Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2452
Vragen van het lid Van Brenk (50PLUS) aan de Minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport over de uitzending van Zembla inzake financiële
ouderenmishandeling (ingezonden 2 maart 2021).
Antwoord van Staatssecretaris Blokhuis (Volksgezondheid, Welzijn en Sport)
(ontvangen 22 april 2021). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2020–2021, nr. 2071.
Vraag 1
Bent u bekend met de uitzending van Zembla van donderdag 25 februari jl.
over financiële ouderenmishandeling?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Klopt het dat de beleidsmatige aanpak van financiële ouderenmishandeling
volgens de wet een verantwoordelijkheid is van lokale overheden (gemeenten)?
Antwoord 2
Ja, dat klopt. Gemeenten zijn onder de Wmo 2015 verantwoordelijk voor het
voorkomen en bestrijden van huiselijk geweld. Deze wet bevat geen eisen
over de invulling van deze verplichting voor specifieke vormen van huiselijk
geweld, waaronder ouderenmishandeling.
Vraag 3
Klopt het dat «de overheid uitgaat van minstens 30.000 gevallen van
financiële ouderenmishandeling» per jaar? Deelt u de analyse dat dit slechts
«het topje van de ijsberg» is?

1

ah-tk-20202021-2452
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Zembla, 25 februari 2021, «Seizoen 17 Afl. 3 – Azen op de erfenis» https://www.npostart.nl/
zembla/25-02-2021/BV_101404404

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

Antwoord 3
Uit het prevalentieonderzoek van Regioplan, uitgevoerd in 20182 blijkt dat
naar schatting 1 op de 20 thuiswonende ouderen (5,5%) ooit te maken heeft
gehad met ouderenmishandeling en dat jaarlijks 1 op de 50 ouderen
slachtoffer (2,0%) wordt.3 De meest gerapporteerde vorm van ouderenmishandeling is financieel misbruik, dat bij ongeveer 3% van de ouderen
voorkomt.
Ik deel de analyse dat dit slechts de bekende gevallen zijn. Ouderenmishandeling ligt veelal in de taboesfeer, ouderen durven niks te zeggen uit schaamte,
of er liggen bijvoorbeeld ingewikkelde familierelaties aan ten grondslag. De
onderzoekers gaven in het prevalentieonderzoek aan dat, gezien de beperkingen van het onderzoek, er helaas goede grond is aan te nemen dat de
prevalentiecijfers van 5,5% sinds het 65e levensjaar en 2,0% in 2017 een
ondergrens betreft en dat mogelijk een groter deel van de 65-plussers in
Nederland te maken krijgt met ouderenmishandeling, waaronder financieel
misbruik.
Vraag 4
Zijn er signalen bekend dat financiële ouderenmishandeling het afgelopen
jaar is toegenomen als gevolg van de (maatregelen omtrent) de coronacrisis?
Antwoord 4
Op landelijk niveau zijn deze signalen niet bekend. Het aantal adviesvragen
en meldingen van ouderenmishandeling bij Veilig Thuis is niet toegenomen
ten opzichte van dezelfde periode een jaar eerder. Tegelijkertijd kunnen we er
wel vanuit gaan dat het risico op financieel misbruik toeneemt tijdens de
coronacrisis, door de grotere mate van afhankelijkheid van ouderen van hun
omgeving en beperkte sociale contacten.
Vraag 5
Hoe vaak komt het voor dat het financieel uitbuiten van ouderen leidt tot
strafrechtelijke vervolging?
Antwoord 5
Vormen van financiële uitbuiting zoals diefstal, verduistering, valsheid in
geschrifte of oplichting vallen onder de vermogensdelicten en zijn strafbaar
op grond van het Wetboek van Strafrecht (artikelen 225 e.v., 311, 312, 321
e.v., en 326). Van strafbare feiten kan aangifte worden gedaan bij de politie en
daarmee kan de strafrechtketen worden ingezet. Het OM heeft vervolgens de
beslissingsbevoegdheid om te vervolgen. Het OM houdt niet bij in hoeveel
zaken vervolging wordt ingesteld naar aanleiding van aangiftes van financieel
misbruik tegen ouderen.
Vraag 6
Deelt u de mening dat vriendschappelijke en/of familiaire banden kunnen
bijdragen aan het ontbreken van een gerede pakkans voor de criminelen die
ouderen financieel uitbuiten? Deelt u de mening dat de pakkans veel te laag
is?
Antwoord 6
Ouderenmishandeling is een vorm van geweld in afhankelijkheidsrelaties,
waarbij ingewikkelde familierelaties, een hoge mate van afhankelijkheid van
de oudere, en schaamte voor het feit dat hen dit overkomt een rol spelen. Dit
maakt het voor het slachtoffer moeilijk om het probleem bespreekbaar te
maken en hulp te zoeken, waardoor meldingen bij Veilig Thuis en de politie
uitblijven. Het is onacceptabel dat mensen in de zogenaamde vertrouwde
omgeving van de oudere misbruik maken van hun kwetsbare positie.
Ik heb van de politie echter geen signalen ontvangen dat, wanneer melding
of aangifte is gedaan, de pakkans lager is (of dat de bewijsvoering moeilijker
is) in gevallen waarbij sprake is van familiaire of vriendschappelijke banden
tussen slachtoffer en verdachte. De politie neemt signalen van financiële
uitbuiting zoals diefstal, verduistering, valsheid in geschrifte of oplichting

2
3

Aard en omvang ouderenmishandeling – Regioplan (2018)
Kamerstuk 28 345, nr. 203

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

gericht tegen kwetsbaren zoals ouderen, serieus en pakt aangiften zo
adequaat en vlot mogelijk op. Indien er een signaal is dat de oorsprong van
de financiële uitbuiting in de vriendschappelijke en/of familiare kring van de
betrokkene ligt, wordt Veilig Thuis geïnformeerd om in overleg met partners
de juiste hulp en inzet te bepalen.
Vraag 7
In hoeveel Nederlandse gemeenten is een goed geëquipeerde «lokale
alliantie» actief ter bestrijding van financiële ouderenmishandeling?
Beschouwt u dit aantal als een mislukking van het beleid? Indien nee,
waarom niet?
Antwoord 7
Ik heb op landelijk niveau geen exact overzicht beschikbaar van alle actieve
lokale allianties. Het bereik van de lokale alliantie verschilt: sommige lokale
allianties zijn in één gemeente actief, andere allianties werken op regionaal
niveau.
Naar schatting zijn ruim 60 lokale allianties actief of in de fase van oprichting.
Dit beschouw ik als een redelijk resultaat van het beleid in de afgelopen
jaren. Gezien de rol van lokale allianties is het van belang dat de allianties
worden versterkt waar nodig (bijvoorbeeld op het gebied van continuering)
en dat zij in verbinding zijn met de gemeenten. Het beleid van gemeenten
rond ouderenmishandeling is continu in ontwikkeling. In de projectenpool
2020–2021 van het programma Geweld hoort nergens thuis hebben bijvoorbeeld regio Kennemerland en West-Veluwe Vallei projecten gehonoreerd
gekregen om specifiek aandacht te geven aan financieel misbruik.
Eind vorig jaar is een handreiking ouderenmishandeling gepubliceerd voor
gemeenten, ontwikkeld in samenwerking tussen VWS, Movisie en regionale
projectleiders van Geweld hoort nergens thuis, waarin ook de lokale allianties
een plek hebben. Gemeenten hebben hiermee concrete handvatten om aan
de slag te gaan met het versterken van de aanpak van financieel misbruik.
Een lokale alliantie kan daarin een belangrijk onderdeel zijn.
Vraag 8
Is het juist dat er geen landelijke aansturing plaatsvindt om ervoor te zorgen
dat er in alle gemeenten een actieve en goed geëquipeerde «lokale alliantie»
wordt opgericht, ter bestrijding van de verfoeilijke praktijken van individuen
die ouderen financieel uitbuiten?
Antwoord 8
Zie antwoord bij 10 en 11.
Vraag 9
Deelt u de mening dat goed geëquipeerde «lokale allianties» in staat zijn om
gevallen van financiële ouderenmishandeling te signaleren en te stoppen?
Antwoord 9
Ja, ik deel die mening. Onderzoek van Regioplan uit 20194 bevestigt dat
lokale allianties een belangrijke rol kunnen spelen in het voorkomen van
financieel misbruik. Het rapport geeft aan dat de meerwaarde van een lokale
alliantie is dat zij specifieke expertise kan inbrengen vanuit met name de
private partijen en die kan combineren met kennis vanuit publieke partijen.
Door de inbreng van specifieke kennis via de lokale alliantie kan financieel
misbruik in de praktijk eerder gesignaleerd worden. Daarnaast geeft het
rapport aan dat lokale allianties hierbij een ondersteunende rol kunnen
hebben voor Veilig Thuis in die regio.
In ditzelfde rapport komt naar voren dat meerdere allianties nauw samenwerken met de gemeenten en in een enkel geval is de gemeente een van de
organisaties die het voortouw nemen binnen de lokale alliantie.

4

Eindrapport – Lokale Allianties – Financieel veilig ouder worden (regioplan.nl)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

Vraag 10 en 11
Deelt u de mening dat in elke Nederlandse gemeente een goed geëquipeerde
lokale alliantie ter bestrijding van financiële ouderenmishandeling actief moet
zijn? Bent u bereid om maatregelen te nemen waarmee dit doel binnen een
jaar wordt bereikt? Indien nee, waarom niet?
Bent u bereid om de landelijke «aansturing» van het beleid ten aanzien van
financiële ouderenmishandeling zodanig op te voeren, dat er in alle Nederlandse gemeenten een actieve «lokale alliantie» totstandkomt? Indien nee,
waarom niet?
Antwoord 8, 10 en 11
Zoals ook beantwoord in vragen 5 en 6 van het lid Bergkamp over dit
onderwerp: gemeenten zijn onder de Wmo 2015 verantwoordelijk voor het
voorkomen en bestrijden van huiselijk geweld.5 Deze wet bevat geen
gedetailleerde eisen over hoe deze verplichting moet worden ingevuld voor
specifieke vormen van geweld, waaronder ouderenmishandeling. Het
beleggen van deze verantwoordelijkheid bij gemeenten heeft als doel dat zij
beleid kunnen inrichten naar lokale omstandigheden en met lokale samenwerkingspartners.
Gemeenten hebben de vrijheid om hun beleid op andere wijze en met andere
instrumenten vorm te geven. Ik ben dan ook niet voornemens om specifieke
acties in te zetten gericht op het realiseren van allianties in alle gemeenten, of
om acties op te zetten als onderdeel van landelijke aansturing van de aanpak.
Dat neemt niet weg dat ik van mening ben dat lokale allianties toegevoegde
waarde hebben en als goed voorbeeld onder de aandacht gebracht dienen te
worden van gemeenten die zo’n alliantie niet hebben. Ik wil gemeenten ook
aanmoedigen om bestaande lokale allianties te versterken. Daarbij is het
belangrijk om de lokale allianties te zien binnen de bredere lokale aanpak van
ouderenmishandeling en de kracht van de «bottom-up» strategie te behouden. Het kan daarin een belangrijk instrument zijn bij de preventie en aanpak
van financieel misbruik, waar gemeenten een ondersteunende rol in kunnen
spelen, of zoals in sommige gevallen, een voortrekkersrol. De vorm en
uitwerking hangt af van de lokale context.
Samen met de VNG doe ik een uitvraag bij verschillende gemeenten over wat
zij nodig denken te hebben voor het versterken van de aanpak ouderenmishandeling, inclusief financieel misbruik. Op basis van deze uitvraag zal ik
samen met de VNG bezien hoe gemeenten hierin het beste ondersteund
kunnen worden.
Vraag 12
Deelt u de mening dat een relatief klein subsidiebedrag voor «lokale
allianties» ter bestrijding van financiële ouderenmishandeling, een enorm
positief effect kan hebben op het aantal actieve «lokale allianties» en op de
effectiviteit van het beleid?
Antwoord 12
Met een relatief klein budget kunnen lokale allianties inderdaad een positief
effect hebben op het leven van ouderen. Niet alleen in het signaleren van
gevallen waar het mis is gegaan, maar zeker ook in de preventieve en
voorlichtingsrol. Lokale professionals, bijvoorbeeld de wijkagent en de
notaris, weten elkaar, wanneer zij onderdeel zijn van een lokale alliantie, te
vinden als er een vermoeden is van financieel misbruik.
Vraag 13 en 14
Kunt u toelichten waarom «lokale allianties» geen gebruik maken van de
netwerken van ouderenbonden?
Bent u bereid om in gesprek te gaan met ouderenbonden die een lokaal
vrijwilligersnetwerk hebben en ervoor te zorgen dat die betrokken worden bij
bestaande «lokale allianties» en bij het opzetten van nieuwe allianties?

5

Betreft de vragen van het Kamerlid Bergkamp (D66) over de aanpak van financiële ouderenmishandeling op 26 februari 2021.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

Antwoord 13 en 14
Het is per lokale alliantie verschillend welke partijen deelnemen en een
bijdrage leveren aan de aanpak op lokaal niveau. De ouderenbonden
KBO-PCOB, Nationaal Ouderenfonds, NOOM en Anbo zijn betrokken bij een
aantal lokale allianties en zijn op landelijk niveau vertegenwoordigd in de
Brede Alliantie Financieel Veilig Ouder Worden. Dit is een samenwerkingsverband tussen banken, maatschappelijke partijen, ouderenbonden, notarissen,
Veilig Thuis en andere betrokken partijen in de aanpak. Ik ben bereid samen
met de VNG in gesprek te gaan met deze ouderenbonden om te bespreken
wat de ouderenbonden en hun netwerk van vrijwilligers zouden kunnen
betekenen voor lokale allianties.
Vraag 15
Zijn er succesvolle «lokale allianties»? Zo ja, wie heeft daar de regie gehad en
worden die best practices gedeeld met andere gemeenten?
Antwoord 15
Zoals aangegeven in antwoord op vraag 8 van het lid Bergkamp, zijn vanuit
het programma Geweld hoort nergens thuis verschillende acties ondernomen
voor uitwisseling tussen gemeenten. Zo is op 18 februari jl. een webinar
georganiseerd voor regionale projectleiders en gemeenteambtenaren om
goede voorbeelden uit te wisselen, waaronder over financieel misbruik en de
samenwerking met lokale allianties. Tijdens deze bijeenkomst werden een
aantal lokale allianties die al lange tijd succesvol samenwerken uitgelicht,
waaronder de lokale alliantie in Meppel. In deze alliantie heeft een aantal
partijen het voortouw genomen, waaronder de gemeente Meppel, de
Rabobank, lokale notarissen, advocaten en bewindvoerders en een lokale
zorggroep en welzijnsorganisatie (Noorderboog en Welzijn MensenWerk).
Vraag 16 en 17
Wat zijn de (overhead)kosten en de beleidsmatige kosten van het «aanjaagteam» precies geweest sinds de start? Welke productie is precies geleverd
door het «aanjaagteam»?
Bent u tevreden over de inzet en de aanpak van uw «aanjaagteam?»
Antwoord 16 en 17
Als onderdeel van het programma Ouderen in Veilige Handen, hebben twee
«aanjaagteams» lokale allianties versterkt op landelijk niveau. Dit waren
opdrachten verleend aan Seastarters in 2017 (totaalkosten: € 29.700 excl.
btw) en in 2018 (totaalkosten: € 99.600 excl. btw).
De twee teams hebben het aantal lokale allianties vergroot en daarbij ook de
verbinding met de gemeenten gezocht. Veel lokale allianties hadden
praktische ondersteuning nodig bij het enthousiasmeren van het lokale veld,
het organiseren van een startbijeenkomst en het informeren van betrokkenen.
Ik ben tevreden over de beweging die het aanjaagteam teweeg heeft
gebracht. Nu is het aan de gemeenten om de verbinding te maken met het
lokale beleid rondom de ouderen en in te zetten op bestendiging en
doorontwikkeling van het beleid op het gebied van ouderenmishandeling en
financieel misbruik in het bijzonder. Samen met de VNG ben ik hierover in
gesprek met gemeenten en neem ik ook de vraag mee of en zo ja in welke
vorm zij daarbij ondersteuning kunnen gebruiken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5