Bijlage: overzicht van ESBL gerelateerd onderzoek dat op dit moment wordt uitgevoerd in opdracht van de rijksoverheid.

Het RIVM-CIb onderzoekt continu en systematisch het vóórkomen van
antimicrobiële resistentie waaronder ESBL-producerende bacteriën in Nederland
(d.m.v. continue surveillancesystemen zoals ISIS-AR en gericht aanvullend
onderzoek), in samenwerking met veldorganisaties (SWAB, Nivel en Medisch
Microbiologische Laboratoria), onder:
patiënten van huisartsen (eerstelijnszorg)
patiënten van zorginstellingen (tweedelijnszorg)
bewoners van verpleeghuizen (derdelijnszorg).
Dit onderzoek is gericht op het verbeteren van het inzicht in het optreden van
zorggerelateerde infecties, de verspreiding van antimicrobiële resistentie en het
voorkómen van infectieziekten in deze populaties. Het uiteindelijke doel hiervan is
het verminderen van de ziektelast door het inzichtelijk maken van risicofactoren
en daarmee middels gepaste interventies het verkleinen van het risico op
antimicrobiële resistentie.
Het RIVM-CIb adviseert het ministerie van VWS ten behoeve van het
volksgezondheidbeleid over trends en ontwikkelingen op het gebied van het
voorkomen van antimicrobiële resistentie en het gebruik van antibiotica bij mens
en dier (onder meer door de Nethmap- en MARAN-rapportages).
Het RIVM-CIb onderzoekt de prevalentie van ESBL-producerende bacteriën en de
risicofactoren voor dragerschap bij 1) dieren en personen (pluimveehouders,
gezinsleden en medewerkers) op verschillende typen pluimveehouderijen (o.a.
biologische) en 2) personen uit de Nederlandse bevolking die woonachtig zijn in
pluimveerijke en pluimveearme gebieden. Onderzoeksresultaten zullen
vergeleken worden met de resultaten van een studie uitgevoerd door de VU
waarbij de prevalentie en risicofactoren van ESBL-producerende bacteriën in de
open bevolking in kaart gebracht worden.
Het RIVM-CIb levert de Nederlandse bijdrage aan het Europese
surveillancenetwerk voor antibiotica resistentie (EARS-Net, opvolger van EARSS
dat jarenlang door CIb is gecoördineerd en vervolgens is overgedragen).
Het RIVM-CIb heeft daarnaast samen met WHO en ESCMID (European Society of
Clinical Microboiology and Infectious Diseases)het initiatief genomen voor de
ontwikkeling van een netwerk van nationale surveillancesystemen in landen in de
Europese regio die geen deel uitmaken of gelieerd zijn aan de Europese Unie en
dus niet opgenomen zijn in EARS-Net .

Beeld van het
vóórkomen
(surveillance)
X

Ontstaan

Overdracht

Maatschappelijke
effecten

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

Het RIVM-CIb onderzoekt de rol van het milieu als een plek voor genoverdracht
maar ook als een reservoir van antibiotica, antibiotica-resistente bacteriën en
overdraagbare resistentiegenen. Dit biedt een breder perspectief op de
samenhang tussen onze maatschappelijke activiteiten waar antibiotica een rol
spelen, in relatie tot het contact met onze leefomgeving.
Het RIVM-CIb voert onderzoek uit naar de effectiviteit van interventies o.a.
gericht op ESBL.
In een 4-jarig AIO project (gestart in 2011), wordt inzicht verkregen in de
prevalentie, risicofactoren, en populatiedynamica van ESBL, zowel aan de kant
van de algemene bevolking als veehouders en de relatie tussen humane en
veterinaire ESBL types. Daarvoor zijn accurate kwantitatieve data over
prevalentie en risicofactoren in de algemene bevolking nodig alsmede
onderzoeken naar de prevalentie en verspreiding bij dieren. Ook kunnen in
experimenten en veldstudies effecten van interventie-strategieën getoetst en
gekwantificeerd worden. In 2012 wordt op basis van een random sample van
personen uit de Nederlandse bevolking worden de prevalentie en risicofactoren
voor dragerschap met ESBL en carbapenemase producerende bacteriën
vastgesteld in personen in gemeenten met en zonder vleeskuikenhouderijen.
Daarnaast worden de prevalentie van en risicofactoren voor dragerschap van
ESBL producerende bacteriën bij dieren en personen (pluimveehouders,
gezinsleden en medewerkers) op verschillende typen pluimveehouderijen (o.a.
biologische) bepaald. Met behulp van typeringsgegevens wordt de transmissie
van ESBL-producerende bacteriën en ESBL-genen vanuit dier naar mens
onderzocht.
Producten:
− Rapportage prevalentie van en risicofactoren voor ESBL dragerschap in de
algemene bevolking
− Rapportage prevalentie en risicofactoren ESBL dragerschap op verschillende
soorten veehouderijen
MRSA/ESBL-producerende bacteriën (NVWA en RIVM-CIb)
In navolging van het MRSA/ESBL-onderzoek op de 50 (gangbare)
vleeskuikenbedrijven worden 8 in Nederland aanwezige biologische
vleeskuikenbedrijven bemonsterd.
In het onderzoek wordt ook gekeken naar de prevalentie in de tijd (longitudinale
studie) gedurende de eerste 10 dagen en naar transmissieroutes op de bedrijven.
Hiertoe worden ook lucht- en stofmonsters kwantitatief onderzocht.
Phenotypische ESBL-positieve isolaten worden verder getypeerd.
Surveillance zoönoseverwekkers landbouwhuisdieren (NVWA en RIVM/cib)
In 2012 wordt gestart op varkensbedrijven. Faecesmonsters zullen worden
onderzocht op de aanwezigheid van Salmonella, Campylobacter, STEC,

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

Streptococcus suis, ESBLs en Clostridium difficile (voor C. difficile zie ook
vraagnummer 9.3.3b.4). Voor ESBLs en Clostridium worden ook humane
faecesmonsters genomen en worden de data gecorreleerd aan de houderijgegevens.
Het RIVM-CIb voert onderzoek uit naar de dynamiek van infectieziekten in
Nederlandse kinderdagverblijven (KizSS) In maart 2010 is een landelijke
surveillance opgezet naar het vóórkomen van infectieziekten op
kinderdagverblijven. Er zal ook worden gekeken naar dragerschap van ESBL.
Het RIVM-CIb onderzoekt de aanwezigheid van antibioticumresistente bacteriën in
recreatiewater. De studie heeft als doel de aanwezigheid van
antibioticarestistente bacteriën te bepalen op officiële en niet-officiële
zwemlocaties die onder invloed staan van lozingen of overstorten van RWZIs.
Het RIVM-CIb onderzoekt hoe de overdracht van zoönosen op mensen kan
plaatsvinden door direct contact met dieren, door de consumptie van vlees, zuivel
en eieren, of via het milieu. Om de verspreiding van zoönosen op bedrijven en
naar de omringende omgeving te bestuderen is ervoor gekozen om de
aanwezigheid van Campylobacter spp. en ESBL-producerende E. coli (ESBL-EC) in
verschillende matrices vast te stellen. Potentiële verspreidingsbronnen die
onderzocht zullen worden zijn mest, (afval)water, lucht, bodem en vliegen.

Het RIVM-CIb onderzoekt de aanwezigheid van ESBL-genen op verse
producten Het doel van deze studie is de prevalentie te bepalen van ESBLproducerende bacterien en ESBL-genen op groenten die in of op de grond
gekweekt worden en die rauw worden gegeten. Daarnaast wordt het voorkomen
van ESBL-producerende bacteriën en ESBL-genen bepaald in de bodem waarop
de gewassen geteelt worden, de mest die gebruikt wordt om de bodem te
bemesten, en in irrigatiewater dat gebruikt wordt om de gewassen te beregenen.
Indien er ESBL-producerende bacteriën en ESBL-genen worden aangetroffen zal
worden onderzocht of er een relatie is tussen de genen in bodem, mest,
irrigatiewater en gewassen, en of deze genen ook worden aangetroffen in
bacteriën die voorkomen bij mensen en dieren.
Moleculaire analyse MRSA/ESBL. Bepaling Volksgezondheidsrisico's op basis
besmettingsdruk en karakteristieken van de isolaten.
Een 3 jarig samenwerkingsproject NVWA-CVI. NVWA bemonstert jaarlijks 10
dieren van 100 koppels varkens kippen en kalveren en 100 individuele
melkkoeien aan de slachtlijn en isoleert MRSA en/of ESBL. De verkregen isolaten
worden naar CVI gestuurd en daar gekarakteriseerd, Tevens worden 100 vlees
monsters per diersoort onderzocht en eventuele isolaten van uitgewisseld.
Monitoring resistentie in landbouwhuisdieren (CVI) en producten (NVWA) in het
kader van MARAN en Zoönoserapportage. Verkrijgen representatief beeld van
resistentie in pathogenen en commensalen voor de verschillende antibiotica.

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

Uitbreiding in 2012 met specifiek onderzoek naar het voorkomen van Extended
Spectrum Beta-Lactamase (ESBL) producerende micro-organismen uit de
Enterobacteriaceae groep, inclusief het opstellen van een selectieve
isolatiemethode en verificatie bij de NVWA laboratoria. Deze methode is
vervolgens toegevoegd aan bestaande en lopende monitoringsprojecten bij
groente, kruiden en vlees.
Antibioticaresistentie in de kalverhouderij. Optimalisatie van resistentiesurveillance, onderzoek naar risicofactoren resistentie-ontwikkeling,
risicoprofielen van resistentieontwikkeling, prevalentie en overdracht van ESBL in
en vanuit de kalverhouderij.
Waarde koppelpaspoort vleeskuikens. Doel van dit project is om inzicht te krijgen
in het antibiogram van de E. coli en Enterococcus spp die tijdens de
productieperiode verantwoordelijk zijn voor de uitval en deze te vergelijken met
het antibiogram dat gevonden is bij het routinematig onderzoek van
eendagskuikens. Het project zal uitsluitsel geven of het zinvol is een standaard E.
coli / Enterococcus spp. onderzoek uit te voeren in relatie tot preventie van
antibioticagebruik bij vleeskuikens.
Onderzoek naar ESBL’s in pluimvee, AIO-project. Inzicht in genetische
karakteristieken van ESBLs in dieren en de mobiele genetische elementen
betrokken bij de overdracht
Introductie ESBL in vleeskuikenketen. Vaststellen moment introductie ESBL in de
vleeskuikenketen met oog op mogelijke interventiemaatregelen.
Antibioticaresistentie ESBL en MRSA in de bodem. Inzicht in rol van bodem als
reservoir voor resistente organismen en de rol die mest daarbij speelt
Onderzoek naar resistentie tegen beta-lactam als gevolg van ESBL in Nederland.
Met dit onderzoek willen de onderzoekers inzicht krijgen in de omvang van het
probleem. Aan dit onderzoek doen mensen mee die wel en (nog) niet in het
ziekenhuis zijn opgenomen. De onderzoekers willen nagaan of zij resistente
bacteriën in hun darm hebben. Ook kijken zij of deze bacteriën bij hun
gezinsgenoten voorkomen.
Tegelijkertijd gaan de onderzoekers na of er factoren zijn die samenhangen met
de oorzaak en de verspreiding van de bacteriën in een ziekenhuis, een
verpleeghuis of de samenleving. Met de resultaten stellen de onderzoekers
richtlijnen op voor antibioticagebruik. Ook treffen zij straks maatregelen om
verspreiding en verdere toename van resistente bacteriën voorkomen.
Population and Evolutionary Dynamics of ESBL’s in Poultry (PEDEP). Waarom
verspreiden ESBL’s zich in kippen? Dit onderzoek wil een antwoord op deze vraag
om de verspreiding vanuit de kip naar de mens in de toekomst te beperken.
Carbapenemase producerende Enterobacteriaceae in Netherland.

X

X

X

X

X

X
X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

Ontwikkeling van phenotypische en moleculare assays voor de detectie en
evaluatie van het voorkomen, de risico factoren en moleculaire epidemiologie.
Beheersing van de verspreiding van ESBL producerende bacteriën ion
ziekenhuizen: preventierichtlijnen op basis van wiskundige modelstudie
Voor deze studie maken de onderzoekers een specifiek wiskundig model.
Wiskundige modellen zijn een goedkoop en snel alternatief voor klinische studies
om efficiënte strategieën te ontwikkelen.
Onderzoek naar de impact van internationaal reisgedrag op het voorkomen en de
verspreiding van antibioticaresistentie in Nederland.
Ontwikkeling van nieuwe richtlijnen voor het voorschrijven van antibiotica ter
preventie van processen die leiden tot carbapenemresistentie in
Enterobacteriaceae (dragers van op plasmiden gecodeerde AmpC
betalactamases).

X

X

X

X

X

X

X

X