FOCUS op TOPTALENT
Houtskoolschets sectorplan
hbo kunstonderwijs 2012-2016
mei 2012

Focus op toptalent | 2

Focus op toptalent | 3

Inhoudsopgave

1. Inleiding

4

2. Inhoudelijke verdieping discipline Muziek

6

3. Inhoudelijke verdieping disciplines Autonome Beeldende Kunst en Vormgeving

7

4. Typering kunstonderwijs Nederland per instelling

10

5. Versterking van het kunstonderwijs

15

6. Agenda 2012-2013

17

Bijlagen
1.
2.
3.
4.
5.

Reducties (absolute aantallen) in de inschrijvingen bacheloropleidingen zoals afgesproken in het
Sectorplan.
Overeenkomst Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten en de Hogeschool voor de Kunsten
Utrecht, 30 maart 2012.
Samenvatting Sectorplan Kunstonderwijs Zuid.
Samenwerkingsakkoord Codarts Rotterdam en de Hogeschool der Kunsten Den Haag, 23
december 2011.
Overzicht lectoraten kunstonderwijs en kaart Nederland met kennisgebieden.

Focus op toptalent | 4

Inleiding
De hogescholen met kunstonderwijs hebben met elkaar afspraken gemaakt over het versterken van
de kwaliteit van het kunstonderwijs en volumebeperking in hun Sectorplan ‘Focus op toptalent’ (juli
2011).
Deze houtskoolschets is een nadere inhoudelijke verdieping van het Sectorplan en is een antwoord
op de eerdere beleidsreactie 1 . van de staatssecretaris waarin is aangegeven dat met de HBO-raad is
afgesproken dat de inhoudelijk verdieping de volgende zes elementen bevat namelijk:
1.
2.

3.
4.

5.

6.

Het bevat voorstellen voor verdere samenwerking en krachtenbundeling tussen de hogescholen;
Het is gebaseerd op een analyse per discipline die ingaat op de vraag waar het opleidingenaanbod te weinig kritische massa heeft; hierbij zal in ieder geval scherp worden gekeken naar
de relatief kleine masteropleidingen en de instrumentgroepen bij de bacheloropleiding
muziek;
Het bevat voorstellen voor landelijke zwaartepunten in het praktijkgericht onderzoek en het
masteraanbod;
Het kan rekenen op draagvlak binnen het werkveld en de beroepsorganisaties en sluit aan op
de afspraken voortkomend uit eerdere convenanten; in ieder geval zal de Federatie Cultuur
hierbij worden betrokken;
Het sluit aan op de ambities van het Kabinet op het gebied van ondernemerschap en de
plannen voor de topsector Creatieve Industrie, zoals opgenomen in de bedrijfslevenbrief
(d.d. 13 september 2011) , en;
Het bevat een tijdpad voor de komende vier jaren.

De verdieping betreft de volgende drie disciplines: Muziek, Autonome Beeldende Kunst, en
Vormgeving. De uitwerking van het Sectorplan is programmatisch met een implementatietermijn van
vier jaar. In overleg met staatssecretaris Zijlstra van het ministerie van OCW is ervoor gekozen om in
het studiejaar 2011-2012 prioriteit te geven aan deze drie disciplines. In het studiejaar 2012-2013
ontwikkelen de hogescholen nadere voorstellen voor de overige disciplines.
Het bestuur van de HBO-raad heeft een programmacoördinatie ingesteld om de uitvoering van het
Sectorplan te faciliteren en te stimuleren. Dat heeft geleid tot het Plan van Aanpak bij het Sectorplan
(december 2011). Conform het Plan van aanpak heeft op initiatief van de programmacoördinatoren
Nienke Meijer (lid College van Bestuur Fontys hogescholen) en Tijmen van Grootheest (voorzitter
Gerrit Rietveld academie) overleg plaatsgevonden met bestuurders van de betrokken hogescholen.
De hogescholen hebben daarnaast in de landsdelen met collega-instellingen intensief overleg
gevoerd over de onderlinge afstemming en samenwerking. Deze houtskoolschets is daarvan het
resultaat.
De houtskoolschets betreft de stappen die het kunstonderwijs heeft gezet ter uitvoering van het
Sectorplan en het Plan van aanpak, en dient te worden gelezen in aanvulling op de voornemens uit
die plannen. Met de voornemens zetten de hogescholen belangrijke stappen naar een sterk en
toekomstbestendig kunstonderwijs.
Een ingrijpend voornemen is dat hogescholen bij een aantal specifieke bacheloropleidingen tot
volumereductie van het aantal ingeschreven studenten overgaan. De totale functiekolom
(vooropleiding, bachelor, master) wordt daarmee versterkt, mede in relatie tot de
arbeidsmarktvraag. Het is noodzakelijk dat deze ingrepen voor de betrokken hogescholen op een
financieel neutrale wijze plaatsvinden. Dan worden de hogescholen in staat gesteld om de in het
Sectorplan beschreven kwaliteitsverbetering in het kunstonderwijs te realiseren.

1

Beleidsreactie sectorplan kunstvakonderwijs ‘Focus op Toptalent’ 24 oktober 2011

Focus op toptalent | 5

Vervolgstappen
In het studiejaar 2012-2013 zullen nadere voorstellen worden ontwikkeld voor de disciplines Theater,
Dans, Bouwkunst, Film/TV en voor de Kunstvakdocentopleidingen. De programmacoördinatie zal in
het studiejaar 2012-2013 voor deze disciplines bestuurlijk overleg initiëren over concretisering van de
uitwerking van het Sectorplan en over de mogelijkheden ten aanzien van verdere
kwaliteitsversterking van het onderwijs en nadere samenwerking tussen de hogescholen.
De hogescholen maken jaarlijks een voortgangsrapportage over de voortgang van de uitvoering van
het Sectorplan. De eerste voortgangsrapportage verschijnt in juni 2013. Ook de vervolgstappen
zullen daar een onderdeel van zijn.
In hoofdstuk 6 staat nadere informatie over de actiepunten voor het studiejaar 2012-2013.

Focus op toptalent | 6

Inhoudelijke verdieping discipline
Muziek
In deze inhoudelijke verdieping van de ambities uit het Sectorplan worden de grote lijnen geschetst
van de nieuwe bewegingen die door de hogescholen in gang zijn gezet om de kwaliteit van het
kunstonderwijs verder te versterken.
De belangrijkste resultaten uit de verdieping voor de discipline Muziek:
1.

2.

Van negen conservatoria/academies naar vijf kerngebieden. De hogescholen werken
geïntensiveerd samen en dragen bepaalde specialisaties/instrumentgroepen aan elkaar over. De
hogescholen werken geïntensiveerd samen en dragen vanuit hetzij zwaartepuntvorming hetzij te
kleine kritische massa bepaalde specialisaties en instrumentgroepen aan elkaar over. Deze
bewegingen zijn terug te vinden in de uitwerking van de operationele samenwerking van
individuele instellingen.
Intensieve samenwerking zal leiden tot versterking van de profilering en zwaartepuntvorming.

Geïntensiveerde samenwerking kunsthogescholen discipline Muziek:

Focus op toptalent | 7

Toelichting samenwerking in de landsdelen:
•

•

•

•

•

Zuid: Dat betekent dat het Conservatorium Maastricht zich de komende jaren profileert op
samenspel in klassiek en jazz en Fontys Conservatorium Tilburg op de crossover tussen
klassiek, lichte muziek en pop, in afstemming op de actuele beroepspraktijk. Fontys en Zuyd
Hogeschool werken intensief samen wat betreft de profilering en toelating/doorverwijzing
studenten naar elkaar. Zie voor nadere informatie bijlage 3 met de samenvatting van het
Sectorplan Kunstonderwijs Zuid.
Zuidelijke Randstad: Codarts en de Hogeschool der Kunsten Den Haag hebben afspraken
gemaakt over intensieve samenwerking en taakverdeling op het gebied van Muziek: er komt
één interfaculteit voor docent en educatie. Daarnaast zal het onderwijsaanbod (minoren,
bijvakken en projecten) bij de klassieke afdelingen worden geïntegreerd. Op basis van
kwaliteit en functionaliteit vinden de komende jaren verdere verschuivingen plaats. Vorig
jaar sloten Codarts en de Hogeschool der Kunsten Den Haag reeds een intentieverklaring
(15 april 2011) af over de gezamenlijke bereidheid de capaciteit van bacheloropleidingen op
het terrein van Muziek te reduceren. De afspraken zijn nader bevestigd in hun
samenwerkingsakkoord van 23 december 2011 (zie bijlage 4).
Oost: ArtEZ heeft de afgelopen jaren afzonderlijke instellingen in Arnhem, Enschede en
Zwolle samengebracht in één conservatorium. Momenteel worden plannen ontwikkeld om
enkele afdelingen verdergaand te concentreren, om een nieuw, samenhangend curriculum
aan te bieden voor de afstudeerrichtingen Jazz en Pop en Klassiek, en om de internationale
kennisfunctie van Muziektherapie te versterken. Het aantal differentiaties wordt beperkt.
Daarnaast verruimt ArtEZ de mogelijkheden voor interdisciplinaire samenwerking.
Randstad Noordvleugel: afstemming en versterking ten aanzien van de samenwerking van
de AHK met de HKU. Deze instellingen streven naar een optimale onderlinge afstemming
van het aanbod in aansluiting op de complementaire profilering. Potentiële studenten
worden naar elkaars relevante opleidingen en studierichtingen doorverwezen. De beide
instellingen hebben recent de intenties en afspraken in een overeenkomst vastgelegd (zie
bijlage 2). De HKU draagt met het loslaten van het concept van een voltallig symfonieorkest bij aan het versterken van het profiel van het Conservatorium van Amsterdam. De
samenwerking op het gebied van Oude Muziek wordt geïntensiveerd. Tevens bestaat de
intentie een bijdrage te leveren aan de versterking van het compositie- en
muziektechnologieprofiel van de School of Music and Technology van de HKU. Voorts wordt
Harp (instrumentaal hoofdvak) overgedragen van de HKU aan de AHK. Kerkmuziek wordt
geconcentreerd bij de HKU (overdracht vindt plaats door Fontys en Hs der Kunsten Den
Haag aan de HKU), ondersteund door het ISOK.
Noord: de Hanzehogeschool Groningen is in gesprek met de Hogeschool Inholland (pop en
new audiences).

Focus op toptalent | 8

Inhoudelijke verdieping disciplines
Autonome Beeldende Kunst en
Vormgeving
In deze inhoudelijke verdieping van de ambities uit het Sectorplan worden de grote lijnen geschetst
van de nieuwe bewegingen die door de hogescholen in gang zijn gezet om de kwaliteit van het
kunstonderwijs verder te versterken.
De belangrijkste resultaten uit de verdieping voor de disciplines Autonome Beeldende Kunst en
Vormgeving:
1. Forse reductie van het volume bij een aantal opleidingen in deze disciplines van meer dan 770
studenten in studiejaar 2015-2016 (zie bijlage 1).
2. De profileringen van de instellingen/academies zijn zodanig aangescherpt dat de aankomende
student een duidelijke keuze kan maken.
3. De instellingen hebben onderling afspraken gemaakt, geborgd in het sectorplan, dat in iedere
masteropleiding minimaal 10 studenten per jaar cq 20 studenten in twee jaar moeten zijn
ingeschreven. Anders wordt de opleiding afgebouwd of overgedragen.
Geïntensiveerde samenwerking kunsthogescholen Autonome Beeldende Kunst en Vormgeving:

Focus op toptalent | 9

Toelichting samenwerking in de landsdelen:
•

•

•

•

•

Bureau Zuid: vergaande samenwerking tussen de vier instellingen Fontys, Zuyd Hogeschool,
Avans, en Design Academy Eindhoven: studenten komen binnen via één portal. Masters en
lectoraten worden in afstemming op één locatie aangeboden. Iedere instelling heeft binnen
de samenwerking een eigen specifieke focus, afgestemd op dat van de andere instellingen.
(Zie voor meer informatie bijlage 3 met de samenvatting van het Sectorplan Kunstonderwijs
Zuid).
Randstad: daar is sprake van een breed palet aan opleidingen vanwege een breder aanbod
van studenten en werkveld. Twee hogescholen kiezen voor een brede focus op de
vakontwikkeling met een onderscheid naar zwaartepunt op onderzoek (Hogeschool der
Kunsten Den Haag) en een zwaartepunt op ‘pure’ autonome beeldende kunst (de Gerrit
Rietveld Academie). Eén hogeschool kiest voor de brede context van commerciële
vormgeving en innovatie in de creatieve industrie in verbinding met andere
bacheloropleidingen (Hogeschool Rotterdam).
Buiten de Randstad kiezen de hogescholen voor verschillende focuspunten, zoals:
marktfocus, toegepast, multi-disciplinair, maatschappelijke context, waardoor sprake is van
een helder en gedifferentieerd aanbod.
Oost: ArtEZ heeft de afgelopen jaren afzonderlijke instellingen in Arnhem, Enschede en
Zwolle samengebracht binnen één faculteit voor Art & Design. Momenteel worden plannen
ontwikkeld om een nieuw curriculum aan te bieden voor de Bachelor Fine Art, waarbij ook
het aantal locaties wordt teruggebracht.
Noord/Midden: de Hanzehogeschool Groningen en de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht
(HKU) zijn met elkaar overeengekomen dat overdacht plaatsvindt van de master
Theatervormgeving door de Hanzehogeschool aan de HKU. Er vindt verder zodanige
afstemming van het bacheloronderwijs plaats, dat masters bij beide hogescholen voor alle
relevante studenten van de HKU en de Hanzehogeschool gevolgd kunnen worden.

Betrokkenheid van het werkveld
Het overleg met het werkveld vindt plaats op het niveau van de individuele instelling, op het niveau
van de discipline in de landelijke opleidingsoverleggen (de netwerken) en voorts op landelijk niveau.
De bestuurscommissie kunstonderwijs is in gesprek met de Federatie Cultuur over het verbeteren
van de afstemming met het werkveld. Een structurele dialoog wordt door zowel de Federatie als het
kunstonderwijs van groot belang geacht om de aansluiting van afgestudeerden op de beroepspraktijk
verder te verbeteren.
Signalen van de Federatie over betrokkenheid van hun achterban worden op het juiste niveau
geadresseerd. De discipline-netwerken zijn in gesprek met hun werkveld met behulp van de
Sectorinstituten. Inmiddels zijn hier goede ervaringen mee opgedaan. Bij de netwerken vindt
momenteel in samenspraak met de Sectorinstituten een inventarisatie plaats van de
gesprekspartners voor de nabije toekomst, zodat een structureel overleg met het werkveld
behouden blijft, ondanks het wegvallen van sommige Sectorinstituten door de bezuinigingen. Voor de
podiumkunsten bijvoorbeeld zijn de betrokken opleidingen in constructief gesprek met de
Nederlandse Associatie voor Podium Kunsten (NAPK).

Focus op toptalent | 10

Typering kunstonderwijs Nederland
per instelling
Deze typering schetst de kenmerken, het profiel, van iedere hogeschool met kunstonderwijs op
hoofdlijnen 2 . Het accent ligt op de disciplines Muziek, Autonome Beeldende Kunst, en Vormgeving.
Deze typering geeft in beknopte bewoordingen het onderscheidende karakter van de instellingen met
kunstonderwijs aan. Deze opsomming beoogt geen compleet beeld te schetsen van het
opleidingenaanbod in het kunstonderwijs van iedere instelling. Een totaal overzicht van de
opleidingen dat per instelling wordt aangeboden, is te vinden op de website van iedere hogeschool
c.q. academie.
De hogescholen met kunstonderwijs op alfabetische volgorde:
•

Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten (AHK)
Grote, internationale hogeschool met academies op het gebied van Muziek, Theater, Dans,
Cultureel Erfgoed, Film, Bouwkunst en Docent Beeldende Vorming. Filmacademie &
Reinwardt Academie zijn uniek voor Nederland. De opleiding Master Muziek van het
Conservatorium van Amsterdam (CvA) is in 2012 door de NVAO excellent beoordeeld.
Docenten- en Masteropleidingen voor alle disciplines. Internationale en grootstedelijke
context met een massieve culturele infrastructuur.
Muziek: internationale opleidingen in alle genres voor het topsegment. Klassiek (alle
instrumenten, inclusief orkesten en ensembles), Compositie, Nieuwe Muziek en Oude
Muziek, Jazz, Pop, Master Opera & Master Orkestdirectie samen met Den Haag. Nationale
opleiding voor jong (top)talent en een landelijke vooropleiding. Onderzoek is een integraal
onderdeel van de Masteropleiding. Promotietrajecten in het kader van DocARTES (o.a.
Universiteit Leiden) en samenwerking met de Universiteit van Amsterdam.
www.ahk.nl

•

ArtEZ hogeschool voor de kunsten (ArtEZ)
ArtEZ heeft een compleet aanbod van samenwerkende disciplines, geconcentreerd in
Arnhem, Enschede en Zwolle. Uit de voormalig zelfstandige instellingen is één sterke
hogeschool ontstaan, die zorg draagt voor het kunstonderwijs in Oost-Nederland. Omdat er
veel aandacht is voor vakmanschap beschikt ArtEZ op iedere locatie over goed
geoutilleerde werkplaatsen en studio’s. Daarnaast ligt het accent op de wisselwerking met
publiek en praktijk. Dat geldt voor het conservatorium met innovatieve opleidingen als
Mediamusic, voor de vormgevingsopleidingen met de internationaal befaamde modeafdeling
en de Werkplaats Typografie, voor de voor de al meer dan vijftig jaar succesvolle
toneelschool, en voor de vooruitstrevende dansopleiding. ArtEZ kenmerkt zich bovendien
doordat zij in alle disciplines docentopleidingen verzorgt die met elkaar verbonden zijn door
middel van een interfacultair programma.
www.artez.nl

2

Hogeschool Windesheim is in dit overzicht niet opgenomen vanwege het samengaan van de opleiding Docent
Beeldende Kunst en Vormgeving (DBKV) met de opleiding DBKV van ArtEZ hogeschool voor de kunsten. De
opleiding DBKV is de enige kunstopleiding van Windesheim; vanaf het studiejaar 2015-2016 zal deze niet meer
door Windesheim worden aangeboden.

Focus op toptalent | 11

•

Avans Hogeschool, Akademie voor Kunst en Vormgeving St.Joost
(AKV|St.Joost)
AKV|St.Joost biedt opleidingen Beeldende Kunst en Vormgeving op eigen locaties in Breda
en Den Bosch. Binnen het onderwijs aan AKV|St.Joost ligt de focus op concept, beeld en
narratie. Door middel van onderzoek, kennis en vaardigheden groeien studenten gedurende
de studie vanuit monodisciplinaire vertrekpunten naar multidisciplinaire inzichten op het
gebied van visuele communicatie, beeldende kunst, media en technologie. Het onderwijs is
competentiegericht volgens een major-minor structuur. Onderzoek en ondernemerschap
zijn geïntegreerd in het didactisch concept en onderdeel van het curriculum. De academie
biedt een opleiding Beeldende Kunst en Vormgeving aan in een doorlopende leerlijn van
bachelor naar master en werkt daarbij samen met andere instellingen voor hoger onderwijs,
maatschappelijke partners en bedrijfsleven.
www.akv.stjoost.nl

•

Codarts
Codarts Rotterdam leidt op voor Dans, Muziek en Circus Arts. Codarts is bekend vanwege
zijn sterke profiel in de moderne dans en het brede aanbod van de opleidingen in de muziek.
De opleiding Wereldmuziek van Codarts is uniek. Het is een internationale hogeschool met
een duidelijke inbedding in Rotterdam met educatie en community Arts. Codarts heeft een
sterke relatie met podia en gezelschappen. Avontuur en ambachtelijkheid zijn belangrijke
kernwaarden. Codarts en de Hogeschool der Kunsten Den Haag hebben een akkoord
gesloten over een intensieve samenwerking.
www.codarts.nl

•

Design Academy Eindhoven
Internationaal befaamde kleinschalige vormgevingsopleiding in Eindhoven, stuwende kracht
achter het Dutch Design. Veel aandacht voor strategische verbindingen met de creatieve
industrie. Culturele, maatschappelijke en economische vraagstukken vragen om creatieve
ondernemende professionals die durven buiten bestaande kaders te denken en te handelen.
De Design Academy Eindhoven levert talent af, zowel op bachelor- als op masterniveau, dat
daartoe uitstekend in staat is.
www.designacademy.nl

•

Fontys
Fontys Hogeschool voor de Kunsten (FHK) biedt kunstonderwijs voor vier disciplines,
veertien opleidingen in één inspirerend gebouw in het centrum van Tilburg. De focus ligt op
docentopleidingen en opleidingen in de podiumkunsten. Op basis van vakbekwaamheid op
de eigen discipline werkt FHK aan interdisciplinaire verbindingen en aan crossovers in de
diverse genres. FHK biedt ruimte voor persoonlijke keuzes in het lesprogramma en leidt
daarmee op voor werk in een brede (gecombineerde) beroepspraktijk. FHK werkt daarvoor
samen met een uitgebreid werkveld in de regio en in Vlaanderen. Onder de noemer
“Pleisterplaats FHK” ontwikkelt FHK werkplaatsen verbonden aan de masteropleidingen van
elke discipline.
www.fontys.nl/kunsten

Focus op toptalent | 12

•

Gerrit Rietveld Academie
Aan de Gerrit Rietveld Academie studeren studenten uit meer dan 60 landen. Deze
internationale populatie is kenmerkend voor de Rietveld. Meer dan 50% van de studenten
komt van buiten Nederland en 25% van buiten de EU.
De Rietveld is een monodisciplinaire academie, kleinschalig en individueel gericht. Er zijn
bachelor- en masteropleidingen (Sandberg Instituut) op het gebied van Beeldende Kunst en
Vormgeving.
Autonoom en conceptueel denken en handelen vormen de kernbegrippen in het intensieve
(grotendeels Engelstalige) onderwijs. Veel activiteiten vinden plaats buiten de academie op
de vele podia van het culturele centrum van Nederland. Groot aanbod van (ambachtelijke)
werkplaatsen.
www.gerritrietveldacademie.nl

•

Hanzehogeschool (Academie Minerva, het Prins Claus Conservatorium
en Dansacademie Lucia Marthas)
In Groningen kan de student terecht voor Muziek (klassiek, jazz, popcultuur), Beeldende
Kunst, Vormgeving, Bouwkunst en Dans èn voor op ondernemerschap gericht onderwijs
rond deze disciplines. Het brede aanbod heeft een sterke relatie met de samenleving en met
grote kunstproducenten in het Noorden en sluit aan op de speerpunten van de
Hanzehogeschool: Energie en Healthy Ageing. Minerva staat voor innovatief vakmanschap
en is de enige academie met een master gericht op schilderkunst en biedt crossovers tussen
media, vormgeving en technology. De Academie voor Popcultuur (Leeuwarden) leidt op tot
ondernemende popvormgever en popartiest. Het Prins Claus Conservatorium kenmerkt zich
met vakmanschap in jazz en klassieke muziek in een steeds veranderende internationale
beroepspraktijk.
www.academieminerva.nl
www.academievoorpopcultuur.nl
www.hanze.nl/prinsclausconservatorium
www.luciamarthas.nl

•

Hogeschool Helicon
Hogeschool Helicon verzorgt uitsluitend docentopleidingen. Op kunstgebied zijn dat twee
opleidingen: Dans/Euritmie en docent Muziek. Bij de verwachte overname door Hogeschool
Leiden in de loop van 2012 zullen de opleidingen daar geplaatst worden onder het Cluster
Educatie. De kunstvakdocentopleidingen, met vestiging in Den Haag, zijn zeer kleinschalig
met antroposofie als inspiratiebron. Het musiceren in nieuwe klankwerelden en beoefenen
van vrije improvisatie behoort tot de specifieke signatuur van de opleiding docent Muziek.
www.helicon.nl
www.hsleiden.nl

•

Hogeschool Inholland
De Music Academy van Inholland onderwijst alleen op het gebied van Pop. Inholland
ontwikkelt breed inzetbare muzikanten in de sector live- en studioproducties van
popmuziek. De Inholland muzikanten zijn kunstenaars die vooral zelfstandig cultureel
kunnen ondernemen en primair voor de vrije markt werkzaam zijn. Inholland werkt voor
muziek samen met de Hanzehogeschool Groningen.
www.inholland.nl/Music+Academy/

Focus op toptalent | 13

•

Hogeschool der Kunsten Den Haag (Koninklijke Academie van
Beeldende Kunsten en Koninklijk Conservatorium)
Den Haag biedt een compleet aanbod met internationaal karakter voor het topsegment van
de uitvoerende muziekpraktijk: klassiek, oude muziek en compositie vormen de kern. De
masters opera en orkestdirectie worden aangeboden samen met Amsterdam. Den Haag
heeft als enige instelling de opleidingen Sonologie en ArtScience.
Voor klassiek, jazz en de docentenopleidingen is er samenwerking met Codarts.
Bij de Koninklijke Academie studeer je Beeldende Kunsten en Vormgeving in een
internationaal georiënteerde, maatschappelijk betrokken omgeving. Het onderwijs vindt
plaats in breed opgezette, intensieve programma’s waarin de wisselwerking met het
werkveld en het publiek een belangrijke waarde is. Aandacht voor traditie gaat hand in hand
met het overschrijden van grenzen tussen disciplines en het voortdurend zoeken naar
innovatie. Naast een grote diversiteit aan ambachtelijke werkplaatsen heeft de academie
toekomstgerichte research labs.
Onderzoek is belangrijk in Den Haag. Dit komt tot uitdrukking in de onderwijsprogramma’s
op bachelor- en masterniveau en in de promotietrajecten in de Academie der Kunsten
(PhDArts, docARTES, samen met de Universiteit Leiden).
Den Haag heeft een gedegen aanbod van vooropleidingen, die geïntegreerd zijn in het
primair en het voortgezet onderwijs en met een eigen School voor Jong Talent. Codarts
Rotterdam en de Hogeschool der Kunsten Den Haag hebben een akkoord gesloten over een
intensieve samenwerking.
www.kabk.nl
www.koncon.nl

•

Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU)
Utrecht, Festival Oude Muziek, de Dom, Dutch Game Garden, de Universiteit Utrecht, maar
ook Hilversum, media. Dat zijn ingrediënten die de student terugziet in het programma van
de HKU. Daarop staan Oude Muziek, Kerkmuziek, en Orgel: belangrijk in het aanbod van de
HKU. Maar ook prominent op het programma staan GameArt en Composition for the Media.
Naast kunstopleidingen biedt de HKU zelfontwikkelde (hybride) studies aan in het
kunsttechnisch en - economisch domein. De HKU is daar, als opleidingsinstituut in de kunst,
uniek in. Zo kan de student er terecht voor Kunstmanagement, maar ook voor
Mediatechnologie. Er is overleg over het klassieke muziekaanbod met het Conservatorium
van Amsterdam. De theaterschrijvers genieten landelijke bekendheid. Het
vormgevingsonderwijs is sterk in ontwikkeling, er is veel aandacht voor onderzoek.
www.hku.nl

•

Hogeschool Rotterdam (Willem de Kooning Academie, inclusief het Piet
Zwart Instituut, en de Rotterdamse Academie van Bouwkunst)
De hogeschool richt zich op innovatie in de creatieve industrie. Binnen de Willem de Kooning
Academie vormt een kleine beeldende kunstopleiding de artistieke kern voor een
commerciële vormgevingsopleiding. De academie staat bekend om zijn mediagerichte
studies, retail design en advertising. De academie profiteert van de inbedding in een
multisectorale hogeschool door zich te verbinden met andere bacheloropleidingen
(mediatechnologie, informatica en industrieel productontwerpen). Kenmerken van de
opleidingen zijn: conceptueel, commercieel en ondernemend, koppeling aan praktijk en
praktijkonderzoek en gericht op het ontwikkelen van Rotterdams talent. De hogeschool
biedt specialistische en internationaal hoog aangeschreven masteropleidingen binnen het
Piet Zwart Instituut. De Rotterdamse Academie van Bouwkunst verzorgt masteropleidingen
op het terrein van architectuur en stedenbouw.
In een multidisciplinair kenniscentrum, ‘Creating 010’, zijn de lectoren van het
kunstonderwijs samen met lectoren van andere disciplines verenigd rondom actuele
vraagstukken. In het kenniscentrum ‘Sustainable solutions’ zijn technische innovatie en
duurzaamheid centrale thema’s bij Product design, Architectuur en Urban design.
www.hr.nl
www.wdka.nl

Focus op toptalent | 14

•

NHL Hogeschool
Bij de Kunstvakdocentenopleidingen van deze hogeschool ligt het accent op doceren, mede
door de plek in de organisatie bij de andere lerarenopleidingen in deze hogeschool. De
opleidingen zijn kleinschalig op de terreinen Theater en Beeldende Kunst en Vormgeving. Er
is sprake van een sterk pedagogisch-didactisch profiel gericht op zowel de binnenschoolse
als buitenschoolse kunsteducatie. Inhoudelijk richten de opleidingen zich op het
conceptualiseren en visualiseren van innovatieve, maatschappelijke vraagstukken in een
multidisciplinaire setting. Er wordt samengewerkt met andere creatieve opleidingen binnen
de hogeschool zoals Communicatie en Communication and Multimedia Design. Met de
Hanzehogeschool wordt nauw samengewerkt in de Interfaculteit Kunstonderwijs Noord
Nederland.
www.nhl.nl

•

Zuyd Hogeschool
Zuyd biedt een topopleiding op het gebied van theater met een sterke positie in Nederland
en Vlaanderen. Zuyd heeft het voornemen een masteropleiding Theater te starten. Het
Conservatorium is internationaal gericht en biedt de bachelor- en masteropleiding Muziek
aan: klassiek en jazz. Samenwerking met Fontys Conservatorium: masteropleidingen Muziek.
De Academie Beeldende Kunsten biedt het volledige pakket aan opleidingen Autonoom en
Vormgeving en heeft als concentratiegebieden: architectuur en design &
technology/Communication and Multimedia Design. Onder de titel I-arts zal een driejarige
bachelor en een 1-jarige master worden aangeboden voor talenten met een vwo-diploma. IArts staat voor een interdisciplinair kunstaanbod op HBO/Universitair niveau.
www.conservatoriummaastricht.nl
www.abkmaastricht.nl
www.toneelacademie.nl
www.iartsmaastricht.nl

Focus op toptalent | 15

Versterking van het kunstonderwijs
In het Sectorplan hebben de hogescholen voornemens afgesproken ten aanzien van drie
programmalijnen die alle disciplines beslaan, namelijk:
1.
2.
3.

Voorzieningen voor jong talent en voortrajecten.
Verbetering van de kwaliteit van de bacheloropleidingen, de reductie van de omvang van
bepaalde opleidingen, en investering in de kwaliteit van de opleidingen.
Versterking van de top.

In de vorige hoofdstukken zijn de stappen geschetst ten aanzien van de inhoudelijke verdieping voor
de disciplines Muziek en voor Autonome Beeldende Kunst en Vormgeving. In dit hoofdstuk 5 wordt
aanvullend aangegeven welke stappen daarnaast zijn gezet om het kunstonderwijs verder te
versterken.

Voorzieningen voor jong talent en voortrajecten
De hogescholen zetten in op de Taskforce Talentontwikkeling voor Muziek, Dans, Theater, Beeldend
en Vormgeving. Zoals in het Sectorplan is aangegeven, is de aandacht voor kunsteducatie in het
primair en voortgezet onderwijs, het scouten van jong talent en voorzieningen voor vooropleidingen
van groot belang voor hoogwaardige instroom in het hbo kunstonderwijs.
De hogescholen zullen de aandacht blijven vragen voor doorlopende leerlijnen in de kunsteducatie
vanaf het primair onderwijs. Daarnaast constateren de hogescholen dat bij de voortrajecten een
versterking kan plaatsvinden ten aanzien van de curricula. De ambitie is dat leerlingen die zich via de
weg van de vooropleidingen aanmelden voor een opleiding in het hbo kunstonderwijs naar
verwachting voor de selectie-criteria zullen slagen. Een vorm van certificering kan deze ambitie
faciliteren.
De hogescholen hebben de volgende actiepunten met elkaar afgesproken:
• Aandacht voor de doorlopende leerlijnen vanaf het primair onderwijs.
• Curriculisering van de voortrajecten.
• Vorm van certificering.
De Hogeschool der Kunsten Den Haag (namens de combinatie HdK/Codarts) en de Amsterdamse
Hogeschool voor de Kunsten zullen als penvoerders het voortouw nemen voor de actiepunten van de
Taskforce Talentontwikkeling.

De bacheloropleidingen
Planning reductie van de instroom
In het Sectorplan Focus op Toptalent hebben de hogescholen met elkaar afgesproken om met behulp
van een reductie van de instroom te komen tot volumebeperking voor een aantal
bacheloropleidingen Muziek, Autonome Beeldende Kunst (ABK), Vormgeving, Dans, en Theater.

Voor Muziek varieert de volumebeperking per betrokken instelling met een bandbreedte tussen de
7% en 18%. Onder de brede noemer van de bacheloropleiding Muziek worden verschillende
afstudeerrichtingen aangeboden, zoals directie, compositie, popmuziek, jazz, klassieke muziek, oude
muziek. De reductie ten aanzien de instroom betreft vooral de onderdelen jazz en klassieke muziek.
Wat betreft ABK en Vormgeving varieert deze reductie per betrokken instelling met een bandbreedte
tussen de 10% en 28%.

Focus op toptalent | 16

In het Sectorplan is opgenomen welke hogescholen met welk percentage een volumebeperking in het
studiejaar 2015-2016 gaan realiseren. Deze percentages uit het Sectorplan zijn uitgewerkt in absolute
aantallen. In bijlage 1 is dat inzichtelijk gemaakt.
Iedere betrokken instelling heeft inmiddels uitgewerkt in welke stappen het beoogde doel in 20152016 wordt gerealiseerd. Overigens blijkt reeds uit de instroomcijfers voor het studiejaar 2011-2012,
dat de instellingen al op de goede weg zijn.

Onderzoek
De hogescholen hebben met elkaar ter uitwerking van het Sectorplan een aantal afspraken gemaakt
over de nadere samenwerking op het terrein van onderzoek en de kenniscentra. Zij hebben dit
gedaan vanuit de ambitie met elkaar ‘expertisecentrum voor kunst’ te zijn.
De hogescholen starten met de ontwikkeling van een samenhangend onderzoeksprogramma, met
inbegrip van afspraken over kennisdeling en valorisatie. In een periode van twee jaar wordt dit
ontwikkeld.
De Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU) neemt als penvoerder het voortouw om dit actiepunt
met de hogescholen in het kunstonderwijs te realiseren.
In bijlage 5 is ter illustratie een overzicht opgenomen van de lectoraten in het kunstonderwijs samen
met een kaart van Nederland met de betreffende kennisterreinen.
Tussen verschillende lectoraten vindt uiteraard reeds samenwerking plaats. Dat wordt verder
geïntensiveerd in samenhang met het aangescherpte profiel van de instellingen. Een internationale
benchmarkbijeenkomst over onderzoek in relatie tot de kunsten is in voorbereiding.

Ondernemerschap
Het cultureel ondernemerschap is reeds een basisonderdeel van ieder curriculum in het
kunstonderwijs. Juist omdat een groot deel van de afgestudeerden als zelfstandige aan de slag gaat,
wordt in het bijzonder aandacht besteed aan vaardigheden en kennis op het terrein van
ondernemerschap. Dat kan op een diverse wijze, passend bij de betreffende opleiding. Voorbeelden
zijn het organiseren door studenten in samenwerking met het bedrijfsleven van exposities, het jezelf
leren ‘verkopen’ door trainingen op elevator pitch, praktijkopdrachten met bureaus als echte
opdrachtgevers, het maken van begrotingen en kostenberekeningen, etc. Het kunstonderwijs is bij
uitstek gericht op de beroepspraktijk; er is sprake van een wisselwerking tussen de kunstopleidingen
en bedrijven en publiek. Bovendien zijn docenten in het kunstonderwijs veelal zelf werkzaam in de
beroepspraktijk.
Ook met het oog op de Human Capital agenda voor de Creatieve Industrie, zullen de hogescholen
blijvend aandacht besteden aan het ondernemerschap in de opleidingen en aan de betrokkenheid van
het bedrijfsleven bij het onderwijs.

Focus op toptalent | 17

Agenda 2012-2013
In het studiejaar 2012-2013 vindt nadere implementatie plaats van de voornemens uit het Sectorplan.
In onderstaand schema is op hoofdlijnen het tijdpad met de actiepunten weergegeven.

Tijdpad tot juni 2013

Actiepunten

mei 2012

Aanbieding Houtskoolschets aan ministerie van OCW

juni 2012

Financieel kader Sectorplan in overleg met ministerie van OCW gereed

september 2012

De prestatie-afspraken van de hogescholen zijn definitief
Plan van aanpak gereed voor de deelplannen Taskforce Talentontwikkeling

september 2012

en Onderzoek

december 2012

Eerste uitkomsten deelplannen Taskforce talentontwikkeling en Onderzoek

december 2012

Plan van aanpak gereed van een aantal overige disciplines

april 2013

Deelplannen Taskforce talentontwikkeling en Onderzoek zijn gereed

mei 2013

Plannen gereed van aantal overige disciplines

juni 2013

Voortgangsrapportage inclusief vervolgstappen volgende studiejaren (20132016)

Focus op toptalent | 18

Focus op toptalent | 19

Bijlage 1

Focus op toptalent | 20

Reductieschema bachelorinschrijvingen in het KUO (bron: 1-cijfer-HO + aanvullende gegevens hogescholen)
Discipline

Instelling

2010

2011

2015

verschil 2010/2015 abs

verschil 2010/2015 rel

autonome beeldende kunst

Artez Hs. voor de Kunsten

471

411

339

-132

-28,0%

Avans Hs.

276

283

221

-55

-19,9%

Gerrit Rietveld Academie

629

639

503

-126

-20,0%

Hanzehogeschool Groningen

260

223

234

-26

-10,0%

Hs. der Kunsten Den Haag

274

267

219

-55

-20,1%

Hs. Rotterdam

243

161

195

-48

-19,8%

Hs. voor de Kunsten Utrecht
Hs. Zuyd

219
107

222
104

180
80

-39
-27

-17,8%
-25,2%

-20,5%

totaal autonome bk
vormgeving

2.479

2.310

1.971

-508

Hanzehogeschool Groningen

400

394

324

-76

-19,0%

Hs. Zuyd

365

345

292

-73

-20,0%

Gerrit Rietveld Academie

238

241

200

-38

-16,0%

Design Academy Eindhoven

623

596

542

-81

-13,0%

-16,5%

totaal vormgeving
muziek

1.626

1.576

1.358

-268

Amsterdamse Hs. voor de Kunsten

681

647

615

-66

-9,7%

Artez Hs. voor de Kunsten

640

643

595

-45

-7,0%

Codarts, Hs. voor de Kunsten

537

503

483

-54

-10,1%

Fontys Hs.

431

404

353

-78

-18,1%

Hanzehogeschool Groningen

438

416

377

-61

-13,9%

Hs. der Kunsten Den Haag

504

463

444

-60

-11,9%

Hs. INHOLLAND

144

164

144

0

0,0%

Hs. voor de Kunsten Utrecht

293

270

264

-29

-9,9%
-15,0%

Hs. Zuyd

totaal muziek
dans

Amsterdamse Hs. voor de Kunsten

-

277

-49

3.552

-442

-11,1%

195

183

159

-36

-18,5%

165

144

111

-54

-32,7%

Fontys Hs.

225

200

162

-63

-28,0%

585

527

432

-153

-26,2%

Amsterdamse Hs. voor de Kunsten

Eindtotaal

336

3.846

Codarts, Hs. voor de Kunsten

totaal dans
theater

326

3.994

248

254

236

-12

-4,8%

8.932

8.513

7.549

-1.383

-15,5%

Tussen 2010 en 2015 is een totale reductie van 1.383 bachelorstudenten (-15,5%), op basis van de gegevens genoemd in het Sectorplan.
Tussen 2010 en 2011 is het aantal inschrijvingen van de instellingen gedaald met 4,7%. Het streven is een totaal van 7.549 in 2015.

Focus op toptalent | 21

Bijlage 2

Focus op toptalent | 22

Focus op toptalent | 23

Focus op toptalent | 24

Focus op toptalent | 25

Bijlage 3

Focus op toptalent | 26

Focus op toptalent | 27

Focus op toptalent | 28

Focus op toptalent | 29

Focus op toptalent | 30

Focus op toptalent | 31

Focus op toptalent | 32

Focus op toptalent | 33

Focus op toptalent | 34

Focus op toptalent | 35

Bijlage 4

Focus op toptalent | 36

Focus op toptalent | 37

Focus op toptalent | 38

Focus op toptalent | 39

Bijlage 5

Focus op toptalent | 40

Overzicht lectoraten en lectoren Kunstonderwijs

Hogeschool

Lectoraat

Lector

AHK

Kunstpraktijk en artistieke ontwikkeling

Marijke Hoogenboom

Kunst- en cultuureducatie

Folkert Haanstra

Kunsttheorie en -onderzoek

vacature

Material & Design

Jan Peter Wingender

Living Landscape

Thomas Oles

Design in Urbanism

Ton Schaap

Cultureel erfgoed

Hester Dibbits/Riemer Knoop

Muziek

Michiel Schuijer + vacature

Film

Mieke Bernink

Modevormgeving

Prof. José Teunissen

Kunst, Cultuur en Economie

Prof. dr. Dany Jacobs

Theorie in de Kunsten

Dr. Peter Sonderen

ArtEZ

Kunsteducatie
Avans

Codarts

Design Academy
Eindhoven

Fontys

Beeldende Kunst

Camiel van Winkel

Fotografie

Flip Bool

Visuele Retorica

Karel van der Waarde

Sustainable Performance

Frank Heckman

Nieuw Muziektheater

Micha Hamel

One of Kind

Jiří Kylián

City and Countryside

David Hamers

Design Theory

Louise Schouwenberg/Gert Staal

Strategic Creativity (CRISP)

Bas Raijmakers/Daniëlle Arets

Kunstpraktijk in de samenleving

Pascal Gielen

Stedelijke strategieën

Dr. ir. M.K.T.M. Glaudemans

Gerrit Rietveld Ac.

Art & Public Space

Hanzehogeschool

Life long learning in Music & the Arts

Dr. Rineke Smilde

Image in Context

Dr. Anke Coumans

Popular Culture, Sustainability & Innovation

Dr. Anne Nigten

Focus op toptalent | 41

HdK DH

HKU

Interieurarchitectuur

Jan Jongert

Onderzoek in de kunsten

Henk Borgdorff

Innovatieve visualisatietechnieken in het kunstonderwijs

Yolande Kolstee

Kunstenaarstheorieën en de artistieke praktijk

Janneke Wesseling

Art & Technology
Play Design & Development

Dr. Marinka Copier

Kunst & Economie

Prof. dr. mr. Giep Hagoort

Artistiek onderzoek

Dr. Henk Slager

Muziekontwerp

Dr. Jan IJzermans

Design

Ingrid Schuffelers

Kleur in context

Frank Koolen

Theatrale maakprocessen

Nirav Christophe

Communicating Music

Charlotte Margiono

Kunsteducatie

Dr. Karin Hoogeveen

Creative industries

Johan Kolsteeg

Hs Rotterdam

Cultural Diversity

Hs Zuyd

Autonomie en openbaarheid in de kunsten

Dr. Peter Peters

Inholland

Media & Entertainment

Drs. Wes Wierda

Media, Burgerschap en Cultuur

Dr. Joke Hermes

Didactiek en inhoud van de Kunstvakken

Drs. Jeroen Lutters

Windesheim

Overzicht n.a.v. websearch maart 2012, Tamara Rumiantsev, Hogeschool voor de Kunsten Utrecht

Focus op toptalent | 42

Focus op toptalent | 43

mei 2012