BIJLAGE 2: NULMETING

Knelpunten binnen
de huidige inrichting
van ADV’s in
Nederland
20 februari 2023

BIJLAGE 2: NULMETING

Knelpunten binnen
de huidige inrichting
van ADV’s in Nederland
20 februari 2023

Knelpunten binnen de huidige inrichting van ADV’s in Nederland | Nulmeting

Inhoudsopgave
Inleiding...............................................................................4

Methodiek........................................................................... 5

Analyse focusgroepinterviews................................... 6

Analyse straatinterviews............................................... 8

Analyse enquêteresultaten.......................................... 9

3

Knelpunten binnen de huidige inrichting van ADV’s in Nederland | Nulmeting

Inleiding
De afronding van de eerste fase van dit onderzoek is de
nulmeting van de knelpunten binnen de huidige inrichting
van ADV’s in Nederland. Deze fase is opgebouwd uit meerdere
activiteiten.
•

De documentenstudie heeft de knelpunten over huidige
inrichting van ADV’s in Nederland in kaart gebracht.

•

De focusgroepinterviews, met de brede infrastructuur rond
de bestrijding van discriminatie, hebben de knelpunten uit
de documentenstudie gevalideerd en verder aangescherpt.

•

Er was in de offerte ook een focusgroepinterview voor
melders en slachtoffers van discriminatie voorzien. Door
het beperkte aantal aanmeldingen hiervoor, is de aanpak
gewijzigd naar straatinterviews en een online enquête.
Op deze manier zijn meer mensen met ervaring met
discriminatie bereikt en betrokken bij dit onderzoek.
Voor een verdere toelichting bij de methodiek achter deze
nulmeting, zie het volgende hoofdstuk.

In deze nulmeting vatten wij de belangrijkste uitkomsten van
de documentenstudie, focusgroepinterviews, de staatinterviews
en de enquête samen. De belangrijkste bevindingen van
deze nulmeting vormen de basis voor het vervolg van dit
onderzoek, dat zich richt op het opstellen van scenario’s met
toekomstperspectieven.

4

Knelpunten binnen de huidige inrichting van ADV’s in Nederland | Nulmeting

Methodiek
Focusgroepinterviews
•
•

Analyse

Doelgroep: De brede infrastructuur rond de aanpak van

De focus van de analyse van de straatinterviews en de enquête

discriminatie in Nederland.

lag bij het identificeren van eventuele nieuwe knelpunten en bij

Vorm: Digitale focusgroepen met een plenair gedeelte

het verder aanscherpen van al bekende knelpunten. Wij hebben

en drie break-out gesprekken: (1) takenpakket en

gekozen voor een kwalitatieve analyse van de data om deze

organisatievorm, (2) zichtbaarheid, vindbaarheid en

focus zo scherp mogelijk inzichtelijk te maken.

meldingsbereidheid, (3) financiering.
•

Deelname: Uitnodigingen zijn meerdere keren uitgestuurd

Wat betreft de straatinterviews, heeft de verslaglegging in

naar ADV’s, het maatschappelijk middenveld en gemeenten.

verschillende steden handmatig plaatsgevonden. Deze is

Ook is er via discriminatie.nl een oproep uitgegaan voor

naderhand gedigitaliseerd en samengevoegd. De antwoorden

deelname. Er waren 17 deelnemers op 6 december en 15

op de gesloten vragen zijn geturfd, opgeteld en geanalyseerd.

deelnemers op 8 december. 		

De antwoorden op de open vragen zijn geclusterd aan de hand

1

van de knelpunten uit de documentenstudie. Nu de knelpunten

Straatinterviews 		
•

Doelgroep: Mensen met discriminatie-ervaring.

•

Vorm: Persoonlijke straatinterviews op 5 verschillende

•

sterk met elkaar samenhangen, hebben wij extra gelet op het
vinden en analyseren van eventuele dwarsverbanden.

plekken (Centrale stations in Amsterdam, Breda,

De enquête is met behulp van Qualtrics XM, een experience

Rotterdam, Utrecht en Zwolle) in Nederland, voor enige

management software, online uitgezet en geanalyseerd. De

geografische spreiding.

uitdraai met antwoorden op de open vragen zijn gecategoriseerd

Deelname: Willekeurige voorbijgangers zijn geïnterviewd

en geanalyseerd aan de hand van de knelpunten uit de

met een korte leidraad met vragen over ervaringen

documentenstudie. Ook hier hebben wij rekening gehouden

met discriminatie en met ADV’s. Er zijn in totaal 213

met eventuele dwarsverbanden tussen de knelpunten.

straatinterviews afgenomen.

Om eventuele nieuwe knelpunten in kaart te brengen,
hebben wij hier de categorie ‘overig’ toegevoegd. Eventuele

Enquête
•

Doelgroep: Mensen met discriminatie-ervaring.

•

Vorm: Een anonieme online enquête met vijf vragen over
ervaringen met discriminatie en met ADV’s. De enquête
stond van 2 t/m 11 december 2022 open, en is via e-mail
en social media proactief gedeeld. Bij de straatinterviews
zijn flyers met QR-codes naar de enquête verspreid.

•

Deelname: In totaal hebben 467 respondenten de enquête
(gedeeltelijk) ingevuld. Het was voor respondenten mogelijk
om vragen over te slaan.

1

5

In bijlagen 1 en 2 staan een overzicht van deelnemende organisaties aan de
focusgroepinterviews en een overzicht van enquêtevragen.

oplossingsrichtingen zijn apart uitgefilterd en nemen wij mee
bij het schrijven van toekomstscenario’s.

Knelpunten binnen de huidige inrichting van ADV’s in Nederland | Nulmeting

Analyse
focusgroepinterviews
relatie tot meerdere knelpunten binnen de huidige inrichting

Break-out gesprek: Organisatievorm en
takenpakket

van ADV’s.

•

Plenair zijn drie hoofdthema’s benoemd door deelnemers in

Deelnemers zijn het eens dat het huidige takenpakket
onvolledig is omdat er geen wettelijke taak of

1. Kwaliteit: Het wisselende kwaliteitsniveau van ADV’s en het

inspanningsverplichting bestaat voor preventie en

beperkte toezicht hierop baart zorgen. Er is behoefte aan

voorlichting. Er zijn gemeenten die alleen de opvatting van

deskundigheidsbevordering en aan een landelijk uniforme

de wet uitvoeren en financieren. Het huidige takenpakket

minimale kwaliteitsstandaard.

lijkt onvoldoende afgestemd op de behoeften van mensen

2. Onafhankelijkheid: De afhankelijkheidspositie van
ADV’s naar gemeenten wordt gezien als problematisch en

die ervaring hebben met structurele discriminatie.
•

Daarnaast benoemen sommigen zogenaamde ‘witte-vlek

deze staat een effectieve, onafhankelijke bijstand van de

gemeenten’: dit zijn gemeenten die in de perceptie van

Nederlandse burger soms in de weg.

sommige ADV’s de Wga niet serieus nemen. Dit is mogelijk,

3. Samenwerking: Er is volgens deelnemers op dit moment

omdat gemeenten wettelijk vrij zijn in het inrichten van

onvoldoende en/of ineffectieve samenwerking tussen
ADV’s onderling en met andere stakeholders, zoals

ADV’s.
•

maatschappelijke organisaties, het OM, de politie en
Ombudsmannen voor een goede (gezamenlijke) preventieve

Toezicht op de uitvoering van de Wga ligt formeel bij de
provincies, maar is in de praktijk niet aanwezig.

•

Sommige gemeenten lijken politieke gevoeligheden uit

aanpak. Meer en verbeterde samenwerking (rolhelderheid

de weg gaan door bepaalde vormen van discriminatie te

en uniformiteit) zou de aanpak van discriminatie in het

prioriteren. Deze keuzes staan de gelijke behandeling bij het

geheel verbeteren. Over samenwerking op zaakniveau tussen

verlenen van bijstand in de weg.

twee ADV’s waren verschillende aanwezigen zeer tevreden.

-

Sommige ADV’s zijn binnen de gemeente georganiseerd.
Dergelijke constructies worden, ook in recente

Er was brede overeenstemming over onderstaande punten:

onderzoeken, sterk bekritiseerd omdat dit niet voldoet
aan de onafhankelijkheidseisen van de Wga.

•

•

Het belang van de burger wordt door alle deelnemers

-

Deelnemers erkennen dat er te grote verschillen

voorop gesteld: bij de (her)inrichting van ADV’s moet de

bestaan tussen ADV’s. Minimale kwaliteitsnormen

behoeften van de burger die zich gediscrimineerd voelt

zijn niet voor alle ADV’s vastgelegd en er wordt hier

centraal staan.

niet op gecontroleerd. Tegelijkertijd hechten ADV’s

Discriminatie wordt gezien als een veelkoppig monster

veel waarde aan lokale invulling van de aanpak van

en alleen het herinrichten van ADV’s zal niet voldoende

antidiscriminatie. Er wordt daarom door sommigen de

zijn om de huidige aanpak van discriminatie in Nederland

behoefte uitgesproken voor een nationale voorziening

te versterken. Er wordt daarom bij meerdere deelnemers
gepleit voor meer en sterker maatschappelijk debat in
Nederland over dit thema.

met lokale afdelingen dat gedeconcentreerd opereert.
•

De registratie van meldingen gebeurd op basis van
woonplaats, niet van de locatie waar het incident heeft
plaatsgevonden. In die gevallen vraagt dit om goede
samenwerking tussen ADV’s, iets dat niet structureel het
geval is. Ook kan het zijn dat een melding hierdoor wordt
doorverwezen, iets dat altijd in afstemming met de melder
gebeurd, al verloopt dit proces soms rommelig.

6

Knelpunten binnen de huidige inrichting van ADV’s in Nederland | Nulmeting

Break-out gesprek: Zichtbaarheid, vindbaarheid en
meldingsbereidheid
•

•

maken over de financiering van ADV’s. In sommige gevallen

zichtbaar en moeilijk vindbaar zijn. Middelen, mankracht

leidt dit tot rechtsongelijkheid voor burgers omdat hierdoor

en geld om dit te verbeteren (door bijvoorbeeld lokale

het aanbod voor- en de kwaliteit van bijstand verschilt per

campagnes) zijn er op dit moment onvoldoende. Dit hangt

ADV.
•

arbeidsintensief. Het aanvragen van (aanvullende)

Deelnemers onderschrijven dat het aantal meldingen

financiering bij gemeenten kost ADV’s veel tijd en moeite

laag is. Burgers ervaren meerdere barrières om te melden.

en deelnemers leggen uit dat er hierdoor minder capaciteit

Tegelijkertijd vinden meerdere deelnemers dat de lage

over is om te investeren in inhoud. Door het terugkerende

meldingsbereidheid geen knelpunt hoeft te zijn: sommige

jaarlijkse proces voor het verkrijgen van financiering wordt

discriminatie-ervaring om te gaan, daarin moet iedereen

strategische en planmatig werken belemmerd.
•

ADV’s met lagere budgetten hebben minder capaciteit om

vrij zijn. Het knelpunt binnen de invloedsfeer van de ADV’s

samen te werken met partners uit de brede infrastructuur.

is de matige meldingstoegankelijkheid.

Dit wordt gezien als problematisch omdat samenwerking

-

ADV’s zijn op dit moment onvoldoende toegankelijk

van belang is voor de effectieve uitvoering van lokaal

voor gedupeerden die geen Nederlands spreken of die de

antidiscriminatiebeleid.

voorkeur hebben telefonisch of per mail te melden.
-

•

gemeenten en de bereidheid om extra financiële middelen

begeleiden van en/of bijstand verlenen aan mensen

beschikbaar te stellen voor antidiscriminatie. Bovendien zijn

die structureel discriminatie ervaren. Er wordt geen

de financiële keuzes die door gemeenten gemaakt worden

alternatieve route of begeleiding geboden en de oproep

soms persoonsafhankelijk: er zijn ambtenaren die dit thema

is “blijf het melden”.

prioriteren en goed aanhaken, anderen doen dit niet of

De samenwerking tussen ADV’s en de brede infrastructuur
-

ADV’s zijn erg afhankelijk van de politieke kleur van

Ook zijn ADV’s onvoldoende ingericht voor het

moet beter:

minder.
•

Via het Gemeentefonds ontvangen gemeenten op dit

ADV’s worden niet structureel meegenomen in

moment een richtbedrag berekend op basis van het

campagnes van gemeentes voor meer zichtbaarheid in

aantal inwoners. In de literatuur wordt dit gezien als

lokale gemeenschappen.

knelpunt, aangezien meer meldingen zo niet automatisch

ADV’s en sommige maatschappelijke organisaties

meer financiering betekent. Een deelnemer aan de

werken op dit moment niet altijd goed samen.

focusgroepinterviews geeft echter aan dat financiering op

Door gebrek aan zichtbaarheid van ADV’s moeten

basis van aantal meldingen geen optie is, want er zijn op

meldingen soms worden doorgestuurd: het komt voor dat

dit moment veel discriminatie-ervaringen die niet gemeld

de politie een melder doorstuurt naar een ADV, omdat zij

worden.

•

De huidige financieringscyclus is tijdrovend en

voor preventie en voorlichting als ADV-taak.

mensen hebben andere coping strategieën om met hun

•

Deelnemers bevestigen dat gemeenten verschillende keuzes

Deelnemers zijn het unaniem eens dat ADV’s onvoldoende

nauw samen met het ontbreken van een wettelijk grondslag
•

Break-out gesprek: Financieringssystematiek

onvoldoende capaciteit heeft of omdat een melding niet

•

Pas bij gemeentelijke begrotingsonderhandelingen (oktober-

aangiftewaardig is. Hierdoor voelen sommige melders zich

november) wordt het duidelijk hoeveel ADV’s het jaar

niet voldoende gezien, gehoord en serieus genomen.

daarna ontvangen. Dit bemoeilijkt voor ADV’s het plannen
van inzet en activiteiten voor het volgend jaar.

7

Knelpunten binnen de huidige inrichting van ADV’s in Nederland | Nulmeting

Analyse straatinterviews
Kwantitatieve resultaten
Totaal (Utrecht, Breda, Rotterdam, Zwolle en Amsterdam)

Ja

Nee

Heeft u wel eens discriminatie ervaren?

118

95

overheidsorganisatie?

12

100

Weet u wat een antidiscriminatievoorziening is?

22

110

Heeft u van de discriminatie-ervaring melding gemaakt bij een antidiscriminatievoorziening of andere

Kwalitatieve resultaten - redenen om wel/niet te melden
Redenen om wel te melden

Redenen om niet te melden

Discriminatie tegengaan

Niet van het bestaan van een ADV weten

Discriminatie mag niet ongestraft blijven

Geen vertrouwen in de overheid/onafhankelijkheid

Frequentie van discriminatie

Geen vertrouwen in effect

Bewustzijn voor een specifieke vorm van discriminatie vergroten (bijv. niet

Zelf oplossen/opgelost

zichtbaar anders zijn door mentale ziekte)

Bewijzen van discriminatie is moeilijk

Kwalitatieve resultaten – verwachtingen van ADV / onafhankelijke organisatie
Taken

Randvoorwaarden

• Voorlichting

• Laagdrempelig/toegankelijk

• Preventie

• Luisterend oor/serieus genomen worden

• Signalering

• Zichtbaarheid

• Bijstand

• Vindbaarheid

• Samenwerking

• diversiteit

Wat is de behoefte van mensen op straat als het gaat om bijstand?
Behoefte
• Gesprek aangaan met degene die discrimineert. Actie ondernemen richting dader. Bij een aantal klachten richting een bepaalde instantie/persoon
actie ondernemen.
• Concrete actie ondernemen met de gedane melding. Planmatige aanpak melding gedeeld met melder.
• Steun en hulp bij discriminatie.
• Terugkoppeling/duidelijke opvolging. Persoonlijk contact in de terugkoppeling.
• Handelingsperspectief meekrijgen van de ADV.
• Helpen aangifte doen. Ondersteuning bij het strafrecht.
• Duidelijk maken wat rechten en mogelijkheden zijn in dit soort zaken.
• Zoveel mogelijk helpen: registratie, afhandeling, ondersteuning, preventie, rechtsgang.

8

Knelpunten binnen de huidige inrichting van ADV’s in Nederland | Nulmeting

Analyse
enquêteresultaten
Organisatievorm, takenpakket en
financieringssystematiek
•

•

Het begrip ADV wordt niet herkend. De enkele

Zichtbaarheid, vindbaarheid en
meldingsbereidheid
•

Het beeld dat ADV’s onvoldoende zichtbaar en vindbaar zijn

respondenten die wel bekend zijn met ADV’s zien deze soms

wordt ook door de enquête bevestigd. Daarnaast is er een

als ‘papieren tijgers’, ‘passief’, en ‘symboolpolitiek zonder

grote groep respondenten die niet weet dat discriminatie

mandaat om boetes uit te delen of te straffen’.

überhaupt gemeld kan worden.

Het beeld van de enquêteresultaten over de rol van

-

een ADV onderstreept het belang van het huidige

gewezen op het bestaan van een ADV.

takenpakket van ADV’s: zowel van (de rapportage van)

-

straat niet herkend en ADV’s worden zelden als zodanig

van klachten. Velen vinden bovendien dat een ADV ook

benoemd.
•

hebben. Educatie op scholen wordt vooral benoemd als
belangrijke taak ter preventie van discriminatie.

9

Uit de resultaten blijkt dat 16% van de personen die
discriminatie hebben ervaren, dit (ergens) hebben gemeld.

•

Meerdere factoren zijn van invloed op de

Zowel gemeenten als de politie worden vaak benoemd als

meldingsbereidheid, de meesten zijn door

logische meldplekken van discriminatie. Anderen zijn hier

documentenstudie en interviews in kaart gebracht.

juist tegen. Gemeenten en politie worden niet gezien als

-

Opvallend is dat meerdere respondenten antwoorden

onafhankelijk. Opvallend is dat meerdere respondenten

geven die te categoriseren zijn als ‘wantrouwen in

vinden dat overheidsinstanties zoals gemeenten en politie

de overheid’ of een verwijt van incompetentie van

zich schuldig maken aan discriminatie en dus geen

overheidsinstanties. Zij melden niet, omdat zij er niet op

meldpunt kunnen zijn of worden. Het College voor de

vertrouwen dat overheidsinstanties hun serieus nemen

Rechten van de Mens (CRM) en de Nationale Ombudsman

en/of omdat zij niet geloven dat overheidsinstanties

worden genoemd als instanties waar je wel goed kunt of zou

hun kunnen helpen.

kunnen melden.
•

Het begrip ‘antidiscriminatievoorziening’ wordt op

discriminatiemeldingen als van bijstand bij de afwikkeling
een preventieve taak en een voorlichtingsrol zou moeten

•

Mensen die wel melden zijn vaak via hun eigen netwerk

-

Ook vinden veel respondenten dat melden geen nut

Over de financiering van ADV’s zijn in de enquête

heeft: zij vinden dat discriminatie bij het leven hoort en

geen specifieke vragen gesteld, over dit thema is door

dat dit normaal is wanneer je op welke manier dan ook

respondenten ook niets relevants benoemd.

afwijkt van de dominante cultuur in Nederland.

Knelpunten binnen de huidige inrichting van ADV’s in Nederland | Nulmeting

Van knelpunten naar scenario’s
•

De probleemstelling scherp door documentenstudie,
focusgroep- en straatinterviews en enquête:

•

Het huidige takenpakket is onvolledig en sluit niet altijd
aan op de ervaringen en behoeften van personen die
discriminatie ervaren: ADV’s hebben geen wettelijke
verplichting om te werken aan preventie en voorlichting, en
voor structurele discriminatie lijken de ADV’s momenteel
geen andere mogelijkheden te bieden dan herhaaldelijk
melden.

•

ADV’s zijn momenteel onvoldoende zichtbaar en vindbaar,
mensen weten vaak niet dat ze kunnen melden of waar ze
dat kunnen doen.

•

De organisatie van ADV’s is versnipperd en onvoldoende
onafhankelijk. Ook zijn ADV’s onvoldoende toegankelijk,
onvoldoende divers en wisselend deskundig.

•

De financiering van ADV’s is te afhankelijk van de
beleidskeuzes, en in gevallen zelfs van politieke kleur, van
gemeenten.

•

Het melden van discriminatie is een persoonlijke keuze.
Veel personen met een discriminatie-ervaring, ervaren
diverse barrières om te melden.

10

‘WIJ ZIJN BERENSCHOT, GRONDLEGGER VAN VOORUITGANG’
Nederland is continu in ontwikkeling. Maatschappelijk, economisch en organisatorisch verandert er
veel. Al meer dan tachtig jaar volgen wij als adviesbureau deze ontwikkelingen op de voet en werken
we aan een vooruitstrevende samenleving. De behoefte om iets fundamenteels te betekenen voor
mens en maatschappij zit in onze genen. Met onze adviezen en oplossingen hebben we dan ook
actief meegebouwd aan het Nederland van vandaag. Altijd op zoek naar duurzame vooruitgang.
Alles wat we doen is onderzocht, onderbouwd en vanuit meerdere invalshoeken bekeken. Zo komen
we tot gefundeerde adviezen en slimme oplossingen. Die zijn op het eerste gezicht misschien niet
altijd de meest voor de hand liggende. Juist deze eigenzinnigheid maakt ons uniek. Daarbij zijn we
niet van symptoombestrijding. En gaan pas naar huis als het is opgelost.

Berenschot Groep B.V.
Van Deventerlaan 31-51, 3528 AG Utrecht
Postbus 8039, 3503 RA Utrecht
030 2 916 916
www.berenschot.nl