financiën. Ook zijn er toentertijd op 2 juli 2008
concrete afspraken gemaakt die van groot gewicht bleken tijdens de acute
crisis rond Fortis. Er is later één lijn getrokken met DNB en er is conform
de gemaakte afspraken in de eerste plaats ingezet op het belang van de
financiële stabiliteit in Nederland. Toch is er in de periode tussen 2 juli tot
aan de val van Lehman Brothers weinig te merken van een gevoel van
urgentie of ernstige zorgen bij het ministerie, laat staan concrete actie
zoals het uitwerken van mogelijke scenario’s en noodplannen, of het
inventariseren en evalueren van het wettelijk instrumentarium. De
commissie acht het ook onbegrijpelijk dat er vanuit het ministerie niet
meer actie is ondernomen in de richting van de Belgische autoriteiten.
De commissie heeft, naast het handelen van betrokken actoren per casus,
in haar rapport aandacht besteed aan het crisismanagement door de
betrokken autoriteiten. In hoofdstuk 10 wordt dit beschreven, waarbij een
onderscheid is gemaakt naar het handelen tijdens de verschillende fases
van de crisis. De preparatie- en alarmeringsfase hebben betrekking op de
voorbereidingen die zijn getroffen in aanloop naar de crisis. In haar
rapport trekt de commissie een aantal conclusies (zie blz. 443 t/m 446 van
het rapport voor een volledig overzicht) met betrekking tot de genoemde
fase die aantonen dat DNB, het ministerie van Financiën en het kabinet
zich voorafgaand aan de crisis beter hadden moeten voorbereiden op een
financiële crisis. De commissie is van mening dat er plannen hadden
moeten liggen voor wat te doen in het geval zich solvabiliteitsproblemen
bij financiële instellingen of problemen in het systeem als zodanig zouden
voordoen. Door het ontbreken van dergelijke plannen is het instrumentarium om de stabiliteit van het financiële stelsel te beschermen en de
financiële crisis aan te pakken, inclusief alle beleidskeuzes die daarbij een
rol speelden, pas gedurende de acute crisisfase ontwikkeld.
Zowel het handelen van de toezichthouders, het ministerie van Financiën
als het kabinet is door de commissie beschreven. Met betrekking tot de
voorbereidingen heeft de commissie ondermeer vastgesteld dat DNB in
het voorjaar van 2008 het bestaande interventie-instrumentarium
(faillissementswetgeving) onderzoekt en vaststelt dat dit ontoereikend is.
Ook wordt het DNB duidelijk dat de gevolgen van het omvallen van een
systeembank zeer groot kunnen zijn. De commissie constateert echter dat
DNB voor de val van Lehman Brothers in september 2008 niet in
samenspraak met het ministerie van Financiën heeft nagedacht over
mogelijke instrumenten om deze gevolgen aan te pakken. Ook beleidskeuzes of scenario’s die een rol kunnen spelen bij het verlenen van
solvabiliteitssteun of het verstrekken van garanties worden niet
doordacht. DNB heeft zich wel voorbereid op het verstrekken van
noodkredieten.
Door het ministerie van Financiën is in september 2008 het «Handboek
beheersing financiële crises in de financiële sector» vastgesteld. De
commissie constateert dat het handboek geen concrete beleidskeuzes of
omschrijvingen bevat van mogelijke crisismaatregelen, indien zich
solvabiliteitsproblemen bij individuele financiële instellingen voordoen.
De commissie stelt tevens vast dat op het ministerie van Financiën geen
andere voorbereidingen getroffen zijn op het inzetten van crisismaatregelen.
Op kabinetsniveau hebben geen oefeningen plaatsgevonden waarin een
financiële crisis werd gesimuleerd en zijn dergelijke scenario’s ook niet
uitgewerkt. Op kabinetsniveau is wel het Nationale Handboek Crisisbesluitvorming opgesteld. De commissie concludeert dat dit handboek is
ingericht op het bestrijden van bedreigingen voor de nationale veiligheid
of de volksgezondheid, maar geen handvatten biedt voor het bestrijden
van een financiële crisis.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

3

De commissie is daarnaast van mening dat binnen het kabinet de primaire
verantwoordelijkheid voor het signaleren en analyseren van mogelijke
financiële crises bij de minister van Financiën ligt. De commissie stelt
echter vast dat de informatie die het ministerie hiervoor tot zijn
beschikking heeft niet tijdig en niet volledig was. Noch DNB, noch de
AFM, noch de financiële instellingen hebben het ministerie van Financiën
informatie verstrekt die erop had kunnen duiden dat de minister binnen
afzienbare termijn solvabiliteitssteun zou moeten verlenen aan individuele
financiële instellingen, uitgezonderd Fortis. De commissie is wel van
mening dat het kabinet, de minister van Financiën en zijn ambtelijke top,
op basis van de bestaande signalen, scherper hadden moeten doorvragen
hoe de problemen op de financiële markten geïnterpreteerd konden
worden en welke gevolgen de problemen konden hebben op het
Nederlandse financiële stelsel.
3
Is de commissie van mening dat het ongepast is dat er in het kader van
een parlementaire enquête gemarchandeerd moet worden met bestuurlijke instanties, zoals de minister van Financiën, De Nederlandsche Bank
(DNB) en de AFM, om tot informatieverstrekking over te gaan?
De commissie heeft in haar rapport een aantal opmerkingen gemaakt over
haar ervaringen met de Wpe 2008. Deze hebben onder meer betrekking op
inzage in stukken van de ministerraad, de medewerking van buitenlanders
en Eurocommissarissen maar ook op de informatieverschaffing. Met
betrekking tot het laatste heeft de commissie zich gebaseerd op de
uitgangspunten in de Wpe 2008. Namelijk, informatie wordt zonder
beperkingen (openbaar) aan de commissie verstrekt of deze wordt met
een beroep op een in de Wpe 2008 genoemde verschoningsgrond niet
verstrekt.
De commissie heeft echter moeten ervaren dat zij in de praktijk
gedwongen wordt in de positie van vragende partij, waardoor een
bepaalde afhankelijkheid ontstaat ten opzichte van de leverancier van de
informatie. Het is regelmatig voorgekomen dat informatie niet op de door
de commissie voorgestelde wijze of binnen de door de commissie
gestelde termijn is verschaft.
Onverminderd het recht voor iedere leverancier van informatie zich te
beroepen op een verschoningsgrond is de commissie van oordeel dat de
opgelopen vertraging als gevolg van het langdurig en stevig onderhandelen over het verkrijgen van informatie onwenselijk is.
In het bijzonder heeft de commissie moeite moeten doen om kennis te
kunnen nemen van toezichtvertrouwelijke informatie. Door het onderwerp
van het onderzoek was vanaf het begin duidelijk dat de commissie te
maken zou krijgen met de geheimhoudingsverplichting voor de financiële
toezichthouders op basis van artikel 1:89 van de Wet op het financieel
toezicht (Wft). De toezichthouders en de minister van Financiën hebben
zich op deze geheimhoudingsbepaling beroepen en toezichtvertrouwelijke
passages in documenten weggelakt. De commissie heeft zich vervolgens
op het standpunt gesteld dat het belang van de parlementaire enquête,
uitgedrukt in de verplichting tot medewerking uit de Wpe 2008, voorrang
moest krijgen boven de geheimhoudingsverplichtingen uit de Wft. Pas na
aandringen van de commissie en voorlichting door de Raad van State
hebben het kabinet, DNB en de AFM besloten de commissie vertrouwelijke inzage te geven in de toezichtvertrouwelijke passages van
documenten die aan de commissie waren verstrekt. De commissie blijft
van oordeel dat alle informatie aan haar verstrekt had kunnen worden,
maar heeft zich neergelegd bij de mogelijkheid tot inzage. Dit mede om te
voorkomen dat er nog meer vertraging zou ontstaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

4

De commissie heeft de Kamer de aanbeveling gedaan om te kijken naar
mogelijke verbeteringen en aanscherpingen van de Wpe 2008. In de
notitie die de commissie heeft toegezegd aan het Presidium over haar
ervaringen met onder meer de Wpe 2008 zal de commissie in ieder geval
ook aandacht vragen voor het onderwerp van informatieverstrekking en
de positie van de enquêtecommissie daarbij.
4
Hoe kijkt de commissie aan tegen de schaalgrootte van financiële
instellingen in Nederland? Thans kan de Nederlandse consument terecht
bij vier bankinstellingen: ABN AMRO, de Rabobank, ING en SNS-REAAL.
Heeft deze ongebreidelde schaalvergroting deze problematiek niet
verergerd? Welke rol heeft DNB gespeeld bij het creëren van deze
kolossen? Heeft DNB door deze vormen van schaalvergroting eigenlijk
niet het zaad gezaaid voor deze catastrofe? De commissie is van menig
dat er in onvoldoende mate rekening is gehouden met mededingingmaatregelen van de EU. Had dit voorkomen kunnen worden door een
dergelijke schaalvergroting van financiële instellingen in Nederland te
voorkomen?
De commissie doet een reeks aanbevelingen om, naast de al in te voeren
internationale maatregelen (Basel III), het Nederlandse financiële stelsel
beter te wapenen tegen problemen bij Nederlandse systeembanken die
voortvloeien uit omvang en complexiteit van dergelijke instellingen.
Bijvoorbeeld aanbeveling 6; opzetten van grensoverschrijdend toezicht
met mechanisme voor burden-sharing; aanbeveling 13: supranationale
stabiliteitstoets bij ingrijpende wijzigingen bij systeemrelevante instellingen; aanbeveling 15: scheiding nuts- en zakenbankactiviteiten binnen
een instelling; aanbeveling 16: mogelijkheid van ringfencing internationale activiteiten en aanbeveling 17: onderzoek naar hogere kapitaaleisen.
De commissie heeft geen onderzoek gedaan naar de rol van DNB bij
schaalgrootten en schaalvergroting van Nederlandse instellingen.
De commissie heeft geconcludeerd dat de Nederlandse autoriteiten de
reactie van de Europese Commissie niet altijd goed hebben ingeschat.
Schaalgrootte speelt in principe geen rol bij de beoordeling van staatsteun door de Europese Commissie. De criteria van de Europese
Commissie richten zich op de verhouding van de steun tot de risicogewogen activa, niet op de absolute grootte van een instelling.
5
De commissie oordeelt dat DNB grotendeels gevaren is op de informatie
van de buitenlandse hoofdtoezichthouders. Heeft de commissie de indruk
dat DNB hiermee haar schip zonder radar in de mist heeft laten varen?
Waren er hiaten in de informatieverstrekking van de buitenlandse
hoofdtoezichthouders? Is de commissie van oordeel dat DNB een onjuiste
beslissing heeft genomen op basis van gebrekkige informatie? Is er ooit
door DNB gekeken naar de mogelijkheid van aansprakelijkstelling van
deze buitenlandse hoofdtoezichthouders voor het verstrekken van deze
gebrekkige informatie?
Bij de toetsing van de financiële gezondheid van de partijen die betrokken
waren bij de overname van ABN AMRO in 2007 is DNB grotendeels
gevaren op het oordeel van de betreffende buitenlandse toezichthouders
op de consortiumpartners. Het eigenstandig oordeel van DNB over de
gegoedheid van twee van de drie consortiumpartners is dus in belangrijke
mate gebaseerd op informatie van buiten DNB. Of er hiaten waren en of
daardoor een onjuiste beslissing op basis van gebrekkige informatie is
genomen, heeft de commissie niet kunnen vast stellen. De heer Wellink
heeft in een openbaar gesprek met de Tijdelijke commissie onderzoek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

5

financieel stelsel verklaard niet te weten of DNB alle noodzakelijke
informatie heeft gekregen van de collega-toezichthouders.
Ook in de gevallen van ING en AEGON heeft DNB haar oordeel in hoge
mate gebaseerd op informatie van buitenlandse toezichthouders.
6
Welk besluit hadden DNB en de minister van Financiën moeten nemen
met betrekking tot de toestemming voor de overname van ABN AMRO
door RBS, Fortis en Santander?
De commissie heeft vastgesteld dat het oordeel op alle drie de toetsingscriteria voor het verlenen van een verklaring van geen bezwaar tekort is
geschoten. De latere verwikkelingen hebben deze tekortkomingen
bevestigd. Er had dus niet alleen een ander besluit kunnen worden
genomen maar ook moeten worden genomen.
De commissie heeft geconstateerd dat DNB bij bepaling van haar
eigenstandig oordeel over de financiële gezondheid van de overnemende
partijen (criterium a) in hoge mate op het oordeel van de buitenlandse
hoofdtoezichthouders op die instellingen is gevaren. Twee van de drie
consortiumpartners zijn binnen een jaar in ernstige problemen gekomen.
De commissie heeft geconstateerd dat DNB in onvoldoende mate haar
toezichtfunctie op ABN AMRO heeft kunnen uitoefenen na de overname
door het consortium en er teveel op vertrouwd heeft dat de consortiumafspraken waterdicht waren. Ook vanuit DNB zelf is aangegeven dat de
complexiteit en tijdrovendheid van het opsplitsingsproces groter waren
dan voorzien.
Door de Tijdelijke commissie onderzoek financieel stelsel was al geconstateerd dat de financiële stabiliteitstoets door de minister van Financiën
minimaal is geweest en breder ingevuld had kunnen worden. Uiteindelijk
is de financiële stabiliteit in Nederland ernstig in het geding gekomen,
mede als uitvloeisel van de beslissing om een vergunning te verlenen aan
het consortium voor overname en opsplitsing van ABN AMRO.
7
De commissie oordeelt ten aanzien van de verlening van de verklaring van
geen bezwaar dat een ander besluit had genomen kunnen en moeten
worden. Waar ontbrak het de toezichthouders aan volgens de commissie,
durf of kennis?
Zie het antwoord op vraag 6.
8
De commissie constateert dat er direct na de overname al zorgen waren
over Fortis. Heeft DNB daadwerkelijk op enig moment met de vuist op
tafel geslagen en gedreigd om de verklaring van geen bezwaar in te
trekken?
In het zogenaamde «gated-approval» proces moest steeds opnieuw
goedkeuring worden gevraagd voor afsplitsing en integratie van ABN
AMRO delen. Vanaf juli 2008 is DNB op de rem gaan staan met betrekking
tot de oorspronkelijke invulling van de EC Remedy door Fortis (verkoop
HBU en andere delen aan Deutsche Bank) en met betrekking tot het door
Fortis ingediende integratieplan.
Zie verder ook het antwoord op vraag 2.
9
Heeft de commissie kunnen oordelen dat er binnen DNB enige discussie
geweest is over de mate van beheersbaarheid van de risico’s van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

6

overname en opsplitsing? Of was er binnen DNB sprake van een
monocultuur, waarbij geen ruimte was voor discussie over dit soort
zaken?
De commissie heeft geconstateerd dat er binnen DNB zeer uitgebreid is
gekeken naar de risico’s van overname en splitsing. Daarbij waren ook
externe consultants betrokken.
De Tijdelijke commissie onderzoek financieel stelsel heeft de invulling van
het toezicht in Nederland in brede zin onderzocht en heeft een groot
aantal aanbevelingen gedaan om tot interne verbeteringen bij de
toezichthouders te komen. Als onderdeel daarvan is ook de toezichtscultuur genoemd.
10
Het beeld ontstaat van een kat die de straat oversteekt terwijl er een auto
aankomt, in plaats van door lopen kijkt de kat in het licht van de aansnellende auto. Heeft de commissie een oorzaak kunnen vinden of een
aanwijzig waarom er een dergelijk mate van gebrek van urgentiebesef
was bij de minister?
Zie het antwoord op vraag 2.
11
Heeft de commissie een beeld kunnen krijgen van de mate van inzicht dat
bij de minister van Financiën en DNB van de soliditeit van ING? Hoe vaak
werden de analyses van de financiële instellingen bij DNB geactualiseerd?
Het geeft immers een vreemd beeld dat ING eerst nog klaargezet wordt
om ABN AMRO binnen te halen en een week later zelf aan het infuus komt
te liggen.
De commissie heeft geconstateerd dat DNB in de periode tot 2 oktober
2008 niet gekomen is met duidelijke aanbevelingen aan ING om risico’s in
te perken en dat het ministerie in diezelfde periode onvoldoende aandacht
heeft gehad voor de kwetsbare positie van ING. Rond het Beneluxweekend (27-28 september 2008) beschouwden DNB en het ministerie van
Financiën ING nog als voldoende solide om delen van Fortis over te
nemen. De financiële markten begonnen in toenemende mate te twijfelen
aan de gezondheid van ING, met name nadat een mogelijke overname
van het ABN AMRO deel van Fortis aan de orde was.
Analyses van financiële instellingen worden bij DNB regelmatig geactualiseerd, zowel individuele analyse per instelling, als geaggregeerde
«stocktakes» waarbij de situatie bij meerdere of alle instellingen worden
geanalyseerd, zo heeft de commissie geconstateerd.
12
Heeft de commissie kunnen oordelen waar deze blokkade zijn oorsprong
vond op het ministerie van Financiën of bij DNB?
Bij het overleg op 2 juli 2008 tussen de minister van Financiën en de
president van DNB komt de voorkeur voor een Nederlandse oplossing al
aan de orde, maar is geen sprake van een blokkade van buitenlandse
partijen. In de acute crisisfase achtte DNB, daarin gesteund door de
minister van Financiën, het gezien de turbulentie in de wereld en de
situatie van ABN AMRO te midden van de separatie- en integratieprocessen niet verantwoord dat een buitenlandse partij zonder uitgebreid
boekenonderzoek het ABN AMRO-deel zou overnemen. Daarbij speelden
ook de slechte ervaringen van DNB met buitenlandse toezichthouders
rond de overname van ABN AMRO door het consortium een rol.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

7

13
Deelt de commissie de mening van dhr. Wellink dat Lazard bij het doen
van de waardebepaling van de Nederlandse delen van Fortis wel erg
gemakkelijk wegkomt?
De commissie deelt deze mening van de heer Wellink niet. De commissie
heeft geconstateerd dat ook Lazard steken heeft laten vallen. Lazard heeft
onvoldoende aandacht besteed aan de consortiumafspraken die inzicht
verschaffen in de verschillende delen en de afspraken over kapitaalverdeling. Mede hierdoor is de CSA-claim van 2,5 miljard euro die in
rechtsreeks verband stond met een kapitaaltekort in de ABN AMRO
F-share (later N-share) onvoldoende in beeld geweest. Andere posten die
later voor extra kosten zouden zorgen, zoals de ABN AMRO Z-share en de
kapitaalpositie van Fortis bank Nederland zijn Lazard niet primair aan te
rekenen.
14
Welke prijs is er betaald voor de diensten van Lazard? Acht de commissie
dit een reële prijs?
De commissie heeft geen onderzoek gedaan naar vergoedingen van
adviseurs van de Staat.
15
Heeft de commissie kunnen traceren waar het idee is ontstaan om niet
enkel een bod te doen op het ABN-AMRO deel maar om een bod te doen
op de Nederlandse bankdelen van Fortis? Is de commissie van menig dat
de latere problemen voorkomen hadden kunnen worden als ABN-Amro
alleen uit het concern was gehaald? Is de commissie van oordeel dat
daarmee een groot deel van de benodigde stabiliteit bereikt had kunnen
worden tegen een lagere prijs?
De betrokken Nederlandse autoriteiten hebben gehandeld vanuit een
primaire verantwoordelijkheid voor de financiële stabiliteit in Nederland.
Vanuit dat oogpunt is besloten om alle Nederlandse delen te verwerven.
Gezien de complicaties en kosten van het uit elkaar halen van Fortis,
vraagt de commissie zich inderdaad af of het geen betere en goedkopere
oplossing zou zijn geweest als de Nederlandse Staat alleen het ABN
AMRO-deel gekocht zou hebben en verder met de Belgische en Luxemburgse overheden tot een integrale oplossing voor Fortis was gekomen.
Daarmee zou ABN AMRO zeker gesteld zijn en was een krachtiger signaal
naar de markt afgegeven. Mede gezien de ervaringen met het opsplitsen
van ABN AMRO waren de nodige bezwaren en kosten verbonden aan een
oplossing waarbij Fortis uit elkaar werd getrokken.
16
Op welke wijze is de keuze voor Lazard, als adviseur van de Nederlandse
Staat, tot stand gekomen?
Mede op advies van DNB is gekozen voor het inhuren van een externe
adviseur ten behoeve van de waardering. Lazard was beschikbaar en had
geen belangenconflicten.
17
Heeft de commissie inzicht kunnen krijgen in het antwoord op de vraag
waar de Nederlandse Staat op stel en sprong 66,8 miljard euro vandaan
kon halen? En welke prijs daarvoor betaald is?
Het benodigde bedrag is door het Agentschap op reguliere wijze uit de
markt gehaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

8

18
Heeft de commissie kunnen traceren waar de oorsprong ligt van de
gedachte om tot de samenvoeging van de twee banken over te gaan?
De optie om verder te gaan met het plan van Fortis om de beide banken
samen te voegen is al vanaf de verwerving op 3 oktober 2008 sterk in
beeld, gezien de uitlatingen van de heer Wellink op de persconferentie.
Als belangrijkste voordeel werd gezien dat op die manier synergievoordelen en kostenbesparingen konden worden gerealiseerd.
19
Is de commissie van oordeel dat deze samenvoegingkosten redelijkerwijs
voorzienbaar waren?
De commissie heeft vastgesteld dat de directe kosten van samenvoeging
voorzienbaar waren omdat deze al grotendeels in de plannen van Fortis
waren geïdentificeerd.
20
Bent u het eens met dhr. Bos, die zei dat er nergens in het eindrapport
wordt gezegd dat er teveel is betaald voor ABN AMRO? Hoe verhoudt zich
dat tot de opmerking dat er uit bedrijfseconomisch opzicht teveel is
betaald voor de Nederlandse delen van Fortis?
De commissie heeft inderdaad niet geconcludeerd dat er teveel betaald is
voor de Nederlandse Fortisdelen, inclusief ABN AMRO. Ze heeft immers
geconcludeerd dat de prijs in de eerste plaats is ingegeven door hetgeen
nodig was om de financiële stabiliteit te waarborgen, in Nederland, België
en daarbuiten. De commissie is van oordeel dat de prijs hoog was, maar
acht het niet mogelijk te oordelen of deze te hoog was omdat de prijs van
financiële stabiliteit niet te kwantificeren is, waarbij de commissie wel
aantekent dat financiële stabiliteit geen vrijbrief mag zijn voor ongelimiteerde uitgaven van belastinggeld.
Voor de commissie staat vast dat er op 3 oktober 2008 een hoge prijs is
betaald en dat die prijs niet in verhouding staat tot de bedrijfseconomische waarde omdat de kapitaaltekorten in de ABN AMRO Z-share en
F/N-share – in totaal bijna 5 miljard euro – niet zijn meegenomen in de
bedrijfseconomische waarderingen zoals die gemaakt ten behoeve van de
onderhandelingen.
Uitgaande van de analyse van Lazard en het waarderingsteam, zouden in
elk geval de kapitaaltekorten in de ABN AMRO Z-share en F/N-share van in
totaal 4 tot 5 miljard euro grotendeels in mindering moeten worden
gebracht. De waarderingsrange komt dan in de orde van grootte terecht
van 8 miljard euro going-concern tot 16 miljard euro through-the-cycle.
Vanuit het oogpunt van bedrijfseconomische waardering is dus een
bedrag betaald voor de aandelen dat boven de aangepaste through-thecycle waardering (16 miljard euro) ligt.
Daarnaast leverde overname van de leningen van Fortis aan Fortis Bank
Nederland nog een voordeel van 625 miljoen euro op voor Fortis.
Overname van de leningen bracht, naast kapitaalbeslag, ook additionele
risico’s met zich mee.
Al deze tekorten en andere voorzienbare posten hebben ertoe geleid dat
de prijs opliep naar meer dan 30 miljard euro. Er is dus ook veel meer
betaald dan oorspronkelijk na de transactie van 3 oktober 2008 is
aangegeven.
De commissie is tot de conclusie gekomen dat de prijs die Nederland
betaald heeft, bovenal een prijs was waarmee voor heel Fortis, ook de
niet-Nederlandse delen, een oplossing mogelijk was, en dat daarover is
onderhandeld. De bedrijfseconomische waarderingen hebben enigszins
de range bepaald waarbinnen onderhandeld kon worden maar de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

9

uiteindelijke overeengekomen bedragen zijn het resultaat van een
onderhandelingsproces, zoals ook toentertijd nadrukkelijk door de
minister van Financiën is opgemerkt.
21
Wat was, uit bedrijfseconomisch opzicht, een reële prijs geweest voor de
Nederlandse delen van Fortis? In welke mate is de bedrijfseconomische
waarde bepalend voor de uiteindelijke prijs? Is de commissie van mening
dat er de facto teveel is overgemaakt voor Fortis?
Zie het antwoord op vraag 20.
22
Is de commissie van oordeel dat er door de term «onderhandelingsresultaat» een verkeerd beeld is gecreëerd rond de prijsvorming? Of was de
gedachte dat ze goede zaken gedaan hadden door de goede delen er uit te
halen?
Zie het antwoord op vraag 20.
23
Heeft de commissie in beeld waarom die expertise niet is ingehuurd?
Nee, de commissie heeft in de dossiers geen argumenten aangetroffen
waarom niet sneller meer en bredere expertise is ingehuurd ten behoeve
van de verwerving van de Nederlandse Fortis-delen.
24
Vindt de commissie de prijs te hoog? Of moet de Nederlandse belastingbetaler gewoon de prijs betalen voor een onrealistisch beleid, mede
aangespoord door DNB, waarbij door schaalvergroting in de financiële
sector een klein land als Nederland een wereldspeler kon worden op het
gebied van financiële dienstverlening? Werd er bij RSV nog 3 miljard
gulden weggegooid om Nederland als een scheepsbouwnatie te
behouden. De prijs om een land van financiële dienstverlening blijkt vele
malen hoger te zijn?
Zie het antwoord op vraag 20.
25
Is het mogelijk dat een dergelijke situatie ontstaat door een persoon
jarenlang op een post te laten zitten? Daarbij wordt gedacht aan dhr.
Wellink die van 1982 tot 2011 in de directie heeft gezeten van DNB.
Ontstaat door een dergelijk presidentieel stelsel niet een stoelgerichtheid,
een bedrijfsblindheid en een monocultuur die wel haast tot dergelijk
misslagen moet leiden? Is er niet sprake van een situatie dat je de sterren
niet kunt zien omdat de zon schijnt?
De commissie heeft hier geen onderzoek naar gedaan.
26
Zouden de Nederlandse delen van Fortis niet zijn gered, in het geval dat
de Nederlandse overheid minder had geboden?
De commissie kan hier geen oordeel over uitspreken maar wijst erop dat
er aan Nederlandse kant aan een kwaadschiks scenario is uitgewerkt om
de Nederlandse onderdelen uit Fortis te halen, voor het geval de
onderhandelingen vast zouden lopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

10

27
Heeft de commissie een oordeel aan wie het toe te rekenen is dat er met
verkeerde waarderingen werd gewerkt? Of speelde de waardering slecht
een ondergeschikte rol omdat er sowieso een politieke oplossing moest
komen, vanwege het achterblijvende Fortis-concern?
De commissie heeft geconstateerd dat de informatie die uiteindelijk niet
gebruikt is in de waarderingen wel degelijk aanwezig was, maar dat er
fouten in de informatie-uitwisseling zijn gemaakt. Zo is cruciale informatie
niet bij de eindverantwoordelijken bij de slotonderhandelingen (ministerpresident en minister van Financiën) terecht gekomen.
Uiteindelijk is de betaalde prijs in de eerste plaats ingegeven door het
behoud van financiële stabiliteit in Nederland, België en daarbuiten door
het vinden van een oplossing voor alle Fortis-delen.
28
Heeft de commissie een motivering kunnen vinden waarom de schulden
tegen nominale waarde werden overgenomen? Is enig moment sprake
geweest van het bedingen van een disconto op deze leningen?
Het lijkt niet waarschijnlijk dat er sprake is geweest van het bedingen van
een disconto op de leningen. De betreffende schulden waren leningen aan
Fortis Bank Nederland om diens activiteiten te financieren. Het zeker
stellen van deze financiering was noodzakelijk om Fortis Bank Nederland
draaiende te houden en de overname ervan verlichtte de liquiditeitsnood
van het Fortis moederbedrijf.
Het was onzeker of door de transacties van 3 oktober 2008 de achterblijvende Fortis-holding op de been zou blijven. Door de leningen op
nominale waarde over te nemen, in plaats van op de lagere marktwaarde
ontstond een voordeel van 625 miljoen euro dat aangewend zou worden
om de Fortis-holding overeind te houden.
29
Wie was eindverantwoordelijk voor de waardebepaling van de Nederlandse delen van Fortis?
Dat waren de betrokken bewindslieden. Zij hebben uiteindelijk de
beslissing genomen om te betalen wat er betaald is. Daarbij is gebruik
gemaakt van de informatie van het waarderingsteam, bestaande uit
functionarissen van het ministerie van Financiën, DNB en de adviseurs
van Lazard. De commissie heeft vastgesteld dat niet alle informatie die
beschikbaar was bij de betrokken en eindverantwoordelijke bewindslieden
terecht is gekomen.
30
In het geval dat DNB een extern bureau inhuurt, blijft DNB dan eindverantwoordelijk voor eventueel gemaakte fouten door dat bureau?
DNB is verantwoordelijk voor de beslissingen en acties die zij zelf
onderneemt. Als zij daarbij gebruikt maakt van extern advies dan zal DNB
zelf verhaal moeten halen bij de adviseur als er fouten gemaakt zijn.
31
De commissie oordeelt dat er gebreken kleven aan het externe toezicht.
Heeft de commissie een oordeel of extern toezicht ooit zal werken?
De commissie denkt dat er verbeteringen mogelijk zijn en doet hier, in
aanvulling op de aanbevelingen van de Tijdelijke commissie onderzoek
financieel stelsel, aanbevelingen voor. Bijvoorbeeld aanbeveling 2: het
inzichtelijker maken van de kwaliteit van banken, en aanbeveling 6:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

11

opzetten grensoverschrijdend toezicht met mechanisme voor burden
sharing.
32
Is het niet gewoon zo dat door de te grote concentratie van het financieel
systeem in een beperkt aantal banken het eigenlijk wachten is tot de
volgende deconfiture weer plaatsvindt omdat dergelijke instellingen «too
big to fail zijn»? Is er door die keuze voor een grote financiële sector geen
sprake van gevaarzetting?
Zie het antwoord op vraag 4.
33
Heeft de commissie de beweegreden kunnen achterhalen van ING om een
internetbank te beginnen in de VS?
Op basis van haar onderzoek en de informatie van ING komt de
commissie tot de conclusie dat ING in 1993 naar het voorbeeld van de
Nederlandse Postbank het ING Direct-concept voor het eerst lanceerde in
Canada. Omdat dit succesvol bleek, mede dankzij de kostenefficiëntie van
het model, werden in de jaren daarna ING Direct-banken geopend in een
reeks andere landen in Europa, Australië, Nieuw-Zeeland en NoordAmerika. Gezien de omvang van de Amerikaanse spaarmarkt lijkt het niet
verwonderlijk dat ING ook in de VS met het Direct-concept van start is
gegaan (in het jaar 2000). Ook in de VS sloeg het ING Direct-concept
vervolgens aan: in negen jaar tijd groeide het beheerde spaargeld van nul
naar meer dan 70 miljard dollar, mede dankzij het feit dat ING Direct een
hogere spaarrente bood dan collega’s. De heer Harryvan (oud CEO van
ING Direct) gaf tijdens zijn verhoor aan dat ING Direct USA dit kon doen
dankzij de hogere kostenefficiëntie van het Direct-model. Dat de beleggingen van ING Direct USA een wat lager rendement opleverden was
volgens hem dan ook geen probleem voor de houdbaarheid op langere
termijn van dit bedrijfsmodel.
34
Was de verplichting om 65% van het in de VS opgehaalde spaargeld te
investeren in consumentenkrediet een verplichting waarmee ING te
lichtvaardig is omgegaan? Als de Nederlandse wetgeving een dergelijke
verplichting zou opleggen, bijvoorbeeld aan pensioenfondsen om 65%
van hun premies in Nederlandse hypotheken te investeren zou het huis te
klein zijn. Voor ING was een dergelijke verplichting in de VS geen bezwaar.
Dat kan alleen betekenen dat ING hoge rendementen verwachtte. ING
ging zelf ver boven deze wettelijke eis zitten. Blijkbaar hadden de lokale
marktpartijen een beter beeld van deze beleggingen dan de ING. Dat ze
blind waren voor de risico’s van deze investeringen. ING stopt pas met
deze investeringen als de Amerikaanse toezichthouder OTS een aanbeveling doet om daarmee te stoppen. Klopt het beeld dat de ING daar zal
met een verkeerd beeld van opbrengst en vermogen van deze
investeringen?
Allereerst zij opgemerkt dat de investeringsverplichting die de Amerikaanse Community Reinvestment Act oplegt voor 65% van de spaargelden verschillende vormen van krediet omvat. Onder de toegestane
vormen van krediet vallen niet alleen woninghypotheken, maar bijvoorbeeld ook studieleningen, leningen om een woning te repareren, leningen
aan kleine bedrijven, credit-cardleningen, en (binnen bepaalde randvoorwaarden) hypotheek-obligaties. Er waren ook veel Amerikaanse banken
die op grote schaal belegden in Amerikaanse woningmarktproducten en
daarmee in de problemen kwamen. Met het uiteenspatten van de
Amerikaanse huizenprijs-zeepbel is de crisis immers begonnen. Voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

12

zover ING afweek van zijn Amerikaanse collega’s was dit in veel opzichten
juist in positieve zin, omdat ING niet belegde in subprime-hypotheken en
alleen hypotheekobligaties kocht van AAA-kwaliteit. Het kredietrisico van
de beleggingen van ING was (naar de inzichten van dat moment) beperkt.
Wat ING volgens de commissie wel heeft onderschat is dat het bedrijf een
hoog concentratierisico op zich nam door op zo grote schaal te investeren
in één soort product (namelijk Alt-A-hypotheekobligaties). In plaats van
risico te spreiden, maakte het bedrijf zich hiermee in sterke mate
afhankelijk van een specifieke markt die een beperkt aantal spelers kent.
Toen het in die markt misliep, had dit dan ook grote gevolgen voor ING.
35
In hoeverre was er sprake van een realistisch zelfbeeld bij ING, ofwel in
hoeverre waren ze «in control»? In een tijd van een week verwordt het
concern van partij die tot een overname wil overgaan tot een steunklant?
Hoe diep waren ze aan het slapen bij DNB op dat moment?
De commissie is van mening dat ING tot vlak voordat het begin oktober
2008 zijn problemen bij DNB en het ministerie van Financiën op tafel
legde, een te positief zelfbeeld had. ING had zichzelf in de voorafgaande
jaren in grote mate afhankelijk gemaakt van de Alt-A-markt door op grote
schaal te beleggen in Alt-A-obligaties. Toen de Amerikaanse huizenmarkt
verslechterde reageerde ING hierop in onvoldoende mate en te laat. De
commissie constateert ook dat ING de effecten van de Basel-II regels en
van de IFRS-boekhoudregels in een verslechterende markt heeft onderschat. Zeker na afloop van het eerste kwartaal van 2008 waren er
voldoende marktsignalen voor ING om maatregelen te nemen om het
risico van de portefeuille te verminderen (door de kapitaalpositie te
versterken of de omvang van de portefeuille terug te brengen).
Wat betreft DNB: zie het antwoord op vraag 36.
36
Ook hier was DNB niet in staat om tot een eigen oordeel te komen. Toch
waren er voldoende geluiden te horen dat er iets mis was. Is de
commissie van oordeel dat er een dusdanige monocultuur bij de DNB
heerste dat er geen aandacht aan dat soort opinies kon/mocht worden
gegeven?
De commissie heeft geen aanwijzingen dat er bij DNB sprake zou zijn
geweest van een monocultuur of dat afwijkende meningen niet mochten
worden gehoord.
De commissie constateert wel dat DNB zijn oordeel over de Alt-Aportefeuille voor een belangrijk deel baseerde op de rating van de
kredietbeoordelingsbureaus en het oordeel van de Amerikaanse toezichthouder OTS. Daarbij zij opgemerkt dat de OTS, en dus niet DNB, de
eerstverantwoordelijke toezichthouder was voor ING Direct USA en
daarmee voor het grootste deel van de portefeuille. Wel is de commissie
van mening dat er zeker na afloop van het eerste kwartaal van 2008
voldoende marktsignalen waren voor ING om maatregelen te nemen om
het risico van de portefeuille te verminderen (door de kapitaalpositie te
versterken of de omvang van de portefeuille terug te brengen), en dat ook
DNB daar steviger bij ING had moeten aandringen.
Bij DNB nemen de aandacht voor en zorgen over de Alt-A-portefeuille van
ING toe nadat de Amerikaanse toezichthouder OTS er in het tweede
kwartaal van 2008 bij ING op aandringt om niet langer Alt-A-obligaties te
kopen. DNB voert dan gesprekken met ING-bestuurders en de OTS, en
vraagt inlichtingen bij ING. Pas eind september, als de koers van ING na
de val van Lehman en de Fortis-crisis begint weg te zakken, gaan bij DNB
de seinen op rood.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

13

37
Hoe verklaart de commissie dat ING de effecten van regelgeving heeft
onderschat?
Het was de verantwoordelijkheid van ING om deze effecten te voorzien,
maar de commissie heeft van ING tijdens de verhoren geen bevredigende
verklaring gekregen voor het feit dat dit niet is gebeurd. Zie verder het
antwoord op vraag 35.
38
Hoe verklaart de commissie dat DNB en het ministerie van Financiën niet
doortastender optraden tegen ING met betrekking tot de Alt-A obligaties
die het bedrijf kocht?
DNB was niet de eerstverantwoordelijke toezichthouder voor ING Direct
USA waar de problemen ontstonden; dat was de Amerikaanse toezichthouder OTS. Daarnaast werd het positieve beeld dat ING had van de
Alt-A-portefeuille op dat moment gedeeld door de rating agencies. DNB is
echter wel verantwoordelijk voor het toezicht op ING Groep NV en op ING
Bank NV en had vanuit die positie moeten reageren op de marktsignalen
en steviger moeten optreden richting ING. Zie verder vraag 36 wat betreft
het optreden van DNB.
Het ministerie van Financiën is geen prudentieel toezichthouder en had
daarom niet de bevoegdheid, verantwoordelijkheid en informatie om te
kunnen ingrijpen met betrekking tot de Alt-A-portefeuille of ING. Het
ministerie had volgens de commissie echter wel meer oog moeten
hebben voor de kwetsbare positie van ING, mede in het licht van de
systeemrelevantie van deze bank. Het ministerie had de maatregelen die
in oktober genomen werden dan minder ad hoc hoeven te ontwikkelen.
Zoals vermeld in het antwoord op vraag 2 is de commissie verder in
algemene zin van mening dat het kabinet, de minister van Financiën en
zijn ambtelijke top, op basis van de bestaande signalen, scherper hadden
moeten doorvragen hoe de problemen op de financiële markten geïnterpreteerd konden worden en welke gevolgen de problemen konden
hebben op het Nederlandse financiële stelsel.
39
Dat er niet werd opgetreden door de DNB kwam dat door gebrek aan
instrumentarium om op te treden, door gebrek aan kennis of door gebrek
aan «balls» bij DNB? Leunde DNB niet te veel achterover?
DNB had, gebruikmakend van het bestaande instrumentarium, steviger
kunnen en moeten optreden richting ING. DNB beschikte zelf over veel
kennis over ING en zorgde er ook voor goed op de hoogte te blijven over
het bedrijf, maar leunde wat de Alt-A-portefeuille betreft lang op de kennis
van de OTS en de ratings van de kredietbeoordelingsbureaus. Hoewel
DNB vanaf het tweede kwartaal 2008 zijn kennis over de portefeuille
verdiept, springen pas eind september 2008 de seinen op rood. De
commissie is van mening dat DNB te lang gewacht heeft met actie te
ondernemen.
40
Mag de conclusie zijn dat de benodigde regelgeving aanwezig was om op
te treden maar dat er van die mogelijkheden geen gebruik is gemaakt? De
vraag blijft hangen of regelgeving eigenlijk wel de «bottleneck» is?
Zoals ook uiteengezet in het antwoord op vraag 39 was regelgeving niet
de bottleneck. De commissie ziet in haar onderzoek echter wel aanleiding
om het instrumentarium voor ingrijpen op een aantal punten aan te
scherpen. Zie hiervoor bijvoorbeeld aanbeveling 18, waar de commissie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

14

pleit voor een onderzoek naar de wenselijkheid van een bindend
raamwerk voor interventies door de toezichthouder naar Amerikaans
voorbeeld. Een dergelijk raamwerk voorkomt uitstelgedrag bij de
toezichthouder door voor te schrijven dat deze bepaalde maatregelen
moet nemen als de financiële gezondheid van een bank van tevoren
vastgestelde drempelwaarden overschrijdt.
41
Wat wordt bedoeld met het economische risico?
De Staat neemt met de IABF in ruil voor een vergoeding 80% van de
kasstromen uit de portefeuille over van ING. Deze kasstromen bestaan uit
de rente, aflossingen en vervroegde aflossingen die over de onderliggende hypotheken betaald worden. Het economisch risico is hier het
risico dat de houders van deze hypotheken deze bedragen niet volledig
afbetalen.
42
Een gecompliceerde constructie wordt neergezet die uiteindelijk toch niet
door de beugel van de EU kan. Stemt de commissie in met het oordeel dat
dit eenvoudiger kon en had gemoeten?
De commissie stelt vast dat de constructie van de IABF inventief, maar
complex was. Indien voor 1 januari 2009 een oplossing tot stand was
gekomen waren in elk geval verschillende andere constructies mogelijk
geweest. Daarnaast meent zij dat de complexe constructie van de IABF
mogelijk een negatieve rol heeft gespeeld bij de beoordeling door de
Europese Commissie van de maatregel. Voor de goede orde zij wel
opgemerkt dat de Europese Commissie de IABF-constructie als zodanig
niet heeft afgekeurd.
43
Komt de commissie hiermee tot het oordeel dat er sprake is geweest van
ongeoorloofde staatssteun in het onderhavige geval?
Het is niet aan de enquêtecommissie maar aan de Europese Commissie
(c.q. het Europees Hof van Justitie) om te oordelen of de staatssteun
geoorloofd was.
44
Is het ook hier niet dat door de creatie van een dergelijke moloch, via
toestemming en stimulering van DNB, er een mammoet is ontstaan die te
groot is om om te vallen en het uiteindelijk de belastingbetaler is die de
kosten van dit RSV-achtige prestigeproject dat de «bank-verzekeraar» ING
heet mag gaan betalen?
De totstandkoming van ING en andere financiële instellingen in Nederland
valt niet binnen het onderzoeksmandaat dat de Kamer de commissie
gegeven heeft. Hiernaar is dus geen onderzoek gedaan.
45
Heeft de commissie een oordeel over het realiteitsgehalte van dit
parlementair voorbehoud? Was het eigenlijk niet een pressiemiddel om
ING in een bepaalde richting te drukken?
De commissie vindt het parlementair voorbehoud in zijn algemeenheid
een goed instrument, mits het met de Kamer worden gedeeld op een
moment dat het nog reëel is dat de transactie wordt aangepast. In de
IABF-overeenkomst was een parlementair voorbehoud opgenomen, maar
de commissie constateert dat er niet voor gekozen is om dit tijdens de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

15

conference call met de financieel woordvoerders expliciet te vermelden.
Mede daardoor had de Kamer in dit geval geen mogelijkheid meer om
nog invloed uit te oefenen op de transactie.
De commissie heeft geen aanleiding om te veronderstellen dat het
parlementair voorbehoud in de overeenkomst werd opgenomen om druk
uit te oefenen op ING.
46
Vindt deze gespletenheid bij de DNB zijn oorzaak niet in het feit dat DNB,
meer specifiek de heer Wellink, jarenlang de promotor is geweest van dit
soort grote financiële conglomeraten?
De commissie ziet voor DNB twee rollen in dit soort situaties, namelijk als
prudentieel toezichthouder en als adviseur van de Staat. Zij constateert
dat DNB op wisselende momenten de nadruk legde op de ene of op de
andere rol. Dat de positie van DNB verduidelijking behoeft, blijkt volgens
de commissie uit het feit dat bij het ministerie van Financiën de prudentiële toezichthoudersrol van DNB op een gegeven moment wordt opgevat
als belangenbehartiging voor ING, terwijl bij DNB de indruk bestond dat
het ministerie geen oog had voor de prudentiële aspecten. De commissie
stelt in haar rapport niet dat zij zelf van mening is dat DNB zich als
belangenbehartiger van ING opstelt. De commissie doet in haar rapport
de minister van Financiën de aanbeveling om in overleg met DNB de
verantwoordelijkheden van DNB ten tijde van een financiële crisis te
benoemen en een werkwijze te beschrijven. De commissie geeft daarbij in
overweging om waar mogelijk de rollenscheiding bij DNB ook in
personele zin door te voeren.
47
Het beeld ontstaat dat men bij DNB in een staat van winterslaap
verkeerde. Zouden ze de gemeentelijke kredietbank van Utrecht ook een
dergelijke status hebben gegeven als de gemeente Utrecht zich ervoor
garant stelde? Zowel IJsland als Utrecht hebben iets meer dan 300 000
inwoners?
Daarover kan de commissie geen oordeel geven.
48
De IJslandse economie was onvoldoende groot voor de garanties die
onder het IJslandse depositogarantiestelsel werden verleend. Welke
verhouding zou wel verantwoord zijn geweest?
De commissie heeft vastgesteld dat, gelet op de omvang van de IJslandse
economie in verhouding tot de gegarandeerde deposito’s, niet kon
worden gerekend op de IJslandse Staat als onmiddellijke achtervang voor
het IJslandse garantiestelsel. De commissie meent dat het niet
waarschijnlijk was dat het IJslandse garantiestelsel met steun van de
IJslandse overheid, onmiddellijk na de betalingsonmacht van Landsbanki
tot uitkering zou kunnen overgaan. Hierbij heeft de commissie in
aanmerking genomen dat een faillissement van Landsbanki, als systeemrelevante bank, vrijwel zeker tot een financiële systeemcrisis in IJsland
zou leiden. Welke omvang de IJslandse economie zou moeten hebben om
wel tot uitkering te kunnen overgaan, heeft de commissie niet onderzocht.
49
De commissie wil zogenoemde kleine spaarders beschermen, maar vindt
dat spaarders boven een bepaalde grens zelf enige mate van onderzoek
moeten doen voordat zij een bank uitkiezen voor hun spaargeld. Tot welk
bedrag is iemand een kleine spaarder?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

16

Uit onderzoek van de Europese Commissie blijkt dat ultimo 2007 bij een
dekking van 50 000 euro 87% van de spaarrekeningen in Nederland
volledig is gedekt en dat dit percentage «slechts» stijgt met 7% naar 94%
bij een dekking van 100 000 euro. De commissie beveelt aan de dekking
van het depositogarantiestelsel in Europees verband terug te brengen
naar circa 50 000 euro. Boven deze grens zal in ieder geval geen sprake
zijn van «kleine spaarders».
50
Welke aansprakelijkheid komt er te liggen op de toezichthouders als er
overgegaan wordt tot publicatie van solvabiliteitsinformatie en het
onverhoopt toch op een deconfiture uitloopt?
De commissie doet in haar rapport de aanbeveling om de kwaliteit van
banken inzichtelijk te maken. In dat verband refereert de commissie ook
aan de aanbeveling «Meer transparantie uitvoering toezicht» uit het
onderzoek van de Tijdelijke commissie onderzoek financieel stelsel. Als
onderdeel daarvan werd aanbevolen aan de toezichthouder om over te
gaan tot het periodiek publiceren van solvabiliteits-informatie. De
commissie heeft geconstateerd dat op dat onderdeel vooralsnog geen
reactie is gekomen. Zij meent echter dat aan deze aanbeveling onverwijld
uitvoering zou moeten worden gegeven.
Er behoeft in de ogen van de commissie, mits er zorgvuldig mee wordt
omgegaan, geen sprake te zijn van een verband tussen de publicatie van
solvabiliteitsinformatie en een deconfiture van een financiële onderneming. Er behoeft aldus ook geen sprake te zijn van een (aanvullend)
aansprakelijkheidsrisico. De commissie wijst voorts op het voorstel van
wet aansprakelijkheidsbeperking DNB en AFM en bonusverbod staatsgesteunde ondernemingen (Kamerstuk 33 058) dat thans bij de Eerste Kamer
aanhangig is.
51
Nederland is een land dat een overschot op de lopende rekening heeft, de
keerzijde daarvan is dat er dan een tekort is op de kapitaalrekening. Dit
laatste betekent dat Nederland een land is dat investeert in het buitenland.
Nederland hoeft per saldo geen geld op te halen in het buitenland voor
zijn financiering. De keerzijde van het dit verhaal is dat op deze wijze wel
een buitenlands risico meespeelt in de portefeuille van de beleggingen.
Kan de commissie een oordeel geven over de onderstaande stelling?
Nederland hoeft in het buitenland helemaal geen geld aan te trekken, zij
belegt immers per saldo in het buitenland. Deze huidige financiële crisis is
echter ontstaan door dat banken geld gingen lenen in het buitenland en
dat ook weer belegden in buitenlandse titels. ING accepteerde zelfs een
verplichting om 65% van hetgeen zij binnenhaalde in de VS in consumentenkrediet in de VS te belegen. Door deze werkwijze heeft de financiële
sector zichzelf onnodig problemen op de nek gehaald. Hoe hoger het
rendement is des te hoger is ook het risico, het lijkt alsof dit even vergeten
was.
Er is geen direct verband tussen lenen of investeren in Nederland dan wel
in het buitenland: bepalend is welke risico’s worden aangegaan. De
commissie is het dan ook niet eens met de in de vraag genoemde stelling.
52
Mag uit het deze passage op pagina 40 worden afgeleid dat bij de
toezichthouder geen gegevens aanwezig waren die kapitaalinjectie
aannemelijk maakten? Kwam dit tekort uit de lucht vallen of hapert er iets
aan de rapportagemethodiek bij de toezichthouder?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

17

De commissie heeft geconcludeerd dat DNB zich vooral heeft gefocust op
het vraagstuk van liquiditeit. De toezichthouder heeft weliswaar ook
gekeken naar de kapitaalspositie van instellingen maar gaf op basis van
de beschikbare gegevens geen signalen af aan het ministerie van
Financiën dat men zich zorgen zou moeten maken over de solvabiliteitspositie van instellingen. Hoewel de kapitaalbuffers van instellingen onder
druk staan, ziet DNB tot in de zomer van 2008 geen tekenen van een
solvabiliteitscrisis en ook geen aanleiding om kapitaalseisen aan te
scherpen. Uitgezonderd de problematiek rondom Fortis blijkt uit het
onderzoek van de commissie niet dat DNB kapitaalinjecties op dat
moment aannemelijk achtte.
De commissie is van mening dat de geïntensiveerde monitoring door DNB
dan ook niet heeft geleid tot de gewenste resultaten. Naar oordeel van de
commissie toont het handelen van DNB een grote tekortkoming aan: te
lang is vastgehouden aan het onderscheid tussen liquiditeits- en
solvabiliteitsproblemen bij financiële instellingen. Tot de val van Lehman
Brothers is te beperkt rekening gehouden met de mogelijkheid van
solvabiliteitsproblemen bij Nederlandse instellingen, terwijl in een crisis
het onderscheid tussen liquiditeit en solvabiliteit juist minder relevant
wordt: ze liggen in elkaars verlengde. De commissie is van oordeel dat
DNB verzuimd heeft voldoende gevolg te geven aan de signalen en
problemen die DNB wel heeft opgemerkt. Daarbij constateert de
commissie tevens dat, hoewel DNB ook macro-economische risico’s heeft
gesignaleerd, DNB haar handelen focust op individuele instellingen. DNB
heeft geen concrete acties ondernomen om het financiële systeem te
versterken omdat zij onvoldoende oog heeft gehad voor de verwevenheid
van financiële instellingen, onderling en met de reële economie.
53
Mag op het leunen van DNB op Rothschild worden afgeleid dat de
benodigde kennis, kennis op het gebied van toezicht, niet aanwezig was
bij DNB?
Het ministerie van Financiën heeft voor advies Rotschild ingeschakeld,
mede om zo een eigenstandige positie in te kunnen nemen in de
onderhandelingen met de financiële instellingen.
54
De commissie stelt dat aan kapitaalssteun door de Staat harde
voorwaarden moeten worden gesteld om ervoor te zorgen dat steun door
de Staat altijd een laatste optie blijft. Was de hoge prijs die aan staatssteun was verbonden niet de beste garantie dat financiële instellingen
deze kapitaalssteun als laatste redmiddel zagen? Zou de overheid in staat
zijn geweest om met verstand van zaken andere eisen te stellen in de
onzekere omstandigheden van dat moment?
De commissie heeft in haar onderzoek gekeken naar de kapitaalinjectie in
ING, AEGON en SNS REAAL. De commissie stelt niet dat de voorwaarden
met betrekking tot de couponrente of terugbetalingspremie verkeerd
gesteld zijn. Op basis van haar onderzoek is de commissie van mening dat
met de keuze voor CT1 securities een beter alternatief is bedacht dan een
constructie met aandelen.
De commissie heeft daarnaast de aanbeveling gedaan om in geval van
herkapitalisatie in de toekomst harde voorwaarden te verbinden aan
kapitaalssteun om ervoor te zorgen dat deze steun door de Staat altijd een
laatste optie blijft. De prijs die een instelling betaalt voor een kapitaalinjectie door de overheid wordt bepaald door verschillende voorwaarden.
Daarbij zijn vooral de couponrente en terugbetalingspremie bepalend. Of
een kapitaalinjectie aantrekkelijk is hangt echter ook af van de overige
voorwaarden waar de onderneming mee te maken krijgt. Gedacht moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

18

worden aan afspraken over de aanpak van problemen op de balans of de
zeggenschap die de overheid in of over een onderneming krijgt, dit
bepaalt de totaalprijs voor een instelling. De commissie heeft vastgesteld
dat bij de herkapitalisatie verzuimd is om afspraken te maken over de
aanpak van de problemen op de balans van de ondernemingen, hiertoe
waren wel mogelijkheden geweest. Hierdoor zijn de lasten en risico’s voor
de overheid onnodig toegenomen.
55
Op welke wijze had de minister de Kamer kunnen betrekken bij de
besluitvorming over de garantieregeling?
De commissie heeft vastgesteld dat de Kamer weinig tijd kreeg en nam
voor discussie over garantieregeling. De minister van Financiën heeft
verklaard dat de benodigde snelheid van publicatie hem geen ruimte
bood om voorafgaand aan de inwerkingtreding van de garantieregeling
een diepgaande discussie met de Kamer te voeren. De commissie
constateert dat die ruimte er volgens de banken en DNB wel degelijk was:
de herfinancieringproblemen van de banken waren nog niet urgent. De
commissie is van oordeel dat het ministerie deze ruimte in het besluitvormingsproces had kunnen en moeten nemen. De commissie vindt het
belang van het op een deugdelijke manier betrekken van de Kamer bij de
besluitvorming zwaarder wegen dan verwachte, maar tegelijkertijd
onvoorspelbare, effecten van een snelle publicatie in de markt. Tegelijkertijd vindt de commissie dat de Kamer na de publicatie van de
voorwaarden meer tijd had kunnen en moeten nemen om de
voorwaarden van de garantieregeling te bespreken en zo nodig aan te
passen.
Een concreet voorbeeld betreft bijvoorbeeld het moment waarop de
Kamer wordt ingelicht over de voorwaarden van de garantieregeling. Zij
ontvangt op 21 oktober 2008 daarover een brief van de minister. Op
20 oktober 2008 werden de conceptvoorwaarden van de garantieregeling
reeds aan een aantal vertegenwoordigers van verschillende banken
gepresenteerd. De commissie is van mening dat deze concept
voorwaarden door de minister van Financiën ook – eventueel in een
vertrouwelijk overleg – met de leden van de vaste commissie voor
Financiën besproken hadden kunnen worden.
56
Hoe kan in de toekomst worden voorkomen dat er spanning bestaat
tussen de rol die DNB heeft als toezichthouder en de rol die DNB heeft als
adviseur van de minister van Financiën?
De commissie is van mening dat de primaire taak van DNB in de door
haar onderzochte casussen die van prudentieel toezichthouder is. De
commissie heeft geconcludeerd dat er een spanning kan optreden tussen
rollen van DNB, mede als gevolg van onduidelijkheid over de invulling
van de verschillende rollen van DNB. Om deze reden heeft de commissie
als aanbeveling opgenomen dat de minister van Financiën in overleg met
DNB de verantwoordelijkheden van DNB ten tijde van een crisis benoemt
en daarin een duidelijke scheiding aanbrengt. Daar waar mogelijk zou de
rollenscheiding binnen DNB ook in personele zin doorgevoerd kunnen
worden.
57
Ligt de liberalisering van financiële markten in ieder geval deels ten
grondslag aan het feit dat de financiële sector en de politiek de afgelopen
tien jaar steeds verder uit elkaar zijn gegroeid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

19

De commissie heeft geconstateerd dat de financiële sector te veel voorbij
is gegaan aan haar maatschappelijke functie. Deze commissie heeft geen
onderzoek gedaan naar de specifieke rol die liberalisering van financiële
markten daarbij gespeeld heeft. In het rapport van de Tijdelijke commissie
onderzoek financieel stelsel is opgemerkt dat het wegnemen van barrières
voor het verlenen van financiële diensten onderdeel uitmaakt van het
samenspel aan onderliggende oorzaken voor de crisis.
58
Is er voor de overname van ABN AMRO door het consortium ooit door
DNB gekeken naar mogelijkheid van problemen bij een van de drie leden
van het consortium en de gevolgen daarvan voor de stabiliteit van het
Nederlandse financiële stelsel?
DNB heeft in het kader van de verlening van een verklaring van geen
bezwaar uitgebreid gekeken naar de financiële gezondheid van de
consortiumleden. DNB heeft in haar reactie op het rapport «Verloren
krediet» van de Tijdelijke commissie onderzoek financieel stelsel aangegeven dat bij het eerste criterium grotendeels is gevaren op de informatie
van de betreffende hoofdtoezichthouders op de consortiumpartners. Het
eigenstandig oordeel van DNB over de gegoedheid van twee van de drie
consortiumpartners is dus in belangrijke mate gebaseerd op informatie
van buiten DNB.
DNB heeft een brief aan de minister van Financiën gestuurd waarin de
gevolgen voor de financiële stabiliteit in Nederland worden behandeld. De
toets op financiële stabiliteit was uiteindelijk aan de minister.
59
Wat was in het hele proces rondom ABN AMRO de rol van de ministerpresident en het ministerie van Algemene Zaken?
Vanaf donderdag 25 september 2008 was de minister-president actief
betrokken bij de problemen rond Fortis en is hij op de hoogte van de
verwikkelingen. Vanaf dat moment heeft hij op verschillende momenten
contact gehad met zijn Belgische en Luxemburgse ambtgenoten. Bij de
onderhandelingen over de eerste ingreep (Beneluxovereenkomst) was de
minister-president niet persoonlijk aanwezig. Bij de onderhandelingen
over de verwerving van alle Nederlandse onderdelen was de ministerpresident wel aanwezig en voerde hij de slotonderhandelingen met zijn
Belgische ambtgenoot.
Namens het ministerie van Algemeen Zaken was de toenmalig raadsadviseur en plaatsvervangend secretaris-generaal op alle belangrijke
momenten betrokken.
60
Op welke manier was de staatssecretaris van Financiën betrokken bij het
hele proces rondom Fortis / ABN AMRO?
De toenmalige staatssecretaris van Financiën was alleen actief betrokken
rond de tweede ingreep bij Fortis. Hij was aanwezig in de ambtswoning
van de Belgische premier toen daar de slotonderhandelingen gevoerd
zijn. Nadat de overeenkomst in de vroege morgen van 3 oktober 2008 was
gesloten is de staatssecretaris van Financiën op vrijdag overdag in Brussel
achtergebleven om de finale zaken af te handelen, zoals overname van de
langlopende leningen van Fortis aan Fortis Bank Nederland en de
toevoeging op de term sheet dat de Nederlandse staat de positie van
Fortis in het RFS-consortium zou overnemen. Uiteindelijk heeft de
staatssecretaris namens de Nederlandse staat getekend nadat alle
benodigde handtekeningen verzameld waren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

20

61
Is het wenselijk dat de toets op financiële stabiliteit plaatsvindt door de
minister van Financiën? Zou het beter zijn als DNB dat zou doen?
Met invoering van de Antonveneta-richtlijn ligt de toetsing van fusies en
overnames bij de prudentieel toezichthouder. De Tijdelijke commissie
onderzoek financieel stelsel heeft aanbevolen dat financiële stabiliteit een
belangrijk criterium moet zijn bij fusies en overnames.
In aanvulling daarop beveelt de parlementaire enquêtecommissie aan dat
bij ingrijpende wijzigingen bij systeemrelevante instellingen, zoals fusies
en overnames, er een supranationale toets op gevolgen voor de financiële
stabiliteit komt omdat dergelijke wijzigingen vaak grensoverschrijdende
implicaties hebben en omdat nationale belangen toch kunnen meespelen.
Deze toets zou gedaan moeten worden door een supranationaal orgaan,
bijvoorbeeld een Europees toezichtorgaan.
62
Waarom bestonden er in de periode 2007–2008 nog geen specifieke
zorgen bij de Nederlandse autoriteiten over de operationele gang van
zaken rond Fortis of ABN AMRO ondanks de signalen dat het aanbod van
liquiditeiten waarvan instellingen zoals Fortis sterk afhankelijk waren
steeds geringer werd?
Fortis stond, net als veel andere instellingen zoals bijvoorbeeld ING, bloot
aan de ontwikkelingen op de Amerikaanse huizenmarkt. Het bedrijf bezat
een aanzienlijke portefeuille hooggewaardeerde kredietobligaties. Met het
uitbreken van de subprime-crisis in de Verenigde Staten in het voorjaar
van 2007 werd deze obligatie in zijn algemeenheid nog veilig geacht.
In augustus 2007 beginnen er zich problemen af te tekenen in de
interbancaire markten. Deze markten waren van groot belang voor Fortis
om zichzelf te kunnen financieren. De commissie heeft geconstateerd dat
DNB de afhankelijkheid van Fortis van wholesale funding voor haar
liquiditeit kende en daar ook al in 2007 en voor de zomer van 2008 enige
zorgen over had.
Met betrekking tot de operationele kernactiviteiten van Fortis en ABN
AMRO, los van het overname-, opsplitsings- en integratietraject bij ABN
AMRO, waren er nog geen grote zorgen bij de Nederlandse autoriteiten.
63
Welke beperkingen en voorschriften heeft DNB exact opgelegd aan het
consortium RFS om de risico’s die het ministerie van Financien heeft
gesignaleerd te ondervangen? Hoe werkte dit uit in de praktijk?
Voor zover bekend bij de commissie heeft het ministerie van Financiën
zelf geen specifieke risico’s gesignaleerd. De verklaring van geen bezwaar,
met beperkingen en voorschriften, is uiteindelijk gezamenlijk afgegeven
door DNB en de minister van Financiën. DNB en het ministerie meende
dat de risico’s van overname en opsplitsing door het consortium te
ondervangen waren door de methode van «gated approval», waarbij voor
elke afsplitsing en integratie telkens opnieuw een verklaring van geen
bezwaar moest worden afgegeven.
De beperkingen en voorschriften in de door minister van Financiën en de
president van DNB getekende verklaringen van geen bezwaar hebben
onder ander betrekking op de financiering van de overname, het opstellen
van transitie- en integratieplannen, aanvullende kapitaalvereisten, de
inrichting van de corporate governance en afspraken tussen DNB en het
consortium over rapportages en termijnen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

21

64
Bij de EC-remedy wordt gesproken over twee opties, ofwel verkoop van
HBU ofwel verkoop van Fortis Commercial Finance/Banking. Waarom is er
nooit meer naar deze laatste optie gekeken?
De commissie heeft geconstateerd dat de Nederlandse autoriteiten de
reacties van de Europese Commissie niet altijd goed hebben ingeschat.
Toen de EC-Remedy opnieuw op tafel kwam na de beslissing van de
minister van Financiën eind november 2008 om Fortis Bank Nederland en
ABN AMRO tot één bank samen te voegen, is geprobeerd om afstel dan
wel uitstel te krijgen. De EC heeft diverse malen uitstel verleend. In die
periode is opnieuw gekeken naar de mogelijkheid om Fortis Commercial
Finance/Banking af te stoten in plaats van HBU en enkele andere delen. Er
zijn hierover gesprekken geweest met BNP Paribas, een logische
kandidaat omdat het eigenaar was geworden van de rest van Fortis Bank,
maar het bleek niet mogelijk om snel genoeg tot een overeenkomst te
komen.
65
Bij de EC-remedy en de verkoop van HBU heeft DNB het over slecht
bestuur bij Fortis. Waarom zijn er destijds geen maatregelen genomen om
daar iets aan te doen?
Het is de commissie gebleken dat DNB vanaf juli, wanneer goedkeuring
voor de verkoop van HBU aan Deutsche Bank speelt, druk heeft uitgeoefend en een groot aantal gesprekken heeft gevoerd over de gang van
zaken bij Fortis, met Fortis en haar bestuurders en met de Belgische
toezichthouder CBFA. DNB heeft op dat moment aan de betrokken partijen
duidelijk gemaakt grote problemen te hebben met de overeenkomst met
Deutsche Bank en dat in deze vorm de toezichthouder niet akkoord kon
gaan met de overeenkomst.
66
De heer Wellink zegt het volgende: «Deze 60 mld ... hele Nederlandse
bankwezen.» Klopt deze bewering? Zo ja, waarom is hiervan in de rest van
het rapport niets meer terug te vinden? Werd deze opmerking door u niet
van belang geacht?
De commissie heeft niet kunnen nagaan of de getallen die de heer Wellink
noemt exact kloppen, maar het staat voor de commissie vast dat de
gevolgen van problemen bij Fortis en/of ABN AMRO een grote bedreiging
voor de financiële stabiliteit in Nederland vormden.
67
Waarom bestonden er spanningen tussen de Belgische en de Nederlandse
toezichthouder? Heeft de slechte verstandhouding tussen DNB en CBFA
invloed gehad op besluitvorming over Fortis? Zo ja, op welke manier
bleek dat?
In de periode die de commissie onderzocht heeft, is er rond de overname
van ABN AMRO door het consortium in 2007 een discussie ontstaan over
het hoofdtoezichthouderschap op Fortis. Door de overname van het ABN
AMRO deel wordt het Nederlandse deel van Fortis immers aanzienlijk
groter. Deze discussie heeft de onderlinge verhoudingen tussen de
Nederlandse en Belgische toezichthouders geen goed gedaan. Naarmate
er bij DNB meer zorgen komen over Fortis, gaat DNB zich intensiever met
Fortis bemoeien en meer vragen stellen aan de Belgische toezichthouder
CBFA terwijl de CBFA graag nauwer betrokken zou willen zijn bij de gang
van zaken rond separatie en integratie van ABN AMRO. Ondanks de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

22

moeilijker wordende verhoudingen lijken deze uiteindelijk niet van invloed
te zijn geweest op de onderhandelingsresultaten.
Uit het onderzoek van de commissie en de verhoren is naar voren
gekomen dat de voorkeur van de Nederlandse autoriteiten voor een
Nederlandse oplossing voor ABN AMRO in elk geval deels was ingegeven
door de ervaringen met buitenlandse toezichthouders. Ook kan worden
geconstateerd dat de Nederlandse en Belgische toezichthouders er niet in
geslaagd zijn om onderling tot een oplossing voor Fortis te komen, maar
dat dit uiteindelijk op politiek niveau gebeurd is.
68
Was er ten tijde van de afgifte van de verklaring van geen bezwaar sprake
van een intensief contact tussen DNB en diens collega’s in GrootBrittannië en Spanje over de financiële situatie van RBS en Santander? Zo
nee, waarom niet?
De commissie heeft vastgesteld dat er contact is geweest tussen DNB en
de Britse en Spaanse collega-toezichthouders over de financiële situatie
van RBS en Santander.
69
In het feitenrelaas lijkt het alsof de Luxemburgse autoriteiten veel beter
waren aangesloten bij België dan de Nederlandse autoriteiten. Waardoor
komt dat?
De commissie kan deze vraag niet beantwoorden. Helaas heeft geen van
de door de commissie opgeroepen functionarissen van de autoriteiten uit
België en Luxemburg gehoor gegeven aan de uitnodigingen van de
commissie.
70
Was er bij de onderhandelingen over de prijs voor nationalisatie van
Fortis wel daadwerkelijk sprake van een onderhandeling of had Fortis een
bepaalde hoeveelheid geld nodig om door te kunnen?
Het op enigerlei wijze redden van alle Fortis-delen en het bedrag dat
daarvoor nodig was, heeft zowel bij de onderhandelingen over de
Beneluxovereenkomst, als bij de onderhandelingen over koop van alle
Nederlandse onderdelen een belangrijke rol gespeeld.
Nadat de Nederlandse autoriteiten te kennen hadden gegeven de
Nederlandse onderdelen uit Fortis te willen halen, is door de Belgische
autoriteiten aangegeven dat er een bedrag van zo’n 17 miljard euro nodig
was om voor de rest van het bankdeel van Fortis tot een oplossing te
komen. In onderhandelingen zijn de Belgische premier en Nederlandse
minister-president tot het bedrag van 16.8 miljard euro gekomen.
Daarnaast speelde het overleven van de overkoepelende Fortis holding
een rol omdat de handtekening van de commissarissen van Fortis nodig
was en deze hoofdelijk aansprakelijk konden worden gesteld als de Fortis
holding failliet zou gaan. Dit is mede opgelost door het overnemen door
de Nederlandse Staat van de langlopende leningen van Fortis aan Fortis
Bank Nederland. Het voordeel dat hierbij ontstond voor Fortis was
bedoeld om de holding overeind te houden.
71
Waarom leefde er aan de Belgische kant het idee dat de Nederlandse
autoriteiten geen interesse zouden hebben in de oplossing waar België en
Luxemburg met Fortis aan werkten?
De commissie kan deze vraag niet beantwoorden omdat Belgische
functionarissen geen gehoor hebben gegeven aan de uitnodiging van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

23

commissie. Vastgesteld is dat de Nederlandse en Belgische belangen niet
altijd en overal synchroon liepen en er een probleem van burden sharing
was. Voorts is vastgesteld dat de verhouding tussen de Nederlandse en
Belgische toezichthouders niet optimaal was en er vrijwel geen sprake
was van ambtelijke contacten tussen de Nederlandse en Belgische
ministeries.
De toenmalig waarnemend CEO van Fortis heeft aan de commissie laten
weten dat Fortis had kunnen volstaan met de kapitaalinjecties van België
en Luxemburg in combinatie met een voldoende hoge verkoopopbrengst
voor het ABN AMRO deel. De toenmalig waarnemend CEO van Fortis
heeft tevens aan de commissie laten weten er vanuit te zijn gegaan dat de
Belgische autoriteiten hun Nederlandse counterparts op de hoogte
zouden houden van de ontwikkelingen en dat het geenszins de bedoeling
van Fortis was om de Nederlandse autoriteiten buiten te sluiten.
72
Waarom hebben de toenmalige president van DNB en de minister van
Financien specifiek ingezet op een private oplossing waarbij in elk geval
het ABN AMRO-deel door ING zou worden overgenomen? Waren zij toen
al op de hoogte van de financiële problemen bij ING? Waarom zagen zij
geen noodzaak om andere alternatieven te bestuderen?
De voorkeur voor een private, Nederlandse oplossing dateert al van juli
2008, toen de minister van Financiën en de president van DNB voor het
eerst spraken over concrete problemen bij Fortis en mogelijke oplossingen daarvoor. Tot en met het weekend van 27 en 28 september 2008
werd ING door de betrokken Nederlandse autoriteiten als een serieuze
gegadigde gezien.
Concreet is ingezet op een redding van Fortis waarbij in elk geval het ABN
AMRO deel door ING zou worden overgenomen. Gezien de problemen
waarin ING nauwelijks een week later terecht kwam, was het realiteitsgehalte van de Nederlandse voorkeursoptie volgens de commissie twijfelachtig. Daardoor is er te weinig oog geweest voor mogelijke alternatieven.
73
Waarom heeft DNB een jaar eerder wel toestemming gegeven aan
buitenlandse partijen om ABN AMRO over te nemen? Waarom achten de
Nederlandse autoriteiten het één jaar later echter niet verantwoord om
ABN AMRO over te laten nemen door een buitenlandse partij als BNP
Paribas?
Zie ook het antwoord op vraag 12. Gezien de turbulente omstandigheden
in de wereld, de situatie van ABN AMRO te midden van splitsings- en
integratieprocessen, het gebrek aan tijd om een uitgebreid boekenonderzoek te doen en de ervaringen met buitenlandse toezichthouders bij de
overname van ABN AMRO door het consortium was het de uitdrukkelijke
wens van DNB, daarin gesteund door de minister van Financiën, dat ABN
AMRO in de Nederlandse toezichtsfeer zou blijven. Buitenlandse private
partijen zijn om die reden afgehouden.
De commissie heeft geconstateerd dat de belangstelling van BNP Paribas
ook de Nederlandse delen betrof. Verder is er sprake geweest van
belangstelling van Deutsche Bank voor het ABN AMRO deel.
De commissie kan zich voorstellen dat de betrokken Nederlandse
autoriteiten lering hebben getrokken uit de gebeurtenissen na overname
van ABN AMRO door het consortium. De commissie vraagt zich daarbij af
waarom ING wel zonder uitgebreid boekenonderzoek het ABN AMRO deel
zou mogen overnemen en buitenlandse partijen dat niet zouden mogen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

24

74
Zou de kans op een private overname van ABN AMRO groter zijn geweest
als het voor buitenlandse gegadigden mogelijk was geweest om een bod
uit te brengen? Hoe zag het toenmalig internationaal krachtenveld eruit?
Zie het antwoord op vraag 73.
75
«De vraag werpt ... ABN AMRO over te nemen». Bent u blij dat DNB en het
ministerie van Financiën hebben geleerd van de les om geen verklaring
van geen bezwaar meer te geven als er geen grondig boekenonderzoek
plaats heeft gevonden?
Zie het antwoord op vraag 73.
76
De commissie concludeert dat de Kamer achteraf meer informatie had
moeten krijgen over de feitelijkheden van het Beneluxweekend. Deze deal
is echter nooit in werking getreden. Wat zou de toegevoegde waarde zijn
geweest?
Rond de Beneluxovereenkomst is de Comptabiliteitswet geschonden en is
geen invulling gegeven aan het formele en materiële budgetrecht van de
Kamer. De Beneluxovereenkomst is op 1 en 2 oktober 2008 besproken met
de Kamer terwijl de Nederlandse autoriteiten feitelijk al met een ander
plan bezig waren. De commissie acht het daarom des te belangrijker dat
verantwoording achteraf wordt afgelegd over de precieze modaliteiten
van Beneluxovereenkomst, zodat de Kamer zich een afgewogen oordeel
had kunnen vormen over deze overeenkomst en de noodzaak van
verdergaande maatregelen.
De inzet van de Nederlandse autoriteiten op een oplossing waarbij ING
het ABN AMRO deel zou kopen en de periode van twee weken exclusiviteit voor onderhandelingen is niet aan de Kamer gemeld. Deze kennis
had een heel ander licht kunnen werpen op de ontwikkelingen bij ING die
al spoedig tot steun aan ING zouden leiden.
77
Kan het zo zijn dat de waarde voor de Nederlandse onderdelen van Fortis
tussen het Beneluxweekend en de nationalisatie verder verslechterd is?
Ja, dat kan, als er in steeds mindere mate sprake is van een going-concern
situatie.
78
Waarom is er bij een private oplossing alleen gekeken naar een oplossing
waarbij ING was betrokken en niet bijvoorbeeld de Rabobank?
Er is naar andere opties gekeken maar de oplossing met ING was de enige
optie die concreet is geworden. De commissie heeft vastgesteld dat
Rabobank rond het weekend van de Beneluxovereenkomst in de
datarooms van Fortis is geweest. Daarnaast is Rabobank nog in beeld
geweest om, samen met andere partijen zoals het ABP, met kapitaal mee
te doen in een transactie waarbij ING het ABN AMRO deel zou kopen.
79
Was het bij de onderhandelingen over nationalisatie naar uw inschatting
een reëel scenario dat er geen akkoord uit zou komen?
Op basis van de verhoren acht de commissie het aannemelijk dat er een
akkoord moest komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

25

80
Waarom bestond bij het vaststellen van de waardering van de onderhandelingsrange de veronderstelling dat er voldoende liquiditeit en kapitaal
was bij de delen? Waarom is de onderhandelingsrange niet aangepast
toen bij de Nederlandse delegatie bekend was dat het aandeel in de
restboedel van ABN AMRO (Z-Share) een negatief eigen vermogen had
van 2,3 miljard euro?
Voldoende liquiditeit en kapitaal zijn basisvoorwaarden om van een
going-concern te kunnen spreken en een zinvolle waardering te maken.
ABN AMRO als geconsolideerd geheel was voldoende gekapitaliseerd
maar de verdeling van kapitaal over de verschillende delen van de
consortiumpartners was zodanig dat op zichzelf staand niet alle delen
voldoende gekapitaliseerd waren. Hier werd wel vanuit gegaan door het
hoofd van het waarderingsteam.
De commissie heeft geconstateerd dat het tekort in de Z-share aan het
licht kwam nadat er al een principeovereenkomst tussen de Nederlandse
en Belgische delegaties tot stand was gekomen over de range waarbinnen
onderhandeld zou gaan worden, liggend tussen 11 en 20 miljard euro.
Deze informatie is vanuit het waarderingsteam doorgegeven aan de
Nederlandse delegatieleider. Het was dus bekend dat het aandeel in de
restboedel van ABN AMRO (Z-Share) een negatief eigen vermogen had
van 2,3 miljard euro. Deze additionele informatie is voor zover de
commissie heeft kunnen nagaan, niet gedeeld door de delegatieleider met
de bewindslieden, die de slotonderhandelingen hebben gevoerd.
81
Wat zou het voor de overheidsfinanciën betekend hebben als er niet voor
de fusie van Fortis Nederland en ABN AMRO gekozen zou zijn? Zou de
overheid dan het synergievoordeel van naar schatting 1 miljard euro zijn
misgelopen?
Dat hangt af van welk alternatief gekozen zou zijn. Bij verkoop aan een
derde partij was een deel van de herkapitalisaties wellicht niet nodig
geweest.
De synergievoordelen en uiteindelijke kostenbesparingen moeten worden
afgezet tegen de kosten van samenvoegen, zoals de EC-Remedy en
integratiekosten.
82
Onderaan box 4.17 wordt een range gegeven van wat ABN AMRO nu
waard zou zijn. Kan hieruit geconcludeerd worden dat de «through the
cycle» waardering in de goede richting zat?
Nee, de oorspronkelijke through-the-cycle waardering was incorrect
omdat deze gemaakt was onder de aanname dat de kapitalisatie van de
delen voldoende was, wat niet het geval was. De kapitaaltekorten en
andere voorzienbare posten zijn dus niet meegenomen in de waarderingen, inclusief the «through the cycle» waardering.
De heer Zalm heeft in zijn verhoor uitgelegd dat de waardering van een
bank op de financiële markten sterk veranderd is. Waar een bank vroeger,
voor de crisis, gewaardeerd kon worden op 150 tot 200% van de
boekwaarde, liggen de waarderingen vandaag de dag richting 60 % van
de boekwaarde. Het bedrag van 30 miljard euro dat aan het einde van box
4.17 wordt genoemd is berekend met gebruikmaking van die veel hogere
waarderingen voor banken zoals die voor de crisis opgeld deden. Alleen
in het geval dat de marktwaarde van financiële instellingen weer de
hoogste niveaus zou bereiken van voor de crisis, zou een dergelijk bedrag
(30 miljard) in beeld kunnen komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

26

Een «through the cycle» waardering is geen waardering op het allerhoogste punt van de markt, maar een waardering gemaakt op basis van
de economische omstandigheden door de hele economische cyclus. In
tegenstelling een waardering op basis van het hier en nu wordt in een
«through the cycle» waardering economische hoogtij en laagtij
meegenomen.
83
Hoe zou de rol van nationale toezichthouders eruit moeten zien als er
straks één krachtige Europese toezichthouder met doorzettingsmacht is?
Hoe zou dan de samenwerking tussen nationale toezichthouders en de
Europese toezichthouder vorm moeten worden gegeven? Welke verantwoordelijkheden en taken worden in dit geval belegd bij de nationale
toezichthouders en welke bij de Europese toezichthouder?
Europees toezicht, mits gecombineerd met een adequate regeling voor
burden-sharing, kan de lacunes opvullen die bestaan in de huidige
constellatie met nationale toezichthouders. Bij grensoverschrijdende
instellingen en activiteiten past grensoverschrijdend toezicht. De
commissie acht het noodzakelijk dat er een instantie komt die om kan
gaan met situaties waarin de belangen van verschillende landen uiteen
lopen, zoals bijvoorbeeld in de casussen Icesave en Fortis/ABN AMRO aan
de orde was. Daarnaast is het van belang dat een dergelijke instantie er
zorg voor kan dragen dat informatie-uitwisseling tussen toezichthouders
niet enkel plaats vindt op basis van vertrouwen maar juist ook op basis
van doorzettingsmacht. Tenslotte is het van belang dat ingrijpende
wijzigingen in een systeemrelevante instelling supranationaal getoetst
worden op mogelijke gevolgen voor de financiële stabiliteit in verschillende landen (aanbeveling 13). Een Europese toezichthouder komt dus
naast het nationale toezicht te staan om en zou kunnen worden vormgegeven naar analogie van de Europese Centrale Bank.
84
Is de Europese Commissie bereid om financiële steun van nationale
overheden in systeembanken voortaan in zijn geheel te beoordelen in
plaats van afzonderlijk? Zo nee, waarom niet?
Of de Europese Commissie bereid is om financiële steun voortaan in zijn
geheel te beoordelen in plaats van afzonderlijk is de commissie niet
bekend.
85
Wat is de concrete aanbeveling over de scheve balans tussen prudentiële
aspecten en mededingingsaspecten?
Er moet een regeling of instantie komen om geschillen tussen de
toezichthouder die opereert vanuit de prudentiële optiek, en de
mededingsautoriteit op te lossen. Dit zou bijvoorbeeld ingevuld kunnen
worden door de European Systemic Risk Board. Het gaat er immers om
de gevolgen van het bewaken van het gelijke speelveld voor de stabiliteit
van het financiële stelsel goed af te wegen.
86
Op welke wijze had de Tweede Kamer haar taak beter kunnen en moeten
invullen?
De commissie heeft wat betreft de casus Fortis/ABN AMRO vastgesteld
dat in het geval van de Beneluxovereenkomst de Kamer zelf achteraf door
had kunnen vragen over de precieze modaliteiten van deze overeenkomst
en zichzelf een oordeel kunnen vormen of dit wel of niet een afdoende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

27

oplossing was voor de problemen. Ook was er weinig aandacht voor de
grensoverschrijdende dimensie van de problemen bij Fortis en de
nationale reflexen die daarbij kwamen kijken. Naar aanleiding van de
technische briefing van 14 oktober 2008 over de waardering van
Fortis/ABN AMRO had de Kamer nadere vragen kunnen stellen om zich de
complexe materie eigen te maken en bijvoorbeeld de kapitaaltekorten
eerder boven tafel te krijgen.
In meer algemene zin wijst de commissie op het volgende. Aangezien de
crisismaatregelen gepaard gingen met grote bedragen buiten de
begroting om en de Kamer als volksvertegenwoordiging de taak heeft de
regering te controleren op een juiste besteding van publieke middelen, is
de commissie van oordeel dat de Kamer zich actiever had moeten
opstellen om invulling te geven aan haar taken. De Kamer had tijdens de
financiële crisis haar parlementaire controle-instrumenten beter kunnen
benutten. Zo maakte de Kamer vrijwel geen gebruik van de mogelijkheid
om de spelregels met betrekking tot spreektijd en interruptiemogelijkheden aan te passen en benutte ze haar recht op informatie te weinig. De
Kamer had de bespreking van de crisismaatregelen meer prioriteit moeten
geven. In haar antwoord op vraag 148 gaat de commissie in op onder
meer de aanbevelingen die zij heeft gedaan met het oog op de informatiepositie van de Kamer.
87
Welke deel van de Alt-A hypotheekportefeuille van ING had kunnen
worden gereclassificeerd als held-to-maturity zonder de voorwaarden van
het asset liability management van DNB ten aanzien van ING te
doorkruisen?
Hiernaar heeft de commissie geen onderzoek gedaan.
88
Maakt men in het asset liability management systeem van DNB ook een
afweging tussen effecten op de liquiditeit van de reclassificatie van
available-for-sale naar held-to-maturity enerzijds en de extra afwaarderingsreserve die mogelijkerwijs moet worden aangehouden bij een
classificatie van available-for-sale anderzijds?
Het meewegen van al deze aspecten valt binnen de taken en expertise van
DNB. Op welke wijze dat precies gebeurt, heeft de commissie niet
onderzocht.
89
Is het huidige instrumentarium voor toezichthouders en het ministerie van
Financiën toereikend om systeembanken die geen gehoor geven aan
aanbevelingen van toezichthouders te dwingen om ze alsnog op te
volgen?
In het geval van ING is, voor zover de commissie heeft kunnen vaststellen,
door DNB geen formele aanbeveling gedaan, en de commissie heeft ook
geen aanleiding om te veronderstellen dat die niet zou zijn opgevolgd. In
het tweede kwartaal van 2008 heeft de eerstverantwoordelijke toezichthouder voor de portefeuille (de Amerikaanse OTS) ING wel duidelijk
gemaakt dat het aankopen van Alt-A-obligaties volledig moest stoppen.
ING heeft daar toen gehoor aan gegeven.
Dit alles laat wel onverlet dat de commissie van mening is dat het
interventie-instrumentarium van de toezichthouder uitbreiding behoeft.
Zie hiervoor bijvoorbeeld aanbeveling 18, waar de commissie pleit voor
een onderzoek naar de wenselijkheid van een bindend raamwerk voor
interventies door de toezichthouder naar Amerikaans voorbeeld. Een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

28

dergelijk raamwerk voorkomt uitstelgedrag bij de toezichthouder door
voor te schrijven dat deze bepaalde maatregelen moet nemen als de
financiële gezondheid van een bank van tevoren vastgestelde drempelwaarden overschrijdt.
90
Welk beleid voert DNB nu ten aanzien van de stapeling van risico’s door
financiële instellingen door de concentratie van haar balans in een
productmarkt?
Het is de commissie bekend dat DNB zijn handelen voorafgaand en tijdens
de crisis heeft geëvalueerd en daaruit lessen heeft getrokken. De
conclusies daarvan voor het toezichtsbeleid zijn terug te vinden in
verschillende publicaties, zoals het rapport «Visie DNB Toezicht
2010–2014» uit 2010 dat ook online te vinden is. Overigens blijkt uit het
onderzoek van de commissie dat DNB ook in de aanloop van de crisis al
kritisch was over het concentratierisico dat het beleggingsbeleid van ING
Direct USA met zich meebracht. Het was echter uiteindelijk de Amerikaanse toezichthouder die handhavend optrad, in het tweede kwartaal van
2008.
91
Waarom bestond bij DNB geen gevoel van urgentie over de problemen
rondom de Alt-A portefeuille bij ING ondanks de oproep van de Amerikaanse toezichthouder OTS aan ING om niet langer Alt-A obligaties te
kopen?
De commissie constateert dat er bij DNB voor de val van Lehman Brothers
en de Fortis-crisis geen gevoel van urgentie bestond omdat ingrijpen in
deze periode uitbleef. Dit lijkt in belangrijke mate verklaard te worden
door het feit dat DNB in deze periode door het «prudentiële filter» naar de
vermogenspositie van ING bleef kijken en daarbij vaststelde dat de
prudentiële kapitaalratio’s van ING in orde waren. De heer Wellink gaf
tijdens de verhoren aan dat DNB in deze periode nog niet onderkende dat
de liquiditeitscrisis bezig was zich te ontwikkelen tot een systeemcrisis die
ook de solvabiliteit van financiële instellingen in Nederland in gevaar
bracht.
92
Wat was de inschatting van het kredietrisico van de Alt-A portefeuille door
DNB in oktober 2008? In hoeverre week deze analyse van DNB, over de
financiële risico’s verbonden aan de Alt-A portefeuille, gebaseerd op
gegevens van ING, OTS en kredietbeoordelaars, af van de latere analyses
van BlackRock en Dynamic Credit?
De analyses van Blackrock en Dynamic Credit zijn de enige externe
analyses die van de portefeuille gemaakt zijn. ING ging op basis van zijn
eigen gegevens in het derde kwartaal van 2008 uit van een kredietverlies
van 30 miljoen euro over de gehele looptijd van de portefeuille. Ook
kredietbeoordelaars verwachtten op dat moment slechts een beperkt
verlies voor de portefeuille. Voor zo ver bekend ging DNB er op dat
moment vanuit dat die schattingen correct waren.
Begin december 2008 rapporteerde Blackrock zijn resultaten, gevolgd
door Dynamic Credit op 19 december. De resultaten hiervan zijn samengevat in tabel 5.1 op bladzijde 236 van het rapport van de commissie.
Afhankelijk van het gehanteerde scenario gaan deze analyses uit van een
kredietverlies van 2,4 tot 7,4 miljard dollar over de gehele looptijd van de
hypotheken in de portefeuille. Daarmee waren deze twee analyses
aanzienlijk negatiever dan de schattingen van de kredietbeoordelaars en
van ING op dat moment.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

29

93
Welke voor- en nadelen of praktische bezwaren zagen ING, DNB en het
ministerie van Financiën respectievelijk verbonden aan de herclassificatie
van ING’s Alt-A hypotheekportefeuille van available-for-sale naar
held-to-maturity? Een andere financiële instelling die in de Amerikaanse
hypotheekmarkt actief was, Citibank, koos in het laatste kwartaal van 2008
wel voor deze «herclassificatieroute» met een aanzienlijke hypotheekportefeuille.
Uit de stukken van ING en het onderzoek van de commissie blijkt dat een
voordeel van de bedoelde herclassificatie van de categorie «beschikbaar
voor verkoop» (available for sale) naar «leningen en vorderingen» (loans
and receivables) in elk geval was dat een deel van de in het derde
kwartaal van 2008 opgebouwde negatieve herwaarderingsreserve
ongedaan zou worden gemaakt. Daarmee zou de vermogenspositie van
ING verbeteren en ook niet langer zo sterk afhankelijk zijn van de
marktprijs van de Alt-A-obligaties. De verwachting was dat het marktvertrouwen in ING dan zou kunnen verbeteren. Dat ING er uiteindelijk vanaf
zag om van deze mogelijkheid gebruik te maken had een aantal redenen.
Ten eerste was er geen zekerheid dat markten de herclassificatie niet
zouden opvatten als een boekhoudkundige truc: de Alt-A-portefeuille bleef
immers eigendom van ING. Daarnaast zou de herwaarderingsreserve ook
niet verdwijnen, maar slechts bevroren worden op het niveau van het
moment van omboeken. Het risico dat de afschrijving alsnog genomen
zou moeten worden, bleef daardoor aanwezig, terwijl bovendien een
eventuele stijging van de marktwaarde niet meer kon worden meegenomen. Tot slot gold dat obligaties die werden geherclassificeerd niet
langer verhandelbaar zouden zijn. Gezien de omvang van de portefeuille
had dit problemen kunnen opleveren voor ING in het kader van zijn asset
liability management.
Bij Citigroup maakte de herclassificatie deel uit van een omvangrijke
reddingsoperatie waarbij de Amerikaanse overheid voor 20 miljard dollar
kapitaal injecteerde en voor 306 miljard dollar garanties afgaf over de
slechte activa van Citigroup. Er was dus sprake van een andere situatie
dan bij ING.
94
Welke financiële risico’s zouden verbonden zijn geweest aan het toetsen
van het politieke draagvlak in de Kamer door de minister van Financiën
voor het overnemen van de Alt-A portefeuille door de Staat? Wat zou bij
(een uitlekken van) een negatief oordeel van de Tweede Kamer over het
overnemen van de Alt-A portefeuille de verwachte marktreactie zijn
geweest?
Het is moeilijk in te schatten wat de marktreactie zou zijn als bekend werd
dat een dergelijke maatregel was overwogen en vervolgens niet
doorgegaan als gevolg van een negatief oordeel van de Kamer.
De minister heeft voorafgaand aan de besprekingen met ING in oktober
2008 in elk geval niet bij de Kamer getoetst of er politiek draagvlak
bestond voor een oplossing aan de activazijde van de balans. Naar de
mening van de commissie is de kans reëel dat dat draagvlak er wel
degelijk geweest was. Dan had al in oktober 2008 een oplossing voor de
problemen met de Alt-A-portefeuille van ING in gang kunnen worden
gezet. Zowel voor de Staat als voor ING waren de financiële risico’s in dat
geval kleiner geweest dan bij het traject dat de minister gekozen heeft.
95
Waarom heeft de toenmalige minister van Financiën geen procesafspraken gemaakt over de verdere afwikkeling van de Alt-A portefeuille?
Wat zijn de gevolgen hiervan geweest?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

30

De commissie heeft hier tijdens de verhoren van verschillende getuigen
vragen over gesteld maar geen bevredigend antwoord gekregen. Het lijkt
aannemelijk dat door het ontbreken van dergelijke afspraken het vinden
van een oplossing later meer tijd heeft gekost. Indien er voor 1 januari
2009 een maatregel tot stand was gekomen waren verschillende oplossingen denkbaar geweest waarbij de Staat een hogere vergoeding had
ontvangen.
96
Is het besluit tot het inhuren van Dynamic Credit door DNB op
25 november 2008 een teken dat er nog extra onderzoek nodig was om de
financiële risico’s van de Alt-A portefeuille te duiden?
Ja.
97
Zijn er voordelen van de transactiestructuur «Wilma» ten aanzien van de
transactiestructuur «Fred» met betrekking tot de OTTI-regel?
Nee, ook bij toepassing van de Wilma-structuur, waarbij de portefeuille
zou worden verkocht aan een spv waarvan de Staat de inkomsten
garandeert, zou de OTTI-regel geactiveerd worden als de verkoop
plaatsvond tegen een bedrag dat lager lag dan de geamortiseerde
kostprijs.
98
Wat zijn de voordelen van de transactiestructuur «Fred» boven de
transactiestructuur «Wilma» buiten de ingedachte (maar niet gerealiseerde) buitenschotplaatsing van de transactie voor de Nederlandse
staatsschuld?
Uit de verhoren blijkt dat het ministerie van Financiën, naast het
staatsschuld-argument, ook het beheer van de portefeuille en een
voelbaar risico bij ING wilde laten en dat niet al deze voorwaarden met de
Wilma-structuur (oprichting van een special purpose vehicle) waren te
realiseren. Daarnaast waren er in de Fred-structuur, waar de uiteindelijke
IABF op gebaseerd is, wellicht betere mogelijkheden om de verschillende
geldstromen op elkaar af te stemmen.
99
Is de optie van nationalisatie van ING voldoende onderzocht door DNB en
de minister van Financiën?
De commissie heeft geconstateerd dat deze optie is uitgewerkt tot op het
niveau van een kant-en-klaar wetsvoorstel dat onmiddellijk geactiveerd
had kunnen worden. Het ministerie van Financiën zag dit echter als een
uiterste noodmaatregel voor het allerergste geval.
100
Wanneer neemt de Europese Commissie een nieuw besluit over
IABF-transactie aangezien het Gerecht van de Europese Commissie op
2 maart 2012 de beschikking van de Europese Commissie hierover
gedeeltelijk nietig heeft verklaard? Welke gevolgen heeft deze uitspraak
verder voor ING? Wat is de status van deze zaak?
De Europese Commissie heeft op 11 mei 2012 beroep aangetekend tegen
de beslissing van het Gerecht van de Europese Unie d.d. 2 maart 2012. De
Europese Commissie heeft bij die gelegenheid het herstructureringsplan
van ING opnieuw goedgekeurd. Dit was een formele noodzakelijkheid
omdat door de gedeeltelijk nietigverklaring door het Gerecht het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

31

overgrote deel van de staatssteun aan ING, waarover geen conflict
bestond, niet langer gedekt werd door een goedkeuringsverklaring van de
Europese Commissie. Volgens de Europese Commissie blijft staan dat het
totale bedrag aan staatssteun (waarbij het conflict neerkomt op de vraag
of deze 15 miljard of 17 miljard euro groot was) ver boven de norm van
2% van de risico-gewogen activa lag waarboven een herstructurering
noodzakelijk was.
Kort gezegd betekent dit dat ING door moet gaan met de reeds
afgesproken herstructurering en dat de vraag over de precieze hoogte van
de staatssteun opnieuw voorligt bij het Gerecht.
Los van deze rechtszaak onderzoekt de Europese Commissie of er
alternatieven zijn voor de verkoop van de Westland Utrecht Bank door
ING. Reden is dat ING heeft aangegeven dat het in de huidige marktomstandigheden niet haalbaar is om de Westland Utrecht Bank de verkopen.
De Europese Commissie houdt er wel aan vast dat een alternatieve
oplossing leidt tot het ontstaan van een nieuwe, levensvatbare concurrent
op de Nederlandse bankenmarkt.
Eveneens los van de rechtszaak onderzoekt de Europese Commissie ook
de terugbetaling van de kapitaalsteun aan ING opnieuw. Dit heeft te
maken met het feit dat bij de goedkeuring van de kapitaalsteun is
afgesproken dat de Nederlandse staat de maatregel opnieuw zou
notificeren als ING gedurende twee opeenvolgende jaren geen dividend
zou uitkeren (en dus ook geen coupon over de CT1-instrumenten die de
Staat in bezit heeft). Deze renotificatie-afspraak kwam er omdat de
Europese Commissie destijds van mening was dat de maatregel ING
ruimte bood om zijn eigen dividendbeleid (en dus de terugbetaling van de
kapitaalsteun) te bepalen.
101
Hoe wil de commissie de verduidelijking van de rol van DNB in het
steunverleningstraject operationaliseren? Zijn de reeds doorgevoerde
institutionele wijzigingen binnen DNB afdoende?
Voor het antwoord op de eerste vraag, zie ook het antwoord op vraag 56.
De reeds doorgevoerde wijzigingen binnen DNB zijn door de commissie
niet onderzocht. Wel ligt het volgens de commissie voor de hand om bij
een verduidelijking van de verschillende rollen aansluiting te zoeken bij de
al ingezette veranderingen in de organisatie van DNB voor zover deze ook
betrekking hebben op de rollen van DNB ten opzichte van het ministerie
van Financiën.
102
Zijn er landen met een eigen risico (voor de spaarder) in het depositogarantiestelsel? Zo ja, zijn de effecten op het spaargedrag daarvan bekend?
Thans is binnen de Europese Unie de dekking van het depositogarantiestelsel geharmoniseerd op 100 000 euro zonder eigen risico. Nederland
had tot 7 oktober 2008 een eigen risico van 10% over het bedrag tussen
20 000 euro en 40 000 euro dat werd gedekt door het depositogarantiestelsel. Over de effecten van een eigen risico op het gedrag van spaarders
heeft de commissie opgemerkt dat het fenomeen van moreel risico pleit
voor een lage dekking van depositogaranties bij voorkeur met een
bepaalde mate van eigen risico voor de spaarders. Tegelijkertijd leidt een
dergelijke inrichting van het depositogarantiestelsel er toe dat de
stabiliserende werking (het tegengaan van een bankrun) wordt beperkt.
Op het moment dat spaarders schade kunnen gaan lijden, bijvoorbeeld
door een eigen risico, ontstaat een prikkel voor spaarders om bij
vermeende problemen bij de bank hun geld toch maar bij die bank weg te
halen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

32

103
Zijn er landen waar de overheid – die immers de deposito’s garandeert –
grenzen stelt aan het ophalen van spaargeld omdat het totaal aan
gegarandeerde bedragen de mogelijkheden van het land anders
overschrijdt?
Dit heeft de commissie niet onderzocht.
104
Wat is de laatste stand van zaken over het voorstel van de Europese
Commissie voor een herziening van de richtlijn depositogarantiestelsels?
Welke consequenties heeft dit voorstel voor het beleid in Nederland
hierover?
Het Europees Parlement heeft op 16 februari 2012 haar advies in eerste
lezing over het voorstel vastgesteld. Nederland zal, indien dit voorstel
door het Europees Parlement en de Raad wordt aanvaard, haar regelgeving in overeenstemming moeten brengen met de Europese richtlijn.
Dit geldt bijvoorbeeld ten aanzien van de financiering van het Nederlandse DGS waarbij thans wordt beoogd met ingang van 1 juli 2012 te
starten met ex-ante financiering.
105
Was het onderscheid dat Landsbanki met betrekking tot de garanties van
deposito’s maakte tussen IJslanders en niet-IJslanders gerechtvaardigd?
Wat heeft de Nederlandse minister-president gedaan om deze vorm van
discriminatie te voorkomen of ongedaan te maken?
De European Surveillance Authority concludeerde op 26 mei 2010 dat
IJsland door te discrimineren tussen IJslandse spaarders en spaarders
van elders uit Europa in strijd heeft gehandeld met het EFTA-verdrag. De
ESA was aldus van oordeel dat sprake was van ongerechtvaardigd
onderscheid. Op 14 december 2011 heeft de EFTA besloten IJsland voor
het EFTA-Hof in Luxemburg te dagen, deze zaak loopt thans.
De commissie heeft geconstateerd dat het element van discriminatie in
gesprekken door de Nederlandse autoriteiten onder de aandacht wordt
gebracht van de IJslandse autoriteiten. De Nederlandse overheid vraagt
daarbij aandacht voor een gelijke behandeling van schuldeisers (paritas
creditorum) door de IJslandse autoriteiten.
106
Welke – juridische en niet-juridische – mogelijkheden had DNB op
25 augustus 2008 om Landsbanki te laten stoppen met het ophalen van
spaargeld in Nederland?
De Tijdelijke commissie onderzoek financieel stelsel concludeerde in haar
eindrapport dat DNB haar bevoegdheden om een aanwijzing te geven in
de Icesave casus te krap heeft geïnterpreteerd. Een ruimere interpretatie
en een proactievere opstelling en handelswijze van DNB was, binnen de
juridische kaders, mogelijk geweest. Een aanwijzing om te stoppen met
het aantrekken van spaargeld had aldus naar het oordeel van de
commissie tot de mogelijkheden behoord.
107
Is het waar dat de topping-upovereenkomst voor Icesave niet had kunnen
worden geweigerd?
In het eindrapport van de Tijdelijke commissie onderzoek financieel stelsel
zijn vraagtekens geplaatst bij de beleidsmatige afwegingen die DNB heeft
gemaakt rond het toestaan van de toetreding van Landsbanki in mei 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

33

tot het Nederlandse depositogarantiestelsel. Hoewel het tegenhouden van
toetreding juridisch onmogelijk was, had DNB in de ogen van de Tijdelijke
commissie toch in ieder geval nadere voorwaarden kunnen en moeten
stellen aan Landsbanki voor die toetreding, vooral met het oog op de
grote risico’s die verbonden waren aan die toetreding van Landsbanki tot
het depositogarantiestelsel voor Nederlandse spaarders en de Nederlandse financiële sector. Er was echter geen sprake van vertraging of
nadere voorwaarden. Dit had naar het oordeel van de Tijdelijke commissie
wel gekund omdat de Wet op het financieel toezicht de mogelijkheid bood
om via een algemene maatregel van bestuur nadere eisen te stellen, of
door onduidelijkheden over de (uit)werking van het IJslandse depositogarantiestelsel daarvoor aan te grijpen.
108
Heeft Moody’s in september 2008 de kredietwaardigheid van IJsland met
recht gewaardeerd met Aa1 en die van Landsbanki met A2? Waar was dat
oordeel van Moody’s op gebaseerd?
De commissie heeft geen inzicht in de totstandkoming van de waarderingen door Moody’s en kan ook geen oordeel geven over de specifieke
beoordelingen. De ontwikkelingen in oktober 2008 tonen naar het oordeel
van de commissie wel aan dat de relatief hoge beoordelingen van
Moody’s niet terecht waren. Moody’s gaf ter toelichting bij de ratingdowngrade naar Aa1 van mei 2008 onder meer aan dat: Iceland’s liquidity risks
are marginal en Iceland’s proactive effort to secure finance in advance of a
very low probability event that it would need to support its banks in
foreign currency is the mark of a very high rating that can withstand
shocks. Even if a systemic banking crisis were to materialize, Iceland
would be capable of managing the problem in the spirit of a very highly
rated country, as indicated by its solid Aa1 rating.
109
IJsland heeft willens en wetens onverantwoorde risico’s genomen, heeft
buitenlandse spaarders zonder geldige gronden gediscrimineerd en
afspraken met Nederland zijn herhaaldelijk niet nagekomen. Waarom
spreekt de commissie dan nog over «twijfel ... over de goede trouw van
IJsland» en niet over «kwade trouw»?
De commissie heeft het optreden van de IJslandse autoriteiten beperkt
kunnen onderzoeken, de autoriteiten hebben geen medewerking willen
verlenen aan verhoren door de commissie. Kwade trouw impliceert een
stelselmatig «boos opzet» waarvoor de commissie geen steun heeft
gevonden in de door haar onderzochte documenten.
110
Hoe komt het dat DNB – na een stresstest waar wordt uitgegaan van een
afkalving van de Amerikaanse huizenmarkt, een val van de dollar ten
opzichte van de euro met 40%, een wereldwijde groeiterugval en een
stijgende risicoaversie gecombineerd, met een analyse van de blootstelling van de Nederlandse instellingen aan activa gerelateerd aan de
Amerikaanse huizenmarkt – tot de conclusie komt dat men zich geen
zorgen hoeft te maken over de liquiditeitspositie van de financiële
instellingen? Wat was de uitkomst van de stresstest dan precies?
Zie ook het antwoord op vraag 52. Overigens schrijft de commissie, in
tegenstelling tot wat in de vraag wordt gesuggereerd, dat de focus van
DNB juist ligt op het vraagstuk van liquiditeit. De vraagstelling suggereert
het tegenovergestelde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

34

111
Komt de Europese Commissie op termijn met een voorstel over burden
sharing? Zo ja, wanneer wordt dit verwacht? Bestaat er draagvlak binnen
de Europese Unie om afspraken te maken over burden sharing?
De commissie heeft aanbevolen dat er binnen de Europese Unie een
effectief kader van grensoverschrijdend toezicht en burden sharing moet
komen om de risico’s van grensoverschrijdende activiteiten in te perken.
Zolang niet is voorzien in een dergelijk kader zou de mogelijkheid van
ringfencen van grensoverschrijdende activiteiten, om besmetting naar
Nederland te voorkomen, ook binnen de Europese Unie niet bij voorbaat
uitgesloten moeten worden. De commissie heeft geen zicht op mogelijke
voorstellen van de Europese Commissie hierover of draagvlak binnen de
Europese Unie om daarover afspraken te maken.
112
Waarom had de regiegroep Financiële Stabiliteit/Financiële Markten geen
besluitvormingsbevoegdheid? Heeft de minister van Financiën wel
aanbevelingen overgenomen van de regiegroep? Hoe had de regiegroep
in de praktijk beter kunnen functioneren?
De commissie is van mening dat de regiegroep onvoldoende toegevoegde waarde heeft gehad. De commissie is van oordeel dat, aangezien
de besluitvorming noch in de ministerraad noch in de regiegroep heeft
plaatsgevonden, de overige ministers door de minister-president en de
minister van Financiën te weinig betrokken zijn bij de besluitvorming over
de crisismaatregelen. De commissie doet de aanbeveling een speciale
crisisstructuur voor een financiële crisis te ontwikkelen naar analogie van
het bestaande Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming. Als in toekomstige gevallen wordt gekozen voor samenstelling van een beperkte groep
naar analogie van de regiegroep dienen de taken en verantwoordelijkheden vooraf helder te zijn vastgelegd.
113
Door welke derde partij heeft de minister van Financiën zich laten
adviseren over het bepalen van de hoogte van de benodigde steun?
Het ministerie van Financiën heeft zich laten adviseren door Rothschild.
114
Waarom heeft DNB geen afspraken met SNS REAAL gemaakt over
«schoon schip» maken in relatie tot de gezondheid van de instelling?
De commissie heeft geconstateerd dat er geen invulling is gegeven aan de
voorwaarde schoon schip te maken zoals door de minister van Financiën
is gecommuniceerd aan de Kamer. Het is aan de instelling overgelaten of
en hoe de problemen op grond waarvan steun nodig was, worden
aangepakt.
115
De commissie stelt: «In de brief wordt geen melding gemaakt van
eventuele financiële risico’s voor de Staat». Staatsgaranties hebben toch
altijd financiële risico’s voor de Staat? Bovendien staat in de betreffende
brief1 herhaalde malen dat het gaat om «senior unsecured» leningen,
zonder onderpandvereiste. Kan dat iets anders betekenen dan dat de Staat
risico loopt?

1

Kamerstuk 31 371, nr. 22.

Nee. De invoering van de garantieregeling bracht twee soorten risico’s
met zich mee. Ten eerste bestond er een risico dat de Staat een bepaald
bedrag zou moeten uitkeren op het moment dat een bank niet meer aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

35

zijn verplichting tot terugbetaling van een staatsgegarandeerde lening zou
kunnen voldoen. Ten tweede vertaalde dit risico zich ook in de kosten
waartegen de Nederlandse Staat kon lenen. De commissie concludeert dat
de minister van Financiën niet helder over deze risico’s heeft gecommuniceerd. De commissie is van oordeel dat de minister in zijn communicatie
had moeten wijzen op het feit dat garanties niet gratis zijn: de risico’s
vertalen zich in de kosten voor de Nederlandse staatsleningen.
116
Vergeleken met andere onderzochte landen was Nederland het laatste
land waar de garantieregeling in werking trad. De commissie vindt
desondanks dat nog wel enige weken had kunnen worden gewacht. Dat
mag achteraf zo zijn, wat zou het gevolg destijds zijn geweest van een
trage inwerkingtreding?
Er was in oktober 2008 geen sprake van urgente herfinancieringproblemen bij de banken. In die zin zou uitstel van inwerkingtreding geen
negatieve gevolgen voor de banken hebben gehad. De minister van
Financiën achtte het noodzakelijk om zo snel mogelijk met de publicatie
van de voorwaarden het signaal aan de markt te geven dat de overheid
klaar stond om steun te bieden. De commissie is evenwel van oordeel dat
alleen al met de aankondiging van de komst van de garantieregeling op
dat moment een afdoend signaal aan de markt was afgegeven. De
commissie is van oordeel dat het ministerie de ruimte in het proces had
kunnen en moeten nemen om de Kamer op een deugdelijke manier bij de
besluitvorming over de voorwaarden van de garantieregeling te
betrekken.
117
Wordt het begrip «substantiële activiteiten» tegenwoordig nog gebruikt
door het ministerie van Financiën? Zo ja, in welke context? Wat wordt
hieronder tegenwoordig verstaan?
De garantieregeling voor bancaire leningen, waarin het begrip «substantiële activiteiten» in een van de voorwaarden was opgenomen, is op
31 december 2010 beëindigd. De commissie heeft geen onderzoek gedaan
of, en zo ja, in welke context, het ministerie van Financiën een dergelijk
begrip momenteel gebruikt.
118
Waarom vond de toenmalige minister van Financiën dat LeasePlan en
Achmea Hypotheekbank onder de geformuleerde doelgroep van de
garantieregeling – banken met een Nederlandse bankvergunning die
substantiële activiteiten in Nederland uitvoeren – vielen?
Op 9 december 2008 is de garantieaanvraag van Leaseplan gehonoreerd.
Een concrete invulling van de voorwaarde «substantiële activiteiten» vond
pas plaats in de zomer van 2009. In zijn openbaar verhoor heeft de
minister van Financiën gezegd dat hij in het geval van Leaseplan wel heeft
nagedacht over de mogelijkheid tot afwijzing op grond van het substantialiteitsvereiste. Dit bleek niet mogelijk, hem werd «verteld dat dit gewoon
gold voor LeasePlan, net zo goed als dat gold voor de leaseactiviteiten en
de daarvoor benodigde financiering van bijvoorbeeld ING Lease.».
Op 28 oktober 2009 wordt de aanvraag van Achmea Hypotheekbank
gehonoreerd. Dan is er wel een definitie van de voorwaarde substantiële
activiteiten. Gekeken wordt naar het bedrag dat de bank aan deposito’s
en/of uitzettingen in Nederland had. Er was daarbij gekozen voor een
minimum bedrag van 2 miljard euro aan deposito’s en/of een minimum
bedrag van 2 miljard euro aan uitzettingen in Nederland. Daarnaast werd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

36

gekeken naar de rol van de individuele instelling voor de economie als
geheel en de stabiliteit van het financiële systeem.
119
Wat was er bezwaarlijk aan de staatsgarantie voor leningen van LeasePlan
en Achmea Hypotheekbank?
Bezwaarlijk hieraan is dat de Staat mogelijk onterecht financiële risico’s
heeft gelopen. Financiële risico’s voor de Staat kunnen daarbij ook een
doorwerking hebben op de hoogte van de rente die de Staat moet betalen
voor haar staatsleningen: hoe hoger de financiële risico’s, hoe hoger de
rente.
Zowel LeasePlan als Achmea Hypotheekbank viel volgens de minister
binnen de voorwaarden van de garantieregeling. De commissie is van
oordeel dat LeasePlan in het najaar van 2008 geen bank was met
substantiële activiteiten. Voor wat betreft Achmea Hypotheekbank plaatst
de commissie vraagtekens bij het belang van de bank voor de financiële
stabiliteit in het najaar van 2009.
120
Mag er uit de passage op pagina 416 geconcludeerd dat volgens de
commissie LeasePlan en Achmea Hypotheek bank niet voor de garantieregeling in aanmerking kwamen? Is de commissie van oordeel dat hierdoor
mededingingsverhoudingen zijn verstoord?
Ja. De commissie is van mening dat de minister van Financiën zijn
discretionaire bevoegdheid had kunnen en moeten toepassen om de
aanvragen van LeasePlan en Achmea Hypotheekbank af te wijzen. De
commissie heeft geen onderzoek gedaan naar de vraag of, en zo ja, in
hoeverre, hierdoor de mededingingsverhoudingen zijn verstoord.
121
Mag geconcludeerd worden dat de regeling door haar vormgeving te veel
discretionaire bevoegdheden legde bij het bestuur?
Nee, de commissie deelt deze conclusie niet.
122
Mag uit het door de commissie gestelde op pagina 416 geconcludeerd
worden dat er geen geautomatiseerde systemen zijn die geraadpleegd
kunnen worden ten aanzien van de mate van behoefte aan het gebruik
van de garantieregeling? Is DNB volgens de commissie wel in staat om
zijn taak als adviseur aan de regering op dit gebeid adequaat in te vullen?
De commissie heeft geen onderzoek gedaan naar de vraag of er geautomatiseerde systemen zijn die geraadpleegd kunnen worden ten aanzien
van de mate van behoefte aan het gebruik van de garantieregeling.
Volgens de commissie is DNB in staat om zijn taak als adviseur aan de
regering op dit gebied adequaat in te vullen.
123
Mag uit de passage op pagina 416 worden afgeleid dat er bij de banken en
de NVB onvoldoende serieus werd omgegaan met de implicaties van de
financiële crises voor de financiële sector? In hoeverre is dat mogelijk het
gevolg van de gedachte dat er toch nog wel een vangnet zou worden
gespannen als het er op aankwam, de instellingen waren misschien wel
van menig dat ze «too big to fail» waren?
De commissie concludeert dat Nederlandse financiële instellingen
gedurende de crisis weinig oog hadden voor het gezamenlijke belang dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

37

zij hadden bij een goed functionerende kapitaalmarkt. De commissie heeft
geen aanwijzingen gevonden dat dit mede een gevolg zou kunnen zijn van
de gedachte bij banken dat ze «too big to fail» zouden zijn.
124
Vindt de commissie dat er sprake was van een situatie waarbij er een
blanco cheque werd uitgeschreven?
Nee. In totaal hebben zes banken op verschillende momenten in 2008 en
2009 gebruik gemaakt van de regeling: LeasePlan, NIBC, SNS Bank, Fortis
Bank Nederland, ING Bank en Achmea Hypotheekbank. Gezamenlijk
hebben zij voor een bedrag van circa 50,3 miljard euro aan leningen met
een staatsgarantie uitgegeven. De systematiek die is toegepast met de
garantieregeling brengt risico’s mee voor de Staat. Er is echter geen
sprake een blanco cheque. Tot op heden heeft de Staat geen uitgaven
hoeven doen op grond van effectuering van de verleende garanties. Er is
wel sprake van ontvangsten, omdat de Staat voor het verlenen van de
garanties een premie ontvangt. Tot peildatum 1 februari 2012 heeft de
Staat een bedrag van afgerond 893 miljoen euro aan garantiepremies
ontvangen.
125
Is de commissie van mening dat een garantieregeling met een plafond
van 200 miljard euro niet op deze wijze door het parlement kan worden
afgedaan?
Ja. De commissie heeft geconcludeerd dat de minister van Financiën
beter had moeten communiceren over risico’s en voorwaarden. Echter, de
Kamer zelf had scherper kunnen zijn op de risico’s en voorwaarden van de
garantieregeling. Tevens vindt de commissie dat de Kamer na de
publicatie van de voorwaarden meer tijd had kunnen en moeten nemen
om de voorwaarden van de garantieregeling te bespreken en zo nodig aan
te passen. Zie ook het antwoord op vraag 55.
126
Waarom was het niet mogelijk om voorafgaand aan de invoering van de
garantieregeling een realistische berekening te maken? Welke factoren
hebben hierin een rol gespeeld? Heeft de minister op een later moment
alsnog een doorrekening laten maken van de financiële risico’s en de
voorwaarden van de garantieregeling? Zo nee, waarom niet?
In zijn openbaar verhoor vertelde de heer Wilders, Agent, hierover:
«Mocht een van de banken waaraan wij een garantie hebben verstrekt in
problemen komen en afstevenen op een faillissement – dan kan die bank
niet meer terugbetalen – dan zijn er verschillende mogelijkheden:
Allereerst bekijk je de recoverywaarde, dus hoeveel geld je terug zou
krijgen als dat door een faillissement heengaat. Je kunt ook bekijken wat
er gebeurt als je rustig de organisatie blijft financieren als een soort
sterfhuisconstructie. De derde mogelijkheid is om te zeggen: we hebben
daar een dermate groot belang in dat we proberen de bank door te laten
starten, daarbij kijkend of we hem straks weer in de markt kunnen zetten.»
Deze drie principes (oftewel factoren) heeft het ministerie van Financiën
met de invoering van de garantieregeling gehanteerd. Op basis daarvan
heeft het ministerie geconcludeerd dat het «haast onmogelijk is om van
tevoren aan te geven wat realistische verliezen op deze leningen zouden
kunnen zijn», aldus de heer Wilders. De commissie heeft geen aanwijzingen dat de minister op een later moment alsnog een doorrekening
heeft laten maken. De commissie vindt het aannemelijk dat de eerder
genoemde factoren hierbij een rol kunnen hebben gespeeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

38

127
Waarom zijn door DNB en het ministerie van Financiën geen mogelijke
scenario’s en instrumenten opgesteld gericht op solvabiliteitsproblemen
bij instellingen? Op basis waarvan heeft de DNB geconcludeerd dat het
niet nodig was hierop actie te ondernemen? Waarom bleef DNB zijn focus
houden op het vraagstuk van liquiditeit?
Zie het antwoord op vraag 52.
128
Naar de mening van de commissie heeft DNB te lang vastgehouden aan
het onderscheid tussen liquiditeit en solvabiliteit. Wat doen zowel DNB als
het ministerie met Financiën in hun (toezicht)taken met de opmerkingen
van dhr. Van Wijnbergen dat het onderscheid tussen liquiditeit en
solvabiliteit niet zo zinnig is, omdat ze namelijk niet uit elkaar zijn te
houden: de een veroorzaakt de ander en omgekeerd? Bij welke partij is het
toezicht op de solvabiliteit van banken neergelegd, bij DNB of het
ministerie van Financiën? Is de verdeling nu precies afgebakend?
Het toezicht op de solvabiliteit van banken berust bij DNB, de
bevoegdheid om over te gaan tot een kapitaalinjectie bij de minister van
Financiën. Het onderzoek van de commissie heeft zich gericht op de taaken verantwoordelijkheidsverdeling tussen DNB en het ministerie van
Financiën ten tijde van de crisis in 2008. Op welke wijze beide partijen op
dit moment omgaan met het onderscheid tussen liquiditeit en solvabiliteit
heeft zij niet onderzocht. Los daarvan is het volgens de commissie vooral
van belang dat er bij rol- en taakverdeling vooraf afspraken worden
gemaakt over ondermeer informatie-uitwisseling tussen verschillende
actoren. Ook zouden er draaiboeken opgesteld dienen te worden voor de
manier waarop solvabiliteitssteun of andere mogelijke crisismaatregelen
(zoals garanties) vorm zouden moeten krijgen. Zie in dit verband ook de
aanbeveling van de commissie over het ontwikkelen van een speciale
crisisstructuur.
129
DNB hanteerde in 2008 het uitgangspunt dat zolang instellingen voldoen
aan de prudentiële normen, het financieel systeem als zodanig ook niet in
gevaar komt. Wat is anno 2012 het uitgangspunt van DNB en op welke
wijze houdt DNB toezicht op het financieel systeem als zodanig en
mogelijke schadelijke gevolgen van macro-economische onevenwichtigheden?
De commissie heeft het huidige toezicht door DNB niet onderzocht. Wel
heeft de commissie vastgesteld dat naar aanleiding van de crisis in 2008
DNB een aantal veranderingen heeft doorgevoerd in het toezicht.
Daaronder vallen ook een sterkere macro-economische oriëntatie en meer
aandacht voor en nadruk op macro-prudentieel toezicht.
130
Wat heeft DNB concreet gedaan om het liquiditeitstoezicht te verhogen?
Zijn deze maatregelen nog steeds van kracht?
De commissie heeft vastgesteld dat DNB in het najaar van 2007 een sterke
focus heeft op de liquiditeitspositie van financiële instellingen als gevolg
van de ontstane liquiditeitscrisis. Ondermeer is door DNB na de zomer
van 2007 het zogenaamde Crisismonitoringteam (CMT) opgericht. Dit
team bestaat uit toezichthouders en managers en is speciaal opgericht om
de liquiditeitspositie van Nederlandse banken te monitoren. Ondermeer
kijkt het CMT in de periode eind 2007 en begin 2008 naar de toereikendheid van de liquidity contigency plannen van de instellingen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

39

moeten tekortkomingen daarin door instellingen worden aangepakt. In
december 2007 wordt door DNB ook een gecombineerde micro- en
macroliquiditeitsstresstest uitgevoerd om meer inzicht te krijgen in
mogelijke liquiditeitsproblemen bij Nederlandse instellingen. DNB
analyseert tevens de mate waarin Nederlandse instellingen zijn blootgesteld aan activa die zijn gerelateerd aan de Amerikaanse huizenmarkt.
DNB legt na deze analyse transparantie-eisen op aan instellingen over hun
blootstelling aan complexe subprime gerelateerde producten. DNB komt
tot de conclusie dat de Nederlandse instellingen weliswaar te maken
krijgen met her- en afwaarderingen, maar dat zij beperkt last hebben van
de subprime-problematiek. DNB geeft dan ook geen signalen af aan het
ministerie van Financiën dat men zich zorgen zou moeten maken over de
solvabiliteitspositie van instellingen. Uitzondering hierop is de problematiek rondom Fortis.
Hoewel de kapitaalbuffers van instellingen onder druk staan, ziet DNB
geen tekenen van een solvabiliteitscrisis en geen aanleiding om zijn
kapitaaleisen aan te scherpen. Tot in de zomer van 2008 houdt DNB zijn
focus op het probleem van de opdrogende liquiditeitsmarkten in Europa.
DNB heeft aangegeven dat vanaf de zomer 2008 er in totaal negen
werkstromen ontstaan binnen het CMT. Zo wordt er onder meer gekeken
naar fundingprofielen, liquiditeitsmanagement, crisismanagement en
afschrijvingen. De commissie constateert dat deze werkstromen pas tot
stand komen op het moment dat zich op de financiële markten al vele
problemen voordoen. De commissie heeft de huidige maatregelen van
DNB, zowel op het terrein van liquiditeit als solvabiliteit niet onderzocht,
dit valt buiten de onderzoeksopdracht van de commissie.
Voor het overige verwijst de commissie naar de tweede voortgangsrapportage van de 27 aanbevelingen van de Tijdelijke commissie onderzoek
financieel stelsel die de minister van Financiën recent aan de Kamer heeft
gezonden (Kamerstuk 31 980, nr. 72 d.d. 29 mei 2012).
131
DNB geeft aan tijdens de fase van de liquiditeitscrisis veel strenger naar
de solvabiliteit te zijn gaan kijken. Welke aanscherpingen heeft de DNB
precies doorgevoerd? Zijn deze aanscherpingen nu nog steeds van
kracht?
Zie het antwoord op vraag 130.
132
Wat is de reden dat de AFM de beursgenoteerde financiële ondernemingen begin 2008 enkel heeft gevraagd duidelijkheid te bieden over hun
besmette portefeuilles en individuele instellingen enkel heeft aangesproken op het niet naleven van de verslagleggingsregels? Waarom zijn er
geen verplichtingen of boetes opgelegd? Worden deze regels nu wel
nageleefd?
De commissie heeft vastgesteld dat de AFM op 30 en 31 januari 2008 aan
grote Nederlandse beursgenoteerde financiële ondernemingen en partijen
gevraagd de markt via een persbericht duidelijkheid te bieden over de
blootstelling aan besmette portefeuilles voor de bekendmaking van de
jaarcijfers. De aanleiding hiervoor is, voor zover dat blijkt uit het
onderzoek van de commissie, dat de AFM vanaf de zomer 2007 een
toenemende onzekerheid en problemen op de financiële markten
signaleert. De AFM was er alert op dat koersgevoelige informatie,
bijvoorbeeld over afschrijvingen op portefeuilles, tijdig en adequaat naar
buiten werd gebracht.
Met het oog op haar toezichtstaak in het kader van financiële verslaglegging heeft de AFM een aantal financiële instellingen aangesproken op
het niet naleven van de verslaggevingregels. Dit is gebeurd in de vorm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

40

van mededelingen, een van de instrumenten die de AFM op grond van de
Wet toezicht financiële verslaglegging kan inzetten. De huidige stand van
zaken is niet door de commissie onderzocht aangezien dit niet valt binnen
de onderzoeksopdracht door de commissie. De commissie kan de vraag of
en hoe de verslaggevingsregels nu worden nageleefd daarom ook niet
beantwoorden.
133
Welke tekortkomingen en ontoereikende controle-informatie met
betrekking tot financiële activa constateerde de AFM in 2008? Welke zijn in
ogen van de AFM op dit moment opgelost en welke nog niet?
Voor zover uit het onderzoek van de commissie blijkt is een van de
belangrijkste tekortkomingen die door de AFM is geconstateerd dat de
betrokken externe accountants op onderdelen onvoldoende blijk hebben
gegeven van de vereiste professioneel-kritische instelling. Dit betekent
volgens de AFM dat de accountant de waarde van de verkregen controleinformatie kritisch moet beoordelen en alert moet zijn op verkregen
informatie die strijdig is met, of vragen oproept over de betrouwbaarheid
van documentatie, antwoorden op gestelde vragen en andere informatie
die verkregen is van de onderneming. Daarnaast constateerde de AFM dat
betrokken externe accountants in een aantal gevallen uitsluitend hebben
geleund op informatie van de cliënt, terwijl meer belang zou moeten
worden toegekend aan informatie afkomstig van een onafhankelijke
derde. Voor een meer uitgebreide toelichting verwijst de commissie naar
het «Rapport algemene bevindingen kredietcrisisonderzoek» dat de AFM
in december 2009 publiceerde, en naar aanbeveling 27 «Verbetering taak
van accountants» in het rapport van de Tijdelijke commissie.
134
Waarom is het Memorandum of Understanding (MoU) niet als leidraad
gebruikt? Is het MoU aangepast aan de huidige actualiteit? Welke
onderdelen zijn in het MoU naar aanleiding hiervan gewijzigd?
Het MoU is tijdens de crisis niet als leidraad gebruikt. De commissie is van
mening dat de afspraken die in het MoU zijn vastgelegd te veel gericht zijn
op een liquiditeitscrisis. Zie verder het antwoord op vraag 128 en de
aanbeveling over het ontwikkelen van een speciale crisisstructuur.
135
Wat is de juridische status van dit MoU volgens de commissie? Is er een
(juridische) gebondenheid voor IJsland, of is het gewoon een intentieverklaring zonder een gebondenheid?
Het MoU dat gesloten is tussen Nederland en IJsland heeft formeel geen
bindende status en kan inderdaad worden opgevat als een intentieverklaring. Dit betekent volgens de commissie niet dat een dergelijke
overeenkomst zonder meer vrijblijvend is. De commissie plaatst daarom
ook kanttekeningen bij de opstelling van de IJslandse autoriteiten in het
vervolgtraject op het op 11 oktober 2008 afgesloten MoU. Hoewel de
overeenkomst formeel de partijen niet bindt, roept de afwijzing van elke
verplichting in de periode daarna bij de commissie twijfel op over de
goede trouw van IJsland.
Het MoU waar de commissie op bladzijde 445 in het eindrapport over
spreekt betreft overigens niet de overeenkomst tussen Nederland en
IJsland. Het gaat over een overeenkomst tussen de minister van Financiën
en DNB inzake informatie-uitwisseling en overleg over financiële stabiliteit
en crisismanagement. Dit MoU kan worden opgevat als een intentieverklaring over hoe te handelen tijdens een crisissituatie. De rolverdeling
tussen het ministerie van Financiën en DNB gedurende een crisissituatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

41

is, in tegenstelling tot de verschillende taken en bevoegdheden van
beiden, namelijk niet wettelijk vastgelegd.
136
Zal er nog een interne evaluatie op het ministerie van Financiën plaatsvinden? Zo nee, waarom niet?
Het is de commissie niet bekend of er nog een interne evaluatie zal
plaatsvinden op het ministerie van Financiën. De commissie is van
oordeel dat ook het ministerie van Financiën zijn handelen tijdens de crisis
had moeten evalueren. Voornamelijk voor de (beleids-)keuzes die gemaakt
zijn tijdens de crisis en die ook in de toekomst mogelijk van belang zijn,
ligt er een belangrijke eigen verantwoordelijkheid voor het ministerie van
Financiën om lessen te trekken uit de crisis.
137
Welke ontwikkelingen hebben het ministerie van Financiën en DNB
ingezet naar aanleiding van de rapportage van de Tijdelijke commissie
onderzoek financieel stelsel en het Eindrapport Parlementaire Enquêtecommissie Financieel Stelsel?
De commissie heeft vastgesteld dat er naar aanleiding van het
eindrapport en de aanbevelingen van de Tijdelijke commissie onderzoek
financieel stelsel zowel door het ministerie van Financiën als DNB een
groot aantal initiatieven is ingezet. Ondermeer op het terrein van wet- en
regelgeving. De huidige stand van zaken van deze initiatieven zijn door de
commissie niet onderzocht, deze vallen onder de lopende werkzaamheden
van de vaste commissie voor Financiën. Pas na het debat tussen de
commissie en de Kamer en vervolgens tussen de Kamer en het kabinet zal
blijken welke ontwikkelingen in gang worden gezet naar aanleiding van
het rapport van de enquêtecommissie.
138
Wat is de tussenstand van de verschillende ontwikkelingen die bij het
ministerie van Financiën zijn ingezet sinds het uitbreken van de kredietcrisis? Wanneer zijn de afzonderlijke ontwikkelingen afgerond?
Zie het antwoord op vraag 137.
139
Wanneer wordt het Handboek beheersing financiële crises in de financiële
sector (Handboek solvabiliteitssteun) herzien en naar de Kamer
gezonden?
Of het Handboek beheersing financiële crisis in de financiële sector wordt
herzien en zo ja, of dit aan de Kamer wordt gezonden is niet bekend bij de
commissie. De commissie meent dat een herziening van het handboek
passend is als onderdeel van een evaluatie door het ministerie van
Financiën en dan ook met de Kamer besproken kan worden.
140
Welke lessen heeft het ministerie van Financiën uit de crisis getrokken?
Heeft het ministerie draaiboeken opgesteld die jaarlijks worden aangepast
aan de actualiteit? Zo nee, waarom niet?
Uit het onderzoek van de commissie blijkt dat het ministerie van Financiën
geen evaluatie heeft gemaakt van de ingezette maatregelen en het
handelen tijdens de crisis. De commissie doet in haar eindrapport de
aanbeveling een speciale crisisstructuur voor een financiële crisis te
ontwikkelen naar analogie van het bestaande Nationaal Handboek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

42

Crisisbesluitvorming. De commissie is van oordeel dat er een goed
uitgewerkt crisismanagementsysteem moet komen met betrekking tot
financiële crises. Hierin moet onder andere een heldere taakverdeling
opgenomen worden binnen het kabinet en tussen het kabinet, DNB en de
AFM. Voorts zullen afspraken gemaakt moeten worden over informatieuitwisseling (in zowel liquiditeits- als solvabiliteitscrises) tussen DNB en
het ministerie van Financiën en binnen het kabinet, maar ook tussen de
minister van Financiën en de Tweede Kamer. Ten slotte dienen draaiboeken opgesteld te worden voor de manier waarop solvabiliteitssteun of
andere mogelijke crisismaatregelen (zoals garanties) vorm zouden
moeten krijgen.
141
Hoe taxeert de commissie de onvolledige informatievoorziening naar de
Tweede Kamer, in het licht van de urgentie van de crisis? Kan in het
antwoord een onderscheid worden gemaakt tussen de informatievoorziening op het hoogtepunt van de crisis en de informatievoorziening in de
afwikkeling van de crisis?
In het rapport heeft de commissie onderscheid gemaakt tussen informatievoorziening voorafgaand of ten tijde van de te nemen crisismaatregelen
en verantwoording en controle door de Kamer nadat de crisismaatregelen
genomen waren. Met betrekking tot de informatievoorziening voorafgaand aan de te nemen crisismaatregelen heeft de commissie per
crisismaatregel in kaart gebracht hoe de informatievoorziening heeft
plaatsgevonden. De commissie is van mening dat de minister bij alle
maatregelen die tijdens de crisis genomen zijn, met uitzondering van de
eerste ingreep in Fortis/ABN AMRO, wel de ruimte had, en ook had
moeten nemen, om de Kamer vooraf te informeren over de ophanden
zijnde crisismaatregelen. De commissie realiseert zich daarbij wel dat dit
in een aantal gevallen in vertrouwen had moeten gebeuren.
De commissie is zich er zeker van bewust dat er ten tijde van de te nemen
crisismaatregelen sprake was van een uitzonderlijke en urgente situatie,
waarbij reguliere (wettelijke) procedures niet altijd toegepast kunnen
worden en informatievoorziening binnen een kleiner tijdsbestek plaats
moet vinden. Het belang van parlementaire controle blijft echter ook in
een dergelijke uitzonderlijke situatie bestaan. Met de crisismaatregelen
waren immers enorme bedragen aan belastinggeld gemoeid. Het ligt dan
ook voor de hand dat de Kamer als volksvertegenwoordiging de
mogelijkheid heeft controle hierop uit te oefenen, nog daargelaten het feit
dat de Kamer, gelet op het grondwettelijk verankerde budgetrecht, veel
van deze uitgaven eigenlijk vooraf had moeten autoriseren.
De commissie is dus van mening dat de Kamer in de meeste gevallen ook
voorafgaand aan de te nemen crisismaatregelen had moeten worden
geïnformeerd. Mocht dit in het uiterste geval, zoals de eerste ingreep in
Fortis/ABN AMRO, vooraf niet mogelijk zijn dan is de commissie van
mening dat het noodzakelijk is dat de Kamer achteraf wel volledige inzage
in het besluitvormingsproces krijgt. De Kamer kan in een dergelijke
situatie immers enkel nog beoordelen of zij politieke steun voor de
maatregel wil verlenen. De commissie constateert echter dat de minister
de Kamer ook na afkondiging van de crisismaatregelen in een aantal
gevallen niet tijdig of onvolledig heeft geïnformeerd. Dit was het geval bij
ING, in grote mate bij de casus Fortis/ABN AMRO, bij de garantieregeling
en bij de kapitaalverstrekkingsfaciliteit. De commissie is van mening dat
de minister hiermee de controlerende taak van de Kamer in veel gevallen
belemmerd heeft.
142
Is de commissie van mening dat het toegestaan is een uitgave van 66,8
miljard euro te doen zonder enige machtiging (vooraf) van het parlement?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

43

Het in totaal betaald bedrag van 66,8 miljard euro bestaat in hoofdlijnen
uit drie posten. Er is 16,8 miljard euro betaald voor verwerving van de
aandelen van de Nederlandse Fortisdelen. Daarnaast is 34 miljard euro,
respectievelijk 16 miljard euro, betaald voor overname van de kortlopende
en langlopende leningen van Fortis aan Fortis Bank Nederland.
Voor de verwerving van de aandelen geldt dat op grond van de Comptabiliteitswet, de voorhangprocedure toegepast had moeten worden. Gezien
het feit dat dit niet gebeurd is, is de Comptabiliteitswet geschonden. Aan
het formele en materiële budgetrecht van de Kamer is eveneens geen
invulling gegeven. Bij overname van de leningen is het budgetrecht
weliswaar formeel niet geschonden maar is de Kamer niet vooraf
geraadpleegd. De langlopende leningen, deels achtergesteld en deels
eeuwigdurend, hadden karakteristieken van eigen vermogen en een groot
deel zou ook later in eigen vermogen worden omgezet. In het geval van
de bedragen die gemoeid waren met overname van de leningen, in het
bijzonder de langlopende leningen, is het materiële budgetrecht van de
Kamer in het geding gekomen. De commissie is van mening dat de
controlerende functie van de Kamer hiermee belemmerd is.
143
Is de commissie het eens met de opvatting dat de regering een actieve
informatieplicht heeft?
Ja. De commissie heeft in het rapport aangegeven dat zij uitgaat van een
actieve informatieplicht voor de regering. Overigens wordt dit standpunt
door de regering ook niet tegengesproken. Zie bijvoorbeeld de reactie van
het kabinet op het rapport van de Tijdelijke Commissie Infrastructurele
Projecten (Kamerstuk 29 283, nr. 22, p. 7–8).
144
Zijn er schattingen beschikbaar wat de gevolgen voor de Nederlandse
staatskas en economie zouden zijn indien de minister van Financiën
tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen in de Kamer had gezegd
dat de Benelux-deal onvoldoende was en op dat moment werd gesproken
over de nationalisatie van het Nederlandse onderdeel van Fortis?
De commissie heeft geen schattingen hiervan aangetroffen.
145
Hoeveel conference calls of vertrouwelijke bijeenkomsten hebben de
minister van Financiën en de Kamer tijdens de onderzochte periode
gehad?
De commissie heeft vastgesteld dat in de onderzochte periode het
instrument conference call in ieder geval is toegepast op 25 januari 2009
inzake de ingrepen bij ING. Daarnaast zijn vooraf aan maatregelen, zoals
de instelling van de kapitaalverstrekkingsfaciliteit, enkele fractievoorzitters
of woordvoerders afzonderlijk telefonisch op de hoogte gebracht. Wat
betreft vertrouwelijke bijeenkomsten het volgende (de commissie beperkt
zich in het antwoord tot besloten technische briefings). In relatie tot de
onderzochte maatregelen heeft de commissie vastgesteld dat voor twee
casussen gebruik is gemaakt van een technische briefing. Inzake de
back-up faciliteit over ING in januari 2009 en inzake de waardering
Fortis/ABN AMRO in oktober 2008 als ook inzake de staatsdeelnemingen
Fortis/ABN AMRO in november 2008. In oktober 2008 is tevens een meer
algemene technische briefing georganiseerd over de maatregelen en
aanbevelingen naar aanleiding van de kredietcrisis. Daarnaast zijn in de
onderzochte periode besloten technische briefings geweest over
onderwerpen die niet vallen binnen het onderzoek van de commissie,
bijvoorbeeld over het verbod op naked short selling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

44

146
Heeft de Kamer op dit moment nog steeds de mogelijkheid om externe
deskundigheid in te huren voor ingewikkelde onderwerpen? Welk budget
is hiervoor beschikbaar? Hoe vaak is van deze mogelijkheid gebruik
gemaakt in de afgelopen jaren en waar werd onderzoek naar gedaan?
Op dit moment heeft de Kamer nog steeds de zogenaamde «onderzoeksfaciliteit kredietcrisis» tot haar beschikking. In 2010, 2011 en 2012 is
hiervoor tevens 50 000 euro beschikbaar gesteld. In totaal is de afgelopen
jaren slechts twee keer gebruik gemaakt van de onderzoeksfaciliteit. In
2009 is met betrekking tot de casus Fortis/ABN AMRO onderzoek verricht
naar de EU Remedy en de Z-share. In 2010 is de faciliteit gebruikt voor een
onderzoek naar de IABF. Per jaar is er sprake van een onderuitputting van
het beschikbare budget. Naast de faciliteit kan de Kamer ook op andere
manieren advies vragen. Zo kan de Algemene Rekenkamer een verzoek
worden gedaan tot het doen van een onderzoek.
147
Is het waar dat de Tweede Kamer meerdere malen heeft gevraagd om,
desnoods vertrouwelijk, vooraf door de minister te worden geïnformeerd?
Heeft de minister aan deze oproep gehoor gegeven?
Is het waar dat de Tweede Kamer meerdere malen heeft gevraagd om,
desnoods vertrouwelijk, vooraf door de minister te worden geïnformeerd?
Heeft de minister aan deze oproep gehoor gegeven?
De commissie heeft inderdaad geconstateerd dat de Kamer herhaaldelijk
aandringt op afspraken over verbeterde informatievoorziening tijdens de
kredietcrisis. De minister heeft echter geen concrete stappen genomen om
de Kamer in dit verzoek tegemoet te komen en houdt zich niet aan de
gedragslijn die hij voorgelegd heeft aan de Kamer, waarin hij aangaf
nieuwe instrumenten en het ophogen van het bedrag van bestaande
instrumenten vooraf aan de Kamer voor te leggen. Aan de andere kant
concludeert de commissie dat de Kamer onvoldoende daadkracht heeft
getoond in het debat met de minister van Financiën. De Kamer bereikte
pas na de IABF-maatregel voor ING op 3 februari 2009 consensus over de
vraag in welke situaties de Kamer vertrouwelijk geïnformeerd zou moeten
worden. De commissie is van oordeel dat de Kamer zich vervolgens
onvoldoende sterk maakte om uitvoering te laten geven aan de motie
Vendrik/Irrgang, waarin het kabinet opgeroepen werd (uitgezonderd
noodsituaties) de Kamer tijdig te informeren, desnoods in vertrouwen. Zie
verder ook het antwoord op vraag 148.
148
Welke richtlijnen worden op dit moment door de minister van Financiën
gebruikt voor de informatievoorziening gedurende de krediet- en
eurocrisis, waar ook een grote mate van vertrouwelijkheid speelt?
De commissie beschrijft in haar rapport hoe het debat tussen de Kamer en
de minister van Financiën over informatievoorziening tijdens de crisis is
verlopen. De commissie heeft vastgesteld dat, kort samengevat, de vaste
commissie voor Financiën besloten heeft dat de discussie over het
vertrouwelijk informeren van de Kamer betrokken zou moeten worden bij
de wijziging van de Comptabiliteitswet. Voor zover uit het onderzoek van
de commissie blijkt dat tot op heden nog niet bekend is wanneer dit zal
plaatsvinden. De commissie beveelt in haar rapport aan de wijziging van
de Comptabiliteitswet door te zetten. Met het oog op de informatiepositie
van de Kamer beveelt de commissie ondermeer aan een informatieprotocol op te stellen ten behoeve van informatievoorziening voorafgaand
aan te nemen crisismaatregelen. Dit om onduidelijkheid te voorkomen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

45

over de wijze waarop het verkeer tussen regering en Kamer plaatsvindt.
Daarnaast beveelt de commissie aan dat in het geval een schending van
het budgetrecht de regering verplicht wordt achteraf een «verantwoordingsmemorandum» te verstrekken. Ook is de commissie van oordeel dat
de informatiepositie van de Kamer ten aanzien van financiële maatregelen
ook onafhankelijk van de regering dient te worden versterkt.
149
Is het market investor principle, zoals vastgelegd in de Europese jurisprudentie, toegepast door de Europese Commissie in haar toetsingskader op
de Nederlandse steunmaatregelen? Dit mede met het oog op het
rendement dat de Nederlandse overheid heeft gehaald met betrekking tot
een aantal steunmaatregelen.
De Commissie heeft geen inzicht gehad in de interne processen van de
Europese Commissie. Vast staat dat pas sprake is van staatssteun indien
er een transactie plaatsvindt met een financieel voordeel dat niet onder
dezelfde voorwaarden door een particuliere investeerder tot stand zou zijn
gekomen. Het market investor principle of de «private investor test» vormt
de grond op basis waarvan het Gerecht van de Europese Unie de
herstructureringsbeschikking van ING gedeeltelijk nietig heeft verklaard.
Volgens het Gerecht kon de Commissie zich niet beperken tot de
constatering dat de wijziging in de terugbetalingsvoorwaarden voor de
kapitaalinbreng een steunmaatregel was, zonder eerst te onderzoeken of
deze wijziging voor ING een voordeel opleverde dat een particuliere
investeerder niet zou hebben toegekend indien hij zich in dezelfde positie
zou hebben bevonden als de Nederlandse Staat.
150
Wat was de verklaring en argumentatie van de Europese Commissie op
het punt van de gefaseerde publicatie van haar toetsingskader staatsteun
in de financiële sector? Waarom was de Commissie niet in staat dit binnen
een korter tijdsraam te formuleren?
De Europese Commissie heeft bij monde van mevrouw Kroes een
verklaring gegeven onder verwijzing naar de bijzondere omstandigheden
in de crisis. Zij spreekt in haar openbaar verhoor ondermeer van een
«buitengewoon nijpende situatie». Ook wijst zij erop dat «Het hele proces
vond plaats onder stoom en kokend water.»
151
Heeft de Europese Commissie de beperkte of afwezige voorzienbaarheid
van haar vereisten over staatsteun als een mitigerende invloed meegenomen in het opleggen van herstructureringsmaatregelen?
De commissie heeft geen inzicht gehad in de interne afwegingen van de
Europese Commissie. De commissie heeft voor deze stelling echter geen
aanwijzingen gevonden. Mevrouw Kroes heeft daarbij aangegeven dat de
inhoud van de diverse mededelingen voor de lidstaten niet als een
volledige verrassing kan zijn gekomen.
152
Heeft de Europese Commissie de bedrijfseconomische impact van
gedragsbeperkingen in het kader van een herstructureringsplan gewogen
tegen de bedrijfseconomische impact van een balansreductie door het
afstoten van bedrijfsonderdelen?
De commissie heeft geconstateerd dat de Europese Commissie uiteenlopende eisen heeft gesteld aan een balansreductie. Bijvoorbeeld zowel KBC
als Dexia ontvangen naar verhouding een groter bedrag aan steun dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

46

ING terwijl een beperktere balansreductie is opgelegd. De Europese
Commissie heeft in het geval van KBC naar voren gebracht dat een
belangrijke component in het herstructureringsplan bestond uit gedragsbeperkingen, zoals een verbod op overnames en op een prijsleiderschap
op een aantal terreinen. Verder bevatte de steun aan KBC een in
verhouding hoge vergoeding en moest KBC omvangrijke desinvesteringen (Centea, Fidea) doen in de thuismarkt. Dit zou de verklaring zijn
voor de beperktere balansreductie.
153
Hoe ziet de commissie de rol van de European Systemic Risk Board
vis-à-vis de de rol van mededingingstoezichthouder van de Europese
Commissie? Ziet de commissie de European Systemic Risk Board als een
mediator tussen de nationale prudentiële toezichthouder en de Europese
Commissie of als een belangenbehartiger van de nationale prudentiële
toezichthouder?
De commissie ziet de European Systemic Risk Board als mediator en
geschillenbeslechter tussen prudentiële en mededingingsautoriteiten. De
commissie ziet de European Banking Authority als een orgaan waarin de
verschillende nationale toezichthouders samenkomen en grensoverschrijdende toezichtkwesties kunnen regelen.
154
Bestaat er draagvlak onder Europese lidstaten voor het voorstel van DNB
om op Europees niveau een omgangs- of conflictenregeling in het leven
te roepen om spanningen tussen mededingingstoezicht en prudentieel
toezicht zoveel mogelijk tegen te gaan? Waarop baseert de Europese
Commissie dat het huidige stelsel toereikend is?
De commissie heeft geen onderzoek gedaan of er draagvlak bestaat onder
Europese lidstaten voor een dergelijke regeling. Zoals uit aanbeveling 14
moge blijken, ondersteunt de commissie in dezen het initiatief van DNB.
155
Waarom heeft de commissie geen poging gedaan invulling te geven aan
het criterium «niet direct klantgerelateerde commerciële activiteiten met
een hoog risicoprofiel»?
De commissie heeft geconstateerd dat de invulling van de aanbeveling
van de Tijdelijke commissie onderzoek financieel stelsel «Afscherming
nutsbankactiviteiten van zakenbankactiviteiten binnen een instelling» tot
discussie heeft geleid tussen de minister van Financiën en de Tweede
Kamer. De commissie heeft gepoogd een bijdrage te leveren aan deze
discussie door enige verduidelijking aan te brengen.
Er is voor gekozen om bewust geen concrete invulling te geven aan het
criterium «niet direct klantgerelateerde commerciële activiteiten met een
hoog risicoprofiel». Hierdoor kan op een flexibele manier worden
omgegaan met mogelijk risicovolle activiteiten die banken.
156
«De Tcofs beval een cultuur- en gedragsverandering aan in de financiële
sector.» Hoe zijn de vorderingen volgens de commissie?
De enquêtecommissie heeft zich geconcentreerd op de crisismaatregelen
en heeft zich niet in detail verdiept in cultuur en gedrag in de financiële
sector. Wel meent de commissie dat de sector voortdurend, dus niet
incidenteel, kritisch naar de eigen cultuur en het eigen gedrag moet
blijven kijken en zich moet realiseren dat niet alleen herwinnen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

47

vertrouwen inspanningen kost maar ook het vervolgens behouden van
vertrouwen.
157
«De risicomanager zou een veto moeten hebben in commerciële
beslissingen.» Is er een rol voor de wetgever om dit te bewerkstelligen?
De commissie ziet dit meer als een cultuur- en gedragsaspect binnen een
instelling. Het gaat de commissie erom dat het vanzelfsprekend is dat de
risicomanagementfunctie een volwaardige en gelijkwaardige plaats heeft
binnen een financiële instelling, en dat een veto niet een kwestie van
afvinken is.
158
Bent u van mening dat banken niet geleid zouden moeten worden met als
doel het maximaliseren van aandeelhouderswaarde?
De commissie is van mening dat banken geen gewone ondernemingen
zijn. Het publiek belang bij een stabiele financiële sector is groot, en
daarmee ook het belang bij stabiele banken. Er zijn dus meer belanghebbenden dan alleen aandeelhouders. Tussen die verschillende belanghebbenden moet een gezonde balans gevonden worden.
159
Kan het Amerikaanse voorbeeld van een interventieladder door de
commissie worden uitgelegd? Hoe ziet de commissie implementatie van
de Amerikaanse interventieladder in Nederland? Aan welke van tevoren
vastgestelde drempelwaarden om de financiële gezondheid van een bank
te meten denkt de commissie?
Sinds de spaarbankencrisis van eind jaren tachtig is in de Verenigde
Staten interventie door de toezichthouder verplicht gesteld zodra
bepaalde grenswaarden door een instelling overschreden worden. Deze
Amerikaanse interventieladder verdeelt instellingen in vijf categorieën:
goed gekapitaliseerd, adequaat gekapitaliseerd, ondergekapitaliseerd,
significant ondergekapitaliseerd, en kritisch ondergekapitaliseerd.
Afhankelijk van de categorie waarin een instelling valt, moeten de
instelling en de toezichthouder bepaalde maatregelen nemen. Zo wordt in
de VS een ondergekapitaliseerde bank verplicht tot het opstellen van een
vermogens-herstelplan (te monitoren door de toezichthouder), mag deze
zijn assets niet verder laten groeien tot het probleem is opgelost, en is
toestemming van de toezichthouder nodig voor het doen van overnames.
Welke maatregelen en drempels voor de Nederlandse situatie geschikt
zouden zijn, zou nader onderzocht moeten worden. Om uitstelgedrag
effectief tegen te gaan is in elk geval van belang dat de eerste interventiedrempel relatief vroeg overschreden wordt, als de instelling nog gezond
genoeg is om het probleem op te lossen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 980, nr. 73

48