Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

30 420

Emancipatiebeleid

Nr. 386

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 december 2023
Inleiding
Het afgelopen jaar heeft het kabinet gewerkt aan gelijkheid, vrijheid en
veiligheid van vrouwen en lhbtiq+ personen1. Dit doet het kabinet met de
uitvoering van de Emancipatienota 2022–2025, die ik uw Kamer op
18 november 2022 stuurde. Met deze voortgangsrapportage beschrijf ik
op hoofdlijnen de voortgang sindsdien. Daarnaast geef ik in de bijlage een
overzicht van de voortgang op alle maatregelen die genoemd zijn in de
Emancipatienota.
Gelijkheid, veiligheid en acceptatie zijn belangrijke waarden die voor
iedereen van betekenis zijn. Alleen als we die waarden borgen, kunnen
mensen op een vrije en gelijkwaardige manier meedoen in de samenleving. Zodat iedereen veilig naar school kan, geliefden hand in hand
kunnen lopen, de juiste zorg wordt verstrekt en een baan voor iedereen
toegankelijk is. Geslacht, genderidentiteit, genderexpressie en seksuele
gerichtheid mogen daarbij geen rol spelen.
Gendergelijkheid neemt al jaren toe en is deels gerealiseerd.2 In de
Europese Gendergelijkheidsindex is Nederland gestegen naar de tweede
plaats en dat is goed nieuws.3 Zo is het aandeel vrouwen in het wetenschappelijk onderwijs de afgelopen tien jaar gestegen tot meer dan 50%4
en neemt de economische zelfstandigheid van vrouwen toe.5 Ook groeit
de sociale acceptatie van homo- en biseksuele personen, en is er meer

1

Lhbtiq+ is een afkorting voor lesbische, homoseksuele, biseksuele, transgender, intersekse en
queer personen.
2
World Economic Forum, Global Gender Gap Report 2023.
3
European Institute for Gender Equality, 2023, Gender Equality Index The Netherlands.
4
CBS, Emancipatiemonitor 2022.
5
OCW in cijfers.

kst-30420-386
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 420, nr. 386

1

aandacht voor genderdiversiteit.6 De meeste mensen in Nederland vinden
gelijkwaardigheid belangrijk. Zo wil 61% van de ouders de zorg voor
kinderen gelijk verdelen7, spreken duizenden zich moedig uit tegen
(seksueel) grensoverschrijdend gedrag en staat het overgrote deel van de
Nederlandse bevolking positief tegenover lhbtiq+ personen.8
Tegelijkertijd worden bijna overal ter wereld vrouwen en lhbtiq+ personen
ongelijk behandeld, zijn ze slachtoffer van geweld en worden ze
belemmerd om volwaardig mee te doen aan de samenleving. Zo werd in
Polen een activist die zich inzet voor toegang tot abortus in eerste aanleg
veroordeeld. In Bulgarije kunnen transgenderpersonen niet meer legaal
van geslacht veranderen. En ook in Nederland krijgen mensen te maken
met (seksueel) grensoverschrijdend gedrag, gendergerelateerd geweld
(waaronder femicide), loondiscriminatie, ongelijke kansen op de arbeidsmarkt, (online) haat, fysieke bedreigingen en beperkende stereotype
opvattingen over vrouwen en mannen. Belangrijke verworvenheden, zoals
het recht op abortus, lhbtiq+ rechten en relationele en seksuele vorming in
de klas worden door sommigen opnieuw ter discussie gesteld. Daarnaast
waren er het afgelopen jaar ernstige incidenten. Bijvoorbeeld de
medewerkers van een Groningse dragshowbar die zijn mishandeld, het
COC9 in Eindhoven dat belaagd werd, en discriminerende spreekkoren die
in stadions klonken.
We hebben een samenleving te beschermen waarin iedereen gelijkwaardig is. We moeten samen zorgen voor gelijkheid, vrijheid en
veiligheid van vrouwen en lhbtiq+ personen op juridisch, politiek,
economisch, sociaal en cultureel vlak. Dat vraagt om voortdurende actie,
steun, het wegnemen van drempels, gedragsveranderingen en een
cultuuromslag.
Zulke veranderingen gaan gepaard met debat, en in een vrij land als
Nederland is er natuurlijk ruimte voor tegengeluiden en andere meningen.
Maar gelijke rechten voor iedereen staan niet ter discussie. Dat regelt
artikel 1 van onze Grondwet. Steeds vaker zien we dat meningen
gebaseerd worden op desinformatie en dat die geluiden omslaan in
intolerantie, haatzaaien, discriminatie en oproepen tot geweld. Dat is niet
acceptabel. Niemand heeft de vrijheid om de fundamentele rechten van
een ander te ondergraven. Gelijkheid en veiligheid voor vrouwen en
lhbtiq+ personen zijn kernwaarden waaraan niet getornd mag worden, en
waar we ons voor in moeten en zullen blijven zetten.
Emancipatie is een opdracht voor ons allen
Burgers, organisaties en mede-overheidsinstellingen spelen hierin een
belangrijke rol. Daarom hebben we dialogen in gang gezet. We voeren op
verschillende plaatsen in het land gesprekken over de behoeften en
ervaringen van mensen op het gebied van werk. Ook voeren we
gesprekken over hoe we het wijdverspreide probleem van (seksueel)
grensoverschrijdend gedrag kunnen aanpakken. Dat laatste resulteerde in
het Nationaal Actieprogramma Aanpak seksueel grensoverschrijdend
gedrag en seksueel geweld, waarin organisaties en betrokkenen melden
wat ze gaan doen voor het voorkomen, signaleren en opvolgen van
seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld.

6

Sociaal en Cultureel Planbureau, 2022, p. 16, figuur 2.2.
CBS, Emancipatiemonitor 2022.
8
Sociaal en Cultureel Planbureau, LHBT Monitor 2022.
9
Het COC is een belangenorganisatie voor lhbti+ personen.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 420, nr. 386

2

Daarnaast heb ik strategische partnerschappen gesloten met acht
allianties van organisaties, die voor de periode 2023–2027 subsidie
ontvangen.10 Zij zetten zich in voor diversiteit en kansengelijkheid, en dus
voor gendergelijkheid en lhbtiq+-gelijkheid op verschillende thema’s die ik
hieronder benoem.
Binnen het kabinet werk ik met verschillende ministeries nauw samen. Als
coördinerend Minister van Emancipatie moedig ik waar nodig mijn
collega-bewindspersonen aan om bij nieuw beleid altijd te kijken naar de
effecten voor gendergelijkheid. Daarvoor is de gendertoets (die eerder
onderdeel was van het Integraal afwegingskader voor wet- en regelgeving
(IAK)) ook toegevoegd aan het Beleidskompas, waarmee ministeries
nieuw beleid ontwikkelen. De gendertoets helpt om de mogelijk verschillende gevolgen van beleid voor mannen en vrouwen in kaart te brengen.
Het is belangrijk om meer inzicht te krijgen hoe gender beter meegenomen kan worden in bestaand en nieuw beleid. Daarom laat ik een
onderzoek uitvoeren naar behulpzame en belemmerende factoren voor
gendermainstreaming11 voor beleidsmakers. Het onderzoek wordt in de
tweede helft van 2024 opgeleverd. Daarnaast streven we naar een
intersectionele aanpak waarbij er aandacht is voor verschillende uitdagingen of vormen van uitsluiting tegelijkertijd. Een voorbeeld hiervan is
de start van een pilot om te verkennen hoe intersectionaliteit toepasbaar
gemaakt kan worden in de ontwikkeling en uitvoering van het
discriminatie- en racismebeleid. Deze pilot is ontwikkeld en uitgewerkt
door Expertisecentrum Diversiteitsbeleid (ECHO) in opdracht van de
Ministeries van OCW en SZW.
Tot slot werken wij samen met vertegenwoordigers van Bonaire, Sint
Eustatius en Saba aan emancipatiebeleid voor de Caribische delen van het
koninkrijk. In het verlengde hiervan wordt met het COC gesproken over
het herstarten van het Pink Orange Akkoord.
Arbeid
Het kabinet zet zich in om de deelname van vrouwen op de arbeidsmarkt
te verbeteren. Het is goed om vast te stellen dat opnieuw meer vrouwen
betaald werk hebben. De arbeidsparticipatie van vrouwen was in het
eerste kwartaal van 2023 68,6%, ten opzichte van 68,1% vorig jaar. Een
vergelijkbare stijging zien we ook terug bij mannen: van 76,4% naar
76,7%12. Ook de financiële onafhankelijkheid13 stijgt bij vrouwen en
mannen. Dit is goed nieuws, maar nog steeds is bijna de helft van de
vrouwen niet financieel onafhankelijk. En als we dit intersectioneel
bekijken en dit uitsplitsen naar andere achtergrondkenmerken, zoals
opleidingsniveau, zijn de verschillen nog groter. We vinden het van groot
belang om de arbeidsmarktpositie van vrouwen te blijven verbeteren en
ongelijkheid en discriminatie op de arbeidsmarkt te bestrijden.
Het kabinet heeft onder andere het volgende gedaan:
− Om de loonkloof te bestrijden, werkt het kabinet aan een spoedige
implementatie van de EU-Richtlijn loontransparantie. Het streven van
10

Kamerstukken II, 2022–2023, 30 420, nr. 380.
Het kabinet gebruikt de definitie van EIGE (European Institute for Gender Equality). Gendermainstreaming is «de integratie van een genderperspectief in de beleidsvoorbereiding, het
ontwerp, de uitvoering, de controle en de evaluatie van beleidsmaatregelen en uitgaven(programma’s), teneinde de gelijkheid van vrouwen en mannen te bevorderen en discriminatie te
bestrijden.»
12
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Arbeidsparticipatie 2023.
13
Iemand is financieel onafhankelijk wanneer diegene een netto jaarinkomen uit werk heeft van
minstens het minimumloon (zie definitie van het CBS).
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 420, nr. 386

3

−

−

−

−

−

de Minister van SZW is dit wetsvoorstel in de tweede helft van 2024
aan uw Kamer aan te bieden.
Om de financiële onafhankelijkheid van praktisch opgeleide vrouwen
te verhogen hebben we in 2023 een partnerschap gesloten met
«Financieel Sterk door Werk», een alliantie van WOMEN Inc., Bureau
Clara Wichmann en stichting Het Potentieel Pakken. Dit doet deze
alliantie o.a. door het gesprek aan te gaan met werkgevers over betere
werkomstandigheden en uitbreiding van verdiencapaciteit. Ook
worden de vrouwen zelf geactiveerd en worden brancheverenigingen
in de zorg, kinderopvang en schoonmaak aangesproken om ook de
belangen van deze vrouwen mee te nemen.
Om de representatie en participatie van vrouwen in de politiek te
stimuleren en te bestendigen, heb ik in 2023 een partnerschap
gesloten met «Politica», een alliantie van WO=MEN, Stem op een
Vrouw en de Nederlandse Vrouwenraad in samenwerking met
Emancipator. Dit doet deze alliantie o.a. door samen te werken met
overheden en politieke partijen, het opzetten van trainingen en
netwerken, én onderzoek te doen naar de barrières die vrouwen
ervaren om politiek actief te worden.
Om gendergelijkheid op de arbeidsmarkt te stimuleren, heeft de
Minister van SZW het uitkeringspercentage van het betaald ouderschapsverlof verhoogd van 50% naar 70% van het dagloon. De
regeling is op 2 augustus 2022 in werking getreden.
Om zwangerschapsdiscriminatie aan te pakken zet het kabinet in op
bewustwording door het verbeteren van de informatievoorziening,
zowel richting (zwangere) werknemers als werkgevers. WOMEN Inc.
heeft in opdracht van de Ministeries van OCW en SZW een grote
bewustwordingscampagne uitgevoerd. Daarnaast werkt het Ministerie
van SZW aan het ontwikkelen van een informatiepakket dat naar
verwachting voor het einde van het jaar beschikbaar komt. Deze
aanpak maakt deel uit van het Actieplan arbeidsmarktdiscriminatie
2022–2025.
Om meer inzicht te krijgen in de ervaringen van mensen rondom
gendergelijkheid op de arbeidsmarkt, is de Minister van SZW dit jaar
een dialoog getiteld «SamenSpraak» gestart. Hierin wordt met
verschillende groepen in de samenleving in gesprek gegaan over de
verdeling van arbeid en zorg, en de verwachtingen in de samenleving
over mannen en vrouwen op het werk, in het gezin en breder op de
arbeidsmarkt.

Veiligheid
Het kabinet wil veiligheid voor iedereen in Nederland. Iedereen moet de
ruimte en vrijheid krijgen om zichtbaar en openlijk zichzelf te kunnen zijn,
zonder negatieve invloed van seksuele- en gendernormen en zonder
geconfronteerd te worden met verbaal of fysiek geweld.
Er is helaas reden tot zorg. Vrouwen en lhbtiq+ personen zijn vaak
slachtoffer van ernstig en structureel geweld. Zo heeft 22% van de
vrouwen en 6% van de mannen ooit seksueel geweld meegemaakt. Als
ongewenste seksuele aanrakingen en zoenen worden meegerekend, heeft
ruim 50% van de vrouwen en bijna 20% van de mannen dat meegemaakt.
Bijna de helft (44%) van de biseksuele vrouwen is in 2021 slachtoffer
geweest van (online) seksuele intimidatie of geweld.14 Ook voelen
vrouwen en lhbtiq+ personen zich minder veilig dan heteromannen en
hebben ze vaker te maken met online bedreiging en intimidatie.15

14
15

Kamerstukken II, 2022–2023, 34 843, nr. 67.
Sociaal en Cultureel Planbureau, LHBT Monitor 2022.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 420, nr. 386

4

Om de veiligheid van mensen te verbeteren, zet het kabinet onder andere
in op het vergroten van de veiligheid van vrouwen en lhbtiq+ personen in
de openbare ruimte, thuis, op het werk, online, binnen het asielbeleid, de
sport, het onderwijs, de wetenschap en de zorg. Daarbij blijven we
intensief samenwerken, zowel als kabinet onderling als met betrokkenen
zoals maatschappelijke organisaties. Deze brede benadering is noodzakelijk om een cultuurverandering te bereiken waarbij de hele maatschappij
is betrokken en we de veiligheidssituatie structureel verbeteren. Dit is een
grote opgave en een langdurig proces, maar het is ook zaak om daarin
concrete voortgang en resultaten te boeken. Preventie is daarin een
belangrijke factor.
Het kabinet heeft onder andere het volgende gedaan:
− Om seksueel grensoverschrijdend gedrag aan te pakken en bij te
dragen aan de verandering naar een cultuur waarin mensen elkaars
grenzen en wensen herkennen, erkennen en respecteren hebben we
het Nationaal Actieprogramma Aanpak seksueel grensoverschrijdend
gedrag en seksueel geweld gelanceerd. Met deze sector-overstijgende
aanpak wordt ingezet op publiekcommunicatie, worden maatschappelijke initiatieven ondersteund, omstanders geactiveerd, wordt seksueel
grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar gemaakt, onderzoek
verricht, hulpverlening verbeterd en worden normen en wetgeving
aangescherpt.
− Om geweld tegen vrouwen en vanwege gender aan te pakken hebben
we een aanpak gendergerelateerd geweld met aandacht voor femicide.
Hierbij wordt ingezet op deskundigheidsbevordering, preventie en het
harder aanpakken van plegers. Conform de motie van het lid
Mutluer c.s.16 geeft het kabinet prioriteit aan dit plan en stellen we
samen met het veld concrete acties, doelstellingen en actiepunten op.
De Minister voor Rechtsbescherming zal uw Kamer voor april 2024
hierover informeren.
− Om geweld en agressie tegen vrouwen en lhtbiq+ personen aan te
pakken zijn vier nieuwe discriminatierechercheurs aangesteld en
versterken we de diversiteitsnetwerken bij de politie zoals Roze in
Blauw.
− Om de veiligheid van vrouwen en meiden in de publieke ruimte te
vergroten is het aantal gemeenten dat meedoet aan het programma
Veilige Steden uitgebreid naar 20 steden verspreid over het land. Het
programma richt zich op het versterken van de veiligheid van vrouwen
en meisjes in de openbare ruimte en tijdens het uitgaan.
− Om de acceptatie en veiligheid van lhbtiq+ personen in de sport te
bevorderen, zetten we samen met het Ministerie van VWS de
financiering voort van de Alliantie Gelijk Spelen en het programma
Ons voetbal is van iedereen (OVIVI) 2.0.
Onderwijs
Goed onderwijs is een voorwaarde voor een samenleving waarin iedereen
gelijkwaardig wordt behandeld, veilig is en gelijke kansen krijgt. Gender(identiteit), geslachtskenmerken, genderexpressie of seksuele oriëntatie
mogen dat niet in de weg staan. Daarbij moeten jongeren een studiekeuze
kunnen maken zonder gehinderd te worden door sociale verwachtingen,
gendernormen en rolpatronen. Tevens moet er op school aandacht zijn
voor seksuele vorming en seksuele diversiteit.
Met de sociale veiligheid op scholen in het funderend onderwijs gaat het
over het algemeen goed, maar uit de landelijke veiligheidsmonitor
funderend onderwijs blijkt ook dat het welbevinden van meisjes in het
16

Kamerstukken II, 2022–2023, 28 345, nr. 271.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 420, nr. 386

5

voorgezet onderwijs duidelijk lager is dan dat van jongens. Met
lhbt-leerlingen gaat het op veel vlakken slechter dan met niet-lhbtleerlingen. Ze worden vaker gepest en gediscrimineerd, maken vaker
(gewelds)incidenten mee, en durven minder vaak een incident te melden.
Hun meldingen krijgen ook minder vaak opvolging.17 Daarnaast zien we
dat de scholen en organisaties die aandacht besteden aan kerndoelen
rond seksuele vorming en seksuele diversiteit meer dan andere jaren te
maken krijgen met weerstand van een kleine groep. Het moet duidelijk zijn
dat elke leerling en student zich veilig en geaccepteerd moet weten op
school en op de instelling. Daar werken we hard aan met de aanpak Vrij
en veilig onderwijs. Als een leerling of student toch iets overkomt, kunnen
ze in eerste instantie terecht bij een mentor of de vertrouwenspersoon van
de school of instelling. Mocht het nodig zijn, kunnen zij ook een klacht
indienen. Leerlingen en studenten die dat lastig vinden of niet weten waar
ze terecht kunnen, kunnen op de website www.jouwveiligeschool.nl
terecht.
Ook het mbo kent een soortgelijke meldstructuur. In de praktijk zien we
dat studenten vaak terecht kunnen bij iemand die ze goed kennen, zoals
de eigen mentor. Daarnaast is het mogelijk om een interne of externe
vertrouwenspersoon te raadplegen. Mochten studenten de situatie buiten
de school om verder willen oppakken, dan kunnen ze terecht bij JOBmbo.
Ten aanzien van preventie heeft de MBO Raad een aantal handreikingen
gepubliceerd waar mbo-instellingen hun informatie uit kunnen halen. Veel
instellingen maken gebruik van die handreikingen en een deel van de
instellingen maakt gebruik van eigen gedragscodes. Ook het kennispunt
Gelijke Kansen, Diversiteit en Inclusie zet zich in voor dit onderwerp en
deelt actief kennis met docenten en beleidsmakers binnen
mbo-instellingen. Tot slot wordt binnenkort de monitor Integrale
Veiligheid gepubliceerd. De monitor zal meer inzicht verschaffen in de
mate van ervaren sociale en fysieke veiligheid van studenten en personeel
op mbo-instellingen.
Op 8 juni jl. heb ik mijn integrale aanpak sociale veiligheid in hoger
onderwijs en wetenschap gepresenteerd. Onderdeel van die aanpak is dat
ik de sector ondersteun om tot een landelijk programma sociale veiligheid
in hoger onderwijs en wetenschap te komen. Dit programma moet een
wezenlijke verandering in de praktijk teweeg gaan brengen, gebaseerd op
aanbevelingen uit diverse rapporten die de afgelopen jaren zijn
verschenen.
Uit de Techniekpact Monitor 202318 blijkt dat vrouwelijke leerlingen en
studenten bij bèta-technische opleidingen nog steeds sterk in de
minderheid zijn. Ook in vergelijking met het buitenland is de beroepssegregatie in Nederland hoog.
Het kabinet heeft onder andere het volgende gedaan:
− Het concept wetsvoorstel Vrij en Veilig onderwijs scherpt de eisen ten
behoeve van de sociale veiligheid aan voor scholen. Met onder andere
een uitbreiding van de jaarlijkse monitor van de veiligheidsbeleving en
de invoering van een meldplicht voor ernstige incidenten versterkt dit
voorstel de sociale veiligheid voor leerlingen en onderwijspersoneel.
Het voorstel ligt nu ter advies bij de Autoriteit Persoonsgegevens en
daarna zal het ter advisering aan de Raad van State worden voorgelegd.
− In het najaar van 2023 worden de resultaten van de monitor integrale
veiligheid in het mbo naar uw Kamer gestuurd. Op basis van de
17
18

Kamerstukken II, 2022–2023, 31 289, nr. 133.
Monitor Techniekpact.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 420, nr. 386

6

−

−

−

−

uitkomst van de monitor wordt bezien of aanvullende maatregelen
nodig zijn om de veiligheid in het mbo te waarborgen, waaronder die
van lhbtiq+ studenten.
Het kabinet stelt voor de jaren 2022 t/m 2031 jaarlijks € 4 miljoen
beschikbaar ten behoeve van onderzoek en monitoring, interventies en
kennisdeling, en bewustwording en cultuurverandering ter verbetering
van sociale veiligheid en inclusie in het hoger onderwijs volgens de
bestuurlijke afspraken.19 Daarnaast werk ik aan een zorgplicht van
instellingen voor de sociale veiligheid van studenten, die zal worden
vastgelegd in de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk
onderzoek.20
Ik investeer jaarlijks € 30 miljoen tussen 2024–2027 in het mbo zodat
docenten gebruik kunnen maken van het professionaliseringsaanbod
van Het Expertisecentrum Burgerschap, zoals gemeld in de Werkagenda mbo.21 Daarbij is aandacht voor het stimuleren van deskundigheidsbevordering van docenten op het gebied van seksuele- en
genderdiversiteit binnen het burgerschapsonderwijs, dat onder meer
wordt ontsloten door het Expertisepunt Burgerschap. De kerndoelen
voor het burgerschapsonderwijs in het primair en voortgezet onderwijs worden momenteel herijkt, evenals de kwalificatie-eisen voor
burgerschapsonderwijs in het mbo.
We hebben een partnerschap gesloten samen met de alliantie
«Worden wie je bent» die bestaat uit VHTO, Stichting School en
Veiligheid, Movisie en Emancipator. Zij werken samen met het
onderwijsveld om ervoor te zorgen dat leerlingen zich vrij voelen om
de keuzes te maken die het beste bij hen passen. Zo proberen zij de
invloed van genderstereotype verwachtingen voor school en studiekeuze te verminderen.
We geven vijf jaar subsidie aan Stichting School en Veiligheid, onder
meer om de website Gendi te onderhouden, over gender- en seksuele
diversiteit in het onderwijs.22

Zorg
Als kabinet willen we dat iedereen in Nederland passende zorg ontvangt.
Helaas is dit nog niet altijd het geval. In de gezondheidszorg is er nog
onvoldoende kennis en ervaring op het gebied van gender, seksuele
gerichtheid, geslachtskenmerken, genderidentiteit en -expressie. Dat leidt
soms tot ongelijke behandeling en grotere kans op gezondheidsproblemen. De gezondheid van lesbische en homoseksuele personen is
inmiddels vergelijkbaar met die van heteroseksuele personen, zowel op
het gebied van mentale gezondheid als kansen om gezond te zijn en
blijven. Dat geldt helaas niet voor transgender- en bi+ personen. Zij
hebben een slechtere algemene en psychische gezondheid dan lesbische,
homoseksuele en heteroseksuele personen.23 Specifiek bij transgender
personen zien we ook hogere cijfers voor wat betreft suïcidaliteit
problemen.24
Het kabinet zet zich in voor passende zorg voor iedereen en in deze
voortgangsrapportage wordt nader ingegaan op wat er voor deze

19

Kamerstukken II, 2021–2022, 31 288, nr. 964.
Kamerstukken II, 2022–2023, 29 240 en 31 288, nr. 131.
21
Stct. 2023, nr. 8133.
22
www.gendi.nl.
23
Sociaal en Cultureel Planbureau, LHBT Monitor 2022.
24
Movisie, 2020, LHBTI feiten en cijfers.
20

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 420, nr. 386

7

specifieke groepen gedaan wordt. Wat betreft intersekse/DSD25 is het
nodig dat voorkomen wordt dat er niet-medisch noodzakelijke en
non-consensuele behandelingen (nnmb’s)26 van intersekse kinderen
plaatsvinden. Uw Kamer ontving daarover eerder een onderzoeksrapport
van het NIVEL27 dat is uitgevoerd naar aanleiding van de motie van de
leden Bergkamp en Van den Hul die de regering verzoekt te onderzoeken
in welke mate niet medisch noodzakelijke ingrepen plaatsvinden bij jonge
intersekse kinderen.28
Daarnaast heeft het kabinet op het thema zorg onder andere het volgende
gedaan:
− Om de transgenderzorg toegankelijk en toekomstbestendig te houden,
bevorderen we samenwerking tussen belangrijke partijen. Het
Ministerie van VWS is hiervoor primair verantwoordelijk en zet zich in
om een gremium hiervoor in te stellen. Hierover wordt uw Kamer eind
dit jaar geïnformeerd. Daarnaast wordt door het Kennisinstituut van de
Federatie Medisch Specialisten (KIMS) gewerkt aan een evaluatie en
herziening van de kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch.
− Zelf bekijk ik met betrokken partijen uit het maatschappelijk middenveld hoe ik vanuit mijn rol kan bijdragen aan het beperken van de
wachtlijsten, bijvoorbeeld door te kijken wat mogelijk is om buiten de
(specialistische) zorg om, bij te dragen aan het voorkomen van de
instroom op de wachtlijsten van de somatische zorg waarbij specifiek
wordt gekeken naar psychologische zorg. Over de vorm hiervan zal in
het eerste kwartaal van 2024 een besluit worden genomen. Uw Kamer
zal hierover bij eerstvolgende gelegenheid worden geïnformeerd.
− De Minister van VWS heeft de subsidie voor de chatservice Genderpraatjes van het project Trans en Jong verlengd tot april 2025.
− Om te voorkomen dat er niet-medisch noodzakelijke en nonconsensuele behandelingen (nnmb’s) van intersekse kinderen
plaatsvinden, onderzoeken we hoe we nnmb’s bij intersekse kinderen
kunnen voorkomen. Daarbij wordt zowel gekeken naar de in ontwikkeling zijnde kwaliteitsstandaard DSD/Intersekse als naar de voors en
tegens van een wettelijk verbod op nnmb’s. Het belang van het kind zal
bij onze verkenning voorop staan.
− Om te zorgen dat er meer erkenning en herkenning van bi+ personen
komt, subsidiëren we de stichting Bi+ Nederland als onderdeel van de
alliantie Kleurrijk en Vrij.
− Om te zorgen dat er meer inzicht komt in gender- en sekseverschillen
in de zorg, hebben we een partnerschap gesloten met de alliantie
Gezondheidszorg op maat, een samenwerkingsverband voor gelijkwaardige gezondheidszorg voor vrouwen en lhbtiq+ personen. De
Minister van VWS heeft daarnaast de Taakopdracht Gender en
Gezondheid aan ZonMW verlengd tot 2026.
Gelijke behandeling en wetgeving
Iedereen moet in vrijheid en veiligheid kunnen leven en gelijk worden
behandeld. Dit is een cruciaal uitgangspunt van een vrije democratische
samenleving en een wezenskenmerk van onze rechtsstaat. De overheid is
verantwoordelijk voor een rechtsstelsel waarin gelijkheid wordt gegarandeerd en wordt opgetreden tegen discriminatie en ongelijke behandeling.
25

De term intersekse verwijst naar de ervaringen van mensen die geboren zijn met een lichaam
dat niet voldoet aan de normatieve definitie van man of vrouw zoals de maatschappij die
hanteert. De term DSD is de medische term en staat voor Differences of Sex Development
(geslachtsvariaties van de uitwendige en inwendige geslachtsorganen).
26
Nnmb’s zijn niet medisch noodzakelijke behandelingen van (zeer jonge) intersekse kinderen
zonder hun eigen vrije en geïnformeerde toestemming.
27
Kamerstukken II, 2022–2023, 30 420, nr. 379.
28
Kamerstukken II, 2019–2020, 35 300 VIII, nr. 131.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 420, nr. 386

8

Dat staat in artikel 1 van de Grondwet en moet doorwerken in lagere weten regelgeving.
Het kabinet heeft onder andere het volgende gedaan:
− Het kabinet heeft een wetsvoorstel ingediend om het draagmoederschap beter te regelen. Het is de bedoeling dat de rechter al voor de
conceptie kan beslissen dat de wensouders vanaf de geboorte de
wettelijke ouders zijn van het kind. Andere elementen van het
wetsvoorstel zijn het afstammingsregister en het vastleggen van de
hoogte van de vergoeding en de voorwaarden die van toepassing
worden op het draagmoederschap.
− Het kabinet heeft een wetsvoorstel opgesteld, om geslachtsregistratie
op de ID-kaart niet langer te vermelden, om onnodige sekseregistratie
tegen te gaan. Dit zal zo spoedig mogelijk aan uw Kamer worden
aangeboden.
− We hebben een onderzoek verricht naar de behoefte en uitvoeringsconsequenties van de invoering van de geslachtsvermelding «X». Het
Tweede Kamerlid Van Ginneken heeft op 27 oktober 2023 het initiatiefwetsvoorstel Wet vereenvoudiging non-binaire geslachtsvermelding in
consultatie gebracht. De internetconsultatie sluit op 8 december 2023.
− We hebben artikel 1 van onze Grondwet aangepast op basis van een
initiatiefwetsvoorstel. Seksuele gerichtheid en handicap zijn nu
expliciet opgenomen als discriminatiegrond.
Internationaal
Nederland maakt zich ook internationaal sterk voor mensenrechten, de
democratie en de rechtsstaat. Nederland wil sterk in blijven zetten op
gendergelijkheid en gelijke rechten voor lhbtiq+ personen. Dat is nodig,
gezien zorgwekkende ontwikkelingen rondom het recht op abortus in de
VS, en de aantasting van de rechten van lhbtiq+ personen in landen als
Polen en Hongarije. Die ontwikkelingen treffen niet alleen mensen daar,
maar ook aldaar gevestigde of daar naartoe reizende Nederlanders. We
moeten ook internationaal pal staan voor de rechten van vrouwen en
lhbtiq+ personen. De negatieve invloed van internationale, ultraconservatieve organisaties op de rechten van vrouwen en lhbtiq+ personen neemt
toe, zowel internationaal als in Nederland. We zien dat een aantal kleine
maar goed georganiseerde en gefinancierde organisaties in binnen- en
buitenland zorgen voor het blokkeren van vooruitgang of zelfs zorgen
voor achteruitgang op deze mensenrechten.
Het kabinet heeft onder andere het volgende gedaan:
− Het kabinet voert feministisch buitenlandbeleid dat aandacht garandeert voor de positie en rechten van lhbtiq+ personen en gendermainstreaming. Hiermee hebben we verschillende successen geboekt in het
tegengaan van de pushback op gendergelijkheid, SRGR en gelijke
rechten voor lhbtiq+ personen binnen en buiten de EU.29 Zo overtuigden de Benelux-landen dertien andere EU-landen achter de Europese
Commissie te gaan staan in de zaak tegen Hongarije aanhangig bij het
Europese Hof, vanwege de anti-lhbtiq+-wetgeving.30 En mede dankzij
Nederland zijn er voorzitterschapsconclusies over de veiligheid van
lhbti personen met steun van 25 lidstaten aangenomen.31

29

SRGR staat voor Seksuele en Reproductieve Gezondheid en Rechten.
Na de Benelux-landen hebben ook Oostenrijk, Ierland, Malta, Denemarken, Portugal, Spanje,
Zweden, Slovenië, Finland, Cyprus, Griekenland, Duitsland en Frankrijk zich aangesloten bij de
rechtszaak van de commissie tegen Hongarije. Het Europees parlement betuigde al eerder zijn
steun.
31
Kamerstukken II 2022–2023, 32 317, nr. 830 en nr. 842.
30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 420, nr. 386

9

− In lijn met de motie van het lid Sjoerdsma32, het amendement
Hammelburg33 en het Regenboogstembusakkoord zijn er meer
financiële middelen gericht op vrouwenrechten inclusief SRGR en
gelijke rechten voor lhbtiq+ personen in de Centraal-, Oost-Europa en
de Kaukasus beschikbaar. Ook heeft het kabinet de bestaande
financiële steun aan de Europese koepelorganisaties ILGA-Europe34,
TGEU35 en IGLYO36 voor de komende drie jaar voortgezet.
− In 2022 heeft het Koninkrijk der Nederlanden zich gecommitteerd aan
het bereiken van gendergelijkheid in de context van klimaatverandering. Het kabinet is gestart met het in kaart brengen van potentiële
genderongelijkheid in de effecten van klimaatverandering en klimaatbeleid. Het CBS brengt in het najaar 2023 intersectionele genderdata
gericht op inkomensongelijkheid in beeld.
− Met trots kan gemeld worden dat Nederland gekozen is om in 2024 het
Europese Forum van de International Day Against Homophobia,
Biphobia en Transphobia (IDAHOT) te organiseren. Bewindspersonen,
beleidsmakers en mensenrechtenverdedigers vanuit heel Europa
komen dan naar Den Haag om over het verbeteren van de positie en
rechten van lhbtiq+ personen en het omgaan met de ervaren pushback
te spreken.
Monitoring
Cijfers voor het emancipatiebeleid en de voortgang komen onder andere
uit de Emancipatiemonitor. De eerstvolgend editie verschijnt in 2024 en
wordt opgeleverd door het CBS. De LHBT-monitor wordt uitgebreid tot
een Lhbtiq+-monitor, die ook aandacht besteedt aan intersekse en
non-binaire personen. De monitor zal worden uitgevoerd door Panteia,
Movisie en I&O Research en zal verschijnen in 2024, 2026 en 2028. In
beide monitors is ook aandacht voor de positie van vrouwen en lhbtiq+
personen met een beperking, conform de motie van de leden Werner en
Westerveld.37
Daarnaast heb ik de Kamer met Prinsjesdag uitgebreide data over
emancipatie gestuurd via de beleidsindicatoren op www.ocwincijfers.nl.
Daarmee voer ik de moties uit van het lid Wassenberg c.s.38 en van de
leden Westerveld en Mutluer.39
Slotwoord
Emancipatie is nog niet klaar. De maatschappelijke noodzaak en het
maatschappelijke belang zijn de afgelopen jaren eerder groter dan kleiner
geworden. Meer concrete resultaten op het terrein van emancipatie zijn
een kwestie van een lange adem en intensieve samenwerking. Door de
demissionaire status van het kabinet kunnen niet alle ambities uit de
Emancipatienota worden gerealiseerd. Denk aan de herziening van het
kinderopvangstelsel, een wettelijke regeling voor meerouderschap, het
creëren van de mogelijkheid van non-binaire geslachtsregistratie in het
paspoort of het naleven en implementeren van internationale verdragen
en richtlijnen (zoals de Europese Richtlijn Loontransparantie).

32

Kamerstukken II, 2021–2022, 35 925 V, nr. 27.
Kamerstukken II, 2022–2023, 36 200 XVII, nr. 8.
International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association Europe.
35
Transgender Europe.
36
International Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender, Queer & Intersex Youth and Student
Organization.
37
Kamerstukken II, 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 159.
38
Kamerstukken II, 2021–2022, 36 100 VIII, nr. 22.
39
Kamerstukken II, 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 161.
33
34

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 420, nr. 386

10

Emancipatie is en blijft een opdracht voor ons allemaal. Ik hoop dat de
internationale gemeenschap, lokale overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties, onderzoek en wetenschap, mensen zelf en niet in de
laatste plaats: het nieuwe kabinet de verantwoordelijkheid voor deze
opdracht blijven voelen en nemen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 30 420, nr. 386

11