PI Nieuwersluis

Incidentonderzoek

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave ........................................................................................... 1
Voorwoord .................................................................................................. 3
Samenvatting .............................................................................................. 4
1. Inleiding................................................................................................ 10
1.1

Aanleiding ..................................................................................... 10

1.2

Doelstelling en onderzoeksvraag....................................................... 11

1.3

Afbakening .................................................................................... 11

1.4

Onderzoeksaanpak ......................................................................... 12

1.4.1 Documenten ................................................................................. 12
1.4.2 Interviews .................................................................................... 12
1.4.3 Schouw ........................................................................................ 14
1.5

Analysekader ................................................................................. 14

1.6

Korte schets PI Nieuwersluis ............................................................ 14

1.7

Leeswijzer ..................................................................................... 15

2. Cultuur .................................................................................................. 16
2.1

Contacten tussen gedetineerden en medewerkers............................... 16

2.1.1 Bejegening ................................................................................... 16
2.1.2 Afstand-nabijheid .......................................................................... 17
2.1.3 Dynamiek mannelijke medewerkers en vrouwelijke gedetineerden ...... 18
2.1.4 Seksueel grensoverschrijdend gedrag naar gedetineerden .................. 18
2.1.5 Angst om te melden ...................................................................... 19
2.2

Onderlinge samenwerking................................................................ 19

2.2.1 Omgang met collega’s ................................................................... 19
2.2.2 Grensoverschrijdend gedrag naar collega’s ....................................... 20
2.2.3 Reactie op meldingen .................................................................... 21
3. Organisatiestructuur ............................................................................. 22
3.1

Teams leefafdelingen ...................................................................... 22

3.1.1 Personele bezetting ....................................................................... 22
3.1.2 Leeftijd en ervaring ....................................................................... 22
3.1.3 Balans tussen mannelijke en vrouwelijke PIW’ers .............................. 23
3.2

Aansturing ..................................................................................... 24

3.3

Toerusting ..................................................................................... 24

3.3.1 Nieuwe medewerkers..................................................................... 25
3.3.2 Aanbod van opleiding en trainingen ................................................. 25

1

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

3.3.3 Mogelijkheden voor intervisie en coaching ........................................ 26
3.3.4 Beleid .......................................................................................... 27
3.4

Veiligheid ...................................................................................... 27

3.5

Melden van integriteitsschendingen................................................... 28

4. Slotbeschouwing ................................................................................... 30
Bijlage 1 Bronnen ...................................................................................... 35
Bijlage 2 Afkortingen ................................................................................ 36

2

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

Voorwoord
De Inspectie Justitie en Veiligheid (hierna: Inspectie) voerde in 2022 en 2023 een
onderzoek uit in Penitentiaire Inrichting (hierna: PI) Nieuwersluis. In deze inrichting
verblijven vrouwelijke gedetineerden. De Inspectie startte haar onderzoek na een
melding over seksueel grensoverschrijdend gedrag door een medewerker richting
een gedetineerde.
Voor haar onderzoek sprak de Inspectie met medewerkers van PI Nieuwersluis die
dagelijks in contact staan met gedetineerden. Ook sprak zij met hun
leidinggevenden, directieleden en medewerkers van andere disciplines. De
Inspectie heeft ook met vrouwelijke gedetineerden gesproken. De Inspectie is de
medewerkers en gedetineerden die hun medewerking aan dit onderzoek
verleenden, dankbaar voor het in haar gestelde vertrouwen om hun ervaringen te
delen over het werk en verblijf in deze inrichting.
In het huidige tijdsgewricht staan onderwerpen als integriteit en seksueel
grensoverschrijdend gedrag volop in de belangstelling. Gezien deze gevoeligheid
heeft de Inspectie met de grootste zorgvuldigheid getracht recht te doen aan alle
verhalen die respondenten met haar deelden. Met dit rapport beoogt zij dat te
doen, zonder daarbij met een vinger te wijzen maar ook zonder weg te kijken van
wat zij heeft gehoord.
De Inspectie heeft zorgen over de werk- en leefomgeving van medewerkers en
gedetineerden in PI Nieuwersluis. Zij acht de cultuur nu niet veilig genoeg en ziet
ruimte voor verbetering in de wijze waarop medewerkers met elkaar omgaan en de
wijze waarop de omgang tussen medewerkers en gedetineerden wordt
vormgegeven. De Inspectie hoopt daar met dit rapport een bijdrage aan te leveren.

E.E. de Kleuver
Inspecteur-generaal Inspectie Justitie en Veiligheid

3

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

Samenvatting
Aanleiding
In mei 2022 ontving de Inspectie Justitie en Veiligheid (hierna: Inspectie) een
piketmelding 1 waarin melding werd gemaakt van de aanhouding van een
penitentiair inrichtingswerker 2 (hierna: PIW’er). PIW’er A 3 was aangehouden op
verdenking van het plegen van een zedenmisdrijf en/of mishandeling. Dit zou
hebben plaatsgevonden in de periode dat hij werkzaam was in de penitentiaire
inrichting (hierna: PI) Nieuwersluis. De aangeefster is een ex-gedetineerde die in
de periode waar de beschuldigingen betrekking op heeft, in PI Nieuwersluis
verbleef. 4
Gelet op de ernst van de beschuldigingen voerde de Inspectie een oriënterend
onderzoek uit en besloot op basis van haar bevindingen een incidentonderzoek in te
stellen. Met dit onderzoek wilde de Inspectie nagaan wat er destijds bij PI
Nieuwersluis bekend was over het mogelijk seksueel misbruik van vrouwelijke
gedetineerden en wat de inrichting met die (mogelijke) signalen heeft gedaan.
Vervolgens werd er in augustus 2022 een nieuw incident gemeld middels een
piketmelding en bleken er opnieuw PIW’ers beschuldigd te worden van seksueel
grensoverschrijdend gedrag richting gedetineerden.
De Inspectie startte eind september 2022 met de uitvoering van het initiële
onderzoek. Zij sprak met medewerkers en gedetineerden die in de periode dat
PIW’er A werkzaam was in PI Nieuwersluis, met hem hebben samengewerkt of op
de afdeling verbleven waar hij destijds werkzaam was. In deze gesprekken kreeg
de Inspectie het beeld dat de beschuldiging tegen PIW’er A niet op zichzelf staat en
dat er ook door andere medewerkers en op andere afdelingen verschillende vormen
van niet-integer gedrag, waaronder seksueel grensoverschrijdend gedrag, worden
vertoond. De recentere beschuldigingen van augustus versterken dit beeld. De
Inspectie besloot daarom na de eerste gesprekken en nieuwe signalen over nietinteger gedrag haar onderzoek te verbreden om haar voorlopige bevindingen te
toetsen. 5

Onderzoeksvraag
Na de verbreding staat in dit onderzoek de volgende vraag centraal:
Kan er sprake zijn van niet-integer gedrag, waaronder seksueel
grensoverschrijdend gedrag, door medewerkers in PI Nieuwersluis en welke
factoren zijn van invloed op het ontstaan of voortbestaan van dit gedrag?

1
Door middel van een piketmelding informeert de DJI de minister voor Rechtsbescherming over
ernstige incidenten die plaatsvinden. De Inspectie ontvangt alle piketmeldingen in afschrift.
2
Een PIW’er is verantwoordelijk voor de dagelijkse begeleiding van gedetineerden op zijn of haar
leefafdeling.
3
Om de anonimiteit van deze medewerker te waarborgen, verwijst de Inspectie naar hem als zijnde ‘A’.
4
Het strafrechtelijk onderzoek tegen PIW’er A werd eind 2022 geseponeerd.
5
https://www.inspectie-jenv.nl/actueel/nieuws/2022/07/14/onderzoek-naar-signalen-misbruikvrouwelijke-gedetineerden.

4

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

Ten aanzien van de definitie van niet-integer gedrag sluit de Inspectie aan bij de
Leidraad melding integriteitsschendingen 6 van de Dienst Justitiële Inrichtingen
(hierna: DJI): een handeling of het nalaten daarvan, binnen of buiten diensttijd,
waarbij in strijd is gehandeld met de wet, beleidsvoorschriften, circulaires,
gedragsrichtlijnen of met de plichten en verantwoordelijkheden van het goed
ambtenaarschap. De focus ligt hierbij voor de Inspectie op het seksueel
grensoverschrijdend gedrag, een vorm van niet-integer gedrag. De Inspectie sluit
het plaatsvinden van andere vormen van niet-integer gedrag echter niet uit en
hanteert daarom de algemene definitie.
Dit onderzoek richt zich primair op de taakuitvoering op de leefafdelingen van PI
Nieuwersluis. De Inspectie kijkt niet naar het functioneren van andere disciplines en
ook niet naar het functioneren van andere inrichtingen waar vrouwelijke
gedetineerden verblijven. De Inspectie brengt in dit rapport de verschillende
perspectieven en ervaringen van respondenten over de taakuitvoering op de
leefafdelingen in beeld. De Inspectie doet niet aan waarheidsvinding en doet
derhalve geen uitspraken over wat wel of wat niet waar is van de beschuldigingen
die richting medewerkers worden geuit.

Onderzoeksmethoden
De Inspectie vroeg allereerst documenten op bij PI Nieuwersluis. Daarnaast sprak
de Inspectie met 66 respondenten, voornamelijk met medewerkers en
gedetineerden van PI Nieuwersluis. Tot slot schouwde de Inspectie PI Nieuwersluis.

Oordeel
De Gedragscode Integriteit Rijk schrijft voor dat burgers, zoals gedetineerden, op
de overheid moeten kunnen vertrouwen. 7 Gedetineerden zijn in veel opzichten
afhankelijk van de medewerkers van een PI en er is sprake van een
ongelijkwaardige verhouding. Daarom is het van belang dat medewerkers zich
integer gedragen. Zij moeten in hun functioneren eerlijk en betrouwbaar zijn en
gedetineerden altijd correct behandelen en respectvol bejegenen. 8 Zoals in de
Gedragscode DJI staat beschreven zijn specifiek voor medewerkers van DJI de
kernwaarden respect, betrouwbaarheid, openheid en professionaliteit van belang. 9
PI Nieuwersluis heeft in aanvulling daarop in haar eigen gedragscode benoemd wat
zij als gewenst en ongewenst gedrag beschouwt. 10 De Inspectie gebruikt deze drie
gedragscodes als analysekader om haar bevindingen tegen af te zetten en te
komen tot een oordeel.
Op basis van de bevindingen die gaan over omgang met gedetineerden en
onderlinge samenwerking concludeert de Inspectie dat het gedrag van PIW’ers van
PI Nieuwersluis niet altijd in lijn is met de gedragscodes. Op basis van gesprekken
met medewerkers, leidinggevenden en gedetineerden en op basis van de
ontvangen documenten, concludeert de Inspectie dat er sprake is van niet-integer
gedrag van PIW’ers. Ongeveer de helft van de respondenten vertelde de Inspectie
dat er niet-integer gedrag, waaronder seksueel grensoverschrijdend gedrag, van
Dienst Justitiële Inrichtingen. Circulaire 14 maart 2019. Leidraad handelwijze integriteitsschendingen.
Gedragscode Integriteit Rijk (Staatscourant 31 december 2019, 71141).
8
Idem.
9
Dienst Justitiële Inrichtingen. Gedragscode, november 2016.
10
PI Utrecht. Gedragscode Integriteit en Seksuele Intimidatie, 4 november 2007.
6
7

5

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

medewerkers richting gedetineerden plaatsvindt. De meeste respondenten die
vertelden over seksueel grensoverschrijdend gedrag hebben dit zelf meegemaakt of
zelf waargenomen. Het gaat dan met name om seksueel getinte opmerkingen die
PIW’ers tegen gedetineerden maken. Daarnaast geven respondenten ten aanzien
van de omgangsvormen tussen medewerkers onderling aan dat er sprake is van
roddelen en in mindere mate van discriminerende en ongepaste (seksistische)
opmerkingen. De Inspectie erkent dat er ook medewerkers en gedetineerden zijn
die niet herkennen dat voornoemd gedrag plaatsvindt. De Inspectie doet niet aan
waarheidsvinding en heeft derhalve niet onderzocht in welke mate en frequentie
niet-integer gedrag plaatsvindt, maar dat dergelijk gedrag plaatsvindt staat voor de
Inspectie vast. De respondenten die vertelden over niet-integer gedrag schetsten
een dusdanig consistent beeld dat de Inspectie concludeert dat niet-integer gedrag
niet enkel incidenteel voorkomt maar een structureel onderdeel is van de bestaande
omgangsvormen binnen PI Nieuwersluis. De Inspectie is van oordeel dat het gaat
om een voortdurende en urgente situatie.
Wanneer niet-integer gedrag zich voordoet schrijven de gedragscodes voor dat hier
melding van gemaakt dient te worden. De Leidraad melding
integriteitsschendingen 11 schrijft voor hoe medewerkers dit moeten doen. De
Inspectie constateert dat medewerkers en leidinggevenden niet conform deze
richtlijnen werken, omdat zij zelf een afweging maken over wat zij doorzetten naar
het bevoegd gezag. De Inspectie ziet dat dit gebeurt wanneer er het vermoeden is
dat er sprake is van een valse beschuldiging, echter is het niet aan de medewerkers
en leidinggevenden om hierover te oordelen. De Inspectie is van oordeel dat
medewerkers, leidinggevenden en directieleden 12 alle meldingen over niet-integer
gedrag serieus dienen te nemen en hier direct actie op moeten ondernemen. Ook is
de Inspectie van oordeel dat gedetineerden veilig een melding moeten kunnen
doen. Zowel het niet melden als het niet serieus oppakken van meldingen heeft tot
gevolg dat mogelijk niet-integer gedrag van medewerkers ongezien blijft en kan
blijven voortbestaan. De Inspectie is daarnaast van oordeel dat gedetineerden
serieus met deze verantwoordelijkheid dienen om te gaan en geen misbruik mogen
maken van de mogelijkheid een melding te maken om een medewerker bewust vals
te beschuldigen.
De Gedragscode Integriteit Rijk schrijft voor dat het scheppen van een veilig
werkklimaat een belangrijke verantwoordelijkheid is van de werkgever en een
absolute randvoorwaarde om integriteitsvraagstukken binnen de organisatie
bespreekbaar te maken. 13 Uit de Gedragscode DJI blijkt dat uitspreken, bespreken,
afspreken en aanspreken nodig is voor een eerlijke en effectieve communicatie. 14
De Inspectie stelt vast dat er binnen PI Nieuwersluis geen cultuur heerst
waarbinnen het gebruikelijk is elkaar aan te spreken. Zij ziet hiervoor verschillende
oorzaken, waaronder de privécontacten die medewerkers hebben, de heersende
regel dat je collega’s nooit afvalt, roddelen en de omstandigheid dat medewerkers
al lang met elkaar samenwerken. De Inspectie constateert dat niet elke
medewerker zich binnen die huidige cultuur veilig genoeg voelt om zich kwetsbaar
Dienst Justitiële Inrichtingen. Circulaire 14 maart 2019. Leidraad handelwijze integriteitsschendingen.
De Inspectie constateert dat de huidige directie van PI Nieuwersluis actie onderneemt wanneer zij
een melding ontvangt.
13
Gedragscode Integriteit Rijk (Staatscourant 31 december 2019, 71141).
14
Dienst Justitiële Inrichtingen. Gedragscode, november 2016.
11
12

6

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

op te stellen. De Inspectie vindt het van belang dat er een veilige omgeving bestaat
waar medewerkers hun zorgen, twijfels en gevoelens, over onder meer integriteit,
kunnen en durven te bespreken. Enkel dan kan de cultuur waarbinnen niet-integer
gedrag kan plaatsvinden doorbroken worden.
De Gedragscode Integriteit Rijk gaat eveneens in op het belang voor
leidinggevenden om inspirerend leiderschap en voorbeeldgedrag met betrekking tot
integriteit te laten zien. Zij moeten integriteitsrisico’s tijdig herkennen, benoemen
en vervolgens op de juiste manier aanpakken. Voortdurende aandacht voor
integriteit is nodig. Integriteit hoort thuis in alle aspecten van het werk, de
bedrijfsvoering en het personeelsbeleid. Leidinggevenden horen medewerkers die
niet-integer gedrag aan de orde stellen te steunen en waar nodig te beschermen.
Alleen dan kunnen medewerkers zich veilig genoeg voelen om elkaar en de leiding
aan te spreken op niet-integer gedrag. 15 Ook in de gedragscode van PI
Nieuwersluis worden handvatten geboden aan leidinggevenden hoe zij hun rol en
positie kunnen vervullen. 16 De Inspectie constateert dat sommige medewerkers
duidelijkheid missen in de aansturing. Hoewel het zeer persoonlijk is wat een
medewerker daarin nodig heeft en prettig vindt, en de leidinggevende het dus nooit
voor iedereen goed kan doen, is het wel belangrijk dat medewerkers weten waar ze
aan toe zijn. Doordat er geen duidelijke kaders zijn waaruit blijkt hoe medewerkers
hun werk moeten uitvoeren, is bij enkele medewerkers het beeld ontstaan dat zij
worden afgerekend wanneer ze een fout maken. De Inspectie vindt het van belang
dat medewerkers en leidinggevenden regelmatig met elkaar in gesprek gaan over
wat er leeft en speelt op de werkvloer, dilemma’s waar medewerkers tegenaan
lopen en wat gewenst en ongewenst gedrag is. Op die manier wordt ook duidelijk
waar ieders behoeftes en verwachtingen liggen.
De Gedragscode DJI wijst op het belang dat medewerkers betrouwbaar zijn en
zorgen dat collega’s en gedetineerden altijd op hen kunnen rekenen. Medewerkers
dienen zich aan de geldende regels te houden en afspraken na te komen. 17 De
Inspectie constateert dat PIW’ers verschillende werkwijzen hanteren. Hieraan liggen
verschillende oorzaken ten grondslag. Er zijn geen duidelijke kaders. Er is geen
opleiding of training die medewerkers theoretische ondersteuning biedt in het
werken met vrouwelijke gedetineerden. Ook is er geen beleid dat specifiek toeziet
op het werken met vrouwelijke gedetineerden. De Inspectie stelt vast dat het
werken met vrouwelijke gedetineerden een andere bejegening van medewerkers
vraagt dan het werken met mannelijke gedetineerden. Nieuwe medewerkers
worden ingewerkt op basis van ervaring van de mentor, waardoor het mogelijk is
dat de ene medewerker het werk anders aanleert dan een andere medewerker.
Doordat er geen aanspreekcultuur is worden werkwijzen niet met elkaar besproken
en blijven verschillen bestaan. De Inspectie ziet hierin niet alleen een risico dat
niet-integer gedrag blijft bestaan, maar ook dat medewerkers door verschillende
werkwijzen onvoorspelbaar en dus minder betrouwbaar zijn voor gedetineerden.
De Inspectie acht het ook in het kader van de veiligheid van belang dat geldende
regels en afspraken worden gevolgd en dat er sprake is van een open en eerlijke
communicatie. De sfeer binnen een vrouweninrichting is anders dan binnen een
15
16
17

Gedragscode Integriteit Rijk (Staatscourant 31 december 2019, 71141).
PI Utrecht. Gedragscode Integriteit en Seksuele Intimidatie, 4 november 2007.
Dienst Justitiële Inrichtingen. Gedragscode, november 2016.

7

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

manneninrichting. Dit is begrijpelijk omdat het werken met vrouwelijke
gedetineerden anders is dan het werken met mannelijke gedetineerden. Echter, PI
Nieuwersluis is een penitentiaire inrichting. Ondanks dat er minder sprake is van
(fysieke) agressie en vrouwelijke gedetineerden om een andere bejegening vragen,
acht de Inspectie het van belang dat medewerkers waakzaam zijn op harde en
zachte veiligheidsaspecten. Zowel het uitvoeren van toezicht en controles als het
hebben van een passende afstand-nabijheid zijn van wezenlijk belang. Voor ieders
veiligheid is het belangrijk dat medewerkers gedetineerden begrenzen wanneer zij
ongewenst gewenst gedrag laten zien en hier gezamenlijk in optrekken. Ook dienen
medewerkers elkaar aan te spreken wanneer zij gedrag zien waardoor de veiligheid
binnen de inrichting in het geding komt.
Tot slot acht de Inspectie het van belang om specifiek aandacht te vragen voor de
balans tussen mannelijke en vrouwelijke medewerkers in de teams. Hoewel er geen
norm voor is, hecht de Inspectie waarde aan wat respondenten hierover vertelden
en sluit zij aan bij de bevinding dat de huidige man-vrouwverhouding binnen de
teams onwenselijk is.

Conclusie
Binnen PI Nieuwersluis bestaat een cultuur waardoor het mogelijk
is dat PIW’ers niet-integer gedrag, waaronder seksueel
grensoverschrijdend gedrag, vertonen.

Aanbevelingen
Aan de minister voor Rechtsbescherming:
-

De Inspectie is van oordeel dat verandering noodzakelijk is. Zij
beveelt daarom aan om hiervoor zorg te dragen en om in tijden
waarin DJI moet bezuinigingen, voor voldoende (financiële) middelen
te zorgen om onderstaande aanbevelingen te realiseren.

Aan DJI:
-

Richt een meldpunt in waar vrouwelijke gedetineerden een melding
kunnen doen zonder medeweten van afdelingspersoneel.

-

Bezie de mogelijkheden om via het Opleidingsinstituut een aparte
module aan te bieden aan medewerkers die met vrouwelijke
gedetineerden werken, die hen handvatten biedt in het werken met
deze doelgroep.

-

Bezie of de in dit rapport beschreven bevindingen en de daaruit
voortvloeiende aanbevelingen ook van toepassing zijn op andere
inrichtingen waar vrouwelijke gedetineerden verblijven.

8

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

Aan PI Nieuwersluis:
-

Zorg dat voor alle medewerkers duidelijk is wat van hen wordt
verwacht ten aanzien van het werken met vrouwelijke gedetineerden.
Stel duidelijke normen en kaders op waaruit blijkt wat wel en wat niet
acceptabel is in het contact met vrouwelijke gedetineerden en stuur
hierop.

-

Stimuleer een cultuur waarbinnen medewerkers zich durven uit te
spreken en elkaar durven aan te spreken. Bijvoorbeeld met behulp
van intervisie, coaching, casuïstiekbespreking en moreel beraad.
Realiseer dit op zowel team als individueel niveau en zowel voor
medewerkers als leidinggevenden.

-

Formuleer heldere kaders voor het inwerktraject van nieuwe
medewerkers en draag zorg dat deze in de praktijk ook gevolgd
worden.

-

Breng in kaart welke competenties en vaardigheden vereist zijn voor
het werken met vrouwelijke gedetineerden. Selecteer waar mogelijk
nieuwe medewerkers hierop en zorg waar nodig dat zittende
medewerkers zich hierin ontwikkelen.

-

Breng de balans tussen mannelijke en vrouwelijke medewerkers
binnen alle teams op orde. Zorg dat er tot die tijd op elke afdeling
gedurende het dagprogramma minimaal één vrouwelijke medewerker
aanwezig is.

Gelet op de voortdurende en urgente situatie dringt de Inspectie aan op een
voortvarende opvolging van de aanbevelingen. De Inspectie verzoekt PI
Nieuwersluis en DJI om haar actief te informeren over de voortgang hiervan.

9

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

1. Inleiding
1.1

Aanleiding

Op 17 mei 2022 ontving de Inspectie Justitie en Veiligheid (hierna: Inspectie) een
piketmelding 18 waarin melding werd gemaakt van de aanhouding van een
penitentiair inrichtingswerker 19 (hierna: PIW’er). PIW’er A 20 was aangehouden op
verdenking van het plegen van een zedenmisdrijf en/of mishandeling. Dit zou
hebben plaatsgevonden in de periode dat hij werkzaam was in de penitentiaire
inrichting (hierna: PI) Nieuwersluis. PIW’er A was op het moment van de
aanhouding werkzaam in een andere inrichting. De aangeefster is een exgedetineerde die in de periode waar de beschuldigingen betrekking op heeft, in PI
Nieuwersluis verbleef. 21
Gelet op de ernst van de beschuldigingen voerde de Inspectie een oriënterend
onderzoek uit. Zij sprak met de vestigingsdirecteur van PI Nieuwersluis en met de
vestigingsdirecteur van de inrichting waar PIW’er A op dat moment werkzaam was.
De Inspectie besloot op basis van haar bevindingen een incidentonderzoek in te
stellen. De Inspectie kondigde dit onderzoek op 14 juli 2022 aan. 22 De Inspectie
wilde met dit onderzoek nagaan wat er bij PI Nieuwersluis bekend was over het
mogelijk seksueel misbruik van vrouwelijke gedetineerden en wat de inrichting met
die (mogelijke) signalen heeft gedaan.
Voordat de Inspectie daadwerkelijk startte met de uitvoering van het onderzoek,
ontving zij op 9 augustus 2022 een piketmelding waarin opnieuw een PIW’er van PI
Nieuwersluis wordt beschuldigd van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Later
wordt duidelijk dat het gaat om twee medewerkers die worden beschuldigd van
seksueel grensoverschrijdend gedrag.
De Inspectie startte eind september 2022 met de uitvoering van het onderzoek
naar aanleiding van de beschuldigingen tegen PIW’er A.
Zij sprak met medewerkers en gedetineerden die in de periode dat PIW’er A
werkzaam was in PI Nieuwersluis met hem hebben samengewerkt of op de afdeling
verbleven waar hij werkzaam was. In deze gesprekken kreeg de Inspectie het beeld
dat de beschuldiging tegen PIW’er A niet op zichzelf staat en dat er ook door
andere medewerkers en op andere afdelingen verschillende vormen van nietinteger gedrag, waaronder seksueel grensoverschrijdend gedrag, worden vertoond.
De recente beschuldigingen uit augustus versterkten dit beeld. De Inspectie besloot
daarom na de eerste gesprekken en nieuwe signalen over niet-integer gedrag haar
onderzoek te verbreden om haar voorlopige bevindingen te toetsen. De Inspectie

18
Door middel van een piketmelding informeert de DJI de minister voor Rechtsbescherming over
ernstige incidenten die plaatsvinden. De Inspectie ontvangt alle piketmeldingen in afschrift.
19
Een PIW’er is verantwoordelijk voor de dagelijkse begeleiding van gedetineerden op zijn of haar
leefafdeling.
20
Om de anonimiteit van deze medewerker te waarborgen, verwijst de Inspectie naar hem als zijnde
‘A’.
21
Het strafrechtelijk onderzoek tegen PIW’er A werd eind 2022 geseponeerd.
22
https://www.inspectie-jenv.nl/actueel/nieuws/2022/07/14/onderzoek-naar-signalen-misbruikvrouwelijke-gedetineerden.

10

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

liet daarmee de initiële focus op het mogelijk seksueel misbruik door PIW’er A los
en keek breder naar het mogelijk plaatsvinden van niet-integer gedrag door
medewerkers van PI Nieuwersluis.
De Inspectie kondigde deze verbreding op 10 november 2022 aan. 23

1.2

Doelstelling en onderzoeksvraag

Het doel van dit onderzoek is om na te gaan hoe medewerkers van PI Nieuwersluis
vormgeven aan de bejegening van gedetineerden, of er daarbinnen sprake kan zijn
niet-integer gedrag door medewerkers en zo ja, welke factoren hierop van invloed
zijn.
Gelet op de doelstelling van dit onderzoek luidt de centrale vraag als volgt:
Kan er sprake zijn van niet-integer gedrag, waaronder seksueel
grensoverschrijdend gedrag, door medewerkers in PI Nieuwersluis en welke
factoren zijn van invloed op het ontstaan of voortbestaan van dit gedrag?

1.3

Afbakening

Ten aanzien van de definitie van niet-integer gedrag sluit de Inspectie aan bij de
Leidraad melding integriteitsschendingen 24 van de Dienst Justitiële Inrichtingen
(hierna: DJI): een handeling of het nalaten daarvan, binnen of buiten diensttijd,
waarbij in strijd is gehandeld met de wet, beleidsvoorschriften, circulaires,
gedragsrichtlijnen of met de plichten en verantwoordelijkheden van het goed
ambtenaarschap. De focus ligt hierbij voor de Inspectie op het seksueel
grensoverschrijdend gedrag, een vorm van niet-integer gedrag. De Inspectie sluit
het plaatsvinden van andere vormen van niet-integer gedrag echter niet uit en
hanteert daarom een algemene definitie.
Dit onderzoek richt zich primair op de taakuitvoering op de leefafdelingen van PI
Nieuwersluis. De signalen van mogelijk niet-integer gedrag die de Inspectie ontving
zagen namelijk op gedragingen van PIW’ers. De Inspectie sprak daarom
voornamelijk met PIW’ers, afdelingshoofden en gedetineerden. Hoewel de Inspectie
ook sprak met medewerkers van andere disciplines gaat zij in dit rapport niet
specifiek in op het functioneren van andere afdelingen, zoals de visitatie en de
beveiliging. Dit doet zij enkel daar waar het de bejegening van gedetineerden op de
leefafdeling raakt.
De Inspectie brengt in dit rapport de verschillende perspectieven en ervaringen van
respondenten over de taakuitvoering op de leefafdelingen in beeld. Zij heeft daarbij
expliciet niet aan waarheidsvinding gedaan. De Inspectie doet derhalve geen
uitspraken over wat wel of niet waar is van de beschuldigingen die zijn geuit tegen
PIW’er A en de beschuldigingen die in augustus tegen twee andere PIW’ers zijn
geuit. Tijdens de gesprekken met de Inspectie hebben respondenten veel
voorbeelden genoemd van niet-integer gedrag van andere medewerkers. Ook ten
aanzien van die voorbeelden heeft de Inspectie niet onderzocht wat waar is en wat

https://www.inspectie-jenv.nl/actueel/nieuws/2022/07/14/onderzoek-naar-signalen-misbruikvrouwelijke-gedetineerden.
24
Dienst Justitiële Inrichtingen. Circulaire 14 maart 2019. Leidraad handelwijze integriteitsschendingen.
23

11

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

niet waar is. Dat is geen bevoegdheid van de Inspectie en dat heeft de Inspectie
ook zo toegelicht aan de respondenten.
Wanneer de Inspectie het desondanks noodzakelijk achtte dat er actie werd
ondernomen naar aanleiding van een gesprek, verwees de Inspectie de respondent
door naar de juiste functionarissen.
In haar onderzoek keek de Inspectie enkel naar het functioneren van PI
Nieuwersluis. De andere twee inrichtingen die specifiek zijn aangewezen voor
vrouwelijke gedetineerden, PI Zwolle en PI Ter Peel, vallen buiten de scope van dit
onderzoek.

1.4

Onderzoeksaanpak

Om de centrale vraag te beantwoorden verzamelde de Inspectie op verschillende
wijze data. Het toepassen van verschillende methoden van dataverzameling draagt
bij aan de betrouwbaarheid van de analyses en de daaruit volgende bevindingen.
De analyse is uitgevoerd met behulp van kwalitatieve analysesoftware (ATLAS.ti).

1.4.1 Documenten
De Inspectie vroeg verschillende documenten op. Gelet op de oorspronkelijke focus
van haar onderzoek vroeg de Inspectie documenten op over PIW’er A. Ook vroeg
de Inspectie bij PI Nieuwersluis alle werkinstructies, dienstprotocollen, beleid, et
cetera op die zien op het werken met vrouwelijke gedetineerden en integriteit. De
Inspectie wilde hiermee inzicht krijgen in wat de gewenste werkwijze van PI
Nieuwersluis is ten aanzien van deze twee thema’s. Daarnaast vroeg de Inspectie
alle rapportages van onderzoeken door Bureau Integriteit 25 (hierna: BI) op die
zagen op medewerkers van PI Nieuwersluis over de jaren 2021 en 2022. Tevens
vroeg zij alle meldingen bijzonder voorval 26 van PI Nieuwersluis op over de jaren
2021 en 2022. De Inspectie wilde hiermee zicht krijgen op welke meldingen van
niet-integer gedrag zijn gedaan en welke actie daar door PI Nieuwersluis op is
genomen.

1.4.2 Interviews
De Inspectie sprak in totaal met 66 respondenten. De meeste respondenten heeft
de Inspectie individueel gesproken.
In eerste instantie sprak de Inspectie met alle PIW’ers en afdelingshoofden die met
PIW’er A hebben samengewerkt en alle gedetineerden die bij hem op de afdeling
hebben verbleven en nog steeds in PI Nieuwersluis verblijven. Ook sprak de
Inspectie met de vestigingsdirecteur en leidinggevende van PIW’er A van de
inrichting waar hij destijds werkzaam was. Na de verbreding van het onderzoek
heeft de Inspectie van elke leefafdeling in ieder geval één mannelijke en één
vrouwelijke PIW’er gesproken, maar van sommige leefafdelingen meer. In totaal
sprak de Inspectie met 24 PIW’ers en de vier afdelingshoofden. De Inspectie heeft

BI is een onderdeel van de DJI en belast met onder meer het onderzoeken van mogelijke
integriteitsschendingen. Deze onderzoeken worden op verzoek van het bevoegd gezag van een DJIlocatie uitgevoerd.
26
Met een melding bijzonder voorval informeren DJI-locaties het hoofdkantoor van de DJI over ernstige
incidenten die op die locatie hebben plaatsgevonden.
25

12

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

ook gesproken met enkele medewerkers die werkzaam zijn geweest als PIW’er,
maar nu een andere functie binnen PI Nieuwersluis hebben.
Ook voerde de Inspectie gesprekken met diverse medewerkers van andere
disciplines. Zij sprak met medewerkers van de beveiliging, de visitatieafdeling, de
arbeid, de geestelijke verzorging, human resource en een vertrouwenspersoon. Ook
sprak de Inspectie met de huidige directie en met de vorige vestigingsdirecteur van
PI Nieuwersluis. De Inspectie sprak ook met twee leden van de commissie van
toezicht van PI Nieuwersluis.
Centraal in deze gesprekken stond de vraag op welke wijze zij uitvoering geven aan
hun dagelijks werk en wat hun beeld is over de wijze waarop gedetineerden in PI
Nieuwersluis worden bejegend. Aan de PIW’ers en afdelingshoofden vroeg de
Inspectie specifiek hoe zij omgaan met gedetineerden.
Daarnaast sprak de Inspectie met 15 gedetineerden. De Inspectie benaderde
daarnaast nog zeven andere gedetineerden, zij wilden echter niet met de Inspectie
in gesprek. De Inspectie sprak in eerste instantie met gedetineerden die bij PIW’er
A op de afdeling hebben verbleven. Na de verbreding van het onderzoek sprak de
Inspectie ook met gedetineerden die werkzaam zijn als reiniger 27 op de
leefafdelingen en sprak zij in groepsverband met drie leden van de
gedetineerdencommissie 28. In de gesprekken met gedetineerden ging de Inspectie
vooral in op de vraag hoe zij de bejegening door PIW’ers ervaren.
Alle interviews zijn afgenomen aan de hand van een semigestructureerde
vragenlijst. Elke vragenlijst was specifiek afgestemd op de betreffende
gesprekspartner. Na afloop van het interview ontvingen alle respondenten (zowel
medewerkers als gedetineerden) indien gewenst het gespreksverslag met het
verzoek om te reageren op feitelijke onjuistheden. Alle aanpassingen die de
Inspectie ontving zijn verwerkt in het definitieve gespreksverslag dat ter informatie
naar de respondent is verzonden.
Om alle gedetineerden en medewerkers van PI Nieuwersluis in de gelegenheid te
stellen in gesprek te gaan met de Inspectie, hing de Inspectie flyers op elke
leefafdeling. Op de flyer stond meer informatie over het onderzoek en de wijze
waarop medewerkers en gedetineerden met de Inspectie in contact konden treden.
De Inspectie sprak tot slot ook met medewerkers van BI, het Opleidingsinstituut 29
(hierna: OI) en de afdeling Werving en Selectie van het Shared Service Center van
DJI 30.
Gedurende het onderzoek werd het de Inspectie duidelijk dat zowel gedetineerden
als medewerkers zorgen hadden over de vertrouwelijkheid van de gesprekken. Zij
Een reiniger is een gedetineerde die wordt aangesteld om schoonmaakwerkzaamheden op de
leefafdeling te verrichten. Reinigers zijn om die reden de hele dag uit hun cel en zien dus veel van wat
er gebeurt op een leefafdeling.
28
Een gedetineerdencommissie is een gekozen vertegenwoordiging van gedetineerden die namens
gedetineerden in overleg treedt met de directie.
29
Het Opleidingsinstituut is een onderdeel van de DJI en verantwoordelijk voor onder meer het
opleiden van medewerkers van de DJI.
30
De afdeling Werving en Selectie van het Shared Service Center van DJI is verantwoordelijk voor de
werving en selectie binnen DJI.
27

13

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

waren bang dat bekend zou worden wat zij met de Inspectie hebben besproken en
dat bepaalde uitspraken tot hen te herleiden zouden zijn. Om de anonimiteit en
veiligheid van de gesprekspartners te waarborgen, spreekt de Inspectie in dit
rapport daarom zoveel als mogelijk van ‘respondenten’, zonder daarbij onderscheid
te maken tussen gedetineerden en medewerkers. Daar waar het de anonimiteit niet
schaadt, maakt de Inspectie wel onderscheid. Hierbij geldt dat een uitspraak van
een enkele respondent niet als bevinding wordt meegenomen. Pas indien
uitspraken door meerdere respondenten gedaan worden, benoemt de Inspectie het
als een bevinding.

1.4.3 Schouw
De Inspectie bezocht alle leefafdelingen van PI Nieuwersluis. Ook bezocht zij
overige afdelingen zoals de arbeidszalen, de meldkamer, de luchtplaats en de
bezoekzaal. De schouw draagt bij aan het verkrijgen van inzicht over de dagelijkse
uitvoeringspraktijk en de omgang tussen medewerkers en gedetineerden in PI
Nieuwersluis.
Tijdens latere bezoeken ontvingen de inspecteurs een pieper en sleutelbos, zodat
zij zich zelfstandig en zonder begeleiding van een medewerker door de inrichting
konden verplaatsen. Dit om te bevorderen dat gedetineerden de inspecteurs zo
laagdrempelig mogelijk konden benaderen.

1.5

Analysekader

Voor Rijksambtenaren is de Gedragscode Integriteit Rijk 31 leidend waar het gaat
om het integriteitsbeleid. Aanvullend op deze gedragscode stelde DJI de
Gedragscode DJI 32 op voor haar medewerkers. PI Nieuwersluis stelde ook een eigen
gedragscode op voor haar medewerkers: de Gedragscode Integriteit en Seksuele
Intimidatie 33. Deze drie gedragscodes zijn de belangrijkste pijlers als het gaat om
integriteit en geven kaders voor integer handelen. De Inspectie heeft deze
gedragscodes gebruikt als analysekader voor haar bevindingen.

1.6

Korte schets PI Nieuwersluis

Ten behoeve van de leesbaarheid van dit rapport, geeft de Inspectie hier een korte
beschrijving van PI Nieuwersluis.
Nederland kent 24 PI’s, sommige met meerdere locaties. Daarvan zijn drie
inrichtingen aangewezen om vrouwelijke gedetineerden te plaatsen, te weten PI
Zwolle, PI Zuid – Oost Locatie Ter Peel en PI Nieuwersluis.
In PI Nieuwersluis is plaats voor 262 vrouwelijke gedetineerden. De inrichting kent,
verdeeld over vier leefafdelingen, verschillende bestemmingen: huis van bewaring 34
(hierna: HvB), gevangenis 35, Extra Zorg Voorziening 36 (hierna: EZV) en een
Gedragscode Integriteit Rijk (Staatscourant 31 december 2019, 71141).
Dienst Justitiële Inrichtingen. Gedragscode DJI, november 2016.
33
PI Utrecht. Gedragscode Integriteit en Seksuele Intimidatie, 4 november 2007.
34
In een HvB verblijven gedetineerden in voorlopige hechtenis.
35
In een gevangenis verblijven gedetineerden die veroordeeld zijn tot een gevangenisstraf.
36
Een EZV is een afdeling voor kwetsbare gedetineerden die niet kunnen functioneren binnen het
reguliere regime, bijvoorbeeld vanwege psychische problemen. Volgens:
https://www.dji.nl/justitiabelen/volwassenen-in-detentie/zorg-en-begeleiding Geraadpleegd op 3 april
2023.
31
32

14

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

Beperkt Beveiligde Afdeling 37 (hierna: BBA). Deze BBA, afdeling Bravo, bevindt zich
buiten het penitentiair gebied van de inrichting. Hier verblijven vrouwelijke
gedetineerden aan het einde van hun detentie en met ruime verlofmogelijkheden.
Er is op deze afdeling ruimte voor 30 gedetineerden. De andere drie leefafdelingen,
te weten afdeling Papa (HvB), afdeling Romeo (HvB, gevangenis en EZV) en
afdeling Quebec (gevangenis) bevinden zich binnen het penitentiair gebied. Elk van
deze drie afdelingen is opgedeeld in een a- en een b-kant waarbij elke kant bestaat
uit twee verdiepingen.

1.7

Leeswijzer

In de navolgende twee hoofdstukken beschrijft de Inspectie haar bevindingen. De
Inspectie identificeerde in haar bevindingen elementen die zien op cultuur en
organisatiestructuur. Om die reden zet de Inspectie de bevindingen aan de hand
van deze twee thema’s uiteen. In de volgende twee hoofdstukken beschrijft de
Inspectie enkel wat haar bevindingen zijn. In hoofdstuk 4 geeft de Inspectie
hierover een oordeel en doet zij aanbevelingen.

Hier kunnen gedetineerden verblijven tijdens de laatste fase van hun detentie. Zij werken dan buiten
de muren van de PI.

37

15

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

2. Cultuur
In dit hoofdstuk gaat de Inspectie in op haar bevindingen die betrekking hebben op
de cultuur binnen PI Nieuwersluis. De Inspectie maakt daarbij een onderscheid
tussen de wijze waarop medewerkers met gedetineerden omgaan en de wijze
waarop medewerkers met elkaar omgaan.

2.1

Contacten tussen gedetineerden en medewerkers

2.1.1 Bejegening
Een groot deel van de medewerkers en leidinggevenden geeft aan dat er verschillen
bestaan tussen het werken met mannelijke en vrouwelijke gedetineerden. Zo geven
zij bijvoorbeeld aan dat bij vrouwelijke gedetineerden geen sprake is van
haantjesgedrag en agressie. Ook wordt genoemd dat ruzies bij vrouwelijke
gedetineerden meer sluimeren dan bij mannelijke gedetineerden. Mannelijke
gedetineerden hebben een conflict, dat escaleert in geweld en daarna is het over.
Een ander genoemd verschil is dat voor vrouwelijke gedetineerden de thuissituatie
zwaarder weegt dan voor mannelijke gedetineerden. Zij hebben hier meer zorgen
over en hebben behoefte aan contact met het thuisfront. Medewerkers en
leidinggevenden benoemen ook dat vrouwelijke gedetineerden emotioneler zijn.
Respondenten geven aan dat er bij vrouwelijke gedetineerden, meer dan bij
mannelijke gedetineerden, voor medewerkers een risico bestaat om beschuldigd te
worden van seksueel grensoverschrijdend gedrag.
Als gevolg van deze verschillen is de bejegening van vrouwelijke gedetineerden
wezenlijk anders dan die van mannelijke gedetineerden. Medewerkers en
leidinggevenden geven aan dat de omgang met vrouwelijke gedetineerden om
andere vaardigheden en competenties vraagt. Zij geven aan dat PIW’ers meer in
gesprek moeten gaan met vrouwelijke gedetineerden. Vrouwelijke gedetineerden
hebben meer aandacht nodig dan mannelijke gedetineerden, waarbij het wel van
belang is dat PIW’ers alle vrouwelijke gedetineerden evenveel aandacht geven
omdat zij anders jaloers kunnen worden op elkaar. Respondenten geven aan dat de
verhoudingen tussen PIW’ers en vrouwelijke gedetineerden amicaler zijn in
vergelijking met mannelijke gedetineerden. Ook benoemen zij dat het van belang is
je als medewerker altijd bewust te zijn van een passende afstand-nabijheid 38 tot
gedetineerden.
Ten aanzien van de gewenste bejegening geven respondenten aan dat het van
belang is om open en eerlijk te zijn tegen gedetineerden en hen met respect te
behandelen. Sommige medewerkers benoemen dat de bejegening de laatste jaren
is veranderd. Het contact is socialer geworden en het is belangrijk om met
gedetineerden in gesprek te gaan en hen te begeleiden tijdens hun detentie. Over
de wijze waarop de bejegening verloopt geeft een deel van de respondenten, zowel
medewerkers, leidinggevenden als gedetineerden, aan dat deze goed verloopt.
Anderen zien dat de bejegening niet altijd positief is. Zij benoemen dat sommige
medewerkers bot zijn tegen gedetineerden, tegen hen schelden en schreeuwen en
pestgedrag vertonen. Ook in een BI-rapportage wordt melding gemaakt van dit
Uit de Gedragscode DJI blijkt dat het in het kader van professionaliteit van belang is dat de
medewerker in contact met justitiabelen professionele afstand houdt, maar toch dichtbij hen staat.

38

16

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

gedrag. Daarnaast wordt door respondenten genoemd dat sommige medewerkers
het lastig vinden een weerwoord te krijgen van gedetineerden en daarom het
contact met gedetineerden vermijden.
De meldingen van grensoverschrijdend gedrag die de afgelopen periode zijn gedaan
en de aandacht die dat heeft gekregen in onder meer de media, hebben zowel
onder gedetineerden als onder medewerkers veel onrust veroorzaakt. Enkele
respondenten geven aan zich niet in het beeld te herkennen dat is neergezet door
de media. Als gevolg van de meldingen zijn medewerkers er alert op om nooit
alleen een cel in te gaan, altijd in het zicht van de camera’s en/of collega’s te
blijven en een gedetineerde altijd met zijn tweeën te begeleiden. Uit gesprekken
met medewerkers blijkt dat zij zich meer bewust zijn van hun handelen en hoe dit
geïnterpreteerd kan worden. Medewerkers willen voorkomen dat zij door
gedetineerden beschuldigd worden van grensoverschrijdend gedrag en geven het
contact met gedetineerden daarom zakelijker vorm dan dat ze eerder deden.
Respondenten, zowel medewerkers, leidinggevenden als gedetineerden, geven
daarnaast aan dat er gedetineerden zijn die valse meldingen doen om een
medewerker een hak te zetten, omdat ze aandacht willen of omdat ze hun zin niet
hebben gekregen. Zij beschuldigen een medewerker ten onrechte van niet-integer
gedrag. Medewerkers geven aan dat een dergelijke melding grote impact heeft en
dat het leidt tot angst om vals beschuldigd te worden door gedetineerden. Dit heeft
tot gevolg dat medewerkers meer afstand nemen van gedetineerden.
Gedetineerden merken dit en hebben er last van dat de afstand tussen hen en
medewerkers groter wordt, zij geven aan dat sommige gedetineerden een
vertrouwensband met en steun van medewerkers nodig hebben.

2.1.2 Afstand-nabijheid
Zoals in de paragraaf hierboven benoemd hebben medewerkers, zeker na de
recente meldingen, meer aandacht voor de afstand-nabijheid richting
gedetineerden. Respondenten, zowel medewerkers, leidinggevenden als
gedetineerden geven echter ook aan dat niet elke medewerker een passende
afstand-nabijheid richting gedetineerden hanteert. Het contact tussen PIW’ers en
gedetineerden wordt omschreven als amicaal. Ook benoemen respondenten dat
medewerkers één op één gesprekken met gedetineerden voeren in een afgesloten
ruimte. Respondenten geven aan dat medewerkers persoonlijke informatie over
zichzelf met gedetineerden delen. Ook geven sommige respondenten aan dat er
medewerkers zijn die gedetineerden voor zich laten koken of eten van
gedetineerden aannemen. Respondenten benoemen daarbij dat er een verschil
bestaat tussen kort- en langgestraften waar het gaat om afstand-nabijheid.
Langgestrafte gedetineerden en PIW’ers van hun afdeling gaan vaak informeler met
elkaar om, er is een bepaalde band. Het contact tussen kortgestraften
gedetineerden en de PIW’ers van hun afdeling is vaak zakelijker.
In de gesprekken geven respondenten aan dat er sprake is van verschillende
werkwijzen en dat PIW’ers behoefte hebben aan duidelijkheid over wat er wel en
niet kan en mag. Als voorbeeld wordt genoemd dat de ene PIW’er een gedetineerde
bij haar voornaam noemt en een andere PIW’er haar enkel bij haar achternaam
noemt. Ook in de wijze waarop het mentoraat vorm krijgt zijn er verschillen. Er
leven daarnaast vragen of je als mannelijke medewerker een vrouwelijke
gedetineerde een compliment mag geven en of je als PIW’er in de rol van

17

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

wachtcommandant in de nachtdienst alleen op kantoor mag zitten. Medewerkers
geven aan nu te handelen op basis van intuïtie, fingerspitzengefühl en ervaring.
Medewerkers en leidinggevenden geven aan dat het kan gebeuren dat een
medewerker gevoelens krijgt voor een gedetineerde. In zo’n geval is het van groot
belang dat een medewerker dit bespreekbaar maakt met zijn of haar
leidinggevende. Dit gebeurt echter niet (altijd) omdat medewerkers dit niet durven
te melden of het - om een andere reden - niet willen melden. Zij geven aan dat
wanneer gevoelens niet gemeld worden, het risico ontstaat dat de medewerker
naar zijn of haar gevoelens gaat handelen en dat er dan grensoverschrijdend
gedrag kan ontstaan. Tenslotte geven zij aan dat het belangrijk is om de dynamiek
tussen mannen en vrouwen – in dit verband mannelijke medewerkers en
vrouwelijke gedetineerden – niet te ontkennen, maar hier juist met collega’s over
te praten.

2.1.3 Dynamiek mannelijke medewerkers en vrouwelijke
gedetineerden
Respondenten geven aan dat niet elke gedetineerde op dezelfde manier wordt
behandeld door PIW’ers. Ook volgt uit ontvangen documenten dat er meerdere
respondenten bij BI aangaven dat er sprake is van willekeur. Respondenten geven
aan dat gedetineerden die er goed uitzien of goed liggen bij medewerkers meer
voor elkaar krijgen. Zij mogen bijvoorbeeld vaker een keer extra bellen. In
sommige gevallen krijgen bepaalde gedetineerden ook privileges, zij mogen
bijvoorbeeld vaker uit hun cel.
In gesprekken en uit ontvangen documenten komt naar voren dat er gedetineerden
zijn die mannelijke PIW’ers bewust uitdagen om meer aandacht van hen te krijgen
of om dingen voor elkaar te krijgen. Het gaat dan bijvoorbeeld om extra tijd om te
telefoneren, extra recreatietijd of het ontvangen van spullen van buiten.
Gedetineerden doen dit onder meer door zich bewust uitdagend te kleden, PIW’ers
extra aandacht te geven of schaars gekleed dan wel naakt voor het celluik te gaan
staan of hun naakte lichaam expres te tonen wanneer een PIW’er naar hun cel
komt. Enkele respondenten geven aan dat het van belang is om gedetineerden die
dergelijk gedrag vertonen aan te spreken. Hierbij wordt aangegeven dat dit een
taak is van het team en dat het van belang is hier één lijn in te trekken. Sommige
respondenten geven aan dat medewerkers gedetineerden in dergelijke gevallen ook
daadwerkelijk aanspreken of een rapport schrijven. Uit de gesprekken blijkt dat het
vooral de vrouwelijke PIW’ers zijn die gedetineerden aanspreken, omdat mannelijke
PIW’ers zich bezwaard voelen om dit te doen. Respondenten geven ook aan dat niet
elke medewerker gedetineerden aanspreekt op uitdagend gedrag en/of hierover
rapporteert.

2.1.4 Seksueel grensoverschrijdend gedrag naar gedetineerden
Ongeveer de helft van de respondenten vertelde de Inspectie dat er niet-integer
gedrag, waaronder seksueel grensoverschrijdend gedrag, van medewerkers richting
gedetineerden plaatsvindt. Het merendeel van de respondenten die vertelden over
seksueel grensoverschrijdend gedrag hebben dit zelf meegemaakt of zelf
waargenomen. Ook uit de ontvangen documenten blijkt dat er sprake is van
seksueel grensoverschrijdend gedrag richting gedetineerden.

18

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

In de gesprekken die de Inspectie voerde zijn veel voorbeelden genoemd van
seksueel grensoverschrijdend gedrag. Om de anonimiteit van de respondenten te
waarborgen noemt de Inspectie hier geen specifieke voorbeelden. Uit de
gesprekken blijkt dat het in de meeste gevallen gaat om seksueel getinte
opmerkingen. Ook het op een seksuele manier bekijken van gedetineerden wordt
genoemd. Respondenten geven ook aan dat er seksuele handelingen tussen
medewerkers en gedetineerden plaatsvinden, waaronder tongzoenen en orale
bevrediging. Daarnaast worden in dit kader ook relaties tussen gedetineerden en
medewerkers genoemd als seksueel grensoverschrijdend gedrag.

2.1.5 Angst om te melden
De voorbeelden die respondenten noemden hebben niet altijd tot een melding
geleid. Uit gesprekken en ontvangen documenten blijkt dat gedetineerden veelal
hun verhaal niet durven te doen omdat ze zich niet veilig voelen en pas durven te
praten wanneer ze met ontslag gaan. Ze zijn bang dat wanneer zij een melding
maken terwijl zij in detentie verblijven en dus afhankelijk zijn van medewerkers,
hier nadelige gevolgen van ervaren zoals een overplaatsing naar een andere
inrichting. Ook zijn gedetineerden bang om niet te worden geloofd. Zij ervaren een
schuldgevoel na een melding, schamen zich of zijn bang dat het contact met alle
medewerkers verandert. Een andere reden om geen melding te maken is dat
gedetineerden ervan uitgaan dat hun melding niet serieus opgepakt wordt.
Respondenten geven aan dat de algemene tendens is dat gedetineerden niet
worden geloofd en meldingen daarom niet altijd serieus worden genomen. De
Inspectie gaat in het volgende hoofdstuk nader in op het melden van mogelijk nietinteger gedrag.

2.2

Onderlinge samenwerking

2.2.1 Omgang met collega’s
Veel medewerkers zijn al jaren werkzaam in PI Nieuwersluis. Respondenten
benoemen dat er verschillen bestaan tussen deze medewerkers met veel ervaring,
de zogenaamde oude garde en (relatief) nieuwe medewerkers met weinig ervaring,
de zogenaamde nieuwe garde. Een aantal verschillen wordt door meerdere
respondenten, waaronder medewerkers en gedetineerden, genoemd. Zo weten
nieuwe medewerkers volgens respondenten beter hoe het leven buiten de muren
werkt waardoor zij beter aan kunnen sluiten op met name jonge gedetineerden.
Ook wordt aangegeven dat nieuwe medewerkers in hun bejegening van
gedetineerden meer gericht zijn op het sociale aspect. Over hen wordt ook gezegd
dat zij minder gericht zijn op veiligheid en er andere normen en waarden op
nahouden dan medewerkers van de oude garde. Over de medewerkers van de oude
garde wordt gezegd dat zij juist in sterke mate gericht zijn op veiligheid en strikt de
regels volgen. In het contact met gedetineerden zijn zij wat afstandelijker. Ook
wordt benoemd dat de oude garde niet altijd makkelijk mee kan of wil komen met
nieuwe (maatschappelijke) ontwikkelingen, zoals een andere bejegening van
gedetineerden. Zij werken zoals ze gewend zijn te doen en altijd al hebben gedaan.
Door sommige respondenten wordt aangegeven dat er een hiërarchie bestaat
tussen medewerkers, waarbij de oude garde bepaalt en de nieuwe garde moet
volgen. Nieuwe medewerkers moeten zich eerst bewijzen en worden niet altijd
meteen geaccepteerd door zittende medewerkers.

19

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

Medewerkers gaan buiten het werk ook privé met elkaar om. Ze hebben
vriendschappen, liefdesrelaties of familiebanden. Sommige respondenten ervaren
dit als positief. Maar er wordt ook genoemd dat niet-integer gedrag wordt
toegedekt en dat een slecht contact met de ene medewerker ook zijn weerslag
heeft op het contact met de andere medewerker met wie diegene een relatie heeft.
Respondenten, zowel medewerkers, leidinggevenden als gedetineerden, hebben
wisselende beelden daar waar het gaat om de mate waarin PIW’ers feedback
krijgen en ontvangen en elkaar aanspreken op gedrag of uitspraken. Enerzijds
geven respondenten aan dat PIW’ers elkaar aanspreken indien zij dit nodig vinden
en anderzijds geven respondenten aan dat niet elke PIW’er collega’s aanspreekt en
dat niet elke PIW’er zich laat aanspreken. Sommige respondenten geven aan dat er
geen aanspreekcultuur heerst in PI Nieuwersluis. Waar het gaat om het aanspreken
op niet-integer gedrag, zeggen veel medewerkers over zichzelf dat ze collega’s
aanspreken wanneer ze niet-integer gedrag richting gedetineerden waarnemen of
aandachtspunten zien in bijvoorbeeld de afstand-nabijheid tot gedetineerden.
Respondenten geven echter ook aan dat medewerkers elkaar niet aanspreken
wanneer ze niet-integer gedrag van elkaar zien.
In oktober 2021 is ervoor gekozen om de teams opnieuw in te richten,
respondenten refereren hieraan als druppelen. Een aantal respondenten geeft aan
dat hiervoor is gekozen om de sfeer die in de loop der tijd in bepaalde teams is
ontstaan en die als onwenselijk werd beschouwd, te doorbreken. Ten aanzien van
dit druppelen hebben respondenten wisselende ervaringen. Sommige respondenten
geven aan dat hierdoor in het ene team een goede sfeer is ontstaan waarin men
prettig met elkaar samenwerkt en elkaar aanspreekt. Er zijn daarnaast ook
respondenten die aangeven dat het druppelen geen structurele oplossing is, maar
enkel een verplaatsing van het probleem. Als oorzaak voor het ontstaan van de
onwenselijke samenwerking noemen respondenten de eerder beschreven botsingen
tussen de oude garde en de nieuwe garde. Een andere oorzaak die door velen is
genoemd is de komst van mannelijke medewerkers naar PI Nieuwersluis als gevolg
van de sluiting van PI Wolvenplein. Niet alleen bracht dit de man-vrouw verhouding
in de teams uit balans, ook bracht deze groep een zogenaamde machocultuur met
zich mee zoals zij dat gewend waren vanuit het werken met mannelijke
gedetineerden. Deze cultuur kenmerkt zich volgens respondenten door het gebruik
van grove taal en het maken van seksistische opmerkingen. De verhouding tussen
mannelijke en vrouwelijke medewerkers komt in paragraaf 3.1.3 nader aan bod.

2.2.2 Grensoverschrijdend gedrag naar collega’s
Respondenten geven aan dat er onder medewerkers geroddeld wordt. Dit blijkt ook
uit de ontvangen informatie. De roddels zien onder meer op andere collega’s of
meldingen die worden gedaan over collega’s. Door medewerkers wordt aangegeven
dat er vooral over elkaar wordt gesproken in plaats van met elkaar en dat er weinig
bij elkaar wordt getoetst wat waar is.
Een aantal medewerkers geeft aan te hebben meegemaakt dat zij zelf werden
gediscrimineerd of hebben waargenomen dat hun collega’s werden gediscrimineerd
door andere collega’s. Dit blijkt ook uit de ontvangen informatie. Het gaat hierbij
om discriminerende opmerkingen over seksuele geaardheid en huidskleur. Ook
noemen respondenten een ongepaste bejegening naar vrouwelijke medewerkers

20

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

door mannelijke medewerkers. Het gaat hierbij vooral om seksistische
opmerkingen.

2.2.3 Reactie op meldingen
Respondenten geven aan dat medewerkers die een melding maken of een melding
van een gedetineerde over een collega doorzetten, hiervan nadelige gevolgen
ervaren. Zij worden bijvoorbeeld met de nek aangekeken door collega’s.
Medewerkers ervaren het zelf ook als moeilijk en vervelend om een melding over
een collega te maken omdat zij hun collega niet af willen vallen. Uit de gesprekken
blijkt dat er een ongeschreven regel geldt dat je elkaar nooit afvalt. Respondenten
geven ook aan dat medewerkers elkaar indekken. Respondenten geven aan dat niet
alles wat doorgezet zou moeten worden, ook daadwerkelijk doorgezet wordt naar
het afdelingshoofd. Niet-integer gedrag van medewerkers wordt daarom niet altijd
gemeld.
In die gevallen dat er wel een melding wordt gedaan, is de reactie onder
medewerkers vaak dat het gaat om een valse beschuldiging. Toen in de zomer van
2022 via een PIW’er een melding door een gedetineerde tegen twee PIW’ers werd
gedaan, was de eerste reactie van veel medewerkers dat de beschuldigingen van
seksueel grensoverschrijdend gedrag niet waar konden zijn en dat er sprake was
van een valse beschuldiging. Dit uitte zich onder meer in boosheid richting
gedetineerden omdat werd aangenomen dat het ging om valse beschuldigingen.
Toen uit het onderzoek van BI bleek dat één PIW’er seksueel grensoverschrijdend
gedrag richting een gedetineerde had vertoond, voelden medewerkers zich voor de
gek gehouden door deze collega omdat ze niet hadden verwacht dat hun collega
niet-integer gedrag zou vertonen. 39

39

Ten tijde van dit onderzoek is het BI-onderzoek naar de andere PIW’er nog niet afgerond.

21

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

3. Organisatiestructuur
In dit hoofdstuk gaat de Inspectie in op haar bevindingen die gaan over de
structuur van de organisatie. Zij beschrijft hoe de teams zijn ingericht en de wijze
waarop aansturing plaatsvindt. Ook beschrijft de Inspectie in dit hoofdstuk de wijze
waarop medewerkers worden toegerust om hun functie uit te voeren. De Inspectie
beschrijft haar bevindingen ten aanzien van de wijze waarop de veiligheid is
geborgd. Tenslotte gaat de Inspectie in dit hoofdstuk in op de wijze waarop er
melding gedaan kan worden van integriteitsschendingen.

3.1

Teams leefafdelingen

3.1.1 Personele bezetting
Op elke leefafdeling is een team van PIW’ers werkzaam. De teams variëren in
grootte. Zo is het team van afdeling Bravo met acht medewerkers het kleinst. Ten
tijde van het onderzoek verbleven er slechts twee gedetineerden op deze afdeling.
Deze gedetineerden zijn overdag in het kader van hun re-integratie veel weg,
waardoor het niet nodig is dat daar continue een medewerker aanwezig is. Het
team van afdeling Romeo is het grootst, hier werken 20 medewerkers. In totaal zijn
er in PI Nieuwersluis 61 PIW’ers werkzaam. Uit de gesprekken maakt de Inspectie
op dat er sprake is van personeelstekort als gevolg van openstaande vacatures en
een hoog ziekteverzuim. Als gevolg hiervan worden PIW’ers soms ook op andere
afdelingen ingezet wanneer daar sprake is van personeelstekort. Dit speelt met
name op afdeling Papa en bij de beveiliging. Dit wordt door veel medewerkers als
vervelend ervaren, zij staan het liefst op hun eigen afdeling en werken het liefst
met collega’s van hun eigen team. Ook is er door het personeelstekort minder tijd
en aandacht voor het inwerken van nieuwe collega’s. De Inspectie licht dit nader
toe in paragraaf 3.3.1. De Inspectie begrijpt uit gesprekken ook dat er bij het
interne bijstandsteam 40 (hierna: IBT) sprake is van personele tekorten.

3.1.2 Leeftijd en ervaring
Zoals in paragraaf 2.2.1 aangegeven wordt er door respondenten een onderscheid
gemaakt tussen de oude garde en de nieuwe garde. In meerdere gesprekken
hoorde de Inspectie daarnaast dat er sprake is van vergrijzing onder de PIW’ers
binnen PI Nieuwersluis. Uit de gesprekken blijkt dat het werken met vrouwelijke
gedetineerden minder fysieke inspanning vraagt dan het werken met mannelijke
gedetineerden omdat er minder sprake is van agressie en incidenten. Om die reden
kunnen PIW’ers ook op latere leeftijd nog op de leefafdeling werken. Zij maken wel
veelal gebruik van de SBF-regeling 41 of de PAS-regeling 42, waardoor zij een deel
van hun arbeidsduur werken en voor een ander deel verlof hebben. Van de 61

Het IBT kan worden ingezet bij de handhaving van de orde en of veiligheid in de inrichting en het
beheersbaar maken van incidenten met een verhoogd veiligheidsrisico waarbij de mogelijkheid
bestaat dat geweld moet worden toegepast. Uit: Dienst Justitiële Inrichtingen. Beleidskader IBT 12
maart 2018.
41
De functie van PIW’er is aangemerkt als Substantieel Bezwarende Functie waardoor medewerkers
vanaf 60 jaar onder bepaalde voorwaarden in aanmerking komen om minder te werken.
42
De regeling Partiële arbeidsparticipatie senioren stelt medewerkers vanaf 58 jaar in staat om onder
bepaalde voorwaarden minder te werken. Deze regeling is per 1-1-2023 afgeschaft maar medewerkers
die voor deze tijd van de regeling gebruik maakten, kunnen dit blijven doen.
40

22

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

PIW’ers, zijn 22 medewerkers ouder dan 55 jaar, van hen maken tien medewerkers
gebruik van de SBF- of de PAS regeling.
Van de 24 PIW’ers waar de Inspectie mee sprak, werkt meer dan de helft al langer
dan tien jaar in PI Nieuwersluis. Van hen werken er tien PIW’ers zelfs langer dan 20
jaar. Hoewel deze PIW’ers veel kennis en ervaring hebben, hebben zij in de loop
der tijd ook hun eigen werkwijze ontwikkeld. Zoals in paragraaf 2.2.1 beschreven
zijn in 2021 de vier teams heringericht. Deels op eigen verzoek en deels op
aangeven van de leidinggevenden zijn PIW’ers naar andere teams verplaatst.
Hierdoor hebben zich in alle vier de teams personele wijzigingen voorgedaan en
hebben medewerkers opnieuw aan elkaar moeten wennen.

3.1.3 Balans tussen mannelijke en vrouwelijke PIW’ers
In alle teams zijn zowel mannelijke als vrouwelijke PIW’ers werkzaam. De
verhouding daarvan verschilt per team. Respondenten geven aan dat in twee van
de vier teams ongeveer evenveel mannen als vrouwen werken. In de twee andere
teams werken meer mannen dan vrouwen, de verhouding daar is ongeveer 70
procent mannelijke PIW’ers en 30 procent vrouwelijke PIW’ers. Een enkele
uitzondering daargelaten geven overwegend alle respondenten met wie de
Inspectie over dit onderwerp sprak, zowel medewerkers als gedetineerden, aan dat
ze deze balans onwenselijk vinden. Een team dat voor minimaal de helft uit
vrouwelijke medewerkers bestaat, maar liever nog voor 70 procent uit vrouwelijke
medewerkers en voor 30 procent uit mannelijke medewerkers, wordt als de meest
gewenste balans beschouwd.
Door de respondenten worden diverse redenen genoemd waarom zij het wenselijk
vinden dat er meer vrouwelijke PIW’ers dan mannelijke PIW’ers in een team
werkzaam zijn. Zo geven gedetineerden aan dat zij liever met een vrouwelijke
PIW’er over bepaalde zaken spreken en zij wachten dan ook tot er een vrouwelijke
PIW’er aanwezig is. Dit wordt ook herkend door vrouwelijke PIW’ers die aangeven
veel vragen te krijgen van gedetineerden wanneer zij aan hun dienst beginnen. Een
andere reden die met name door vrouwelijke medewerkers is genoemd, is dat zij
vaker gevraagd worden om te ondersteunen bij het fouilleren en visiteren 43 van een
gedetineerde, omdat dit waar mogelijk niet door een mannelijke medewerker
gebeurt. Ook worden zij vaker mee gevraagd door hun mannelijke collega’s bij de
begeleiding van een gedetineerde, omdat mannelijke medewerkers dit niet meer
alleen willen doen. Ook het corrigeren van gedetineerden, met name op hoe zij
gekleed gaan, lijkt voornamelijk door vrouwelijke medewerkers te gebeuren. Zie
ook paragraaf 2.1.3.
Uit de gesprekken maakt de Inspectie op dat bij het maken van de dienstroosters
geen rekening wordt gehouden met het inplannen van zowel mannelijke als
vrouwelijke PIW’ers op de afdelingen, waardoor het voorkomt dat er in een dienst
of op een dag enkel mannelijke PIW’ers op een afdeling aanwezig zijn.
Medewerkers met wie de Inspectie sprak en die al langer dan tien jaar in PI
Nieuwersluis werken, geven aan dat de balans tussen mannelijke en vrouwelijke
Hierbij dient de gedetineerde zich te ontkleden en vindt er controle van het lichaam plaats op
verborgen spullen.

43

23

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

PIW’ers vroeger beter was. De sluiting van PI Wolvenplein in 2014, als gevolg van
de reorganisatie bij DJI, wordt als oorzaak gezien van deze verandering. Hierdoor
werden veel mannelijke PIW’ers van PI Wolvenplein geplaatst in PI Nieuwersluis, en
moesten vrouwelijke PIW’ers van PI Nieuwersluis met minder dienstjaren
vertrekken uit de inrichting.

3.2

Aansturing

De vier teams van de leefafdelingen worden elk aangestuurd door een
afdelingshoofd. De directie van PI Nieuwersluis bestaat uit de vestigingsdirecteur,
twee plaatsvervangend vestigingsdirecteuren en het hoofd veiligheid.
In de gesprekken met de Inspectie laten enkele respondenten zich positief, maar
het merendeel (medewerkers, leidinggevenden en gedetineerden) zich kritisch uit
over de wijze waarop de aansturing door afdelingshoofden en directie plaatsvindt.
De Inspectie gaat niet nader in op het individuele functioneren maar zal zich in deze
beperken tot een omschrijving van het gedeelde perspectief van respondenten op
‘de afdelingshoofden’ en op ‘de directie’.
Een aantal respondenten spreekt zich positief uit over de aansturing door de
afdelingshoofden. Zij waarderen de aanwezigheid op de afdeling, de ruimte om
zaken te bespreken en PIW’ers waarderen het vooral wanneer zij zich gezien,
gehoord en daarmee gesteund voelen door hun leidinggevende. Het merendeel van
de respondenten laat zich echter kritisch uit over de afdelingshoofden. Over het
algemeen wordt opgemerkt dat de afdelingshoofden onvoldoende positie pakken in
relatie tot de directie en in hun functie van leidinggevende. Medewerkers missen
een duidelijke set aan kaders en regels waarop individuele medewerkers bij
(ongewenst) gedrag worden aangesproken en waar indien nodig verdere actie op
wordt uitgezet, zoals het bespreekbaar maken in een teamoverleg of
functioneringsgesprek. PIW’ers hebben daarbij behoefte aan een leidinggevende die
oog en oor heeft voor het team en het individu, iedereen gelijk behandelt en
voorbeeldgedrag laat zien.
Ook over de directie laten respondenten zich kritisch uit. Meerdere respondenten
omschrijven de directie als streng, zakelijk en afstandelijk. Zij ervaren dit als
negatief. Naar hun mening is de directie weinig zichtbaar en is de afstand tussen de
werkvloer en de directie groot. De directie is onvoldoende op de hoogte van wat er
leeft en speelt. Zij ervaren ook dat gedetineerden eerder dan medewerkers worden
geloofd. Er zijn echter ook medewerkers die de strenge en zakelijke houding
positief waarderen en het gevoel hebben dat zaken nu worden aangepakt, iets wat
zij bij de vorige directie misten. Zij hebben de ervaring dat meldingen over nietinteger gedrag van medewerkers in het verleden niet of nauwelijks werden
opgepakt. Respondenten geven aan dat de directie diverse bijeenkomsten heeft
georganiseerd om het gesprek over deze meldingen en eventuele misstanden op
gang te brengen, deze bijeenkomsten werden gelet op het voorgaande door
medewerkers als wisselend ervaren.

3.3

Toerusting

De Inspectie onderzocht de wijze waarop PIW’ers en afdelingshoofden worden
toegerust om hun functie naar behoren uit te kunnen voeren. Zo ging zij na hoe

24

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

nieuwe PIW’ers worden ingewerkt, het aanbod van opleiding en trainingen en
mogelijkheden voor intervisie en coaching om medewerkers te ondersteunen in hun
functie. Ook keek zij hiervoor naar de aanwezigheid van beleidsdocumenten en
werkinstructies.

3.3.1 Nieuwe medewerkers
De werving- en selectieprocedure voor PIW’ers is landelijk geregeld en wordt
uitgevoerd door de afdeling Werving en Selectie van het Shared Service Center van
DJI. Deze afdeling draagt zorg voor de gehele selectieprocedure van kandidaten,
waaronder de briefselectie en de procedure tijdens de selectiedag. Een onderdeel
van het selectieproces is een klikgesprek met de leidinggevende. Meerdere
respondenten geven aan dat zij, behalve in het klikgesprek, weinig invloed hebben
op de wervingsprocedure. Ook geven zij aan dat ze geen aanvullende eisen kunnen
stellen voor de functie van PIW’er in een inrichting voor vrouwelijke gedetineerden.
Uit het gesprek met de afdeling Werving en Selectie blijkt dat het
competentieprofiel voor een PIW’er identiek is, ongeacht met welke doelgroep de
kandidaat komt te werken. Wel komt er in toenemende mate ruimte voor een
inrichting om zich in de vacaturetekst te presenteren. Ook wordt gesteld dat de
selectiepsycholoog aan een kandidaat die solliciteert op een functie in een inrichting
voor vrouwelijke gedetineerden, specifieke voorbeelden voorlegt in het interview
die betrekking hebben op deze doelgroep. Daarop wordt de reactie van de
kandidaat getoetst. Enkele respondenten vragen zich af of er bij de aanname van
nieuwe medewerkers nog kritisch genoeg wordt gekeken of iemand geschikt is
gezien het huidige personeelstekort.
Wanneer een nieuwe PIW’er is aangenomen krijgt hij of zij een inwerktraject. Dit
traject duurt in principe zes weken waarin de medewerker boventallig met iemand
meeloopt, hij of zij draait nog niet zelfstandig diensten. Diverse medewerkers
geven aan dat het inwerktraject door personeelsgebrek vaak wordt ingekort, het
komt voor dat een nieuwe medewerker al na twee weken zelfstandig wordt
ingepland. Dit gebeurt met name bij (nieuwe) medewerkers die al ervaring hebben
als beveiliger of als PIW’er in een andere inrichting. De nieuwe PIW’er wordt
gekoppeld aan een ervaren collega die als mentor fungeert. De Inspectie hoorde in
de gesprekken veelal terug dat nieuwe medewerkers de instructie mee krijgen dat
ze niet alleen een cel mogen betreden en altijd in het zicht van de camera’s moeten
blijven. Uit de gesprekken bleek dat het vooral aan de mentor is wat hij of zij aan
de nieuwe medewerker doorgeeft. Meerdere respondenten geven aan dat door
personeelsgebrek er weinig tijd is om nieuwe medewerkers goed in te werken.

3.3.2 Aanbod van opleiding en trainingen
De opleidingseis voor PIW’ers is minimaal het MBO4 diploma PBSD 44. Uit
gesprekken blijkt dat het door personeelsgebrek en de huidige krapte op de
arbeidsmarkt ook mogelijk is om zonder de vereiste opleiding te worden
aangenomen als PIW’er, mits diegene dan wel de opleiding gaat volgen en met
succes afrondt.

Persoonlijk Begeleider Specifieke Doelgroepen. De naam van deze opleiding is onlangs veranderd
naar PBMW, Persoonlijk Begeleider Maatschappelijk Werk.

44

25

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

Het volgen van de Basis Beroepsopleiding (hierna: BBO) is voor PIW’ers een
verplichting. Uit de gesprekken met medewerkers van PI Nieuwersluis maakt de
Inspectie op dat nieuwe medewerkers eerst worden tewerkgesteld en pas later de
BBO volgen. In sommige gevallen gebeurt dit pas maanden later waardoor nieuwe
medewerkers volgens respondenten soms essentiële kennis en vaardigheden
missen die hen in de BBO wordt geleerd. Uit de gesprekken met het OI en de
afdeling Werving en Selectie DJI, blijkt dat nieuwe PIW’ers meteen worden
aangemeld voor de BBO. Het is afhankelijk van de startdata van de BBO en de
wens van de inrichting wanneer een nieuwe PIW’er daadwerkelijk start met de BBO.
Zoals uit het vorige hoofdstuk blijkt, geven respondenten aan dat er verschil zit
tussen het werken met mannelijke en vrouwelijke gedetineerden. Vrouwelijke
gedetineerden vragen op bepaalde vlakken om een andere bejegening dan
mannelijke gedetineerden. Uit de gesprekken die de Inspectie voerde blijkt dat in
de BBO geen onderscheid wordt gemaakt tussen het werken met mannelijke en
vrouwelijke gedetineerden. Ook is er geen andere aanvullende opleiding of training
die specifiek ingaat op het werken met vrouwelijke gedetineerden. Respondenten
geven aan dat ook in de IBT-opleiding die iedere IBT’er moet volgen niet specifiek
aandacht wordt besteed aan het werken met vrouwelijke gedetineerden. Uit
gesprekken blijkt wel dat zowel vrouwelijke als mannelijke IBT’ers visitaties kunnen
uitvoeren bij vrouwelijke gedetineerden. 45
Bij het OI zijn er mogelijkheden voor maatwerk. De Inspectie begreep van enkele
medewerkers van PI Nieuwersluis en van het OI dat er een maatwerktraining
‘afstand-nabijheid’ zal worden aangeboden vanuit het OI aan medewerkers van PI
Nieuwersluis. 46

3.3.3 Mogelijkheden voor intervisie en coaching
Uit gesprekken met medewerkers maakt de Inspectie op dat er geen intervisie of
coaching plaatsvindt voor PIW’ers. 47 Respondenten geven aan dat er voorheen een
coach werkzaam was in PI Nieuwersluis. Hij was er zowel om individuele
medewerkers als om teams te ondersteunen. Het wordt als een gemis ervaren dat
hier geen gebruik meer van wordt gemaakt. Het OI biedt ook mogelijkheden voor
teamintervisie en teamcoaching en zij geven aan dat individuele coaching voor
medewerkers mogelijk is via InterCoach 48.
Elk team heeft tien keer per jaar een themadag. Tijdens deze themadag is er
ruimte om een thema te bespreken, ruimte om te sporten ten behoeve van de
fysieke weerbaarheid en fysieke vaardigheid en het teamoverleg vindt dan plaats.
Uit de gesprekken met respondenten blijkt dat thema’s als integriteit en afstandnabijheid worden besproken tijdens de themadag. Daarnaast is er ruimte voor
casuïstiekbespreking. De frequentie waarin deze thema’s worden besproken wisselt
45
PI Nieuwersluis geeft in de wederhoorreactie aan dat visitaties indien mogelijk door een vrouwelijke
medewerker worden uitgevoerd. Als er geen vrouwelijke medewerker beschikbaar is, wordt het door
een mannelijke medewerker uitgevoerd.
46
In de wederhoorreactie geeft PI Nieuwersluis aan dat dit niet klopt en dat leidinggevenden en
directieleden een training sociale veiligheid volgen.
47
In de wederhoorreactie geeft PI Nieuwersluis aan dat er inmiddels drie intervisoren zijn aangesteld
die de komende paar jaar structureel intervisie aanbieden aan alle teams tijdens de teamoverleggen. Er
wordt dan aandacht besteed aan onderwerpen die de sociale veiligheid en professionele nabijheid
raken.
48
InterCoach is het expertisecentrum voor collega-coaching binnen de Rijksoverheid.

26

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

per team. In alle teamoverleggen worden gedetineerden(zaken) besproken en
worden indien nodig afspraken gemaakt of aangescherpt. Het thema onderlinge
samenwerking en het daarbij behorende elkaar aanspreken lijkt tijdens
themadagen en teamoverleggen minder aan de orde te komen, een aantal
medewerkers geeft aan dat hier wel behoefte aan is.

3.3.4 Beleid
Uit de gesprekken maakt de Inspectie op dat er diverse beleidsstukken voorhanden
zijn om PIW’ers te ondersteunen in de uitvoering van hun functie. Zo staan er
diverse werkinstructies en protocollen op intranet, heeft PI Nieuwersluis eigen
huisregels en beschikken leefafdelingen over afdelingsregels. Zoals eerder
aangegeven is er daarnaast de Gedragscode Integriteit Rijk, de Gedragscode DJI en
de Gedragscode Integriteit en Seksuele Intimidatie van PI Nieuwersluis.
De Inspectie vroeg naar de aanwezigheid van beleid dat specifiek toeziet op het
werken met vrouwelijke gedetineerden. Dit is er niet. Zoals eerder aangegeven zijn
PIW’ers zoekende naar wat zij wel en niet mogen doen in de uitvoering van hun
functie en wat zij wel en niet mogen zeggen in het contact met gedetineerden. Wel
worden door medewerkers drie regels ter bescherming van medewerkers
aangehaald die voor iedereen bekend zijn, of in elk zouden moeten zijn, namelijk:
de regel om als medewerker nooit alleen een cel in te gaan, de regel dat je als
medewerker altijd in het zicht van de camera’s en/of collega’s moet blijven en de
regel om een gedetineerde altijd met zijn tweeën begeleiden.
Over de uitvoerbaarheid van deze regels geven de respondenten aan dat deze niet
altijd werkbaar zijn. Er zijn medewerkers die in sommige situaties alleen een cel
betreden, bijvoorbeeld omdat een gedetineerde een vraag heeft over de televisie.
Medewerkers proberen daarnaast zo veel mogelijk in het zicht te zijn en blijven van
de camera’s of collega’s op de afdeling, maar ook dit lukt niet altijd. De camera’s
hebben niet de volledige afdeling in het zicht en collega’s zijn soms ook met
verschillende activiteiten bezig waardoor ze niet altijd op elkaar (kunnen) letten. Dit
speelt met name op afdeling Papa omdat daar sprake is van een druk
dagprogramma en daar ten tijde van het onderzoek vier medewerkers werkzaam
waren, twee medewerkers per kant. 49 Ook op afdeling Bravo staan medewerkers
geregeld alleen. De gedetineerden die op deze afdeling verblijven zitten in de
laatste fase van hun detentie waardoor het niet als een risico wordt gezien om
alleen te zijn met een gedetineerde.

3.4

Veiligheid

Zoals beschreven in paragraaf 2.1.3 geven respondenten aan dat er medewerkers
zijn die spullen van buiten voor gedetineerden meenemen. De Inspectie keek
daarom ook naar de wijze waarop controles worden uitgevoerd.
Om de veiligheid te waarborgen hangen zoals in elke PI ook in PI Nieuwersluis
camera’s. Ook op elke leefafdeling hangen camera’s. Wanneer een medewerker
wordt beschuldigd van niet-integer gedrag, kunnen de camerabeelden worden
teruggekeken om de beschuldiging te staven of te weerleggen. Om die reden geldt
De Inspectie heeft begrepen dat er per 1 januari 2023 dagelijks een vijfde medewerker aanwezig zal
zijn.

49

27

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

voor medewerkers de regel om altijd te zorgen dat ze in het zicht van de camera’s
zijn. Zoals eerder benoemd, geven respondenten aan dat dit niet altijd mogelijk is.
Dit omdat de camera’s de afdeling niet volledig in beeld hebben. Ook komt het voor
dat het zicht van de camera geblokkeerd kan worden wanneer er een celdeur
openstaat. Zij geven daarnaast aan dat er geen geluid wordt opgenomen, er wordt
niet live meegekeken en de beeldkwaliteit neemt af wanneer er wordt ingezoomd.
Het uitvoeren van controles is een andere manier om de veiligheid te waarborgen.
Respondenten geven aan dat er diverse controles plaatsvinden. Zo worden
gedetineerden en hun bezittingen bij binnenkomst in de inrichting gecontroleerd.
Op de leefafdelingen vinden dagelijkse celcontroles plaats en elke cel wordt
regelmatig uitgebreid gecontroleerd. Medewerkers geven aan dat er bijna nooit iets
wordt gevonden. Uitgebreide spitacties vinden plaats wanneer er een vermoeden is
van aanwezigheid van contrabande. Deze spitacties vinden zelden plaats, maar als
deze plaatsvinden dan wordt dit uitgevoerd door het eigen personeel eventueel met
ondersteuning van het IBT. De drugshond en telefoonhond komen met regelmaat
binnen om contrabande op te sporen. Gedetineerden krijgen bij binnenkomst in de
inrichting en daarna elke zes weken, een urinecontrole. In de gesprekken geven
meerdere medewerkers aan dat er weinig sprake is van agressie bij vrouwelijke
gedetineerden, er vinden weinig incidenten plaats en er wordt ook weinig
contrabande gevonden. Door een aantal respondenten wordt genoemd dat
controles minder frequent of zorgvuldig worden uitgevoerd dan dat zij wenselijk
zouden vinden in een PI.
Wanneer medewerkers de inrichting betreden moeten zij door de detectiepoort en
worden hun spullen gecontroleerd middels de X-ray. Een aantal respondenten geeft
aan dat de toegangscontrole van medewerkers niet volledig is, hierdoor is het
mogelijk om ongezien contrabande mee naar binnen te nemen. Medewerkers die
werkzaam zijn op afdeling Bravo, deze afdeling bevindt zich buiten het penitentiaire
gebied, worden niet gecontroleerd. 50

3.5

Melden van integriteitsschendingen

Dit onderzoek richt zich op mogelijk niet-integer gedrag van medewerkers. De
Inspectie staat daarom stil bij de wijze waarop meldingen van niet-integer gedrag
gedaan kunnen worden.
Uit de gesprekken en de ontvangen informatie maakt de Inspectie op dat een
melding van niet-integer gedrag meestal door een gedetineerde wordt gedaan. De
gedetineerde maakt de melding bij een medewerker of leidinggevende (meestal het
afdelingshoofd). Wanneer een medewerker melding maakt van niet-integer gedrag
wendt deze zich in de meeste gevallen tot diens direct leidinggevende. Uit de
gesprekken blijkt dat wanneer een medewerker een melding van een gedetineerde
over niet-integer gedrag ontvangt, sommige medewerkers eerst zelf beoordelen of
zij de melding geloofwaardig achten. Zij zetten vervolgens alleen de meldingen
naar hun leidinggevende door die zij geloofwaardig vinden. De leidinggevende
onderneemt in de meeste gevallen vervolgstappen, meestal door het informeren
van de directie. Uit gesprekken blijkt dat de leidinggevende soms eerst gesprekken
PI Nieuwersluis geeft in de wederhoorreactie aan dat binnen het penitentiaire gebied wel controles
plaatsvinden en buiten het penitentiaire gebied niet.

50

28

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

met betrokkenen voert, op basis waarvan hij of zij de melding besluit verder op te
pakken. De directie schakelt vervolgens BI in. De directie geeft aan dat het
standaard beleid is dat ze na een melding een kort gesprek voeren met de
betrokken medewerker die in de melding wordt beschuldigd van niet-integer
gedrag, om te bezien of de situatie direct opgelost kan worden. Als de situatie niet
direct duidelijk is, dan schakelen zij BI of indien het om een strafbaar feit gaat, de
politie in. In die gevallen wordt aan de betrokken medewerker de toegang tot de
inrichting ontzegd.
Wanneer een onderzoek door het Openbaar Ministerie wordt geseponeerd en/of het
onderzoek van BI geen uitsluitsel geeft, dan wordt de betrokken medewerker weer
gerehabiliteerd. Sommige medewerkers geven aan dat zij er dan vanuit gaan dat
die persoon niets te verwijten valt en dat er sprake is van een valse beschuldiging.
Andere respondenten geven aan dat zij desondanks soms onderbuikgevoelens bij
een medewerker houden. Zij geven aan dat er weinig mogelijkheden zijn om
hiernaar te handelen, anders dan de betreffende medewerker meer in de gaten
houden en voor de leidinggevende om er aandacht aan te besteden tijdens het
functioneringsgesprek. In de gesprekken geven sommige respondenten aan dat zij
het niet wenselijk vinden dat iemand die al meerdere keren is beschuldigd voor
mogelijk grensoverschrijdend gedrag, toch met (vrouwelijke) gedetineerden kan
blijven werken.
Wanneer gedetineerden een melding van niet-integer gedrag door een medewerker
willen doen kunnen zij volgens respondenten terecht bij PIW’ers, waaronder hun
mentor, de commissie van toezicht 51, het afdelingshoofd, de geestelijke verzorgers,
de casemanagers, de psycholoog, hun advocaat en de medische dienst. Ook de
Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, de politie,
arbeidsmedewerkers, een leidinggevende, de vertrouwenspersoon en de commissie
integriteit worden genoemd. Bij deze mogelijkheden worden door de respondenten
ook een aantal kanttekeningen geplaatst. Zo kan een gedetineerde bij de geestelijk
verzorgers terecht om haar verhaal te doen, maar zij doen daar in beginsel niets
mee vanwege hun geheimhoudingsplicht. Daarnaast kan een gedetineerde nergens
anoniem een melding doen, omdat dit altijd via het afdelingspersoneel gaat.
Gedetineerden zijn ook niet altijd op de hoogte van de mogelijkheden om een
melding te maken. 52

51
Naast het indienen van een beklag is het sinds 1 januari 2021 ook mogelijk voor gedetineerden om
een grief in te dienen. Een klacht kan enkel gaan over een door of namens de directeur genomen
beslissing. Met een grief kan de gedetineerde verzoeken te bemiddelen over de wijze waarop de
directeur, of een medewerker namens de directeur, zich heeft gedragen of een zorgplicht heeft vervuld.
52
PI Nieuwersluis geeft in de wederhoorreactie aan dat er sinds begin april 2023 op alle afdelingen
routekaarten hangen voor gedetineerden waarop staat bij wie ze moeten zijn om een misstand te
melden of om informatie in te winnen.

29

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

4. Slotbeschouwing
In de vorige twee hoofdstukken beschreef de Inspectie haar bevindingen. In dit
hoofdstuk trekt de Inspectie haar conclusie op basis van de bevindingen en doet de
Inspectie aanbevelingen.
De Gedragscode Integriteit Rijk schrijft voor dat burgers, zoals gedetineerden, op
de overheid moeten kunnen vertrouwen. 53 Gedetineerden zijn in veel opzichten
afhankelijk van de medewerkers van een PI en er is sprake van een
ongelijkwaardige verhouding. Daarom is het van belang dat medewerkers zich
integer gedragen. Zij moeten in hun functioneren eerlijk en betrouwbaar zijn en
gedetineerden altijd correct behandelen en respectvol bejegenen. 54 Zoals in de
Gedragscode DJI staat beschreven zijn specifiek voor medewerkers van DJI de
kernwaarden respect, betrouwbaarheid, openheid en professionaliteit van belang. 55
PI Nieuwersluis heeft in aanvulling daarop in haar eigen gedragscode benoemd wat
zij als gewenst en ongewenst gedrag beschouwt. 56 De Inspectie gebruikt deze drie
gedragscodes als analysekader om haar bevindingen tegen af te zetten en te
komen tot een oordeel.
Op basis van de bevindingen die gaan over omgang met gedetineerden en
onderlinge samenwerking concludeert de Inspectie dat het gedrag van PIW’ers van
PI Nieuwersluis niet altijd in lijn is met de gedragscodes. Op basis van gesprekken
met medewerkers, leidinggevenden en gedetineerden en op basis van de
ontvangen documenten, concludeert de Inspectie dat er sprake is van niet-integer
gedrag van PIW’ers. Ongeveer de helft van de respondenten vertelde de Inspectie
dat er niet-integer gedrag, waaronder seksueel grensoverschrijdend gedrag, van
medewerkers richting gedetineerden plaatsvindt. De meeste respondenten die
vertelden over seksueel grensoverschrijdend gedrag hebben dit zelf meegemaakt of
zelf waargenomen. Het gaat dan met name om seksueel getinte opmerkingen die
PIW’ers tegen gedetineerden maken. Daarnaast geven respondenten ten aanzien
van de omgangsvormen tussen medewerkers onderling aan dat er sprake is van
roddelen en in mindere mate van discriminerende en ongepaste (seksistische)
opmerkingen. De Inspectie erkent dat er ook medewerkers en gedetineerden zijn
die niet herkennen dat voornoemd gedrag plaatsvindt. De Inspectie doet niet aan
waarheidsvinding en heeft derhalve niet onderzocht in welke mate en frequentie
niet-integer gedrag plaatsvindt, maar dat dergelijk gedrag plaatsvindt staat voor de
Inspectie vast. De respondenten die vertelden over niet-integer gedrag schetsten
een dusdanig consistent beeld dat de Inspectie concludeert dat niet-integer gedrag
niet enkel incidenteel voorkomt maar een structureel onderdeel is van de bestaande
omgangsvormen binnen PI Nieuwersluis. De Inspectie is van oordeel dat het gaat
om een voortdurende en urgente situatie.
Wanneer niet-integer gedrag zich voordoet schrijven de gedragscodes voor dat hier
melding van gemaakt dient te worden. De Leidraad melding

Gedragscode Integriteit Rijk (Staatscourant 31 december 2019, 71141).
Idem.
Dienst Justitiële Inrichtingen. Gedragscode, november 2016.
56
PI Utrecht. Gedragscode Integriteit en Seksuele Intimidatie, 4 november 2007.
53
54
55

30

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

integriteitsschendingen 57 schrijft voor hoe medewerkers dit moeten doen. De
Inspectie constateert dat medewerkers en leidinggevenden niet conform deze
richtlijnen werken, omdat zij zelf een afweging maken over wat zij doorzetten naar
het bevoegd gezag. De Inspectie ziet dat dit gebeurt wanneer er het vermoeden is
dat er sprake is van een valse beschuldiging, echter is het niet aan de medewerkers
en leidinggevenden om hierover te oordelen. De Inspectie is van oordeel dat
medewerkers, leidinggevenden en directieleden 58 alle meldingen over niet-integer
gedrag serieus dienen te nemen en hier direct actie op moeten ondernemen. Ook is
de Inspectie van oordeel dat gedetineerden veilig een melding moeten kunnen
doen. Zowel het niet melden als het niet serieus oppakken van meldingen heeft tot
gevolg dat mogelijk niet-integer gedrag van medewerkers ongezien blijft en kan
blijven voortbestaan. De Inspectie is daarnaast van oordeel dat gedetineerden
serieus met deze verantwoordelijkheid dienen om te gaan en geen misbruik mogen
maken van de mogelijkheid een melding te maken om een medewerker bewust vals
te beschuldigen.
De Gedragscode Integriteit Rijk schrijft voor dat het scheppen van een veilig
werkklimaat een belangrijke verantwoordelijkheid is van de werkgever en een
absolute randvoorwaarde om integriteitsvraagstukken binnen de organisatie
bespreekbaar te maken. 59 Uit de Gedragscode DJI blijkt dat uitspreken, bespreken,
afspreken en aanspreken nodig is voor een eerlijke en effectieve communicatie. 60
De Inspectie stelt vast dat er binnen PI Nieuwersluis geen cultuur heerst
waarbinnen het gebruikelijk is elkaar aan te spreken. Zij ziet hiervoor verschillende
oorzaken, waaronder de privécontacten die medewerkers hebben, de heersende
regel dat je collega’s nooit afvalt, roddelen en de omstandigheid dat medewerkers
al lang met elkaar samenwerken. De Inspectie constateert dat niet elke
medewerker zich binnen die huidige cultuur veilig genoeg voelt om zich kwetsbaar
op te stellen. De Inspectie vindt het van belang dat er een veilige omgeving bestaat
waar medewerkers hun zorgen, twijfels en gevoelens, over onder meer integriteit,
kunnen en durven te bespreken. Enkel dan kan de cultuur waarbinnen niet-integer
gedrag kan plaatsvinden doorbroken worden.
De Gedragscode Integriteit Rijk gaat eveneens in op het belang voor
leidinggevenden om inspirerend leiderschap en voorbeeldgedrag met betrekking tot
integriteit te laten zien. Zij moeten integriteitsrisico’s tijdig herkennen, benoemen
en vervolgens op de juiste manier aanpakken. Voortdurende aandacht voor
integriteit is nodig. Integriteit hoort thuis in alle aspecten van het werk, de
bedrijfsvoering en het personeelsbeleid. Leidinggevenden horen medewerkers die
niet-integer gedrag aan de orde stellen te steunen en waar nodig te beschermen.
Alleen dan kunnen medewerkers zich veilig genoeg voelen om elkaar en de leiding
aan te spreken op niet-integer gedrag. 61 Ook in de gedragscode van PI
Nieuwersluis worden handvatten geboden aan leidinggevenden hoe zij hun rol en
positie kunnen vervullen. 62 De Inspectie constateert dat sommige medewerkers
duidelijkheid missen in de aansturing. Hoewel het zeer persoonlijk is wat een
Dienst Justitiële Inrichtingen. Circulaire 14 maart 2019. Leidraad handelwijze integriteitsschendingen.
De Inspectie constateert dat de huidige directie van PI Nieuwersluis actie onderneemt wanneer zij
een melding ontvangt.
59
Gedragscode Integriteit Rijk (Staatscourant 31 december 2019, 71141).
60
Dienst Justitiële Inrichtingen. Gedragscode, november 2016.
61
Gedragscode Integriteit Rijk (Staatscourant 31 december 2019, 71141).
62
PI Utrecht. Gedragscode Integriteit en Seksuele Intimidatie, 4 november 2007.
57
58

31

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

medewerker daarin nodig heeft en prettig vindt, en de leidinggevende het dus nooit
voor iedereen goed kan doen, is het wel belangrijk dat medewerkers weten waar ze
aan toe zijn. Doordat er geen duidelijke kaders zijn waaruit blijkt hoe medewerkers
hun werk moeten uitvoeren, is bij enkele medewerkers het beeld ontstaan dat zij
worden afgerekend wanneer ze een fout maken. De Inspectie vindt het van belang
dat medewerkers en leidinggevenden regelmatig met elkaar in gesprek gaan over
wat er leeft en speelt op de werkvloer, dilemma’s waar medewerkers tegenaan
lopen en wat gewenst en ongewenst gedrag is. Op die manier wordt ook duidelijk
waar ieders behoeftes en verwachtingen liggen.
De Gedragscode DJI wijst op het belang dat medewerkers betrouwbaar zijn en
zorgen dat collega’s en gedetineerden altijd op hen kunnen rekenen. Medewerkers
dienen zich aan de geldende regels te houden en afspraken na te komen. 63 De
Inspectie constateert dat PIW’ers verschillende werkwijzen hanteren. Hieraan liggen
verschillende oorzaken ten grondslag. Er zijn geen duidelijke kaders. Er is geen
opleiding of training die medewerkers theoretische ondersteuning biedt in het
werken met vrouwelijke gedetineerden. Ook is er geen beleid dat specifiek toeziet
op het werken met vrouwelijke gedetineerden. De Inspectie stelt vast dat het
werken met vrouwelijke gedetineerden een andere bejegening van medewerkers
vraagt dan het werken met mannelijke gedetineerden. Nieuwe medewerkers
worden ingewerkt op basis van ervaring van de mentor, waardoor het mogelijk is
dat de ene medewerker het werk anders aanleert dan een andere medewerker.
Doordat er geen aanspreekcultuur is worden werkwijzen niet met elkaar besproken
en blijven verschillen bestaan. De Inspectie ziet hierin niet alleen een risico dat
niet-integer gedrag blijft bestaan, maar ook dat medewerkers door verschillende
werkwijzen onvoorspelbaar en dus minder betrouwbaar zijn voor gedetineerden.
De Inspectie acht het ook in het kader van de veiligheid van belang dat geldende
regels en afspraken worden gevolgd en dat er sprake is van een open en eerlijke
communicatie. De sfeer binnen een vrouweninrichting is anders dan binnen een
manneninrichting. Dit is begrijpelijk omdat het werken met vrouwelijke
gedetineerden anders is dan het werken met mannelijke gedetineerden. Echter, PI
Nieuwersluis is een penitentiaire inrichting. Ondanks dat er minder sprake is van
(fysieke) agressie en vrouwelijke gedetineerden om een andere bejegening vragen,
acht de Inspectie het van belang dat medewerkers waakzaam zijn op harde en
zachte veiligheidsaspecten. Zowel het uitvoeren van toezicht en controles als het
hebben van een passende afstand-nabijheid zijn van wezenlijk belang. Voor ieders
veiligheid is het belangrijk dat medewerkers gedetineerden begrenzen wanneer zij
ongewenst gewenst gedrag laten zien en hier gezamenlijk in optrekken. Ook dienen
medewerkers elkaar aan te spreken wanneer zij gedrag zien waardoor de veiligheid
binnen de inrichting in het geding komt.
Tot slot acht de Inspectie het van belang om specifiek aandacht te vragen voor de
balans tussen mannelijke en vrouwelijke medewerkers in de teams. Hoewel er geen
norm voor is, hecht de Inspectie waarde aan wat respondenten hierover vertelden
en sluit zij aan bij de bevinding dat de huidige man-vrouwverhouding binnen de
teams onwenselijk is.

63

Dienst Justitiële Inrichtingen. Gedragscode, november 2016.

32

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

De Inspectie komt tot de volgende conclusie:

Binnen PI Nieuwersluis bestaat een cultuur waardoor het mogelijk is
dat PIW’ers niet-integer gedrag, waaronder seksueel
grensoverschrijdend gedrag, vertonen.

Op basis van haar onderzoek zijn er meerdere aanbevelingen te maken. De
Inspectie beperkt zich tot wat zij beschouwt als de belangrijkste aanbevelingen,
omdat deze verband houden met het tegengaan van niet-integer gedrag.
Aan de minister voor Rechtsbescherming:
-

De Inspectie is van oordeel dat verandering noodzakelijk is. Zij
beveelt daarom aan om hiervoor zorg te dragen en om in tijden
waarin DJI moet bezuinigingen, voor voldoende (financiële) middelen
te zorgen om onderstaande aanbevelingen te realiseren.

Aan DJI:
-

Richt een meldpunt in waar vrouwelijke gedetineerden een melding
kunnen doen zonder medeweten van afdelingspersoneel.

-

Bezie de mogelijkheden om via het Opleidingsinstituut een aparte
module aan te bieden aan medewerkers die met vrouwelijke
gedetineerden werken, die hen handvatten biedt in het werken met
deze doelgroep.

-

Bezie of de in dit rapport beschreven bevindingen en de daaruit
voortvloeiende aanbevelingen ook van toepassing zijn op andere
inrichtingen waar vrouwelijke gedetineerden verblijven.

Aan PI Nieuwersluis:
-

Zorg dat voor alle medewerkers duidelijk is wat van hen wordt
verwacht ten aanzien van het werken met vrouwelijke gedetineerden.
Stel duidelijke normen en kaders op waaruit blijkt wat wel en wat niet
acceptabel is in het contact met vrouwelijke gedetineerden en stuur
hierop.

33

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

Aan PI Nieuwersluis (vervolg):
-

Stimuleer een cultuur waarbinnen medewerkers zich durven uit te
spreken en elkaar durven aan te spreken. Bijvoorbeeld met behulp
van intervisie, coaching, casuïstiekbespreking en moreel beraad.
Realiseer dit op zowel team als individueel niveau en zowel voor
medewerkers als leidinggevenden.

-

Formuleer heldere kaders voor het inwerktraject van nieuwe
medewerkers en draag zorg dat deze in de praktijk ook gevolgd
worden.

-

Breng in kaart welke competenties en vaardigheden vereist zijn voor
het werken met vrouwelijke gedetineerden. Selecteer waar mogelijk
nieuwe medewerkers hierop en zorg waar nodig dat zittende
medewerkers zich hierin ontwikkelen.

-

Breng de balans tussen mannelijke en vrouwelijke medewerkers
binnen alle teams op orde. Zorg dat er tot die tijd op elke afdeling
gedurende het dagprogramma minimaal één vrouwelijke medewerker
aanwezig is.

Gelet op de voortdurende en urgente situatie dringt de Inspectie aan op een
voortvarende opvolging van de aanbevelingen. De Inspectie verzoekt PI
Nieuwersluis en DJI om haar actief te informeren over de voortgang hiervan.

34

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

Bijlage 1 Bronnen
Dienst Justitiële Inrichtingen. Gedragscode, november 2016.
Dienst Justitiële Inrichtingen. Beleidskader IBT DJI 12 maart 2018 (laatste revisie 1
augustus 2020).
Dienst Justitiële Inrichtingen. Circulaire 14 maart 2019. Leidraad handelwijze
integriteitsschendingen.
https://www.dji.nl/justitiabelen/volwassenen-in-detentie/zorg-en-begeleiding
Geraadpleegd op 3 april 2023.
Gedragscode Integriteit Rijk (Staatscourant 31 december 2019, 71141).
Inspectie Justitie en Veiligheid. Nieuwsbericht 14-7-2022. Onderzoek naar signalen
misbruik vrouwelijke gedetineerden. Via https://www.inspectiejenv.nl/actueel/nieuws/2022/07/14/onderzoek-naar-signalen-misbruik-vrouwelijkegedetineerden.
Inspectie Justitie en Veiligheid. Nieuwsbericht 10-11-2022. Onderzoek naar
signalen misbruik vrouwelijke gedetineerden. Via https://www.inspectiejenv.nl/actueel/nieuws/2022/07/14/onderzoek-naar-signalen-misbruik-vrouwelijkegedetineerden.
Penitentiaire Inrichting Utrecht. Gedragscode Integriteit en Seksuele Intimidatie, 4
november 2007.

35

Incidentonderzoek PI Nieuwersluis

Bijlage 2 Afkortingen
Afkorting

Betekenis

BBA

Beperkt Beveiligde Afdeling

BBO

Basis Beroepsopleiding

BI

Bureau Integriteit

DJI

Dienst Justitiële Inrichtingen

EZV

Extra zorgvoorziening

HvB

Huis van Bewaring

IBT

Intern Bijstandsteam

Inspectie

Inspectie Justitie en Veiligheid

MBO

Middelbaar beroepsonderwijs

OI

Opleidingsinstituut

PAS

Partiële arbeidsparticipatie senioren

PBSD

Persoonlijk begeleider speciale doelgroepen

PBMW

Persoonlijk begeleider maatschappelijk werk

PI

Penitentiaire Inrichting

PIW’er

Penitentiair Inrichtingswerker

SBF

Substantieel Bezwarende Functie

36

Inspectie Justitie en Veiligheid
Toezicht, omdat rechtvaardigheid en veiligheid
niet vanzelfsprekend zijn.

Dit is een uitgave van:
Inspectie Justitie en Veiligheid
Ministerie van Justitie en Veiligheid
Hoge Nieuwstraat 8 | 2514 EL Den Haag
Postbus 20301 | 2500 EH Den Haag
Contactformulier | www.inspectie-jenv.nl
April 2023
Aan deze publicatie kunnen geen rechten worden ontleend.
Vermenigvuldigen van informatie uit deze publicatie is toegestaan,
mits deze uitgave als bron wordt vermeld.

1