Meer grip op digitalisering

Een internationale vergelijking van parlementaire
werkvormen

Rapport

Meer grip op digitalisering

Auteurs
Roos de Jong, Ira van Keulen, Lilian van Hove en Geert
Munnichs

Redactie
Jan Buevink
Illustraties en foto’s
Laura Marienus
Foto omslag
Andrey Armyagov/Shutterstock
Bij voorkeur citeren als:
De Jong, R., I. van Keulen, L. van Hove & G. Munnichs (2020). Meer grip op
digitalisering – Een internationale vergelijking van parlementaire werkvormen.
Den Haag: Rathenau Instituut

2

Meer grip op digitalisering

3

Voorwoord
Op 10 april 2018 verschijnt Facebook-CEO Mark Zuckerberg in een hoorzitting voor
de Amerikaanse senaat. Hij moet zich verantwoorden over het oneigenlijk gebruik
van 87 miljoen Facebook-profielen door het databedrijf Cambridge Analytica in
opdracht van de verkiezingscampagne van Donald Trump. Vooraf verwachtte
iedereen verbaal vuurwerk maar Zuckerberg komt vijf uur lang nooit echt in de
problemen. De senatoren weten niet de juiste vragen te stellen.
De publieke discussie na afloop gaat dan ook vooral over de onkunde van de
senatoren om de Facebook-oprichter het vuur aan de schenen te leggen. Voor het
Congres zelf is deze geruchtmakende hoorzitting een directe aanleiding om de
ambtelijke ondersteuning voor het onderwerp ‘technologie’ flink te verstevigen. In
Nederland heeft de Tweede Kamer de Tijdelijke Commissie Digitale Toekomst
opgericht die ook nadenkt over werkwijzen die de Kamer meer grip geven op
ontwikkelingen in technologie. Maatschappelijke en politieke vragen die hiermee
samenhangen kunnen dan eerder en beter worden besproken.
De Commissie is daarbij geïnteresseerd in andere parlementaire werkwijzen. Het
Rathenau Instituut is verzocht in kaart te brengen hoe parlementen in andere
landen zichzelf organiseren rondom digitalisering. Via onze zusterorganisaties
hebben wij dit overzicht kunnen maken. Op verzoek van de Commissie hebben we
daarbij ingezoomd op recente ontwikkelingen in de Verenigde Staten, GrootBrittannië, Duitsland, Denemarken en Noorwegen. In al die parlementen bestaat
een waaier aan werkwijzen, ingebed in een eigen parlementaire cultuur. Het is nu
aan de Commissie om te bekijken welke werkwijze zij vindt passen bij de
Nederlandse politiek met zijn brede vertegenwoordiging van maatschappelijke en
levensbeschouwelijke opvattingen.
Het Rathenau Instituut doet zijn werk voor de Tweede Kamer vanuit een
onafhankelijke positie waarbij het de politieke meningsvorming ondersteunt, zonder
advies uit te brengen over politieke besluiten. Dit doen we door in een vroeg
stadium via onderzoek en dialoog maatschappelijke aspecten in beeld te brengen.
Rondom digitaliseringsvraagstukken hebben we de afgelopen jaren verschillende
waarden, argumenten en bijbehorende beleidsopties geïnventariseerd waarbij het
onze opdracht is vooral ook oog te hebben voor de effecten van digitalisering daar
waar burgers er mee te maken krijgen. Welke werkwijze de commissie ook kiest,
het Rathenau Instituut zal ook daarbij graag de Kamer ondersteunen.
Dr. ir. Melanie Peters
Directeur Rathenau Instituut

Meer grip op digitalisering

4

Samenvatting
Inleiding
De Tijdelijke Commissie Digitale Toekomst (TCDT) van de Tweede Kamer heeft het
Rathenau Instituut gevraagd, een internationaal vergelijkend onderzoek te doen
naar hoe andere parlementen omgaan met digitaliseringsvraagstukken en welke
werkvormen zij daarvoor hanteren. Met dit onderzoek wil de TCDT nagaan hoe de
Tweede Kamer haar kennispositie op het gebied van digitalisering kan versterken,
en meer grip kan krijgen op de gewenste en ongewenste ontwikkelingen die
samenhangen met digitalisering.
Aanpak
Het door het Rathenau Instituut uitgevoerde onderzoek bestond uit twee fasen. In
fase I is een quick scan gedaan van de verschillende werkvormen die tien
parlementen gebruiken om digitalisering aan de orde te stellen: België,
Denemarken, Duitsland, Estland, Finland, Frankrijk, Noorwegen, Verenigd
Koninkrijk, Verenigde Staten en Zwitserland. Per werkvorm hebben we – met name
op basis van deskresearch – de functie en positionering van de werkvorm, de
gebruikte aanpak en methoden en de behandelde digitaliseringsvraagstukken
beschreven. In fase II is een selectie van vijf landen met werkvormen die het meest
relevant en veelbelovend leken voor de Nederlandse situatie, nader onderzocht.
Het ging hierbij om Duitsland (met drie verschillende interessante werkvormen en
een parlementair systeem dat enigszins lijkt op het Nederlandse), het Verenigd
Koninkrijk (met veel verschillende werkvormen en resultaten die internationaal ook
erkenning hebben gekregen, o.a. over desinformatie en AI), de Verenigde Staten
(met vaste commissies die veel en verschillende vormen van ondersteuning
kennen), Denemarken (met een interessante werkvorm die een coördinerende
functie voor hele parlement heeft), en Noorwegen (met een interessante
laagdrempelige werkvorm voor het informeren van alle parlementariërs). In fase II is
nadrukkelijk ook gekeken naar het functioneren van de diverse werkvormen in de
praktijk op basis van semi-open interviews met parlementariërs en de ambtelijke
staf (inclusief inhoudelijk ondersteunende instellingen).

Meer grip op digitalisering

5

Onderzochte werkvormen
De volgende tabel geeft een overzicht van onderzochte werkvormen per land.
Land

Werkvormen

Duitsland

•

Vaste Kamercommissie voor Onderwijs, Onderzoek en
Technology Assessment, inclusief het Büro für TechnikfolgenAbschätzung beim Deutschen Bundestag (TAB)*

Verenigd Koninkrijk

•

Vaste Kamercommissie voor de Digitale Agenda

•

Studiecommissie AI

•

Vaste Kamercommissie Digitalisering, Cultuur, Media & Sport
(DCMS), inclusief de subcommissie Desinformatie (Lagerhuis)

•

Vaste Kamercommissie Wetenschap & Technologie
(Lagerhuis)

•

Vaste Kamercommissie Wetenschap & Technologie
(Hogerhuis)

•

Tijdelijke Onderzoekscommissies Kunstmatige Intelligentie
(Hogerhuis)

Verenigde Staten

•

Tijdelijke Onderzoekscommissies Democratie & Digitale

•

Technologieën (Hogerhuis)
Het Parliamentary Office of Science and Technology (POST)*

•

Vaste Kamercommissie Handel, Wetenschap en Transport
(Senaat)

•

Vaste Kamerkommissie Wetenschap, Ruimtevaart en
Technologie (Huis van Afgevaardigden)

•

Vaste Subcommissie Handel en Consumentenbescherming

•

(Huis van Afgevaardigden)
De Government Accountability Office (GAO), inclusief het
Technology Assessment and Analytics-team (STAA) & Center
for Strategic Foresight*

•
Denemarken

•

Parlementaire adviescommissies voor Cyberspace en AI*
De parlementaire werkgroep voor werelddoelen, inclusief het
brede 2030-netwerk*

Noorwegen

•

Informele parlementaire Teknogruppe, inclusief Norwegian
Board of Technology (NBT)*

* Voor onze analyse nemen we de rol van deze ondersteunende diensten mee in relatie tot de
werkvormen van het parlement.

Meer grip op digitalisering

6

Meer politieke erkenning
Het onderzoek laat zien dat er in andere landen meer erkenning bestaat van het
politieke belang van de digitale transitie dan in Nederland. Zo kent Duitsland een
speciale bewindspersoon met digitalisering in haar portefeuille; heeft het Verenigd
Koninkrijk een Ministerie van Digitalisering, Cultuur, Media en Sport; en kent de
Verenigde Staten de White House Office of Science and Technology (OSTP), dat
veel aandacht besteedt aan digitalisering. Ook binnen de Duitse Bondsdag en het
Brits parlement is de aandacht voor digitalisering institutioneel belegd. Zo kent de
Bondsdag een vaste parlementaire commissie voor digitalisering en hebben zowel
de Bondsdag als het Britse parlement meerdere onderzoekscommissies op
digitalisering benoemd. Met dit onderzoek trachten we in beeld te brengen hoe de
diverse werkwijzen en hun institutionele inbedding bijdragen aan parlementaire grip
op maatschappelijke en politieke vragen rondom digitalisering.
Drie niveaus
De opbrengst van het onderzoek beschrijven we op drie niveaus:
• Niveau van de commissies: alle werkvormen die de grip van tijdelijke of vaste
parlementaire commissies op het gebied van digitalisering beogen te
versterken;
• Individuele parlementariërs: alle werkvormen die de individuele
(kennis)positie van parlementariërs op het gebied van digitalisering beogen te
versterken;
• Parlementaire ondersteuning: alle werkvormen die het politieke proces
rondom digitaliseringsvraagstukken ondersteunen vanuit de ambtelijke staf van
het parlement.
Per optie geven we aan wat ze in het kort behelst, wat de impact is (geweest)
gebaseerd op de praktijkervaringen in het betreffende parlement en welke functie(s)
de werkvorm voornamelijk vervult. Het is niet mogelijk om de impact volledig te
achterhalen. De literatuur over impact assessments laat zien dat impact notoir
moeilijk is om aan te tonen (The World Bank, 2009). Met impact bedoelen we in
deze context de effecten van de werkvormen die direct betrokken parlementariërs
en stafleden ervaren. Zo spelen de politieke status en het gewicht van nieuwe of
tijdelijke commissies een cruciale rol. We geven ook aan of deze vorm in de
Tweede Kamer bestaat, of eventueel in het Nederlandse parlementaire systeem of
cultuur zou passen.
We onderscheiden daarnaast twee soorten vragen die digitalisering oproept:
• Domeinspecifieke vragen: nieuwe digitale technologieën veranderen allerlei
professionele en maatschappelijke praktijken, zoals zorg, onderwijs en
rechtspraak. Dat levert allerlei technische, economische, ethische en juridische
vragen op die voor een deel specifiek zijn voor die praktijk. Een belangrijke

Meer grip op digitalisering

•

7

politieke vraag hierbij is of bestaande reguleringskaders nog voldoen, of
aanpassing behoeven. Deze vragen moeten geadresseerd worden door de
vaste commissies.
Domeinoverstijgende vragen: nieuwe digitale technologieën raken daarnaast
aan bredere vraagstukken op het gebied van onder andere privacy,
rechtvaardigheid, controle over technologie en veranderende
machtsverhoudingen. Deze vraagstukken kunnen vanuit de afzonderlijke
domeinen maar beperkt inzichtelijk worden gemaakt, en behoeven een breder
debat. Daarbij gaat het bijvoorbeeld over de vraag of er een dekkend
toezichthoudend regime bestaat op het gebied van digitalisering. Deze vragen
kunnen het beste geadresseerd worden door een onderzoekscommissie of
vaste commissie die zich specifiek richt op digitalisering.

Domeinspecifieke ondersteuning van vaste parlementaire commissies
Bij deze werkvormen gaat het in belangrijke mate om het ondersteunen van de
vaste Kamercommissies bij hun controlerende, agenderende en wetgevend taken.
Die ondersteuning kan invulling krijgen via kennisvergroting van alle
commissieleden of specialisatie van een aantal specifieke (staf)leden
(taakverdeling). Bij kennisvergroting gaat het om werkvormen van parlementair
onderzoek waar het draait om het ophalen van informatie uit de samenleving. In het
Britse parlement maken ze daarvoor veelvuldig gebruik van inquiries. Het gaat
hierbij om grondig voorbereide hoorzittingen, die resulteren in een gezamenlijk
rapport van de commissie met aanbevelingen aan de regering. De regering is
verplicht hierop te reageren. Commissies kunnen hiermee vraagstukken agenderen
en de regering controleren. De Tweede Kamer organiseert steeds vaker
rondetafelgesprekken over digitaliseringsvraagstukken maar deze zijn niet zo
veelomvattend als die in het Britse parlement met zijn stevige parlementaire
onderzoekscultuur. Een andere vorm van parlementair onderzoek zijn
werkbezoeken die voor alle parlementen een veelgebruikt instrument zijn.
Werkbezoeken kunnen bijdragen aan meer inzicht in digitaliseringsvraagstukken en
aanleiding geven tot agendering van belangrijke kwesties. De Tweede Kamer
maakt echter weinig gebruik van deze werkvorm op het gebied van digitalisering.
Tot slot hebben we gezien dat in andere parlementen, meer dan in de Tweede
Kamer, leden zich organiseren in meer informele werkvormen om zich te verdiepen
in digitaliseringsvraagstukken. Het gaat dan om: tijdelijke samenwerkingsverbanden
die zich inspannen voor nieuwe wetgeving, politieke consensus of breder
maatschappelijk en politiek debat. De Amerikaanse caucuses, de all-party
parliamentary groups in het VK en de meer formele variant van de Noorse
Teknogruppe zijn daar voorbeelden van.
Bij taakverdeling gaat het om werkvormen waarbij binnen een parlementaire
commissie een aantal leden of de staf zich gaat specialiseren op digitalisering, om

Meer grip op digitalisering

8

vervolgens andere (commissie)leden te ondersteunen. Zo kent de Bondsdag
duidelijke woordvoerders op Digitalisering. In de Tweede Kamer verschilt dit per
fractie. De Duitse woordvoerders fungeren binnen de fracties als aanspreekpunt op
digitalisering, schrijven briefings voor fractiegenoten of vervangen hun collega’s.
Daarnaast kan gebruik worden gemaakt van het rapporteurschap waarbij één of
twee leden zich laten informeren namens de hele commissie en vervolgens verslag
uitbrengen aan hen. De Tweede Kamer is hier wat terughoudend in omdat het een
zekere neutraliteit vereist. Tot slot maken in het Britse parlement commissies
regelmatig gebruik van een vaste of tijdelijke (ingehuurde) specialist advisor, onder
andere op het gebied van digitalisering. Deze adviseurs ondersteunen de staf bij de
voorbereiding van bijvoorbeeld een inquiry maar kijken ook of er
digitaliseringsvraagstukken zijn die politiek opgepakt moeten worden. De Tweede
Kamer kent deze werkvorm niet.
Zowel werkvormen die zich richten op algehele kennisvergroting als die zich richten
op specialisatie, kunnen de Tweede Kamer helpen om meer grip te krijgen op
maatschappelijke en politieke vraagstukken rondom digitalisering. Dat zou
betekenen dat in de praktijk de voorbereiding en afronding van de
rondetafelgesprekken en werkbezoeken steviger ondersteund worden door de
Dienst Analyse en Onderzoek of een onafhankelijke externe partij. Een informelere
werkvorm zoals de Teknogruppe in Noorwegen met besloten sessies over een
specifiek digitaliseringsonderwerp waar elk Kamerlid in principe mag aansluiten, is
mogelijk ook interessant om meer grip te organiseren. Het rapporteurschap is ook
een goede vorm voor vraagstukken rondom digitalisering omdat het momenteel een
minder politiek beladen onderwerp is dan bijvoorbeeld migratie of
klimaatverandering. Vanuit de staf zou een speciaal aangestelde kenniscoördinator
op digitalisering kunnen helpen de leden meer grip te geven.
Domeinoverstijgende commissies
Naast allerlei werkvormen die de vaste commissie ondersteunen bij hun
domeinspecifieke vragen op digitalisering, zijn er ook werkvormen die het hele
parlement ondersteunen bij de domeinoverstijgende vragen. Het gaat dan om
onderzoekscommissies en vaste commissies op digitalisering. Bij de eerste gaat
het om een commissie met een agenderende en wetgevende (kaderstellende)
functie, die een samenhangend verhaal inclusief aanbevelingen presenteert richting
parlement en regering op digitalisering zoals de Special Inquiry commissie op AI
van het Britse Hogerhuis. Bij de tweede vorm verschilt het per parlement. De Duitse
Commissie voor de Digitale Agenda heeft op papier de meest ideale
taakomschrijving met zowel een agenderende, wetgevende (kaderstellende),
controlerende als coördinerende taak op digitalisering.

Meer grip op digitalisering

9

De uitdaging van zo’n tijdelijke onderzoekscommissie, is of de uiteindelijke
resultaten wel genoeg navolging krijgen in het regeringsbeleid of in het parlement
zelf. Structurele aandacht voor de follow-up is belangrijk. In het Britse parlement
hebben de Liaison Committees (vergelijk: Commissie voor de Werkwijze) deze taak
inmiddels op zich genomen. Het Lagerhuis gebruikt ook de vorm van een
subcommissie om de opvolging aan de kant van de regering goed te kunnen
monitoren, zoals bij het dossier desinformatie. De meeste onderzoekscommissies
in de Tweede Kamer zijn gericht op het controleren van de regering, met name op
dossiers waar veel is fout gegaan, zoals ICT-projecten bij de overheid,
huizenprijzen en Fyra. In dit geval zou de Tweede Kamer een
onderzoekscommissie kunnen instellen die zich meer richt op de toekomst en
toewerkt naar een integrale politieke visie op digitalisering waar de vaste
commissies vervolgens in hun werk van kunnen profiteren.
In de Bondsdag hebben we gezien dat de uitdaging voor een vaste commissie
voor digitalisering is dat ze een vergelijkbare politieke status en gewicht moet
hebben als andere vaste commissies. De vaste Commissie voor de Digitale
Agenda in de Bondsdag heeft te weinig status – zij is bijna nooit federführend
(voortouwcommissie) op belangrijke digitaliseringsstukken zoals alle andere vaste
commissies dat wel zijn. Daardoor is ze niet in staat de haar toegewezen taken ook
daadwerkelijk op zich te nemen. Dit komt onder andere omdat de commissie niet
een op een gespiegeld is aan een ministerie. Op dit moment is haar belangrijkste
functie slechts het verder informeren van de commissieleden door werkbezoeken,
hoorzittingen, etc. zodat zij via de fractie hun collega’s kunnen steunen op hun
digitaliseringsdossiers. Een werkvorm die bovenstaande taken wel allemaal in de
praktijk weet uit te voeren, al is het dan niet op het gebied van digitalisering, is de
Deense werkgroep voor de Sustainable Development Goals (SDG’s). Deze
werkgroep heeft een stevige status verworven om commissies te informeren, te
adviseren en te helpen bij het bepalen van hun agenda op het gebied van de
SDG’s. De commissie bevat ook een groot aantal vooraanstaande parlementariërs.
Een belangrijke reden hiervoor is dat het onderwerp breed leeft in de Deense
samenleving en politiek. In de Tweede Kamer heeft de Commissie voor Europese
Zaken eenzelfde soort takenpakket als we ons zouden kunnen voorstellen bij een
vaste Commissie voor Digitalisering (maar dan op het gebied van Europese
ontwikkelingen). In dit onderzoek is niet gekeken naar de impact van de Commissie
voor Europese Zaken. Het zou goed zijn om daar wel naar te kijken voordat de
Tweede Kamer beslist om een dergelijke commissie ook voor digitalisering op te
richten.
Tot slot
De parlementaire ondersteuning in Nederland is in vergelijking met de andere
onderzochte landen klein. Bovendien kent de Tweede Kamer minder Kamerleden

Meer grip op digitalisering

10

dan andere parlementen. Welke werkvorm de Tweede Kamer ook kiest om meer
grip te krijgen op digitalisering, meer ondersteuning daarbij is onmisbaar. Dat kan
intern of extern georganiseerd worden. Gelukkig kent Nederland ook een sterk en
divers landschap aan advies- en onderzoeksorganisaties die de Tweede Kamer
van buiten kunnen ondersteunen. Organisaties zoals het Rathenau Instituut kunnen
de Tweede Kamer helpen bij het ophalen van informatie uit de samenleving als het
gaat om maatschappelijke veranderingen door de opkomst van nieuwe digitale
technologieën.

Meer grip op digitalisering

11

Inhoud
Voorwoord ............................................................................................................ 3
Samenvatting ....................................................................................................... 4
1

Inleiding ..................................................................................................... 13
1.1
Digitalisering in het kort ............................................................. 13
1.2
Doel en onderzoeksopzet ........................................................... 14
1.3
Leeswijzer .................................................................................... 20

2

De vijf parlementen in vogelvlucht .......................................................... 21
2.1
Verenigd Koninkrijk .................................................................... 22
2.1.1
Omschrijving van de werkvormen in het Lager- en Hogerhuis ....... 23
2.1.2
In context....................................................................................... 25
2.2
Duitsland ...................................................................................... 27
2.2.1
Omschrijving van de werkvormen in de Bondsdag ........................ 28
2.2.2
In context....................................................................................... 29
2.3
Verenigde Staten ......................................................................... 31
2.3.1
Omschrijving van de werkvormen in het Congres .......................... 32
2.3.2
In context....................................................................................... 34
2.4
Denemarken................................................................................. 37
2.4.1
Omschrijving van de werkvorm in het Folketing ............................. 38
2.4.2
In context....................................................................................... 39
2.5
Noorwegen................................................................................... 41
2.5.1
Omschrijving van de werkvorm in het Storting ............................... 42
2.5.2
In context....................................................................................... 43
2.6
Conclusie ..................................................................................... 43

3

Opties voor nieuwe werkvormen ............................................................. 45
3.1
Commissieniveau ........................................................................ 46
3.1.1
Versterken van alle vaste commissies op het gebied van
digitalisering .................................................................................. 46
3.1.2
Oprichten van een nieuwe commissie ........................................... 51
3.2
Kamerleden-niveau ..................................................................... 57
3.2.1
Onderdompeling voor individuele parlementariërs ......................... 57
3.2.2
Domeinoverstijgende parlementaire fora ....................................... 61
3.2.3
Verschillende vormen van rapporteurschap................................... 63
3.3
Niveau ambtelijke ondersteuning............................................... 66

Meer grip op digitalisering

3.3.1
3.3.2
3.4
4

12

Onderzoeksondersteuning voor het hele parlement op digitalisering
...................................................................................................... 67
Extra inhoudelijke en coördinerende stafondersteuning voor de vaste
commissies ................................................................................... 73
Conclusie ..................................................................................... 74

Slotbeschouwing ...................................................................................... 76
4.1
Ondersteuning op digitalisering voor de vaste
Kamercommissies (vraag 1) ....................................................... 79
4.1.1
Actieve kennisvergroting voor alle leden ....................................... 79
4.1.2
Specialisatie en taakverdeling ....................................................... 81
4.2
Oprichten van een nieuwe commissie op digitalisering (vraag 2)
...................................................................................................... 83
4.2.1
(Tijdelijke) onderzoekcommissie.................................................... 83
4.2.2
Vaste commissie ........................................................................... 84

Literatuur ............................................................................................................ 88
Lijst van gesproken personen........................................................................... 95

Meer grip op digitalisering

1

13

Inleiding

Hoe kan de Tweede Kamer haar kennispositie op het gebied van digitalisering
versterken (informatierecht) en meer grip krijgen op de gewenste en ongewenste
ontwikkelingen die samenhangen met digitalisering (controlerende en wetgevende
taak)? Dat is de centrale onderzoeksvraag van de Tijdelijke Commissie Digitale
Toekomst (TCDT).
Om deze vraag te kunnen beantwoorden, heeft de TCDT het Rathenau Instituut
gevraagd om internationaal vergelijkend onderzoek te doen naar hoe andere
landen, en dan met name hun parlementen, omgaan met
digitaliseringsvraagstukken: welke werkvormen worden daar gehanteerd?
De TCDT is op zoek naar methoden en werkvormen die de Tweede Kamer kunnen
helpen om op het terrein van digitalisering:
• haar kennispositie op peil te krijgen en te houden in de toekomst;
• haar controlerende taak optimaal te kunnen invullen;
• tijdig, gefundeerd en gericht te kunnen (bij)sturen als dat nodig is.

1.1

Digitalisering in het kort

Digitalisering behelst veel meer dan analoge gegevens omzetten in bits en
bytes. Met het omzetten veranderen de eigenschappen van informatie: digitale
informatie is makkelijker op te knippen, te delen en te bewerken. Digitalisering
creëert zo nieuwe mogelijkheden, organisatieprocessen, (sociale) gewoontes en
verdienmodellen. Het kent daardoor een radicale transformatiekracht (Prins et al.,
2012), die de afgelopen jaren heeft gezorgd voor grote veranderingen in onder
andere de muziekbranche, de detailhandel, de reiswereld en de taxibranche.
Digitalisering wordt inmiddels steeds meer gezien als een transitie en niet meer als
een verzameling slimme gadgets of een vraagstuk voor de IT-afdeling. Het
vormgeven van die transitie is een belangrijke maatschappelijke opgave (Kool et
al., 2018). De rol van de overheid en de politiek, is om te sturen richting een
maatschappelijk verantwoorde digitale samenleving. Om de kansen van digitale
innovatie te kunnen realiseren, is het belangrijk dat bestuurders en politici
nadenken over de vraag waar ze heen willen met de digitale samenleving. Hoe kan
digitalisering bijdragen aan belangrijke maatschappelijke uitdagingen? Tegelijkertijd

Meer grip op digitalisering

14

moeten ze oog hebben voor de ongewenste effecten en risico’s die de nieuwe
technologie met zich meebrengt (Van Est et al., 2018).
Om de digitale transitie in goede banen te kunnen leiden, is het belangrijk dat
politici zicht hebben op zowel de stand van zaken en de mogelijkheden van diverse
digitale technologieën, als op de maatschappelijke effecten ervan. Daarbij gaat het
bijvoorbeeld om robotica, Internet of Things (IoT), biometrie, persuasieve
technologie, digitale platformen, virtual en augmented reality, big data en artificiële
intelligentie (AI) (Kool et al, 2017). Ook moeten politici inzicht krijgen in de
achterliggende krachten die van belang zijn om de betekenis van digitalisering te
kunnen duiden. Daarbij gaat het bijvoorbeeld over de continue strijd om het
beheersen van datawaardeketens (het verzamelen, analyseren en toepassen van
data), geopolitieke verhoudingen met betrekking tot cybersecurity en de neiging van
grote technologiebedrijven tot monopolisering. Politici moeten op deze
ontwikkelingen kunnen anticiperen. Eventuele nieuwe werkvormen in de Tweede
Kamer moeten ingericht worden om dergelijk krachten tijdig te kunnen
onderkennen.

1.2

Doel en onderzoeksopzet

In fase I van dit onderzoek hebben we een quick scan gedaan van de verschillende
werkvormen die tien parlementen gebruiken om digitalisering aan de orde te
stellen. Hierbij hebben we gekozen voor: België, Denemarken, Duitsland, Estland,
Finland, Frankrijk, Noorwegen, Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten en
Zwitserland.
Deze keuze is gebaseerd op:
• vergelijkbaarheid van politieke systemen met Nederland (Denemarken, België
en Duitsland);
• hoge score op de landen-rankings rondom digitalisering van de OESO 1,
Europese Commissie 2 en de IMD World Competive Rankings 3 (Finland,
Denemarken, Noorwegen, Zwitserland, Verenigde Staten, Frankrijk);
• voorkennis over relevante werkwijzen vanuit de TCDT zelf (Verenigd
Koninkrijk, Finland, Duitsland);
• pragmatische redenen. Om de beschrijvingen en vergelijking hanteerbaar en
overzichtelijk te maken, kiezen we voor een beperkte selectie landen.

1
2
3

https://goingdigital.oecd.org/en/
https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/desi
https://www.imd.org/wcc/world-competitiveness-center-rankings/world-digital-competitiveness-rankings-2019/

Meer grip op digitalisering

15

Via deskresearch, een brede uitvraag via het European Centre for Parliamentary
Research and Documentation (ECPRD) en het European Parliamentary
Technology Assessment-netwerk (EPTA) 4, hebben we informatie ingewonnen over
de verschillende werkvormen. Daarbij hebben we gelet op drie dimensies:
ophanging, vorm en inhoud.
Op basis van een analyse van de werkvormen, zijn we – in samenspraak met de
TCDT – gekomen tot een verdere selectie van landen die met hun specifieke
werkvormen het meest relevant en veelbelovend leken voor de Nederlandse
situatie. Fase II richtte zich op de volgende vijf landen: Duitsland (met drie
verschillende interessante werkvormen en een parlementair systeem dat enigszins
lijkt op het Nederlandse), het Verenigd Koninkrijk (met veel verschillende
werkvormen en resultaten die internationaal ook erkenning hebben gekregen, o.a.
over desinformatie en AI), de Verenigde Staten (met vaste commissies die veel en
verschillende vormen van ondersteuning kennen), Denemarken (met een
interessante werkvorm die een coördinerende functie voor hele parlement heeft),
en Noorwegen (met een interessante laagdrempelige werkvorm voor het
informeren van alle parlementariërs). Zie tabel 1. Die laatste twee landen zijn
minder diepgravend onderzocht en we lichten er bij deze landen slechts één
werkvorm uit die een interessante aanvulling biedt op het overige materiaal. De
werkvorm uit Denemarken heeft geen betrekking op digitalisering maar op een
ander commissie-overstijgend onderwerp: de duurzame ontwikkelingsdoelen. Zij is
vooral qua vorm interessant omdat zij een coördinerende functie heeft voor het hele
Deense parlement.
We hebben de verschillende werkvormen van de vijf landen onderzocht, alsook hun
politieke impact. De opbrengst van fase II dient de commissie verdere argumentatie
op te leveren die ze kan gebruiken bij haar keuze voor een nieuwe institutionele
richting voor de Tweede Kamer om meer grip te krijgen op
digitaliseringsvraagstukken.

4

Een netwerk van 22 zusterorganisaties van het Rathenau Instituut, zowel in Europa als daarbuiten (Verenigde
Staten en Zuid-Amerika), die ofwel in of buiten het parlement zitten. Ze doen onderzoek naar en geven advies
over vraagstukken rondom wetenschap, technologie en innovatie. Zie: https://eptanetwork.org/

Meer grip op digitalisering

16

Tabel 1 Onderzochte werkvormen per land
Land

Werkvormen

Duitsland

•

Vaste Kamercommissie voor Onderwijs, Onderzoek en
Technology Assessment, inclusief het Büro für TechnikfolgenAbschätzung beim Deutschen Bundestag (TAB)*

Verenigd Koninkrijk

•

Vaste Kamercommissie voor de Digitale Agenda

•

Studiecommissie AI

•

Vaste Kamercommissie Digitalisering, Cultuur, Media & Sport
(DCMS), inclusief de subcommissie Desinformatie (Lagerhuis)

•

Vaste Kamercommissie Wetenschap & Technologie
(Lagerhuis)

•

Vaste Kamercommissie Wetenschap & Technologie
(Hogerhuis)

•

Tijdelijke Onderzoekscommissies Kunstmatige Intelligentie
(Hogerhuis)

Verenigde Staten

•

Tijdelijke Onderzoekscommissies Democratie & Digitale

•

Technologieën (Hogerhuis)
Het Parliamentary Office of Science and Technology (POST)*

•

Vaste Kamercommissie Handel, Wetenschap en Transport
(Senaat)

•

Vaste Kamerkommissie Wetenschap, Ruimtevaart en
Technologie (Huis van Afgevaardigden)

•

Vaste Subcommissie Handel en Consumentenbescherming

•

(Huis van Afgevaardigden)
De Government Accountability Office (GAO), inclusief het
Technology Assessment and Analytics-team (STAA) & Center
for Strategic Foresight*

Denemarken

•

Parlementaire adviescommissies voor Cyberspace en AI*

•

De parlementaire werkgroep voor werelddoelen, inclusief het
brede 2030-netwerk

Noorwegen

•

Informele parlementaire Teknogruppe, inclusief Norwegian
Board of Technology (NBT)*

* Voor onze analyse nemen we de rol van deze ondersteunende diensten mee in relatie tot de
werkvormen van het parlement.

Meer grip op digitalisering

17

Onderzoeksvragen
We hebben per werkvorm gekeken op welke manier deze bijdraagt aan het ‘meer
grip’ krijgen op digitalisering. We zijn daarbij uitgegaan van drie hoofdfuncties die
gebaseerd zijn op de drie belangrijkste taken van de Tweede Kamer:
1.

2.

3.

Controleren betekent dat de werkvorm de regering controleert op het dossier
digitalisering. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om het monitoren van de
uitvoering van een digitaliseringsstrategie.
Wetgeven houdt in dat de werkvorm wetsvoorstellen voorbereidt en
eventueel indient op het gebied van digitalisering. Belangrijk is ook het
beoordelen van de wet- en regelgeving vanuit de regering en het waar nodig
aanpassen daarvan.
Volksvertegenwoordigen (agenderen) staat voor het eigenstandig op de
parlementaire agenda zetten van politieke vragen rondom digitalisering, los
van de vraag of en de manier waarop de regering het betreffende onderwerp
agendeert.

Twee andere functies die we terugzien in de verschillende werkvormen zijn
ondersteunend aan deze drie kernfuncties:
4.

5.

Informeren houdt in dat de werkvorm probeert om de kennisbasis op het
gebied van digitalisering te versterken bij parlementariërs, zowel als het gaat
om technische kennis als om de meer maatschappelijk-ethische vragen en de
bijbehorende (kaderstellende) beleidsopties.
Coördineren betekent dat de werkvorm een rol heeft naar verschillende
commissies, fracties en/of individuele parlementariërs toe. Bijvoorbeeld door
opgedane kennis gericht door te geven aan andere werkvormen of andere
werkvormen te ondersteunen bij hun werk als het gaat om digitalisering. Dit is
een belangrijke functie voor het hele parlement om meer grip te krijgen op het
domeinoverstijgende onderwerp van digitalisering.

In Bijlage I is het achtergronddocument opgenomen. Hierin behandelen we voor de
vijf landen van fase II alle werkvormen – per land – die we aan de hand van vier
hoofdvragen hebben onderzocht (zie figuur 1). De laatste twee vragen zijn nieuw
ten opzichte van fase I. Het achtergronddocument is Engelstalig zodat we de
gevonden informatie - waar nodig – hebben kunnen laten checken door de
geïnterviewden.

Meer grip op digitalisering

18

Figuur 1 De vier hoofdvragen
WORDING & POSITIONERING
Wat waren het beoogde doel, de functie, de gewenste verandering die
tot stand moest worden gebracht? Hoe zijn positionering en status in
het parlement?
VORM & AANPAK
Hoe is de werkwijze ingebed, wie is erbij betrokken, hoeveel
ondersteuning, wat zijn de methoden?
RESULTATEN
Welke onderwerpen of kwesties zijn behandeld en welke
producten of diensten zijn geleverd?
IMPACT
In hoeverre droeg / draagt de werkwijze bij aan betere grip op
digitaliseringskwesties?

In bijlage II hebben we de werkvormen uit de landen uit fase I, die we in overleg
met de TCDT niet meer verder hebben uitgediept, (Finland, Frankrijk, België,
Estland en Zwitserland), alsnog in verkorte vorm opgenomen aan de hand van
vraag 1 en 2.
We hebben gebruik gemaakt van de volgende onderzoeksmethoden om onze
bevindingen zoveel mogelijk vanuit verschillende bronnen te toetsen (triangulatie):
• deskresearch op basis van online informatie van de parlementaire websites en
bijbehorende kennisorganisaties;
• deskresearch op basis van (wetenschappelijke en ‘grijze’ literatuur;
• semi-open interviews met parlementariërs en de ambtelijke staf van de
parlementen en de zusterorganisaties van het Rathenau Instituut. Per
werkvorm hebben we één à twee interviews gehouden. De interviews hadden
twee doelen:
a. achterhalen van ontbrekende feitelijke informatie (hoofdvraag 2 en 3);
b. informatie krijgen over de impact van de werkvorm (hoofdvraag 1 en 4).
De geïnterviewden hebben we gesproken tijdens werkbezoeken aan Berlijn
(Bondsdag) en Londen (Hoger- en Lagerhuis) en telefonisch (het Congres in de
Verenigde Staten, het Folketing in Denemarken en het Storting in Noorwegen). Een
overzicht van de geïnterviewden en hun functie staat aan het eind van dit rapport.

Meer grip op digitalisering

19

Deze personen zijn benaderd via contacten van de zusterorganisaties van het
Rathenau Instituut in de verschillende parlementen (Duitsland, Noorwegen,
Verenigd Koninkrijk en Verenigde Staten), via de innovatie-attachés in Washington
en via een contact van het ECPRD (Denemarken). Allemaal hebben ze een brief
gekregen van de voorzitter van de TCDT, Kathalijne Buitenweg, met het verzoek
om aan dit onderzoek mee te werken. De geïnterviewden kregen van tevoren een
vragenlijst op maat met specifieke vragen over de werkvorm waarbij zij betrokken
waren. De gesprekken zijn uitgebreid genotuleerd en opgenomen (om waar nodig
na te luisteren). Vanwege de terughoudendheid van stafmedewerkers in het
Congres om inzichten te delen met buitenlandse onderzoekers, hebben we de
werkvormen in de Verenigde Staten minder goed kunnen uitdiepen.
Afbakening
Centraal in deze studie staan de verschillende werkvormen die parlementen
inzetten om meer grip te krijgen op digitalisering. Onder werkvormen verstaan we
manieren die helpen om de parlementaire besluitvorming rondom digitalisering
vorm te geven. Dat kunnen specifieke tijdelijke of vaste commissies zijn, maar ook
vormen van parlementaire ondersteuning die commissies of individuele
parlementsleden helpen om hun grip op digitalisering te verbeteren.
In deze studie hebben we gekeken naar parlementaire werkvormen die
vraagstukken rond de digitale transitie zowel breed (bijvoorbeeld gericht op AI) als
specifiek (bijvoorbeeld gericht op desinformatie) adresseren. Overigens blijkt in de
praktijk dat veel breed georiënteerde werkvormen ook kijken naar specifieke
technologiegebieden zoals 5G en drones en naar specifieke praktijken zoals egovernment en cyberoorlogsvoering. Veelal is het doel hiervan om op basis van
specifieke voorbeelden bredere dilemma’s rondom digitale vraagstukken te
identificeren.
Typerend voor het maatschappelijke vraagstuk van digitalisering – of ze nu een
brede of specifieke focus hebben – is dat ze zich niet beperken tot het werkterrein
van één ministerie, maar de departementale scheidslijnen overschrijden. Dat geldt
dus ook voor de parlementaire werkvormen hierover. In die zin is digitalisering te
vergelijken met die andere grote maatschappelijke transitie van deze tijd: de
duurzaamheidstransitie. Die vergelijking werd verschillende keren gemaakt door de
mensen die we hebben geïnterviewd voor dit onderzoek.

Meer grip op digitalisering

20

De volgende werkvormen hebben we niet meegenomen in deze studie:
werkvormen die zich bezighouden met de digitalisering van het parlement zelf
(e-parlement); 5
werkvormen die zich buigen over specifieke onderwerpen zoals biotechnologie
of e-health die een belangrijke digitaliseringscomponent hebben omdat
digitalisering (of ICT) een enabling technologie is.

•
•

1.3

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 beschrijven we kort de vijf parlementen en hun werkvormen die we
hebben bestudeerd. We lichten per land toe hoe het parlement probeert grip te
krijgen op digitaliseringsvraagstukken, en plaatsen dat binnen de parlementaire
cultuur van het land.
In hoofdstuk 3 structureren we de verschillende werkvormen die we hebben
geïdentificeerd op de volgende niveaus: commissies, individuele parlementsleden
en ondersteuning. We vergelijken de verschillende werkvormen per niveau, en
beschrijven hun functie en hun impact op het politieke proces. Ook maken we een
vergelijking met de situatie in de Tweede Kamer. Hoofdstuk 3 eindigt met een figuur
die een overzicht geeft van alle werkvormen.
In hoofdstuk 4 laten we zien wat de belangrijkste opties zijn voor de Tweede
Kamer, gedacht vanuit de belangrijkste politieke vragen over digitalisering die
geadresseerd dienen te worden. Hierbij gaat het om:
•

•

5

Praktijkspecifieke vragen die alle vaste Kamercommissies op hun bordje
krijgen zoals: hoe veranderen nieuwe digitale technologieën professionele en
maatschappelijke praktijken, zoals de zorg, energievoorziening, politie,
rechtspraak en het onderwijs? Welke technische, economische, ethische en
juridische vragen leveren die technologieën daar op? Hoe kunnen die vragen
het beste geadresseerd worden?
Brede vragen die commissie-overstijgend geadresseerd moeten worden over
waar Nederland heen wil met de digitale transitie. Hoe kan digitalisering
bijdragen aan belangrijke maatschappelijke uitdagingen en onder welke
voorwaarden? Maar ook de brede governance-vragen over bijvoorbeeld de
organisatie van het toezicht en de algemene wettelijke kaders waartoe digitale
innovatie zich zou moet verhouden.
Een behoorlijk aantal landen gaf naar aanleiding van de uitvraag van het European Centre for Parliamentary
Research and Documentation (ECPRD) aan, dat zij werkvormen hebben die zich met deze expliciete vraag
bezighouden.

Meer grip op digitalisering

2

21

De vijf parlementen in vogelvlucht

Dit hoofdstuk biedt een introductie van de vijf landen en hun parlementen die we in
fase II van dit onderzoek hebben onderzocht. Het bevat:
• Een overzicht van alle werkvormen per parlement in een infographic.
• Een korte omschrijving van de werkvormen per land in een tabel.
• Een algemene schets per parlement van de wijze waarop geprobeerd wordt
om grip te grijpen op digitaliseringsvraagstukken, en hoe dit in de praktijk
uitwerkt in de context van de bestaande parlementaire cultuur en gewoontes.

Meer grip op digitalisering

2.1

Verenigd Koninkrijk

Digitalisering is een thema dat binnen verschillende commissies in het Britse
parlement aan de orde komt, afhankelijk van het specifieke onderwerp. Om een
beter beeld te krijgen van hoe het Verenigd Koninkrijk omgaat met
digitaliseringsvraagstukken, hebben we zes verschillende parlementaire
commissies nader bestudeerd. Hierbij zitten commissies van zowel het Lagerhuis
(Commons) als het Hogerhuis (Lords). Ook hebben we gekeken naar de rol van
POST (zusterorganisatie van het Rathenau Instituut).

Figuur 2 Overzicht werkvormen in het Lager- en Hogerhuis

22

Meer grip op digitalisering

2.1.1

23

Omschrijving van de werkvormen in het Lager- en Hogerhuis

Onderstaande commissies hebben een formele taak om zich te richten op ofwel
politieke vraagstukken rondom het bredere thema van wetenschap en technologie
(II en III), ofwel kwesties rondom digitalisering (I en IV). Er zijn zowel werkvormen in
het Hogerhuis (I en II) als in het Lagerhuis (III en IV). Sommige zijn van permanente
aard (I, II, III), andere van tijdelijke (IV).
VERENIGD KONINKRIJK
I

Vaste Kamercommissie
Digitalisering, Cultuur, Media
en Sport, inclusief
subcommissie Desinformatie
(Lagerhuis)
(DEPARTMENTAAL)

Officiële naam: Digital,
Culture, Media and Sport
Committee (Commons Select
Committee)

II

Vaste Kamercommissie
Wetenschap en Technologie
(Lagerhuis)
(DEPARTEMENTOVERSTIJGEND)

Officiële naam: Science and
Technology Committee
(Commons Select
Committee)

III

Vaste Kamercommissie
Wetenschap en Technologie
(Hogerhuis)
(ONDERZOEKEND)

Houdt toezicht op het werk (uitgaven, beleid en
uitvoering) van het Ministerie van Digitalisering,
Cultuur, Media en Sport (DCMS) en onderzoekt actuele
kwesties. Het onderzoek naar desinformatie en fake
news en het onderzoek naar Immersive and Addictive
Technologies kregen veel media-aandacht door de
prominente figuren die door de commissie werden
gehoord. Deze publieke aandacht heeft de
aanbevelingen van de commissie kracht bijgezet. De
Subcommissie voor Desinformatie biedt een manier om
een permanent vervolg te geven aan dit onderzoek
door bewijs te blijven verzamelen en de overheid te
blijven controleren.
Controleert het Government Office for Science (GOScience), dat valt onder het Ministerie voor Business,
Energy and Industrial Strategy (BEIS). Dit is een semiautonome organisatie die zich richt op
wetenschappelijke onderbouwing van het
overheidsbeleid. De commissie controleert de
activiteiten van verschillende departementen, en richt
zich op zowel wetenschap voor beleid als beleid voor
wetenschap. De commissie heeft onder andere
onderzoek gedaan naar: algoritmen bij besluitvorming,
commercieel en recreatief dronegebruik, digitale
overheid, de impact van sociale media en
schermgebruik op de gezondheid van jongeren, en
naar kwantumtechnologieën.
Controleert het regeringsbeleid door
interdepartementaal onderzoek te doen naar
activiteiten op het gebied van: (1) wetenschap voor
beleid, (2) kansen en uitdagingen van technologie, (3)
beleid voor wetenschap. De onderzoeken van het

Meer grip op digitalisering

Officiële naam: Science and
Technology Committee
(Lords Select Committee)

IV

Tijdelijke
onderzoekscommissies ‘AI,’
en ‘Democratie en Digitale
Technologieën’ (Hogerhuis):
(AD HOC)

24

Hogerhuis zijn vaak diepgravender dan die van het
Lagerhuis. Kortere onderzoeken, als follow-up of
gericht op actuele kwesties, zijn ook mogelijk.
Recentelijk is er geen onderzoek geweest dat zich
specifiek richtte op digitale kwesties. Het onderzoek
naar forensische wetenschappen van vorig jaar en het
lopende onderzoek naar gezond ouder worden, raken
wel aan digitale kwesties.
Richten zich op een specifieke onderzoeksvraag. De
Liaison Committee (commissie voor de werkwijze)
adviseert het Hogerhuis over in te stellen
onderzoekscommissies.
In 2017 deed een ad hoc-commissie onderzoek naar
de economische, ethische en sociale implicaties van
AI. In april 2018 publiceerde zij het rapport AI in the
UK: ready, willing and able?, dat zowel binnen als
buiten het parlement veel waardering kreeg.

Officiële naam: Artificial
Intelligence Committee (ad
hoc Lords Select Committee)
Officiële naam: Democracy
and Digital Technologies
Committee (special inquiry
Lords Select Committee)

V

POST
(ONDERSTEUNEND)

Officiële naam: Parliamentary
Office of Science and
Technology

In 2019 startte een speciale onderzoekscommissie
over hoe representatieve democratie versterkt kan
worden in de digitale wereld, in plaats van ondermijnd.
Ze kijkt naar transparantie in politieke campagnes,
privacy en anonimiteit, desinformatie, effecten van
digitale technologieën op het publieke discours en
digitale geletterdheid. Het rapport wordt in juni 2020
verwacht.
POST is de interne bron voor onafhankelijke,
evenwichtige en toegankelijke analyse van
overheidsbeleid met betrekking tot wetenschap en
technologie. De laatste tijd krijgt POST steeds meer
verzoeken voor onderzoek over digitalisering.
Ongeveer een zesde tot een kwart van het werk van
POST gaat over digitaliseringskwesties. POST-notes
zijn gebaseerd op horizon scanning en belichten
urgente onderwerpen die beleidsrelevant zijn, zoals
drones, cyberveiligheid, consumentenapparaten en
zorgrobots. POST-briefs worden op verzoek van
commissies geproduceerd, bijvoorbeeld over 5Gtechnologie.

Meer grip op digitalisering

2.1.2

25

In context

Binnen onze studie heeft het Britse parlement het hoogste aantal werkvormen dat
zich bezighoudt met digitaliseringsvraagstukken. De Britse overheid heeft als enige
een ministerie met een expliciete verwijzing naar digitalisering in haar titel. 6 Toch
houden ook andere departementen en commissies zich bezig met
digitaliseringsvraagstukken. Uit de interviews blijkt dat dit soms enige wrijving
oplevert tussen de commissies. Desondanks is er geen behoefte aan een andere
parlementaire aanpak van digitaliseringskwesties. Het wordt juist nuttig gevonden
om vanuit verschillende methoden, domeinen en toepassingsgebieden naar
digitalisering te kijken.
Dit heeft te maken met een sterke science advice-cultuur in het Britse parlement.
Het controleren van de regering, maar ook het zelf agenderen van onderwerpen,
doen commissies voornamelijk via onderzoeken (inquiries) die een rapport met
aanbevelingen opleveren waarop de regering binnen 60 dagen moet reageren. De
kwaliteit van die kabinetsreacties verschilt nogal en hangt onder andere af van de
concreetheid van de aanbevelingen, de timing en de media-aandacht voor het
rapport. Soms bestaat het antwoord simpelweg uit “nee, dit gaan we niet doen”, of
“goed idee, dit doen we al”. Soms is de kabinetsreactie uitgebreid en worden
aanbevelingen overgenomen, hoewel de commissies daar niet altijd de credits voor
krijgen. Hierdoor is het lastig te bepalen wat de precieze effecten zijn van het werk
van de commissie. De commissies worden bij de inquiries ondersteund door een
uitgebreid ambtelijk apparaat en parlementaire kennisorganisaties zoals POST en
de Libraries. Leden van het Hoger- en Lagerhuis kunnen vertrouwelijk inhoudelijke
verzoeken indienen, ontvangen algemene briefings, en kunnen training en
begeleiding krijgen bij het gebruik van informatie door medewerkers van de
bibliotheken.
Relevant is ook dat het Britse parlement twee soorten commissies kent: de select
committees en de public bill committees. De select committees zijn gespiegeld aan
de ministeries en de public bill committees worden ad hoc opgericht bij iedere wet
die moet worden behandeld in het Lagerhuis. Alleen bij de public bill committees,
die over wet- en regelgeving gaan, spreken parlementariërs vanuit hun
partijpolitieke achtergrond. Bij de select committees staan het controleren van het
beleid en de uitgaven van de regering centraal. Het belangrijkste instrument daarbij
zijn de inquiries. Via uitgebreide hoorzittingen, die worden voorbereid door de staf,
komen de commissieleden tot een op consensus gebaseerd rapport. De leden laten
daarbij hun hun partijpolitieke ideologie zoveel mogelijk los. Samen zoeken ze naar

6

News story: Change of name for DCMS (3 juli 2017) URL: https://www.gov.uk/government/news/change-ofname-for-dcms

Meer grip op digitalisering

26

meer begrip van en grip op een vraagstuk. Deze commissies zijn sterk gericht op
het informeren van de eigen leden en het controleren en adviseren van de regering.
De sterke onderzoekscultuur in het Britse parlement lijkt er toe te leiden dat er geen
behoefte bestaat aan specifieke nieuwe werkvormen om meer grip te krijgen op het
thema digitalisering. Vaste commissies hebben de mogelijkheid om inquiries te
starten, special inquiry committees kunnen uitgebreider onderzoek doen naar een
specifiek onderwerp, en ook de onderzoeksorganisatie van het Britse parlement
(POST) publiceert veel over digitaliseringsonderwerpen. Dit biedt voldoende
mogelijkheden voor parlementariërs om zich grondig te informeren – ook over
maatschappelijk en ethische vragen en kaderstellende en regulerende maatregelen
– zodat ze hun volksvertegenwoordigende, controlerende en wetgevende taak
kunnen uitvoeren.

Meer grip op digitalisering

2.2

27

Duitsland

In de Bondsdag worden onderwerpen rondom digitalisering veelal behandeld
binnen de vaste commissies en vanuit de beleidsdomeinen waaraan ze raken. Wel
laat een aantal werkvormen zien, dat digitalisering binnen de Bondsdag als
belangrijk commissie-overstijgend vraagstuk wordt erkend. We gaan in deze
paragraaf dieper in op drie werkvormen die we nader hebben bestudeerd: de
nieuwe vaste commissie voor de Digitale Agenda, een vaste commissie
waarbinnen een rol is weggelegd voor TAB (zusterorganisatie van het Rathenau
Instituut), en een tijdelijke studiecommissie voor AI. Geen van de zestien vaste
commissies van de Bondsraad zijn specifiek gewijd aan het thema digitalisering.
Figuur 3 Overzicht werkvormen in de Bondsdag

Meer grip op digitalisering

2.2.1

28

Omschrijving van de werkvormen in de Bondsdag

DUITSLAND
I

Vaste Kamercommissie voor
de Digitale Agenda
(COÖRDINEREN)

Officiele naam:
Der Ausschuss Digitale
Agenda

II

Vaste Kamercommissie voor
Onderwijs, Onderzoek, en
Technology Assessment,
inclusief TAB
(CONTROLEREN EN
COÖRDINEREN)

Officiele naam: Ausschuss
für Bildung, Forschung und
Technikfolgenabschätzung

III

Studiecommissie voor AI
(ONDERZOEKEN)
Officiele naam: EnqueteKommission Künstliche
Intelligenz –

Richt zich op verschillende aspecten van digitalisering,
en ambieert de rol van katalysator in het parlementaire
werk over digitale beleidskwesties door beleidsterreinen
te verbinden en interdisciplinaire perspectieven te
bieden. In de praktijk krijgt de commissie bijna nooit het
voortouw bij de behandeling van strategische stukken
en de wet- en regelgeving op het gebied van
digitalisering. Het zijn vooral de leden zelf – de
woordvoerders Digitalisering van de politieke partijen –
die verder geïnformeerd raken. Hun kennis wordt via de
fracties gedeeld. De commissie is niet verbonden aan
een ministerie, wel is er een soort staatssecretaris
(Staatsministerin) voor digitalisering die direct onder het
bureau van de bondskanselier (Kanzlerarmt) valt. De
onderwerpen lopen uiteen van digitale media,
internetbeleid en digitale infrastructuur, tot digitale
inclusie, burgerrechten en veiligheid.
Richt zich op het beleidsterrein van het Ministerie van
Onderwijs en Onderzoek. Het Büro für TechnikfolgenAbschätzung beim Deutschen Bundestag (TAB) speelt
binnen deze commissie een belangrijke rol. De
wetenschappers van TAB werken uitsluitend voor het
parlement – onder begeleiding van commissieleden die
rapporteurs worden genoemd. Ze voorzien de
Bondsdag van studies op het gebied van wetenschapsen technologievraagstukken (inclusief
toekomstverkenningen en technologie assessments).
Hun analyses gaan over de sociale, economische en
ecologische kansen en risico’s van bijvoorbeeld de
digitale transformatie in de agrarische sector, autonome
wapens of de toekomst van werk.
Richt zich op het informeren en adviseren van het
gehele parlement over de kansen en risico’s van AI en
de noodzaak van nationale en internationale
beleidsmaatregelen om beiden in evenwicht te houden.
Ze bekijkt daarvoor zowel technische, juridische als
ethische kwesties en richt zich op zes domeinen:
bedrijfsleven, staat, gezondheid, werk, mobiliteit en

Meer grip op digitalisering

Gesellschaftliche
Verantwortung und
wirtschaftliche, soziale und
ökologische Potenziale

2.2.2

29

media. De commissie bestaat uit evenveel
parlementariërs als externe experts. De commissie is in
september 2018 ingesteld en levert in 2020 een rapport
en aanbevelingen op.

In context

Binnen de Bondsdag is er duidelijk erkenning voor het politieke belang van
digitalisering. Meerdere werkvormen worden ingezet om meer grip te krijgen op het
onderwerp. Dat er juist alleen in het Duitse parlement een vaste Kamercommissie
is opgericht die zich specifiek en uitsluitend richt op digitalisering, is te verklaren uit
de sterke commissiecultuur van de Bondsdag.
Commissies in de Bondsdag zijn vooral gericht op het wetgevingsproces. Het
reglement van orde beschrijft de commissies als ‘de organen verantwoordelijk voor
het voorbereiden van de beslissingen van de Bondsdag’. Er is altijd één commissie
eindverantwoordelijk (federführend). De plenaire vergadering wijst aan welke
commissie eindverantwoordelijk is, en uiteindelijk aanbevelingen aan de Bondsdag
moet gaan doen over een specifieke regeringsnota of wetgeving. Andere relevante
commissies hebben als taak om de eindverantwoordelijke commissie te adviseren.
Het probleem met de vaste Commissie voor de Digitale Agenda is dat zij bijna nooit
wordt aangewezen als eindverantwoordelijke commissie. Zelfs niet als het gaat om
de nationale digitale strategie. Doordat ze een van de weinige commissies is
zonder een ‘eigen’ ministerie, heeft ze vooral een adviserende taak naar andere
federführende commissies toe. Er is discussie in Duitsland over het al dan niet
oprichten van een ministerie voor digitalisering. Het huidige kabinet wil het niet,
maar recentelijk was er een petitie die de coalitie (CDU, CSU en SPD) opriep om
digitalisering steviger te verankeren in de federale overheid en er een aparte
minister voor aan te stellen 7. Volgens een van onze geïnterviewden heeft de CDU
daarvoor recentelijk de deur op een kier gezet.
Uit de interviews blijkt dat de leden in de Commissie Digitale Agenda relatief jong
zijn en vooral ook tech savvy. Vaak zijn ze de woordvoerders Digitalisering van hun
fractie. De commissie dient dus vooral om de kennispositie van deze
woordvoerders verder te versterken, bijvoorbeeld door werkbezoeken aan andere
landen en parlementen. Zo krijgen de leden zicht op hoe digitaliseringsvraagstukken anders of beter kunnen worden aangepakt. De informatie-uitwisseling
loopt vervolgens vooral via de partijpolitieke lijnen (fracties). De woordvoerders (en
7

Zie de petitie op https://digitalministerium.org/.

Meer grip op digitalisering

30

hun staf) schrijven briefings voor de andere leden van hun fractie. Ze vervangen
hen ook tijdens debatten wanneer het specifiek over digitalisering gaat.
De studiecommissie AI is meer gericht op het informeren en adviseren van het
gehele parlement (en dus niet de regering zoals in het Britse parlement). In
tegenstelling tot de Britse onderzoeken (inquiries), zijn de Duitse studiecommissies
over het algemeen minder gericht op consensusvorming. Ze zijn wel een instrument
voor politieke meningsvorming, maar hun rapport bevat vaak ook
minderheidsstandpunten, gebaseerd op verschillende partijpolitieke lijnen.
Overigens kwam de Commissie voor de Digitale Agenda ook voort uit een
aanbeveling van een studiecommissie
De rapporten van TAB zijn gericht op het informeren van alle leden in de Bondsdag
over specifieke technologische onderwerpen, en dragen bij aan de politieke
meningsvorming. Zo’n 80% gaat over digitalisering. De TAB-rapporten worden
breed gedragen in de Bondsdag, omdat ze gebaseerd zijn op volledige consensus
van de betrokken rapporteurs die elk van een andere fractie komen. Dat maakt de
rapporten een vrij neutrale bron van kennis voor parlementariers. De politieke
impact van de rapporten is verschillend en hangt onder andere af van timing.
Een belangrijk verschil met de Tweede Kamer is dat de Bondsdag een groter en
minder versplinterd parlement is. Daardoor is er minder sprake van een gebrek aan
capaciteit bij partijen om zich in te zetten voor digitalisering. De ambtelijke staf van
de Bondsdag heeft veel meer dan binnen het Britse parlement een procedurele
taak, en geen inhoudelijk-voorbereidende taak. Wel heeft ieder lid van de
Bondsdag een uitgebreide persoonlijke staf met een hoofd, een secretaresse, een
inhoudelijk (onderzoeks)expert en vaak nog wat stagiaires.
Het ziet ernaar uit dat Duitse parlementariërs zich op verschillende manieren
voldoende kunnen informeren over digitaliseringsvraagstukken; via totale
onderdompeling in een studiecommissie, via onderzoeksvoorstellen voor TAB, of
via de expertise van fractiegenoten en de leden van vaste commissie voor de
Digitale Agenda.

Meer grip op digitalisering

2.3

31

Verenigde Staten

Voor deze studie hebben we ook onderzocht hoe het Amerikaanse Congres
omgaat met digitaliseringsvraagstukken. We gaan hier nader in op een commissie
van de Senaat, twee commissies van het Huis van Afgevaardigden,
samenwerkingsverbanden van congresleden met interesse in digitalisering
(caucuses), drie ondersteunende diensten en twee adviescommissies met externe
experts die worden aangewezen door beide huizen. We hebben minder
diepgravend onderzoek kunnen doen dan bij het Britse parlement en de Bondsdag.
Een belangrijke reden hiervoor is dat informanten zoals stafleden vaak
terughoudend zijn met het te woord staan van buitenlandse onderzoekers.
Figuur 4 Overzicht werkvormen in het Congres

Meer grip op digitalisering

2.3.1

32

Omschrijving van de werkvormen in het Congres

VERENIGDE STATEN
I

Vaste Kamercommissie
Handel, Wetenschap en
Transport (Senaat)
(CONTROLEREND EN
WETGEVEND)

Officiële naam: U.S. Senate
Committee on Commerce,
Science, & Transportation

II

Vaste Kamercommissie
Wetenschap, Ruimtevaart en
Technologie (Huis van
Afgevaardigden)
(CONTROLEREND EN
WETGEVEND)
Officiële naam: U.S. House
of Representatives
Committee on Science,
Space, & Technology

III

Vaste Subcommissie (Huis
van Afgevaardigden):
Handel en

Deze commissie is de grootste vaste commissie in de
Senaat. Ze bestrijkt het brede terrein van interstatelijke
handel, wetenschap en technologiebeleid en transport.
De commissie heeft verschillende subcommissies:
•
Aviation and Space
•
Communications, Technology, Innovation, and the
Internet,
•
Manufacturing, Trade, and Consumer Protection,
•
Science, Oceans, Fisheries, and Weather,
•
Transportation and Safety
•
Security.
De derde subcommissie richt zich op kwesties met
betrekking tot mobiele telefoons, internet,
satellietcommunicatie, breedband, 5G, elektronische
consumentenapparatuur, IoT, etc. Deze commissie
heeft regelmatig hoorzittingen gehouden over
desinformatie met onder andere Facebook-topman
Mark Zuckerberg.
Richt zich bijvoorbeeld op opkomende technologieën,
zoals autonome voertuigen, AI, commercieel gebruik
van gezichtsherkenningstechnologieën en deep fakes
die media-aandacht hebben gekregen. De commissie is
van plan om onderzoek te doen naar onbedoelde
mogelijke gevolgen van opkomende technologieën op
sociaal gebied, volksgezondheid, economie, veiligheid
en andere domeinen. Er zijn subcommissies voor:
•
Energy
•
Environment
•
Research and Technology
•
Space and Aeronautics
•
Investigations and Oversight.
Dit is een subcommissie van de commissie voor Handel
en Energie in het Huis van Afgevaardigden. Zij
behandelt onderwerpen zoals dataprivacy en

consumentenbescherming 8

8

De ‘House Committee on Energy & Commerce’ is interessant, met de subcommissies ‘Communications and
Technology’ en ‘Consumer Protection & Commerce’. We kijken nu alleen naar die laatste subcommissie. Een

Meer grip op digitalisering

(CONTROLEREND EN
WETGEVEND)

33

cybersecurity, handelsaangelegenheden en
consumentenbescherming.

Officiele naam:
subcommittee Consumer
Protection & Commerce in
the U.S. House of
Representatives Committee
on Energy and Commerce

IV

Caucuses
(ONDERSTEUNEND)

Officiele naam: caucuses or
‘Congressional Member
Organizations’’

V

Niet-partijgebonden
ondersteuning voor leden
van het Congres
(ONDERSTEUNEND)

Caucuses zijn groepen van senatoren en/of
afgevaardigden met gedeelde interesses of doelen. Ze
dienen voornamelijk als fora voor de uitwisseling van
informatie en ideeën. Daarbij kan het gaan om directe
wetgevingsdoelstellingen, het informeren van
congresleden of staf over beleidskwesties, of het
genereren van een breder publiek bewustzijn over een
onderwerp. Deze werkvorm vergemakkelijkt interacties
tussen leden. Er waren 854 caucuses in de laatste
termijn. Een aantal daarvan richt zich op het politieke
debat over digitalisering. Zo zijn er caucuses over 5G,
digitale handel, onbemande systemen, slimme steden,
cybersecurity, VR en AR, AI, IoT en slim transport.
Het Government Accountability Office (GAO) is het
onafhankelijke, niet-partijgebonden bureau dat voor het
Congres werkt. Het wordt gezien als de
‘congreswaakhond’ en doet onderzoek naar
overheidsuitgaven. Ook produceert het rapporten op
het gebied van digitalisering, zoals over de toekomst
van oorlogsvoering, cybersecurity en blockchain. Er zijn
recente initiatieven om de capaciteit op het gebied van
wetenschap en technologie te reorganiseren en te
vergroten.
Het Science Technology Assessment and Analyticsteam (STAA) is in januari 2019 gestart en brengt
verschillende technologie- en wetenschapsgroepen van
GAO samen. Deze groep fungeert als een one-stopshop voor technische expertise die leden van het
Congres en hun medewerkers nodig hebben.

andere interessante commissie die we niet nader hebben onderzocht, is subcommissie ‘Cybersecurity,
Infrastructure Protection and Innovation’ die valt onder de commissie ‘House Committee on Homeland
Secruity’.

Meer grip op digitalisering

34

Het Center for Strategic Foresight (CSF) startte in
september 2019 en is bedoeld als aanvulling op het
STAA-team. CSF schrijft de meer science fictionachtige versies van de technische analyses van STAA.
Ze kijken breder naar de impact van opkomende
technologieën. Hoe zullen die de samenleving als
geheel beïnvloeden? Wat zijn de gevolgen voor de
vorm en functie van de overheid?
VI

Adviescommissies
(ONDERSTEUNEND)

Adviescommissies zijn formele groepen die zijn
opgericht om onafhankelijk advies te geven. Ze bestaan
uit beleidsexperts die zijn gekozen door leden van het
Congres en/of rijksambtenaren. De adviescommissies
doen onderzoek, houden hoorzittingen, analyseren
gegevens en leggen veldbezoeken af. Ze bestaan
tijdelijk en rapporteren aan het Congres en doen
aanbevelingen. Er zijn momenteel twee commissies op
het gebied van digitalisering.
•
In mei 2019 startte de Cyberspace Solarium
Commission, die in het voorjaar van 2020
aanbevelingen zal doen voor de nationale strategie
•

voor cyberspace.
In augustus 2019 startte de National Security
Commission on Artificial Intelligence. Deze
commissie onderzoekt welke methoden en
middelen nodig zijn om te bevorderen dat AI door
de VS gebruikt kan worden voor de nationale
veiligheid en defensie. Zij brengt in oktober 2020
een eindrapport uit.

2.3.2

In context

Op basis van een overzicht van hoorzittingen valt op dat in het Congres bijna alle
commissies – zowel in het Huis van Afgevaardigden als in de Senaat – aandacht
hebben voor digitalisering. Sommige commissies doen wel iets meer dan andere.
Zo is er de Huiscommissie Wetenschap, Ruimtevaart en Technologie, met een
subcommissie op het gebied van onderzoek en technologie. Deze commissie heeft
de expliciete verantwoordelijkheid voor het controleren van het White House Office
of Science and Technology (OSTP). Overheidsbreed coördineert het OSTP het
gehele wetenschaps- en technologiebeleid. Zo heeft het OSTP net tien

Meer grip op digitalisering

35

conceptrichtlijnen voor de hele federale overheid uitgebracht die leidend moeten
zijn bij alle
wet- en regelgeving die ontwikkeld wordt voor het gebruik van AI. 9 De Verenigde
Staten willen graag het wereldleiderschap houden op het gebied van
technologische innovatie. Daarom produceert het Witte Huis inmiddels de ene na
de andere strategie op het gebied van technologie.
Een andere subcommissie Handel en Consumentenbescherming buigt zich ook
regelmatig over digitaliseringsvraagstukken, zoals zelfrijdende auto’s, IoT, FinTech
en digitale commercie.
Naast hoorzittingen, heeft het Congres ook andere soorten ondersteuning tot zijn
beschikking om zijn parlementaire taken naar behoren uit te voeren. Zo zijn er
verschillende (onderzoeks)organisaties die de commissies en parlementariërs
ondersteunen in hun werk, zoals een bureau Wetgeving (Office of General
Counsel), een bureau voor rijksuitgaven en economische analyses (Congressional
Budget Office), en twee grote onderzoeksbureaus (Congressional Research
Service) en de Rekenkamer van het Congres (Governmental Accountability Office).
Er werken ongeveer 10.000 mensen bij deze organisaties en andere
ondersteunende instituten van het Congres.
Verder kennen de commissies veel ondersteuning die zowel bestaat uit vaste
commissiestaf (2.500), als persoonlijke staf van de parlementariërs (12.000). 10
Het aantal stafleden verschilt erg per commissie. De staf van een senator telt
tussen de 20 en 60 leden, de staf van een parlementariër in het Huis van
Afgevaardigden maximaal 18. Dat is fors in vergelijking met de ondersteuning van
een gemiddeld Tweede Kamerlid in Nederland. Dat verschil heeft onder andere te
maken met het kiesdistrictenstelsel dat de Verenigde Staten kennen. Iedere
vertegenwoordiger in het Congres heeft verplichtingen tegenover de achterban in
zijn of haar district. Veel van de persoonlijke stafleden zijn bezig met het
beantwoorden van vragen en verzoeken uit het kiesdistrict.
Tot slot kent het Congres ook nog het instrument van de parlementaire
adviescommissies bestaande uit experts. Daarnaast is er een levendige caucusescultuur, waarbij leden op een meer informele manier informatie verwerven over en
samenwerken op het gebied van onder andere digitaliseringsvraagstukken.

9

Belangrijkste boodschap is dat alle nieuwe wet- en regelgeving gebaseerd moeten zijn op een grondige risicoassessment en kosten-batenanalyse. Het OSTP waarschuwt expliciet tegen overregulatie. Zie:
https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2020/01/Draft-OMB-Memo-on-Regulation-of-AI-1-7-19.pdf
10 https://en.wikipedia.org/wiki/Congressional_staff#cite_note-C-SPAN-5 (cijfers 2000).

Meer grip op digitalisering

36

Als het gaat om grip op digitaliseringsvraagstukken zien we allereerst dat het
Congres bezig is om zijn ambtelijke ondersteuning op dit gebied fors uit te
bereiden. Het Science and Technology Assessment and Analytics-team (STAA),
dat onafhankelijke rapporten uitbrengt over onderwerpen als AI en 5G, gaat zijn staf
met 70 voltijdsmedewerkers verdubbelen om tegemoet te komen aan het groeiend
aantal onderzoeksaanvragen. Daarnaast is in september 2019 het Center for
Strategic Foresight opgericht, dat zich hoofdzakelijk met technologische
vraagstukken in relatie tot maatschappelijke ontwikkelingen zal bezighouden. Er
zijn voorstanders om het oude Office of Technology Assessment (OTA) nieuw
leven in te blazen. Dit was het onderzoeksbureau in het Congres dat in 1995
sneuvelde omdat de Republikeinen die toen aan de macht kwamen, vonden dat het
‘wasteful and hostile to their interests’ was. 11 Het nieuwe OTA zou het
Congressional Office of Technology moet gaan heten. Maar het voorstel hiervoor is
nog niet de beide Kamers gepasseerd en moet ook nog ondertekend worden door
de president.
De regering van president Trump heeft grote ambities op het gebied van nieuwe
technologie en innovatie. Het is dan ook begrijpelijk dat het Congres zich beter wil
kunnen meten met de regering op deze kwesties. Recente hoorzittingen in de
Senaat met onder andere Facebook-baas Mark Zuckerberg, maakten duidelijk dat
de kennis van senatoren over digitalisering nogal te wensen overlaat. De publieke
hoon hierover is een belangrijk aanjager van de uitbreiding van ondersteuning.

11 https://en.wikipedia.org/wiki/Office_of_Technology_Assessment

Meer grip op digitalisering

2.4

37

Denemarken

Het Folketing is het Deense parlement. Er is één Kamer, en geen specifieke
commissie die zich alleen met digitalisering bezighoudt. Er is wel een werkvorm die
we in deze studie nader hebben uitgediept. De parlementaire werkgroep voor
werelddoelen heeft niet direct betrekking op het thema digitalisering, maar is
interessant omdat ze het werk coördineert van verschillende commissies rondom
één thema: de Sustainable Deverlopment Goals (SDG’s). Denemarken heeft
hierdoor als casus een ander karakter dan de eerdere drie landen.

Figuur 5 Overzicht werkvormen in het Folketing

Meer grip op digitalisering

2.4.1

38

Omschrijving van de werkvorm in het Folketing

DENEMARKEN
I

De parlementaire
werkgroep voor
werelddoelen

Een parlementaire werkgroep – ingesteld door Commissie
Financiën die vanuit meerdere commissies aanbevelingen
doet aan de regering op het gebied van de SDG’s. Deze
werkgroep heeft ook de algehele verantwoordelijkheid en
coördinerende rol om de werkzaamheden bij de vaste
Kamercommissies met betrekking tot de SDG’s te versterken,
en zo de voortgang op de SDG’s te bevorderen.
In 2017 hebben 69 Deense parlementariërs zich verenigd in
een netwerk voor de VN-doelen: Folketingets Tværpolitiske
Netværk for FN’s Verdensmål (het 2030-netwerk). Met dit
netwerk, waaraan ruim een derde van alle Folketing-leden
deelneemt, werd een forum gecreëerd voor een breed debat
en een platform voor samenwerking met het maatschappelijk
middenveld en andere geïnteresseerden. In Denemarken zijn
er veel initiatieven op het gebied van SDG’s. Het is een groot
sociaal thema waar bijvoorbeeld ook NGO’s, universiteiten en
bedrijven sterk op inzetten.
In mei 2018 heeft het netwerk voorgesteld om een
parlementaire werkgroep op te richten vanuit meerdere
commissies die aanbevelingen kan doen aan de regering. Een
aantal commissies was al actief bezig met SDG’s, andere nog
niet. Het netwerk vond het belangrijk om de algehele
verantwoordelijkheid voor de SDG’s bij een specifieke groep
te leggen die ook de coördinatie op zich zou kunnen nemen.
In oktober 2018 heeft de Commissie Financiën besloten om
zo’n parlementaire werkgroep in te stellen. Een parlementaire
werkgroep bestaat doorgaans uit 29 leden uit ten minste twee
verschillende commissies, die binnen een periode van 6-12
maanden een rapport met aanbevelingen produceert. De
werkgroep voor werelddoelen richt zich op alle commissies in
het Folketing, en wordt in oktober 2020 geëvalueerd en
mogelijk voor langere tijd voortgezet in de vorm van een
speciale commissie. 12

12 https://www.ft.dk/da/udvalg/parlamentarisk-arbejdsgruppe-om-verdensmaal

Meer grip op digitalisering

39

Het 2030-netwerk 13 dat buiten het parlement functioneerde, is
ook blijven bestaan; twee keer per maand komen zo’n 15 tot
20 parlementariërs bijeen om kennis uit te wisselen.
Daarnaast is er een panel 14 van 22 organisaties dat het 2030netwerk adviseert. Vanuit het 2030-netwerk worden
regelmatig ministers uitgenodigd voor informele
bijeenkomsten. Individuele parlementsleden brengen
opgedane kennis in binnen hun commissies. Om de
coördinatie tussen de werkgroep en het netwerk te
verbeteren, is onlangs besloten om het secretariaat van het
netwerk onder te brengen bij het secretariaat van de
werkgroep in het parlement.

Officiele naam:
Parlamentarisk
arbejdsgruppe om
verdensmålene

2.4.2

De werkgroep komt elke drie weken bijeen en organiseert (via
de Commissie Financiën) consultaties, expertbijeenkomsten,
studiereizen en bedrijfsbezoeken. Ook bevraagt de werkgroep
ministers en parlementen van andere landen (via de ECPRD).
Met deze activiteiten ondersteunt ze het werk van de
commissies Financiën en Buitenlandse Zaken bij het
controleren van de regering. De werkgroep ondersteunt
andere commissies van het Folketing door het geven van
advies en informatie, en hulp bij het bepalen van de agenda.
Op die manier worden ze geïnspireerd en aangemoedigd om
aan de slag te gaan met de SDG’s.

In context

Denemarken kent geen Ministerie voor Digitalisering maar wel een
Agency of Digitisation. 15 Deze organisatie is opgericht in 2011 als een onderdeel
van het Ministerie van Financiën. Zij heeft de leiding over de digitale transitie in
Denemarken, en is verantwoordelijk voor het implementeren van de digitale
ambities van de overheid in de publieke sector, zoals in het onderwijs en de zorg.
Samen met Nederland, Finland en Zweden staat Denemarken in de top-4 van de
Europese ranking Digital Economy and Society Index (DESI) van 2019.
Denemarken heeft twee strategieën voor digitalisering: één gericht op
bedrijfsinnovatiebeleid (de 'Digital Growth Strategy', van januari 2018) en één
gericht op publiek innovatiebeleid ('Digital Strategy for 2016-2020: A Stronger And
More Secure Digital Denmark, van mei 2016). Vanuit het Ministerie van Financiën
13 https://www.2030netvaerket.dk/om
14 https://www.2030netvaerket.dk/2030-panelet; https://www.2030netvaerket.dk/2030-panelet-udvides-med-8staerke-

15 https://en.digst.dk/about-us/.

Meer grip op digitalisering

40

en het Ministerie van Industrie, Handel en Financiële Zaken is de Deense Nationale
AI-strategie uitgebracht (in maart 2019).
Op parlementair niveau zijn er echter geen commissies of werkgroepen die
specifiek gericht zijn op digitaliseringsvraagstukken. De Commissie voor
Binnenlandse en Sociale Zaken is specifiek belast met het thema digitalisering van
de publieke sector. Daarnaast zijn er andere commissies die
digitaliseringsvraagstukken behandelen wanneer zij raken aan hun beleidsterrein.
Ook staat er een lijst met woordvoerders voor digitalisering op de website van het
Folketing. Op de website van de Tweede Kamer is dit bijvoorbeeld niet te
achterhalen. Dat komt wellicht ook doordat niet alle partijen in de Tweede Kamer
een aparte woordvoerder voor digitalisering hebben.
Denemarken scoort hoog op internationale rankings, zowel op het gebied van
SDG’s 16 als op digitalisering. 17 Het Ministerie van Financiën draagt
verantwoordelijkheid voor zowel de SDG’s als de Agency of Digitalisation. Tijdens
het interview hebben we gevraagd of er ambities zijn om ook een parlementaire
werkgroep voor digitalisering in te stellen. Die optie blijkt uitgebreid te zijn
besproken in het parlement, maar heeft tot op heden tot niets geleid (zie hoofdstuk
4).

16 Denemarken staat op de tweede plaats van 156 landen in de wereldranglijst. De belangrijkste

aandachtspunten zijn verantwoorde consumptie en productie (SDG12) en leven onder water (SDG14).
(SDG14). Zie :
https://s3.amazonaws.com/sustainabledevelopment.report/2018/2018_sdg_index_and_dashboards_report.pdf
17 Samen met Nederland, Finland en Zweden staat Denemarken in de top-4 van de Europese ranking Digital
Economy and Society Index (DESI) van 2019. Zie: https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/desi

Meer grip op digitalisering

2.5

41

Noorwegen

Ook voor het Noorse parlement – het Storting – hebben we slechts één werkvorm
nader bekeken. In 2015 hebben parlementsleden met interesse in technologie een
eigen groep opgericht voor ‘technologie en politiek’, met als doel trends te
analyseren. De Norwegian Board of Technology, (een zusterorganisatie van het
Rathenau Instituut), biedt hen zowel inhoudelijke als procedurele ondersteuning.

Figuur 6 Overzicht werkvormen in het Storting

Meer grip op digitalisering

2.5.1

42

Omschrijving van de werkvorm in het Storting

NOORWEGEN
Informele parlementaire
Teknogruppe

Deze groep is een informeel netwerk van Noorse
parlementariërs dat bijeenkomsten organiseert over
technologische ontwikkelingen. De Tecknogruppe is niet
gebonden aan commissies binnen het parlement, maar
wil fungeren als ‘technologieradar’ van het parlement.
Door het tijdig analyseren van technologische trends wil
ze in het parlement een vruchtbare discussie kunnen
voeren over de impact van opkomende technologieën. 18
De groep bestaat uit zes parlementariërs van vijf
verschillende partijen. De Noorse zusterorganisatie van
het Rathenau Instituut, de Norwegian Board of
Technology (NBT), voert het secretariaat. De NBT is een
onafhankelijk orgaan dat is voortgekomen uit een
initiatief van het Noorse Parlement in 1999. De NBT
onderzoekt de maatschappelijke impact en
mogelijkheden van technologie en wetenschap,
stimuleert het publiek debat hierover en adviseert het
parlement en andere overheidsorganen. De NBT heeft
15 leden die door de regering zijn benoemd.

Officiele naam: Stortingets
Teknogruppe

De NBT ondersteunt de Teknogruppe bij het
voorbereiden van bijeenkomsten die jaarlijks worden
georganiseerd, en het vaststellen van de onderwerpen
die daar worden besproken. Voorbeelden van
behandelde thema’s zijn: 5G, technologie en democratie,
autonome auto’s, een leven lang leren, zonne-energie en
digitalisering, CRISPR en blockchain. Per jaar worden er
zo’n vijf bijeenkomsten georganiseerd waarbij ook
externe deskundigen aanschuiven. Het doel is om een
ontmoetingsplaats voor alle politieke partijen te faciliteren
waar technologische ontwikkelingen vanuit een
multidisciplinair perspectief worden benaderd. Naast de
leden van de teknogruppe, nemen er doorgaans nog
zo’n tien andere parlementariërs deel aan de
themabijeenkomsten, die 75 minuten duren.

18 https://teknologiradet.no/forsiden/om-oss/stortingets-teknogruppe/

Meer grip op digitalisering

2.5.2

43

In context

Sinds 2019 heeft Noorwegen een minister van Digitalisering benoemd. 19 Deze
minister heeft geen eigen departement, maar is ondergebracht bij het Ministerie van
Lokale Overheid en Modernisering. Zij is verantwoordelijk voor het ICT-beleid en is
ook verantwoordelijk voor e-communicatie, inclusief de verantwoordelijkheid voor
de Noorse Agency of Digitalisation. 20 Daarnaast is de minister verantwoordelijk voor
het Altinn-portaal (een internetportaal voor een digitale dialoog tussen bedrijven,
burgers en publieke organisaties), bedrijfsgerichte ICT, de Digital21-strategie voor
de digitalisering van bedrijven in Noorwegen en middelen voor ICT-onderzoek.
Op parlementair niveau zijn er geen formele werkvormen die zich specifiek richten
op digitaliseringsvraagstukken. De bijeenkomsten van de Teknogruppe zijn erop
gericht om zoveel mogelijk parlementariërs vanuit allerlei commissies bij te praten
over digitale grensoverschrijdende technologieën en bijbehorende
maatschappelijke vraagstukken; ieder parlementslid is er welkom.

2.6

Conclusie

Geen van de landen die we in fase II hebben bestudeerd, heeft een apart Ministerie
voor Digitalisering. In vergelijking met Nederland is de politieke erkenning voor de
digitale transitie vaker institutioneel vormgegeven. Zo heeft Duitsland een aparte
bewindspersoon, het Verenigd Koninkrijk een ministerie dat digitalisering expliciet in
zijn takenpakket heeft, de Verenigde Staten een aparte overheidsorganisatie voor
technologiestrategie, Denemarken een Agency of Digitalisation en Noorwegen een
minister voor Digitalisering, weliswaar zonder eigen ministerie.
Op parlementair niveau zien we in Denemarken geen specifieke werkwijzen op het
gebied van digitalisering. Wel bieden de besproken werkvormen van Denemarken
en Noorwegen inspiratie voor een nieuwe werkvorm binnen het Nederlandse
parlement. Met name de Duitse Bondsdag en het Amerikaanse Congres hebben
nieuwe werkwijzen ontwikkeld om meer grip te krijgen op digitalisering. Het
Lagerhuis volgt met de vaste commissie DCSM de regering op de voet als het gaat
om strategische stukken rondom digitalisering. Al van oudsher heeft dit parlement
een stevige onderzoekscultuur die de leden meer grip kan geven op
digitaliseringsvraagstukken.

19 https://www.regjeringen.no/en/dep/kmd/organisation/minister-of-local-government-and-modernisation-nikolaiastrup/id2626348/ en https://www.regjeringen.no/en/dep/kmd/id504/

20 https://www.regjeringen.no/en/dep/kmd/organisation/etater-og-virksomheter-under-kommunal--og-

moderniseringsdepartementet/Subordinate-agencies-and-institutions/digitaliseringsdirektoratet/id2684200/

Meer grip op digitalisering

44

Het gaat te ver om in deze studie alle verschillen tussen de vijf parlementaire
systemen en culturen uit te diepen. Dit hoofdstuk heeft in ieder geval laten zien dat
de opties voor nieuwe werkwijzen om meer grip te krijgen op digitalisering in de
Tweede Kamer, niet altijd één op één overgenomen kunnen worden. Het is
belangrijk om ze in hun context te bezien, en te overwegen in hoeverre ze in de
Nederlandse context van de Tweede Kamer dezelfde functie en impact kunnen
hebben. Aan deze overwegingen geven we aandacht in het volgende hoofdstuk,
waarin we de verschillende opties op een rij zetten.

Meer grip op digitalisering

3

45

Opties voor nieuwe werkvormen

In dit hoofdstuk gaan we dieper in op de verschillende werkvormen en de
ervaringen daarmee in de praktijk. In onderzoeksfase II en met name door de
interviews hebben we hier beter zicht op gekregen. Hoewel de focus lag op
specifieke – vaste en tijdelijke – parlementaire commissies voor digitalisering, zijn
we ook andere werkvormen tegengekomen die bijdragen aan meer politieke grip op
het onderwerp digitalisering.
Interessante initiatieven die ondersteuning bieden op andere niveaus zijn
bijvoorbeeld: een International Grand Committee over desinformatie waarbij
woordvoerders uit verschillende parlementen internationale experts bevragen. Of
een wetenschappelijk adviseur voor digitalisering in de ambtelijke staf met een
coördinerende functie voor alle digitaliseringsdossiers.
We behandelen in dit hoofdstuk de opties per niveau waarop ze betrekking hebben:
•

•
•

Niveau van de commissies: alle werkvormen die op een of andere manier de
grip van vaste commissies op digitalisering proberen te versterken (paragraaf
3.1.1) of een specifieke (tijdelijke of vaste) commissievorm op het gebied van
digitalisering (3.1.2).
Individuele parlementariërs: alle werkvormen die als functie hebben om de
individuele (kennis)positie van Kamerleden te versterken op digitalisering (3.2)
Parlementaire ondersteuning: alle werkvormen die het politieke proces
rondom digitaliseringsvraagstukken ondersteunen vanuit de ambtelijke staf van
het parlement (3.3).

Per optie geven we kort aan wat die behelst, wat de impact is of is geweest,
gebaseerd op de ervaringen in de verschillende parlementen, en welke functie ze
vervult. Ook geven we aan of deze vorm op enigerlei wijze in Nederland bestaat, en
of ze zou passen in het Nederlandse parlementaire systeem (of cultuur). Al zal de
ene optie makkelijker passen dan de andere, we zien alle opties als mogelijk
interessant voor de TCDT om te overwegen voor het uiteindelijke advies aan de
Tweede Kamer.

Meer grip op digitalisering

3.1

46

Commissieniveau

In het onderzoek zien we verschillende manieren die parlementen inzetten om het
commissiewerk beter te laten inspelen op digitaliseringsvraagstukken. Dit kan op
twee manieren:
• Versterken van alle vaste commissies op het gebied van digitalisering
(paragraaf 3.1.1) door:
a. meer en uitgebreider eigen onderzoek per commissie;
b. oprichten van een subcommissie voor een specifiek thema;
c. toevoegen van een speciale onderzoekstaak aan één vaste commissie.
• Oprichten van een nieuwe commissie om meer grip te krijgen op digitalisering
(paragraaf 3.1.2) door:
a. een vaste commissie ‘Digitalisering’ of ‘Wetenschap & Technologie’;
b. een tijdelijke commissie met een onderzoekstaak;
c. een coördinerende commissie met een adviserende taak.

3.1.1

Versterken van alle vaste commissies op het gebied van
digitalisering

Digitalisering is een domeinoverstijgend onderwerp. Alle vaste Kamercommissies
hebben ermee te maken. In onze studie zijn we verschillende werkvormen
tegengekomen die ondersteunend zijn voor alle vaste Kamercommissies – bij zowel
hun controlerende, agenderende als wetgevende taken op
digitaliseringsvraagstukken binnen hun eigen beleidsdomein.
Elke commissie is een commissie voor digitalisering
Een opvallende verschijning is de vaste Kamercommissie in het Verenigd Koninkrijk
met het woord ‘digitaal’ in haar naam. In 2017 kreeg haar departementale evenknie
de naam Department of Digital, Culture, Media and Sports (DCMS), omdat een
aanzienlijk deel van haar verantwoordelijkheden betrekking had op digitale
onderwerpen. 21 Toch blijkt dat DCMS niet méér gericht is op
digitaliseringsvraagstukken dan andere commissies en departementen. Elke
commissie heeft te maken met kwesties rondom digitalisering.

21 Op de website van het ministerie staat nu als missie ‘creating a world-leading digital economy, promoting the

UK’s cultural, sporting and artistic heritage and building a bigger, stronger civil society’. Het ministerie is
verantwoordelijk voor beleidsdomeinen zoals de omroepen (inclusief de BBC), persvrijheid en –regulering,
internet en internationaal ICT-beleid, telecommunicatie en breedband en de digitale economie. Zie:
https://www.civil-service-careers.gov.uk/departments/working-for-the-department-for-digital-culture-media-andsport/

Meer grip op digitalisering

47

Binnen het domein van de DCMS-commissie valt het algemene
digitaliseringsbeleid, en een onderwerp zoals online harm. 22 DCMS bracht
beleidsdocumenten uit zoals de UK digital strategy (2017), Digital Charter (2018),
Artificial Intelligence Sector Deal (2019). 23 Op departementaal niveau vindt nauwe
samenwerking plaats met de Department for Busines, Energy & Industrial Strategy
(BEIS). De departementen hebben bijvoorbeeld een gedeelde verantwoordelijkheid
voor de Office for Artificial Intelligence. Met het Departement for Education en
Home Office deelt DCMS daarnaast de verantwoordelijkheid voor de UK Council for
Internet Safety.
De reden waarom digital specifiek aan DCMS is toegevoegd, is niet geheel
duidelijk. De berichtgeving over het Cambridge Analytica-schandaal, en het feit dat
dit bedrijf in het VK was gevestigd, droeg natuurlijk bij aan de druk op de overheid
om zich in te zetten tegen de verspreiding van desinformatie. Daarnaast wordt
DCMS soms een bucket-department genoemd waaraan steeds maar meer
onderwerpen worden gekoppeld. Uit de interviews kwam ook naar voren dat de
persoonlijke interesse in digitalisering van de commissievoorzitter ook nog een
belangrijke rol speelde.
De DCMS-commissie controleert het departement en richt haar onderzoeken
(inquiries) vooral op kwesties gerelateerd aan media en sport. Zo was er de
afgelopen jaren veel aandacht voor fake news en desinformatie. In andere
commissies komen ook digitaliseringsthema’s aan de orde.
Eigen onderzoek als commissiewerk
De sterke onderzoekstraditie in beide Kamers van het Britse parlement draagt
duidelijk bij aan grip krijgen op digitalisering binnen commissies. De meest
gebruikelijk methode voor zowel de commissies die gericht zijn op het controleren
van de overheid (select committees) als de commissies die gericht zijn op
wetgeving (bill committees), is een inquiry.
Commissies kunnen inquiries instellen naar onderwerpen die ze zelf bepalen. Vaak
doen ze een brede oproep om input, die leidt tot grote hoeveelheden schriftelijke en
mondelinge bijdragen. Over het uiteindelijke rapport met aanbevelingen aan de
regering bestaat consensus tussen alle commissieleden 24. Een inquiry kan gaan
22 Bijvoorbeeld het onafhankelijke adviesorgaan Centre for Data Ethics and Innovation is onderdeel van dit

departement. Het heeft de taak om beleidsmakers, de industrie, het maatschappelijk middenveld en het
publiek te verbinden om een goed governance-regime te ontwikkelen voor datagestuurde technologieën. Zie:
https://www.gov.uk/government/organisations/centre-for-data-ethics-and-innovation
23 Ook is er een National Data Strategy (2019) uitgebracht. Url: https://www.gov.uk/guidance/national-datastrategy. Voor meer: bijlage I.
24 In tegenstelling tot de sterke partijpolitiek ingestelde public bill committees, zijn de select committees dat juist
niet. De norm is dat de leden zich onthouden van hun partijpolitieke opvattingen tijdens inquiries en ander
werk voor de select committees. Opvallend is dus dat het proces vooral is gericht op het verkrijgen van een
gedeeld begrip van een vraagstuk.

Meer grip op digitalisering

48

over een specifiek onderwerp, zoals de inquiry over de verslavende effecten van
digitale technologie, maar ook over overheidsbeleid of conceptwetgeving. Een
inquiry kan klein of groot zijn, een paar maanden duren of langer dan een jaar. De
regering is verplicht om binnen twee maanden op iedere aanbeveling te reageren.
Het is opvallend dat de inquiries van verschillende commissies soms dicht tegen
elkaar aan liggen. Terwijl de DCMS-commissie zich richtte op fake news en
desinformatie, deed de Commons Select Science and Technology Committee
bijvoorbeeld onderzoek naar de impact van sociale media en schermgebruik op
jonge mensen. En terwijl de special inquiry committee van het Hogerhuis werkte
aan een onderzoek naar kunstmatige intelligentie, liep er in het Lagerhuis een
inquiry naar Algorithms in decision-making. Hoewel er soms enige wrijving is tussen
commissies, wordt het nuttig gevonden om vanuit verschillende domeinen en
toepassingsgebieden naar digitaliseringskwesties te kijken.
In het Amerikaans Congres vormen hoorzittingen (hearings) een belangrijk
instrument, maar die zijn lang niet zo veelomvattend als de inquiries in het Hogeren Lagerhuis. De hoorzittingen en rondetafelgesprekken die georganiseerd worden
door vaste Kamercommissies in de Tweede Kamer en in de Bondsdag, hebben in
feite nog minder weg van de Britse inquiries. Wel zijn er in de Tweede Kamer ook
geschreven en mondelinge bijdragen van experts en belanghebbenden.
Commissies gebruiken ook technische briefings om zich te informeren over een
bepaald onderwerp. Maar deze instrumenten kennen niet de voorbereiding en
omvang van een inquiry, inclusief een commissierapport dat gebaseerd is op
consensus en een verplichte kabinetsreactie. 25 In de Bondsdag nodigen de leden
hun eigen experts uit en stellen ze alleen hun eigen vragen aan die experts.
Subcommissies voor verankering digitaliseringsthema’s
Het is interessant dat de DCMS-commissie er in april vorig jaar voor heeft gekozen
om een subcommissie voor desinformatie op te richten. De subcommissie kan
gezien worden als een spin-off van de eerdere inquiries en de gegenereerde
media-aandacht voor het onderwerp.
Met de oprichting van de subcommissie toont de DCMS-commissie de intentie de
kwestie serieus te blijven nemen en bewijs te blijven verzamelen. Bij alle typen
inquiries is het voor Britse parlementariërs lastig om na afronding van het rapport
en het ontvangen van de kabinetsreactie, te monitoren of de aanbevelingen ook
daadwerkelijk worden overgenomen. De subcommissie zorgt dus voor een verdere
verankering van het digitaliseringsonderwerp in de vaste commissie DCMS.
25 Dit is wel zo bij het allerzwaarste parlementaire instrument van de Tweede Kamer, namelijk een
onderzoekscommissie of parlementaire enquête. Maar dat is geen werkvorm waar alle vaste
Kamercommissies over kunnen beschikken.

Meer grip op digitalisering

49

Het oprichten van subcommissies binnen vaste commissies, komt ook veel voor in
het Amerikaanse Congres. In het Congres zijn subcommissies een manier om de
taken van de moedercommissie te verdelen 26. Een subcommissie kan de
behandeling van een specifiek stuk wetgeving ter hand nemen of een bepaald
onderwerp. Bij de Subcommissie Handel en Consumentenbescherming in het Huis
van Afgevaardigden staan bijvoorbeeld veel digitaliseringsvraagstukken op de
agenda. Subcommissies zijn een manier om meer tijd en aandacht te besteden aan
een onderwerp en/of wetgeving. Ook laten ze zien dat het parlement een
onderwerp extra belangrijk vindt om zich in te verdiepen en te volgen.
In de Tweede Kamer kennen we deze vorm van subcommissies niet. Wel hebben
vaste commissies jaarlijkse kennisagenda’s, sinds de operatie Versterking
Kennispositie Tweede Kamer (VKTK) in 2018. Hierdoor is er meer nadruk komen te
liggen op eigen onderzoek en het vragen van externe partijen om onderzoek te
doen. De Staatscommissie Parlementair Stelsel pleit ook voor versterking van het
parlementaire onderzoek. Zij stelt dat door zelf onderzoek te doen, de Tweede
Kamer meer controle krijgt over de eigen agenda. Ook zal de controlerende taak
van de Kamer meer scherpte en maatschappelijke relevantie krijgen als die steunt
op informatie die Kamerleden zelf uit de samenleving ophalen (Staatscommissie,
2018: 266).
Onderzoek via een vaste commissie
In de Bondsdag zijn we nog een ander ondersteunend mechanisme tegengekomen
om de kennisbasis op het gebied van digitalisering voor alle vaste commissies te
versterken. Sinds 1989 fungeert daar de Commissie Onderwijs, Wetenschap en
Technology Assessment als een poortwachter voor alle onderzoeksaanvragen op
het terrein van wetenschap en technologie. Alle vaste commissies, maar ook de
fracties, kunnen voorstellen indienen. Een selectie daarvan – zo’n zes per jaar wordt vervolgens opgepakt door het Büro für Technikfolgen‐Abschätzung beim
Deutschen Bundestag (TAB), een zusterorganisatie van het Rathenau Instituut. De
onderzoeksprojecten worden begeleid en goedgekeurd – op basis van consensus –
door een vaste groep rapporteurs afkomstig uit alle fracties 27. Na goedkeuring,
wordt het rapport verstuurd naar alle 709 leden van de Bondsdag, de plenaire
vergadering en de vaste commissies die het rapport hebben aangevraagd of voor
wie het in het bijzonder relevant is. De komende twee jaar gaat 80% van de TABrapporten over digitaliseringsvraagstukken.
In de Tweede Kamer kennen we dit mechanisme niet. Kamerleden doen zelf weinig
tot geen onderzoek, maar zetten wel onderzoek uit. Het voordeel van de Duitse
26 De autonomie van subcommissies verschilt nogal tussen ‘moedercommissies’. Er zijn geen regels voor.
27 Ieder jaar komen er zo’n 50-70 verzoeken binnen.

Meer grip op digitalisering

50

werkvorm is dat de rapporteurs en TAB zich ook bezighouden met de coördinatie
van het onderzoek naar digitalisering (en andere technologiegebieden) en het
toezicht op de kwaliteit.
Impact en functie
Wanneer digitaliseringskwesties opgepakt worden binnen verschillende vaste
commissies, ontstaat er ook behoefte aan meer coördinatie. In het Verenigd
Koninkrijk hebben we gezien dat er soms overlap ontstaat tussen inquiries. Ook al
wordt dit niet als aanleiding gezien om een nieuwe commissie op te richten die
digitalisering naar zich toe trekt of beter coördineert, toch kwamen ambities voor
een betere onderlinge afstemming en uitwisseling in ieder interview naar boven. We
hoorden dat de griffiers van diverse commissies op eigen initiatief contact leggen
om onderzoekagenda’s op elkaar af te stemmen. In paragraaf 3.3. gaan we dieper
in op de rol van de staf in de ondersteuning van commissiewerk. Voordat we ingaan
op de opties om een aparte commissie te wijden aan digitalisering, bespreken we
hier een aantal factoren die bijdragen aan de grip op digitalisering binnen vaste
commissies.
Zoals naar voren kwam bij de DCMS-commissie, hebben vaste commissies vaak
een controlerende rol richting het beleid en de uitgaven van hun departementale
evenknie. Is die met de juiste dingen bezig op de juiste manier? Als een inquiry
over een specifieke wet of regelgeving gaat, is haar functie ook deels wetgevend.
De werkvorm van zelfgekozen onderzoeksprojecten is daarnaast een goede manier
om politici en het bredere publiek te informeren. Ook kan ze een rol spelen in het
agenderen van specifieke digitaliseringsvraagstukken die nog niet op het netvlies
staan bij de regering (zoals gebeurt in het VK), of het parlement (zoals gebeurt in
Duitsland). Dit kan door oplossingsrichtingen aan te geven en beleidsopties. De
politieke en publieke impact kan echter sterk variëren. Zowel voor de Britse
inquiries als de Duitse TAB-rapporten geldt: het ene rapport heeft meer impact dan
het andere.
Uit ons onderzoek komen verschillende succesfactoren naar voren die
parlementariërs helpen om meer grip krijgen op digitalisering. Ten eerste is de
timing van een rapport – een inquiry of TAB-project – belangrijk. In het Britse
parlement besteden ze veel aandacht aan het creëren van momentum voor de
publicatie. De impact van een inquiry op de regering is altijd groter wanneer de
regering nog geen grote besluiten heeft genomen en het inquiry-rapport haar helpt
om verder te komen op een bepaald beleidsterrein. Dit was bijvoorbeeld het geval
bij het AI-rapport van het Hogerhuis. Richting parlement is het belangrijk dat de
politieke loopgraven nog niet zijn betrokken (zoals bij een TAB-rapport over
kernenergie), en het rapport op tijd kan bijdragen aan een belangrijk politiek debat.
Het is van grote toegevoegde waarde dat de rapporten van TAB als zeer

Meer grip op digitalisering

51

onafhankelijk worden ervaren omdat zes rapporteurs van verschillende politieke
fracties ze op basis van consensus hebben goedgekeurd. Wel kost het de
rapporteurs veel tijd om, naast hun gewone parlementaire werk, de lijvige rapporten
te lezen en tot consensus te komen. Dit leidt dan ook regelmatig tot vertragingen,
waardoor TAB-rapporten soms pas een jaar na oplevering gepubliceerd kunnen
worden. Soms is de inhoud dan al verouderd.
Ten tweede is de impact ook afhankelijk van het onderwerp: is er al enige publieke
bezorgdheid over? Zo leefde de discussie over AI bijvoorbeeld al onder veel Duitse
burgers omdat zij bezorgd waren over het verlies van hun baan en hun autonomie.
Ten derde is de kwaliteit van het onderzoeksproces belangrijk. Zo helpt het dat de
TAB-rapporten in de Bondstag dankzij de rapporteursconstructie gezien worden als
onafhankelijk en vrij van politieke ideologie. Bij de inquiries is het belangrijk dat
meerdere en invloedrijke mensen komen getuigen en er zoveel mogelijk
parlementariërs aanwezig zijn. De rol van de voorzitter als boegbeeld is cruciaal. 28
Tot slot is het voor de commissie belangrijk om een goede follow-up te organiseren
door te blijven volgen of en hoe de regering de aanbevelingen overneemt en
uitvoert. In de Bondsdag gebeurt dit niet, maar in het Britse parlement zijn ze bezig
dat proces te verbeteren. De staf speelt hierin een belangrijk rol, door dit te
monitoren maar ook voorstellen te doen voor follow up-acties zoals nieuwe
hoorzittingen, de minister uitnodigen in het Lagerhuis, vragen stellen en sociale
media inzetten.

3.1.2

Oprichten van een nieuwe commissie

Naast het versterken van de positie van de vaste commissies in het parlement die
gespiegeld zijn aan de ministeries, zien we in onze studie ook dat parlementen
vaste of tijdelijke ministerie-overstijgende commissies oprichten om zo de
maatschappij brede uitdaging van de digitale transitie beter aan te kunnen gaan.
We zijn drie verschillende vormen tegengekomen. Het instellen van een vaste
commissie voor digitalisering lichten we toe aan de hand van het voorbeeld in de
Bondsdag. Vervolgens bespreken we de traditie van een vaste commissie voor
wetenschap en technologie in zowel de Bondsdag, het Lager- en Hogerhuis en het
Amerikaanse Congres. Tot slot bespreken we de bijzondere coördinerende functie
van de SDG-groep in het Deense Folketing.

28 https://www.instituteforgovernment.org.uk/publication/parliamentary-monitor-2018/select-committees

Meer grip op digitalisering

52

Een commissie voor digitalisering
De vaste Commissie voor de Digitale Agenda uit de Bondsdag springt het meest in
het oog. Geen enkel ander Europees land heeft een dergelijke commissie. De
aanleiding voor de oprichting was een aanbeveling van een tijdelijke
studiecommissie voor Internet en Digitale Samenleving (2009-2013). Die
constateerde dat: ‘digitalisering een domein-overstijgend thema is dat verschillende
maatschappelijke domeinen betreft. Het is ook duidelijk geworden dat digitalisering
een ingrijpende ontwikkeling op allerlei domeinen is, die nog lang niet is voltooid 29.’
In 2018 is de Commissie voor de Digitale Agenda voor een tweede termijn van vier
jaar ingesteld. Naar eigen zeggen vervult ze de rol van katalysator in het
parlementaire werk over digitale beleidskwesties door andere commissies te
adviseren over (nationale, Europese en internationale) beleidsstukken, moties,
wetten en rapporten omtrent digitalisering. De commissie houdt openbare
hoorzittingen, consultaties en besloten bijeenkomsten – zoals over e-health, open
data, quantum computing, start-ups. Ze nodigt experts uit vanuit de industrie,
wetenschap en maatschappelijke organisaties en gaat regelmatig op werkbezoek
binnen en buiten Duitsland.
De Commissie voor de Digitale Agenda blijkt haar rol in de praktijk niet helemaal
waar te kunnen maken. Dit komt onder andere doordat ze dankzij haar brede
beleidsterrein niet verbonden is aan één ministerie maar aan vier (van de in totaal
veertien). In het sterke commissiesysteem van de Bondsdag leidt dat tot
problemen. De vaste commissies die wel zijn gespiegeld aan één ministerie hebben
meer status en hebben daardoor ook vaker het voortouw (zijn federführend) bij de
behandeling van belangrijke regeringsstukken zoals voorgenomen wet- en
regelgeving. Andere commissies die hier inhoudelijk ook bij betrokken zijn, geven
vervolgens advies aan de eindverantwoordelijke commissie die de uiteindelijke
aanbevelingen indient. De plenaire vergadering leunt doorgaans zwaar op deze
aanbevelingen bij het stemmen.
De Commissie voor de Digitale Agenda heeft tot op heden twee keer de rol van
voortouwcommissie kunnen vervullen op twee kleine onderwerpen. Voor de
nationale digitaliseringsstrategie mocht zij geen eindverantwoordelijkheid dragen 30.
Daarnaast is het zo dat vaste commissies zelf aanbevelingen mogen doen richting
‘hun’ ministerie om bepaalde beleidsmaatregelen te nemen. Ook hier valt de
Commissie voor de Digitale Agenda tussen wal en schip doordat er geen ministerie
voor Digitale Zaken is. En op het moment dat er een maatschappelijk ontwrichtend
digitaal incident plaatsvindt, zoals recent door een groot datalek, dan mag de

29 Zie http://dipbt.bundestag.de/dip21/btd/17/122/1712290.pdf (p.100).
30 De plenaire vergadering wees daar uiteindelijk de Commissie voor Economische Zaken voor aan.

Meer grip op digitalisering

53

Commissie voor de Digitale Agenda pas als laatste de verantwoordelijke ministers
horen.
Een werkvorm die in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten al langer
bestaat, is een vaste parlementaire commissie die politieke vraagstukken rondom
het bredere thema van wetenschap en technologie behandelt, waaronder ook vaak
digitalisering 31. Deze commissies zijn in het Britse Lager- en Hogerhuis en in het
Congres niet gespiegeld aan een ministerie maar wel aan een aantal specifieke
overheidsorganen die zich bezighouden met wetenschap en technologie 32. Deze
commissies werken dus alle drie departementoverstijgend. Veel van de
onderwerpen die langskomen, gaan over digitaliseringsvraagstukken 33. De
behandeling hiervan bestaat vooral uit onderzoekstrajecten inclusief hoorzittingen.
Op basis hiervan bepalen de commissies vaak hun eigen agenda waarna ze de
overheid proberen (bij) te sturen. Het Congres heeft daar bovenop ook nog de
power of the purse. Zij kan bijvoorbeeld aangeven dat een bepaalde
uitvoeringsorganisatie op het gebied van digitalisering meer geld nodig heeft omdat
de commissie wil dat zij een extra taak moet uitvoeren.
Een tijdelijke onderzoekscommissie
In de Tweede Kamer is er geen vaste commissie voor digitalisering of een bredere
commissie voor wetenschap en technologie. Wel bestaat de werkvorm van tijdelijke
onderzoekscommissies. In de Tweede Kamer zijn de meeste
onderzoekscommissies gericht op het controleren van de regering, met name op
dossiers waar veel fout is gegaan (ICT-projecten bij de overheid, huizenprijzen,
Fyra). In het geval van een themacommissie is een ander belangrijk doel om de
agenda van de samenleving te volgen, en de representatieve functie van de
Tweede Kamer te versterken door toe te werken naar een integrale politieke visie
op een bepaald onderwerp voor de middellange en lange termijn 34.
Dit is ook het doel van de tijdelijke onderzoekcommissies voor AI van het Britse
Hogerhuis en de Bondsdag. Deze commissies zijn niet betrokken bij de dagelijkse
gang van zaken in het parlement; ze hebben een duidelijke afgebakende taak voor
een bepaalde tijd. In het Britse Hogerhuis is het de Liaison Commissie die
voorstellen voor speciale onderzoekscommissies evalueert en tot een selectie

31 Uit fase 1 van dit onderzoek bleek ook dat Finland, Griekenland, Canada, Polen en Israël een vaste

commissie voor wetenschap en technologie hebben.
https://www.scienceinparliament.org.uk/publications/guide-to-science-in-parliament-and-government/
32 Zoals GO-Science32 in het VK en de National Aeronautics and Space Administration (NASA) en de National
Science Foundation (NSF) en het White House Office of Science and Technology Policy (OSTP) in de VS.
33 Zoals algoritmes in besluitvorming, commercieel en recreationeel gebruik van drones, quantumtechnologie,
zelfsturende auto’s, slimme mobiliteit, desinformatie, bitcoins, gebruik van AI in besluitvorming, AI en arbeid
en de impact van sociale media en schermgebruik bij jongeren.
34 Zie https://www.managementissues.com/index.php/cultuuranalyse/80-cultuuranalyse/375-een-nieuwe-relatietussen-regering-en-parlement.

Meer grip op digitalisering

54

komt. Per zittingsperiode worden er doorgaans vier van die intensieve, tijdelijke
onderzoekscommissies benoemd.
Wat nadrukkelijk naar voren komt uit onze studie, is dat deze werkvorm als groot
voordeel heeft dat parlementariërs voor een bepaalde tijd ondergedompeld worden
in een onderwerp waardoor ze er veel beter grip op krijgen. Daarbij zijn twee
kanttekeningen te maken. In met name de Duitse Studiecommissie is een deel van
de leden al woordvoerder voor digitalisering waardoor ze al goed op de hoogte zijn
van een aantal onderwerpen. Daarnaast is het voor de Duitse parlementariërs af en
toe kunst- en vliegwerk om hun lidmaatschap van een studiecommissie te
combineren met hun dagelijkse politieke werk, dat ook gewoon doorgaat. In
vergelijking hebben de leden van het Hogerhuis meer tijd om zich volledig onder te
kunnen dompelen in een onderwerp.
De reden waarom het instrument van themacommissies in Nederland weinig wordt
ingezet, is dat er geen eigenstandige politieke doorwerking van de rapportage
plaatsvindt. Themacommissies leveren hun werk in bij de vaste commissies van de
Tweede Kamer. Hierdoor is de zichtbaarheid van het resultaat van een
themacommissie niet zo hoog als bij de Duitse en Britse tijdelijke
onderzoekscommissies. Zo is het rapport over AI van het Britse Hogerhuis in het
Verenigd Koninkrijk maar ook daarbuiten 35 zeer goed ontvangen door zowel de
rijksoverheid 36, de wetenschap, het bedrijfsleven als maatschappelijke organisaties.
Het heeft veel media-aandacht gekregen.
Een commissie voor de coördinatie op doelen
Een andere vaste werkvorm die we in deze studie hebben bestudeerd, maar die
zich niet bezighoudt met digitalisering en ook geen formele commissie is, is een
werkgroep van parlementariërs op het gebied van de Sustainable Development
Goals (SDG’s) in het Deense parlement. Deze werkgroep valt onder de Commissie
Financiën en heeft een interessante ondersteunende en coördinerende functie
richting andere vaste commissies op de SDG’s. Een dergelijke functie is wellicht
ook interessant om te beleggen op het gebied van digitalisering: in een werkgroep
of in een commissie 37. De werkgroep komt elke drie weken bijeen en organiseert
activiteiten zoals consultaties, expertbijeenkomsten, studiereizen en
bedrijfsbezoeken. Ook bevraagt ze ministers en parlementen van andere landen.
Met deze activiteiten ondersteunt de werkgroep enerzijds het werk van de
commissies Financiën en Buitenlandse zaken bij het controleren van de regering.
35 Het rapport is ook besproken in de Verenigde Naties, door de regeringen van Canada en Japan en door de
UAE.

36 Zo heeft het nieuwe Centrum voor Data Ethiek en Innovatie de aanbevelingen gebruikt als basis voor zijn
consultatieproces. Twee voormalige leden van de commissie zitten in het bestuur van het centrum.

37 In oktober 2020 wordt de werkgroep geëvalueerd en mogelijk voor langere tijd voortgezet in de vorm van een
speciale commissie.

Meer grip op digitalisering

55

Anderzijds ondersteunt ze andere commissies van het Folketing door hen te
informeren, te adviseren en te helpen bij het bepalen van de agenda. Deze
werkvorm lijkt op de vaste Kamercommissie Europese Zaken in de Tweede Kamer,
die andere vaste commissies wijst op Europese ontwikkelingen en adviseert. Dit
doet zij met name via de EU-adviseurs die in de staf van de Commissie Europese
Zaken zitten maar voornamelijk werken voor de andere vaste commissies.
Impact en functies
De hier besproken werkvormen hebben verschillende functies, en hun impact
wisselt. Er bestaat enige discrepantie tussen hoe de rol van de Commissie voor de
Digitale Agenda op papier staat beschreven en hoe die uitpakt in de praktijk. De
Commissie voor de Digitale Agenda heeft momenteel vooral een informerende
functie voor de eigen leden. Hoewel de commissie bijna nooit ‘voortouwcommissie’
is maar wel een controlerende functie richting de regering heeft, mag ze dus wel –
net als andere vaste commissies – adviseren over bepaalde (nationale, Europese
en internationale) beleidsstukken en wetsvoorstellen. Verder lopen de
communicatie en coördinatie vooral via de fracties. De leden van de Commissie
van de Digitale Agenda zijn vaak jonge, tech savvy politici die voor hun fractie de
woordvoering doen op digitalisering. Zij gebruiken hun lidmaatschap van de
commissie om zichzelf beter te informeren over allerlei digitale onderwerpen.
Vervolgens brengen zij die kennis in bij hun fracties en ondersteunen ze hun
collega’s op het onderwerp door hen te vervangen bij politieke debatten over
digitalisering, of door briefings te schrijven.
De Britse en Amerikaanse Commissies Wetenschap en Technologie hebben als
belangrijkste taak om te agenderen. Ze zijn controlerend voor zover er
overheidsorganen in hun jurisdictie vallen. De Amerikaanse commissie is ook
wetgevend; het Congres heeft sowieso een sterke wetgevende taak. De
onderzoekscommissies hebben vooral een informerende functie, zowel voor de
deelnemende parlementariërs als voor het hele parlement, de overheid en het
publieke debat. Voor de tijdelijke onderzoekscommissies geldt dat hun impact staat
of valt met het vervolg dat gegeven wordt aan de uitkomsten. De opgedane kennis
vloeit weg als de leden en de staf zich na de afronding van het onderzoek weer op
andere dossiers richten, zo constateert het Britse parlement. Over de doorwerking
van resultaten moet van tevoren goed nagedacht worden.
Het is interessant dat de Amerikaanse en Britse commissies Wetenschap en
Technologie die – net als de Commissie voor de Digitale Agenda –
departementoverstijgend werken, geen last hebben van een lage status waardoor
ze minder politieke impact zouden hebben. Wel blijkt deelname aan de vaste
commissie Wetenschap en Technologie in het Lagerhuis niet populair. De reden
hiervoor is dat het politieke systeem in het Verenigd Koninkrijk op kiesdistricten

Meer grip op digitalisering

56

gebaseerd is. Parlementariërs zijn daardoor meer gefocust op hun eigen achterban
en wat die belangrijk vindt. En thema’s rondom wetenschap en technologie, zoals
ook digitalisering, zijn geen thema’s waarover veel mensen op dagelijkse basis
bezorgd zijn. Het Amerikaanse politieke systeem is ook gebaseerd op kiesdistricten
maar het is onduidelijk in hoeverre dat daar ook negatief uitpakt voor de
aantrekkelijkheid van een positie in de commissie voor wetenschap en technologie.
Opvallend genoeg vaart de Deense werkgroep voor SDG’s juist goed door de
maatschappelijke aandacht. Tot op zekere hoogte doet deze werkgroep wat
iedereen dacht dat de Duitse Commissie voor de Digitale Agenda zou doen. De
coördinerende taak van de Deense werkgroep voor SDG’s komt in de praktijk goed
uit de verf. De manier waarop de werkgroep is ingebed in de commissie voor
Financiën - die van zichzelf ook al een domeinoverstijgend karakter heeft - draagt
hier waarschijnlijk aan bij. Doordat het Ministerie van Financiën zorg draagt voor
het nationale actieplan dat de regering heeft opgesteld, en de koppeling met de
Europese follow-up rondom de SDG’s, vindt er bijvoorbeeld ook continue
afstemming plaatst met het Ministerie van Buitenlandse Zaken dat verantwoordelijk
is voor de SDG’s in de context van de Verenigde Naties en andere internationale
fora. In de werkgroep is er expliciet gezorgd voor coördinatie tussen de nationale
en buitenlandse beleidsdoelstellingen. Zo moet de voorzitter van de werkgroep ook
voorzitter of vicevoorzitter zijn van de commissie voor Financiën. Een van de
vicevoorzitters van de werkgroep moet lid zijn van de Commissie van Buitenlandse
zaken.
De Tweede Kamer heeft zoals gezegd momenteel één vaste Kamercommissie die
de domeinen van de verschillende ministeries overstijgt, namelijk de vaste
Kamercommissie voor Europese Zaken. In hoeverre deze coördinatietaak op het
Europadossier in de praktijk beter werkt dan bij de Commissie voor de Digitale
Agenda, laten we de TCDT beoordelen. Het zou een optie kunnen zijn om een
dergelijke commissie ook op te richten voor het onderwerp van digitalisering, dat bij
uitstek domeinoverstijgend is.
Er is ook een vaste domeinoverstijgende commissie geweest die het niet heeft
gered in de praktijk, namelijk de Commissie voor de Rijksuitgaven die in 2016 ter
ziele is gegaan. De taak van deze commissie was om de uitgaven van het kabinet
te controleren. Ook leverde de commissie een bijdrage aan het verbeteren van de
kwaliteit van begrotingen en jaarverslagen, de grote-projectenregeling en
adviseerde zij over de eigen onderzoeksfunctie van de Kamer. Deze taken zijn
uiteindelijk ondergebracht bij de Vaste Kamercommissie voor Financiën. De
taakstelling en portefeuille bleken uiteindelijk toch niet politiek interessant genoeg
voor Kamerleden; ze konden zich er niet goed genoeg op profileren. De vraag is of
dit ook – of in minder mate – voor het dossier digitalisering geldt. Uit onze

Meer grip op digitalisering

57

interviews blijkt dat het woordvoerderschap digitalisering niet bovenaan het lijstje
staat bij veel parlementariërs, onder andere omdat burgers zich drukker maken
over ander zaken. Een domeinoverstijgende werkvorm wordt volgens de
Staatscommissie Parlementair Stelsel vaak tegengehouden door coalitiefracties,
omdat bewindspersonen in Nederland over het algemeen vaak waarde hechten
aan een ‘eigen’ vaste commissie (Staatscommissie, 2018, p.275).

3.2

Kamerleden-niveau

Uit de diverse parlementaire werkvormen zijn verschillende manieren naar voren
gekomen om de kennispositie van Kamerleden op het gebied van digitalisering te
vergroten. Er valt een onderscheid te maken tussen initiatieven die gericht zijn op:
• het investeren in de expertise van een aantal individuele Kamerleden met een
uitgesproken interesse en/of woordvoerderschap op digitalisering en
• het investeren in de (basis)kennispositie van alle Kamerleden.
Juist omdat digitalisering een complexe uitdaging vormt, is er behoefte aan
expertisevorming. Tegelijkertijd kan geen enkele parlementariër in haar/zijn werk
aan het onderwerp ontsnappen. In deze paragraaf bespreken we daarom de
verschillende voorbeelden die we zijn tegengekomen bij andere parlementen, en
lichten we toe hoe ze beide doelen dienen.

3.2.1

Onderdompeling voor individuele parlementariërs

De verregaande digitalisering van de samenleving leidt tot complexe vraagstukken.
Er is een technologische kant, maar er zijn ook maatschappelijke, juridische en
sociaal-psychologische kwesties die aandacht behoeven. Voor veel individuele
leden is digitalisering vaak nog een ‘ver-van-mijn-bedshow’, en een onderwerp
waar ze zich niet altijd graag in verdiepen omdat het gezien wordt als een te
‘technisch’ onderwerp waar ze geen verstand van hebben. Uit ons onderzoek naar
de verschillende parlementaire praktijken, blijkt dat onderdompeling de meest
effectieve methode is voor meer grip op digitaliseringsthema’s. Met onderdompeling
bedoelen we dat parlementariërs zich binnen een afgebakend tijdsbestek een
onderwerp eigen maken en vervolgens hun politieke mening vormen. Dat is
eigenlijk het proces wat nu ook in de TCDT zelf plaatsvindt. We zijn hier
verschillende voorbeelden van tegengekomen. Dit is uiteraard niet een werkvorm
die is weggelegd voor alle parlementsleden.

Meer grip op digitalisering

58

Deelname aan onderzoekscommissies en (internationale) werkbezoeken
De sterke onderzoekstraditie binnen het Britse parlement is in de vorige paragraaf
al uitgebreid aan de orde gekomen. Inquiries vormen voor leden een manier om
zich te verdiepen in een bepaald vraagstuk, en het is een belangrijke methode in
zowel vaste departementale als cross-departementale commissies in beide
Kamers. In het Hogerhuis worden daarnaast ook elk jaar vier special inquiry
committees opgezet. Als voorbeeld lichten we hier de commissie voor AI verder
toe. Een belangrijk aspect van de aanpak in deze special inquiry-commissies is dat
elk lid elk bewijsstuk ziet. In het geval van de AI-commissie ging dit om 223 stukken
tekst en 57 mondeling bijdragen tijdens 22 openbare zittingen.
De informatiestroom bij inquiries wordt door de staf gecontroleerd en gefaciliteerd,
om te voorkomen dat commissieleden van buitenaf benaderd worden door
organisaties en lobbyisten. De staf bereidt overzichtelijke biografieën en
voorbeeldvragen met achtergrondinformatie voor. Maar ook onderling spreken de
dertien leden de zittingen door om elkaars expertise optimaal te benutten. Een
ander interessant element zijn de werkbezoeken en de workshop. Zo was er een
workshop waarin de leden zelf hands on een neuraal netwerk bouwden om meer
zicht op de achterliggende technologie te krijgen. Dit hielp de leden enorm bij de
visualisatie en concretisering van het onderwerp, vergrootte hun enthousiasme en
zorgde voor een gedeeld begrip van AI. In hun eindrapport AI in the UK: ready,
willing and able? worden de 80 vragen die de leden en de staf onderling hadden
verzameld aan het begin, allemaal beantwoord.
Ook de Duitse variant, de studiecommissies waarin evenveel parlementariërs als
externe experts deelnemen, is een mooi voorbeeld van totale onderdompeling. Net
zoals bij de Britse inquiries zijn de parlementariërs hier zelf de onderzoekers.
Deelname is zeer intensief en de leercurve is steil. In de studiecommissie over AI in
de Bondsdag worden experts niet alleen gehoord via evidence sessions, maar is
een aantal van hen ook volwaardig lid van de tijdelijke commissie. Hierdoor is er
tijdens het hele proces een nog intensievere uitwisseling tussen experts en
parlementariërs. Anders dan bij een rondetafelgesprek zoals wij dat in Nederland
kennen, (waarbij leden vragen stellen aan de door hen of de staf gekozen experts
die overigens ook altijd een schriftelijke bijdrage vooraf leveren), gaan leden en
experts zo echt met elkaar in discussie. Zij proberen gezamenlijk tot een beter
begrip te komen en nemen daarvoor een aantal maanden de tijd. Het opzetten van
de studiecommissie voor AI was het resultaat van een motie. Het doel ervan is zicht
te krijgen op welke concrete beleidsmatige acties en regelgeving er op nationaal,
Europees en mondiaal niveau nodig zijn. Het werk voor de 19 parlementariërs en
de 19 experts is over zes verschillende projectgroepen verdeeld.

Meer grip op digitalisering

59

Er is ook een voorbeeld waarin internationaal de samenwerking wordt opgezocht.
In november 2018 richtte de Britse DCMS-commissie een International Grand
Committee (IGC) on Disinformation op. Hierdoor werden parlementariërs uit
verschillende landen bij elkaar gebracht om te discussiëren over de verspreiding
van desinformatie, de dreiging van fake news en vraagstukken rondom privacy en
de bescherming van data van individuen. In mei 2019 kwamen de leden van de
IGC met een gezamenlijke verklaring waarin ze pleiten voor het beschermen van
‘fair competition, increasing the accountability of social media platforms, protecting
privacy rights and personal data, and maintaining and strengthening democracy’. In
november 2019 kwam de ICG met een aantal uitgangspunten om de internationale
samenwerking op het gebied van regulering van de sociale media te verbeteren 38.
Tot op heden deed Nederland niet mee aan de inquiries van de ICG. Ook uit de
interviews komt een wisselend beeld naar voren. Aan de ene kant worden er
vraagtekens gezet bij de slagkracht van de commissie, omdat de politieke
verschillen en reguleringsmechanismen tussen landen te ver uit elkaar liggen om
echt gezamenlijk stappen te kunnen ondernemen. Aan de andere kant heeft de ICG
wel geholpen om grote wereldwijde technologie- en andere bedrijven over te halen
om zich te verantwoorden tegenover een brede groep van parlementariërs.
Behalve voor inquiries, zoeken parlementariërs elkaar ook op voor werkbezoeken
en studiereizen. Voornamelijk de leden van de Commissie voor de Digitale Agenda
maken van deze optie gebruik om te leren over best practices in het buitenland.
Recentelijk zijn de leden van deze commissie bij de Agency of Digitalisation in
Denemarken geweest, hebben ze in Zweden gehoord hoe glasvezel- en
breedbandtechnologie wordt aangepakt, spraken ze in Oman over kwesties rondom
de mobiele dekkingsgraad, en hadden ze het in Dubai over smart cities en
digitalisering van havens.
Impact en functie
In eerste instantie hebben bovenstaande methoden vooral impact op de individuele
Kamerleden die deelnemen; het zijn manieren om goed geïnformeerd te raken en
om een politieke mening te vormen. Een aantal leden is dan goed op de hoogte en
dat is waardevol op zichzelf; liever iemand dan niemand die van de hoed en de
rand weet. De geïnterviewden merken in de praktijk, dat het overdragen van de
kennis uit bovengenoemde werkvormen op andere parlementsleden nog een punt
van aandacht is. Dat het lastig is om kennis verder te verspreiden en de impact van
rapporten te monitoren, is niet iets waar alleen de onderzoekscommissies tegenaan
lopen. De timing van rapporten en het toegankelijk maken van de inhoud, vormen
ook een belangrijke uitdaging voor organisaties zoals POST, TAB en het
Amerikaanse STAA (hier gaan we in paragraaf 3.3 verder op in).

38 https://www.cigionline.org/igc

Meer grip op digitalisering

60

De rapporten die het Hogerhuis produceert in de special inquiry committees worden
veel gelezen bij denktanks, NGO’s en academici. De rapporten zijn altijd gericht
aan de regering en zij is verplicht te reageren. Het parlement zelf vormt geen
expliciete doelgroep. De rapporten hebben niet alleen een informerende maar
zeker ook een agenderende functie. Zo kunnen ze door concrete aanbevelingen
het beleid of de koers van de regering beïnvloeden.
De druk op de regering kan worden opgevoerd door de hoeveelheid mediaaandacht die de onderzoeken krijgen. Wanneer prominente mensen komen
getuigen en wanneer de voorzitter zich fanatiek profileert als boegbeeld, kan dit een
enorme uitstraling hebben. De voorzitter vormt daarnaast een belangrijke speler in
de follow-up nadat het onderzoek is afgerond en de commissie opgeheven. De
grootste uitdaging van de onderdompelingsmethode is tijdsdruk. De special
inquiries worden gedaan door het Hogerhuis, waar de leden doorgaans meer tijd
hebben om zich ergens in te verdiepen dan in het Lagerhuis. Het Lagerhuis
behandelt in zijn inquiries veelal kwesties die politieker en urgenter zijn. Dit leidt
vaak tot politiek spektakel wanneer ministers ter verantwoording worden geroepen.
Dit is minder het geval bij rapporten van het Hogerhuis. Uit de interviews blijkt dat
de regering die stukken ook zeker serieus neemt. Zo karakteriseerde een van onze
geïnterviewden het als volgt: de rapporten van het Lagerhuis geven vaak aan: ‘fix
this’, en die van het Hogerhuis: ‘fix this, and this is how to fix it’.
Werkbezoeken gelden ook als een tijdsintensieve manier om kennis op te doen van
hoe andere overheden en parlementen omgaan met digitaliseringsvraagstukken.
Ze blijken enorm informatief voor de individuele deelnemers. En ze kunnen impact
hebben op de regering wanneer de opgedane kennis goed benut wordt. Het
werkbezoek aan Oman van de Commissie voor de Digitale Agenda uit de
Bondsdag, leverde inspiratie op die haar weg vond in nieuw federaal
regeringsbeleid (via commissieleden uit de coalitiepartijen). In navolging van Oman
wordt er momenteel in Duitsland gewerkt aan een betere mobiele dekkingsgraad op
basis van een publiek gefinancierde infrastructuur met een open accessbenadering. Werkbezoeken hebben daardoor niet alleen de potentie om kennis te
vergroten op technisch gebied, beleidsaspecten en implementatie, maar kunnen
ook bijdragen aan de agenderende en adviserende functie van
volksvertegenwoordigers. De Tweede Kamer legt tot op heden niet heel vaak
internationale werkbezoeken af op het terrein van digitalisering. We hebben er drie
weten te vinden: Estland over e-overheid (Commissie BiZa, 2016), Brussel over
dataprotectie (Interparlementair, 2018) en Parijs over platformeconomie
(Commissie SZW, 2020) 39. Daarnaast worden er ook werkbezoeken georganiseerd

39 Met dank aan de staf van de TCDT.

Meer grip op digitalisering

61

binnen Nederland, bijvoorbeeld aan specifieke platformbedrijven, maar informatie
hierover is lastig te achterhalen.

3.2.2

Domeinoverstijgende parlementaire fora

Naast werkvormen die zich richten op onderdompeling, zijn we ook diverse
werkvormen tegengekomen van groepen parlementariërs in verschillende
samenstellingen die proberen tot beeld- en meningsvorming te komen, en waar
nodig tot samenwerking om bepaalde wet- en regelgeving of beleid te initiëren.
Juist omdat de digitale transitie domeinoverstijgende is, vraagt dit soms om het
doorbreken van de silo’s van de commissies en het bij elkaar brengen van
multidisciplinaire perspectieven. We zijn verschillende werkvormen tegengekomen
die dit tot doel hebben en in meer of mindere mate informele overlegstructuren
vormen – al dan niet in samenwerking met externe partijen – en die een
radarfunctie hebben.
Informele en meer formele overlegstructuren
We zijn verschillende voorbeelden tegengekomen van min of meer informele
overlegstructuren tussen parlementsleden van verschillende politieke partijen en
experts uit de academische wereld en de industrie. Zij vormen vaak tijdelijke
samenwerkingsverbanden die zich inspannen voor nieuwe wetgeving, politieke
consensus, en maatschappelijk en politiek debat.
In de Amerikaanse caucuses en de Britse all-party parliamentary groups (APPG’s)
komen parlementariërs samen en worden vaak personen van buiten het parlement
betrokken. Niet alle groepen vormen een onderdeel van het formele parlementaire
proces en zij staan zodoende ook niet op de officiële websites van de parlementen
(zoals die van de Amerikaanse Senaat). In het Verenigd Koninkrijk zijn er zo’n 700
APPG’s, en de Verenigde Staten hadden afgelopen termijn zelfs 854 caucuses.
Deze werkvorm biedt parlementsleden de mogelijkheid zich te informeren, maar
ook om zich te profileren richting kiezers met interesse in digitaliseringskwesties, of
partijen die er een belang bij hebben. Voor bedrijven, universiteiten en het
maatschappelijk middenveld biedt het de mogelijkheid om op regelmatige basis met
parlementariërs te spreken over hun belangen. In Nederland kennen we deze
werkvorm eigenlijk niet, al is ze enigszins te vergelijken met de thematische
Poorten die wekelijks plaatsvinden over verschillende onderwerpen binnen
Nieuwspoort. Vertegenwoordigers vanuit de journalistiek, het maatschappelijk
middenveld, bestuurders en politici komen bij elkaar om over een bepaald thema te
spreken. Voorbeelden zijn de Onderwijspoort, Zorgpoort, Financiële Poort en
Mobiliteitspoort. Er is ook een iPoort die ‘een bijdrage wil leveren aan begrip van de

Meer grip op digitalisering

62

meerwaarde die ICT biedt. Daarnaast wil iPoort de vraagstukken en dilemma’s
behandelen bij de verschillende stakeholders’ 40.
Noorwegen kent een meer formele variant op de caucuses en APPG’s in de vorm
van hun Teknogruppe. Deze groep kent een bestuur van zes parlementariërs van
vijf verschillende partijen, en streeft naar vruchtbare discussies in het parlement
over de impact van opkomende technologieën. De leden organiseren hiervoor vijf
keer per jaar een laagdrempelig bijeenkomst van dik een uur voor al hun
(geïnteresseerde) collega-parlementariërs over onderwerpen als 5G, zelfrijdende
auto’s en blockchain (zie ook paragraaf 2.5).
Deze Noorse werkvorm is te vergelijken met de besloten ontbijtbijeenkomsten
waarbij Nederlandse Kamerleden met externe experts in gesprek kunnen gaan over
een specifiek onderwerp. De voorbereiding van deze bijeenkomsten is echter niet
zo uitgebreid als bij de Teknogruppe. Zowel inhoudelijk als organisatorisch worden
de parlementariërs in de Teknogruppe ondersteund door de Norwegian Board of
Technology (NBT), de Noorse zusterorganisatie van het Rathenau Instituut. De
NBT bereidt per sessie een briefing van twee pagina’s voor met een beschrijving
van de technologie en de belangrijkste maatschappelijke vragen 41. De NBT wil altijd
inzicht bieden in de relevantie op korte termijn en de impact op lange termijn, en
parlementariërs helpen de juiste vragen te stellen. Daarnaast benadert de NBT de
experts voor de bijeenkomsten. Tijdens de bijeenkomsten heeft de NBT een
faciliterende rol en komen externe deskundigen aan het woord en kunnen de
deelnemers met elkaar in discussie gaan. Gemiddeld komen er zo’n tien leden op
deze bijeenkomsten af (van de 169 leden van het Noorse parlement).
Impact en functie
We hebben ons in fase II niet verdiept in de impact van caucuses in het Congres en
de Britse APPG’s. Uit onderzoek naar de Amerikaanse caucuses blijkt wel dat ze
helpen bij de politieke meningsvorming van Congresleden over complexe, vaak
domeinoverstijgende onderwerpen die niet altijd binnen de formele parlementaire
structuur passen (zoals digitalisering). Uit hetzelfde onderzoek blijkt ook dat
caucuses een belangrijke rol spelen bij het beïnvloeden van beleid en het bepalen
van de wetgevingskalender, en dat het lidmaatschap van een caucus een
significant onafhankelijk effect heeft op het stemgedrag. Caucuses kunnen volgens
dit onderzoek ook bijdragen aan betere coördinatie, efficiëntie en zelf effectievere
politieke planning. Aan de andere kant kunnen ze ook het politieke systeem
fragmenteren doordat ze een alternatieve bron zijn van informatie, communicatie en

40 Zie https://www.nieuwspoort.nl/debatcentrum/poorten/overzicht/ipoort/.
41 https://teknologiradet.no/en/publication/5g-what-does-it-mean-for-norway/. Een voorbeeld van zo’n briefing
over 5G.

Meer grip op digitalisering

63

stemcoalities buiten de formele structuur van het Congres om (Webb Hammond,
2001).
De Noorse Teknogruppe is een opvallende werkvorm doordat het de kennispositie
van de betrokken (bestuurs)leden bevordert, maar ook bijdraagt aan het vergroten
van de basiskennis van andere Kamerleden. De NBT houdt bij hoeveel interesse er
is vanuit parlementariërs voor de bijeenkomsten en krijgt ook vervolgvragen van
parlementariërs en de vaste commissies. In de vergaderingen van het bestuur van
de Teknogruppe worden de bijeenkomsten altijd nabesproken. Het blijkt lastig om
na te gaan of en hoe de politieke discussie is beïnvloed door de bijeenkomsten van
de Teknogruppe; in debatten wordt er wel af en toe aan gerefereerd. Het is
uiteindelijk ook niet de bedoeling dat die bijeenkomsten een directe invloed hebben
op bijvoorbeeld het stemgedrag, zoals wel het geval is bij de caucuses. Het is
vooral een informerende werkvorm waarna de leden zelf hun politieke mening
kunnen vormen.

3.2.3

Verschillende vormen van rapporteurschap

Tot slot onderscheiden we nog een type werkvorm waarbij een aantal voortrekkers
uit het parlement zich actief richt op het opdoen en verder verspreiden van kennis
bij hun collega’s. Zoals ook in de vorige paragraaf (commissieniveau) werd
benadrukt, is het noodzakelijk om alle parlementariërs (in 3.1.1 elke commissie) te
betrekken bij digitaliseringsvraagstukken. Daarbij helpt het om de
verantwoordelijkheid voor dit thema en een coördinerende rol bij specifieke
parlementariërs te leggen (in 3.1.2 een toegewijde commissie op digitalisering). In
deze paragraaf bespreken we een aantal voorbeelden van deze werkvorm.
Ondersteunen van collega’s bij het thema digitalisering
In verschillende parlementen zien we dat er ofwel vanuit persoonlijke interesses,
ofwel meer gestuurd vanuit de fracties, duidelijke woordvoerders voor digitalisering
ontstaan zijn die ook zo formeel bekend staan (bijvoorbeeld via de parlementaire
website zoals in Denemarken 42). In de Tweede Kamer verschilt het per fractie of er
wel of geen (duidelijke) woordvoerder voor digitalisering is. Woordvoerders kunnen
een belangrijke spin in het web zijn richting andere leden, het presidium en de
ambtelijke ondersteuning. Als woordvoerders hun krachten bundelen, kunnen zij
helpen bij een betere uitvoering van de controlerende taken en het tijdig plegen van
interventies.

42 https://en.digst.dk/about-us/.

Meer grip op digitalisering

64

In de Bondsdag hebben we gezien dat informatie-uitwisseling over digitalisering
voor een belangrijk deel plaatsvindt op fractieniveau. De woordvoerders voor
digitalisering en hun staf schrijven bijvoorbeeld briefings voor collega’s. Soms
vervangen zij collega’s tijdens debatten als het specifiek over digitalisering gaat. In
de Tweede Kamer hebben de meeste fracties beleidsadviseurs die briefings
schrijven over specifieke onderwerpen voor fractieleden, meestal ter voorbereiding
op een politiek debat. We weten niet in hoeverre dit ook bij het
digitaliseringsdossier gebeurt. Binnen een aantal fracties is er inmiddels wel een
Kamerlid dat het voortouw heeft en zich profileert op het thema digitalisering (zoals
de leden van de TCDT).
Een interessante werkvorm die ook met een soort van rapporteursysteem werkt, is
de Deense werkgroep voor SDG’s. Een belangrijk deel van het werk van de leden
van deze groep, is om presentaties te geven aan vaste commissies om hen te
motiveren en te inspireren om de SDG’s in hun werk op te pakken. Tijdens dit soort
activiteiten blijkt wel eens dat een commissie al met de doelen bezig was, maar het
niet expliciet relateerde aan de SDG’s of het actieplan van de regering. Door dit wel
te doen, wordt het bewustzijn over de SDG’s vergroot bij het parlement. Juist
doordat de SDG’s een groot maatschappelijk thema zijn in Denemarken, heeft de
werkgroep in korte tijd een stevige status verworven. Ze informeert en adviseert
andere commissies en helpt ze bij het bepalen van hun agenda. Er heerst
optimisme over een voorzetting van de groep als vaste commissie. Binnenkort krijgt
de werkgroep een gemeenschappelijk secretariaat met het bredere 2030-netwerk 43,
waardoor er een betere afstemming kan ontstaan. In Duitsland is er een soortgelijk
orgaan; de Advisory Council on SDG’s pakt de monitoringtaken nog grondiger en
gestructureerder op. Zij volgt en rapporteert over honderden indicatoren en geeft
per commissie een terugkoppeling. In de Tweede Kamer kennen we de
eerdergenoemde Commissie voor Europese Zaken die een dergelijke
coördinerende functie heeft. Deze commissie heeft expliciet de taak om andere
vaste Kamercommissies te wijzen op relevante Europese ontwikkelingen, en hen
daarover te adviseren. Zij maakt echter geen gebruik van rapporteurs maar van een
ambtelijke staf: de EU-adviseurs. In de volgende paragraaf over het niveau van
ambtelijke ondersteuning komen we hier nog op terug.
In Duitsland kwamen we ook nog een initiatief tegen waarbij woordvoerders
digitalisering hun krachten op internationaal niveau bundelden. In 2019 vond het
Internet Governance Forum (IGF) plaats in Berlijn, en organiseerde de Commissie

43 In 2017 hebben 69 Deense parlementariërs (ruim een derde van alle Folketing-leden) zich verenigd in een

netwerk voor de Sustainable Deverlopment Goals (SDG’s) van de VN: Folketingets Tværpolitiske Netværk for
FN’s Verdensmål (het 2030-netwerk). Met dit netwerk werd een forum gecreëerd voor een breed en inclusief
debat en een platform voor samenwerking met het maatschappelijk middenveld en andere geïnteresseerden.

Meer grip op digitalisering

65

voor de Digitale Agenda vooraf een sessie voor parlementaire woordvoerders uit
alle landen. De participatie van parlementariërs aan het IGF werd een jaar eerder in
Parijs al als zeer wenselijk ervaren, omdat dit zou kunnen bijdragen aan nationale
politieke debatten over internet governance. De Duitse overheid financierde het
initiatief 44. We hebben niet kunnen achterhalen of er Tweede Kamerleden aanwezig
waren bij deze speciale sessie op het Internet Governance Forum in Berlijn 2019.
Het volgende IGF zal van 2-6 november in Polen plaatsvinden. Het idee is dat er
wederom een sessie georganiseerd zal worden voor parlementaire woordvoerders
voor digitalisering. Het is een gelegenheid voor kennisuitwisseling tussen collegawoordvoerders, niet alleen op het gebied van internetregulering maar, zoals de
laatste keer, ook over bredere onderwerpen zoals desinformatie en AI.
Tot slot kent de Commissie Onderwijs, Wetenschap en Technology Assessment in
de Bondsdag ook rapporteurs. Deze parlementariërs hebben een soort
coördinerende rol om de verzoeken van alle parlementaire commissies en fracties
te beoordelen en te prioriteren voor het onderzoeksbureau TAB. Ook hebben ze
een rol bij het goedkeuren van de rapporten en de verspreiding ervan onder de
verschillende commissies en leden van de Bondsdag.
De Tweede Kamer kent deze specifieke rol van rapporteur als begeleider en
kwaliteitsbewaker van onderzoek niet. Het rapporteurschap staat wel als optie
vermeld in het Reglement van Orde (artikel 30a), maar dan meer in de traditionele
rol. De taken kunnen per rapporteur verschillen, maar de hoofdlijn is dat de
rapporteur zich extra verdiept in een onderwerp en de commissie erover adviseert,
vaak ondersteund door de Dienst Analyse en Onderzoek van de Kamer, de EUadviseur en/of de commissiegriffie. ‘Een commissie kan een of meer leden
benoemen over een in haar handen gesteld stuk, een groot project waarmee zij is
belast, of een ander onderwerp dat haar aangaat.’
Op het gebied van digitalisering is er niet vaak een rapporteur aangesteld. Het
enige voorbeeld dat we konden vinden, was in 2018 45. Toen heeft de vaste
Kamercommissie Financiën de leden Sneller (D66) en Alkaya (SP) benoemd tot
rapporteurs voor twee voorstellen van de Europese Commissie over het belasten
van de digitale economie: een digitale dienstenbelasting en een belasting voor
significante digitale aanwezigheid. Beide leden hebben een verslag van hun

44 De sessie ging over Artificiële Intelligentie (AI), internationale samenwerking voor een veiliger, open en vrij

internet, de impact van digitale sociale netwerken op democratie en cybervrede (zie
https://dig.watch/sessions/parliamentary-perspective-and-opportunities-action) en was er ook op gericht om
een internationaal netwerk op te zetten over data governance, digitale inclusie, en cyberveiligheid, -zekerheid,
-stabiliteit en -weerbaarheid vanuit het perspectief van burgers (zie:
https://www.intgovforum.org/multilingual/content/igf-2019-pre-event-36-parliamentary-perspective-andopportunities-for-action; de hele sessie is hier te beluisteren https://www.youtube.com/watch?v=xxhZyV0GP8&list=UUk0zf4oI0IsJLh1owvUQSfQ&index=7
45 Met dank aan de staf van de TCDT.

Meer grip op digitalisering

66

bevindingen uitgebracht in februari 2019 ter voorbereiding op een
rondetafelgesprek over belastingheffing digitale economie in diezelfde maand.
Een rapporteurschap is eigenlijk een vorm van taakverdeling binnen een vaste
Kamercommissie. Het betekent dat de rapporteur(s) zich laten informeren namens
de hele commissie en verslag uitbrengen aan de hele commissie. Een zekere
neutraliteit is daarbij uiteraard gewenst. Daarom is de Tweede Kamer tot op heden
terughoudend in het gebruik ervan. Het rapporteurschap wordt alleen ingezet bij
omvangrijke maar politiek minder gevoelige onderwerpen en/of wetsvoorstellen.
Digitalisering is een onderwerp dat over het algemeen minder gepolitiseerd is dan
bijvoorbeeld migratie of klimaatverandering. Het zou zich dus vaker kunnen lenen
voor een rapporteurschap, omdat het uiteindelijk meer grip kan opleveren voor alle
leden van een commissie op een specifiek digitaliseringsvraagstuk.
Impact en functie
De verschillende rapporteursfuncties of aspecten daarvan kunnen dienen ter
inspiratie. Op Kamerledenniveau is een verdeling van portefeuilles/onderwerpen
gebruikelijk. Het is immers niet realistisch om van parlementariërs expertise op elk
dossier te verwachten. Juist omdat digitalisering een onderwerp is dat op
verschillende plekken terugkomt, kan een groep goed geïnformeerde
parlementariërs ook de rol van rapporteur op zich nemen (adviseren en
ondersteunen van collega’s). De eerder besproken methoden van onderdompeling
en informele overlegstructuren vormen hiervoor een soort basis. Deze rapporteurs
kunnen zo de verbinding vormen met andere parlementariërs door bijvoorbeeld als
vraagbaak te functioneren (informeren), of door anderen te inspireren (agenderen)
en verbindingen aan te brengen (coördineren). In specifieke gevallen kunnen
parlementariërs met expertise op digitalisering collega’s vervangen, zoals in de
Bondsdag gebeurt.

3.3

Niveau ambtelijke ondersteuning

In ons onderzoek hebben we gezien dat andere parlementen zoals de Bondsdag,
het Britse parlement en het Amerikaanse Congres een stevige ambtelijke
ondersteuning hebben – veel uitgebreider dan in de Tweede Kamer. Een deel
daarvan houdt zich expliciet bezig met technologische en
digitaliseringsvraagstukken. Op dit niveau zijn we twee werkvormen tegengekomen.
• Inhoudelijke ambtelijke ondersteuning voor het hele parlement – commissies
en individuele parlementariërs – zoals onderzoeksbureaus en parlementaire
adviescommissies.
• Inhoudelijke en coördinerende ambtelijke ondersteuning voor de vaste
commissies zoals digitaliseringsadviseurs.

Meer grip op digitalisering

3.3.1

67

Onderzoeksondersteuning voor het hele parlement op
digitalisering

Zowel het Britse parlement (POST), het Congres (STAA en de Strategic Foresight
Unit) als de Bondsdag (TAB), kennen een onafhankelijk onderzoeksbureau dat het
parlement ondersteunt met onderzoek op het gebied van wetenschap en
technologie. Veel van het onderzoek bij deze bureaus die in het parlement zetelen,
gaat over digitaliseringsvraagstukken. Allen zijn zusterorganisaties van het
Rathenau Instituut. Zij vormen tezamen ook een Europees netwerk: het European
Parliamentary Technology Assessment-netwerk (EPTA), waarbij ook een aantal
niet-Europese partners zijn aangesloten zoals de Government Accountability Office
(GAO) waar STAA onder valt 46. Deze organisaties komen voort uit de traditie van
parlementair technology assessment dat zijn oorsprong kent in de Verenigde
Staten bij het Office of Technology Assessment (OTA) uit 1972. Dit bureau bestaat
niet meer onder die naam (hoewel er sinds kort stemmen opgaan om OTA nieuw
leven in te blazen).
Technology Assessment (TA) is een traditie die de relatie tussen wetenschap,
technologie en maatschappij onderzoekt waarbij gedacht wordt vanuit meerdere
disciplines, zoals de technische – en levenswetenschappen, filosofie en ethiek,
sociologie, bestuurskunde, politicologie en economie. Het gezamenlijke doel is te
verkennen, hoe huidige technologische ontwikkelingen de wereld waarin wij leven
veranderen. TA is veelal gericht op de ondersteuning van politieke besluitvorming
en publieke meningsvorming over technologie en wetenschap. Er zijn drie
belangrijke aandachtspunten waarop veel TA-organisaties zich richten:
• Meer zicht op de maatschappelijke vragen rondom digitalisering en het in kaart
brengen van belangen vanuit de samenleving;
• Meer aandacht voor de vertaalslag naar voorstellen voor beleidsopties en
wettelijke kaders;
• Technische en maatschappelijke kennis over digitalisering beter toegankelijk
en behapbaar maken.
Parlementaire onderzoeksbureaus
In het Verenigd Koninkrijk voorziet het Parliamentary Office of Science and
Technology (POST) het parlement al sinds 1989 van onafhankelijke en
toegankelijke analyses van beleidsvraagstukken met betrekking tot wetenschap en
technologie. Het bestuur van POST wordt benoemd volgens officiële parlementaire
procedures, en bestaat uit 14 leden. Dit zijn leden van het Hoger- en Lagerhuis en
niet-parlementaire leden die professionele input leveren vanuit de wetenschap. Het
bestuur bepaalt de prioriteiten en zorgt voor een effectieve werkrelatie met beide
46 https://eptanetwork.org/.

Meer grip op digitalisering

68

Kamers, parlementaire commissies en organisaties buiten het parlement. Het
bureau bestaat uit een hoofd plus acht wetenschappelijke adviseurs. Daarnaast
maakt het bureau veel gebruik van externe wetenschappelijke experts die
gedetacheerd zijn. Ongeveer 15% tot 25% van het onderzoek van POST gaat over
digitalisering.
In Duitsland is er het in paragraaf 3.1.1 genoemde Büro für TechnikfolgenAbschätzung beim Deutschen Bundestag (TAB), dat wordt geleid door het
Karlsruhe Institute of Technology 47. Het valt onder de vaste commissie Onderwijs,
Wetenschap en Technology Assessment in de Bondsdag. Een groep van
rapporteurs – parlementariërs uit alle zes de fracties – begeleidt de selectie, de
publicaties en de distributie ervan in de Bondsdag. De elf onderzoekers van TAB
zijn politiek en academisch onafhankelijk, en werken uitsluitend voor het parlement.
Ze voorzien de hele Bondsdag van studies en adviezen op het gebied van
wetenschaps- en technologievraagstukken. Zo’n 80% van de adviezen gaat over
digitalisering.
Opvallend is dat ook in het Congres in de Verenigde Staten sinds vorig jaar veel
initiatieven worden ontplooid voor een betere inhoudelijke ondersteuning op het
gebied van wetenschap en technologie. Dit naar aanleiding van de breed gedeelde
publieke verbazing over de kwaliteit van de vragen van senatoren tijdens
hoorzittingen in april 2018 met onder andere Facebook-CEO Marc Zuckerberg. Het
Congres heeft recentelijk nieuwe ondersteunende instituten opgericht. Het gaat om
het Science, Technology Assessment and Analytics-team (STAA) en het Center for
Strategic Foresight die zich specifiek zullen richten op nieuwe opkomende
technologieën. Beiden vallen onder het onafhankelijke Government Accountability
Office (GAO) dat in het Congres gezeteld is. Het STAA-team moet op het terrein
van technologie en samenleving het Congres ondersteunen bij insight
(informerend), oversight (controlerend) en foresight (agenderend). Daarnaast wordt
er nog gewerkt aan een derde ondersteunend instituut dat het Congressional Office
of Technology moet gaan heten. De wet die ten grondslag lag aan de oude OTA is
nieuw leven ingeblazen door twee leden van het Huis van Afgevaardigden, maar
nog niet aangenomen door de beide Kamers (daarna zou zij ook nog ondertekend
moeten worden door de president).
De drie onderzoeksbureaus in Duitsland, het VK en de VS bieden niet alleen
onderzoek aan, maar ook de expertise van hun medewerkers bij technische
briefings, inquiries en hoorzitingen over digitalisering. Het merendeel van het werk
van deze parlementaire onderzoekbureaus is op verzoek van vaste commissies en
soms fracties. De bureaus hebben ook een agenderende taak door publicaties aan
47 In samenwerking met het Instituut voor Futures Studies en Technology Assessment (IZT) en VDI/VDE
Innovation und Technik GmbH.

Meer grip op digitalisering

69

te bieden over nieuwe en toekomstige technologieën en wetenschappelijke
ontwikkelingen op basis horizonscanning. Een deel van het werk is het
beantwoorden van vragen en verzoeken van individuele parlementariërs. Maar er
zijn ook aparte parlementaire organisaties om individuele vragen en verzoeken van
leden te ondersteunen op het gebied van digitalisering. Zo is er in de Bondsdag de
Wissenschaftliche Dienst en in het Congres de Congressional Research Service.
Het Britse parlement heeft de Libraries.
De ambtelijke ondersteuning in de Tweede Kamer is minder groot dan in de meeste
andere parlementen in deze studie. Zo is er ook geen onderzoeksdienst die
onderzoek doet naar technologie of digitaliseringsvraagstukken in het bijzonder. In
Nederland is het Rathenau Instituut via zijn instellingsbesluit sinds 1986 belast met
deze taak namens het kabinet (waarbij met name de meningsvorming in de Eerste
en Tweede Kamer en de samenleving in den brede genoemd wordt). De Tweede
Kamer kent geen parlementaire onderzoekscultuur zoals in het Verenigd Koninkrijk.
Sinds 2018 is hier wel meer aandacht voor gekomen. De operatie Versterking
Kennispositie Tweede Kamer (VKTK) heeft geleid tot meer aandacht voor het
benutten van kennis van buitenaf, vanuit allerlei kennisorganisaties.
De kenniscoördinator – een nieuwe positie in de staf van iedere vaste
Kamercommissie – heeft een belangrijke rol in het organiseren van de
kennisuitwisseling tussen politiek en wetenschap. Elke commissie heeft daarnaast
een of twee informatiespecialisten die helpen informatie te verzamelen en
specifieke dossiers samen te stellen. Zowel de kenniscoördinatoren als de
informatiespecialisten vallen onder de Dienst Analyse en Onderzoek (DAO). Elke
commissie heeft ook een EU-adviseur die ondersteunt bij alle EU-stukken,
bijvoorbeeld op het gebied van digitalisering. Verder heeft iedere commissie
tegenwoordig ook een jaarlijkse kennisagenda met onderwerpen die volgens de
commissie verdieping behoeven, bijvoorbeeld door uitbesteding van onderzoek,
een rondetafelgesprek of een werkbezoek. Individuele Kamerleden kunnen voor
hun kennisvragen terecht bij de Dienst Informatie en Archief (DIA). De interne
parlementaire ondersteuning in de Tweede Kamer is dus, in vergelijking met andere
landen, bescheiden.
Nederland kent wel een divers landschap met onderzoek- en adviesorganisaties die
ook de Tweede Kamer ondersteunen. Belangrijke externe kennisbronnen voor de
Tweede Kamer op het gebied van digitalisering zijn naast het Rathenau Instituut,
dat ook speciaal voor dit doel is opgericht, de Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid en de Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie
(AWTI). In de pluriforme Nederlandse traditie zijn er daarnaast nog verschillende
multistakeholder-initiatieven die de laatste jaren zowel kennis met de Tweede
Kamer hebben gedeeld (het platform Parlement en Wetenschap van een aantal

Meer grip op digitalisering

70

koepelorganisaties uit wetenschap en onderzoek, zoals de KNAW, NWO, VSNU,
TNO en HBO-raad), als ook informatie hebben gedeeld vanuit het stakeholderveld
zelf (het platform voor de informatiesamenleving ECP waarbij allerlei bedrijven,
overheids- en kennisorganisaties zijn aangesloten). Ook hebben adviserende
organisaties, zoals de SER, ROB en rijkskennisinstellingen, in hun onderzoeken en
adviezen steeds meer aandacht voor digitalisering in hun domein.
Impact en functie
De impact van de onderzochte parlementaire onderzoeksbureaus op het politieke
besluitvormingsproces is niet makkelijk te bepalen volgens de geïnterviewden. Ze
zijn vaak een van de stemmen die zich laten horen over digitalisering. Zij zijn
bedoeld om een onafhankelijke kennisbasis in het politieke debat te leggen. Alle
drie worden om die redenen ook gewaardeerd in hun eigen parlementen. De TABrapporten worden bijvoorbeeld echt als onafhankelijk en vrij van enige politieke
ideologie gezien vanwege de rapporteursconstructie met zes rapporteurs van de
verschillende fracties die de kwaliteitscontrole van de rapporten voor hun rekening
nemen. Overigens is een nadeel van dit systeem dat de rapporten soms al
achterhaald zijn voordat ze gepubliceerd worden omdat het consensusproces
tussen de rapporteurs te veel tijd kost.
Uit de interviews komt een aantal belangrijke succesfactoren naar voren voor de
politieke impact van het werk van de parlementaire onderzoeksorganisaties. Ten
eerste het onderwerp; is er al enige publieke bezorgdheid over het onderwerp?
Zoals bijvoorbeeld bij AI, waar Duitse burgers bezorgd zijn over het verlies van hun
baan. Ten tweede, de timing; zijn de politieke loopgraven al betrokken (zoals bij
een rapport over kernenergie)? Is het rapport op tijd voor een belangrijk politiek
debat (zoals bij een rapport over prenatale diagnostiek dat belangrijke input vormde
voor een debat over abortus)? En ten derde, het verzoek: als een rapport een
gevolg is van een verzoek van een fractie of een vaste commissie, dan is er bij
voorbaat een soort vaandeldrager voor het rapport die zich verantwoordelijk voelt
voor de inbedding.

Meer grip op digitalisering

71

Kader 1 Het Rathenau Instituut
Het Rathenau Instituut werd in 1986 opgericht op advies van de CommissieRathenau van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid om met
name de Eerste en Tweede Kamer en de samenleving grip te geven op
ontwikkelingen in wetenschap, technologie en innovatie. Het Rathenau
Instituut stelt eens in de twee jaar zelf een werkprogramma op, met betrekking
tot onderzoek en dialoog over maatschappelijke aspecten van wetenschap,
technologie en innovatie. Dit werkprogramma wordt vastgesteld door het
bestuur van het Rathenau Instituut. Het instituut stelt dit werkprogramma op
op basis van eigen expertise en stakeholderconsultatie, inclusief consultatie
van beide Kamers. Dat werkprogramma wordt naar de minister gezonden die
het met haar zienswijze stuurt aan beide Kamers zonder dit te kunnen
wijzigen. Het Rathenau Instituut kan de Kamers gevraagd en ongevraagd
informeren waarbij nadrukkelijk de politieke meningsvorming vanuit een
onafhankelijke positie wordt ondersteund, maar geen advies wordt uitgebracht
ten aanzien van politieke besluiten. Ten behoeve van deze onafhankelijkheid
is het Rathenau Instituut op afstand geplaatst van zowel het kabinet, als (de
zittende) Eerste en Tweede Kamer. Ze is ook onafhankelijk van de
wetenschap en binnen de KNAW inhoudelijk onafhankelijk gepositioneerd.

Parlementaire adviescommissie
Het Amerikaans Congres heeft de mogelijkheid om een congressional advisory
commission in te stellen. Dit is een vorm die we in de Tweede Kamer niet kennen;
dergelijke adviescommissies, zoals recent de commissie Regulering van Werk
onder leiding van Hans Borstlap, worden in Nederland over het algemeen door de
regering ingesteld. En er zijn natuurlijk allerlei bestaande onafhankelijke
adviesraden, -colleges en andere kennisorganisaties die niet alleen de rijksoverheid
maar ook het parlement bedienen met hun advies. Zij doen soms ook onderzoek op
verzoek van de Tweede Kamer, maar over het algemeen bepalen ze hun eigen
agenda.
Deze tijdelijke adviescommissies in het Congres bestaan uit experts gekozen door
de leden van beide huizen van het Congres en worden deels ook door de minister
aangesteld. Ze doen onderzoek naar een bepaald vraagstuk en geven
beleidsaanbevelingen. Deze commissies mogen ook hoorzittingen houden, net als
de vaste commissies, (beleids)onderzoek doen en werkbezoeken afleggen. Ze

Meer grip op digitalisering

72

rapporteren terug aan het Congres. Dergelijke commissies zijn in de Verenigde
Staten een parlementair instrument voor belangrijke vraagstukken waarin allerlei
expertise bij elkaar wordt gebracht waar de vaste commissies normaliter niet over
beschikken. In deze adviescommissies kunnen complexe vraagstukken over een
langere periode grondiger bestudeerd worden dan parlementariërs dat zelf kunnen.
Het onafhankelijke karakter van deze adviescommissies maakt dat hun
bevindingen en aanbevelingen politiek acceptabeler zijn, zowel in het Congres als
bij het brede publiek. De adviescommissies verschillen onderling nogal qua
organisatiestructuur en gewicht 48.
Op het moment zijn er twee adviescommissies op het gebied van digitalisering:
• De Cyberspace Solarium Commission is gestart in mei 2019. Deze
commissie zal met aanbevelingen komen voor een nationale strategie voor
cyberspace in de lente van 2020 49.
• De National Security Commission on Artificial Intelligence is gestart in
augustus 2019 en zal in oktober 2020 een rapport opleveren 50. Het doel van
deze commissie is, om in kaart te brengen welke methoden en middelen nodig
zijn om de ontwikkeling van AI, machine learning en verwante technologieën te
bevorderen, om zo de behoeftes op het gebied van nationale veiligheid en
defensie in de Verenigde Staten zo goed mogelijk te ondersteunen 51.
Impact en functie
De functie van deze werkvorm is vooral informerend richting het Congres en kan
parlementariërs helpen om de regering beter te controleren. Het uiteindelijke advies
kan ook agenderend zijn als er nieuwe aanbevelingen voor de federale overheid of
voor het Congres zelf uitkomen. Uit de evaluatie van congressional commissions
door het Congressional Research Center (CRS) in 2019 blijkt dat deze commissies
kunnen bijdragen aan het:
• bieden van specifieke expertise;
• vergroten van publieke zichtbaarheid rondom een bepaald onderwerp;
• adresseren van kwesties van toenemende politieke complexiteit (bijvoorbeeld
als ze meerdere beleidsterreinen bestrijken en dus onder meerdere vaste
commissies vallen);
• bouwen aan consensus over een onderwerp;
• geven van onpartijdig advies;
• oplossen van een maatschappelijk probleem.

48
49
50
51

https://fas.org/sgp/crs/misc/R40076.pdf
https://www.lawfareblog.com/announcing-cyberspace-solarium-commission.
https://www.nscai.gov/home.
https://fas.org/sgp/crs/misc/RL33313.pdf.

Meer grip op digitalisering

73

Dezelfde evaluatie noemt ook drie kritiekpunten die regelmatig terugkomen. De
commissies:
• geven politici de mogelijkheid hun verantwoordelijkheid af te schuiven;
• zijn ondemocratische doordat aangewezen commissieleden verkozen politici
vervangen; en
• zijn vaak niet in balans wat betreft kosten en baten omdat ze relatief duur zijn
en hun bevindingen regelmatig worden genegeerd door het Congres 52.

3.3.2

Extra inhoudelijke en coördinerende stafondersteuning voor
de vaste commissies

Iedere commissie in het Britse parlement heeft een policy adviser die vaak de
inhoudelijke voorbereiding van de inquiries leidt maar ook notities schrijft ter
voorbereiding op een overleg van de commissie met een bewindspersoon. Deze
functie lijkt erg op die van de kenniscoördinator in de staf van de vaste commissies
in de Tweede Kamer. De DCSM-commissie in het Lagerhuis heeft een policy
adviser die zich heeft gespecialiseerd in digitaliseringsvraagstukken. Deze persoon
heeft speciale aandacht voor digitale onderwerpen met belangrijke politieke
relevantie die nog niet door een van de commissies worden opgepakt. Een
voorbeeld hiervan – zoals genoemd in een van de interviews – is sectie 230 uit VS
handelsverdragen waarin Amerikaanse technologiebedrijven worden afgeschermd
van buitenlandse toezichthouders. Dit is voor het VK van belang omdat de regering
na de Brexit bezig is met een eigen handelsverdrag met de VS.
Andere select committees hebben deze gespecialiseerde functie voor digitalisering
niet in hun staf. Zij hebben echter wel de mogelijkheid om een specialist adviser in
te huren. Iedere vaste en tijdelijke commissie heeft een eigen onderzoeksbudget,
zoals tegenwoordig ook de vaste Kamercommissies in de Tweede Kamer dat
hebben. Dit budget gebruiken ze ofwel voor het uitzetten van onderzoek of voor het
inhuren van (tijdelijke) expertise voor een tijdelijke klus, bijvoorbeeld rondom
digitalisering. Deze adviseurs zijn vaak afkomstig uit de wetenschap of een
publieke kennisorganisatie, en ondersteunen de staf bij de voorbereiding van een
inquiry of andere inhoudelijke klussen, zoals het terugblikken op de impact van
afgeronde inquiries. Specialist advisers worden per dag betaald.
Overigens heeft de staf in het Britse parlement ook clusteroverleg onderling – er is
inmiddels ook een roep om een clusteroverleg op het gebied van technologie – en
is er ook sprake – zij het in mindere mate – van persoonlijk overleg tussen
stafleden over coördinatie rondom digitaliseringsvraagstukken. In de Tweede
52 Idem

Meer grip op digitalisering

74

Kamer hebben de EU-adviseurs van de verschillende commissies eenzelfde soort
coördinerende functie.
Impact en functie
De staven van de commissies in het Britse Lager- en Hogerhuis zijn in vergelijking
met die in de Bondsdag meer met de inhoud bezig dan met de procedures. Dat
komt doordat de inquiries met hun uitgebreide voorbereiding zo centraal staan in
het politieke proces in het Britse parlement. Hun bijdrage ligt dus vooral op het
inhoudelijke vlak en ook op het coördinerende vlak, hoewel ze aangeven daar
minder tijd voor te hebben dan ze zouden willen. Een specialist adviser kan helpen
het inhoudelijke werk van de commissiestaf te verlichten, bijvoorbeeld als het gaat
om digitaliseringsvraagstukken. Een dergelijke optie zou ook in de Tweede Kamer
af en toe overwogen kunnen worden. Het onderzoeksbudget van de vaste
commissies wordt nu vaak ingezet om onderzoek uit te besteden maar de
commissies zouden ook kunnen overwegen om dit budget in te zetten voor de
inhuur van een expert die de commissie tijdelijk ondersteunt bij een onderwerp dat
raakt aan digitalisering. Een andere optie is om een extra kenniscoördinator aan te
stellen die voor alle vaste Kamercommissies werkt op het digitaliseringsdossier als
vraagbaak en coördinator.

3.4

Conclusie

In dit hoofdstuk zijn verschillende werkvormen beschreven die allen als doel
hebben om de grip van parlementsleden op digitalisering te verstevigen. In zijn
algemeenheid zien we daarin twee verschillende aanpakken:
•

•

Een brede procedurele aanpak waarin ondersteuning en coördinatie op het
digitaliseringsdossier centraal staan. Deze aanpak is vooral van belang voor de
parlementaire functies van het controleren van de regering en het wetgevende
(regulerende) deel.
Een gerichte inhoudelijke aanpak waarin verdieping op het
digitaliseringsdossier centraal staat. Deze aanpak is vooral van belang voor de
parlementaire functies van volksvertegenwoordigen (agenderen) en wetgeven
(kaderstellend).

Meer grip op digitalisering

75

Figuur 7 overzicht werkvormen per niveau

Brede
aanpak

Commissie Digitale
Agenda (zoals beoogd)
Inquiries

Niveau Commissie
Gerichte
aanpak

Parlementaire
werkvormen voor
meer grip op
digitalisering

Werkgroep SDG's (vgl
Commissie Europese
Zaken)

Brede
aanpak
Niveau Individueel
Kamerlid
Gerichte
aanpak

Tijdeljke
onderzoekscommissies
Commissie Digitale
Agenda (zoals praktijk)
Teknogruppe
Caucuses
Werkbezoeken
Rapporteurs
Woordvoerders
digitalisering
Scientific advisor

Niveau
Ondersteuning

Brede
aanpak

Speciale
kenniscoördinator
Onderzoeksbureaus

Gerichte
aanpak

Adviescommissies
Onderzoeksbureaus

Meer grip op digitalisering

4

76

Slotbeschouwing

In de landen die we onderzocht hebben voor ons onderzoek is de digitale transitie
als thema vaker geïnstitutionaliseerd binnen de overheid. Zo kent Duitsland een
speciale bewindspersoon binnen het bureau van de Bondskanselier, en hebben de
Verenigde Staten een aparte overheidsorganisatie die het wetenschaps- en
technologiebeleid overheidsbreed coördineert en veel aandacht geeft aan
digitalisering (het White House Office of Science and Technology). Het Verenigd
Koninkrijk heeft een Ministerie van Digitalisering, Cultuur, Media en Sport dat
digitalisering expliciet in haar naam en takenpakket heeft. Denemarken heeft een
Agency voor Digitalisation als onderdeel van het Ministerie van Financiën dat de
leiding heeft over de digitale transitie. Noorwegen heeft een Norwegian
Digitalisation Agency met dezelfde taakstelling en een minister voor Digitalisering,
die ook regionale ontwikkeling in de portefeuille heeft. Het inhoudelijk gewicht dat in
de praktijk aan deze institutionalisering hangt, verschilt wel per land.
Binnen de parlementen van de vijf door ons onderzochte landen is digitalisering niet
altijd expliciet geïnstitutionaliseerd. In de Duitse Bondsdag en het Britse parlement
zeker wel. De Bondsdag heeft een vaste Kamercommissie voor digitalisering en
een aantal onderzoekscommissies in het leven geroepen. Het Britse parlement
heeft ook onderzoekscommissies voor digitalisering benoemd. Via inquiries worden
digitaliseringsvraagstukken regelmatig op de agenda gezet door verschillende
vaste commissies. In het Amerikaanse Congres is er recent veel aandacht voor de
uitbreiding van de ambtelijke ondersteuning voor digitalisering met twee nieuwe
organisaties binnen het General Accountability Office (GAO). Mogelijk komt er nog
een derde organisatie bij via de heroprichting van het Office of Technology
Assessment (OTA), dat voor veel zusterorganisaties van het Rathenau Instituut een
voorbeeldfunctie heeft gehad. Het Noorse parlement houdt het meer bescheiden en
heeft met de bijeenkomsten van de Teknogruppe een laagdrempelige manier
gevonden waarop geïnteresseerde parlementsleden uit verschillende commissies
zich kunnen verdiepen in digitaliseringsvraagstukken. We weten dat er in het
Deense parlement een stevige discussie is gevoerd over de vraag of er een aparte
commissie voor Digitalisering moest komen naar analogie van hun parlementaire
werkgroep over de Sustainable Development Goals (SDG’s). De voorlopige
conclusie was dat dit in de praktijk lastig zou zijn omdat er niet zo’n duidelijk
beoordelingskader ligt als bij de SDG’s. Ook is er in het Deense parlement een
minder prominente cultuur rondom digitalisering dan rondom de SDG’s.
Het is duidelijk dat alle bestudeerde parlementen continue op zoek zijn naar meer
grip op het onderwerp digitalisering en in het bijzonder naar een integrale,

Meer grip op digitalisering

77

domeinoverstijgende aanpak van dit dossier. Dit laatste geldt overigens minder
voor het Britse parlement, dat met zijn inquiry-cultuur genoeg mogelijkheden denkt
te hebben om de domeinoverstijgende vragen rondom digitalisering te adresseren.
In het rapport ‘Opwaarderen: borgen van publieke waarden in de digitale
samenleving’ (2017), dat het Rathenau Instituut op verzoek van de Eerste Kamer
schreef, bepleiten we die integrale aanpak ook. Het ene parlement heeft daar meer
stappen in gezet dan het andere. De vraag die nu voorligt, is wat de Tweede Kamer
kan en wil doen om meer grip op digitalisering te krijgen en eventueel te komen tot
een domeinoverstijgende aanpak. De werkvormen en ervaringen daarmee in
andere parlementen, kunnen inspiratie bieden. Tegelijkertijd zal deze vraag ook
beantwoord moeten worden in samenhang met de andere onderzoeken die de
TCDT heeft uitgezet, zoals bijvoorbeeld het historisch onderzoek naar hoe de
Tweede Kamer in voorgaande jaren is omgegaan met een aantal
digitaliseringsvraagstukken, en wat er goed en minder goed is gegaan.
Op basis van het onderzoek bij het Rathenau Instituut zien wij dat digitalisering
twee soorten vragen oproept die allebei door de politiek geadresseerd zullen
moeten worden:
1.

2.

Domeinspecifieke vragen. Nieuwe digitale technologieën veranderen
professionele en maatschappelijke praktijken zoals zorg, onderwijs,
energievoorziening, politie en rechtspraak. Dat levert technische,
economische, ethische en juridische vragen op die voor een deel specifiek
zijn voor die praktijk. De dynamiek en verhoudingen tussen betrokken partijen
zijn in elke praktijk weer anders. Dat heeft consequenties voor de inbedding
en bijbehorende voorwaarden van digitalisering in die praktijk, zoals
bijvoorbeeld de prioritering van specifieke publieke waarden. In het sociale
domein zal die anders zijn dan in het rechtssysteem of de landbouw.
Bovendien zijn er per praktijk allerlei andere (wettelijke) kaders en
uitvoeringsinstanties. Een belangrijke politieke vraag voor de Tweede Kamer
is, of die kaders nog voldoen of dat ze aangepast moeten worden. Bovendien
stelt bijvoorbeeld de inzet van algoritmes bij zelfrijdende auto’s weer heel
andere eisen aan regulering dan bij online platformen. Dat betekent dat
knelpunten zoveel mogelijk praktijkspecifiek aangepakt moeten worden, juist
daar waar algemene kaders onvoldoende aanknopingspunten bieden.
Domeinoverstijgende vragen. Voor de aanpak van de meer
domeinspecifieke vraagstukken, is het nodig voldoende zicht te hebben op
bredere maatschappelijke effecten van digitalisering die op meerdere
beleidsdomeinen impact hebben, maar vanuit de afzonderlijke domeinen
maar beperkt inzichtelijk kunnen worden gemaakt. Denk aan
maatschappelijke en ethische vraagstukken op het gebied van privacy,

Meer grip op digitalisering

78

veiligheid, autonomie, rechtvaardigheid, menselijke waardigheid, controle
over technologie en machtsverhoudingen. Dit zijn vraagstukken die een breed
democratisch debat nodig hebben omdat ze deels ook gaan over de vraag
waar Nederland heen wil met de digitale transitie: hoe kan digitalisering
bijdragen aan belangrijke maatschappelijke uitdagingen en onder welke
voorwaarden? Daarnaast zijn er ook brede governance-vragen, zoals hoe
toezichthouders beter kunnen (moeten) samenwerken en over de algemene
wettelijke kaders waartoe digitale innovatie zich moet verhouden. De
Europese Commissie is bezig met de vernieuwing van beleidskaders en dat
vraagt van Tweede Kamerleden om hun inbreng tijdig te bepalen. Het is aan
de Tweede Kamer om dit proces over de governance van de digitale transitie
te monitoren en te beoordelen of publieke waarden voldoende gewaarborgd
zijn. 53
Beide vragen verdienen ruimschoots politieke aandacht. In de praktijk zal de eerste
vraag vooral opgepakt worden door de afzonderlijke vaste Kamercommissies die
hier een belangrijke controlerende taak hebben. Het is wenselijk dat de vaste
commissies ook een agenderende taak hebben door de regering te wijzen op
problemen met de digitale transitie in specifieke praktijken (binnen het domein van
een vaste commissie). In de praktijk verschilt het per commissie in hoeverre er
aandacht is voor specifieke digitaliseringsvraagstukken binnen het domein van die
commissie. De vaste commissies Economische Zaken en Klimaat, Binnenlandse
Zaken en Justitie en Veiligheid hebben hier over het algemeen meer aandacht
voor, omdat de ministeries die zij controleren de trekkers zijn van
digitaliseringsstrategieën vanuit het kabinet.
De tweede brede vraag over algemene wettelijke kaders en het governancelandschap van de digitale samenleving zijn niet structureel belegd in de Tweede
Kamer (een belangrijke reden voor de oprichting van de TCDT). Tot voor kort
kende dit debat vooral een gefragmenteerd en incidenteel karakter, zoals we
constateerden in het rapport ‘Opwaarderen’ (2017). In ‘Doelgericht Digitaliseren’
(2018), lieten we zien dat de aandacht voor maatschappelijke en ethische
vraagstukken politiek en beleidsmatig behoorlijk is toegenomen. Zo zien we dat
verschillende vaste commissies de laatste jaren actief geweest zijn met initiatieven
om zich te informeren, bijvoorbeeld over autonome wapens of de
platformeconomie. De behoefte aan een breder politiek debat over verdere
versterking van het governancesysteem blijft nog onverminderd groot.
In onze studie hebben we zowel werkvormen gezien die als doel hebben om de
vaste Kamercommissies te ondersteunen op de meer praktijkgerichte vragen
53 Denk aan het beleidskader over het Internet of Things (IoT) dat effect heeft op handel, consumentenzaken,
privacy van consumenten, maar bijvoorbeeld ook op cybersecurity en drones.

Meer grip op digitalisering

79

rondom digitalisering, als werkvormen die als doel hebben om het hele parlement te
ondersteunen op de brede vragen. Hieronder lopen wij deze werkvormen nog een
keer langs vanuit het perspectief van deze twee vragen.

4.1

Ondersteuning op digitalisering voor de vaste
Kamercommissies (vraag 1)

Bij deze werkvormen gaat het in belangrijke mate om het ondersteunen van de
vaste Kamercommissies bij hun controlerende en agenderende taken, en deels ook
bij hun wetgevende (als we tenminste die taak breder interpreteren naar het toetsen
van bestaande wet- en regelgeving in digitaliseringspraktijken). Die ondersteuning
kan op twee manieren worden ingevuld: vormen gericht op het vergroten van de
basis kennis van alle commissieleden, of vormen gericht op specialisatie van een
aantal specifieke (staf)leden via taakverdeling. Beide hebben tot doel om de
commissie de juiste vragen te laten stellen in het politieke debat rondom
digitaliseringsvraagstukken.

4.1.1

Actieve kennisvergroting voor alle leden

Parlementariërs overal ter wereld doen zelf ook aan onderzoek. Het gaat vooral
om het ophalen van informatie uit de samenleving. In het Britse parlement is een
veelgebruikte term daarvoor: de inquiries van de select committees (ongeveer
vergelijkbaar met de vaste Kamercommissies). Inquiries zijn grondig voorbereide
hoorzittingen die eindigen met een rapport aan de regering waarin ook
aanbevelingen staan. De regering moet vervolgens binnen 60 dagen reageren. Het
is het belangrijkste instrument voor deze commissies om hun controlerende en
agenderende taken uit te voeren. In de Tweede Kamer kennen we deze vorm
waarbij parlementariërs zelf intensief betrokken zijn niet (behalve bij onderzoek- en
enquêtecommissies). De vaste commissies hebben tegenwoordig een jaarlijkse
kennisagenda waar onderwerpen op staan waar de commissie zich als geheel dat
jaar op wil gaan richten door o.a. onderzoek uit te besteden (maar ook door
rondetafelgesprekken of werkbezoeken). Op een aantal van deze agenda’s staan
ook digitaliseringsvraagstukken. 54 Maar uit ons onderzoek blijkt dat als
parlementsleden zelf onderzoek doen, ze meer grip op het onderwerp krijgen.

54 Digitalsering (commissies BiZa en EZK), drones en killerrobots (commissie BuHa-OS), grensverleggende IT

(commissie Defensie), belastingheffing digitale economie (commissie Financien) en cybersecurity (commissie
J&V).
https://www.tweedekamer.nl/sites/default/files/atoms/files/20190410_kennisagendas_kamercommissies_2019.
pdf

Meer grip op digitalisering

80

Werkbezoeken is ook een veelgebruikt instrument voor parlementariërs om een
beter begrip te krijgen van de digitaliseringspraktijk in hun commissiedomein. Alle
parlementen bedienen zich van deze methode, hoewel sommige commissies zoals
de parlementaire onderzoekscommissies en de Commissie voor de Digitale
Agenda in de Bondsdag dat meer doen dan vaste commissies. Werkbezoeken zijn
redelijk intensief – helemaal als ze in het buitenland zijn. Ze hebben niet alleen de
potentie om beter inzicht te geven in de technologie, maatschappelijke aspecten en
implementatie, (denk aan de onderzoekscommissie AI uit het Hogerhuis die zelf
een neuraal netwerk heeft leren bouwen), maar kunnen ook bijdragen aan de
agenderende functie, zo hebben we gezien in de Bondsdag.
De Tweede Kamer legt tot op heden niet heel vaak werkbezoeken af op het terrein
van digitalisering. Wel houdt de Tweede Kamer regelmatig rondetafelgesprekken
en steeds vaker gaan die over digitaliseringsonderwerpen. 55 Een belangrijk
kenmerk van die rondetafelgesprekken is dat ze – inclusief de schriftelijke bijdragen
van de deelnemers – altijd openbaar zijn. We hebben gezien dat dat in andere
parlementen lang niet altijd zo is. We zien verschillende opties voor verbetering.
•

•

De Tweede Kamer kan overwegen om de rondetafelgesprekken nog beter voor
te bereiden door een startnotitie over het onderwerp te schrijven inclusief
voorbeeldvragen en de bevindingen te verwerken. Niet middels een
consensusrapport zoals bij de inquiries, maar door alle argumenten en
genoemde beleidsopties op een rij te zetten, met extra aandacht voor de
domeinspecifieke wettelijke kaders. Dit kan met hulp van de Dienst Analyse en
Onderzoek en/of met hulp van een onafhankelijke partij als het Rathenau
Instituut.
De Tweede Kamer zou verder kunnen overwegen vaker werkbezoeken op het
gebied van digitalisering te organiseren, die op een zelfde manier voorbereid
en afgesloten zouden kunnen worden zoals hierboven voorgesteld bij de
rondetafelgesprekken. Een andere optie is om de onderzoeken op het gebied
van digitalisering die in het kader van de kennisagenda’s van de individuele
commissies worden gedaan, zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen zodat
ze – indien mogelijk – van nut kunnen zijn voor meerdere commissies.

We hebben ook gezien dat parlementsleden zich organiseren in meer informele
werkvormen van ‘coalitions of the willing’ die zich inspannen voor nieuwe
wetgeving, politieke consensus of breder maatschappelijk en politiek debat. Dit zien
we terug bij de caucuses in het Congres, de all-party parliamentary groups in de
VK, en in Noorwegen bij de Teknogruppe. Het zijn allemaal voorbeelden van
55 Bijvoorbeeld Digitalisering van het hoger onderwijs (OCW), Digitale nalatenschap, Datasamenleving en
democratie (beiden BiZa), Digitalisering en financiering van de rechtsspraak (V&J), Digitax (Financien),
Strategisch Actieplan voor Artificiële Intelligentie (EZK).

Meer grip op digitalisering

81

overlegstructuren tussen parlementsleden van verschillende politieke partijen en
experts uit de academische wereld en industrie. Deze werkvorm biedt
parlementsleden de mogelijkheid zich te informeren, maar ook om zich te profileren
richting kiezers met interesse in, en partijen met belang bij, digitaliseringskwesties.
In Nederland kennen we deze werkvorm eigenlijk niet, al is ze enigszins te
vergelijken met de thematische Poorten die wekelijks plaatsvinden voor
verschillende onderwerpen binnen Nieuwspoort zoals iPoort.
•

•

De Tweede Kamer zou de iets formelere werkvorm van de Teknogruppe –
geleid door zes parlementsleden – kunnen overwegen. Dit is een informele
werkvorm waarbij parlementsleden uit alle commissies in een kleine besloten
bijeenkomst geïnformeerd worden en onderling kunnen discussiëren over
nieuwe digitaliseringsvraagstukken die vaak commissie-overstijgend zijn. Dat
lijkt deels op de reeds bestaande ontbijtbijeenkomsten die ook besloten zijn,
waar Kamerleden met externe experts in gesprek kunnen gaan over een
specifiek onderwerp. Deze richten zich over het algemeen op technische
kennisvragen. De voorbereiding van deze ontbijtbeenkomsten is echter niet zo
uitgebreid als bij de Teknogruppe waarbij de Norwegian Board of Technology
(NBT) – de Noorse zusterorganisatie van het Rathenau Instituut – een kort
overzicht maakt van het digitaliseringsvraagstuk, en van de belangrijkste
maatschappelijke vragen en opties voor het parlement.
Een extra aandachtspunt is om bij dergelijke sessies niet alleen de wetenschap
en stakeholders om een bijdrage te vragen, maar ook beleidsondersteunende
kennis aan te bieden rondom verschillende instrumenten voor governancevraagstukken (bijvoorbeeld de wenselijkheid van de oprichting of betere
samenwerking van toezichthouders, branchecodes, labels, wetgeving of
richtsnoeren).

4.1.2

Specialisatie en taakverdeling

Hoewel het nastrevenswaardig is om de basiskennis van alle commissieleden te
vergroten, kan het (daarnaast) ook bevorderlijk zijn dat een aantal leden binnen de
commissie, of juist een staflid in de ondersteuning, zich specialiseren. Het is een
vorm van taakverdeling waarbij een aantal mensen expertise ontwikkelen om
vervolgens de hele commissie te kunnen ondersteunen op het gebied van
digitaliseringsvraagstukken.
In de Bondsdag zagen we dat er duidelijke woordvoerders Digitalisering zijn die
zich op allerlei manieren ook verder specialiseren doordat ze lid zijn van de vaste
Commissie voor de Digitale Agenda en vaak ook nog van de studiecommissie over
AI. Zij fungeren binnen de fracties als belangrijk aanspreekpunt op digitalisering; zij

Meer grip op digitalisering

82

schrijven briefings voor fractiegenoten die binnen hun commissie een debat moeten
voeren over digitaliseringsvraagstukken en soms vervangen zij hun collega’s zelfs.
In Denemarken staan alle woordvoerders Digitalisering op de website van het
parlement.
•

In de Tweede Kamer verschilt het per fractie of er een specifieke woordvoerder
is op het gebied van digitalisering. Als er een vaste commissie op digitalisering
zou komen, dan zal iedere fractie in ieder geval een woordvoerder op het
gebied van digitalisering moeten aanstellen.

Veel parlementen kennen de werkvorm van het rapporteurschap. In de Bondsdag
zagen we een specifieke vorm ervan bij de vaste Commissie voor Onderwijs,
Wetenschap en Technology Assessment. Een rapporteurschap is eigenlijk een
afspraak tot taakverdeling binnen een vaste Kamercommissie. Dat betekent dat de
rapporteur(s) zich laten informeren namens de hele commissie en verslag
uitbrengen aan de hele commissie. Een zekere neutraliteit is daarbij uiteraard
gewenst. Een rapporteur wordt overigens vaak ondersteund door een of meerdere
stafleden.
•

De Tweede Kamer is tot op heden terughoudend in het gebruik ervan. Het
rapporteurschap wordt alleen ingezet bij omvangrijke maar politiek minder
gevoelige onderwerpen/wetsvoorstellen, en bij de behandeling van de
begrotingen. Digitalisering is momenteel nog een onderwerp dat over het
algemeen minder gepolitiseerd is dan bijvoorbeeld migratie of
klimaatverandering. Hierdoor zou het zich dus vaker kunnen lenen voor een
rapporteurschap – bijvoorbeeld over Europese ontwikkelingen rondom nieuwe
wetgeving voor technologieën. Dit kan uiteindelijk meer grip opleveren voor
alle leden van een commissie op een specifiek digitaliseringsvraagstuk.

In het Britse parlement hebben vaste en tijdelijke commissies ofwel een vaste
specialist advisor, of de mogelijkheid om er een in te huren voor een tijdelijke klus
bijvoorbeeld op digitalisering. Deze adviseurs ondersteunen de staf bij de
voorbereiding van een inquiry of andere klussen zoals het identificeren van
onderwerpen op digitalisering die door geen enkele commissie behandeld worden.
•

Sinds de operatie Versterking Kennispositie Tweede Kamer (VKTK) in 2018
heeft iedere commissie een onderzoeksbudget. Dit budget wordt vaak ingezet
om onderzoek uit te besteden, maar de commissies zouden ook kunnen
overwegen om dit budget in te zetten voor de inhuur van een expert die de
commissie tijdelijk ondersteunt op een onderwerp dat raakt aan digitalisering.
Een andere optie is om een extra kenniscoördinator aan te stellen die voor alle

Meer grip op digitalisering

83

vaste Kamercommissies werkt als vraagbaak en coördinator op het
digitaliseringsdossier.

4.2

Oprichten van een nieuwe commissie op
digitalisering (vraag 2)

In onze studie hebben we gezien dat sommige parlementen ervoor kiezen om
nieuwe commissies op te richten die de expliciete taak hebben om de brede
overkoepelende vragen rondom de digitale transitie te adresseren. De ene vorm is
een tijdelijke onderzoekscommissie en de andere is een vaste commissie op
digitalisering. Bij de eerste gaat het om een commissie met een agenderende en
wetgeving (kaderstellende) functie. Bij de tweede vorm verschilt het per parlement.
De Commissie voor de Digitale Agenda heeft op papier de meest ideale
taakomschrijving, met zowel een agenderende, wetgevende (kaderstellende),
controlerende, als een coördinerende taak op digitalisering.

4.2.1

(Tijdelijke) onderzoekcommissie

Een goed voorbeeld van een succesvolle tijdelijke onderzoekscommissie die een
belangrijke agenderende en deels ook kaderstellende functie heeft gehad, is de
Special Inquiry commissie op AI van het Britse Hogerhuis. Deze commissie heeft
duidelijk stelling genomen met de uitspraak dat het VK niet met de VS of met China
kan concurreren op AI, niet qua financiering en niet qua menskracht. Ze stelde voor
dat het VK een competitief voordeel kan hebben met aandacht voor ethiek in AI.
Het eindrapport van de commissie bevat ook een AI-code met vijf principes die als
een soort kaderstellende voorzet gezien kan worden richting de Britse regering, die
het rapport met veel enthousiasme heeft omarmd en meerdere aanbevelingen heeft
overgenomen.
De uitdaging van zo’n tijdelijke commissie is altijd of de uiteindelijke resultaten wel
genoeg navolging krijgen in het regeringsbeleid of in het parlement zelf. Een
verplichte kabinetsreactie is een eerste stap, maar structurele aandacht op de
follow-up nadat de commissie is opgeheven, is ook belangrijk. Het Britse parlement
probeert dat nu beter te organiseren. De Commissie van de Werkwijze in zowel het
Lager- als Hogerhuis (de zogenaamde liaison committees) hebben zich daar
recentelijk aan gecommitteerd door de onderzoekscommissie en de inquiries
regelmatig te gaan evalueren, en te sturen op een effectieve coördinatie tussen
beide huizen op dit vlak. Andere oplossingen zijn het aanstellen van een impact

Meer grip op digitalisering

84

manager in de staf en de vorm van een subcommissie om de opvolging aan de
kant van de regering goed te kunnen monitoren, zoals bij het dossier desinformatie.
•

•

Afhankelijk van het werk dat de TCDT oplevert 56, zou het wel of niet de moeite
waard zijn voor de Tweede Kamer om nog een nieuwe onderzoekscommissie
op te richten. De meeste onderzoekscommissies in de Tweede Kamer zijn
gericht op het controleren van de regering, met name op dossiers waar veel is
fout gegaan (zoals: ICT-projecten bij de overheid, huizenprijzen, Fyra).
De Tweede Kamer beschikt nu (nog 57) over het instrument van een
themacommissie die als taak heeft om de agenda van de samenleving te
volgen. Ook versterkt zij de representatieve functie van de Tweede Kamer door
toe te werken naar een integrale politieke visie op middellange en lange termijn
op een bepaald onderwerp. Een themacommissie kan maximaal voor de duur
van een zitting worden ingesteld. Het instrument themacommissie wordt echter
weinig ingezet. Dit komt doordat er geen eigenstandige politieke doorwerking
van de rapportage van themacommissies plaatsvindt, omdat themacommissies
hun werk moeten inleveren bij de vaste commissies van de Tweede Kamer. De
zichtbaarheid van een themacommissie is dus zeker niet zo hoog als over het
algemeen het geval is bij een onderzoekscommissie. Als de Tweede Kamer
kiest voor deze vorm, dan zou deze dus net als een onderzoekscommissie een
eigenstandige politieke doorwerking moeten hebben. Een vorm die zich
bovendien meer richt op de toekomst en toewerkt naar een integrale politieke
visie op digitalisering.

4.2.2

Vaste commissie

In de Bondsdag hebben we gezien dat er een Vaste Commissie voor de Digitale
Agenda is opgericht in 2014, die nu inmiddels aan een tweede termijn bezig is. Op
papier heeft deze commissie de meeste ambitieuze opdracht van alle werkvormen
die zijn bestudeerd: zij controleert de regering op alle overheidsbrede strategieën
die betrekking hebben op digitalisering, ze informeert zich en ze agendeert punten
waar de regering nog niet genoeg aandacht voor heeft (inhoudelijke blinde vlekken)
of waarop het overheidsbeleid tekort schiet (bijvoorbeeld als het gaat om toezicht).
Ze coördineert door andere vaste commissies te wijzen op nieuwe ontwikkelingen
op het gebied van digitalisering, en hen hierover te adviseren, en ze is het
aanspreekpunt als het gaat over de internationale discussie over digitalisering. Dit

56 Bijvoorbeeld in hoeverre de commissie een beoordelingskader zoals in haar onderzoeksvraag staat wil en kan
opleveren.

57 De Commissie van der Staaij heeft recentelijk voorgesteld om in de toekomst alleen nog vaste en tijdelijke

commissies in te stellen. De voorstellen van deze commissie moeten nog besproken worden in de Tweede
Kamer.

Meer grip op digitalisering

85

komt grotendeels overeen met de taak die de vaste commissie Europese Zaken in
de Tweede Kamer heeft op het gebied van Europese ontwikkelingen. In de praktijk
van de Bondsdag blijkt dit vooralsnog echter niet te werken. De vaste Commissie
voor de Digitale Agenda heeft te weinig status – zij is bijna nooit federführend
(voortouwcommissie) op belangrijke digitaliseringsstukken zoals alle andere vaste
commissies dat wel zijn – en is niet in staat de haar toegewezen taken ook
daadwerkelijk op zich te nemen. Op dit moment is haar belangrijkste functie slechts
het verder informeren van de commissieleden door werkbezoeken, hoorzittingen,
etc. zodat zij via de fractie hun collega’s kunnen steunen bij hun
digitaliseringsdossiers.
Een werkvorm die bovenstaande taken wel allemaal in de praktijk weet uit te
voeren, al is het dan niet op het gebied van digitalisering, is de Deense werkgroep
voor de Sustainable Development Goals (SDG’s). Een belangrijk deel van het werk
van de leden van deze groep is om op eigen initiatief presentaties te geven aan
vaste commissies om hen te motiveren en te inspireren om de SDG’s in hun werk
op te pakken. Doordat de SDG’s een groot maatschappelijk thema vormen in
Denemarken en politiek breed gedragen worden, heeft de werkgroep in korte tijd
een stevige status verworven om commissies te informeren, te adviseren en te
helpen bij het bepalen van hun agenda. De commissie bevat ook een groot aantal
vooraanstaande parlementariërs. Er is een kans dat de commissie na de evaluatie
in oktober 2020 verder gaat als vaste commissie.
•

Belangrijke uitdagingen bij deze werkvorm van een commissie voor
Digitalisering zijn dus, dat een dergelijke commissie een vergelijkbare politieke
status en gewicht moet hebben als andere vaste commissies. Dit zal ook voor
een dergelijke commissie in de Tweede Kamer gelden omdat de Kamer net als
de Bondsdag een stevige commissiecultuur heeft. Zo’n commissie kan alleen
niet dezelfde status hebben als een vaste commissie, omdat deze commissie
voor Digitalisering immers niet gespiegeld is aan één ministerie. Het helpt in
ieder geval als het duidelijk is wie de belangrijkste politieke aanspreekpunt(en)
is of zijn in het kabinet. Beide werken ook mee om leden met genoeg ervaring
in zo’n commissie te laten plaatsnemen. Een risico van deze werkvorm zou
kunnen zijn dat digitalisering te veel wordt gezien als een expertise, in plaats
van een onderwerp waar alle leden enig begrip van zouden moeten hebben.

•

In de Tweede Kamer heeft de Commissie voor Europese Zaken eenzelfde
soort takenpakket als we dat ons voor zouden kunnen stellen bij een vaste
Commissie voor Digitalisering. Veel van het werk wordt gedaan door meerdere
EU-adviseurs die gekoppeld zijn aan andere vaste Kamercommissies. Zij
spelen een belangrijke coördinerende rol. In ons onderzoek hebben we niet
gekeken naar de impact van de Commissie voor Europese Zaken. Het zou

Meer grip op digitalisering

86

goed zijn om daar wel naar te kijken voordat de Tweede Kamer beslist om een
dergelijke commissie ook voor digitalisering op te richten.
•

Een belangrijk punt voor zowel de tijdelijke als vaste variant, is dat een
commissie Digitalisering in belangrijke mate een schrijvende commissie zal
zijn. Juist omdat haar taak er vooral uit bestaat om naar bredere vragen te
kijken en naar nieuwe kwesties die op ons afkomen, volstaat het niet om zich
(alleen) reactief op te stellen ten opzichte van kabinetsvoorstellen. In plaats
van vooral te reageren op wat de regering inbrengt, zal de commissie met
nieuwe inzichten moeten komen, waarmee ze de andere commissies van
nieuwe informatie kan voorzien. In de regel wil dat overigens niet zeggen dat
Kamerleden zelf de pen moeten vasthouden: dat kan ook aan stafleden
worden overgelaten. Maar Kamerleden zullen zich ook in dat laatste geval
goed in de materie moeten verdiepen, en conceptrapportages van commentaar
moeten voorzien.

Tot slot
Een belangrijk punt waarop de Tweede Kamer verschilt van de meeste andere
parlementen die we hebben bestudeerd, is de omvang van de parlementaire
ondersteuning die relatief klein is. Dit geldt niet alleen voor de ambtelijke
ondersteuning maar ook voor de ondersteuning bij de partijen en fracties. De
omvang is gering, zeker in vergelijking met het ambtelijke apparaat van de regering,
maar dus ook in vergelijking met andere parlementen. 58 De Tweede Kamer telt
bovendien nog eens minder leden dan andere parlementen. De aangenomen
Motie-Jetten van september 2019 waarmee de subsidie aan politieke partijen
aanzienlijk is verhoogd, is een belangrijke stap vooruit. De ambtelijke
ondersteuning blijft tot op heden wel op hetzelfde niveau. Dat is jammer want een
sterkere inhoudelijke ondersteuning van de Kamercommissies, zoals voor een
groot deel nu door de Dienst Analyse en Onderzoek wordt gedaan, is onmisbaar
als de Tweede Kamer meer structurele aandacht voor digitaliseringsvraagstukken
wil.
Gelukkig kent Nederland ook een sterk en divers landschap aan advies- en
onderzoeksorganisaties die de Tweede Kamer van buiten kunnen ondersteunen.
Organisaties zoals het Rathenau Instituut kunnen de Tweede Kamer blijven helpen
bij het ophalen van informatie uit de samenleving als het gaat om maatschappelijke
veranderingen door de opkomst van nieuwe digitale technologieën. Parlementair
onderzoek is namelijk iets anders dan wetenschappelijk onderzoek. Het gaat bij
parlementair onderzoek veeleer om het bij elkaar brengen en analyseren van
verschillende ervaringen, belangen en opvattingen om ze vervolgens in het

58 W. van der Woude, ‘Staten-Generaal en wetgeving’ in: RegelMaat, 2014, p. 332.

Meer grip op digitalisering

87

politieke debat in te brengen. Het perspectief van de praktijk is daarbij onmisbaar
en een belangrijk uitgangspunt voor de Tweede Kamer als
volksvertegenwoordigend orgaan. Op die manier kan ze meer grip op digitalisering
krijgen en bovendien haar eigen agenda op het onderwerp beter bepalen.

Meer grip op digitalisering

88

Literatuur
EPTA (november 2012). Parliamentary Technology Assessment in Europe: An
overview of 17 institutions and how they work. Compiled and edited by Dr. Reinhard
Grünwald (TAB).
Khandker, S., B., G. Koolwal en H. Samad (2009). Handbook on impact evaluation:
quantitative methods and practices. The World Bank.
Kool, L., E. Dujso, en R. van Est (2018). Doelgericht digitaliseren – Hoe Nederland
werkt aan een digitale transitie waarin mensen en waarden centraal staan. Den
Haag: Rathenau Instituut.
Kool, L., J. Timmer, L. Royakkers en R. van Est (2017). Opwaarderen - Borgen van
publieke waarden in de digitale samenleving. Den Haag, Rathenau Instituut.
Prins, J. E. J., A. H. Vedder, & F. van der Zee (2012). Jaarboek ICT en
samenleving 2012-De transformerende kracht van ICT. Media Update.
Staatscommissie Parlementair Stelsel (2018). Lage Drempels, Hoge Dijken:
Democratie en Rechtsstaat in Balans. Eindrapport van de staatscommissie
parlementair stelsel.
Tweede Kamer (2019), Reglement van Orde van de Tweede Kamer der StatenGeneraal.
Van der Woude, W. (2014). Staten-Generaal en wetgeving. RegelMaat, 2014(6),
322-333.
Van Est, R., E. de Bakker, J. van den Broek, J. Deuten, P. Diederen, I. van Keulen,
I. Korthagen en H. Voncken (2018). Waardevol digitaliseren – Hoe lokale
bestuurders vanuit publiek perspectief mee kunnen doen aan het ‘technologiespel’.
Den Haag: Rathenau Instituut.

Verenigd Koninkrijk
House of Commons Digital, Culture, Media and Sport Committee (12 september
2019). Immersive and addictive technologies. Fifteenth Report of Session 2017–19.
(Government response awaited).

Meer grip op digitalisering

89

House of Commons Digital, Culture, Media and Sport Committee (9 mei 2019).
Disinformation and ‘fake news’: Final Report: Government Response to the
Committee’s Eighth Report of Session 2017–19.
House of Commons Digital, Culture, Media and Sport Committee (2 april 2019).
The launch of the Sub-Committee on Disinformation. Tenth Report of Session
2017–19.
House of Commons Digital, Culture, Media and Sport Committee (18 februari
2019). Disinformation and ‘fake news’: Final Report. Eighth Report of Session
2017–19.
House of Commons Science and Technology Committee (10 juli 2019). Digital
Government. Eighteenth Report of Session 2017–19.
House of Commons Science and Technology Committee (31 januari 2019). Impact
of social media and screen-use on young people’s health. Fourteenth Report of
Session 2017–19.
House of Commons Science and Technology Committee (6 december 2018).
Quantum technologies. Twelfth Report of Session 2017–19.
House of Commons Science and Technology Committee (10 september 2018).
Algorithms in decisionmaking: Government Response to the Committee’s Fourth
Report Sixth Special Report of Session 2017–19.
House of Commons Science and Technology Committee (23 mei 2018). Algorithms
in decision-making. Fourth Report of Session 2017–19.
House of Commons Science and Technology Committee (12 oktober 2016).
Robotics and artificial intelligence. Fifth Report of Session 2016–17.
House of Lords Liaison Committee (17 juli 2019). Review of House of Lords
Investigative and Scrutiny Committees: towards a new thematic committee
structure. 6th Report of Session 2017–19.
House of Lords Liaison Committee (10 juni 2019). Summary of House of Lords
investigative and scrutiny committee activity in 2018–19. 5th Report of Session
2017–19.

Meer grip op digitalisering

90

House of Lords Liaison Committee (18 maart 2019). New special inquiry
committees 2019–20: A Special Inquiry Committee on Democracy and Digital
Technologies. 4th Report of Session 2017–19.
House of Lords Liaison Committee (19 juli 2018) Review of Investigative Select
Committee activity in 2017–18. 3rd Report of Session 2017–19.
House of Lords Liaison Committee (21 maart 2017). New investigative committees
in the 2017–18 Session: An Ad Hoc Select Committee on Artificial Intelligence. 2nd
Report of Session 2016-17.
House of Lords Science and Technology Select Committee (25 juli 2019). Ageing:
Science, Technology and Healthy Living Call for Evidence.
House of Lords Science and Technology Select Committee (1 mei 2019). Forensic
science and the criminal justice system: a blueprint for change. 3rd Report of
Session 2017–19.
House of Lords Select Committee on Artificial Intelligence (16 april 2018). AI in the
UK: ready, willing and able? Report of Session 2017–19.
House of Lords Select Committee Democracy and Digital Technologies (juli 2019).
Call for Evidence.
POST - Parliamentary Office of Science and Technology (17 januari 2020). Misuse
of Civilian Drones. POSTnote 610.
POST - Parliamentary Office of Science and Technology (28 augustus 2019).
Research for Parliament: Preparing for a changing world. Horizon Scanning 2019.
POST - Parliamentary Office of Science and Technology (24 juli 2019). 5G
technology. POSTbriefs 2.
POST - Parliamentary Office of Science and Technology (7 februari 2019). Cyber
Security of Consumer Devices. POSTnote 593.
POST - Parliamentary Office of Science and Technology (12 december 2018).
Robotics in Social Care. POSTnotes 591.
Secretary of State for Business, Energy and Industrial Strategy by Command of Her
Majesty (June 2018) Government response to House of Lords Artificial Intelligence
Select Committee’s Report on AI in the UK: Ready, Willing and Able?

Meer grip op digitalisering

91

Mellows-Facer, Adam, Chloe Challender and Paul Evans, Select Committees:
Agents of Change, Parliamentary Affairs (2019). 72, 903–922, Advance Access
Publication 14 September 2019. (doi:10.1093/pa/gsz039)
Duitsland
Deutscher Bundestag (juli 2019). The Study Commission on Artificial Intelligence –
Social Responsibility and Economic, Social and Ecological Potential.
Deutscher Bundestag (januari 2019). The Committee on the Digital Agenda.
Deutscher Bundestag (september 2017). Bilanz der Arbeit des Ausschusses
Digitale Agenda 18. Wahlperiode (2013 – 2017). Sekretariat PA 24.
Deutscher Bundestag (12 febuari 2014). Einsetzung eines Ausschusses Digitale
Agenda. Antrag der Fraktionen CDU/CSU, SPD, DIE LINKE. und BÜNDNIS 90/DIE
GRÜNEN. 18. Wahlperiode. Drucksache 18/482.
Deutscher Bundestag (5 april 2013). Schlussbericht der Enquete-Kommission
”Internet und digitale Gesellschaft”. 17 Wahlperiode. Drucksache 17/12550.
Deutscher Bundestag (6 februari 2013). Siebter Zwischenbericht der EnqueteKommission „Internet und digitale Gesellschaft“ .17 Wahlperiode Drucksache
17/12290.
Deutscher Bundestag Enquete-Kommission Künstliche Intelligenz (19 december
2019). Projektgruppe “KI und Gesundheit“ Zusammenfassung der vorläufigen
Ergebnisse. Kommissionsdrucksache 19(27)94.
Deutscher Bundestag Enquete-Kommission Künstliche Intelligenz (19 december
2019). Projektgruppe “KI und Staat“ Zusammenfassung der vorläufigen Ergebnisse.
Kommissionsdrucksache 19(27)93.
Deutscher Bundestag Enquete-Kommission Künstliche Intelligenz (19 december
2019). Projektgruppe „KI und Wirtschaft“ Zusammenfassung der vorläufigen
Ergebnisse Kommissionsdrucksache 19(27)92.
Deutscher Bundestag Parliamentary Advisory Council on Sustainable Development
(16 januari 2019). Rules of Procedure for the parliamentary appraisal of the
sustainability impact assessment in the framework of regulatory impact
assessment. 19th electoral term.

Meer grip op digitalisering

92

Linn, Susanne, en Frank Sobolewski (2015). The German Bundestag: Functions
and procedures. 18th electoral term. Ku¨rschners Politikkontakte.
Magone, J. M. (2019). Contemporary European politics: A comparative introduction.
Routledge.
Schwanholz, J., & Jakobi, T. (2016). The Digital Agenda Committee of the German
Bundestag: a Pyrrhic victory for the institutionalization of Internet policy. In Paper to
be presented on the 24th IPSA World Congress (pp. 23-28).
TAB (april 2019). Virtual and Augmented Reality. Arbeitsbericht Nr. 180.
(English summary: Virtual and augmented reality. TAB-Fokus no. 19 regarding
report no. 180).
TAB (april 2018). Robotik und assistive Neurotechnologien in der Pflege –
gesellschaftliche Herausforderungen. Arbeitsbericht Nr. 177 (English summary:
Robotics in the Care Sector – Challenges for Society. TAB-Fokus no. 17 regarding
report no. 177.

Verenigde Staten
GAO (september 2019). SCIENCE & TECH SPOTLIGHT: Blockchain & Distributed
Ledger Technologies. Science, Technology Assessment, and Analytics. GAO-19704SP.
GAO (september 2019). SCIENCE & TECH SPOTLIGHT: Hypersonic Weapons.
GAO-19-705SP
GAO (augustus 2019). FUTURE WARFARE: Army Is Preparing for Cyber and
Electronic Warfare Threats, but Needs to Fully Assess the Staffing, Equipping, and
Training of New Organizations. Highlights of GAO-19-570, a report to congressional
committees.
GAO (april 2019). GAO Science, Technology Assessment, and Analytics Team:
Initial Plan and Considerations Moving Forward. GAO Science and Technology
Reorganization .
GAO (juli 2017). GAO’S CONGRESSIONAL PROTOCOLS. GAO-17-767G.
Hammond, S. W. (2001). Congressional caucuses in national policymaking. JHU
Press.

Meer grip op digitalisering

93

Heitshusen, Valerie (2017). Committee Types and Roles. Congressional Research
Service. 98-241 version 21.
Lofgren, Zoe, and Rodney Davis (2019). Congressional Member Organizations
(CMOs) Committee on House Administration. 116th Congress United States House
of Representatives.
Straus, Jacob R., and William T. Egar (2019). Congressional Membership and
Appointment Authority to Advisory Commissions, Boards, and Groups.
Congressional Research Service.

Denemarken
Folketinget (oktober 2018) Folketinget i arbejdstøjet, [Over het werk van het
Deense parlement] (English version from oktober 2013)
Folketinget, Finansudvalget (12 oktober 2018) Beretning om nedsættelse af en
parlamentarisk arbejdsgruppe om verdensmålene [Report on setting up a
parliamentary working group on world objectives] Finansudvalget 2018-19 FIU
Alm.del Bilag 9.
The Danish Government (januari 2018) Strategy for Denmark’s Digital Growth.
Ministry of Industry, Business and Financial Affairs.
The Danish Government (mei 2016) A Stronger and More Secure Digital Denmark:
The Digital strategy 2016-2020. Danish Ministry of Finance, Local Government
Denmark and Danish Regions.
The Danish Government (maart 2019) National Strategy for Artificial Intelligence.
Ministry of Finance and Ministry of Industry, Business and Financial Affairs.
2030-NETVÆRKET Folketingets Tværpolitiske Netværk for FN's Verdensmål (2 mei

2018) [brief van het 2030-netwerk aan het Deense parlement] Udenrigsudvalget
2017-18 URU Alm.del Bilag 194.

Noorwegen
NBT - Teknologirådet (8 mei 2019) Valg, teknologi og politisk påvirkning
[Verkiezingen, technologie en politieke invloed]

Meer grip op digitalisering

94

NBT - Teknologirådet (2 april 2019) Saken forklart: 5G – hva betyr det for Norge?
[De kwestie uitgelegd: 5G - wat betekent dit voor Noorwegen?]
NBT - Teknologirådets (15 maart 2019) Teknologirådets årsrapport for 2018
[jaarverslag NBT]
NBT - Teknologirådet (november 2018) Rapport: Teknologi For Livslang Læring:
Fjernt, Nært Og Simulert [Technologie voor levenslang leren: op afstand, dichtbij en
gesimuleerd]
NBT - Teknologirådet (september 2018) Rapport: Kunstig intelligens - muligheter,
utfordringer og en plan for Norge [Kunstmatige Intelligentie – Kansen, Uitdagingen
en een Plan voor Noorwegen]
NBT - Teknologirådet (9 mei 2018) Saken forklart: Blokkjeden – på tide å ta grep?
[De kwestie uitgelegd: de blockchain - tijd om actie te ondernemen?]
NBT - Teknologirådets (15 maart 2018) Teknologirådets årsrapport for 2017
[jaarverslag NBT]
NBT - Teknologirådet (9 november 2017) Saken forklart: Kunstig intelligens: smart
eller skremmende? [De kwestie uitgelegd:Kunstmatige intelligentie: slim of eng?]
NBT - Teknologirådets (23 maart 2017) Teknologirådets årsrapport for 2016
[jaarverslag NBT]

Meer grip op digitalisering

95

Lijst van gesproken personen
Verenigd Koninkrijk
Conor Durham, Digital and technology specialist at the DCSM Committee in House
of Commons
Lorna Christie, POST Physical Sciences and IT Adviser, seconded to DCMS
disinformation sub-committee in the House of Commons
Danielle Nash, Clerk of the Commons Science & Technology Committee
Simon Cran-McGreehin, Clerk of the Lords Science & Technology Committee
Luke Hussey, Clerk of the Table Office, previously Clerk to AI Committee
Olivia Crabtree, Clerk of the Lords Democracy and Digital Technologies Committee
Grant Hill-Cawthorne, Head of POST
Chris Tyler, former Head of POST

Duitsland
Jacob Prehn, staff member Committee on Education, Research and Technology
Assessment
Andreas Meyer, Head of Secretariat Committee on Education, Research and
Technology Assessment
MP Stephan Albani, member of the Committee on Education, Research and
Technology Assessment
Jana Leichsenring, staff member Committee on the Digital Agenda
MP Domscheit-Berg, member of the Committee on the Digital Agenda
MP Rene Röspel, member of the Study Commission “Artificial Intelligence’ and of
the Committee on Education, Research and Technology Assessment

Meer grip op digitalisering

96

Theresa Essers, staff member Study Commission ‘Artificial Intelligence’
Reinhard Grünwald, deputy chief Office of Technology Assessment at the German
Bundestag (TAB)
Prof. dr. Julia Schwanholz, Professor of Ethics in Political Management and
Society, Universität Duisburg-Essen

Verenigde Staten
Anca Butcaru, Senior Advisor to the President Congressional Institute
Imre Grevers, policy advisor Innovation, Technology & Science, Innovation Attaché
Network, Embassy of the Kingdom of the Netherlands
Sigrid Johannisse, Counselor for Innovation, Tech & Science and Head of
Innovation Attache Network North-America, Embassy Kingdom of the Netherlands
in Washington DC, USA
Timothy M. Persons, Chief Scientist and Managing Director, Science, Technology
Assessment, and Analytics, United States Government Accountability Office
Stephen Sanford, Director, Center for Strategic Foresight, United States
Government Accountability Office
Jack Loveridge, Associate, Weatherhead Scholars Program, Weatherhead Center
for International Affairs Harvard University

Denemarken
Anders Helmuth Knudsen, professional committee staff of the Working Group on
World Goals

Noorwegen
Tore Tennøe, Director of the Norwegian Board of Technology (NBT)

Meer grip op digitalisering

97

© Rathenau Instituut 2020
Verveelvoudigen en/of openbaarmaking van (delen van) dit werk voor creatieve,
persoonlijke of educatieve doeleinden is toegestaan, mits kopieën niet gemaakt
of gebruikt worden voor commerciële doeleinden en onder voorwaarde dat de
kopieën de volledige bovenstaande referentie bevatten. In alle andere gevallen
mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door
middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming.
Open Access
Het Rathenau Instituut heeft een Open Access beleid. Rapporten, achtergrondstudies, wetenschappelijke artikelen, software worden vrij beschikbaar gepubliceerd. Onderzoeksgegevens komen beschikbaar met inachtneming van wettelijke
bepalingen en ethische normen voor onderzoek over rechten van derden,
privacy, en auteursrecht.
Contactgegevens
Anna van Saksenlaan 51
Postbus 95366
2509 CJ Den Haag
070-342 15 42
info@rathenau.nl
www.rathenau.nl

Bestuur van het Rathenau Instituut
Mw. Gerdi Verbeet
Prof. dr. Noelle Aarts
Prof. dr. Roshan Cools
Dr. Hans Dröge
Prof. mr. dr. Erwin Muller
Prof. dr. ir. Peter-Paul Verbeek
Prof. dr. Marijk van der Wende
Dr. ir. Melanie Peters – secretaris

Het Rathenau Instituut stimuleert de publieke en politieke meningsvorming over
de maatschappelijke aspecten van wetenschap en technologie. We doen
onderzoek en organiseren het debat over wetenschap, innovatie en nieuwe
technologieën.

Bijlage I
Parlementaire grip op digitalisering
(achtergronddocument fase II)

Bijlage I

2

Contents
1

United Kingdom ............................................................................................ 3
1.1
Introduction ..................................................................................... 3
1.2
Commons Select Committee Digital, Culture, Media & Sport .... 8
1.3
Commons Select Sub-Committee on Disinformation ............... 19
1.4
Commons Select Science and Technology Committee ............ 21
1.5
Lords Select Science and Technology Committee ................... 27
1.6
Lords Select Committee on AI ..................................................... 32
1.7
Lords Select Democracy and Digital Technologies Committee38
1.8
POST .............................................................................................. 44

2

Germany ...................................................................................................... 48
2.1
Introduction ................................................................................... 48
2.2
Committee on Education, Research and Technology
Assessment................................................................................... 52
2.3
Committee on the Digital Agenda ............................................... 60
2.4
Study commission on ‘Artificial Intelligence’ ............................ 69

3

United States ............................................................................................... 76
3.1
Introduction ................................................................................... 76
3.2
House Committee on Science, Space and Technology ............ 89
3.3
House Subcommittee on Commerce & Consumer protection . 92
3.4
The GAO Science Technology Assessment and Analytics team
and the Strategic Foresight Center ............................................. 93

4

Denmark .................................................................................................... 103
4.1
Introduction ................................................................................. 103
4.2
The Parliamentary Working Group on World Goals ................ 104

5

Norway ....................................................................................................... 112
5.1
Introduction ................................................................................. 112
5.2
Parliaments’ Technogroup ........................................................ 115

Bijlage I

3

1

United Kingdom

1.1

Introduction

The United Kingdom is a unitary parliamentary constitutional monarchy. The
monarch (Elizabeth II) is the head of state. The prime minister (Boris Johnson) is
the UK’s head of government. The prime minister chooses a cabinet and its
members are formally appointed by the monarch to form Her Majesty's
Government. The British Cabinet is fully parliamentary, the ministers come from the
lower house or upper house. A cabinet can rule as long as it enjoys the confidence
of the majority of the parliament.
The bicameral parliament is the supreme legislative body of the UK. The House of
Commons consists of 650 elected members, known as Members of Parliament or
MPs. The House of Lords consists of 775 members. Membership is granted by
appointment or else by heredity or official function.
In the UK there is no formal Constitution, but there is a constitutional order that has
evolved over the centuries. There are also specific laws such as the Parliament
Acts, which regulate, among other things, legislative procedures.
All legislation must be passed by the House of Commons to become law and it
controls taxation and the supply of money to the government. Government
ministers (including the Prime Minister) must regularly answer questions in the
House of Commons and there are a number of select committees that scrutinise
particular issues and the workings of the government.
Since the Parliament Acts 1911 and 1949, the powers of the House of Lords have
been very much less than those of the House of Commons. All bills except money
bills are debated and voted upon in the House of Lords; however, by voting against
a bill, the House of Lords can only delay it for a maximum of two parliamentary
sessions over a year. After that time, the House of Commons can force the Bill
through without the Lords' consent, under the Parliament Acts.
In this study, we will look into committees from both houses. We will limit our focus
on six different select committees and the Parliamentary Office of Science and
Technology (POST).

Bijlage I

4

The Commons Committee Digital, Culture, Media & Sport is a departmental
committee and therefore largely concerned with examining the spending, policies
and administration of the government’s Department for Digital, Culture, Media &
Sport (DCMS). The Sub-Committee on Disinformation was established to continue
the committee’s work on disinformation and ‘fake news’. The Commons Science
and Technology Committee is a cross-cutting committee as it examines the activity
of departments where they have implications for, or made use of, science,
engineering, technology and research. But also specifically scrutinises the
Government Office for Science. The Lords Science and Technology Committee is
an investigative committee; it is a sessional committee, meaning that it continues in
each Parliamentary session. It undertakes cross-departmental inquiries into science
for policy, policy for science, and technology assessment. Lord Select Committees
do not shadow the work of individual government departments, but look into
specialist subjects; some Peers have specialist expertise and can commit a greater
amount of time (compared to MPs) available to them to examine issues.1 Both the
Lords Committee on AI and the Lords Democracy and Digital Technologies
Committee are ad hoc (now called special inquiry) committees. This type of
committee considers a specific issue for a single parliamentary session. The former
published the report “AI in the UK: ready, willing and able?” in April 2018. The final
report of the latter is scheduled to be published in June 2020.
Inquiries by Select Committees
Select committees are cross-party groups of MPs or Lords (or both) charged by
Parliament with a specific role or with investigating a specific issue. They are one of
Parliament’s main tools for holding the government to account.
It is important to note that there is a division between committees which that
consider policy and public spending and those which examine legislation. In the
Commons, for each piece of legislation, a separate committee is formed. The
committees in the Commons which look at bills, secondary legislation and
European legislation are ad hoc bodies; they pop up and disappear again.2 In the
Lords, there is are permanent committees to examine certain forms of legislation
(the Secondary Legislation Scrutiny Committee, and the European Union
Committee); temporary committees can be established to examine significant bills.
The most common method for both public bill committees and the committees that
are focused on scrutinizing what the government is doing is an inquiry. Committees
set up inquiries into a subject of their choosing, and publish a call for evidence via
the Committee’s website and a press release. This includes a “terms of reference”
to explain the issues or questions they want to address and like input on. An inquiry
1
2

https://www.parliament.uk/about/how/committees/select/
https://www.instituteforgovernment.org.uk/publication/parliamentary-monitor-2018/select-committees

Bijlage I

5

can thus focus on topical issues, specific areas of government policy, or the
scrutiny of draft bills.
Usually, committees meet once or twice a week. During meetings, the committee
can invite relevant groups or individuals for questioning. Such oral evidence is
normally taken in public. Inquiries may also rest on written evidence alone.3 Anyone
can submit relevant information, but the committee also actively seeks written
evidence from interested parties and the government department involved.
Furthermore, committee members may also make visits in connection with their
inquiries to gain first-hand knowledge of the issues.
Whereas public bill committees are highly party-political, there is minimal party
influence in the other committees’ work. In public bill committees, members ask
their own experts to engage in inquiries and written evidence. In the other
committees, however, there is less focus on party political views when they are
working on an inquiry. Therefore, party-political lines do not pop up as much in the
hearings. They are focused on scrutinising the government and leave their party
political opinion at the door. Moreover, the staff of the committees is not allowed to
have any party affiliation and briefings are impartial. Consequently, the reports and
recommendations are also a joint effort and based on consensus. This, in
combination with media attention, also puts pressure on the government to adopt
the recommendations.
The support of select committees consists of a team of staff led by the Clerk who
works closely with the Chair. The website of the Institute for Government explains
that “the Chair of a [Commons] committee determines its impact more than any
other factor. […] Of the Chairs elected, four are former secretaries of state, eight
are former ministers of state, and eight are former shadow secretaries of state.
Several others are senior figures in their parties.”4 The Chairs play a key role in
setting the agenda and leading the committee’s work. During the interviews this
was confirmed; the status and enthusiasm of the Chair – in both the Commons and
the Lords committees - is a key factor in the success of the committee and impact
of its publications.
The staff does not only provide administrative support; some of the staff is tasked to
gather and analyse evidence, advise on lines of inquiry, and help in the drafting of
reports. Additionally, the committees can appoint ‘specialist advisers’. These are
external specialists paid by the day, for example, academics and other people with
specialist knowledge in a particular area, to advise on technical matters concerning
3
4

https://www.scienceinparliament.org.uk/publications/guide-to-science-in-parliament-and-government/
https://www.instituteforgovernment.org.uk/publication/parliamentary-monitor-2018/select-committees

Bijlage I

6

an inquiry.5 They can for instance help to scope and draft the call for evidence,
review the evidence, answer questions of members and advise the Chair.
The Chair prepares a draft report together with the committee staff.6 This draft is to
be considered and agreed by the committee; this may take several meetings. Once
the report is formally approved by the whole committee, the findings are published
on the Parliament website and send to the House. Generally, the report includes
recommendations directed to the government department.
One unique aspect of select committee scrutiny is the fact that governments are
committed to reply to every select committee report, and to do so within 60 days of
its publication, setting up the possibility of real dialogue between Parliament and
government over the direction and implementation of the policy.7
The response normally takes the form of a memorandum to the committee which is
then published by the Commons committee as a Special Report [simply saying, in
effect, ‘we have received the following reply ...’]. Lords Committees simply publish
the Government response, not as a Special Report. Sometimes the Government
will publish a response itself as a White Paper8. Once the government response to
a Commons committee has been published, the report and the response may be
debated (all reports by Lords committees are always debated in the Lords
Chamber). During the debate, MPs (or Peers) can question a Minister, and MPs (or
Peers) outside the committee can express their interest in the issue. Committees
can also follow up reports by giving a Minister further evidence as policy develops
or the situation changes.9 Committees will occasionally publish a further report of
their own addressing the Government response.”10 “If dissatisfied with the response,
or to establish what progress has been made, the Committee may issue a follow-up
report or conduct a short follow-up inquiry.”11
“Based on data from the 2016/17 session, a select committee incurs on average
just over £26,000 of expenses per financial year. This includes the cost of special

5
6

https://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/p02.pdf
In practice, the staff usually writes the report, and the committee revises it. This means that the staff is very
engaged with the content, not just the administrative or procedural aspects. They have a key role in preparing
the briefings, attracting specialist advisors, and communicating the results.
7 https://www.instituteforgovernment.org.uk/publication/parliamentary-monitor-2018/select-committees
8 White papers are policy documents produced by the Government that set out their proposals for future
legislation. White Papers are often published as Command Papers and may include a draft version of a Bill
that is being planned. This provides a basis for further consultation and discussion with interested or affected
groups and allows final changes to be made before a Bill is formally presented to Parliament. See:
https://www.parliament.uk/site-information/glossary/white-paper/
9 https://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/p02.pdf
10 https://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/p02.pdf
11 https://www.scienceinparliament.org.uk/publications/guide-to-science-in-parliament-and-government/

Bijlage I

7

advisers, overseas visits and witnesses’ expenses, though does not include staff
costs.12 The staffing costs of an ‘average’ Commons select committee are around
half a million pounds annually.”13
The Liaison Committees
In both in the House of Commons and in the House of Lords, there are domestic
committees that facilitate some aspect of parliamentary process, or administration
of the House.
The Liaison Committee in the House of Commons is made up of the Chairs of each
of the select committees. The committee’s role includes “considering general
matters relating to the work of select committees – agreeing guidelines and core
tasks for committees and promoting effective scrutiny”.14
In March 2018 it published a report “Changing committee practice and procedure:
enhancing effective working” and in September 2019 the report “The effectiveness
and influence of the select committee system”.
The House of Lords Liaison Committee advises the House on the resources
required for select committee work and allocates resources between select
committees. It also reviews the select committee work of the House and considers
requests for ad hoc committees and reports to the House with recommendations.
Lastly, it ensures effective coordination between the two Houses and considers the
availability of Lords to serve on committees.15
The Liaison Committee Chairman invites members of the House of Lords to put
forward their proposals for special inquiry (formerly ad hoc) committees.16 All ideas
submitted by the deadline are considered by the Liaison Committee using the
following criteria for selection:
 Makes the best use of the knowledge and experience of Members of the House
 Complements the work of Commons departmental select committees
 Addresses areas of policy that cross departmental boundaries
 The activity proposed should be capable of being confined to one session

12 Independent Parliamentary Standards Authority, Annual Report and Accounts 2017/18 (HC
13
14
15
16

1438), Independent Parliamentary Standards Authority, July 2018, www.theipsa.org.uk/media/184883/annualreport-and-accounts.pdf, p. 64
https://www.instituteforgovernment.org.uk/publication/parliamentary-monitor-2018/select-committees
See: https://researchbriefings.parliament.uk/ResearchBriefing/Summary/SN03161#fullreport
https://publications.parliament.uk/pa/ld201719/ldselect/ldliaison/309/30901.htm
13 November 2018 : Proposals for 2019–20 special inquiry (formerly ad hoc) committees sought (URL :
https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/lords-select/liaison-committee/newsparliament-2017/proposals-for-201819-ad-hoc-committees-sought/)

Bijlage I

8

The committee usually envisions a total of four new committees to be appointed in
a session, but receive a large number of proposals. Special inquiry committees are
appointed to undertake a particular inquiry and cease to exist once they have
reported to the House.17
In July 2019 the House of Lords Liaison Committee published a report Review of
House of Lords Investigative and Scrutiny Committees: towards a new thematic
committee structure. It recommends a move towards a more thematic structure of
committee activity, addressing current scrutiny gaps including those around health,
education and social affairs. The review was the first wide-ranging review of its
committee system in 25 years, considering whether its current structure is fit for
purpose. Following the EU referendum, the review was also to analysed the options
for redeploying the large proportion of Lords’ resource currently devoted to the
scrutiny of EU legislation. In the end, it did not specifically look at the EU Committee
and sub-committees because Brexit was still an ongoing process.

1.2

Commons Select Committee Digital, Culture, Media
& Sport

ORIGIN & POSITIONING
In the United Kingdom, there is a permanent parliamentary committee which is
formally concerned with the theme of digitisation: the Commons Select Committee
Digital, Culture, Media & Sport.
Each government department (25 in total) has a Common Select Committee to
examine spending, policies and administration on behalf of the House of Commons
and the electorate. The Department for Digital, Culture, Media & Sport (DCMS) is
about “creating a world-leading digital economy, promoting the UK’s cultural,
sporting and artistic heritage and building a bigger, stronger civil society.”18 It is
responsible for several government policy areas including broadcasting (incl. BBC),
press freedom and regulation, internet and international ICT policy,
telecommunications and broadband, digital economy.

17 NB: “Despite the popularity of special inquiry committees, several members have continued to draw attention
to their obvious disadvantage compared to sessional committees, which is that the Committees do not
continue once they have reported. There are also no dedicated resources to follow up on their work, although
the Liaison Committee itself has undertaken limited follow-up activity, supported by briefing notes prepared by
Library staff. The question of following up the work of special inquiry Committees is being considered by our
current major review of House of Lords committee activity.”
https://publications.parliament.uk/pa/ld201719/ldselect/ldliaison/309/30903.htm#_idTextAnchor002
18 https://www.civil-service-careers.gov.uk/departments/working-for-the-department-for-digital-culture-media-andsport/

Bijlage I

9

DCMS originates from the Department of National Heritage and was renamed as
the Department for Culture, Media and Sport in 1997. In July 2017 “Digital” was
added to its name because a significant part of its responsibilities came to cover
digital subjects and the digital sector. The change was formalised by former cabinet
minister Karen Bradley.19
The interviews clarified that, in practice, the DCMS Committee is not more focused
on digital than any other departmental Select Committee; as every committee has
its digital themes. The inquiries of the DCMS Committee are always somewhat
related to media and sports affairs; they do not look into all other digital domains,
the digital transition as a whole, or the implications in the energy domain. The
DCMS department works a lot with the Department for Business, Energy &
Industrial Strategy (BEIS). And also the Science and Technology Committee (S&T)
did an inquiry on screen use with social media. However, the S&T Committee is a
cross-cutting committee, and their inquiries focus more on science. Digital policy,
trade, online harms are topics that belong to the domain of DCMS. Because the
domains are in some regard close to each other, there is some friction amongst the
committees. However, there is no discussion about how to reorganise or coordinate
the parliamentary processes with regard to digitalisation issues. It is not conceived
of as a problem. Actually, looking to digital within different applications is
considered more useful.
It is also explained that DCMS is a bit of a ‘bucket’; they just add and add to the
remit. According to one of the interviewees, adding ‘digital’ to the committee was
also very much driven by the personal interests of the Chair. Moreover, it is already
visible that the new Chair has new priorities; focusing more on internal audiences,
other parliamentarians and civil society, whereas the former Chair20 was very much
engaged with the general public through the media.
About the department
Nicky Morgan was appointed Secretary of State for Digital, Culture, Media and
Sport on 24 July 2019. Matt Warman was appointed as Parliamentary UnderSecretary of State (Minister for Digital and Broadband) on 26 July 2019. His
responsibilities include Online Harms and Security; Digital Infrastructure, including
Full Fibre rollout and BDUK; Digital Skills; Digital and Tech Policy; Cyber Security

19 Quote: “DCMS celebrates its 25th anniversary this year, and it is fitting now to include Digital in the name. The
department has taken on significant new responsibilities in recent years, so that half of its policy and delivery
work now covers the digital sectors - telecommunications, data protection, internet safety, cyber skills and
parts of media and the creative industries.” https://www.gov.uk/government/news/change-of-name-for-dcms,
Published 3 July 2017
20 The Chair of the DCMS Committee at the end of Parliament 2017-19 was Damian Collins; a Conservative MP
for Folkestone and Hythe. He has been an MP continuously since 6 May 2010.

Bijlage I

10

and Cyber Skills. Susannah Storey became the Director-General for Digital and
Media Policy in September 2019.21
High profile groups within DCMS include the ‘Office for Artificial Intelligence’, the
‘Centre for Data Ethics and Innovation’, and the ‘UK Council for Internet Safety’.
 The Office for Artificial Intelligence is part of DCMS and the Department for
Business, Energy & Industrial Strategy (BEIS) and “responsible for overseeing
the implementation of the AI and Data Grand Challenge”.22
 The Centre for Data Ethics and Innovation (CDEI) is an independent advisory
body part of DCMS “tasked by the Government to connect policymakers,
industry, civil society, and the public to develop the right governance regime for
data-driven technologies.”23 CDEI aims to give the public a voice, and how
issues related to autonomy, privacy and data protection principles could
promote or undermine trust.24
 The UK Council for Internet Safety is part of DCMS, the Department for
Education, and the Home Office. It is “a collaborative forum through which
government, the tech community and the third sector work together to ensure
the UK is the safest place in the world to be online”.25 It aims to contribute
towards strategic goals such as “providing parents, teachers and professionals
with the tools to recognise and respond to online harms” and “create an online
environment that is safer for all users”.26
Selection of relevant policy papers27:
- Statement of Strategic Priorities - 31 October 2019
The Statement of Strategic Priorities for telecommunications, the management of
radio spectrum, and postal services were designated on 29 October 2019, having
been laid in draft before Parliament on 18 July 2019.
- Culture is Digital - 18 September 2019
21
22
23
24

https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-digital-culture-media-sport
https://www.gov.uk/government/organisations/office-for-artificial-intelligence
https://www.gov.uk/government/organisations/centre-for-data-ethics-and-innovation
Currently, they are working on a targeting policy review and an algorithmic bias policy review, an AI Barometer
and responsive thematic projects. See: https://www.gov.uk/government/publications/the-centre-for-data-ethicsand-innovation-calls-for-evidence-on-online-targeting-and-bias-in-algorithmic-decision-making/centre-for-dataethics-and-innovation-review-of-online-targeting and https://www.gov.uk/government/publications/interimreports-from-the-centre-for-data-ethics-and-innovation/interim-report-review-into-bias-in-algorithmic-decisionmaking
25 https://www.gov.uk/government/organisations/uk-council-for-internet-safety
26 https://www.gov.uk/government/organisations/uk-council-for-internet-safety/about
There is also a National Cyber Security Centre, part of the Government Communications Headquarters, which
works with the ministerial department Foreign & Commonwealth Office.
27 https://www.gov.uk/search/policy-papers-andconsultations?content_store_document_type%5B%5D=policy_papers&order=updatednewest&organisations%5B%5D=department-for-digital-culture-media-sport&page=2&parent=department-fordigital-culture-media-sport

Bijlage I

11

Using technology to drive audience engagement, boosting the digital capability of
cultural organisations and unleashing the creative potential of technology.
- Tackling fraud in government with data analytics - 27 June 2019
Government wants to hear the views of citizens, academia, and industry on how we
can approach the challenges of using data and analytics to counter fraud in the
public sector.
- Smart Data Review - 11 June 2019
Review looking at how we can use data portability to improve the consumer
experience.
- Artificial Intelligence Sector Deal - 21 May 2019
A Sector Deal between government and the Artificial Intelligence (AI) sector.
- Cyber Security Skills Strategy - 3 May 2019
The Government has published an Initial National Cyber Security Skills Strategy
and is currently considering responses to the Call for Views.
- Digital Charter - 8 April 2019
A response to the opportunities and challenges arising from new technologies.
- Connected Growth - 5 April 2019
A manual for places working to boost their digital, cultural and social connectivity
- UK Digital Strategy - 1 March 2017
This strategy sets out how we will build on our success to date to develop a worldleading digital economy that works for everyone.
- Digital Skills and Inclusion Policy - 5 April 2017
The Digital Skills and Inclusion Policy page provides an overview of government
digital skills and inclusion work, and suggests useful links for more information and
resources.
- The Digital Skills Partnership Board and Terms of Reference - 20 November 2017
The Digital Skills Partnership brings together public, private and charity sector
organisations to boost skills for a world-leading, inclusive digital economy.

Guidance and regulation28
- DCMS International Tech Hub Network - 17 December 2019
The International Tech Hub Network (ITHN) works to forge innovation partnerships
between the UK and international tech sectors, stimulate local digital economies,
and build high-end digital skills to drive sustainable jobs and growth.
- National Data Strategy - 6 November 2019
The aim of the National Data Strategy (NDS) is to drive the collective vision that will
28 https://www.gov.uk/search/guidance-and-regulation?organisations%5B%5D=department-for-digital-culturemedia-sport&parent=department-for-digital-culture-media-sport

Bijlage I

12

support the UK to build a world-leading data economy. It will help ensure that
people, businesses and organisations trust the data ecosystem, are sufficiently
skilled to operate effectively within it, and can get access to high-quality data when
they need it. The NDS will also provide coherence and impetus to the wide range of
data-led work across government while creating a shared understanding across the
economy of how data is used.
- Building Digital UK - 17 October 2019
Building Digital UK (BDUK) is delivering broadband networks to the nation. Most of
the UK can now get fast, reliable broadband and the government has a range of
programmes that could help to increase speeds and access for homes and
businesses.
- Data Ethics Workbook - 13 June 2018
How to work to the Data Ethics Framework for the public sector. The Data Ethics
Workbook questions will help you decide how you to align your work with the Data
Ethics Framework principles. It will help you design an implementation plan for
managing high quality results and mitigating risks.
- Data protection law – Brexit - 23 April 2019
A summary of how the Government intends the UK’s data protection law will work in
the event the UK leaves the EU without a deal.
- Cyber Essentials Scheme: overview - 16 January 2018
Cyber Essentials is a Government-backed, industry-supported scheme to help
organisations protect themselves against common online threats.
- Digital Skills Partnership (DSP) - 19 October 2018
This partnership aims to improve digital skills for people and organisations. DSP
brings together public, private and charity sector organisations to help increase the
digital capability of individuals and organisations in England. Its work extends from
a commitment within the UK Digital Strategy which sets out the government’s
ambition to create a world-leading digital economy that works for everyone.

Tasks of the committee
The Digital Culture, Media and Sport Committee is, like most Common Select
Committees, largely concerned with examining and commenting on the policy of its
corresponding government department.
To inform; the committee chooses its own inquiries and produces reports
which are suitable for debate in the House, including Westminster Hall, or

Bijlage I

13

committees. Thereby, it has a role in choosing topics to inform the
government on.
To address; the committee can address specific topics because the
government is obliged to respond to their publications. This gives them more
influence than merely a report to inform.
To control; the committee monitors the policy, administration and
expenditure of the Governmental counterpart, the Department of Digital,
Culture, Media and Sports. It monitors all departmental reports, business
plans and performance indicators; conducting a regular cycle of work on
activities of the regulators, executive agencies, quangos and other
associated bodies within their department’s purview; and review the
progress of the department following the committee’s previous reports.
To advise; publications of the committee include recommendations. This
together with the obligation of the government to respond to each of their
recommendation within two months, leads to the potential to have a
(significant) impact on the debate, questions and decision-making.
To coordinate; there is no focus on coordinating between committees; the
committees work like silos. There are informal networks between committee
staff, the libraries and POST; this way the staff share and align ideas with
other committees. Also, the digital spokespeople meet in an ad hoc way.
To legislate; to conduct scrutiny of any published draft bill within the
Committee's responsibilities. However, general committees (incl. public bill
committees) consider proposed legislation in detail.
SET-UP & APPROACH
The Digital, Culture, Media and Sport Committee is a departmental select
committee in the UK Parliament which has a minimum of 11 members; as a matter
of practice, these are back-bench MPs.29 The membership reflects the strength of
the parties in the house. The Chair of the committee is voted on by the whole
house.
The support consists of 2-3 specialists, a clerk and a second clerk. Each specialist
is running a different inquiry. Usually, 5-6 inquiries are running at the same time, but
at different speeds (so they are in different phases).

29 https://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/p02.pdf
“Ministers, opposition front-bench spokesmen and party whips do not normally serve on departmental select
committees.”

Bijlage I

14

Each committee has a research budget for special advisors and research. Some
committees do not commission any research, they rely on the written evidence only.
For the reality tv inquiry, and the disinformation inquiry, the DCMS Committee, for
instance, appointed a special advisor. The Science and Technology committee
does not do this very much; it differs per committee.
The article Select Committees: Agents of Change describes how the modus
operandi of select committees has been challenged in recent years. There is an
increased tendency and readiness to respond to public concerns. To quote: “The
digital revolution and its impact on the ability of committees to both hear and seek
evidence from those outside the magic circle of the ‘usual suspects’ or the
‘Westminster bubble’ is likely to be one driver.” The authors’ key thesis is that
committees increasingly draw on campaigning techniques to pursue an agenda.
They show that innovation in evidence-collection, for instance, is motivated by both
the ambition of broadening the evidence base and the aim of attracting media
attention to create pressure. The DCMS Committee is highlighted as they took joint
committee working to new heights by taking evidence from Facebook alongside
colleagues from eight other parliaments in an ‘International Grand Committee’.”30
“In November 2018, the DCMS Committee convened an ‘International Grand
Committee’ (IGC) on disinformation. This was the first time in nearly 100 years that
members from outside Westminster had joined a select committee; in 1933, the
Joint Committee on Indian Constitutional Reform included parliamentarians from
India. MPs from Canada, Ireland, Argentina, Belgium, Brazil, France and Latvia
joined the horseshoe, using a procedural model under which international members
were classified as witnesses. All 24 members put questions—nominally via the
Chair—of the ‘actual’ witness, Lord Allan, Facebook’s head of policy, and of the
empty chair next to him bearing Mark Zuckerberg’s nameplate. The ritual empty
chairing included a photo that went viral on Twitter. Earlier in the week, the DCMS
Committee had dispatched the Serjeant at Arms to serve an order for papers
relevant to a court case concerning Facebook in California on a party to the case.
Excerpts from these papers, while not yet published, were cited under privilege by
DCMS members.
The international grand committee (IGC) held a further session with tech
companies at the Canadian House of Commons in May 2019 and will meet at the
Dáil in Dublin in November 2019.” 31

30 Adam Mellows-Facer, Chloe Challender and Paul Evans, Select Committees: Agents of Change,
Parliamentary Affairs (2019) 72, 903–922, Advance Access Publication 14 September 2019.
(doi:10.1093/pa/gsz039)
31 Adam Mellows-Facer, Chloe Challender and Paul Evans, Select Committees: Agents of Change,
Parliamentary Affairs (2019) 72, 903–922, Advance Access Publication 14 September 2019.
(doi:10.1093/pa/gsz039)

Bijlage I

15

The inquiry conducted by the DCMS Committee on Fake News also included
publishing a large collection of documents received from Facebook as evidence.
Moreover, the committees have the power to call for “persons, papers and records”.
The authors explain the committees seek high-profile witnesses and can use media
and reputational pressure, but the Dominic Cummings32 case showed they are
legally toothless (he refused to co-operate with parliament). The option to further
formalize their powers are being considered by the Committee of Privileges.
However, it is also argued that increasing the role of courts might work against the
campaigning approach it is intended to support.
The International Grand Committee can be considered a result of the work of the
DCMS Committee. It started off with 7 parliaments and has been expanding ever
since. It is the first of its kind and they try to call in big tech companies, such as
Amazon, Google, etc. There is no substantive collaboration between the different
parliaments. Rather, the International Grand Committee helps to encourage
cooperations to talk to MPs.
During the interviews, it became clear that some admire the initiative of a Grand
Committee, whereas others are very sceptical. One of our interviewees argued the
DCMS committee was annoyed that Mark Zuckerberg did not show up for their
inquiry, and that the Grand Committee is just used to bully people into giving
evidence. Also, all involved parliaments have different issues. There are obvious
tensions about how to regulate, because of the different cultures, and liberal vs less
liberal democracies. The Grand Committee can put pressure on people to testify,
but how effective a Grand Committee will be in general is hard to say.
It is also mentioned that the DCMS committee organised a working visit to their
sister committee in the Bundestag: the Committee on the Digital Agenda. However,
political culture appears very different. In Germany, everything is based in
legislation, penal bill. This is not the case in the UK. Therefore, it is hard to copy
their approach. The advantage of the UK model is that there is more focus on
consensus.
RESULTS
Inquiries result in reports. They can be found on the website of the committees.33

32 From 2015 to 2016, Cummings was the director of the successful Vote Leave campaign, an organisation
opposed to continued British membership of the European Union that took an active part in the 2016
referendum campaign on that issue.
33 https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/digital-culture-media-andsport-committee/inquiries/?y=2017&mode=0

Bijlage I

16

Example: Immersive and addictive technologies34
12x Oral Evidence
132x Written Evidence
Report: 12 September 2019
“The immersive and addictive technologies inquiry investigated how games
companies operate across a range of social media platforms and other
technologies, generating vast amounts of user data and operating business models
that maximise player engagement in a lucrative and growing global industry.
- Sale of loot boxes to children should be banned
- Government should regulate ‘loot boxes’ under the Gambling Act
- Games industry must face up to responsibilities to protect players from potential
harms
- Industry levy to support independent research on long-term effects of gaming
- Serious concern at lack of an effective system to keep children off age-restricted
platforms and games
MPs on the Committee have previously called for a new Online Harms regulator to
hold social media platforms accountable for content or activity that harms individual
users. They say the new regulator should also be empowered to gather data and
take action regarding addictive games design from companies and behaviour from
consumers. E-sports, competitive games played to an online audience, should
adopt and enforce the same duty of care practices enshrined in physical sports.
Finally, the MPs say social media platforms must have clear procedures to take
down misleading ‘deep-fake’ videos – an obligation they want to be enforced by a
new Online Harms regulator.
In a first for Parliament, representatives of major games including Fortnite maker
Epic Games and social media platforms Snapchat and Instagram gave evidence on
the design of their games and platforms.” 35
Example: Disinformation and ‘fake news’36
22x Oral Evidence
101x Written Evidence

34 https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/digital-culture-media-andsport-committee/inquiries/parliament-2017/immersive-technologies/publications/
and https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/digital-culture-mediaand-sport-committee/news/immersive-technology-report-17-19/
35 News Parliament UK, Immersive and addictive technologies report published (12 September 2019) URL :
https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/digital-culture-media-andsport-committee/news/immersive-technology-report-17-19/
36 https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/digital-culture-media-andsport-committee/inquiries/parliament-2017/fake-news-17-19/publications/

Bijlage I

17

Final report: 18 February 2019
Interim Report: 29 July 2018
“Calls for:
- Compulsory Code of Ethics for tech companies overseen by independent
regulator
- Regulator given powers to launch legal action against companies breaching code
- Government to reform current electoral communications laws and rules on
overseas involvement in UK elections
- Social media companies obliged to take down known sources of harmful content,
including proven sources of disinformation
Further finds that:
- Electoral law ‘not fit for purpose’
- Facebook intentionally and knowingly violated both data privacy and anticompetition laws” 37
Example: Cyber security: Protection of personal data online
2x Oral Evidence
130x Written Evidence
Final report: 20 June 2016
“The recent cyber-attack of TalkTalk’s website, where initially it was feared that the
personal details, including bank details, of over four million customers had been
hacked and made public, gives rise to questions and concern over the ways
companies store and secure information about their customers. TalkTalk has
already been subject to two previous attacks this year.
In light of these incidents, the Culture, Media and Sport Committee has decided to
hold an inquiry into the circumstances surrounding the TalkTalk data breach and
the wider implications for telecoms and internet service providers.” 38
IMPACT
When fake news started to dominate the news, members got interested in the topic
of disinformation. The fact that Cambridge Analytica was UK-based also added to
the pressure on the government. The Chair, Damien Collins had an important role
in setting the agenda for the committee, deciding which witnesses to invite, and
building bonds with civil societies organisations, public discourse. In general select

37 News Parliament UK, Disinformation and ‘fake news’: Final Report published (18 February 2019) URL :
https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/digital-culture-media-andsport-committee/news/fake-news-report-published-17-19/
38 https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/culture-media-and-sportcommittee/inquiries/parliament-2015/cyber-security-15-16/

Bijlage I

18

committees are considered “one way for civil society organisations to influence the
debate and potential future policy on an issue.”39
The report on fake news and the inquiry on immersive gaming got a lot of air time.
High profile and diverse people came in for the inquiry and that’s generally a good
way to get media attention and to get more interests from MPs. This meant there
was a lot of media attention all through the process, which is quite unique. This
particularly engaging inquiry also added pressure to the recommendations, and
thus the government.
Moreover, because of the investigatory process – gathering evidence, collecting
data, and interviewing witnesses – the findings in the reports are based on the
evidence and do not simply reflect the ‘party line’. This contributes to its impact;
“[…] a committee’s report has genuine weight. Any recommendations put forward
as part of a final report have the cross-party backing from its members so they can
be seen as a credible and workable solution to an issue.” 40
There have also been interesting spinoffs of the fake news report. The
subcommittee on Disinformation is an example. The rationale for establishing the
subcommittee was to show intent that the committee was still taking the issues
seriously; that it had not ended with publishing the report. The subcommittee is a
good way to keep on gathering evidence without having a formal inquiry.
The government response was quite positive and they are working on an online
harms bill. This is considered a nice result. A lot of recommendations were
addressed in the online harm white paper, but the committee was not happy with
how the recommendations were taken up. Therefore, the committee follows up
through meetings with the secretary of state to continue the dialogue. The
committee is still awaiting the government response on the inquiry on immersive
technologies.
Also, the Institute for Government explains that quantifying the impact of select
committees on government is difficult: “They have influence through the reports
they write, media attention they generate, or by encouraging ministers to brush up
on their knowledge before giving evidence. Much of this is hard to measure or
trace. Nonetheless, data gives some insight into committees’ work, and whether

39 https://www.civilsociety.co.uk/voices/why-work-with-a-uk-parliament-selectcommittees.html#sthash.uf8lo3z9.dpuf
 ”As well as hearing from national organisations, think-tanks or academics, select committees want to hear
from people with experience of the key issues and services - the people who could potentially be affected by
any recommendations they make. They actively want to hear a diverse range of perspectives, so they are as
interested in hearing the views of staff on the ground as they are the experience of those in the boardroom.”
+ https://www.parliament.uk/get-involved/committees/connecting-with-committees-events/
40 https://www.civilsociety.co.uk/voices/why-work-with-a-uk-parliament-selectcommittees.html#sthash.uf8lo3z9.dpuf

Bijlage I

19

MPs and peers are making the most of the opportunities Parliament affords them to
hold the government to account, as well as enhance their own understanding. And
analysing the ways in which committees work – the kinds of inquiries they conduct,
and how they gather evidence – can help to identify potential areas
for improvements in their working practices.”41

1.3

Commons Select Sub-Committee on
Disinformation

ORIGIN & POSITIONING
In April 2019 a sub-committee was launched to continue the DCMS Committee’s
work on disinformation and ‘fake news’.
“The work of the Sub-Committee builds on the DCMS Committee’s inquiry into
disinformation between 2017 and 2019. The Sub-Committee takes forward the work
begun under the inquiry, including individuals’ rights over their data, the effect of
disinformation on political activity, the regulation of big tech and online harms.” 42
Damian Collins, the Chair:
“As we stated at the time, our report on Disinformation and ‘fake news’, was not the
final word on the matter. We believe that there’s a strong public interest in
establishing the Sub-Committee to continue probing ongoing threats posed by
disinformation to democracies, a threat that hasn’t disappeared with the end of our
inquiry. We look forward to continuing the highly important work that we have
begun.
Since beginning our investigations, tech companies have only shifted superficially in
their approach to privacy, and only for the benefit of their own PR. It’s unacceptable
and we must keep up the pressure for them to shift their approach to ensure people
and their rights are protected.
The launch of the Sub-Committee on Disinformation signals our commitment to
ensure that new legislation and policies are sufficiently robust when it comes to
protecting individuals from the insidious onslaught of disinformation and digital
disruption. First on the agenda of the new Committee is scrutiny of the

41 https://www.instituteforgovernment.org.uk/publication/parliamentary-monitor-2018/select-committees
42 https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/digital-culture-media-andsport-committee/sub-committee-on-disinformation/role/

Bijlage I

20

Government’s proposals to protect society against online harms and its response to
the DCMS Committee’s report on Disinformation.” 43

There was a POSTnote on disinformation that fed into the DCMS committee in
2017. When the committee started with their inquiry, this was partly driven by the
media coverage on scandals, but also by a more general horizon scanning. As we
will discuss later, POST wants to be more proactive; what MPs should know to be
less driven by media attention.
SET-UP & APPROACH
The committee chooses its own inquiries and based on both written and oral
evidence publishes a report and advises the government by means of forming
recommendations. The inquiries are not different from other select committees.
The Chair and members of the sub-committee are identical to the DCMS
Committee.
“All Members of the DCMS Committee will be able to attend the Sub-Committee. In
addition, we plan to make use of the new Standing Order enabling us to invite
members of any other select committee to attend any meeting of the SubCommittee to ask questions of witnesses. In this way, the Sub-Committee will
become Parliament’s ‘institutional home’ for matters concerning disinformation and
data privacy; a focal point that will bring together those seeking to scrutinise and
examine this threat to democracy.
The Sub-Committee will continue our important work underway with other national
parliaments via the ‘international grand committee’. We are proud of the
collaboration that we have begun. We look forward to visiting Ottawa and other
capitals to participate in further meetings.
In launching this Sub-Committee, we are creating a standing programme of work. It
signals our commitment to continuing our rigorous scrutiny of democratic
accountability, and to play our part in protecting individuals from the insidious
onslaught of disinformation and digital disruption. We look forward to continuing the
highly important work that we have begun.” 44

The Chair of the committee does most of the agenda-setting; she/he sets the
priorities for inquiries. Personal interests of the Chairs, proposals of the staff based
on talks with MPs, and work of the government policies like Telecom and

43 https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/digital-culture-media-andsport-committee/sub-committee-on-disinformation/news/sub-committee-launch-report-publihed-17-19/

44 https://publications.parliament.uk/pa/cm201719/cmselect/cmcumeds/2090/2090.pdf

Bijlage I

21

broadband, all feed into the list. The Committee staff also looks at POST to get
ideas.
There is no deadline for inquiries in the Commons. Usually, they aim at a duration
of six months, but it depends on the setup; how in-depth the inquiry is. The
disinformation inquiry took 18 months. It is also possible to have ad hoc sessions.
RESULTS
The subcommittee has not published a report yet. There have only been some oral
evidence sessions so far. This can be found on the website of the committee. Due
to the general election on 12 December 2019, the Committee has now closed this
inquiry.
There have been other subcommittees in other committees, but they are not always
the follow-up of an earlier inquiry. There is no extra staff or budget allocated to the
committee, so it is just a way of signaling they want to go into more detail on a
topic.
IMPACT
It is hard to say something about the impact yet. However, it is clear that MPs make
an effort to attend hearings. For the inquiry on disinformation, for instance, there
were 7-8 members (of the 11 in total) at meetings. In one of the interviews, it was
mentioned that MPs are generally very focused on their own stuff. But the new
standing order permits members to visit another committee’s inquiry to ask
questions. In the report from the Liaison Committee, it is said that this new rule is
very successful.
There is also a cluster approach; clusters determine the way committees are
located. However, there is no cluster on digitalisation. According to one of our
interviewees, this a digital cluster would make no sense since every committee
would then be in it. However, on the level of staff, there is some form of
coordination as clerks organise meetings among themselves on topics like
digitalisation.

1.4

Commons Select Science and Technology
Committee

ORIGIN & POSITIONING
In the United Kingdom, there are also committees (in both Houses) dealing with
political issues related to the broader theme of science and technology. The

Bijlage I

22

Commons Select Science and Technology Committee was initiated in 1997.45 The
committee examines the activities of government departments that make use of
science, engineering, technology and research (science for policy) and scrutinises
policies that affect the science and technology sectors, such as research funding
and skills (policy for science).46
Select Committees of the House of Commons usually examine the work of a
specific government department. This particular committee, however, scrutinises
the Government Office for Science (GO-Science), which is a "semi-autonomous
organisation" based within the Department for Business, Energy and Industrial
Strategy (BEIS).47
GO-Science is an organisation of up to 80 permanent staff, and is responsible for
giving advice to the Prime Minister and members of the Cabinet, “[…] to ensure that
government policies and decisions are informed by the best scientific evidence and
strategic long-term thinking.”48
About GO-Science49
“Government departments each have their own Chief Scientific Adviser (CSA), and CSAs
work together on cross-cutting issues. In some cases the GCSA leads in advising the
Government on major cross-cutting issues, working with other CSAs. In doing so he
engages the best scientists nationally and often internationally to help him and ensure
that his advice is as robust as possible.
Main networks:
- Chief Scientific Advisors Committee
- Heads of Analysis Group (includes heads of all the main analytical professions in
Government)
- Departmental Heads of Science and Engineering Profession
- Council for Science and Technology
- Horizon Scanning Centre Futures Analysts Network
- UK Science and Innovation Network (based in British Embassies and consulates)
Much of the Government Office for Science's work looks to the future, focusing on what

45 The archive of Committee publications dates back to 1997-98. The committee was abolished upon the

46
47
48
49

creation of the Innovation, Universities, Science and Skills Committee on 6 November 2007, and was reestablished in 2009. Long history. See:
https://publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmsctech/481/48105.htm#n3
https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/science-and-technologycommittee/role/
BEIS is responsible for business, industrial strategy, science, research and innovation, energy and clean
growth and climate change. Within BEIS there are also the high profile groups, such as the Centre for
Connected and Autonomous Vehicles, and the Office for Artificial Intelligence.
https://www.gov.uk/government/organisations/government-office-for-science/about
https://en.wikipedia.org/wiki/Government_Office_for_Science

Bijlage I

23

science and the evidence base can tell us about how the world could develop and what
effects potential interventions might have.

The Parliamentary Under Secretary of State (Minister for Science, Research and
Innovation) is the Minister with responsibility for some of the areas the Committee
scrutinises and the Minister sits in the Department for Business, Energy and
Industrial Strategy. Although, the Committee calls different Ministers from a number
of different Government departments to give evidence. Moreover, the committee
has a lot to do with DCMS as they work on digitalisation issues also.
The committee has several functions.
To inform; the committee chooses its own inquiries and produces reports
which are suitable for debate in the House, including Westminster Hall, and
committees. Thereby, it has a role in choosing topics to inform the
government on.
To address; the committee can address specific topics because the
government is obliged to respond to their publications. This gives them more
influence than merely a report to inform.
To control; the committee is charged with the scrutiny of the expenditure,
administration and policy of the Government Office for Science, and it looks
into various government departments’ science for policy and policies for
science.
To advise; the committee’s publications include recommendations. This
together with the obligation of the government to respond to each of their
recommendation within two months, leads to the potential to have a
(significant) impact on the debate, questions and decision-making.
To coordinate; there is no focus on coordinating between committees.
However, the committee works closely with the Lords Select Science and
Technology Committee and POST.50 The Chairs of the S&T Committees of
both Houses sit on the POST Board. Other coordination endeavours happen
mainly at the level of the staff.
To legislate; general committees (incl. public bill committees) consider
proposed legislation in detail.

50 https://www.scienceinparliament.org.uk/publications/guide-to-science-in-parliament-and-government/

Bijlage I

24

SET-UP & APPROACH
The committee had 11 members until November 2019. The Chair of the Committee
at the end of the 2019 Parliament was Norman Lamb (Liberal Democrat). He held
several government posts: Minister of State (Department of Health) and
Parliamentary Under-Secretary (Department for Business, Innovation and Skills),
and Assistant Whip (HM Treasury). The new Chair is Greg Clark (Conservative).
The committee has a small secretariat. The role of the staff is to make proposals on
who to cooperate with, they also connect with POST. The latter is even an official
task of one staff member. As described before, common select committees can
also appoint advisers to obtain specific knowledge from a topic, and they can take
written and oral evidence from organisations and individuals for their inquiries.
Inquiries can be very varied, both in topic and length. 51
There are three payment levels for specialist advisors. They are often assigned for
a number of days, possibly 10 days divided over a couple of months, to provide
expert advice to the Committee.. They are mostly academics. And they help the
committee clerk with preparing the briefs and advise staff. But they can meet with
the Chair as well, or join the public evidence sessions (or prepare; have a quick talk
on the subject to answer questions). Working visits can be very helpful; to see
technology in action; helps to visualise.
Some reports may rest on written evidence alone, others on extensive oral
hearings, as well as written evidence. For example, for their report “Clean growth:
Technologies for meeting emissions reduction targets”, published in 2019 they
received evidence from 80 organisations and 27 individuals. 52 For the inquiries, the
Commons Science and Technology Committee also makes use of the work of the
Lords Committee Science and Technology. Inquiries of a Lord Select Committee
are fewer but take generally longer and are more in-depth than inquiries of a
Common Select Committee. It is unique to have a committee in both the Lords and
Commons like this. The committee staff is very focused on keeping an open
dialogue and use each other’s capacities.
In the inquiry on social media, the Commons S&T quoted evidence from the Lords.
And there is Chair-to-Chair engagement also. Committees write formal letters to
inform each other, but most information is exchanged through the Chairs and
informal discussions amongst clerks. One of our interviewees explained the staff
has to be proactive when conveying work to other committees whenever this could
be of interest to them; this all happens on an informal basis.

51 https://www.scienceinparliament.org.uk/publications/guide-to-science-in-parliament-and-government/
52 https://www.theyworkforyou.com/debates/?id=2019-09-05b.412.0

Bijlage I

25

It also happens that committees work together on an issue. This was the case on
agriculture and technology; they worked on a joint report. There are no joint
inquiries on digitalisation so far. The committee worked on an inquiry at the time the
Lords Committee on AI was in progress. There were some similar topics, but the
inquiries were completely separate. There was just communication on what to
publish when mainly to anticipate the media attention. MPs' time can be limited so
the Committee generally meets once a week.
In order to choose topics for inquiries, a big list is informed by staff, MPs,
stakeholders and the public, regular work by government, natural disaster or media
events (hot topics). The committee can support 3-5 inquiries each year.
The Commons Science and Technology Committee has sought to widen its
external engagement with the public, experts and institutions, with the ‘My Science
Inquiry’ initiative. Submitters are asked to describe in 200 words or a short video,53
the issue that might be explored, why it deserved attention, and how Government
policy in the area could be developed or improved.
The Committee received approximately 90 suggestions and shortlisted ten
submissions to come and deliver a pitch. Inquiries that will be launched as a result
are: an inquiry into commercial genomics, an inquiry on the impact of science
funding policy on equality, diversity, inclusion and accessibility, and an inquiry into
the role of science and technology in addressing challenges to food security and
biodiversity.
In the interview, it was explained that there is no inquiry, especially on digitalisation.
Lots of farming issues came up because the call was shared on social media by the
committee on agriculture. This had a lot of impact apparently. The S&T Committee
had not asked this committee or other committees to share it on social media.
The S&T Committee is one of the few Committees to do a public call for ideas for
future inquiry.. However, there are also citizens assemblies organised by multiple
select committees, aimed at having more impact and co-creating ideas The liaison
committee namely reported on how a committee can be more proactive, and the
selection of topics less ad hoc and argued a strategy is needed. The liaison
committee wants committees to have more robust procedures and define ‘areas of
interest’. POST and libraries also contribute to preparing inquiry briefs that could
potentially be an inquiry.

53 Normally, a piece of written evidence may be 3000 words.

Bijlage I

26

RESULTS
The inquiries usually result in reports. These can vary in length. Occasionally, the
committee publishes the evidence without a report ‘as a means of placing matters
on record’.54
Former inquires included topics such as algorithms in decision-making, commercial
and recreational drone use in the UK, digital government, the impact of social
media and screen-use on young people’s health, quantum technologies.55
Example: Algorithms in decision-making inquiry56
Published on 23 May 2018
(Response from the Government was received on 23 July 2018)
This inquiry examined the increasing use of algorithms in public and business
decision making. It assessed how algorithms are formulated, the scope for error
or correction and the impact they may have individuals—and their ability to
understand or challenge that decision.
The committee is widely regarded as successful and its reports are valued both
inside and outside Parliament. It issues one or two major reports each year, ranging
widely in topic. 57
IMPACT
According to the parliamentary monitor by the Institute for Government, the Science
and Technology Committee had the quickest government responses to their
reports, taking just 36 days on average. 58 Our interviewee queried whether this was
still the case and explained that a quick response did not always mean the
Committee had had impact. . The government is obliged to respond, and the staff
and Chair are keen on getting a response, but the quality of the response varies.
When the committee receives a response from the Government, they colour-code it
(which recommendations are accepted, not accepted, or not followed up upon).
They give this as an internal paper to the MPs. The staff makes suggestions on
follow up actions, such as more oral sessions, or asking the minister to the House,
or asking questions in the House, using Twitter to mention the government is not
following up on something to create pressure, etc.
54 https://www.scienceinparliament.org.uk/publications/guide-to-science-in-parliament-and-government/
55 https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/science-and-technologycommittee/inquiries/?y=2017&mode=0
- 18th Report - Digital Government (Published 10 July 2019)
- 14th Report - Impact of social media and screen-use on young people’s health (Published 31 January 2019)
- 12th Report - Quantum technologies (Published 06 December 2018)
- 4th Report - Algorithms in decision-making (Published 23 May 2018)
56 https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/commons-select/science-and-technologycommittee/inquiries/parliament-2017/algorithms-in-decision-making-17-19/
57 Carmichael, P., & Dickson, B. (1999). The House of Lords: Its Parliamentary and Judicial Roles.
58 https://www.instituteforgovernment.org.uk/publication/parliamentary-monitor-2018/select-committees

Bijlage I

27

Social media is used to engage the public. During one of the interviews, we saw a
social media narrative on a specific report. It included a lot of pictures and short
clips of public meetings. On social media reports are also tied to other reports or
government policies, to get extra or renewed attention for (former) an inquiry.
During the interview, it was discussed that it is hard to know the impact. The
government may accept a recommendation, but you don’t know whether the
government follows up on it straight away. And if it does, that does not mean this is
solely thanks to your rapport.
The Commons S&T Committee has recently agreed to recruit a part-time impact
manager to get a better insight into this.
The inquiry on research integrity, was very good, evidence-based, not too long a
report, and the government has accepted the recommendations. This was a good
example of agenda-setting.
Important impact factors according to our respondents are timing, the number of
recommendations you are making in your report, the extent to which they are
backed up by evidence, and the level of consensus (MPs can object to certain
recommendations, which will then be stated in the report).

1.5

Lords Select Science and Technology Committee

ORIGIN & POSITIONING
The Science and Technology Committee of the House of Lords is considered a
topical59 committee. It scrutinises Government policy by undertaking crossdepartmental inquiries into a range of different activities. The House of Lords
appointed this committee in 1979.
The Science and Technology Committee has a broad remit “to consider science
and technology”. It scrutinises Government policy by undertaking crossdepartmental inquiries into a range of different activities. These include:



public policy areas which ought to be informed by scientific research (for
example, health effects of air travel);
technological challenges and opportunities (for example, genomic
medicine); and

59 Or investigative committee (sometimes known as sessional committees), which are renewed at the beginning
of every session. The Science and Technology Committee is the only permanent investigatory committee
operated by the House of Lords. See: Carmichael, P., & Dickson, B. (1999). The House of Lords: Its
Parliamentary and Judicial Roles.

Bijlage I



28

public policy towards science itself (for example, setting priorities for publicly
funded research).

In addition, the Committee undertakes from time to time shorter inquiries, either
taking evidence from Ministers and officials on topical issues or following up
previous work.” 60
The committee has several functions.
To inform; the committee chooses its own inquiries and produces reports
which are suitable for debate in the House, and other committees. Thereby,
it has a role in choosing topics to inform the government on.
To address; the committee can address specific topics because the
government is obliged to respond to their publications. This gives them more
influence than merely a report to inform. Although the recommendations are
often directed towards the government, they can lead to certain reaction or
agenda-setting in other committees also. The reports can be a base to ask
questions in other debates.
To scrutinise; the Lords do not mirror government departments but play an
important role in checking and challenging the decisions and actions of the
government through questions and debates.
To advise; the committee’s publications include recommendations. This
together with the obligation of the government to respond to each of their
recommendation within two months, leads to the potential to have a
(significant) impact on the debate, questions and decision-making.
To coordinate; the committee works closely with the Commons Select
Science and Technology Committee and POST.61 This is mainly coordinated
at the level of staff. There is little exchange on the level of committees,
mostly for practical reasons. Besides, the committees in the Lords and
Commons have different cultures and approaches. The House of Common’s
work tends to do shorter inquiries on topics that are current. The House of
Lords tends to do longer inquiries into longer-term topics. POST is an
important connecting link, and clerks of committees initiate meetings.

60 https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/lords-select/science-and-technologycommittee/role/

61 https://www.scienceinparliament.org.uk/publications/guide-to-science-in-parliament-and-government/

Bijlage I

29

SET-UP & APPROACH
The Committee consists of 14 members, with representation from all parties as well
as the crossbench peers (independents). Membership has generally been balanced
between scientists and peers with an interest in science but with no specific
scientific expertise. As of 6 November 2019, the Chairman of the committee was
Lord Patel. He is a Crossbench Life peer who has sat under this title in the Lords
since 1 March 1999.
As mentioned before, co-operation with the Commons Science and Technology
Committee staff, and with POST, is close.62 The clerks of both committees talk
regularly and know what each other’s Committee is working on. The level of
coordination at committee level depends on the Chairs. Sometimes a new inquiry
by one of the committees is like follow-up to previous work by the other committee.
In general, the Commons take up issues that are more political and more urgent,
and tend to have shorter inquiries. The reports from the Lords tend to be more indepth and can contain more specialised recommendations. One of the interviewees
had been told by a government official that they can have to prepare more
thoroughly for Lords’ evidence sessions, because the questioning is more in-depth.
There is less of a political spectacle at Lords’ evidence sessions. Chair
One of the interviewees explained that, on a current inquiry, the Lords S&T
committee had a discussion with POST on which topics they were covering and to
find suitable witnesses, and not just end up with the “usual suspects”. There are
also experts in the POST team who can advise on topics, help scope projects, and
check pieces of writing (whether the staff has a correct understanding of things).
However, on a practical level, the Lords team and POST are in different buildings,
so there is less informal contact (than between POST and the Commons team),
and staff make a conscious effort to stay in touch.
According to our interviewee, there is a bit of a culture that committee staff should
be generalists. In the Lords, there are small teams of approximately 3 people.
Clerks are usually focused on procedural matters and not an expert on a topic.
They can have very different backgrounds, and usually do not know the subject
matter, and are used to getting themselves a quick working knowledge. This means
the culture is sometimes “we can do this ourselves”. However, you can always get
more informed, and reaching out to the POST can be very helpful in that regard.
RESULTS
The committee covers the many places where science meets public policy; as such
it also scrutinises aspects of AI. Recently, there have not been inquiries on digital

62 https://www.scienceinparliament.org.uk/publications/guide-to-science-in-parliament-and-government/

Bijlage I

30

issues. Last year the committee engaged in an inquiry on forensic sciences, which
included digital issues. Currently, they are working on an inquiry on aging. In this
inquiry, there are also links to issues related to data in clinical trials, medical
devices, how data can be combined to give better diagnosis and treatment.
Some inquiries are very short, very topical and political (science funding in
universities), whereas others are longer (aging). The committee keeps track of a
long list of topics, they can add to continuously. Based on the long list, they make a
shortlist and they organise seminars to help them choose the next topics. .
Selection of previous reports:


Report: Life Sciences Industrial Strategy: Who’s driving the bus? (PDF)
26 April 2018
This report raises serious concerns about the Government's commitment
to delivering the strategy which has so far been "wholly inadequate" and
recommends there should be sweeping simplification of its
implementation arrangements



Report: Connected and Autonomous Vehicles: the future? (PDF)
15 March 2017
This report sets out recommendations for the Government to ensure it
makes policy and investment decisions that enables the UK to receive
maximum economic benefit from autonomous vehicles.



Report: Nuclear research and technology: Breaking the cycle of
indecision (PDF)
2 May 2017
This report states that we have reached a critical moment for the future
of the United Kingdom as a serious nuclear nation, and sets out a series
of recommendations for the new Government after the general election.

IMPACT
The Lords S&T Committee formally just reports to the House of Lords. However,
the library in both houses lists relevant reports before a debate, to ensure members
are up to date with all the relevant work from committees, POST, etc. It is also said
that the influence of reports reaches beyond Parliament, with a long history of
publications informing Government policy and raising awareness amongst the
general public.
“Government responses are the first formal, explicit expression of the impact of the
Committee’s work upon Government thinking. While such responses are important,
in reality, the impact of the Committee’s reports may be felt less directly and over
much longer periods. The Committee also contributes to the formation of policy
through follow-up inquiries on many topics, often involving many of the original

Bijlage I

31

members who took part in the initial inquiry, providing long-term scrutiny of
Government policies.” 63
In June 2019 the Liaison Committee published a Summary of House of Lords
investigative and scrutiny committee activity in 2018–19. 64 This report says:
“The Science and Technology Committee continues to engage a wide
audience through Twitter, with 57,800 followers as at April 2019.
Engagement has been almost all positive, with one Twitter user praising the
committee for “listening, challenging and discussing [forensic science] so
thoroughly. The Committee has sought to increase engagement with
science issues among other members of the House, with the introduction of
peers’ seminars on scientific issues, the first of which covered the threat of
global emerging infections. This was followed by a seminar on the science
of aging.” 65
During the interview, important success factors were discussed. The respondent
argued that things have been very different lately because the government and
parliament have been very concerned with Brexit. Lots of reports are not debated
yet. There is a timely reaction from the government, but especially the debate is a
good moment to hold the government to account because the Minister might make
commitments in response to points from Peers in the debate. .
Not only the debate, but long term follow-up is very important as well. 1-2 years
after the report has been published, it is good to ask the minister to give an update,
follow up on the recommendations. This does not happen as often as it should and
it depends a lot on the topic.
The extent to which the outside world is interested in the topic is also an important
factor. And, it matters how much the committee wants to try and get attention. It has
some value and status on its own; when parliament sets up an inquiry or publishes
a report. But there are also lots of think tanks and universities who put topics on the
agenda. A report from parliament can boost the impact of the work of others, and
the work of organisations outside parliament can help add pressure on the
government. It is all about creating momentum.
Still, it is hard to prove the impact of individual reports and determine the success of
the Lords committee on S&T. The reports are quite in-depth and mostly appreciated
within the domain. The report on forensic science examined all kinds of problems in
63 https://www.scienceinparliament.org.uk/publications/guide-to-science-in-parliament-and-government/
64 https://publications.parliament.uk/pa/ld201719/ldselect/ldliaison/369/369.pdf
65 https://publications.parliament.uk/pa/ld201719/ldselect/ldliaison/369/369.pdf

Bijlage I

32

the sector and was considered excellent and very embarrassing for the
government. In a normal year, this report would have forced the government to
make rapid changes, but the focus on Brexit (and its impact on Parliamentary time)
mean that the issues will have to be raised again later. .

1.6

Lords Select Committee on AI

ORIGIN & POSITIONING
In the United Kingdom, there are also temporary Lords Committees that focus on
specific digitalisation issues and cease to exist after having reported on their topics.
The Lord Select Committee on AI is an ad hoc (later special inquiry) committee of
the House of Lords. The committee was established following the recommendation
of the Liaison Committee.66 On 29 June 2017, it was formally appointed to consider
the economic, ethical and social implications of advances in artificial intelligence,
and to make recommendations.
For the 2017-2018 Session, the Liaison Committee received a total of 37
submissions. This included a proposal by Lord Harris of Harringey (and supported
by Lord Giddens) to consider “The Implications of Artificial Intelligence for UK
Society and the Measures that should be taken by the Government to Respond to
Developments in Artificial Intelligence”.67 This letter touches upon the effects of AI
on a wide range of sectors, the substantial societal changes facial recognition
technology is likely to bring about, ethical questions and issues about legal liability
and insurance, and concerns about individual’s privacy rights and transparent use
of data. It is argued that the new ad hoc committee provides the opportunity to
complement the report “Robotics and Artificial Intelligence” 68 produced by the
Commons Science and Technology Committee with a fuller enquiry “lasting a year
with perhaps some twenty oral evidence sessions allowing some in-depth
consideration of the range of issues presented by the topic”. 69 Moreover, it is
stated: “The topic crosses many Departmental boundaries: BEIS, HMT, MoD, DoH,
DfE, DfT, HO, DWP and DCLG all have an interest. The inquiry will not only have
the opportunity to look at the technical and scientific issues, but the ethical
66 2nd Report of Session 2016-17 - published 21 March 2017 - HL Paper 144
URL: https://publications.parliament.uk/pa/ld201617/ldselect/ldliaison/144/14402.htm

67 All proposals URL :
https://publications.parliament.uk/pa/ld201617/ldselect/ldliaison/144/14410.htm#_idTextAnchor018

68 Science and Technology Committee, Robotics and Artificial Intelligence (Fifth Report, Session 2016–17 HC
145)
URL: https://publications.parliament.uk/pa/cm201617/cmselect/cmsctech/145/145.pdf
69 Committee proposals from Members of the House, Letter from Lord Harris of Harringey. URL :
https://publications.parliament.uk/pa/ld201617/ldselect/ldliaison/144/14410.htm

Bijlage I

33

questions posed by the technology, along with the impact on industrial strategy,
employment and training, and on the public finances. There will be issues for
defence, health, education and skills, transport, security and policing, social
security, and local government.” 70
On 21 March 2017 the Liaison Committee published a report and recommended
four new investigative committees; including an ad hoc select committee on
Artificial Intelligence. It is motived as follows: “This [artificial intelligence] a topical
issue, given the ongoing pace of technological advances. While there are a number
of interesting angles which the Committee might focus on, ranging from the rate of
technological change, to economic and social issues, and even ethical issues, with
some careful planning it is a topic which could be conducted within one session. It
is also an issue that would not fit neatly within the remit of any existing Commons or
Lords committee. A committee which considered technological issues alongside
implications for the labour market and the ethical dilemmas posed by artificial
intelligence would have the potential to add value in this area by considering the
issues in the round. There is a range of expertise in the House in the various areas
to be examined.”71
The Lords Select Committee on AI was established to undertake one specific
inquiry and dissolved after publishing its report. The committee, therefore, had
mainly an informative function. The main audience and users of the report are the
government, but also people inside and outside parliament benefitted from the
inquiry. The inquiry provided a knowledge base but was also aimed at
monitoring/scrutinising government activity on the topic. It has an advising function
in the sense that it provides recommendations to the government. In this regard, it
also has an agenda-setting/addressing function; it identified issues that require
government attention. The committee has a coordinating function in the sense that
it reached out to other committees, MPs and government officials to exchange
information. However, this was all informal and initiated by ambitious individuals.
The clerk of the committee, for instance, had an informal talk with the Committee on
S&T when he learned they were starting an inquiry on algorithms. The clerk asked
the committee to drop it until the Lords committee would publish their report. As a
permanent committee, it is beneficial if they come after. Moreover, they had only
had 2-3 evidence sessions by then and the Lords Committee had done much more.
A letter was sent to the S&T committee to ensure they would not publish their work
on the same day. Consequently, they had the opportunity to adjust their report
based on the Lords’ report. For instance, it is important to not have conflicting

70 Ibid.
71 2nd Report of Session 2016-17 - published 21 March 2017 - HL Paper 144
URL: https://publications.parliament.uk/pa/ld201617/ldselect/ldliaison/144/14402.htm

Bijlage I

34

recommendations because then the government will take the path of the least
resistance and go with the easiest recommendations.
SET-UP & APPROACH
“Ad hoc committees consider a specific issue for a single parliamentary session, or
for around 12 months in a two-year session. Some ad hoc committees are tasked
with conducting post-legislative scrutiny of a piece of legislation, such as the
committee currently scrutinising the Bribery Act 2010. These committees are
normally dissolved once they have reported.” 72
The Liaison Committee recommends an ad hoc committee on AI could take
evidence on the arguments of the ‘techno-optimists’ versus the ‘techno-pessimists’
on the following topics:






Pace of technological change
 Relationship between developments in artificial intelligence and
productivity growth;
 Creation of new jobs;
 Sectors and occupations most at threat from automation.
Economic and social issues
 The role of Government in the event of widespread job
displacement;
 Further education and training, for both children and adults;
 Unemployment support, including the case for a universal basic
income;
 Government funding for artificial intelligence-related research and
development.
Ethical issues
 The Government’s role in monitoring the safety and fairness of
artificial intelligence;
 Transparency around the use of ‘big data’;
 Privacy rights of individuals;
 General principles for the development and application of artificial
intelligence.

There are 13 members (appointed on 29 June 2017). The committee meets in
private, makes visits (e.g. the committee visited DeepMind), and there are public
evidence sessions.

72 https://www.instituteforgovernment.org.uk/publication/parliamentary-monitor-2018/select-committees

Bijlage I

35

In the interview, it became clear that many Lords wanted to be on board for this
special inquiry committee. It is not always like this. The Lords are quite far from
daily policy, but AI was considered a hot and serious topic. The Chairman of the
Committee, Lord Clement Jones, was a managing partner at a law firm. As
mentioned before, the Chairman is a very important figure as he/she defines the
inquiry. This particular Chairman had a lot of influence as he was involved in the
planning, and exchanging literature lists in a very early stage.
The committee was supported by a staff team of three and structured the process.
The committee benefited from the personal contacts between staff and MPs for
exchanging information. Also, the members (Lords) were very engaged; they all
brought in their ideas and different perspectives. The staff listed the questions the
members raised, and ultimately, all 75-80 questions were answered in the final
report.
An important aspect of the approach is that every member saw every piece of
evidence. The staff controlled the lobby and the members’ access to information. All
questions were sent to the clerk. This was necessary as organisations, such as
Google, were seeking to contact members individually. The staff reassured
information was taken up only when the whole committee was present. In addition,
they arranged working visits and workshop, for instance, to build a neural network.
The visualization really helped the members to get a better grip on the subject
matter. There were optimists and pessimists, but everyone ended up with the same
understanding of AI and it became a very open committee.
“The Committee received 223 pieces of written evidence and took oral evidence
from 57 witnesses during 22 public sessions. The Committee undertook visits to
businesses working with AI (including to DeepMind and Microsoft Research) and,
with techUK, convened a roundtable discussion with UK-based companies
developing artificial intelligence. The Committee also took the unusual but welcome
step as an ad hoc committee of setting up its own Twitter account for the duration of
the inquiry (@LordsAICom). The account rapidly gained attention, ending with
3,316 followers. A presence on social media helped to encourage more written
submissions, and the account was used to provide guidance on how to prepare and
submit evidence to Parliament. By having its own account, the Committee was able
to engage with the AI development sector, and those interested in technology, in a
more direct way than would have been possible using the main corporate account.
For example, the AI Committee directed the staff to adopt a light-hearted tone in its
use of Twitter.”73

73 3rd Report – Review of Investigative Select Committee activity in 2017-2018 (published 19 July 2018)
URL: https://publications.parliament.uk/pa/ld201719/ldselect/ldliaison/166/166.pdf

Bijlage I

36

RESULTS
The final report from the Committee was originally scheduled to be published by the
end of March 2018. On 16 April 2018, the Committee published a 183-page report,
“AI in the UK: ready, willing and able?” which considers AI development and
governance in the UK. In addition, the written and oral evidence volumes were
published two days later.
“The report noted that the UK contains leading AI companies, a dynamic academic
research culture, and a vigorous start-up ecosystem as well as a host of legal,
ethical, financial and linguistic strengths. It concluded that the UK is therefore in a
strong position to be among the world leaders in the development of artificial
intelligence. The Committee also concluded that ethics must be at the centre of the
development and use of AI, and the report recommended the development of a
cross-sector AI Code. The Committee’s recommendations focused on realising the
potential of AI for society, the UK economy, and to protect society from potential
threats and risks.” 74
Or, as summarized on the website of the Future of Life Institute:
“[…] the Committee published a 183-page report, “AI in the UK: ready,
willing and able?” which considers AI development and governance in the
UK. It acknowledges that the UK cannot compete with the US or China in
terms of funding or people, but suggests the country may have a competitive
advantage in considering the ethics of AI. […] The Committee report
encourages the UK to establish a national AI strategy and proposes an “AI
Code” with five principles:
1.
2.
3.
4.
5.

Artificial intelligence should be developed for the common good and benefit of
humanity.
Artificial intelligence should operate on principles of intelligibility and fairness.
Artificial intelligence should not be used to diminish the data rights or privacy
of individuals, families or communities.
All citizens have the right to be educated to enable them to flourish mentally,
emotionally and economically alongside artificial intelligence.
The autonomous power to hurt, destroy or deceive human beings should
never be vested in artificial intelligence.”

In June 2018, the government responded to the report’s recommendations in a 41page document.75 The government’s response highlights many of the UK’s
74 3rd Report – Review of Investigative Select Committee activity in 2017-2018 (published 19 July 2018)
URL: https://publications.parliament.uk/pa/ld201719/ldselect/ldliaison/166/166.pdf

75 https://www.parliament.uk/documents/lords-committees/Artificial-Intelligence/AI-Government-Response.pdf

Bijlage I

37

intentions and recommendations for managing the development of AI moving
forward.”
IMPACT
“On the day of publication, the Committee held an event at the Royal Society with
policymakers, industry and academia to discuss the findings of the report, and to
ensure that the AI community in the UK could take forward the Committee’s
recommendations to Government and beyond. The report received widespread
attention in the media, with coverage in every major domestic newspaper, the
technology sector press, as well as from media abroad. The report’s hashtag,
#LordsAIreport, trended on Twitter nationally for much of the morning of the report’s
publication day. The Secretary of State for Digital, Culture, Media and Sport said in
the chamber of the House of Commons that the report “was one of the best reports
by a Lords Select Committee I have ever read, so we [the Government] are taking it
extremely seriously.”76
“The report of the Select Committee on Artificial Intelligence, published in April
2018, has been very well-received by Government, academia, business and civil
society alike, both in the UK and abroad. The recommendations the Committee
made have been discussed by the United Nations, the governments of Canada,
Japan and the United Arab Emirates (UAE) among others, and a wide variety of
organisations, including the Law Commission. The Centre for Data Ethics and
Innovation has considered the report’s recommendations as part of its founding
consultation process, and two former Committee members have been appointed to
its board.” 77
During the interview, several factors that contributed to the success of this
committee were discussed. First of all, it was beneficial that both the members and
the staff had time and willingness to emerge themselves in the topic. There were
optimists and pessimists, but everyone ended up with the same understanding of AI
and it became a very open committee.
The committee greatly benefitted from the three very switched on members from
the Conservative Party, a very successful businesswoman, who had lots of
contacts, and a very engaged Brexiteer always asking people on AI. In addition,
there were four scientific experts to brief the committee on robotics, AI, algorithms,
etc. So the committee could ask all kinds of questions. One of them became a

76 3rd Report – Review of Investigative Select Committee activity in 2017-2018 (published 19 July 2018)
URL: https://publications.parliament.uk/pa/ld201719/ldselect/ldliaison/166/166.pdf

77 Summary of House of Lords investigative and scrutiny committee activity in 2018–19 (published 10 June 2019)
URL: https://publications.parliament.uk/pa/ld201719/ldselect/ldliaison/369/369.pdf p. 19-20

Bijlage I

38

specialist advisor. This person was a computer scientist with no knowledge of
policy, but the Chairman could compensate for that.
Another success factor is that the report is written in an engaging way. It was the
first report which brought everything together. There were already different reports
by different consultants, but the government was only doing still little trips and dips.
The government came out with a GDPR report, so everyone has focused on data
already. It was simply perfect timing. There was also lots of media attention, and
the Committee S&T referred to the report. Also today, the committee on AI stills
gets lots of follow up requests.
There had been a lot of informal conversations between the committee staff and
government officials/civil servants. The staff was asking them during the process of
the inquiry what they wanted or needed. They were looking for what the
government thought it needed and tried to address this in the recommendations.
Usually, the government tends to listen better to Commons committees. There is
some professional rivalry between Lords and government. But the government was
very kind to the Lords Committee on AI. The government really took up the report:
departments look at every stage of life (growing up with AI, Living with AI, etc.). This
is the result of how the report was build up; there is a chapter for every department
on purpose, and it included enough decent recommendation; everyone could do
something immediately. There were also some ‘big’ recommendations (regarding a
legal framework, for instance), to make the government accept the smaller
recommendations.

1.7

Lords Select Democracy and Digital Technologies
Committee

ORIGIN & POSITIONING
The Lords Select Committee on Democracy and Digital Technologies is a
special inquiry committee (formerly called ad hoc committee), established on 13
June 2019 following the recommendation of The Liaison Committee.78
The Liaison Committee received 27 proposals for a special inquiry by the 20
December 2018 deadline.79 This included a letter ‘Democracy and digital

78 4th Report of Session 2017-19 - published 18 March 2019. URL:
https://publications.parliament.uk/pa/ld201719/ldselect/ldliaison/309/30902.htm

79 All proposals are were published online on 10 January 2019. See :
https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/lords-select/liaison-committee/newsparliament-2017/special-inquiry-committee-proposals/

Bijlage I

39

technologies’ by from Baroness O’Neill of Bengarve, and ‘Do digital media threaten
our democracy?’ by Lord Lipsey.80
O’Neill of Bengarve says: “Nobody I have spoken to can offer a definition of what
constitutes a ‘political advertisement’ that is coherent or useable. Few understand
the business models of the tech companies, or how these enable distortion of
media coverage and leach political power (and, of course, tax revenue) from other
institutions, thereby weakening the possibility of democracy. The tech companies
are now keen to limit some of the private harms inflicted using digital
technologies—e.g. cybercrime, cyber bullying,—but markedly less keen to reduce
public harms, whether to serious journalism, to wider cultures or to democratic
politics, by use of these technologies.”
She argues: “The inquiry should aim to identify the more significant ways in which
digital technologies are used to undermine media standards, other cultural assets
and democratic process. It should address the (mis)use of arguments from free
speech to cloak electoral activity by unidentified parties; it should consider the
impact and acceptability of micro-targeting electors.”
Lipsey, on the other hand, explains that the earlier Committee on Opinion Polls
which he chaired was not able to consider digital media and politics. He proposes to
investigate: “the extent to which state entities are using digital media to try to
influence the politics of other states; legal and regulatory structures in relation to
digital and social media; the extent to which media literacy can address problems
with digital media; how political advertising can be identified and the sources of
funding traced; the influence of digital, social media and data analytics companies.”
On 18 March 2019 the Liaison Committee published a report and recommended
four new special inquiry Committees; including a special inquiry committee on
democracy and digital technologies.81
In their report from March 2019, it is mentioned that the impact of online political
campaigning (e.g. the use of social media for the dissemination of political
messaging, data analytics and micro-targeting) on our democratic processes has
come under increasing scrutiny. Also lots of recommendations for more regulation
and intentions to tackle issues have been formulated:

80 https://www.parliament.uk/documents/lordscommittees/liaison/Special_Inquiry_Committee_Proposals_for_2019%e2%80%9320.pdf

81 4th Report of Session 2017-19 - published 18 March 2019 - HL Paper 309
URL: https://publications.parliament.uk/pa/ld201719/ldselect/ldliaison/309/30902.htm

Bijlage I







40

In January 2018 the Digital Charter of the UK Government got out and set
out priorities including the legal liabilities of online platforms and limiting the
spread of disinformation.
In April 2018 the Lord Select Political Polling and Digital Media Committee82
reported on their research and recommended that an ad hoc committee be
established for further scrutiny of the wider topic.
In July 2018 the Information Commissioner’s Office83 made
recommendations to the Government about imposing regulations, stronger
oversight, and measures for sites of digital platforms.

However, it is argued that more work is needed to offer detail of how these
regulations could be put in place and be used effectively in practice. The special
inquiry could be seen as a response, and a wish to consider the extent of the harm
caused by digital media to politics and political campaigning, the suitability and
possible efficacy of earlier recommendations, the progress towards implementation
of any of these recommendations, and alternative policy responses.
The Lords Select Committee on Democracy and Digital Technologies undertakes
one inquiry and will be dissolved after publishing its report. The committee,
therefore, has mainly an informative function. The main audience and users of the
report are the government, but also people inside and outside parliament. The
inquiry is about creating a knowledge base but also directed towards scrutinising
the government; how earlier recommendations have been taken up. It has an
advising function in the sense that it will give recommendations again to the
government. This also means it has an agenda-setting/addressing function to
identify issues/challenges.
In one of the interviews it was argued that the committee is not informing, but
advising the government, although the government would loathe to say that. The
recommendations sometimes really help the government, as was the case with the
Special Inquiry on AI. Also another special inquiry, on seaside towns and problems
related to drugs and poverty, was very successful, especially because it looks
across all kinds of departments. The latter report showed the agenda-setting role of
the committee was very effective.

82 Appointed on 29 June 2017
URL : https://www.parliament.uk/business/committees/committees-a-z/lords-select/political-polling-digitalmedia/role/
83 The ICO is an independent public body and the Department for Digital, Culture Media and Sport is the ICO’s
sponsoring department within Government. See: https://ico.org.uk/about-the-ico/who-we-are/relationship-withthe-dcms/. They published the report “Democracy disrupted?” in July 2018 (URL:
https://ico.org.uk/media/action-weve-taken/2259369/democracy-disrupted-110718.pdf

Bijlage I

41

The committee has a coordinating function due to the topic of the inquiry; it aims
at connecting previous inquiries and follows-up on earlier recommendations. This
means they keep an eye on the work of the DCMS committee, and they are
directed towards multiple government departments. In practice, this takes place
mostly on the level of staff; they check with other committees the agenda’s and
priorities. The coordination is, according to our respondents, something that could
be improved in the Lords. There is no structure or formal organisation and the staff
have good relationships but are usually too busy with organising the evidence
sessions. The committee itself is more directed towards what the Chairman wants,
and less to what other committees do, did or desire. This is the case in the House
of Lords as well as in the Commons. Finally, the cooperation between the Lords
and POST could be better, according to our interviewee. POST helps with sending
out the call for evidence to science origination; they mostly contribute at the
beginning, to get the right expertise quickly.
SET-UP & APPROACH
During the interview, it was clarified that the members of the committee are selfselected. The members involved are members interested in the topic. In this case,
only 3 of the 14 members are women. The members are from different parties; 4
Conservatives, 4 Labour, 2 Liberal Democrats and 2 crossbenchers. 2 or 3 of the
members were also involved in the special inquiry on AI.
The perspective of the Chairman on the subject matter is very decisive. In this case,
the Chairman aimed at putting forward a more positive view: how can we support
representative democracy in a digital world? Other reports have focused on the
negative side or threats of technologies and the general tone has been quite
negative. The Chairman wants to be more realistic and direct the attention towards
the opportunities for the people and democracy. The Lords’ inquiries focus on the
long term perspective. And this particular inquiry takes a cross-cutting approach; it
looks at different aspects/domains.
The staff is a team of three: a clerk, policy advisor and an assistant. In addition, the
committee hires specialist advisors to get extra expertise. They are paid by the day
and are mostly from academia. They spend, for instance, one day a week: half a
day for the committee meeting and reading and feeding in on the briefings. The
special advisor will check the report also. One of the specialist advisors who
contributed to this committee analysed 14 reports over the summer and took out all
the recommendations and government responses (why the government responded
or not, etc.). The staff usually does not have time to do this, but it is very helpful to
get such insights.

Bijlage I

42

As the Call for Evidence, published on 22 July 2019 clarifies: “The Committee has
decided to focus on the issue of how representative democracy can be supported,
rather than undermined, in a digital world. It will primarily look across six key areas:
transparency in political campaigns; privacy and anonymity; misinformation; the
effects of digital technologies on public discourse; how technology can facilitate
democracy and the development of effective digital literacy.”84
With the call, the House of Lords Select Committee on Democracy and Digital
Technologies aims to encourage people to share their views, guided by 14
questions. Besides the call for written evidence, the committee also sends special
invitations to a number of charities, businesses, academia and government to ask
for their views on the topic. The staff has an important role in processing the written
evidence. They got 100 pieces of written evidence, and the quality varies. Some
pieces, from big organisations such as Google, are very good. 15 pieces of
evidence came from citizens. Their contributions can be weighty, but the quality is
usually less. This also has to do with the limited time; people have approximately 68 weeks to respond to the call for evidence.
The members (Lords) do not read everything. They do not have a lot of time to
spend on preparation. Usually, they meet once a week. Because of planning
issues, they now meet twice a week to get all the hearings done. The staff has an
important role in processing the evidence. Based on the written evidence, they
produced briefings and come up with people to invite for oral evidence sessions.
During the interview, the clerk explains it is important to aim for more diversity in the
oral evidence sessions. They now try to get away from the usual suspects and set
up a working group in the office to work on this. For example, when you send an email to a large organisation, they include something like: “Diversity is important to
us, so please take this into account. We offer ‘juniors’ a proper briefing before the
session, so they know what to expect and feel prepared.”
The Lords are prepared for the oral evidence sessions by a briefing. Attending the
hearings is a very effective way for them to get informed. However, some of the
members felt that their own expertise was used insufficiently during the hearings.
Before anyone comes in, they now established to take half an hour of discussion
amongst themselves on the evidence. The staff prepares them a bio of the speaker,
a list of questions, and set a clear set goal for the session. Each question is
provided with a one-page briefing. For some questions, the staff asks for feedback
from expert members or external specialist advisors.

84 https://www.parliament.uk/documents/lordscommittees/Digital_democracy/Digital_Call_for_evidence.pdf

Bijlage I

43

RESULTS
The inquiry is not concluded yet. The deadline for submissions of written evidence
was 20 September 2019. All accepted submissions to the call for evidence can be
found on the committee’s website. So far there are 75 pieces of written evidence,
and 6 oral evidence.
The Chairman of the Lords Committee on Democracy and Digital Technology, Lord
Puttnam, explains: “Our inquiry can only be as good as the quality of the evidence
we receive. The support and expertise of parliamentarians will be essential if our
committee is to set out a vision to the Government of the type of fair and inclusive
democracy the UK deserves in the digital era.”
The final report from the Committee was originally scheduled to be published on 31
March 2020. However, due to the elections and planning issues the deadline is now
end of June.
IMPACT
Members are not experts on the subject, but by the time the committee is over, they
are. However, one issue that influences the impact of the committee is that it only
exists for a short period of time. Getting people to know that the committee exists,
can be very challenging. Usually, the Commons Committees get more with their
inquiries, so it is difficult to compete.
The Lord reports are valued; they have a reputation of being of high quality.
However, it is hard to carve out a different identity as a committee and to make sure
not only academics who work in the field are interested. According to our
interviewees, the reports are mostly appreciated by academia, think tanks and
charities (not by government and MPs). MPs do not like to get advice from the
Lords, and Parliament does not have to respond. The recommendations are always
directed towards government. It is the Liaison Committee which puts forward
recommendations for parliament, about working together, or priorities for inquiries.
The government does have to respond to the Lords’ reports within two months, but
the quality of the response is not always very good. They have to respond to each
recommendation individually, but they can be very vague (or they just say “no, we
won’t do this” or “This is a good idea, but were are already doing this”). They never
really credit it to a committee, so it is hard to assess the impact. Also, it can take
quite a while before the debate with the government on the report is scheduled.
Another factor that affects the impact is whether political parties back up the
message of the report. In a previous special inquiry, this was a problem. The report

Bijlage I

44

is only decided upon by the 12 members involved. The whipping system in the
Lords is not really there, so they do not discuss the content with the fractions much.
Also, the enthusiasm and commitment of the Chairman is very important. The
current Chairman is very much liked and appreciated in the House. He engages in
lots of interviews and is great with the staff. The current Chairman is also already
worried about the follow up on their work. He asked the clerk to ring universities and
ask them to follow up on their report. Chairmen feel responsibility, also after the
committee has been dissolved. The Chairman of the Lords Committee on AI is also
still very active.

1.8

POST

ORIGIN & POSITIONING
The Parliamentary Office of Science and Technology (POST) is Parliament's inhouse source of independent, balanced and accessible analysis of public policy
issues related to science and technology.
The initiative to create POST came from within Parliament itself. Members of both
Houses realised during the late 1970s and early 1980s the extent to which science
and technology issues permeated Parliamentary business. The need for an
organisation which would provide Parliament with impartial information and analysis
of science and technology issues became clear.
A funding appeal by the Parliamentary and Scientific Committee enabled POST to
be established as a charitable foundation in 1989. Following three years’
demonstration of the services that could be provided, the case for its parliamentary
establishment was reviewed by the House of Commons Information Committee
during the 1991/2 session. Temporary funding from Parliament continued until in
July 2000 the House of Commons Information Committee concluded that POST
had demonstrated its value and should be made a permanent institution. The
House of Lords concluded similarly. On April 1 2001, POST became a permanent
institution serving both Houses.85
SET-UP & APPROACH
POST’s Board is appointed by official parliamentary procedures and has 14
members from both Houses (many of whom have been active scientists or
engineers), from all the major parties. There are also four distinguished non-

85 https://www.scienceinparliament.org.uk/publications/guide-to-science-in-parliament-andgovernment/

Bijlage I

45

parliamentary members who provide professional input from the main science,
engineering and medical disciplines. The Board determines POST’s policy and
priorities and ensures that it has an effective working relationship with members of
both Houses, parliamentary committees, the parliamentary libraries and
organisations outside Parliament. POST’s Director and staff execute the policies
determined by the Board and help it to decide on topics for future analysis.
POST works very closely with committees in both Houses. Currently, the DCMS
Committee and the S&T Committee are most interested in the work of POST.
POST has assisted virtually all the Commons committees as well as the Lords
European sub-committees and Economic Affairs Committee and ad-hoc
committees, including joint committees of both Houses. POST’s assistance can be
through oral briefings and various kinds of background research, including
extensive follow-up of a committee’s report. Work in collaboration with a committee
may lead to a publication.
POST is an active member of the European Parliamentary Technology Assessment
network (EPTA), as is the Rathenau Instituut. EPTA brings together organisations
that advise parliaments on the possible social, economic and environmental impact
of new sciences and technologies.
POST provides parliamentarians with information and analysis to enhance their
understanding of current scientific and technological issues. It responds to such
needs, whether they reflect a general requirement or the specific interests of
committees. POST places a strong emphasis on anticipating forthcoming policy
issues, whose effective handling will require an understanding of their scientific and
technological aspects. POST draws on the knowledge, expertise and talents of its
parliamentary and external Board members and its staff but also connects with the
science and engineering community worldwide. POST acts as an independent and
objective source of information and analysis.
RESULTS
There have been a lot more requests on the topic of digitalisation recently. About
1/6 to 1/4 of POST’s work is on digital issues now. Physical sciences is also big.
And it depends on the board.
POST produces different types of publications. The most numerous and distinctive
are 2-4 page briefings, called POSTnotes that summarise succinctly the
background to, and policy issues affecting a particular subject. The POSTnotes are
proposals from POST and are based on the horizon scanning exercise. They report
on topics that will hit next year policy. In addition, there are so-called POSTbriefs
which are commissioned by committees or Library sections. POSTbriefs don’t have

Bijlage I

46

a word limit so they tend to be longer – but are intended to be strategic evidence
reviews commissioned by committees or libraries. All POST publications are
extensively peer-reviewed in draft to ensure their accuracy and completeness.
POSTnotes sends out to all MPs personally, both by email and a hard copy. They
are meant to spark questions and inform briefings. The library works on briefings on
what the views are in society (e.g. this one is saying this, and this one is saying
that), while POST is doing the scientific reviews.
The horizon scanning approach has changed last year, in order to better engage
with external stakeholders. There are workshops and POST is crowdsourcing
articles from experts (mostly academics). This works somewhat similar to a call for
evidence, but they ask a smaller and more specific group of experts to upload
articles that might be of interest to MPs.
Examples POSTnotes
610: Misuse of Civilian Drones (7 pages)
Drones (also known as unmanned aircraft) are flying systems that do not carry a
pilot. As the technology has become cheaper and more sophisticated, the use of
drones for recreational and commercial purposes has grown, with the Civil Aviation
Authority (CAA) reporting a significant increase in the number of permissions
obtained for operating commercial drones in the UK. Despite their potential to
reduce costs, improve efficiency and provide new services, drones may be misused
accidentally or for malicious purposes. For example, reports of drone sightings at
Gatwick Airport in December 2018 grounded around 1,000 flights for almost 36
hours, affecting more than 140,000 passengers. In 2018, the Government
introduced new limits on where drones can be flown and new registration and
education requirements for drone operators and pilots. In January 2020, the new
Government introduced an Air Traffic Management and Unmanned Aircraft Bill to
Parliament that included new police powers for enforcing aviation laws (such as the
power to issue a fixed penalty notice for certain drone offences). This POSTnote
looks at civilian drones and their applications, focusing on potential misuse and
possible responses.
593: Cyber Security of Consumer Devices (6 pages)
Weaknesses in the cyber security of internet-connected consumer devices can
undermine the privacy and safety of individual users and can be used for largescale cyber-attacks. This briefing looks at the cyber threats associated with
consumer devices and their causes, as well as initiatives to improve device
security, and the related challenges.

Bijlage I

47

591: Robotics in Social Care (7 pages)
This POSTnote introduces robotic technology and the main ways it has been
developed for use in social care. It reviews evidence on the impact of robotics on
the costs and quality of social care and its workforce, and explores the main ethical,
social and regulatory challenges to its use in social care.

Examples POSTbriefs
2: 5G technology (28 pages)
5G is the next generation of mobile communications technology. It follows on from
the previous generations of mobile technology, such as 3G and 4G. 5G is expected
to improve on previous mobile technologies by providing faster, lower latency
(response time) mobile broadband connections and being able to connect a greater
number of devices to a mobile network in a particular area while maintaining good
quality connections. 5G mobile broadband will be the first widespread application of
the technology. However, in the longer term it may have applications in other
sectors.
28: Distributed Ledger Technology (16 pages)
Distributed ledger technology (DLT) is a type of digital records system that allows
multiple identical copies of a ledger to be stored on different computers on a
network and updated by multiple different users. This POSTbrief provides a
technical overview of the different types of DLT and how they work. It discusses
some of the main applications of DLT and highlights the benefits and challenges of
the technology.
Example Horizon Scanning
2019: Preparing for a changing world (100 pages)
(incl. the digital divide, internet governance, emerging computer technologies,
trends in transport technologies)
IMPACT
POST helps inform MPs and aims to plug in with scientists at an early stage for
every inquiry. The aim is to have good evidence synthesis at the start of an inquiry,
so POST needs to know which inquiries committees are going to do. The Liaison is
also paying attention to this; there are special sessions with members from every
committee to talk about new methods for more robust procedures.

Bijlage I

48

2

Germany

2.1

Introduction

The Bundesrat (the federal council – the German upper house) has 16 permanent
or standing committees.86 None of these committees is particularly dedicated to the
theme of digitalisation; the policy area in which issues regarding digitalisation arise
determines the committee where these issues are being discussed. The distribution
of tasks of the committees essentially corresponds to the division of responsibilities
of the federal ministries.
In this study we will focus on the Bundestag (the federal parliament – the German
House of Representatives) which has currently 26 permanent committees. The
permanent committees in de Bundestag are newly appointed and differently
composed each electoral term. The Bundestag does not have a completely free
hand when setting up these bodies, since some committees are provided for by the
Basic Law and others have to be set up as a result of certain statutory formulations.
These committees include, for example, the Petitions Committee and the Defence
Committee. In organisational terms the committees largely mirror the structure of
the Federal Government. As a rule, the Bundestag establishes one specialised
committee for each ministry. In addition to this, Parliament can give prominence to
particular areas of policy – to underline the societal relevance of an issue – or
divide the workload of existing committees by setting up additional committees. An
example of this is the foundation of the Committee for the Digital Agenda which has
been here for two electoral terms now. Parliament can also establish special bodies
such as parliamentary advisory councils, committees of inquiry or study
commissions. An example of the first is the Parliamentary Advisory Council on
Sustainable Development.87 An example of the last is the Study Commission on
Artificial Intelligence which will be addressed in this chapter.

86 You can find the list of committees on
https://www.bundesrat.de/DE/bundesrat/ausschuesse/ausschuesse-node.html.
87 This advisory council has the task to appraise whether the Federal Government adequately fulfils
its obligation towards projects and if they are in keeping with sustainable development. The
council submits the result of its appraisal to the German Bundestag’s lead committee for the
particular project in the form of an Expert Opinion, which the latter incorporates in its report. The
appraisal is performed by the competent rapporteurs of the parliamentary groups – one rapporteur
from the coalition and one rapporteur from the opposition. The appraisal is performed with the
help of the 17 global Sustainable Development Goals (SDGs) and the Principles of sustainable
development and Indicators of the German Sustainable Development Strategy – 2018. See
https://www.bundestag.de/resource/blob/562816/1543c7ad962dce81149bcf9f29d46c6e/verfahren
sordnung-data.pdf.

Bijlage I

49

Committees in the Bundestag are considered strong. The Rules of Procedure refer
to the committees as ‘‘bodies responsible for preparing the decisions of the
Bundestag’’. The building where the Committees are seated is called the ‘motor
block’ of the Bundestag. Committees consider all items referred to them by the
plenary, especially bills. They also have extensive rights to take up an issue on their
own initiative (not referred to them by the plenary). The committees may also
recommend that ‘‘their’’ ministers take specific measures. Their right to take up
matters on their own initiative has become an important tool in scrutinising the work
of the ministries. Other instruments to scrutinize the government are mostly like the
ones in the Dutch Tweede Kamer, written and oral parliamentary questions,
debates on matters of topical interest and committees of inquiry.
Public bills pass three readings before a decision will be taken into force. Draft
legislation is mostly written by the government. These drafts are then submitted,
after a first reading, to one responsible committee. Due to legislative complexity,
other committees are asked to give professional advice to the leading committee –
if they are affected by the concerned policy issues (without having the competence
to bring up any formal resolutions). After considering the legislation, the lead
committee usually submits a recommendation for a resolution which summarises
the discussions in the committee.88 The plenary relies heavily on this
recommendation for its final votes. The members of the committees thus perform a
significant part of the technical work in the legislative process.
To prepare its work, each committee may, from among its members, form
subcommittees for specific tasks, unless one third of its members object.
Subcommittees are set up either to consider a specific bill or problem, or to deal
with certain areas of the committee’s remit for an entire electoral term. For example,
the Bundestag Committee on Culture and the Media set up a subcommittee on new
media in the 15th and 16th parliamentary term (the 19th term is running now). It is
also possible for several committees to establish a joint subcommittee, in particular
to deal with cross-cutting issues. So far, this has not been done with issues on
digitalisation.
For the purpose of this study we will limit our focus to two permanent committees:
Committee on the Digital Agenda and the Committee on Education, Research and
Technology Assessment (incl. TAB: The Office of Technology Assessment at the
German Bundestag). In addition,we will discuss the Enquete-Kommission (study

88 Often, a committee must consider a number of different bills and motions relating to the same
issue, e.g. one from the government or the parliamentary groups making up the governing
coalition, one from the opposition and one from the Bundesrat. In such cases, the committee
decides which text it will take as the basis for its deliberations.

Bijlage I

50

commission) "Artificial Intelligence Social Responsibility and Economic, Social and
Ecological Potential".
Support staff
The Bundestag has quite some resources at his disposal for supporting the 709
Members of Parliament in their work. There is the Administration of the Bundestag,
which by now employs about 2,850 people. The Administration of the German
Bundestag is divided into four directorates-general: Central Services; Parliament
and Members; Research and External Relations; and Information and
Documentation. In addition, the parliamentary parties have their own staffs publicly
financed and German MPs have their own office with personnel, usually a head of
office, a personal assistant, a researcher or other expert, and possibly some
interns.89
Just like in the Tweede Kamer, each committee has a small staff of employees at
its disposal, who assist the work of the committee with their administrative,
organisational and technical expertise, acting directly in accordance with the
instructions and requirements of the committee Chairperson. This committee staff
has no explicit task in informing parliamentarians (that lies with the personal staff
and other staff of the parliamentary groups). They have mostly procedural tasks to
take care that the parliamentary process goes according to the Rules of Procedure.
Their other tasks include providing policy advice to the committee Chairpersons and
maintaining contacts with the ministries, parliamentary groups, parties, and
concerned associations.
The Research Services (Wissenschaftlicher Dienst) is especially interesting to
mention here. They are intended to help reduce the executive's knowledge
advantage over the legislative branch. They mostly deal with individual enquiries
from Members, who are able to request studies or reports on any topic of relevance
to federal politics which are required by the Members in the exercise of their
parliamentary mandates. There are at present 10 research sections, with a total of
approximately 65 research staff, who support Members’ work by presenting their
findings concisely and comprehensibly in forms that are suitable for the purposes of
political discussion. The thematic areas covered by the ten research sections mirror
the portfolios of the parliamentary committees and ministries and thus cover all
policy fields. Each year, the research staff draw up between 2,000-3,000 studies,
overviews, dossiers, etc. The Research Services also work on their own initiative;
they offer what is known as a proactive briefing. This means they analyse topics
that are in the news or have recently come to prominence in political debates in

89 Magone, J. M. (2019). Contemporary European politics: A comparative introduction. Routledge.

Bijlage I

51

short briefings and background papers.90 The Research Services are especially
important on lawmaking advice, and also on EU lawmaking.
The Research Services receive up to 4,300 inquiries a year, mostly from individual
MPs but also from different bodies in the Bundestag like committees. The Research
Services knows different forms such as elaborations, status quo, documentation
and technical contributions, which differ in form and scope. In exceptional cases,
work is also awarded to external scientists. As a rule, the Research Services do not
conduct their own research, but present the state of research, legislation and
jurisprudence in an understandable and clear manner. The work is generally
available to the MP exclusively for four weeks. After this time, the Bundestag
publishes the work on its website. On their website there is a search option, so it is
difficult to establish to what extent the requests are on digitalisation issues.
Working method of the permanent committees in the Bundestag
In order to obtain information on a subject under debate, the committees have
different methods. They ask written or oral questions, sent an inquiry request to the
Research Services or the Committee on Education, Research and Technology
Assessment, start a subcommittee or a study committee on a specific topic, have a
working visit or hold public hearings attended by experts in the given field from
outside parliament. The committees make extensive use of their power to conduct
such hearings. They are a means for the committees not only to gather relevant
information but also to inform the public about a wide range of views on issues of
general interest. They also give interest groups an opportunity to state their often
widely diverging positions publicly in the Bundestag. The right to request a public
hearing is a minority right. A public hearing must be held upon the motion of one
quarter of the committee’s members. It is also customary for interest groups to
communicate in writing their views on proposed legislation to the committees for
inclusion in their deliberations.
According to the Rules of Procedure, committee meetings are not in principle open
to the public. Hearings are also not always publicly accessible. The reasoning
behind this is that MPs during meetings – like on draft legislation – do not give
speeches intended to be heard by the public, but discuss individual points with each
other, submitting and withdrawing proposals for debate. That way there is more
attention for creating sensible and workable legislation. And during closed hearings,
MPs will feel more free to ask or say what they want to say.

90 A selection of the documents produced by the Research Services is made available on the
Bundestag’s website and is therefore accessible to the public as well. See
https://www.bundestag.de/analysen.

Bijlage I

2.2

52

Committee on Education, Research and
Technology Assessment

ORIGIN & POSITIONING
The Committee on Education, Research and Technology Assessment was
established in 1989 and focuses on long term strategic choices for research and
education policy. It mirrors and controls the German Minister of Research and
Technology and it is the only standing committee in the Bundestag that also directs
its own research unit: the Office of Technology Assessment at the
German Bundestag: Büro für Technikfolgen‐Abschätzung beim Deutschen
Bundestag (TAB). TAB is a parliamentary unit that supports the Committee in its
work and provides advice and scientific reports on the policy of Research and
Technology.
The establishment of the Committee on Education, Research and Technology
Assessment goes hand in hand with the establishment of TAB. Since the 70s, the
idea of providing continuous technology assessment in support of the Parliament
and its committees was prompted by the creation of the Office of Technology
Assessment (OTA) of the U.S. Congress. Several societal and environmental
consequences raised awareness of the need for early assessment and awareness
of new and emerging technologies. A parliamentary discussion in the Bundestag on
how to give shape to the institutionalisation of technology assessment (TA) started
in 1973. Several proposals passed the revenue. Despite the difference in opinion
on how to give shape to this institutionalisation, all parties agreed on the need to
have a permanent TA institution independent of elections and parliamentary cycles.
They agreed that this institution should be supportive of the Bundestag and help
them shape the conditions of scientific and technological change.
The 11th German Bundestag (1987-1990) set up a study commission on
technology assessment.91 One of the tasks of this study commission was to submit
a new proposal for the establishment of TA in the German Bundestag. Out of three
proposals, the proposal of the CDU/CSU and FDP (Free Democratic Party) was
chosen. Their proposal was to rename the Committee on Research and
Technology to the Committee on Research, Technology and Technology
Assessment (later renamed into the now known Committee on Education,
Technology and Technology assessment) and to authorise a scientific institution to
conduct technology assessment for the German Bundestag.92 After the conclusion
91 Right after the Rathenau Instituut in The Netherlands was founded in 1986 as a TA institute in the
Netherlands with the explicit mission to support the Dutch parliament. At that time the Rathenau
Instituut was called the Nederlandse Organisatie voor Technologisch Aspectenonderzoek
(NOTA).
92 https://www.tab-beim-bundestag.de/en/about-tab/history.html

Bijlage I

53

of the pilot phase, the German Bundestag decided on 4 March 1993 to establish a
permanent advisory institution for TA at the German Bundestag, as a result of the
positive findings of the responsible Committee for Research, Technology and
Technology Assessment.
The Committee has the responsibility for initiating technology impact analyses and
seeks ways to translate their findings into practical policy and have them landed at
the right moment in the parliamentary process. They have the mandate to decide
on the working program of TAB, based on requests of different committees and
parliamentary groups (fractions) to conduct TA research on selected topics.
The Committee on Education, Research and Technology Assessment has several
functions:
 An informative function for the whole of parliament using their studies done
by TAB. All MPs, parliamentary – including study – committees, staff of the
parliamentary political parties and of Members of Parliament as well as the
Scientific Service of German Bundestag comprise the main audience for
and potential users these reports. The studies are also there to support
public debate.
 A scrutinising function: the Committee is overseeing the Federal Ministry of
Education and Research on topics of long-term strategic choices in research
and education policy, for example when it comes to legislation in this area.
The Committee may also recommend that ‘‘their’’ ministers take specific
measures. The committee has no special task in scrutinising digitalisation
issues, except for when it comes to digitalisation issues in the field of
education – like the use of digital means in the classroom – or research
policy.
 The Committee has an addressing function. Like all committees in the
Bundestag it has extensive rights to take up an issue on their own initiative.
It also gives recommendations to the plenary of the Bundestag on legislation
or other political items. TAB also supports the Committee with a horizon
scanning function in identifying technological fields with relatively medium
and long term relevance which are expected to require parliamentary action.
Among other things, this enhances the Committee’s opportunities to put
issues on the political agenda at an early stage. In practice, it turns out that
the publication of TAB reports is a slow process and, therefore, it happens
that the reports are not in time for the relevant political debates.
 The Committee has a coordinating function due to their evaluating role in
research requests on science and technology studies from other committees
and parliamentary groups and members. In practice, there is not much
knowledge exchange between the Committee and other Committees; this
takes mostly place on the level of the parliamentary groups.

Bijlage I



54

Most of the draft legislation is coming from the Federal Government, but
also sometimes from within the Bundestag or from the Bundesrat. The
Committee does – like all committees – perform a significant part of the
technical work in the legislative process (see Introduction).

SET-UP & APPROACH
The committee on Education, Research and Technology Assessment currently has
42 members, just like other important committees such as the ones on Finance, on
Economic Affairs and Energy and the Budget Committee. The Committee is
supported by TAB; this means this Committee has an extensive amount of external
support to fulfill its mandate.
TAB is operated by a scientific institute outside parliament. In 1990, the Committee
tasked the Karlsruhe Research Centre, now the Karlsruhe Institute of Technology,
with running the TAB. It is currently supported, on the basis of cooperation
agreements, by the Helmholtz Centre for Environmental Research in Leipzig, the
Institute for Futures Studies and Technology Assessment, and VDI/VDE Innovation
und Technik GmbH.93 TAB works exclusively for the Bundestag; the legal basis for
TAB is a supplement to section 56 of the Bundestag’s Rules of Procedure. Eleven
scientists are currently working for TAB. There are also eleven researchers involved
from both consortium partners who are responsible for the horizon scanning report
and the Topic Briefs Profiles on specific technologies of interest to the Committee
which arise from the horizon scanning study.94
The Committee is responsible for commissioning analyses, setting priorities and
approving final reports of TAB. It has a standing TA rapporteur group, with one
member from each parliamentary political party. This group of eight rapporteurs95
supervises the whole process of the studies and projects of TAB. The position of
rapporteur does not entail much public or political exposure; most rapporteurs have
a personal interest in TA and/or have a scientific background. The rapporteursgroup
prepares all the decisions on TAB to be taken by the Committee:



The selection of the topics of on which to initiate a TA project (more on this
procedure below);
The review and approval of the final report; the rapporteurs can only
comment on the scientific quality of the report, political comments are not
allowed. The approval process is a consensus process that generally takes
a long time. The main reason for this is that the rapporteurs – who are doing
this besides their other parliamentary work – do not have sufficient time to

93 https://www.tab-beim-bundestag.de/en/about-tab/index.html
94 http://www.tab-beim-bundestag.de/de/publikationen/themenprofile/index.html.
95 https://www.tab-beim-bundestag.de/en/about-tab/client.html#berichterstattergruppe.

Bijlage I



55

review the lengthy TAB reports. As a consequence, the TAB reports are
sometimes outdated when they are published.
The dissemination of the report in the Bundestag. After approval of the
rapporteursgroup, the report is turned into an official Bundestag document
and sent to all MPs, the plenum and to the Committee(s) to which the report
is especially relevant or the Committee from which the request came from.
The rapporteurs and TAB itself help to integrate the results into the work of
other committees, for example by giving a briefing on the report.96

The Committee secretariat assists the rapporteurs in their work.
Goals
TAB itself defines the goals of their work, i.e. policy advisory technology
assessment as follows97:
 analyze the potential of new scientific and technical developments and
explore the associated opportunities;
 to examine the social, economic and legal framework for the implementation
and application of scientific and technical developments;
 analyze their potential effects with foresight and comprehensiveness in
order to show the chances of using technology as well as ways to avoid or
mitigate their risks;
 and on this basis develop options for action and design for political decisionmakers.
Topics
Proposals for TAB projects can come from many different sources:




One of the many of the other 45 committees in the German Bundestag.
Every two years, the Chair of the Committee sends a letter to all MPs and
Committees asking for requests for TAB studies. Over time, the range of
committees initiating TA studies has grown considerably. This growing
interest is an important indication of TAB's visibility and acceptance. Besides
the Committee on Education, Research and Technology Assessment, the
Committees on Food and Agriculture, on Economic Affairs and Energy and
on the Environment, Nature Conservation, Building and Nuclear Safety often
initiate topics for TA studies. In total, topics for TAB studies have been
proposed by more than ten committees.
The parliamentary groups (fractions) in the Committee for Education,
Research and Technology Assessment.

96 https://www.tab-beim-bundestag.de/en/about-tab/client.html.
97 https://www.tab-beim-bundestag.de/de/ueber-uns/aufgaben-und-ziele.html.

Bijlage I



56

The horizon scanning exercise of TAB can result in new ideas for TAB
reports (see the Topic Briefs Profiles).

The requests differ in their comprehensiveness and elaboration. In 2019 there were
overall fifty requests. TAB makes a first selection based on criteria like: has this
been a topic before? Is it really a TA issue? Etc. Usually, about twenty requests are
left on which the TAB staff then submits a statement for every proposal on its
scientific workability as well as considerations of the objectives, substance, and
methods. Under the guidance of the committee Chair, the TA‐rapporteurs along
with the director of TAB discuss the political and factual relevance of requested
topics. They also try to cater to all the fractions and as many different committees
as possible. Topics are then selected and unanimously presented to the committee
for debate and decision. A proposal is accepted when a third of the committee
members do not oppose it.
Methodology
TAB’s research methods include future reports based on horizon scanning of
scientific-technical trends and socio-economic developments in early
developmental stages, policy benchmarking through international comparative
studies of policy approaches, innovation reports to review current innovations
developing rapidly, participatory discourse analysis to study attitudes and debates
of representative actors regarding future demand and action requirements, dialogue
with stakeholders through e.g. an internet panel and consultations with experts.
They monitor and analyze scientific, public and political debate to enrich their
research. They use interactive methods such as workshops and expert meetings to
bring together scientific experts and MPs to discuss interim results of their research.
Representatives of societal groups are frequently included.98
External experts
TAB makes extensive use of external experts. For central issues defined for a
study, TAB makes recommendations to the Committee on expertise to be
commissioned from external experts or scientific institutions. Cooperation with such
external experts and their reports is a central element of project work. Over the
entire term of the project, the team monitors and analyses the ongoing scientific
debates and related public and political discussions. Particularly when interim
findings are at hand, workshops and expert meetings are organised to bring
together scientific experts and Members of Parliament. Representatives of societal
groups are frequently included. The results of all activities are summarised by TAB,
and the project is concluded with a final report and a policy brief since 2014.

98 https://www.tab-beim-bundestag.de/en/about-tab/working_method.html

Bijlage I

57

The budget of TAB is 2.6 million euros per year: 1.3 million for the funding of the
office (staff, infrastructure and overhead), 600.000 for the partners IZT and
VDI/VDE, and 700.000 for external expert opinions.
RESULTS
Every year about six reports are published. All reports are public and can be found
on the website of TAB.99 The TAB reports are quite extensive and bulky. They
come with a summarizing policy brief of about four pages. MPs in the Bundestag
keep asking for these kinds of bulky reports which are thoroughly and balanced.
The reports also entail policy options (not recommendations), if relevant, for
example when existing legislation needs modification or new legislation is needed.
For the coming two years, 80% of the topics of TAB concerns digitalisation
issues.100

Many of the recent TAB reports in 2017-2019 also focus on digitalisation, for
example on health apps, virtual and augmented reality, social bots, robotics and
assistive neurotechnology in nursing, job profiles and qualification requirements
under the influence of digitalisation, mobile and digital communication in the world
of work, 3D-printing and online citizen participation in the parliamentary world. TAB
also finished two surveys of social stakeholders on two subjects related to
digitalisation: health apps (how are they used?) and how do young people rate
personalized online media? These surveys are called TAB Sensors.101

99 http://www.tab-beim-bundestag.de/de/index.html.
100 http://www.tab-beim-bundestag.de/de/untersuchungen/laufende-untersuchungen.html.
101 http://www.tab-beim-bundestag.de/de/publikationen/sensor/index.html.

Bijlage I

58

Most of the products are the so-called topics briefs: a compact overview of selected
scientific and technical trends and their relevance for politics and society. In the
period of 2017-2019 TAB published 24 of them. Most of them on digitalisation
issues (16): big data, communication and organization of employees interests in the
digital age, digital companions (robots), deceptive internet designs, biometric
identification, robo-advice in the financial sector, e-sport (computer games), evoting, deepfakes, quantum computing, cryptocurrencies, big social data and
algorithms, microtargeting, speech recognition, digital companies as new nations
and algorithm legal advice.
Closer look at two reports

Form

Subject

Date

Report

Virtual and Augmented Reality

April 2019

Report

Robotics and assistive neurotechnologies in nursing - societal challenges

April 2018

In their report on VR and AR, the authors describe the potential of these
technologies. In doing so, they describe the potential of the technology itself (e.g.
the potential for industry due to their wide range of application areas) and for
Germany (e.g. the German science on AR and VR is internationally wellpositioned).102 Also in their mentioning of the risks they make a distinction of risks
related to the position of German’s science and industry, and risks related to the
technology and potential social risks such as the immersive character of the
technology. They do not explicate which public values may be at stake by these
risks. Their VR/AR report concludes with some policy options. These
recommendations focus on areas for action, for example the need for a social
discourse to inform and shape regulation and policy, how to safeguard the German
position within science and industry, and media literacy to inform citizens.103
In their 2018 report on robotics and neurotechnologies, social aspects are central.
Public values as such are not explicitly mentioned. This report mentions the
opportunities and risks of the technology, but with a special focus on – as the title
suggests – the social aspects.

102 https://www.tab-beim-bundestag.de/de/pdf/publikationen/zusammenfassungen/TABArbeitsbericht-ab180_Z.pdf
103 https://www.tab-beim-bundestag.de/de/pdf/publikationen/zusammenfassungen/TABArbeitsbericht-ab180_Z.pdf

Bijlage I

59

IMPACT
According to TAB’s own website, their work is frequently used and implemented by
parliament. They describe that parliamentary committees discuss the reports
presented by TAB and MPs debate the reports in plenary sessions.104
In another report on the different parliamentary TA institutes in the world105, TAB
mentions a few criteria that indicate to some extent the impact of TAB’s work:








The satisfaction of the MPs in the Bundestag. This may be expressed
openly in parliamentary debates or in more informal ways including face to
face conversations. According to the authors working at TAB is that TAB
has fared quite well in this respect and there are numerous examples of
MP’s highlighting their praise of TAB’s work.
Another criterion is the frequency of the occasions where Parliament in
plenary debates and in Committee meetings deals with TAB‐reports. The
number of Committees that put TAB‐ reports on their agenda has indeed
increased constantly in recent years. To a somewhat lesser extent, the
same holds true also for plenary debates.
Another indicator of how well received TAB’s advice is, is the demand for
new TAB‐studies, which continuously exceeds the capacity by a wide
margin. The number of requests for studies remains quite stable, between
50-70 of which usually only 12 can be taken up because of capacity
limitations.
And last but not least also the resonance in the media and the general
public as well as the demand for electronic and printed versions of TAB
products is an indication that TAB’s work is very well known and well
received by many societal groups, may it be trade associations, NGOs,
scientific and educational institutions, federal and regional ministries or
others.

It is however difficult to precisely measure the impact of TAB reports – according to
one of the interviewees – since “the Bundestag is not a scientific institute” and,
therefore, it is not common for MPs to refer to reports – be it of TAB or another
institute – in their statements.
From the interviews there are some indications of what helps a report to have
political impact:


The topic; is there any public upheaval or concern with the subject? Does it
concern people’s daily life? For example, artificial intelligence is a topic on

104 https://www.tab-beim-bundestag.de/en/about-tab/client.html
105 https://eptanetwork.org/images/documents/EPTABooklet2013.pdf.

Bijlage I







2.3

60

which German citizens have a lot of worries on the loss of jobs and the
extent to which humans will be controlled by this technology in the future.
Timing; have the political trenches already been taken? Then an impartial
report such as the one on nuclear energy will not have any impact on the
political debate. Is the report in time for a current hot political debate? For
example, recently the Committee accelerated the publication of a TAB
report on prenatal diagnostics because there was a big political debate on a
law on abortion.
On request; since the reports are requested upon by a political fraction or a
Committee, there is always an interest in the report from at least one actor
in the Bundestag. That way, there is always some kind of ‘ownership’ of the
report.
Impartiality of the reports; the reports are reviewed by the rapporteursgroup
and based on a consensus of this group, the report is published and sent
out to all MPs in the Bundestag. This means the work of TAB is very much
considered non-partisan. This helps to put a firm knowledge base in the
political discussions related to the technology in the Bundestag. The
downside of this rapporteursystem is that it really slows down the publication
process and ,therefore, reports are sometimes outdated when they come
out. One of the interviewees mentioned this was the case with a TAB report
on 3D technology.

Committee on the Digital Agenda

ORIGIN & POSITIONING
The committee on the Digital Agenda is the first German permanent parliamentary
body for digital policy, established in 2014. During earlier electoral terms, in the
work of various standing committees in the Bundestag the development of digital
media was already a recurring issue. This led to the formation of the Study
Committee on the Internet and Digital Society for the electoral term of 2009-2013.
In the final report of this Committee, they emphasize the importance to have a
permanent committee on digital policy within parliament as these subject will
become even more important in coming years and digitization is a topic that
crosses all ministerial departments. In one of their final reports, the Study
Committee stated: “The deliberations of the Study Committee in recent years have
shown that digitization is a cross-sectional theme that concerns different areas of
life. It has also become clear that digitization is a major development in all areas of
life, which is by no means complete. The committee ,therefore, recommends that
the German Bundestag appoints a permanent parliamentary committee on this

Bijlage I

61

theme as quickly as possible.”106 Next to a permanent parliamentary committee, the
Committee also recommended a state secretary on digital policy (see below:
Dorothee Bär was appointed in March 2018).107
In summary, the line of reasoning of the Study Committee was: if parliament wants
to meet the challenge of the complex and novel policy questions regarding
digitalisation, it has to increase its problem solving capacity with a respective
permanent parliamentary committee. Consequently, such a permanent committee
was to be set up on December 19, 2013. However, there were disagreements
about the tasks of the committee and whether it should have leading
responsibilities. But since there is no ministry that the Committee mirrors, as the
other standing committees all have, the Committee on the Digital Agenda only has
an advisory role in the legislative process towards other committees.108 In the
Bundestag debate on February 13, 2014, the opposition criticized the fact that the
committee had no leading responsibilities – like other standing committees – only
advisory. In the end, it was on 19 February 2014, that the constituent meeting took
place.109
The Committee on the Digital Agenda is first of its kind in the European Union. A
rather remarkable institutional change since it increased the number of permanent
committees in the Bundestag from 22 to 23. Latter does not happen in the
Bundestag too often since such institutional change implies high transaction costs
in the strong committee system the Bundestag has.
The Committee has no legislative function, only in advising other committees on
legislation on digitalisation issues. The committee formally can have this function, it
just never received the lead in drafting a law until now. But theoretically this is
possible. Still in the brochure on the Committee itself, as published by the
Bundestag, the Committee mentions that: “The Committee primarily works with four
federal ministries: the Federal Ministry of the Interior, Building and Community,
which deals with security issues; the Federal Ministry for Economic Affairs and
Energy, which focuses on support for the IT industry; the Federal Ministry of Justice
and Consumer Protection, which is the lead ministry for data protection matters;
and the Federal Ministry of Transport and Digital Infrastructure, which is responsible
for broadband deployment. In addition, the post of a Federal Government
Commissioner for Digital Affairs with the rank of a Minister of State was created in

106 http://dipbt.bundestag.de/dip21/btd/17/122/1712290.pdf (p.100).
107 http://dipbt.bundestag.de/dip21/btd/17/125/1712550.pdf
108 Other committees have this advisory role as well.
109 https://de.wikipedia.org/wiki/Ausschuss_Digitale_Agenda#cite_note-einsetzung-3.

Bijlage I

62

the Federal Chancellery at the start of the current electoral term, and Dorothee
Bär110, Member of the Bundestag, was appointed to this role.”
Box 1 | Reasons for the existence of a Committee on the Digital Agenda,
according to the Committee itself
“The digital revolution is changing the world. It offers major opportunities in all
areas of life and has the power to improve people’s lives. At the same time,
however, the challenges facing policymakers and society are equally vast. There
will be a ten-fold increase in the amount of data available in 2025 compared to
2016. We need new knowledge and skills to enable us to select, analyse and
evaluate the information available online. This raises questions relating to data
security, consumer protection and media literacy, but also copyright. The internet
is also transforming the relationship between the state and the public, and
offers greater opportunities for participation. The prerequisite for this,
however, is for everyone to have an equal chance to partake in the
opportunities of the digital transformation. Policy-makers and society must
find answers to the challenges posed by digital technologies. They must
communicate the advantages, raise awareness of the risks, and establish
the parameters for the digital transformation.”
Source: Brochure on Committee on the Digital Agenda, January 2019, German
Bundestag.111
SET-UP & APPROACH
The committee consists of 22 members.112 Most of them are young, digital savvy,
some of them are the spokespeople of their parties on digitalization. However, the
Bundestag has 6 parties present, hence the majority of members are not
spokespersons for digital affairs. The number of members in the committee is less
than other standing committees have; they have mostly more than 30 members.
This is an indication of the (lower) status of the committee in the Bundestag. Most
members are more interested in becoming a member of a committee which has
leading responsibilities on many political items. For example, the most powerful
committee has 41 members: the Budget Committee that deals with all matters
relating to planning and control of the federal budget, and in practice decides on the
apportionment of budget funds. In the interviews it was mentioned that the
members of the Committee on the Digital Agenda often feel more related to each
other than to the members of their own fraction.

110 Bär was appointed Staatsministerin für Digitalisierung (a kind of state secretary under the
umbrella of Merkels Kanleramt).
111 https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80193800.pdf.
112 As per January 27th 2020.

Bijlage I

63

Within the committee there are small working groups with members of the same
fraction for internal political opinion forming and decision making, for example
considering motions or questions to the government.
Goals
The goal of the Committee on the Digitale Agenda as formulated in the official
document (Antrag 113) is: to do justice to the significant topics of digitalisation and
the interconnectedness of these topics across all policy fields.114 The committee is
supposed to anchor the work on the effects of digitization on society and policy
permanently in the Bundestag. In the Antrag three tasks of the committee are
mentioned:





To provide advice on Internet issues and the digital agenda and hand over
the results of its consultations to the committees responsible.
To engage – based on the right to self-referral – in all digital issues on its
own initiative without a referral from the plenary to obtain information about
e.g. legislation from the ministries. The committee mentions the following
issues as issues that they want to drive forward in political terms: support for
the digital industry, data protection, copyright, net neutrality and big data.
To proceed with the recommendations of the Study Committee Internet and
digital Society.

In their brochure, the committee also explicitly refers to the following tasks:






Advising on European and international issues that are regularly referred to
the committee. These include, for example, the EU cyber defence policy
framework or the European Commission’s green paper on mobile health.
Considering and debating the pros and cons of different parliamentary
initiatives in the working groups – like motions, etc. – set up by their
parliamentary groups.
Perform as a key point of contact in Germany when it comes to the
international discussion on digital policy issues. The committee sets its own
priorities in this context, gains a complete picture of the digital revolution
based on international dialogue with experts from the political field, business
and the media.

From the start, the main objective of the committee is to supervise the
Government’s Digital Agenda and to act as an advisory committee contributing
113 http://dip21.bundestag.de/dip21/btd/18/004/1800482.pdf
114 https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80193800.pdf

Bijlage I

64

expert’s knowledge on digital policy issues to the other permanent committees. The
committee presents itself on its website as a catalyst of parliamentary work on
digital issues.115
In practice, as we learned from the interviews, it is quite hard for the committee to
fulfill her catalyst role on digitalisation in the Bundestag. So far the committee “only”
twice had the leading responsibility on two small political items (one of them being
the Internet Governance Panel). And quite surprisingly, even though overseeing the
digital strategy of federal government was its main task from the beginning, the
committee had no leading responsibility when it came to scrutinizing and debating
the digital strategy of the federal government in the Bundestag. The plenary had
appointed the Standing Committee on Economic Affairs to have the leading
responsibility in this. The committee on the Digital Agenda had the same task as
other standing committees, namely to advise the leading responsible committee
(i.e. making amendments on the recommendations the leading committee is
preparing).
Another example of the fact that the Committee on the Digital Agenda does not
have the status as one would expect or desire the committee to have, is that in the
case of a recent large data breach in Germany, the committee was able to talk to
the responsible minister only after the other standing committees of Justice, the
Committee of Security and the Committee of Internal Affairs had spoken to him.
The Committee on the Digital Agenda seems to ‘suffer’ from not having a ministry
as a counterpart. That would automatically give them the leading responsibility in
any legislation or scrutinizing any other political items coming from that ministry.
Therefore, the committee is having a harder time than other standing committees in
proving its own added value to the parliamentary discussion on digitalisation. The
committee continuously has to monitor the plenary agenda to check whether there
are any urgent digitalisation issues on it and claim its responsibility (although it is
mostly advising and rarely leading).
The functions of the committee are in practice as follows:


The committee is informing itself through all different kinds of ways like
(public and closed) hearings with experts from the business community,
academia and civil society, meetings where they discuss special topics or
where they call ministers or other government officials to the Bundestag for
questioning, working visits in Germany and abroad and online citizen
participation (see paragraph Set-up and approach). The committee

115 https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80193800.pdf

Bijlage I









65

members – some of them (6 out of 22) being spokespersons for
digitalisation – are most of the time improving their own knowledge and
skills on digitalisation issues. They use this expertise to inform their fellow
party members on issues of digitalisation, for example they (or their
personal staff) write briefs on digitalisation topics that are currently relevant
for them or the committee member is replacing its colleague from another
standing committee at a political debate when digitalisation is on the
agenda.
The committee does not mirror one specific government department like the
other permanent committees in the Bundestag do. From the start, the
committee was supposed to oversee the government’s Digital Agenda but
also bills, reports, etc. from a wide range of ministries including the relevant
documents at the European or international level.116 In practice, they have
the right to call ministers to the Bundestag, but – since they rarely have
leading responsibility – they do not often give recommendations to the
plenary on legislation or other political items (only advising other
committees).
The Committee on the Digital Agenda – in spite of the name of the
Committee – does not seem to have an important agenda setting role on
issues of digitalisation in the Bundestag. Hearings are not that often
organized. If they are organized, they are mostly on topics the committee
does not know much about or about pressing incidents like cyberattacks or
scandals like the one with Cambridge Analytica. The committee discusses
these topics because it considers them very important and sees the need for
more parliamentary expertise, such as on blockchain computing or virtual
currencies like the Libra.
The committee has virtually no legislative function as the other permanent
committees at the Bundestag have. The committee has had no leading
responsibility in the legislative process on questions concerning
digitalisation; only through amending recommendations on legislation by
other leading committees.
The committee is supposed to have a prominent coordinating function
through advising other Bundestag committees on digital issues, for example
on motions, policy documents, draft legislation and reports which have to do
with digitalisation. In practice, from the interviews, we heard that there are
not a lot of coordinating activities between the Committee and the other
standing or temporary committees. The staff does not play a significant role
in this as well. Most of the coordinating is done within the fractions. The
committee does have an intermediating function in the sense that the

116 The Federal Ministry for Economic Affairs and Energy, the Federal Ministry of the Interior and the
Federal Ministry of Transport and Digital Infrastructure have the lead responsibility for the
implementation of the Agenda.

Bijlage I

66

committee works across committees organizing public hearings and
consultations, for example lately one on Libra.

The Committee on the Digital Agenda has different working modes:
 Meetings with the other committee members, e.g. on proposals of the
opposition fractions117;
 Plenary debates on several digital issues and policies with cabinet
members;
 Public hearings on IT security, Libra, disinformation, blockchain and
quantum computing118 and closed sessions with experts;
 Public and closed technical briefings;
 Working visits and interviews with EU commissioners119;
 Online participation tool to connect with (registered) citizens for input on the
committee’s everyday work and to foster a public debate about certain
policy issues (in 2015) 120;
 Asking for oral governmental requests about all issues on the digital
agenda;
 Supporting responsible committees in deliberating and voting on public bills
and their amendments on digital issues;
 Building networks with other national MPs or group of MPs and others who
see themselves as digital experts in parliament, for example during the last
Internet Governance Forum in Berlin, the committee organized a meeting –
supported by German federal government –not only for digital spokespeople
in parliament but for all MPs with focus on digital policy.
 Meetings with other national or international parliamentary committees on
digital issues like in Denmark (with the governmental body Digital Agency),
in Oman (on 5G), in Sweden (on broadband), in the Emirates (smart cities,
harbors and logistics).
 The committee does not do research herself or commissions any research
as such. There is no research budget.
RESULTS
On the webpage of the Bundestag under the Committee on the Digital Agenda, the
committee reports on their activities as mentioned above. For example, on the
(public) hearings the committee has held, they report the input from the experts

117https://www.bundestag.de/ada#url=L2Rva3VtZW50ZS90ZXh0YXJjaGl2LzIwMTgva3cyNi1kZS1ka
WdpdGFsaXNpZXJ1bmctNTYwMzU2&mod=mod545462.
118 https://www.bundestag.de/ausschuesse/a23_digital/anhoerungen.
119https://www.bundestag.de/ada#url=L2F1c3NjaHVlc3NlL2EyM19kaWdpdGFsL2FydGlrZWxfaW5kZ
XgvMjAxOC0wNC0yNi1iZXN1Y2gtYW5kcnVzLWFuc2lwLTU1NzIxOA==&mod=mod545462
120 The pilot project and its results is documented until mid of 2015 and can still be found at the
webpage of the German Bundestag, see https://www.bundestag.de/ada/beteiligung/forum.php.

Bijlage I

67

they invited to the meeting. Under each report they list the invited experts. And they
give a brief summary of the contributions. The same goes for relevant parliamentary
debates where on the webpage of the committee the summaries of the
contributions of the different members of the committee can be found.
Form

Subject

Date

Article on public
hearing

IT security of hardware and software:
‘Technological sovereignty is a prerequisite for more cyber
security’

Dec 2019

Article on public
hearing

Resilience of democracy:
‘Shaping of opinions and manipulation of opinions are often
closely related’

April 2019

Article on technical
discussion

Vosshof: Numerous entries and complaints about data
protection violation

Dec 2018

Article on public
hearing

Experts warn, despite the great chances, of the blockchain
hype

Nov 2018

Article on public
hearing

A look into the future with powerful quantum computing

June 2018

On the webpage of the committee there is an overview of the activities the
committee had in the electoral term of 2013-2017121:





6 debates with members of cabinet on digital policy;
16 sessions with national and international guests;
22 public hearings;
4 working visits abroad with a delegation of the committee.

When we take a closer look, we notice that in 2014 the Committee held 6 public
hearings and 28 closed sessions. In 2015 this increased: 12 public hearings and 56
closed sessions.122
Closer looks at two public hearings
The hearing and hearing article on the resilience of democracy, initiated with the
forthcoming European elections in May 2019 in mind, emphasizes the urge to
121 https://www.bundestag.de/resource/blob/527400/5bece925fdfa512f19b8ea85f58b2828/ADABilanz-18WP-data.pdf.
122
https://www.psa.ac.uk/sites/default/files/conference/papers/2016/Paper_Schwanholz_Jakobi_0.pd
f

Bijlage I

68

educate society to not be fooled by disinformation, for example by promoting media
literacy. Another key point mentioned is the need for transparency, to strengthen
digital civil society. For example disclosure of details on all digitally displayed ads,
such as target group.123
In their latest public hearing article on IT security of hardware and software, no
specific public values are mentioned - implicitly or explicitly. This article mainly
describes areas for attention and potential steps to take according to each invited
expert.124
Impact
After one year in office, in 2014, the Committee on Digital Agenda was criticized by
journalists and also the German digital community. The main comment was that
there was a wide difference between ambition and reality after taking a closer look
at the activity and results of the committee. One interviewee mentioned the term
‘paper tiger’ while referring to the committee. It seems, indeed, that the current
status of the committee does not live up to the expectations and goals set at the
start of the committee. One interviewee mentioned that expertise on digitalisation in
the Bundestag is not valued as a special expertise that has to be consulted before
any political debate related to the digital transition of society. However, it is hard to
really estimate the impact the work the Committee is doing since most of its impact
runs mostly along party lines.
The role of the Chair is an important one in the Bundestag parliamentary culture.
The former Chair – Jimmy Schulz – and the current Chair – Manuel Höferlin – are
from the same party (FDP) and members of the opposition. Höferlin wants to speed
up an increase in the impact of the committee on the Bundestag. But as Schulz
stated before: “Network policy is not bundled, but dismembered further. This makes
it difficult for us to work efficiently in the Digital Agenda Committee and does not do
justice to the importance of digitization in our society.”125
Another critique the committee received from the public was about the small
number of public sessions the committee has organised. Instead of making the
committee’s work more transparent for the public, the committee chooses to sit
mostly behind closed doors (as is quite usual for permanent committees in the
Bundestag by the way).126

123https://www.bundestag.de/ada#url=L2Rva3VtZW50ZS90ZXh0YXJjaGl2LzIwMTkva3cxNS1wYS1k
aWdpdGFsZS1hZ2VuZGEtNjMzNjEw&mod=mod545462
124https://www.bundestag.de/ada#url=L2Rva3VtZW50ZS90ZXh0YXJjaGl2LzIwMTkva3c1MC1wYS1k
aWdpdGFsZS1hZ2VuZGEtNjY5Mjg4&mod=mod545462 and
https://www.bundestag.de/ausschuesse/ausschuesse18/a23.
125 https://digitalministerium.org/.
126 Idem footnote 31.

Bijlage I

2.4

69

Study commission on ‘Artificial Intelligence’

ORIGIN & POSITIONING
In the Bundestag study commissions set up a study to prepare political decisions on
wide-ranging current issues. These commissions are charged with submitting
reports and recommendations to the Bundestag before the end of a particular
electoral term. They are composed of half parliamentarians and half external
experts, who enjoy the same rights as parliamentarians and are set up by the
Bundestag upon a motion of minority: one quarter of its members. These study
commissions submit a report to the Bundestag no later than the end of the electoral
term. 127 The reports from the study commissions contain not only an analysis of the
situation but their mandate and objective is also to formulate recommendations for
action to be taken by the Bundestag. “In this way, study commissions provide very
specific advice to Parliament for future political decisions that could lead to
legislative amendments or to new laws.” Study commissions are not involved in the
general legislative procedures.128
The full name of this committee we will describe in this section is the ‘Committee on
Artificial Intelligence – Social Responsibility, Economic, Social and Ecological
Potential’. The Committee was established in June 2018 as a result of a motion of
the parliamentary groups CDU/CSU, SPD, FDP und Die Linke in the Bundestag
(77%). Also here – just like with the Dutch temporary Committee on the Digital
Future – the MPs felt they did not have enough grip and they wanted to start their
own forum for political opinion forming.
As the name already suggests, the commission explores a very wide range of
issues with regard to artificial intelligence (AI). The aim of the commission is “to
examine the future influence of AI on our life, German economy and the future
world of work. Both the opportunities and the challenges of AI for society, the state
and the economy are discussed. A variety of technical, legal and ethical questions
are up for discussion.”129
The focus of this Commission on AI is not just on the question of what approach
should be taken to AI in these areas, but especially also whether – and if so, what –
concrete policy-based actions and regulation is needed at national, European and
global level in order to make the opportunities of AI economically and socially
usable and to minimize its risks.130

127 https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80080000.pdf, page 51.
128 https://www.btg-bestellservice.de/pdf/81021700.pdf, page 4.
129 https://www.bundestag.de/ausschuesse/weitere_gremien/enquete_ki.
130 https://www.btg-bestellservice.de/pdf/81021700.pdf

Bijlage I

70

From the interviews, it is clear that the motive to start this Study Committee is twofold. On the one hand, there is the geopolitical race to be the first in AI innovation,
and Germany wants to run in the frontline. On the other hand, in Germany there is
quite some public unrest on the issue of Artificial Intelligence. German citizens
worry especially about the possible loss of professional autonomy through the
development of AI through machines that think for you, machines that steer human
or human behavior. That way AI differs from digitalisation as one of our
interviewees stated, citizens worry more about AI since they have a sense that the
technology is uncontrollable.
SET-UP & APPROACH
The Study Commission on AI is a temporary committee and is composed of an
equal amount of parliamentarians (19) and external experts (19). There is quite a lot
of overlap between the members of the Committee on the Digital Agenda and this
study committee (more than half fulfil both positions). Other members are part of
standing committees for which AI will play an important role in the future, like for the
Committee on Social Affairs and Labour. Most members do have some knowledge
of digitalisation.
The experts are nominated by the parliamentary groups. The experts are often
academics, or specialists with practical experience, who are able to feed in a wide
range of different perspectives. This concentrated expertise makes study
commissions akin to internal advisory bodies for Parliament, able to examine larger
topics in detail and without too much time pressure.
The cooperation between MPs and experts on this scale and with this intensity is
quite unique. In the interviews it became clear that since both have to work
together, they have to understand and learn from each other. This is very different
from a regular hearing in the Bundestag where each parliamentarian chooses its
own expert(s) to hear and that same parliamentarian will be asking his questions
only to their self-chosen expert. There is much more discussion within a study
commission; it is a much more immersive experience for both MPs as experts. For
example, the Chair of the Study Commission on AI, mentions that the learning
curve on the topic of AI “was and is steep.”
The results of study commissions in the Bundestag are also supposed to make
important contributions to debates within society. However, the meetings of the
Commission on AI are not always open to the public (as is the case with many
committee meetings in the Bundestag). Recently was also decided that the interim
reports of the different working groups within the commission will only be published
as a summary, and not as full reports yet.

Bijlage I

71

Functions of the commission
 The main function of the commission is informing the Bundestag on a wide
array of economical, technical, legal, social, ethical, ecological and political
issues on artificial intelligence. The commission collects and evaluates all
kinds of information and drafts a report once their work is concluded. The
commission also has the explicit task to make an important contribution to
the public debate on AI in Germany. In the meantime, there is not much
formal exchange of knowledge between the study committee and other
standing committees. However, all members are of course also members of
other standing committees. It is likely some of the gained knowledge in the
study committee is used in the other committees by the same members.
 Study commissions are not taking part in the regular legislative or other
procedures of the Bundestag which has to do with an overseeing function
of any of the German government departments. They have their own
agenda and can devote all their time to their informing and advising tasks.
The Commission on AI, does of course, take account of what policy the
federal government is developing in the domain of AI. For example, the
commission recently had a technical briefing on the Data Ethics
Commission.
 The goal of the establishment of a Study Commission on AI was in itself a
way to set the agenda on AI for the whole of parliament. The committee
has the task to specify AI’s opportunities and potentials, as well as
associated challenges in Germany and prioritize which issues the
Bundestag has to focus on when it comes to AI. Therefore, the commission
has to formulate specific advice, political guidelines and concrete actions to
be taken by the Bundestag which could lead to legislative amendments or
new laws. That way, the commission does not advise so much towards the
German government but more towards parliament.
 The commission has no coordinating function towards other permanent
committees in the Bundestag. It also has no legislative function since the
commission does not take part in the regular parliamentary processes. The
commission will not prepare or publish any draft legislation. However, it
does have to come up with “strategies for a potential legal framework”.
Working method
In general, this commission meets monthly and discusses a specific topic. They can
invite additional guests to obtain extra information on these topics. They have the
opportunity to commission more in-depth academic studies on the topic.131 Their
budget for external research is 75,000 euro per year. In practice, as we learned

131 https://www.btg-bestellservice.de/pdf/81021700.pdf

Bijlage I

72

from the interviews, it is actually not used for research but for public participation.
Currently, a company is organizing an online consultation and a public meeting.
There is also a budget to hire someone from outside, a special advisor, who has a
lot of expertise on the subject. In total, the staff consists of a head of staff, five staff
members with a university background (including the special advisor) and three
staff members working at the secretary.
The members have divided their work into the following areas, which are explored
by six project groups.
1)
2)
3)
4)
5)
6)

AI and economic affairs (industry/production, finance, services, innovation)
AI and the state (administration, security, infrastructure)
AI and health (long-term care, sport)
AI and work, education, research
AI and transport (energy, logistics, environment)
AI and the media (social media, opinion formation, democracy)

Each project group is chaired by another political party. The biggest party may
choose first. The CDU choose the project group on AI and economic affairs, the
SPD choose the project group on work.
The biggest challenge of the working method of a study commission is that for most
parliamentarians their membership is a side job. They have to do the work for the
study commission next to their regular committee work. In practice, this means that
many MPs have less time to participate; this causes a lot of planning problems.
RESULTS
As stated, the committee is initiated to form recommendations on policy and
decision-making on AI. The decision establishing the commission asks the
commission members to present their conclusions and recommendations for action
soon after Parliament’s summer recess in 2020, so that the first steps towards
implementation can be taken before the end of the current electoral term.
So there is no final report published yet, but they do have some preliminary
summaries (in German) on different areas.132 The preliminary summaries that are
available are on the areas of AI and economic affairs, AI and the state, and AI and
health. These summaries are between 7-9 pages long. There has been a
discussion in the commission on whether the total reports should be published

132 https://www.bundestag.de/ausschuesse/weitere_gremien/enquete_ki

Bijlage I

73

since they might be outdated soon, but in the end it was decided to only publish the
summaries and wait for the final report to come with statements on AI.
Box 1 | Midterm results of three project groups
Project Group AI and Business
“The project group recommends increasing acceptance through an information
campaign to impart knowledge and best practices and the strategic alignment
with the principles of the German Sustainability Strategy and to take this into
account in funding projects. In addition, medium-sized companies are to be
supported with advice and training courses in qualification and application.
Experiment rooms are to discuss new regulatory options. The transfer between
basic and applied research should be subsidized. The state should promote the
processes through its own administrative projects; a nationwide standard contract
should support the rights and patent exploitation. Start-ups are to be supported in
considering the General Data Protection Regulation (GDPR).”
Project Group AI and State
“The project group recommends systematizing the areas of application of artificial
intelligence and corresponding competencies in public institutions through central
monitoring and exchange of experience, as well as routine checks of possible
uses and the anchoring of participatory approaches in the respective area.
Appropriate content should be taken into account in administrative training and
education. Further pilot projects are to follow, this applies above all to areas of
participation. Transparency and traceability should be relevant target parameters.
Regular audits are designed to ensure freedom from discrimination. A right to
human processing by contradiction shall apply. Increased investment in security
technologies is recommended; this should be divided into risk classes (for
example, based on data sensitivity and the software's power). A mapping is to
identify areas of attack AI systems to further recommendations on IT security
derive. Further recommendations should appear in full text; existing dissent
emerges from the summary.
Project Group AI and Health
“The project group recommends increasing the investment rate for information
technology in the health sector to four percent in the long term and closing gaps
in funding from the federal and state governments at short notice. The release of
patient data for research purposes should be voluntary, individually gradable and
revocable. These should be decentralized, anonymized, transferred to a new
facility to be set up or an appropriate network and made available for research.
An interoperability strategy is to be developed, which should become effective in
a timely manner. A federal-state working group should harmonize the respective

Bijlage I

74

data protection regulations as quickly as possible on the basis of the GDPR. The
same is to be done for stakeholders in health and nursing education by
developing a common roadmap, for which the Conference of Ministers of
Education is cited as an example. Comprehensive training concepts with high
accessibility should also be developed together. When expanding ecosystems,
technology and data transfer, data quality should be taken into account. The
Federal Ministry of Health is to create advisory options for the approval of digital
medical devices at the Federal Institute for Drugs; the same is intended for digital
offers and their providers to take place at a joint federal committee. Access to
funding for small and medium-sized companies and start-ups is to be simplified.
The Federal Government should work at European and national levels to further
develop approval law and minimize liability risks by developing certification
requirements with the German Institute for Standardization and other
representations. The needs assessment in nursing robotics should be intensified
through co-creative processes. Use cases should be checked for their effects on
nursing staff and those treated, as well as possible financial exclusivity of the
services.”

The aim of the report of the commission is to come up with a report based on as
broad a consensus as possible. In practice, it turns out it is quite a challenge to
overcome political differences. Most reports exist of majority and minority
statements. Sometimes the members take votes on different amendments to the
final text.
The report is written by the experts together with the MPs (or mostly their personal
staff members). It is not the staff of the Commission which is doing any of the
writing.
IMPACT
The final report of the Commission on AI is not yet published. Therefore, it is not
possible to make any statements about the impact of its work. However, based on
the interviews we can mention some things about the expected impact and about
the impact of other study commissions.
According to one of the interviewed MPs, the impact of the report is twofold: the
MPs have a better understanding of AI and the report gives insights in how politics
should deal with AI in the future, for example to what extent current legislation has
to be adopted or how Germany should deal with changes in the labour market due
to AI, etc.

Bijlage I

75

According to the interviewees, it is always difficult to measure the impact of a
commission. The process is never evaluated afterwards, for example to check
whether the recommendations are taken on. They can however be far reaching, for
example the initiation of the Standing Committee on the Digital Agenda is also a
recommendation of another study commission. The most important impact,
according to the interviewees, is that MPs are informed and that has a significant
impact on opinion formation and decision making on the subject within the fractions.
This is a long term indirect effect of a commission.
There is never an official reaction from the cabinet on a report of a study
commission in the Bundestag. They can comment on it during the plenary debate
on the final report. The interviewees do know that the federal government is
following the proceedings closely.

Bijlage I

76

3

United States

3.1

Introduction

Congressional committees fall into four broad categories: standing, select, special
and joint. Of the four, standing committees are the workhorses of Congress. They
are permanent bodies created by resolution or statute and authorized to examine
and report out legislation to the full House or Senate. They also oversee legislation
and federal agencies within their jurisdiction, and conduct hearings and
investigations. Both the House and the Senate in Congress have different standing
committees and subcommittees that have legislative jurisdiction over topics related
to digitalization. The House, for example, has 20 standing committees, each having
many different subcommittees (about 100). Each committee has different legislative
jurisdictions. Committees have different functions. Committees in Congress are the
ones writing legislation. It is very difficult to introduce any bill without any committee
action. That way, the committees are quite powerful. Within their assigned areas,
the committees gather information, compare and evaluate legislative alternatives,
identify policy problems and propose solutions, select, determine, and report
measures for full chamber consideration, monitor executive branch performance
(oversight); and investigate allegations of wrongdoing. In some cases in areas that
cut across committee jurisdictions. Most standing committees recommend funding
levels – authorizations – for government operations and for new and existing
programs.
On average the number of members in a committee in the House varies between
13 to 56 members; with an average number of 10 members per subcommittee. The
number of members in a committee in the Senate consists of 17-18.
It is important to point out that most standing committees form subcommittees to
share specific tasks within the jurisdiction of the full committee. Subcommittees are
responsible too, and work within the guidelines established by their standing
committee. Subcommittees are usually created to consider and report bills. Their
parent committee may also assign their subcommittees such specific tasks as the
initial consideration of measures and oversight of laws and programs in the
subcommittees’ areas.
There are few chamber and party rules which apply to subcommittees. Therefore,
the number, prerogatives, and autonomy of subcommittees vary among
committees.

Bijlage I

77

Some standing committees create independent subcommittees with considerable
staff and budgets. They routinely refer measures to subcommittees for initial
consideration and allow subcommittees to take the lead in framing issues, drafting
measures and reports, and holding hearings and markups. But on other
committees, most work is undertaken by the full committee. Also, some full
committees repeat the actions taken by their subcommittees, while others review
only major subcommittee work or even forward subcommittee-reported measures to
the plenary with no or little change.133
Although Congress mainly consists of standing committees focusing on macro
issues, Congress will sometimes form a select or special committee for a short time
period and specific purpose, frequently an investigation. Such commissions are
typically created by either law or House resolution, sometimes to conduct
investigations and studies and, on other occasions, also to consider measures.
Some select and special committees have the authority to draft and report
legislation. Often, select committees examine emerging issues that do not fit clearly
within existing standing committee jurisdictions or cut across jurisdictional
boundaries. A select committee may be permanent or temporary. For example,
there is a Select Committee on the Modernization of Congress initiated at the
beginning of 2019. Their task is to “to investigate, study, make findings, hold public
hearings, and develop recommendations on modernizing Congress”.134 They have
published some recommendations already of which number 17 is “reestablishing
and restructuring an improved Office of Technology Assessment” (see box 1). 135
Unlike in the British Parliament, so far no select committee on specific digital issues
was initiated. Only in 2017 Democratic Senator Chris Coons of Delaware and
Republican Senator Cory Gardner introduced bipartisan legislation to create a
Select Committee on Cybersecurity, but this committee has not yet come into
existence.136 The interviewees point out that most standing committees already look
from their specific political domain to issues of digitalisation, like defense, health
care, etc. The digital issues will mostly express themselves in the existing structure.
The interviewees add that the function of a select committee – studying a specific
topic for a period of time for example on 5G or AI – is mostly taken up by the
caucuses or Congressional Member Organisations (CMOs, see next section). The
members of these caucuses subsequently lobby the members of the committees of

133 https://www.senate.gov/CRSpubs/312b4df4-9797-41bf-b623-a8087cc91d74.pdf.
134 https://modernizecongress.house.gov/.
135 https://modernizecongress.house.gov/committee-activity/recommendations.
136 https://www.congress.gov/bill/115th-congress/senateresolution/23?q=%7B%22search%22%3A%5B%22select+committee+on+cybersecurity%22%5D
%7D&r=1.

Bijlage I

78

jurisdiction to attain certain goals; they can have quite some influence on the
political process.
Joint committees – at least as they currently exist – are different kinds of entities.
They may be temporary or permanent bodies. Their defining characteristic is a
membership composed of equal numbers of Representatives and Senators. They
are having jurisdiction over matters of joint interest. An example of a joint committee
is the Joint Committee on the Library.
However, since the Gingrich Revolution in 1994, the power of the committee was
bypassed by a strict chain of command in which subcommittee and full committee
Chairmen took direction from party leaders. The committees became less of the
practical mechanism they used to be by which parties exercised and even shared
power in Congress. While the majority party use to determine most policy results,
the inherently democratic process of open hearings, markups and voting, and the
existence of cross-party coalitions allows minority members to engage the majority
in debate, publicize issues, etc. Shifting decision making from committees to
leaders or leadership groups has been diminishing the minority’s role in the
legislative process.
There are also congressional advisory commissions that are formal groups
established to provide independent advice. The commissions usually are composed
of policy experts chosen by Members of Congress and/or officials in the executive
branch. They make recommendations for changes in public policy, to study or
investigate a particular problem, issue, or event, or to commemorate an individual,
group, or event. Commissions may hold hearings, conduct research, analyze data,
investigate policy areas, or make field visits as they perform their duties. They exist
temporarily, are established by Congress and reports to Congress. Commissions
provide a highly visible forum for important issues and assemble greater expertise
than may be readily available within the standing committees. Complex policy
issues can be examined over a longer time period and in greater depth than may be
practical for legislators. Also, the nonpartisan character of most congressional
commissions may make their findings and recommendations more politically
acceptable, both in Congress and among the public. Individual congressional
commissions often have an organizational structure and powers that are quite
different from one another.137
There are two advisory commissions on digital issues at the moment:

137 https://fas.org/sgp/crs/misc/R40076.pdf.

Bijlage I





79

The Cyberspace Solarium Commission, initiated in May 2019. This
Commission will issue recommendations for a national strategy for
cyberspace in Spring 2020.138
The National Security Commission on Artificial Intelligence, initiated in
August 2019, has to deliver a final report in October 2020.139 The aim of this
congressional commission is: “to consider the methods and means
necessary to advance the development of artificial intelligence, machine
learning, and associated technologies by the United States to
comprehensively address the national security and defense needs of the
United States.”140

The relevant standing committees of the House of Representatives and the Senate
on digital issues are mentioned below in the table.141 Many different committees in
the House of Representatives and the Senate address issues related to the digital
transformation of society. Later on in this section, we will address two standing
(sub)committees which are comparatively more involved in digital issues, in more
detail:
 The House Committee on Science, Space & Technology.
 The subcommittee on Consumer Protection & Commerce of the House
Committee on Energy & Commerce.
Table 1 Committees and subcommittees in the 116th Congress discussing
digital issues in hearings (as per October 2019)
Committee

Subcommittee

Relevant topics recently discussed in Hearings
(116th Congress)

House
Committee on
Energy &
Commerce

Communications
and Technology







Consumer
Protection &
Commerce




Improving the Nation's Broadband Maps
(September, 2019)
Stopping scam Robocalls (August, 2019)
Reauthorisation of the Federal
Communication Commission (FCC)
5G network vs. American competitiveness
Data security
Self-driving car legislation (SELF drive
Act)
Improving consumer’s financial options
with FinTech

138 https://www.lawfareblog.com/announcing-cyberspace-solarium-commission.
139 https://www.nscai.gov/home.
140 https://fas.org/sgp/crs/misc/RL33313.pdf.
141 With special thanks to Imrre Grevers and Sigrid Johanisse at the Innovation Attaché Network van
het Ministerie van Buitenlandse Zaken in Washington for making both overviews.

Bijlage I

80

Energy




Internet of Things
Securing consumer’s credit data in the
age of digital commerce



Electricity sector’s efforts to respond to
cybersecurity threats
Modernising energy and electricity
delivery systems



House
Committee on
Homeland
Security

Health




Regulation of medical technologies
Health information technology

Cybersecurity,
Infrastructure
Protection and
Innovation



Cybersecurity challenges for State and
Local Governments
Growing and diversifying the cyber talent
pipeline
The Small Business Innovation Program
to develop solutions to homeland security
challenges




House
Committee on
Oversight
and Reform

Economy and
Consumer Policy



Improving Cybersecurity at Consumer
Reporting Agencies

National Security



Securing the Nation’s Internet
Architecture
Securing U.S. Election Infrastructure and
Protecting Political Discourse



House
Committee on
Science ,
Space &
Technology

House
Committee on
Transportatio
n&
Infrastructure

Energy



The Future of Electricity Delivery:
Modernizing and Securing our Nation’s
Electricity Grid

Research and
Technology



Election Security: Voting Technology
Vulnerabilities

Aviation



Unmanned aircraft systems (UAS) and
other new aircraft

Bijlage I

81

Highways and
Transit




House
Permanent
Select
Committee on
Intelligence



Mobility on Demand (MOD) in surface
transportation policy
Emerging technologies in the trucking
industry
Security challenges of artificial intelligence
(AI), manipulated media, and “deep fake”
technology

The relevant standing committees of the Senate on digital issues are:
Committee

Subcommittee

Relevant topics recently discussed in Senate
hearings (116th Congress)

Senate
Committee on
Armed
Services

Cybersecurity





Senate
Committee on
Commerce,
Science &
Transportation

Full Committee







Manufacturing,
Trade and
Consumer
Protection



Defense Industrial Base Cybersecurity
Policy & Responsibilities
Artificial Intelligence Initiatives within the
Department of Defense
Cyber Operations to Defend the Midterm
Elections

Press release: Settlement between FTC
and Facebook
Protecting consumers in the era of major
data breaches
Policy Principles for a Federal Data
Privacy Framework
Broadband Mapping: Challenges and
Solutions
Winning the Race to 5G and the Next Era
of Technology Innovation in the United
States
Small Business Perspectives on a Federal
Data Privacy Framework

Bijlage I

82

Communications,
Technology,
Innovation and
the Internet





Transforming Rural America: A New Era
of Innovation
Understanding the Use of Persuasive
Technology on Internet Platforms
The Impact of Broadband Investments in
Rural America

Security



Strengthening the Cybersecurity of the
Internet of Things

Senate
Committee on
Health,
Education,
Labor &
Pensions

Full Committee



Implementing the 21st Century Cures Act:
Making Electronic Health Information
Available to Patients and Providers

Senate
Committee on
Judiciary

Full Committee




Protecting Innocence in a Digital World
Understanding the Digital Advertising
Ecosystem and the Impact of Data
Privacy and Competition Policy
5G: National Security Concerns,
Intellectual Property Issues, and the
Impact on Competition and Innovation
GDPR & CCPA: Opt-ins, Consumer
Control, and the Impact on Competition
and Innovation





Antitrust,
Competition
Policy and
Consumer Rights




Intellectual
Property



Examine innovation in America, focusing
on how Congress can make our patent
system stronger.

The Constitution



Google and Censorship through Search
Engines
Stifling Free Speech: Technological
Censorship and the Public Discourse



Senate
Committee on

Competition in Digital Technology
Markets: Examining Acquisitions of
Nascent or Potential Competitors by
Digital Platforms (sept, 2019)
Enforcement of the antitrust laws

Full Committee



The importance of energy innovation to
economic growth and competitiveness.

Bijlage I

83

Energy &
Natural
Resources





Opportunities for the expanded
deployment of grid-scale energy storage
in the United States.
Renewable Energy and Energy Efficiency
Efforts in the U.S.

Joint
Economic
Committee

Full Committee



The Economic Impacts of the 2020
Census and Business Uses of Federal
Data.

Senate Special
Committee on
Aging

Full Committee



Aging and Disability in the 21st Century:
How Technology Can Help Maintain
Health and Quality of Life.

Congressional Member Organisations (CMOs)
There are also caucuses within Congress that pursue legislative objectives related
to digitalization. Caucuses are Congressional Member Organisations (CMOs). They
can be found with both the House and the Senate. CMOs are groups of Senators or
House Representatives (sometimes a combination of both) that wish to pursue
common legislative objectives. CMOs can be both formal and informal.142 Most
CMOs come together for a variety of reasons. Often the objectives of the groups
coincide with members’ policy objectives or representational considerations. They
serve as forums for the exchange of information and they facilitate interactions
among members who might not otherwise have opportunities to work with one
another. CMOs have no advantages in the legislative process. They are simply
‘coalitions of the willing’ with a shared passion for a certain topic. There were 854
caucuses during the last 115th Congress.
CMOs typically exist as forums to discuss ideas and potential activities related to
public policy or representational considerations. Groups may engage in direct
legislative advocacy for a particular issue or concern, provide opportunities to
educate members and staff on policy matters, or generate broader public
awareness on these topics. Some informal member organizations may have a
relatively narrow legislative interest or objective. Other groups may have a broader
focus and address multiple issues of concern for a particular geographic region,

142 Formal House CMOs are registered with the House Administration and governed under the rules
of the House; therefore, they can utilize some personal office resources in support of CMO
legislative activities. Senate CMOs are not registered and are thus often referred to as informal
member groups. Unlike their House counterparts, Senate CMOs receive neither official
recognition nor funding from the chamber.

Bijlage I

84

economic sector, or generalized policy area such as digitalization issues. Many
members view their participation in activities as a means to realize both electoral
and policy objectives.143 There is a lot of difference though in how active the
different caucuses are.
There is a list of the formal House CMOs which is revised in June 2019.144 The
relevant House CMOs in relation to the political debate on digitalization are:
 5G caucus. It was founded as a means to educate members of Congress on
the importance of 5G technologies, the key role it plays in economic growth
and digital innovation, and the role Congress can play to unleash its power
in this country.145 Recently discussed the (midband) spectrum efficiency
issue in cooperation with the Federal Communication Commission (FCC).
 Digital trade caucus. The caucus aims “to promote a U.S. trade policy that
works in the digital economy”146 by “protecting cross-border digital trade
from governmental protectionism.”147 They recently discussed the USCMA
digital trade chapter, the trade barriers with China and the French digital
services tax.
 Unmanned systems caucus. Its goal is to educate members of Congress on
every facet of the industry of drones. The caucus works closely with industry
to ensure to expand this sector through efficient government regulation and
oversight.148 They focus recently on the development of drones and suitable
government policy.
 Smart cities caucus. This caucus is dedicated to issues related to the
transformation of our communities to smart cities, how it will bring about
innovation and technological change, and the role that Congress can play in
this transformation.149 They focus on infrastructure, connectivity,
sustainability and labour market.
 Cybersecurity caucus. This caucus aims to help raise awareness and
provide a forum for Members of Congress representing different committees
of jurisdiction to discuss the challenges in securing cyberspace.150 They
recently focused on crucial infrastructure.

143 https://fas.org/sgp/crs/misc/R40683.pdf.
144 A list of all the CMOs can be found here:
https://cha.house.gov/sites/democrats.cha.house.gov/files/documents/cmo_cso_docs/116th%20C
MOs_06-03-2019.pdf.
145 https://susanwbrooks.house.gov/media-center/press-releases/brooks-and-dingell-host-first-5gcaucus-briefing.
146 https://delbene.house.gov/news/documentsingle.aspx?DocumentID=1861.
147 https://thehill.com/policy/cybersecurity/331370-reps-create-digital-trade-caucus.
148https://web.archive.org/web/20111008030923/http://unmannedsystemscaucus.mckeon.house.gov/
about/chairmans-message.shtml.
149 https://www.smartcitiesdive.com/news/lawmakers-congressional-smart-cities-caucus/519091/.
150 https://cybercaucus-langevin.house.gov/.

Bijlage I









85

Virtual, Augmented and Mixed Reality Technologies caucus. This caucus
was formed to discuss emerging technology that will spur innovation in the
fields of entertainment, education and healthcare.151
Artificial Intelligence caucus. The goal of the Congressional Artificial
Intelligence Caucus is to inform policymakers of the technological, economic
and social impacts of advances in AI and to ensure that rapid innovation in
AI and related fields benefits Americans as fully as possible.152
Internet & Internet of Things caucus. It looks at issues including spectrum,
privacy, and regulatory policy surrounding Internet-connected devices and
systems.153
Smart transportation caucus. The caucus will encourage the development
and deployment of existing and next-generation technologies, including
connected and automated vehicle safety technologies, smart infrastructure,
advanced traffic and freight management systems, real-time transit and
parking technologies.154

Support staff
The support system of the standing committees consists partly of personal staff of
the members of the committee, and partly of permanent staff of the committee itself.
In both the House and the Senate, the structure of the personal staff divers greatly,
largely depending on whether a Member of Congress chooses to empathize
constituent service – a wide array of non-legislative activities undertaken to help out
their constituents – or legislation. Members are also often assisted by staff of the
committees and subcommittees on which they serve and it is not unusual for a staff
member to perform both committee work and personal office work, regardless on
which payroll he or she is on. The support for committees is mostly divided into
democratic and republic staff (minority and majority staff). Both minority and
majority staff have its own staff director.
The number of staff members differs per committee; it depends on the number of
members and the budget a committee has. A senator’s staff may range in size from
fewer to 20 to more than 60. A member of the House is limited to 18 full-time and 4
part-time staffers.
The introduction of legislation in Congress a rather simple procedure, but whether
the legislation ever gets enacted into law depends. Every year thousands of pieces
of legislation are introduced, but a relatively small number becomes law. Committee
staff has expertise on the subjects of their (sub)committee; they play an important
role in the reviewing stage that legislation comes under at the committees.

151 https://delbene.house.gov/news/documentsingle.aspx?DocumentID=1953.
152 https://artificialintelligencecaucus-olson.house.gov/.
153 https://www.multichannel.com/news/reps-issa-delbene-launch-iot-caucus-386882.
154 https://debbiedingell.house.gov/news/documentsingle.aspx?DocumentID=1314.

Bijlage I

86

The tasks of the staff of a standing committee or subcommittee vary and consist of:
 drafting legislation;
 reviewing documents submitted in response to committee information
requests;
 coordinating hearings and witnesses; drafting statements, memos, and
briefing materials;
 providing guidance to offices;
 conducting policy and (legal) research;
 preparing for hearings and markups;
 participate in Congressional oversight and investigations;
 conduct research on topics within the committee’s jurisdiction;
 provide technical and legal analysis of pending legislation.
The number of staffers supporting congressional committees has dropped
significantly.155 Between 1994 to 2014, overall committee staffing was reduced by
35 percent. Most likely as a consequence, the number of hearings held in the
House declined also from 6,000 hearings per year in the 1970s, to about 4,000
hearings in 1994, and to just over 2,000 hearings in 2014.
Members of Congress cannot only appeal to the supporting staff of the committees
and their own personal staff, but also on four other important nonpartisan bodies
within Congress:
6.
a legislative bureau (Office of General Counsel, OGC);
7.
a bureau that provides budgetary and economic analyses
(Congressional Budget Office, CBO);
8.
a service as part of the Congressional Library that provides public policy
research to Congress (Congressional Research Service, CRS);
9.
a large independent research organisation conducting research for the
whole of Congress (Governmental Accountability Office, GAO).
Below we will focus briefly on the CBO, CRS and GAO. All of them are relevant in
respect to the central question of this study on how Congress organizes their
demand for knowledge on digitalization issues.
The interviewees note that Congress is not short of information providers. The real
challenge is to filter and absorb the right information for Members of Congress.
CRS and GAO are working on improving this.
Congressional Budget Office (CBO)
CBO is an office within Congress that since 1974 produces independent analyses
of budgetary and economic issues to support the Congressional budget process.

155 https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/06/14/congressional-committeestaffs-have-shrunk-heres-one-way-congress-makes-up-the-difference/.

Bijlage I

87

The office produces reports and cost estimates for proposed legislation. CBO is
strictly nonpartisan. CBO does not make policy recommendations, and each report
and cost estimate summarizes the methodology underlying the analysis.
Sometimes their reports or cost estimates touch upon the subject of digitalization.
Take, for example, the Deep Fake Report Act of 2019. CBO estimated that enacting
would cost less than $500,000 over the 2019-2024 period.156 Or a cost estimate on
measuring the economic impact of Broadband Act of 2019. CBO states here that it
would cost $2 million over the 2019-2024 period for the Bureau of Economic
Analysis (BEA) to coordinate with several federal agencies and to produce the
required analyses and reports. 157
Congressional Research Service (CRS)
The Congressional Research Service (CRS) is part of the Library of Congress and
works exclusively for the United States Congress, providing policy and legal
analysis to committees and members of both the House and Senate, regardless of
party affiliation. CRS offers quick-turnaround consultative – and if needed
confidential – services in science and technology related to policy and legislative
issues and also offers classes on certain issues for staff members, like on AI. CRS
publishes, for example, short policy analysis on what laws apply when it comes to
AI. They can be compared to the European Parliamentary Research Service
(EPRS) at the European Parliament.
Government Accountability Office (GAO)
The U.S. Government Accountability Office (GAO) is an independent agency that
works for Congress. Oversight of the government is their main task. GAO is often
called the "congressional watchdog". It examines how government money is spent
and provides Congress and federal agencies with nonpartisan information to help
the government save money and work more efficiently. GAO is working at the
request of congressional committees or subcommittees. Its work is statutorily
required per congressional protocols. GAO’s work is similar to the Netherlands
Court of Audit (Algemene Rekenkamer) and have like them the legal statutory
authority to federal information.
GAO has only last year – in 2019 – started two new initiatives to reorganize and
enhance their capacity in the field of science and technology: the Science,
Technology Assessment and Analytics (STAA) team and the Center for Strategic
Foresight. We will address both in the last paragraph of this chapter. It is these two
bodies within GAO that produce different reports in the domain of digitalization. For
example on the future of warfare: a report on how the army is preparing for cyber
and electronic warfare threats and what government should be aware of, like
156 https://www.cbo.gov/publication/55559.
157 https://www.cbo.gov/publication/55303.

Bijlage I

88

assessing the staffing, equipping and training of new organizations.158 But also a
range of reports on cybersecurity159 and on the effective protection of technologies
critical to the US National Security interests.160 Both high risk issues according to
GAO. GAO also produces Science and Tech highlight policy briefs of two pages on
issues like blockchain161, hypersonic weapons162, etc. This is part of the continuous
reports on technological and scientific developments that affect US society,
environment and economy.
From the interviews, we learned that GAO has to make an effort to serve both
political parties and both chambers. In the past, GAO has lost about 40% of its staff
(see section on Budget), partly because Republicans had the impression that GAO
was not enough non-partisan.
Working method of the permanent committees
Standing committees meet at least once each month. Almost all standing
committee meetings for transacting business must be open to the public unless the
committee votes, publicly, to close the meeting. The different congressional
committees – but also the commissions and caucuses – also organize hearings
with experts from academia, industry or non-governmental organisations from the
US or abroad. A hearing is the principal formal method by which United States
congressional committees collect and analyze information in the early stages of
legislative policymaking. Whether confirmation hearings, legislative, oversight,
investigative, or a combination of these, all hearings share common elements of
preparation and conduct. Hearings usually include oral testimonies from witnesses
and questioning of the witnesses by Members of Congress.163
Following an introduction in the House or Senate, a bill, resolution or other (policy)
measure is normally referred to one or more committees in that body. In the House,
measures are referred by the Speaker primarily to one committee, with additional
referrals to other committees that also maintain jurisdiction over the matter covered
by that measure. The primary committee to which a measure is referred is called
the “lead committee.”
For this study we will focus on three working modes which might be of interest to
the Temporary Committee on the Digital Future in the Dutch House of
Representatives:

158 https://www.gao.gov/products/GAO-19-570.
159https://www.gao.gov/key_issues/ensuring_security_federal_information_systems/issue_summary?
from=topics#t=0
160
https://www.gao.gov/key_issues/ensuring_effective_protection_of_technologies/issue_summary?f
rom=topics.
161 https://www.gao.gov/products/GAO-19-704SP.
162 https://www.gao.gov/products/GAO-19-705SP.
163 https://en.wikipedia.org/wiki/United_States_congressional_hearing#Sources.

Bijlage I





3.2

89

House Committee on Science, Space and Technology
The subcommittee on Consumer Protection & Commerce of the House
Committee on Energy & Commerce
The GAO Science Technology Assessment and Analytics (STAA) team and
the Strategic Foresight Center

House Committee on Science, Space and
Technology

ORIGIN & POSITIONING
The House Committee on Science, Space and Technology dates back to 1958,
when it was established as the Committee on Science and Astronautics in order to
foster innovation and stay competitive in the science and technology domains. The
committee has a legislative jurisdiction, but its work and influence reaches beyond
its legislative jurisdiction because of its “special oversight functions”: “The
Committee on Science, Space and Technology shall review and study on a
continuing basis laws, programs and Government activities relating to non-military
research and development”164.
After several name changes, the committee now functions under the name of The
House Committee on Science, Space and Technology. This committee currently
has exclusive jurisdiction over the National Aeronautics and Space Administration
(NASA), National Science Foundation (NSF), National Institute of Standards and
Technology (NIST), and the White House Office of Science and Technology Policy
(OSTP). The Committee also has authority over R&D activities at the Department of
Energy (DOE), Environmental Protection Agency (EPA), Department of
Transportation (DOT), Federal Aviation Administration (FAA), National Oceanic and
Atmospheric Administration (NOAA), National Weather Service (NWS), and the
Department of Homeland Security (DHS).165
The House Committee on Science, Space and Technology has 5 subcommittees
on Energy, Environment, Research and Technology, Space and Aeronautics, and
Investigations and Oversight.
Although these subcommittees sometime collaborate, for example in organizing
hearings, for this study we consider the subcommittee on Research and

164 House Rule X, clause 3, (k)—attached as Appendix A, as described in
https://science.house.gov/imo/media/doc/116th%20Congress%20%20SST%20Oversight%20Plan.pdf
165 https://science.house.gov/about/history-and-jurisdiction

Bijlage I

90

Technology most relevant as this subcommittee is responsible for subjects on
emerging technologies such as AI, self-driving vehicles, facial recognition, deep
fakes etc. We will, therefore, focus on this subcommittee.
The subcommittee on Research and Technology has jurisdiction over the following
federal research and development bodies: the Office of Science and Technology
Policy (OSTP), the National Science Foundation (NSF), the Technology
Administration of the Department of Commerce, the National Institute of Standards
and Technology (NIST), the National Technical Information Service, and standards‐
related activities of the Department of Homeland Security. The OSTP is an
organisation which has been established already in 1976. It provides the President
and others with the White House advice on “the scientific, engineering, and
technological aspects of the economy, national security, homeland security, health,
foreign relations, the environment, and the technological recovery and use of
resources, among other topics.”166 An example of the work OSTP is doing is: they
recently published ten draft guiding principles for the federal government that have
to be basis of all AI related legislation.167
The committee has a legislative function as it plays a role in drafting legislation and
a scrutinizing function in overseeing the governmental bodies that fall under their
jurisdiction. The latter is a large part of the work a committee is doing, according to
the interviewee. Because the committee also has the opportunity to conduct
research itself, it also has the functions to inform and set the agenda of Congress
on digital issues. The committee has no coordinating function. Sometimes it is
unclear under which committee a topic falls; the Chairs of these committees then
negotiate with each other which committee takes up the responsibility. Sometimes
many committees deal with the same topic, like privacy. In that case, coordination is
taken place both at the level of the Chair, members and staff or through related
caucuses.
SET-UP & APPROACH
The committee currently consists of 38 members and the subcommittee Research
and Technology consist of 13 members.
The average staff of a subcommittee exists of 2 to 4 permanent staff members.
Committees have the option to temporarily hire specialists such as economists,
doctors, engineers, scientists to work in a specific area.168
166 https://www.whitehouse.gov/ostp/
167 Belangrijkste boodschap is dat iedere nieuwe wet- en regelgeving gebaseerd moeten zijn op een
grondige risico-assessment en kosten-baten analyse. OSTP waarschuwen expliciet tegen
overregulatie.
168 https://www.sgim.org/File%20Library/SGIM/Communities/Advocacy/Advocacy%20101/THEROLE-OF-CONGRESSIONAL-STAFF.pdf

Bijlage I

91

Based on the interview with a personal staff member, it is clear that staff members
make use of a lot of different information sources in their work for the committee
and the committee member they are working for. Hearings are an important source,
but memos on oversight issues, legislation or key issues made by the committee
staff are also informative. These memos are mostly not public. They also rely a lot
on information coming from lobbyist working for companies – but this might be
biased information – so they also get informed by universities, the Congressional
Research Service and agencies like the Environmental Protection Agency.
Especially when it comes to oversight issues, they rely on the Academy of
Sciences. The caucuses also play a role in informing Members of Congress where
they have off the record discussions with experts on different topics, including
digital topics. But not all members show up at caucuses meetings. The professional
network the personal staff and members have in their constituency is a very
important source of information as well, more so that the information they get from
hearings or other congressional services.
RESULTS
Only the hearings of the Committee on Science, Space & Technology can be found
on the website of the committee as results.169
Table 2 Hearings on digital issues of the House Committee on Science, Space
& Technology
Form
Subject
date
Field
Smart mobility: it’s a community issue
Oct 2019
hearing
Hearing
Online imposters and disinformation
Sept 2019
Hearing
Time change: AI and the future of work
Sept 2019
Hearing
AI: societal and ethical implications
June 2019
Hearing
Election security: voting technology vulnerabilities
June 2019
Hearing
Big data challenges and advanced computing
July 2018
solutions
Hearing
Bolstering data privacy and mobile security: an
June 2018
assessment of IMSI catcher threats
Hearing
AI: with great power comes great responsibility
June 2018
Hearing
Leveraging blockchain technology to improve supply
May 2018
chain management and combat counterfeit goods
Hearing
Beyond bitcoin: emerging applications for blockchain
Feb 2018
technology
IMPACT
169 https://science.house.gov/hearings

Bijlage I

92

From the interviews, we understand that impact of the committee on the federal
government mostly exits of “ringing the alarm” and telling government to pay more
attention to a particular topic. It is less about offering solutions. For example, it can
also be that the committee pleads for a national strategy or they point that the US
government is behind on a certain topic considering what other countries are doing.
An example on agenda setting is that the committee is nowadays busy coordinating
the national and local efforts on smart cities through new legislation. The most
concrete impact the committee can have, is when they give extra funding to a
certain agency for a specific task (Congress has the ‘power of the purse’). That way
they give direction to that agency.

3.3

House Subcommittee on Commerce & Consumer
protection

ORIGIN & POSITIONING
The subcommittee on Commerce & Consumer Protection is part of the House
Committee on Commerce and Energy – the oldest continuous standing committee
in the U.S. House of Representatives dating back from 1795. This subcommittee is
an interesting committee to further investigate as it covers topics such as data
privacy, privacy and cybersecurity.
The jurisdiction of the subcommittee includes “interstate and foreign commerce
(including all trade matters within the jurisdiction of the full committee), regulation of
commercial practices (the Federal Trade Commission, including sports-related
matters), consumer affairs and consumer protection (including privacy matters
generally), data security, consumer product safety (the Consumer Product Safety
Commission), product liability, motor vehicle safety, and regulation of travel,
tourism, and time”.170
Previously, the subcommittee was called ‘digital commerce and consumer
protection’.
SET-UP & APPROACH
The subcommittee on Commerce & Consumer Protection consists of 23 Members
of Congress. The way this subcommittee works can be compared with the
Committee on Science, Space and Technology (see before).

RESULTS
170 https://energycommerce.house.gov/subcommittees

Bijlage I

93

Form
Hearing
Hearing
Hearing

Hearing

Subject
Autonomous vehicles: promises and challenges of
evolving automotive technologies
Americans at risk: manipulation and deception in the
digital age
Oversight of the Federal Trade Commission:
strengthening protection for Americans ’privacy and
data security
Protecting consumer privacy in the era of big data

date
Feb 2020
Jan 2020
May 2019

Feb 2019

IMPACT
We have not been able to interview any one at the committee staff which makes it
difficult to make any statements on the impact of this committee on the political
debate on digitalisation in Congress.

3.4

The GAO Science Technology Assessment and
Analytics team and the Strategic Foresight Center

ORIGIN & POSITION
The US Government Accountability Office (GAO) is the independent, nonpartisan
agency that works for Congress. The 2019 Legislative Branch Appropriations Bill
Conference Report encouraged GAO to reorganize its technology and science
function by creating a new office within GAO and to report to the Legislative Branch
Appropriations Subcommittees on plans for doing so.
Previously, the Office of Technology Assessment (OTA) was the supporting agency
for congress on science and technology and many European sister organizations
like the Rathenau Instituut in The Netherlands, POST in British Parliament and TAB
in the Bundestag, were established following the example of the OTA. However, in
1995, the OTA was lifted under the lead of the Republicans. Recently there has
been a new bill introduced for a revised OTA (see Box 1). More importantly, after
the poor quality of senators' questions during an April 2018 hearings with
Facebook's CEO Mark Zuckerberg, Congress took steps to establish several new
supporting institutions which led to the establishment of STAA and the Strategic
Foresight Center in 2019. These two institutions aim to support Congress with
“oversight, insight and foresight” on technology and science issues.
GAO has traditionally been focusing on oversight, just like the Algemene
Rekenkamer in The Netherlands. This is still an important task, but recently there is
a felt need at GAO to focus on prospective governance instead of reactive
governance.

Bijlage I

94

Science Technology Assessment and Analytics team (STAA)
In 2019, GAO established the Science Technology Assessment and Analytics team
(STAA) to build on their decades-long track record of providing Congress with
science and technology (S&T) analysis. It was an initiative of GAO itself but
Congress was in favor. The STAA team is the result of a reorganization within
GAO. Existing staff was reallocated and new staff was hired. This was possible due
to the funding they received in 2019.
The STAA team brings the various technology and science groups of GAO together
under a single roof, serving “as a one-stop-shop for the technical expertise needed
on Capitol Hill.” The idea is that this way a better and full picture of technological
and scientific developments can be given, including the social issues (social risks
like equity, or bias), legal and economic implications. This expertise is much
needed, because when it comes to technology issues, political debates in Congress
are often driven by outside interest groups. Congress members need to be able to
evaluate and check the statements of these groups and their claims.171
STAA, like GAO, works in direct service of Members of Congress and
congressional staff (in 2018 97% of their work was requested directly by Congress
or required by statute). From the interviews we can conclude that STAA gets
request from all kinds of committees (85%) and it can be quite complicated to keep
the balance in serving all committees. 10% of their work is based on the mandate of
GAO: they have to do certain work as it is required by law from GAO and 5% of
their work is initiated by themselves, without a request; these are mostly studies on
cross-cutting governmental issues or on a high risk issue.172
The function of STAA is to support Congress by:
 Informing through:
o Technology assessments (TA); TA reports on potential policy
implications of new technologies. A recent one on AI was based
on an expert forum with participants from industry, government,
academia and non-profit organizations.
o Technical assistance: informal (technical) briefings and other
assistance to members of Congressional staff in a very short time
frame, such as on biodetection systems, big data, artificial
intelligence, IT, and cybersecurity issues. STAA also gets phone
calls from individual Members of Congress with basic questions
about for example deep fakes. STAA supports hearings with

171 https://www.nextgov.com/policy/2019/04/gao-will-pour-15-million-new-tech-assessment-office2020/156261/.
172 More informatioin on GAO’s congressional protocols, for example on how they set their priorities,
see https://www.gao.gov/assets/700/695657.pdf.

Bijlage I

95









technical assistance, i.e. helping out designing the hearing or
closed door roundtables and assisting at these meetings. They
also brief new committee staff on topics or agencies within their
portfolios.
o Best practices in engineering sciences; compiling and utilizing
best practices in engineering sciences, including cost, schedule,
and technology readiness assessments.
o Establishing an audit innovation lab; to explore, pilot, and
deploy new advanced analytic capabilities, conduct research in
information assurance, and explore emerging technologies that
will impact future audit practices.
Scrutinizing the federal government by:
o Oversight of federal technology and science programs.
Auditing science and technology programs and initiatives to
assist in oversight of federal investments in research,
development, and advanced manufacturing. It covers oversight
work on different topics including digitalization, like US
competitiveness in quantum computing, fin tech and regulatory
oversight, border security technology, technology that tracks
military aircraft, electromagnetic risks to the electrical grid, etc.
Advising through:
o STAA, or GAO for that matter, has no authority to set the agenda
in Congress. As the interviewees state it: “We are all civil
servants, no political institutions.” STAA does aim to be a trusted
advisor for all Members of Congress, that way they can have the
most impact. For example, they are regularly asked by
representatives or senators to give their opinion on what they are
concerned with the most. And nowadays, STAA is also aiming at
identifying policy implications based on scenarios where they
point out what could be done in terms of policy options – each
with its pros and cons – for example in a recent rapport of the
use of AI in discovering drugs.
Coordinating through:
o STAA is always trying to look through a bigger lens in their main
reports. For example, their recent study on AI did not start from
the domain of a particular domain of a committee, but they took a
broader perspective and deliberatively took “a deep dive”.
Standing committees focus usually only through a small lens
while digital issues are generally very large scale. STAA is trying
to raise awareness about the broader perspective of
technological issues.
Legislative through:

Bijlage I

96

o

Providing context and issues to consider regarding draft
legislation.

Center for Strategic Foresight
Next to the STAA team, the Center for Strategic Foresight was even more recently
initiated in September 2019. The center is part of GAO too, under the roof of the
Office of Strategic Planning and External Liaison. GAO is doing foresight for more
than 30 years already, but focused on the future of GAO itself as an institution. Now
GAO created the center to enhance its ability to broader identify, monitor, and
analyze emerging issues and their implications, opportunities and challenges: what
is going to be important to Congress and the American people? It monitors what is
on the horizon in the next 10 to 15 years and how these are interacting with other
trends, particularly in technology, but not just in technology. Next to providing
insight on emerging trends and managing forward-looking federal programs, the
center will also give GAO advice on internal strategic planning and the methods it is
using to analyze new technologies and processes.
The differences with the STAA team is that the center plans to maintain a broader
scope, complementing efforts like those of the STAA team, which is taking a more
direct advisory role for Members of Congress. The Center’s goal will be to look at
these trends from a broader perspective, while STAA works in a deeper, focused
way at the technologies that comprise the bigger, broader topic. In short, the Center
for Strategic Foresight writes the science fiction version of the more technical
analysis of STAA while looking at the technologies and advancements coming up
and how those will affect society as a whole, as well as the form and function of
government.
Box 1 A revised Office of Technology Assessment?
On 19th September 2019 the Office of Technology Assessment Improvement
and Enhancement Act was introduced by two members of the House of
Representatives and two senators, both Republican and Democrats.173 The act
introduces enhancements to the still existing Office of Technology Assessment
(OTA) statute (2 US Code §472) to make improvements to the OTA by making it
more accessible and responsive to Members’ needs. This requires that advice be
provided in a timely manner and that the office remains staffed with experts with
current experience in relevant fields. From the interviews, we understood that the
‘OTA revival community’ mostly consists of Democrats and focus themselves
more on governance questions than the actual mission or output of a revised
OTA.

173 https://www.congress.gov/bill/116th-congress/house-bill/4426.

Bijlage I

97

In the meantime, a review report of the National Academy of Public
Administration (NAPA) has been recently published on the request of CRS.174
The report reviews current resources available to Members of Congress on
Science & Technology and assess the potential need for a separate entity
charged with the mission to provide non-partisan advice on S&T issues. Their
recommendation is that both the CRS and GAO (STAA) services should be
enhanced and create a separate advisory office called the Office of the
Congressional S&T Advisor (OCSTA), which would focus on “efforts to build the
absorptive capacity of Congress, to include supporting the recruitment and hiring
of S&T advisors for House and Senate committees with major S&T oversight
responsibilities. OCSTA would also be responsible for horizon scanning.”
However, the bill still has to pass the House and the Senate though before it goes
to the President and can become a law. With the STAA and Center of Strategic
Foresight recently established and planning to expand, the question remains if a
revised OTA would have enough reason to exist. The recently published NAPA
report does see an added value for a separate office.
SET-UP & APPROACH
The governance structure at GAO also applies to the STAA team. These include
statutory independence, Congressional protocols, external advisory boards and
quality assurance processes such as peer review.
The STAA team includes technical specialists and policy analysts. The team is
headed by two managing directors, John Neumann and Tim Persons (who is also
the Chief Scientist). Currently there are 49 full-time employees working at STAA but
they aim to 100-140 employees in the near future. According to its expansion plan,
the office will be divided into four groups175:





A 25-person technology assessment and technical assistance team that will
conduct forward-facing studies on emerging technologies.
A 23-person science and technology program oversight team that will
monitor the performance of federal science and tech initiatives.
An 11-person engineering sciences team that will advise agencies on tech
investments.
A 6-person innovation lab that will explore and develop new data analysis
and auditing tools.

174 https://www.napawash.org/uploads/Academy_Studies/NAPA_FinalReport_forCRS_110119.pdf.
175 https://www.nextgov.com/policy/2019/04/gao-will-pour-15-million-new-tech-assessment-office2020/156261/

Bijlage I

98

In addition to the permanent staff for STAA’s four core groups, STAA is exploring
additional flexibilities that would allow them to actively recruit staff to meet projectspecific needs.176
Unlike prior GAO technical assessments, the STAA team includes policy options for
Congress, when relevant, in its technical assessments, next to the policy
implications they already address in their TA studies. This shift is based on
feedback from Members of Congress and congressional staff. STAA intends to
provide a “fact-based, nonpartisan analysis of the potential benefits and trade-offs
associated with each option.”177
The STAA team is working with two external advisory boards: one to help anticipate
emerging technologies, and another to peer-review assessments. The STAA group
is also forming partnerships with the National Academies of Sciences, Engineering,
and Medicine to tackle topics such as artificial intelligence in health care. The aim is
that such partnerships will enhance the turnaround time and quality of the analyse
of STAA.178
The Center for Strategic Foresight
Their work might result at times in a more traditional-looking report. At others, it will
take the form of an informal briefing ahead of committee hearings, more formal
briefing or some other type of product. The first for GAO non-traditional product
coming out the center was an inaugural conference on the emerging threat of deep
fakes and the longstanding challenges of deep space travel and observation. The
centre is considering scheduling more conferences in the future in order to inform
Members of Congress on the major impact of technology on society in relation to
demographic, economic and environmental trends.
The center wants to function as a platform engaging with the outside world in their
foresight work. Currently there are nine non-resident Fellows who are leading
experts in foresight, planning, and futures studies. Their backgrounds include stints
in government, the private sector, non-governmental organizations, academia, and
international organizations. A list of members is stated in the press release.179 Each
will serve for a two-year, renewable term, according to the Center’s charter.
The center will use both the expertise of the fellows but also external expertise to
get a more comprehensive understanding of an issue and explain it in very simple
176 https://www.gao.gov/pdfs/about/GAOSc
ienceTechPlan-2019-04-10.pdf
177 Idem 11.
178 https://cen.acs.org/policy/legislation-/Meet-group-providing-science-technology-information-to-theUS-Congress/97/i37.
179 https://www.gao.gov/about/press-center/press-releases/center-for-strategic-foresight.htm.

Bijlage I

99

terms so that it can be used in helping to ensure Members of Congress have the
right knowledge.
Budget
Although the absolute budget of GAO generally increased in the past decades, its
percentage of the total federal budget decreases (from 0.03% in 1995 to 0.01% in
2020). Its number of staff decreased by almost 40% in the past decades.180 GAO
has expanded its science and technology output, though this is not one of GAO’s
top commitments due to a limited staff.181 However, GAO will spend 15 million
dollars in 2020 on STAA.182
RESULTS
In the year 2018, GAO provided 34 congressional committees with nearly 200
products covering a wide range of science, technology, and IT issues, including
cyber security.
Next to the earlier mentioned technology assessments (reports on critical
technological developments), performance audits (scrutiny reports of federal
science agencies) and best practice guides in the engineering sciences (on costs,
schedule, and technology readiness assessments), the STAA team also recently
started to publish Science & Tech Spotlights. These are 2-page quick reads for
policymakers and the public. Each Spotlight gives an overview of an emerging
development in science and technology, the opportunities and challenges it brings,
and the relevant policy context.183 Their first Spotlight document focused on the
following subjects: hypersonic weapons, probabilistic genotyping software, opioid
vaccines, and blockchain & distributed ledger technologies. According to the
interviewees, the Spotlights are meant to give Members of Congress a quick tutorial
on a certain topic. So far, Congress seems to be content with this new format.
In the future, the STAA teams is considering assessing autonomous vehicles,
border protection technologies, opioid-addiction vaccine development, and
regenerative medicine.184
180https://www.researchgate.net/profile/Addison_Stark/publication/335665643_Congress_Needs_the
_Office_of_Technology_Assessment_to_Keep_up_with_Science_and_Technology/links/5d72c23f
a6fdcc9961b2a065/Congress-Needs-the-Office-of-Technology-Assessment-to-Keep-up-withScience-and-Technology.pdf
181https://www.researchgate.net/profile/Addison_Stark/publication/335665643_Congress_Needs_the
_Office_of_Technology_Assessment_to_Keep_up_with_Science_and_Technology/links/5d72c23f
a6fdcc9961b2a065/Congress-Needs-the-Office-of-Technology-Assessment-to-Keep-up-withScience-and-Technology.pdf
182 https://www.nextgov.com/policy/2019/04/gao-will-pour-15-million-new-tech-assessment-office2020/156261/
183 https://www.gao.gov/technology_and_science#t=0
184https://www.researchgate.net/profile/Addison_Stark/publication/335665643_Congress_Needs_the
_Office_of_Technology_Assessment_to_Keep_up_with_Science_and_Technology/links/5d72c23f
a6fdcc9961b2a065/Congress-Needs-the-Office-of-Technology-Assessment-to-Keep-up-withScience-and-Technology.pdf

Bijlage I

100

Form
S&T
spotlight
S&T
spotlight
Oversight
report
Report

Subject
Deepfakes

Report

Science & Technology report: Considerations for
maintaining US Competitiveness in Quantum
Computing, Synthetic Biology, and Other Potentially
Transformational Research Areas
AI: Emerging opportunities, challenges, and
implications for Policy and Research

Testimony185
Report

Blockchain & distributed ledger technologies
Face recognition technology
Work force automation

Technology Assessment: AI: Emerging opportunities,
challenges and implications

date
Feb
2020
Sept
2019
June
2019
Mar
2019
Sept
2018

June
2018
Mar
2018

In their strategic plan 2018-2023 STAA outlines five trends they will focus on the
coming period: genome editing, artificial intelligence and automation, quantum
information science, brain-computer interfaces and augmented reality and
cryptocurrencies and blockchain. So far their technology assessments have
included the topic of ‘digital Innovation and competitiveness’ with reports on AI
(2018), Internet of things (IoT, 2017), innovation in data analytics (2016) and 3D
printing (2015).
The Center for Strategic Foresight plans to look into a wide variety of technologies
and futuristic ideas, including acellular agriculture, genome editing, privacy issues,
artificial intelligence, brain augmentation, 5G and quantum computing.

185 Testimony given by one of the STAA directors before the Subcommittees on Research and
Technology and Energy, Committee on Science, Space, and Technology at the House of
Representatives.

Bijlage I

101

Figure 1: Range of Science, Technology Assessment, and Analytics (STAA)
team products

Source: https://www.gao.gov/pdfs/about/GAOScienceTechPlan-2019-04-10.pdf.
IMPACT
From the interviews, it is clear that the impact of STAA and the SFU is easier to
measure when it comes to their oversight work than for their foresight work. In their
oversight reports they analyse what is going wrong within certain troubled agencies.
If the agencies address their recommendations and implement them successfully,

Bijlage I

102

STAA can claim impact in terms of saving money and time. A causal link between
the report and the political or policy reality is easier to find than with foresight. When
it comes to technology assessments and foresight, STAA usually evokes a political
discussion with their reports but it is much more challenging to measure exactly
what the political impact is. “How do you know that you are doing anything good?”,
remains an important question for STAA which is always hard to answer. What has
been done with their work is not always very visible. In some cases, it is traceable.
For example, GAO’s former cybersecurity work has contributed to major legislation
on information security, including the Federal Information Security Management Act
of 2002 (FISMA), the subsequent amendment to FISMA in 2014, and the Federal
Cybersecurity Enhancement Act of 2015. Another example is on improving
transparency and oversight to better safeguard privacy and accuracy of the use of
face recognition technology by the Department of Justice (DOJ) and the Federal
Bureau of Investigation (FBI). In 2016 GAO made six recommendations to address
these issues. And as of May 2019, DOJ and the FBI had taken some actions to
address three recommendations—one of which the FBI has fully implemented—but
they have not taken any actions on the other three. This resulted in a new report by
STAA.186
The interviewees pointed out that in order to build trust, STAA and CSF should not
overpromise or under-deliver. A key factor to this is enough staff, at this moment
STAA has to say no to a lot of requests.

186 https://www.gao.gov/products/gao-19-579t.

Bijlage I

103

4

Denmark

4.1

Introduction

Denmark is a unitary parliamentary constitutional monarchy. The monarch
(Margrethe II) is head of state. In practice, the duties of the Monarch are strictly
representative and ceremonial, such as the formal appointment and dismissal of the
Prime Minister and other Government ministers.
The Danish Parliament – the Folketing (in Danish Folketinget) – is the unicameral
national legislature. It consists of 179 representatives (including two members from
Greenland and two members from the Faroe Islands), from 12 different parties.187
General elections must be held every four years, but it is within the powers of the
Prime Minister to ask the monarch to call for an election before the term has
elapsed. On 5 June 2019 general elections were held, and by the end of June, a
new government was formed. The Cabinet of Mette Frederikson took office on 27
June 2019. It is a minority government consisting of the Social Democrats.
The Folketing has 25 standing committees.188 Each committee has its own political
sphere of work, called a remit. Each committee remit is covered more or less by a
ministerial sphere. A committee exercises parliamentary scrutiny and handles Bills
and motions or proposals within its remit. The committee keeps a close eye on
developments within its focus areas so that its members are adequately equipped
to scrutinise the work of the government. As a rule, committee meetings are not
open to the public. However, committees do hold many open sessions that are
broadcast live on ft.dk. Sessions are also broadcast on the Danish Parliament’s TV
channel. At an open consultation, a committee invites a Minister to account for a
current topic and answer committee members’ questions about that topic.
The Folketing can also set up special committees to deal with individual matters or
special subjects.189 Likewise, the Folketing appoints delegations to participate in the
work of various inter-parliamentary fora. A committee can also deal with matters,
within its own sphere of competence, regarding which no bills have been moved in
the Folketing. This is typically done by putting questions to a minister.190

187 Website Folketinget, URL: https://www.thedanishparliament.dk/en/democracy/parliaments-composition
188 Folketinget i arbejdstøjet, udgave Oktober 2018.
URL: https://www.ft.dk/~/media/sites/ft/pdf/publikationer/folketinget-i-arbejdstoejet_2018_web.ashx

189 https://www.ft.dk/~/media/pdf/publikationer/english/the-folketing_2013,-d-,pdf.ashx
190 https://www.legislationline.org/download/action/download/id/2065/file/Denmark_Parliamentary_
System_2005.pdf

Bijlage I

104

In the Folketing, the Domestic and Social Affairs Committee has digitalisation of the
public sector as an explicitly mentioned subject within its field of responsibility.
However, several other committees deal with digitalisation as part of other themes,
to some extent mirrored to a specific ministry. Which committee deals with a
specific topic depends on the actual topic. The Health Committee, for example, has
had discussions on digitalisation and privacy. No committee or working group within
the Danish Parliament has been established to deal with this subject only. But ITspokespersons have been appointed.
There is one particular committee which is not concerned with the theme of
digitalisation, but seems to represent an interesting working mode to look into in
more detail. The Parliamentary Working Group on World Goals (Parlamentarisk
arbejdsgruppe om verdensmålene) works with the UN Sustainable Development
Goals until October 2020, after which its work will be evaluated and possibly
continued. An important part of the working group's work is to ensure coordination
of the work of the committees of the Folketing, which have a link with the goals.

4.2

The Parliamentary Working Group on World Goals

ORIGIN & POSITIONING
In 2018 the Folketing's Finance Committee has set up a working group on world
goals (Parlamentarisk arbejdsgruppe om verdensmålene) to work thoroughly and
purposefully with the UN's World Sustainable Development Goals.
Background
The Sustainable Development Goals (SDGs) are a collection of seventeen global
goals to achieve a better and more sustainable future for all. They were set in 2015
by the UN’s National Assembly and intended to be achieved by the year 2030. In
2017 Danish members of parliament from all parties in the Folketinget established a
cross-political network for the UN’s World Goals: Folketingets Tværpolitiske
Netværk for FN’s Verdensmål (the 2030-network). The network does not only aim
at creating a forum for a broad and inclusive debate, but also a platform for
collaboration with civil society business and others who are interested.
The interview with the professional committee staff clarified the initiative originated
outside parliament. Especially NGO’s and industry were very passionate about
collaboration on this topic. Sustainability is an important social theme in Denmark.
Consequently, 69 parliamentarians (roughly 1/3 of all MPs) got involved.

Bijlage I

105

The purpose of the network is to promote the SDGs and monitor its implementation
nationally and internationally by:
1.
2.
3.

contributing to knowledge sharing and debate to raise awareness of the world
goals in Parliament and the public;
focusing on world goals as a Danish priority in Parliament and other forums;
and
participating in dialogue with the Minister responsible for the Danish action
plan for the world goals and the implementation of the 2030 agenda in
general.191

In a letter of 2 May 2018,192 the 2030-Network has asked all the committees of the
Folketing to work on the world goals, so that the goals are taken into account in the
ongoing political work.193 The network proposes, among other things, the possibility
of establishing a parliamentary working group on world goals across multiple
committees, so it can make recommendations to the government. A number of
committees, including the Committee on the Environment and Food, the Committee
on Transport, Building and Housing, the Foreign Affairs Committee and the Energy,
Supply and Climate Committee are currently discussing the world goals, while other
committees have not yet decided how they work on the goals. It is argued that it
can be valuable for someone to assume the overall responsibility and coordinating
role in strengthening parliamentary work on the world goals of the Parliament, as it
can contribute to progress in work on the world goals.
The parliamentary group and other initiatives on SDGs
Against this background, the Finance Committee has decided to appoint a
parliamentary group. The Folketinget’s website says it is for the first time in the
history of the Finance Committee, the Committee has set up a parliamentary
working group.194
During the interview, it was explained that a parliamentary working group usually
consists of 29 members, and they are established to produce reports and
recommendations within a period of 6-12 months. There have been other working
groups before, concerned with cross-cutting topics. A parliamentary working group
is always connected to a standing committee. Being a kind of sub-committee, the
working group has no formal powers, but everything goes through the standing

191 https://www.2030netvaerket.dk/om
192 The letter from the 2030-network to parliament in Danish:
https://www.ft.dk/samling/20171/almdel/URU/bilag/194/1888194.pdf

193 Report by the Finance Committee on setting up a parliamentary working group on world goals (published on
12 October 2018) URL: https://www.ft.dk/samling/20181/almdel/FIU/bilag/9/1952917.pdf

194 https://www.ft.dk/da/udvalg/parlamentarisk-arbejdsgruppe-om-verdensmaal

Bijlage I

106

committee. Because of the cross-cutting topics, a working group usually connects
at least two different committees.
The Working Group on World Goals is special because of its broad agenda, and
link with the Finance Committee. The working group is anchored in the Finance
Committee specifically because the Finance Committee is not bound by a single
one responsibility. The world goals often affect more than one committee and
concern both national and international politics and the economy. An anchor in the
Finance Committee will ensure stability and continuity around the work. The
Working Group on World Goals is set up for a period up to October 2020. The work
will then be evaluated and possibly continued.
The most important purpose of the parliamentary group is to secure progress
towards meeting the world goals in Denmark. The working group must ensure that
coordination takes place of the work of the committees of the Folketing related to
the world goals. In addition, the parliamentary group will be the initiator of
discussions of new opportunities and solutions for working with the world goals until
2030.
In Denmark, there are many other initiatives concerned with SDGs. The “Denmark
for the Goals” initiative (Danmark for Målene), for instance, is all about spreading
awareness of the world goals throughout Denmark, by pulling something political
down to Earth and into the everyday lives of our citizens, who can seriously help
make the difference that is required. On the website195 it reads this non-profit
initiative is organized by Global Public (which acts as a secretariat for the network
and assists in facilitating meetings and events) as well as 48 municipalities. They
travel around the country with an information festival. Universities are also working
fanatically on the SDGs.
The earlier mentioned network 2030 also established a 2030 panel to support the
political work of the network through analysis, sparring, knowledge sharing and
meetings. The panel consists of 22 organisations and advises the network for
instance on topics and priorities for discussion. The network 2030 used to meet
every month but now meets twice a month. According to our interviewee, 15 to 20
MPs are present at those meetings, which are primarily focused on sharing
knowledge, not politics. During those meetings, experts are asked to enter into a
dialogue, to which also ministers can be invited. However, because it is outside
parliament, it is a rather informal working mode. The informal discussions focus on
achieving a common understanding. Recently, it has been decided to move the
secretariat of the network inside parliament by March 1. The purpose is to achieve

195 https://www.danmarkformaalene.dk/om

Bijlage I

107

less fragmentation. Currently, knowledge from the network is taken up by individual
MPs who raise issues in their own committees. Merging the secretariat of the
network and the Parliamentary Working Group is expected to improve the
coordination.
The Ministry of Finance
As mentioned before, the Parliamentary Working group on World Goals is
deliberately anchored in the Finance Committee. The Danish Ministry of Finance
handles the government's follow-up to the world goals and has prepared the
national action plan for the work.196 The Ministry of Finance is responsible for
maintaining a holistic approach and create linkages between the European and the
national follow-up. The Ministry of Foreign Affairs is responsible for the SDGs in the
context of the United Nations and other international fora. The Ministry of Finance
and Ministry of Foreign Affairs maintain close coordination of efforts.197
It is noteworthy, also the Agency for Digitalisation was established by the Ministry of
Finance (in 2011). This agency of the ministry builds on past strategies for egovernment or more specific fields, to speed up the digitisation processes required
to modernise the Danish welfare society (Strategy for Digital Welfare 2013-2020).
The Agency is in charge of the digitisation of Denmark and is responsible for the
implementation of the government's digital ambitions in the public sector.198 In the
new government, the new Minister for Public Innovation will also be responsible for
the digital strategy in the public sector.
In the interview, we discussed the option of establishing a parliamentary working
group on digitalisation. It was confirmed that they tried; the option has been
extensively discussed, but it did not go through. It is unclear why. It was suggested
by the interviewee that digitalisation is just too broad. The SDGs are still fairly
concrete because of the finite list of goals and common understanding of how
‘ordinary people’ can contribute by for instance separating their own waste.
It was also mentioned during the interview that it might be more beneficial to
introduce a committee, rather than a working group on digitalisation because of the
more formal functions you would like to get involved in (e.g. also with regard to
initiating laws, etc.). The theme of digitalisation is now placed within several
196 It is noteworthy, the three Scandinavian countries top the global SDG Index ranking. Denmark is second of
156 in the global rank. The main areas of concern are responsible consumption and production (SDG12), and
life below water (SDG14).
https://s3.amazonaws.com/sustainabledevelopment.report/2018/2018_sdg_index_and_dashboards_report.pdf
197 Denmark has two main strategies addressing digitisation that evolve from two different angles: business
innovation policy (The ‘Digital Growth Strategy’, from January 2018) and public innovation policy (‘Digital
Strategy for 2016-2020: A Stronger And More Secure Digital Denmark from May 2016). The Ministry of
Finance and the Ministry of Industry, Business and Financial Affairs, published the Danish National Strategy
for Artificial Intelligence, in March 2019.
198 https://sustainabledevelopment.un.org/memberstates/denmark

Bijlage I

108

committees. The Agency for Digitalisation was mainly set up because Denmark was
lagging behind, and digitalisation needed to get some attention, visibility in a
government.

SET-UP & APPROACH
Topic
The working group works on the following questions:
1) How do the standing committees and the respective ministries work with the
world goals?
2) What can other countries learn from Denmark, and what can Denmark learn from
other countries in their work on world goals?
3) How is the work internationally (EU, Nordic Council of Ministers, IPU etc.) with
the world goals, and what can Denmark learn from this?
4) What is the progress of the world goals in Denmark and what is the government
doing to ensure progress?
5) How do civil society and business work with the world goals, and can the working
group support the good examples and the knowledge of them?
6) How can the national focus on working towards the world goals be increased?
7) How does the working group ensure that the Folketing maintains its focus on
world goals until 2030?
8) Can work on the world goals be anchored in the Folketing in a more solid form?
The working group has the opportunity to make recommendations to the
government and for the future parliamentary work on the world goals of the
Parliament. The working group is provisionally functioning until the end of the
parliamentary year 2019-20. Before the end of the 2019-2020 parliamentary year,
the Finance Committee issues a report about the workgroup’s work, and it should
be clarified whether the working group should be replaced by a special committee
for the work with the world goals.
Members
The parliamentary working group consists of two members from the Finance
Committee and, in addition, up to two members from each party. The presidency is
made up of one Chair and two vice-Chairs. The Chair of the working group must be
either Chair or vice-Chair of the Finance Committee, while one of the vice-Chairs
must be a member of the Foreign Affairs Committee and the other vice-Chair a
member of the working group. Both electoral unions must be represented in the
presidency. The purpose of this design is to ensure coordination between the
national and foreign policy objectives of the world objectives and a smooth working
process for the secretariat in approving consultation questions etc.

Bijlage I

109

The Finance Committee wants the parties to appoint members so that both national
and international targets are embraced. Members are considered as
representatives and draftsmen of the world goals and are encouraged to cover key
professional committees as a whole. Members are encouraged to engage in the
work and participate in the planned activities. The Parliamentary Secretariat
provides secretarial assistance to the working group.
Currently,199 Jens Joel is the Chair of the working group. He is also Chair of the
Finance Committee, and Child and Education Mayor. The vice-Chairs are Mette
Gierskov and Katarina Ammitzbøl. Furthermore, there is an economic consultant
(Birgitte Smith Lange) and a committee consultant (Anders Helmuth Knudsen). The
other members of the group are from several different committees and from all
parties.
Activities
The working group meets approximately every three weeks for an activity. If the
activity is relevant to members outside the organisation-group, they are invited to
participate.
The working group will continuously collect input from stakeholders that can be
included in joint solutions, including using the 2030 network to gather knowledge
that can be included in the committee work. The working group can choose to
initiate consultations, expert meetings, analyses, consultations (via the Finance
Committee), review material, study trips and company visits and ask questions to
ministers (via the Finance Committee) or other countries' parliaments via the
ECPRD (European Center for Parliamentary Research and Documentation) on
practices in other countries, etc.
The following activities were foreseen between January and July 2019:
1) Consultation involving civil society, Jan / Feb 2019.
2) Consultation with the Minister of Finance on the Government Progress Report on
the Action Plan for the implementation of the World Goals, June 2019.
3) Participation in the annual meeting of the United Nations High-Level Political
Forum on Sustainable Development (HLPF), July 2019.
More activities can be added continuously at the request of the working group.
The Ministry of Finance and the Ministry of Foreign Affairs are informed of the
working group and invited to activities where it is considered relevant.

199 https://www.ft.dk/da/udvalg/parlamentarisk-arbejdsgruppe-om-verdensmaal/medlemsoversigt

Bijlage I

110

RESULTS
On 9 September 2019, the Parliamentary Working Group for the World Goals held
an open consultation under the heading "Launching the 2020 edition of Denmark for
the Goals". The purpose of the consultation was to promote the widest possible
anchoring of the World Goals, throughout Denmark, from Folketing to
municipalities. As a result, the consultation focused on the questions:




How can we engage the many rather than the few in the World Goals and
their implementation?
How can we improve cooperation across Denmark and the many sectors?
How can we change habits, production and consumption to the common
good?

The consultation also constituted the launch of the next season of the information
and action campaign, which has the same headline as the consultation: " Denmark
for the Goals ". A campaign as in itself is an attempt to answer the above questions,
in practice.
The consultation was open to all interested parties, from all over Denmark and all
sectors. Be it education and research, business, civil society and political
parties. This breadth will also be reflected in the final list of speakers and the final
program, which will follow in the near future.
IMPACT
The Working Group on World Goals is not yet evaluated, but according to our
interviewee, it certainly has had an impact because of its different functions. On the
one hand, the working group is concerned with supporting the Finance and Foreign
Affairs Committees with scrutinising the government. Organising the working group
it is, really helped to coordinate between the responsibilities of both departmental
committees. On the other hand, the working group gives presentations to other
committees. Some committees were already working on SDGs, but others were
encouraged and inspired to take up the topic because of the working group. Also,
other committees sometimes did work on related topics, but never named or
connected it to the SDGs. Now there is more awareness of the World Goals. As
such, the working group had a function to inform, and advise other committees and
help with agenda-setting. With the secretariats of both the parliamentary working
group and the 2030-network combined, it will also be easier to hold ministers to
account, more formally. This will improve the impact even further.
During the interview, we also reflected on the workings of the Advisory Council
SDGs of Germany. They seem to work in a much more thorough and structured
way. They produce large reports and have hundreds of indicators they monitor and

Bijlage I

111

report on. In Denmark they try to learn from this; they are setting up collaborations
with their statistical organisation. What our interviewee finds particularly interesting,
is how the German council gives back something specific to each individual
committee.

Bijlage I

112

5

Norway

5.1

Introduction

Norway is a parliamentary constitutional monarchy. The monarch (Harald V) is
head of the state. The prime minister (Erna Solberg) is the head of government.
Currently (2017-2021) the parliament consists of nine parties. The current form of
government is a coalition government, but minority governments also occur. After
an election, the King asks the intended prime minister to put together a
government. In addition, the king signs the laws that are submitted, but has no
political power.
The Norwegian Parliament (Storting) is unicameral and consist of 169 members.
Until 2009 the parliament was bicameral, consisting of the Odelstinget and the
Lagstinget. In 2009 this changed to a unicameral parliament. Despite this change,
Parliament wanted to retain what worked well in the bicameral system. The twostage treatment offers the possibility of reflection and the possibility of correcting
errors and shortcomings. It was therefore decided that the laws should still be dealt
with in two sessions, at least three days apart, but both times in the plenary rather
than in the two sections. Constitutional changes require a two-thirds majority, while
furthermore a simple majority is sufficient.
Both parliament and government can submit legislative proposals. The government
exercises power in accordance with the laws that parliamentarians form. The
parliament controls the government. The courts, with the Supreme Court as highest
body, judge every case. They also have a certain control that the legislative and
executive powers follow the laws that they themselves have (previously) adopted.200
There are different types of committees in Parliament. There are standing
committees, special committees, committees of inquiry, and parliamentary groups.
Standing committees
The Norwegian parliament is supported by standing committees, where most
changes to government proposals are submitted. The commission is supported by
a secretariat, though a small secretariat. Because of this small secretariat, most
research is done within party groups, where they have research service sections
200 https://www.stortinget.no/no/Stortinget-og-demokratiet/stortingetundervisning/ungdomstrinnet/maktfordeling/

Bijlage I

113

(Utredningsseksjonen). These research service sections mostly deliver facts and
figures on specific questions. There is no current or previous standing committee
specifically concerned with digitalisation. The two committees which concern
themselves the most with digitalisation are: The Committee for Transport &
Communication (their political counterpart is amongst others the Minister of
Regional Development and Digitalisation) and the Committee for Administration and
Local Government (privacy and e-government issues).
Special Committee
If the parliament considers it necessary, a "special committee" can be set up in
exceptional cases to investigate a specific subject or case. There is no current or
previous special committee concerned with digitalisation.
Committee of Inquiry
The Storting can set up an investigation committee to clarify or assess a previous
factual state of affairs. The terms of reference must allow an assessment of
responsibilities to the extent that such assistance is required by the Storting. The
Deposit determines the mandate of the committee and the specific procedures for
its activities. There is no current or previous committee of inquiry concerned with
digitalisation.
Parliamentary Groups
In addition, Norway has several Storting groups where members of the parliament
join a group. These groups are not connected to committees or ministries. There is
one on Tibet for example. Members of the parliament can form a group and notify
the presidency of the parliament. A relevant example for our study is the Stortinget
Teknogruppe. This group differs slightly from the other groups, since it has its own
support staff from the Norwegian Board of Technology, the sister organisation of
the Rathenau Instituut.
Governmental initiatives
There are a variety of initiatives within the government concerning digitalisation.
Below we will summarize relevant initiatives. In general, the parliament leans on the
ministries for generating knowledge on issues such as digitalisation.
Minister of Digitalisation
In 2019, Norway has appointed for the first time a minister of Digitalisation (Nikolai
Astrup). In the beginning of this year, there was a reshuffle of ministries. Nowadays
there is a Minister of Regional Development and Digitalisation (Linda Hofstad
Helleland). She does not have her own ministry, but reports to the Ministry of Local
Government and Modernisation. She is responsible for IT policy, electronic
communications and privacy protection.

Bijlage I

114

Strategy for Artificial Intelligence (2019)
The government will develop a strategy for artificial intelligence. The strategy will be
completed in 2019. This work will be done within the Ministry of Local Government
and Modernisation.
New national strategy for cyber security (2019)
The new strategy is Norway's fourth cyber security strategy, and is intended to
address the challenges that arise in conjunction with the rapid and far-reaching
digitalisation of Norwegian society.201 The developments in relation to previous
strategies are based on the need to reinforce public-private, civilian-military and
international cooperation.
The list of measures, as part of the strategy, contain measures with a budget of
around 1,6 billion NOK. The strategy also contains ten basic advices for all
companies in Norway to follow to raise the cybersecurity level across the nation. In
preparing the strategy, particular emphasis has been put on applying an open and
inclusive process so as to involve stakeholders from the public and private sector
alike.202
Temporary Committee of Digital Vulnerabilities in Society (2015)
The work of this committee was executed by the Ministry of Justice and Public
Security. Industrialized countries are in the midst of a transition. Analogous tools
and infrastructures that where totally dominant a handful of decades ago, are
rapidly - and to some extent unplanned and uncoordinated - being replaced with
digital solutions. The fast development of ICT technology also leads to rapid change
and renewal of existing digital solutions (movement of functionality from local
installations into cloud-installations is a current example of this).
The change from an analogue to a digital world present new challenges to
developed countries. These challenges range from new types of crimes and new
arenas for terrorism, to new classes of accidents with new sets of consequences.
The constant flux of the digital world means that the classes of crime, terrorism,
accidents and consequences also are a subject to constant change.

201 https://www.regjeringen.no/contentassets/c57a0733652f47688294934ffd93fc53/list-of-measures--nationalcyber-security-strategy-for-norway.pdf

202 https://www.enisa.europa.eu/news/member-states/new-national-strategy-for-cybersecurity-published-bynorway

Bijlage I

115

On the basis of this development, the committee concluded that there is a need for
an assessment of the society's digital vulnerabilities in order to further improve and
coordinate emergency preparedness on a sound professional basis.203

5.2

Parliaments’ Technogroup

ORIGIN & POSITIONING
The Norwegian parliament has a Stortinget Teknogruppe (parliaments’
Technogroup). This group was initiated in 2015 by a group of six technologyinterested MPs. The group wants to be the ‘technology radar’ of the Norwegian
parliament and aims to analyse technology trends timely in order to have a fruitful
discussion within the parliament. The form of this group is permanent and quite
informal. In comparison to the caucuses in American Congress, this group not is
based on a lobby interest regarding new legislation for instance. Instead, it is based
on a common interest of the six parliamentarians from different political parties to
improve the debate on technology in Stortinget. The Norwegian Board of
Technology (NBT) is the group's secretariat and has an important role by informing
the group with briefs prior to their meetings.
This group aims to analyse technology trends and timely discuss the impact of
emerging technologies in the parliament. Another ambition the group has, is to work
across committees as the impact of technology is cross-disciplinary. Every time
they organise a session, all the MPs are invited by the Chair of the Teknogruppe
through the parliamentary agenda. At the same time NBT also maps which MPs in
Storting might be especially interested in the subject and they are then again
personally invited.
SET-UP & APPROACH
The Teknogruppe consists of 6 MPs from 5 parties (8 parties in parliament). The
NBT is its secretary. The NBT together with the Teknogruppe decides on the topic
for the meetings. The NBT provides a brief of two pages for each meeting. The brief
highlights the developments of the technology, the opportunities for Norway, the
state of (policy) affairs and relevant societal, judicial or ethical questions. The NBT
always offers insights into the short term relevance and the long term impact.
NBT sets up the meeting and decides which experts to invite (usually two) and
facilitates the meeting. There are about five meetings a year which each last for 75
minutes, of which 45 minutes are reserved for discussion. Attendees of the
203 https://www.regjeringen.no/en/dep/jd/organisation/councils-andcommittees/innstillinger/innstillinger-fra-utvalg/innstillinger-levert-i-2015/Committee-of-DigitalVulnerabilities-in-Society/id764196/

Bijlage I

116

meetings are interested MPs from different committees. The average number of
MPs attending the meetings is 10 to 15, with outliers of 20 MPs (next to the 6
members of the Teknogruppe). Most MPs are from the committees of Finance and
of Justice, but it depends on the topic. There have been MPs attending from the
Committee on Health, Trade & Industry and Education & Skills. There is no budget
available for the group. The meetings are usually not open to public in order to
make it a ‘safe’ place for MPs to ask everything they would like to ask. No minutes
are made. The Teknogruppe encourages the viewpoint ‘politics out, policy in’ for
their meetings.
RESULTS
The input for the meetings is a collaborative decision by the Teknogruppe and the
NBT. The NBT aims to help the parliamentarians to raise the right questions.
Examples of discussed themes are: 5G, autonomous cars, live long learning, solar
power & digitalisation, blockchain, gene-editing and facial recognition.
IMPACT
It is always hard to tell what is the exact impact of these informal meetings on
digitalisation issues. Sometimes in political debates, MPs refer to the meetings
and/or the briefs, but this is not systematically monitored. The 6 MPs of the
Teknogruppe use their membership to profile themselves with parliament as
technology experts. Lately there also has been some competition for the position of
the Chair. The one meeting that was open for public, attracted 80-100 attendees
(like journalists and representatives from companies like Facebook). The topic of
this open meeting was on the manipulation of elections.

Bijlage I

117

© Rathenau Instituut 2020
Permission to make digital or hard copies of portions of this work for creative,
personal or classroom use is granted without fee provided that copies are not
made or distributed for profit or commercial advantage and that copies bear this
notice and the full preferred citation mentioned above. In all other situations, no
part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm
or any other means without prior written permission of the holder of the
copyright
Open Access
The Rathenau Instituut has an Open Access policy. Reports and background
studies, scientific articles and software are published publicly and free of charge.
Research data are made freely available, while respecting laws and ethical
norms, copyrights, privacy and the rights of third parties.
Contact
Rathenau Instituut
Anna van Saksenlaan 51
P.O. Box 95366
2509 CJ The Hague
The Netherlands
+31 70 342 15 42
info@ Rathenau.nl
www.Rathenau.nl
Publisher: Rathenau Instituut

Board of the Rathenau Instituut
Mw. Gerdi Verbeet
Prof. dr. Noelle Aarts
Prof. dr. Roshan Cools
Dr. Hans Dröge
Prof. mr. dr. Erwin Muller
Prof. dr. ir. Peter-Paul Verbeek
Prof. dr. Marijk van der Wende
Dr. ir. Melanie Peters - secretaris

The Rathenau Instituut stimulates public and political opinion forming on social
aspects of science and technology. We perform research and organise debate
relating to science, innovation and new technologies.

Bijlage II
Parlementaire grip op digitalisering
(achtergronddocument fase I)

Bijlage II

2

Inhoud
1

België ............................................................................................................. 3
1.1
Parlementaire werkvormen ............................................................ 4
1.1.1
Werkvorm 1: Commissie voor Economie, Werk, Sociale Economie,
Innovatie en Wetenschapsbeleid (Vlaams parlement) ..................... 4
1.1.2
Werkvorm 2: informatieverslagen (Senaat van het federale
parlement)......................................................................................... 5
1.1.3
Werkvorm 3: Colloquia en evenementen (Senaat van het federale
parlement)......................................................................................... 5

2

Estland ........................................................................................................... 6
2.1
Parlementaire werkvormen ............................................................ 6
2.1.1
Werkvorm 1: E-Estonia Support Group ............................................ 6

3

Finland ........................................................................................................... 7
3.1
Parlementaire werkvormen ............................................................ 7
3.1.1
Werkvorm 1: Vaste Commissie voor de Toekomst ........................... 7
3.1.2
Werkvorm 2: Vaste commissie voor Transport en Communicatie .... 9

4

Frankrijk ...................................................................................................... 10
4.1
Parlementaire werkvormen .......................................................... 11
4.1.1
Werkvorm 1: Onderzoekscommissie over digitale soevereiniteit
(Senaat) .......................................................................................... 11
4.1.2
Werkvorm 2: Speciale commissies (Senaat en gemengd) ............. 12
4.1.3
Werkvorm 3: Studiegroepen (Senaat) ............................................ 12
4.1.4
Werkvorm 4: Gezamenlijke informatiemissies (gemengd) ............. 13
4.1.5
Werkvorm 5: Studiegroepen (Nationale Vergadering) .................... 13
4.1.6
Werkvorm 6: Parlementair Bureau voor de Evaluatie van
Wetenschappelijke en Technische Keuzes (OPECST) .................. 14

5

Zwitserland .................................................................................................. 15
5.1
Parlementaire werkvormen .......................................................... 16
5.1.1
Werkvorm 1: Parlementaire werkgroep Digitale Duurzaamheid ..... 16

Bijlage II

1

3

België

België is een federale parlementaire constitutionele monarchie. De institutionele
organisatie is complex en gestructureerd op zowel regionale (Vlaanderen, Wallonië,
Brussels Hoofdstedelijk Gewest) als taalkundige gronden (Vlaamse Gemeenschap,
Franse Gemeenschap en Duitstalige Gemeenschap).1 België heeft zes
verschillende regeringen en parlementen:







Het Federaal Parlement;
Brussels Hoofdstedelijk Parlement;
Waals Parlement;
Vlaams Parlement;
Parlement van de Franse Gemeenschap;
Parlement van de Duitstalige gemeenschap.

Het Federaal Parlement bestaat uit de Senaat (150 leden) en de Kamer van
Volksvertegenwoordigers (60 leden).
De Kamer van Volksvertegenwoordigers heeft verschillende vaste commissies, die
elk verantwoordelijk zijn voor een bepaald beleidsdomein (bijvoorbeeld justitie of
sociale zaken). Deze vaste commissies onderzoeken wetsvoorstellen en kunnen
daartoe hoorzittingen houden. Een vaste commissie bestaat uit 17 leden die
worden benoemd volgens evenredige vertegenwoordiging. Er zijn ook tijdelijke en
adviescommissies. En speciale commissies, zoals de Commissie Naturalisaties.
Ook de Senaat gebruikt commissies voor verschillende doeleinden. Ze hebben
dezelfde taken als die in de Kamer. Een permanente commissie bestaat uit 20
senatoren, de leden worden benoemd volgens evenredige vertegenwoordiging. Er
zijn momenteel zeven vaste commissies binnen de Senaat, waarvan er één belast
is met het toezicht op de inlichtingendiensten. De Senaat kan ook speciale
commissies, adviescommissies of werkgroepen instellen om een bepaald
wetsvoorstel of een specifiek onderwerp te onderzoeken (zoals de werkgroep Bioethiek).
Het Federaal Parlement kent ook gezamenlijke commissies, zoals de parlementaire
overlegcommissie die tot taak heeft bepaalde problemen met betrekking tot
wetgevingsprocedures op te lossen.

1

https://www.vlaamsparlement.be/over-het-vlaams-parlement/het-vlaams-parlement-het-politiekelandschap/parlementen-en-regeringen

Bijlage II

4

De Senaat heeft, net als de Kamer van Volksvertegenwoordigers, het recht om
parlementaire onderzoeken uit te voeren. Artikel 56 van de Belgische Grondwet
bepaalt dat ‘Elke Kamer het recht van onderzoek heeft’. Enquêtecommissies
werden tot 20 jaar geleden zelden opgericht maar worden de laatste tijd steeds
vaker gebruikt.
Het Vlaams Parlement wordt ondersteund door een onafhankelijke organisatie op
het gebied van technologievraagstukken: de Vlaamse Instelling voor Technologisch
Onderzoek. De Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie geeft advies aan
zowel de Vlaamse regering als het parlement over wetenschap- en
technologiebeleid. Verbonden aan het Waalse parlement is SPIRAL, de Waalse
zusterorganisatie van het Rathenau Instituut die ook deel uitmaakt van het
European Parliamentary Technology Assessment-netwerk (EPTA) waarbij alle
zusterorganisaties van het Rathenau Instituut zijn aangesloten.

1.1

Parlementaire werkvormen

Er gebeurt niet heel veel op het gebied van digitalisering in de verschillende
parlementen. Er is van 2005 tot 2008 wel een speciale commissie Digitaal
Vlaanderen geweest in het Vlaams Parlement. Deze commissie organiseerde
hoorzittingen over digitaliseringsonderwerpen zoals ICT-aanbestedingen en de
digitale kloof.2

1.1.1

Werkvorm 1: Commissie voor Economie, Werk, Sociale
Economie, Innovatie en Wetenschapsbeleid (Vlaams
parlement)

Deze commissie behandelt onder het thema Wetenschap en Innovatie
onderwerpen zoals de financiering van fundamenteel onderzoek aan universiteiten,
R&D in bedrijven en (nieuwe) technologieën.3

2
3

https://www.vlaamsparlement.be/commissies/406220
https://www.vlaamsparlement.be/dossiers/wetenschap-en-innovatie

Bijlage II

1.1.2

5

Werkvorm 2: informatieverslagen (Senaat van het federale
parlement)

De Senaat van het federale parlement kan een informatieverslag opstellen over een
vraagstuk dat eveneens gevolgen heeft voor de bevoegdheden van de
gemeenschappen of de gewesten (op grond van artikel 56, tweede lid, van de
Grondwet). Bij de voorbereiding van het informatieverslag kan de betrokken
commissie hoorzittingen organiseren. Nadat de Senaat een informatieverslag heeft
aangenomen, wordt het meegedeeld aan de regeringen en aan de voorzitters van
de andere volksvertegenwoordigingen. Het kan ook worden geraadpleegd op de
website van de Senaat.4
Op het gebied van digitalisering zijn recent twee informatieverslagen verschenen:
 Recht van antwoord op internet (29 maart 2019).5
 De impact, de kansen en mogelijkheden en de risico’s van de digitale ‘slimme
samenleving’ (25 maart 2019).6

1.1.3

Werkvorm 3: Colloquia en evenementen (Senaat van het
federale parlement)

In de Senaat worden over uiteenlopende onderwerpen colloquia georganiseerd. De
bevindingen dragen bij aan nieuwe wetgeving. Dit draagt bij tot een beter begrip
van wat de Senaat voor zijn omgeving kan betekenen.7
Het meest recente colloquium over digitalisering was in oktober 2016 en had als
thema: ‘De impact van de nieuwe technologieën op onze privacy en
gegevensbescherming: wat staat er op het spel?’8

4
5
6
7
8

https://www.senate.be/www/?MIval=/index_senate&LANG=nl&MENUID=28000
https://www.senate.be/www/?MIval=/Dossiers/Informatieverslag&LEG=6&NR=465&LANG=nl
https://www.senate.be/www/?MIval=/index_senate&MENUID=28000&LANG=nl
https://www.senate.be/event/col_events_nl.html
https://www.senate.be/actueel/homepage/Persmededelingen/pdf/20161017_nl.pdf

Bijlage II

2

6

Estland

Het Estse parlement (Riigikogu) bestaat uit één kamer en heeft 101 leden die om
de vier jaar worden gekozen. Er zijn vaste commissies, ad-hoccommissies,
onderzoekscommissies, probleemcommissies en associations, die vergelijkbaar
zijn met de Amerikaanse caucuses (tijdelijke samenwerkingsverbanden op
vrijwillige basis). Geen enkele commissie houdt zich op het moment specifiek bezig
met digitalisering. Er is wel een association voor het onderwerp: de E-Estonia
Support Group die uit zestien leden bestaat.

2.1

Parlementaire werkvormen

2.1.1

Werkvorm 1: E-Estonia Support Group

Er is weinig tot geen informatie te vinden over de E-Estonia Support Group.9

9

https://www.riigikogu.ee/en/parliament-of-estonia/associations/association/5a41a63b-8c10-4b3b-a46576d175f2bc1c/E-Estonia%20Support%20Group.

Bijlage II

3

7

Finland

Het Finse parlement (Eduskunta) heeft één kamer en zestien vaste commissies.
Ook is er een Grote Commissie die zich hoofdzakelijk richt op EUaangelegenheden. De vaste commissies doen het voorbereidend werk voor de
behandeling van wetsvoorstellen en andere regeringsstukken in de plenaire
vergadering. Commissies geven ook verklaringen af als de plenaire vergadering
daar om vraagt. In de regel behandelt elke commissie zaken die binnen het bereik
vallen van het ministerie waaraan ze gespiegeld is. Commissies worden benoemd
voor de gehele zittingsperiode van vier jaar.
In het parlement van Finland wordt het thema ‘digitalisering’ behandeld door
verschillende commissies, afhankelijk van het vraagstuk. Een commissie die van
bijzonder belang is voor ons onderzoek, is de Commissie voor de Toekomst. Deze
commissie houdt zich bezig met toekomstige ontwikkelingen die van belang zijn
voor Finland en kijkt in het bijzonder naar de effecten van technologische
ontwikkeling op de samenleving. Zij maakt, net als het Rathenau Instituut, deel uit
van het European Parliamentary Technology Assessment-netwerk (EPTA).
Verder is de vaste Commissie voor Transport en Communicatie interessant om te
vermelden, aangezien die zich bezighoudt met wetsvoorstellen en EU-voorstellen
over digitalisering en maatschappij, cyberveiligheid, kunstmatige intelligentie en big
data.

3.1

Parlementaire werkvormen

3.1.1

Werkvorm 1: Vaste Commissie voor de Toekomst

Het Finse parlement heeft sinds 1993 een Vaste Commissie voor de Toekomst. Het
doel van de commissie is om proactief in gesprek te gaan met de regering over
grote vraagstukken die belangrijk zijn voor de toekomst van Finland.
Positionering
De commissie was in eerste instantie een tijdelijke commissie. Ze kwam voort uit
een initiatief van parlementariërs die een nationaal systeem wilden opzetten voor
toekomstverkenningen die recessies, zoals die uit het begin van de jaren negentig,
beter moesten kunnen voorspellen. In 2000 besloot het Finse parlement om de

Bijlage II

8

commissie de status van een permanente commissie te geven. De Commissie voor
de Toekomst is gelieerd aan het bureau van de minister-president die ook de Finse
Onderzoek- en Innovatieraad voorzit.
Werkwijze
De taken van de commissie zijn anders dan die van andere vaste commissies. Ze
houdt zich niet bezig met wetgeving en controle maar wel met:
 Voorbereiding van parlementaire documenten. De regering brengt tenminste
een keer in haar zittingsperiode een rapport uit over hoe zij de toekomstige
perspectieven van Finland ziet en welke doelen zij zich stelt. Dit Government’s
Future Report is een poging om in een vroeg stadium – waarin de
verschillende beleidsopties nog open zijn – belangrijke thema’s voor de Finse
politiek te benoemen. De commissie bereidt namens het hele parlement een
antwoord voor op dit rapport. Sinds kort bereidt de commissie ook een reactie
voor op het rapport over de uitvoering van de Agenda 2030 voor Duurzame
Ontwikkeling.
 Opstellen van reacties op rapporten of begrotingen van de regering op verzoek
van andere vaste commissies.
 Aankaarten van toekomstige (technologische) trends en maatschappelijke
ontwikkelingen op basis van eigen onderzoek.
 Analyse van onderzoeksmethode voor toekomstverkenningen in relatie tot
democratische besluitvorming.
Werkwijzen die de commissie gebruikt, zijn openbare rondetafelgesprekken,
onderlinge discussiebijeenkomsten, eigen onderzoek (inclusief interactie met
stakeholders) en uitwisseling via het European Parliamentary Technology
Assessment-netwerk (EPTA). De commissie maakt ook gebruik van nieuwe
participatieve technieken zoals hoorzittingen met burgers en crowdsourcing als
onderdeel van het verkennen van de toekomst.
De commissie kent 17 leden en vergadert twee keer per week. Alle partijen in het
parlement zijn in de commissie vertegenwoordigd.10
De commissie heeft een eigen budget waaruit ze onderzoek kan betalen maar ook
de aanstelling van een vaste expert van het Finland Futures Research Centre
(FFRC), een afdeling van de Turku School of Economics van de Universiteit van
Turku. Verder wordt de commissie ondersteund door een griffier, een
plaatsvervangend-griffier en een commissie-assistent.

10 https://www.eduskunta.fi/SV/vaski/KokousSuunnitelma/Sidor/EDK-2019-AK-253433.aspx

Bijlage II

3.1.2

9

Werkvorm 2: Vaste commissie voor Transport en
Communicatie

Er is een vaste commissie in het Finse parlement die zich met name bezighoudt
met wet- en regelgeving van de Finse regering en van de Europese Commissie op
het terrein van transport en communicatie, inclusief de digitale samenleving,
cybersecurity, kunstmatige intelligentie en big data.
Werkwijze
De commissie bereidt alle beslissingen voor die door het parlement genomen
moeten worden op haar domein. Ze heeft agenderende, wetgevende en
controlerende taken. Ze controleert in principe het Ministerie van Transport en
Communicatie.
Ook deze commissie kent 17 leden van alle fracties. Een griffie ondersteunt de
commissie bij het voorbereiden van vergaderingen en werkbezoeken en bij het
schrijven van standpunten en rapporten.
Werkwijzen van de commissie zijn onder andere: hoorzittingen (met experts en
belanghebbenden) en zogenaamde besluitvormingsbijeenkomsten (op basis van
door de staf geschreven conceptrapporten en -standpunten die worden
aangenomen en/of geamendeerd). De rapporten van de commissie worden naar de
plenaire vergadering gestuurd ter ondersteuning van de besluitvorming over
bijvoorbeeld een bepaalde wet. De standpunten over EU-zaken gaan naar de vaste
Commissie voor Europese Zaken.
Onderwerpen die door de commissie recentelijk zijn behandeld zijn:
 De interne digitale markt in Europa;
 Regelgeving rondom dataportabiliteit;
 Copyright in de interne digitale markt;
 Bescherming van privacy en persoonlijke data in digitale communicatie;
 Aanbod van audiovisuele mediadiensten;
 Regulering van cybersecurity;
 Vrije stroom van informatie;
 Regulering van digitale communicatie in de EU;
 Regulering van online-uitzendingen van televisie en radio;
 Transparantie van online-platformen;
 Wet- en regelgeving rondom verzamelen van civiele inlichtingen;
 Wet rondom militaire inlichtingenactiviteiten.

Bijlage II

4

10

Frankrijk

Het Franse parlement bestaat uit de Nationale Vergadering (577 leden) en de
Senaat (348 leden).
Volgens de Franse grondwet heeft de Senaat bijna dezelfde bevoegdheden als de
Nationale Vergadering. Wetsvoorstellen kunnen worden ingediend door de regering
(projets de loi) of door elk van de kamers van het parlement (propositions de loi).
Omdat beide kamers een wetsvoorstel kunnen wijzigen, kan het meerdere lezingen
vergen om tot overeenstemming te komen tussen de Nationale Vergadering en de
Senaat. De wetgevende bevoegdheden van de Senaat zijn beperkt; in geval van
onenigheid tussen de twee kamers heeft de Nationale Vergadering het laatste
woord. In Frankrijk kunnen ministers niet tegelijkertijd parlementslid zijn, zoals in
Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.
De Senaat
Binnen de Senaat zijn er verschillende soorten commissies. De zeven vaste
commissies zijn de belangrijkste organen voor het wetgevende werk. Alle bij (of
door) de Senaat ingediende wetsontwerpen worden besproken door een van deze
zeven commissies (of door een ad-hoc commissie) voordat ze plenair worden
behandeld. De Senaat stemt over alle wijzigingen in de grondwet, controleert de
regering en vertegenwoordigt decentrale overheden (zoals provincies en districten).
De vaste commissies kunnen onder bepaalde voorwaarden onderzoeksmissies
vormen: een delegatie van de commissie wordt dan belast met het bestuderen van
een probleem en het publiceren van een rapport.
De Senaat kent ook enquêtecommissies. Ze hebben zes maanden de tijd om
informatie te verzamelen, hetzij over specifieke feiten, hetzij over de gang van
zaken bij openbare diensten of bedrijven die in handen zijn van de overheid (zie
paragraaf 4.1.1).
Verder zijn er studiegroepen die openstaan voor alle senatoren, om specifieke
vragen te bestuderen en te volgen. Deze organen, die geen formele positie hebben
in de wetgevingsprocedure en onder de controle blijven van de vaste commissies,
moeten ervoor zorgen dat parlementariërs beschikken over de juridische en
technische informatie die ze nodig hebben voor hun beslissingen op specifieke
terreinen (zie paragraaf 4.1.3).
Tenslotte zijn er zogenaamde speciale commissies waarvan de taak beperkt is tot
het onderzoeken van een specifieke (wet)tekst.

Bijlage II

11

De Nationale Vergadering
De Nationale Vergadering kent acht vaste commissies. Deze commissies
organiseren hoorzittingen (met ministers, deskundigen, vertegenwoordigers van het
maatschappelijk middenveld) en zetten zogenoemde informatiemissies op zodat de
leden goed worden geïnformeerd over zaken die onder hun bevoegdheid vallen.
Deze missies worden ingezet om een onderwerp te bestuderen, een beleids- of
wettekst voor te bereiden of om de uitvoering van een aangenomen wet te
controleren. Ze worden toevertrouwd aan een of meer afgevaardigden die na hun
onderzoeksactiviteiten, inclusief hoorzittingen, met een eindrapport komen met
concrete voorstellen. De regering reageert op de bevindingen in een debat.
De Nationale Vergadering heeft ook de mogelijkheid om zogenoemde
‘gezamenlijke informatiemissies’ op te zetten. Hierbij gaan de afgevaardigden van
verschillende vaste commissies tezamen aan de slag op een thema dat voor allen
relevant is. Zo is er een gezamenlijke informatiemissie geweest over het gebruik
van blockchains en andere certificeringstechnologieën (zie paragraaf 4.1.4).
De Nationale Digitale Raad
Binnen het Franse kabinet is sinds april 2019 een staatssecretaris verantwoordelijk
voor digitalisering.11 Verder kent Frankrijk de Nationale Digitale Raad (Conseil
National du Numérique – CNNum). Dit adviesorgaan, dat in 2011 werd opgericht
door de Franse president, bestaat uit achttien experts die de overheid adviseren
over vraagstukken rondom digitale technologie. De CNNum wordt geraadpleegd
voor advies over ‘elke voorgestelde wet- of regelgeving die een impact kan hebben
op de digitale economie, zodat de overheid inzicht kan krijgen in de industrie’.
Daarnaast kan de CNNum ook zonder een verzoek van de regering aanbevelingen
doen over kwesties die zij belangrijk vindt.12

4.1

Parlementaire werkvormen

4.1.1

Werkvorm 1: Onderzoekscommissie over digitale
soevereiniteit (Senaat)

Wat betreft het thema digitalisering is de Commission d'enquête sur la souveraineté
numérique (Onderzoekscommissie digitale soevereiniteit)13 interessant. Deze

11 https://www.gouvernement.fr/le-secretariat-d-etat-charge-du-numerique en
https://www.economie.gouv.fr/ministres/cedric-o

12 https://joinup.ec.europa.eu/sites/default/files/inline-files/Digital_Government_Factsheets_France_2019.pdf
13 http://www.senat.fr/commission/enquete/souverainete_numerique.html

Bijlage II

12

tijdelijk senaatscommissie met 21 leden is via een motie in het leven geroepen om
antwoord te geven op de vraag hoe Frankrijk haar economische, juridische, fiscale
en militaire soevereiniteit zoveel mogelijk kan behouden in de digitale wereld. De
commissie heeft in 2019 zes maanden de tijd genomen om informatie te
verzamelen. In meer dan 70 uur aan hoorzittingen zijn 63 personen gehoord: leden
van de regering, ondernemers, wetenschappers, advocaten, hoge ambtenaren,
onafhankelijke toezichthouders.
Om het gebrek aan een overkoepelende strategie van de regering te compenseren,
stelde de commissie voor om een instituut op te richten (een digitaal forum), een
wet rondom het toezicht op de digitale soevereiniteit en een reeks aanvullende
maatregelen, met name op het gebied van de bescherming van persoonsgegevens
en strategische economische gegevens, concurrentie, innovatie en multilateralisme.

4.1.2

Werkvorm 2: Speciale commissies (Senaat en gemengd)

Deze commissies zijn ofwel gemengde commissies ofwel Senaatscommissies die
zich beperken tot het onderzoeken van een specifieke tekst. De gemengde
commissies zijn samengesteld uit 7 afgevaardigden en 7 senatoren en worden
opgericht op initiatief van de regering om conflicterende standpunten van de
Nationale Vergadering en de Senaat over wetgeving te verzoenen. Dit type
commissie was betrokken bij het wetsvoorstel voor het invoeren van een Franse
belasting op digitale diensten.14
De Minister van Financiën wilde een dergelijke belasting om te zorgen voor meer
internationale ‘fiscale rechtvaardigheid’. Nadat het de EU-lidstaten begin maart
2019 niet was gelukt om overeenstemming te vinden over een nieuwe ontwerp-EUrichtlijn inzake digitale advertentiebelasting (DAT), besloot de Nationale
Vergadering in april om het wetsvoorstel van de minister voor een Franse belasting
op digitale diensten grotendeels over te nemen. Een maand later besloot de Senaat
om het wetsvoorstel op een aantal belangrijke onderdelen te wijzingen, via onder
andere een vervalbepaling. De speciale commissie heeft vervolgens de verschillen
tussen beide versies van de wet besproken en is tot een consensus gekomen.

4.1.3

Werkvorm 3: Studiegroepen (Senaat)

Er zijn studiegroepen die open staan voor alle senatoren om specifieke vragen te
bestuderen. Deze organen, die niet rechtstreeks een rol spelen in het
14 http://www.senat.fr/cmp/index.html#c647804 en http://www.senat.fr/dossier-legislatif/pjl18-452.html

Bijlage II

13

wetgevingsproces en onder controle staan van de vaste commissies, vormen een
belangrijke informatievoorziening voor parlementsleden. Er is ook een studiegroep
Digitaal.15 Hier is online weinig informatie over te vinden.

4.1.4

Werkvorm 4: Gezamenlijke informatiemissies (gemengd)

Ook deze werkwijze biedt parlementsleden de mogelijkheid om kennis te vergaren.
De missies vallen onder de vaste parlementaire commissies en hebben geen eigen
rol in het parlementaire proces. Interessant is dat een commissie vaak een
agenderende functie heeft. Een gezamenlijke informatiemissie gaat uit van de
behoefte van verschillende commissies om iets uit te zoeken (het initiatief ligt dus
bij bestaande commissies). Er is bijvoorbeeld een gezamenlijke informatiemissie
opgezet met twee rapporteurs voor het bestuderen van het potentieel van
blockchain.16 De vragen die daarbij centraal stonden waren: Wat is de reikwijdte
van de revolutie van blockchain-technologieën, die volgens sommige experts gelijk
staat aan de komst van internet? Zal de uitbreiding van deze technologieën in ons
dagelijks leven de reeds bestaande digitale kloof vergroten? Of moeten we
blockchain beschouwen als een kans voor de kenniseconomie?

4.1.5

Werkvorm 5: Studiegroepen (Nationale Vergadering)

Er zijn ook studiegroepen voor leden van de Nationale Vergadering. Het zijn
werkgroepen voor kennisuitwisseling tussen parlementsleden. Ze bieden
ondersteuning op juridisch gebied bij kwesties die te gespecialiseerd zijn voor
beoordeling door de vaste commissies. Er zijn vier groepen binnen het thema
digitalisering:
 Cybersecurity en digitale soevereiniteit;17
 Digitale economie van gegevens, kennis en kunstmatige intelligentie;18
 Internet en digitale samenleving;19
 Gezondheid en digitaal.20
Ook over deze studiegroepen is online weinig informatie te vinden.

15 https://www.senat.fr/groupe-etude/etulst.html en https://www.senat.fr/groupe-etude/etu_1008.html
16 http://www2.assemblee-nationale.fr/15/missions-d-information/missions-d-information-communes/chaines-de17
18
19
20

blocs
http://www2.assemblee-nationale.fr/instances/resume/OMC_PO746763/legislature/15
http://www2.assemblee-nationale.fr/instances/resume/OMC_PO746837/legislature/15
http://www2.assemblee-nationale.fr/instances/resume/OMC_PO747007/legislature/15
http://www2.assemblee-nationale.fr/instances/resume/OMC_PO747190/legislature/15

Bijlage II

4.1.6

14

Werkvorm 6: Parlementair Bureau voor de Evaluatie van
Wetenschappelijke en Technische Keuzes (OPECST)

Het Franse parlement kent het Office parlementaire d’évaluation des choix
scientifiques et technologiques (OPECST) dat sinds 1983 informatie verzamelt,
studieprogramma’s start en studies uitvoert om het parlement te informeren over de
maatschappelijke consequenties van keuzes op het terrein van wetenschap en
technologie.21 OPECST is een zusterorganisatie van het Rathenau Instituut en haar
bestaansrecht is wettelijk vastgelegd. Net als bij het Britse POST is OPECST een
onafhankelijke organisatie die zetelt in het parlement zelf. OPECST bestaat uit 36
parlementsleden uit alle fracties van beide Kamers. Ondersteuning vindt plaats
vanuit een wetenschappelijke raad met 24 vooraanstaande wetenschappers uit
verschillende disciplines. Onderwerpen komen op de agenda van OPECST via
beide Kamers, op initiatief van een fractievoorzitter of op initiatief van 60
Kamerleden of 40 senatoren of via een vaste commissie.
Elk onderzoek begint met de aanstelling van een of meer rapporteurs die eerst een
haalbaarheidsstudie maken met een kort overzicht van de al beschikbare kennis
over het onderwerp. Op basis van deze studie wordt een besluit genomen over een
vervolg (onderzoeksprogramma, methodologie, eventuele aanpassingen in de
onderzoeksvraag).
Vervolgens start de rapporteur – ondersteund door een ambtenaar van het
parlement en soms een werkgroep van experts van buiten het parlement – de
hoorzittingen waarin betrokken organisaties en personen worden gehoord. Een
rapporteur heeft het recht om elke publieke organisatie aan een onderzoek te
onderwerpen en heeft toegang tot alle documenten (behalve als het gaat om
militaire zaken of staatsveiligheid).
Wanneer het onderzoek is afgerond, biedt de rapporteur het rapport aan alle leden
van OPECST aan. Zij beslissen op basis van consensus of het rapport
gepubliceerd wordt. De OPECST-rapporten geven niet alleen de meningen van
experts weer. De conclusies zijn geschreven door parlementariërs die vaak ook
aanbevelingen doen.

21 http://www2.assemblee-nationale.fr/15/les-delegations-comite-et-office-parlementaire/office-parlementaire-devaluation-des-choix-scientifiques-et-technologiques

Bijlage II

5

15

Zwitserland

Zwitserland kent een vrij uniek politiek systeem dat gekenmerkt wordt door een
vergaand federalisme, een sterke directe democratie (referenda), een streven naar
consensus en sterk ontwikkelde elementen van horizontale en verticale
machtsdeling.
De Nationalrat (Nationale Raad, vergelijkbaar met de Tweede Kamer) kent 200
zetels en wordt samengesteld op basis van evenredige vertegenwoordiging. De
Zwitserse burgers van 18 jaar en ouder kiezen ook de Ständerat (Kantonsraad,
vergelijkbaar met de Eerste Kamer) die 46 zetels kent en de 26 (semi) kantons
vertegenwoordigt. Samen vormen ze het parlement of de Bundesversammlung. De
Nationale Raad en de Kantonsraad zijn elkaars gelijke. De Nationale Raad en de
Kantonsraad hebben dezelfde bevoegdheden. Wetsvoorstellen worden door beide
kamers volledig behandeld en moeten ook door beide kamers worden
goedgekeurd. Het werk van volksvertegenwoordiger wordt in Zwitserland overigens
als bijbaan uitgeoefend.
De Nationale Raad heeft 12 vaste commissies met gemiddeld 25 leden. De
commissies zijn niet gespiegeld aan de ministeries. Er zijn 9 vaste gespecialiseerde
commissies: Buitenlandse Zaken; Wetenschap, Onderwijs en Cultuur; Sociale
Zekerheid en Zorg; Milieu, Ruimtelijke Ordening en Energie; Defensie; Transport en
Communicatie; Economische Zaken en Belasting; Justitie; Politieke Instituties.
Digitaliseringsvraagstukken zijn onderwerp van gesprek in alle commissies. De
Raad heeft ook de mogelijkheid om speciale commissies op te richten voor een
specifiek thema. Op dit moment bestaan er geen speciale commissies, ook niet op
het gebied van digitalisering.

Bijlage II

16

5.1

Parlementaire werkvormen

5.1.1

Werkvorm 1: Parlementaire werkgroep Digitale
Duurzaamheid

Het Zwitsers parlement kent één werkvorm die speciaal gericht is op digitalisering:
Parlamentarische Gruppe Digitale Nachhaltigkeit (Parldigi). De werkgroep richt zich
in het bijzonder op een duurzame digitale transitie.22
Positionering
Deze werkgroep is een tijdelijk samenwerkingsverband op vrijwillige basis met een
specifieke lobby rondom digitale duurzaamheid. Ze is niet officieel verbonden aan
het parlement en staat niet op de website vermeld. Zwitserland kent ongeveer 156
verschillende informele werkgroepen zoals Parldigi. Ze zijn vergelijkbaar met de
Amerikaanse caucuses of de Britse all-party parliamentary groups.
De werkgroep is in 2009 gestart door Matthias Stürmer, hoofd van het
onderzoekscentrum Digitale Duurzaamheid van de universiteit van Bern. De
werkgroep moest de woordvoerders voor digitalisering ondersteunen en bijdragen
aan het uitwisselen van visies.
Werkwijze
De werkgroep bestaat uit meer dan vijftig parlementsleden van alle politieke fracties
uit zowel de Nationale Raad als de Kantonsraad.23 De meesten zijn ook
woordvoerders voor digitalisering. Ook zijn er experts uit de wetenschap en het
bedrijfsleven. Er is dus brede politieke steun voor de werkgroep. Parldigi voorzitter
Edith Graf-Litscher zegt hierover: “Politically, we are a very broad-based group in
which all parties are represented. It's just that digital themes cannot be classified in
a classic right-left scheme. We work theme-focused.”24 Elk Zwitsers parlementslid –
ook van de regionale parlementen – kan lid worden.
Bedrijven en individuen kunnen zich aanmelden als ‘gast’ van Parldigi. Ze kunnen
dan alle bijeenkomsten bijwonen voor duizend Zwitserse Frank. Bedrijven moeten
zich wel committeren aan de principes van Parldigi, bijvoorbeeld als het gaat om
open source software en open data.25
22 https://www.parldigi.ch/de/
23 De SP, FDP, SVP, CVP, Greens, GLP, BDP and EPP.
24 https://www.computerworld.ch/business/politik/bringen-digitale-politbuehne-1719659.html
25 Bijvoorbeeld bedrijven als Adinis Sy group, Mimacom, Camptocamp, Cubetech, etc. (9 in totaal). En
organsiaties die samenwerken (Trägerschaft) met Parldigi zijn CH Open, Opendata.ch, the Schweizer

Bijlage II

17

Het secretariaat wordt geleid door oprichter Matthias Stürmer. Hij wordt
ondersteund door Francesca Giardina van Operation Libero, een maatschappelijke
organisatie die bijdraagt aan een ‘weltoffene und zukunftsgewandte Schweiz’.26 Het
derde lid van het managementteam is François Marthaler, oprichter van een bedrijf
dat maatschappelijk verantwoorde hardware verkoopt zoals de Fairphone.
De werkwijze van Parldigi bestaat uit parlementaire activiteiten zoals het opstellen
van conceptwetsvoorstellen en het organiseren van openbare hoorzittingen maar
ook uit dinerbijeenkomsten, mediaoptredens en blogs.
De werkgroep ondersteunt de deelnemende parlementariërs ook om herkozen te
worden. Dit gebeurt via een digitaal platform waarop kandidaten van alle politieke
partijen genoemd worden die zich profileren op het onderwerp digitale
duurzaamheid plus de initiatieven die ze ontplooid hebben, bijvoorbeeld rondom
open source en open overheidsdata.
Resultaten
De onderwerpen waar Parldigi zich op focust zijn:
 Open source software (het verminderen van de afhankelijkheid van ITbedrijven, en het verbeteren van de financiële efficiëntie op de lange termijn, de
transparantie en de cyberveiligheid).
 Open standaarden (het verbeteren van de interoperabiliteit en uitwisselbaarheid
in informatie- en communicatietechnologie).
 Open overheidsdata (alle data van publieke instellingen gefinancierd met
belastinggeld die niet relevant zijn voor gegevensbescherming of beveiliging,
moeten gratis worden gepubliceerd op een manier die leesbaar is voor
machines).
 Open toegang (bedrijfsgefinancierde onderzoeks- en onderwijsresultaten
moeten vrij beschikbaar zijn als publieke goederen en toegankelijk zijn met
open licenties).
 Open content (open, participatieve modellen van culturele productie zoals
Wikipedia en Creative Commons creëren een meerwaarde voor de
samenleving en moeten worden gepromoot door openbaar gefinancierde
content vrij toegankelijk te maken).
 Open internet (de toegang tot internet is een belangrijk fundament van de
huidige democratie en een bron van economische innovatie. Daarom moet
netneutraliteit worden gegarandeerd en mogen geen netwerkblokkades worden
gebruikt).

Informatikgesellschaft SI (vergelijkbaar met NL_Digital) en de Swiss Informatics Research Association SIRA waar
alle Zwitserse hoogleraren in het digitaliseringsdomein lid van zijn.
26
https://www.operation-libero.ch/de.

Bijlage II

18

Recente onderwerpen die zijn toegevoegd aan de agenda van Parldigi zijn: ITaanbestedingen, 5G, digitaal stemmen en blockchain.
Impact
Als het gaat om de impact die Parldigi heeft op het democratische proces in
Zwitserland, moeten we vertrouwen op wat zowel de voorzitter als de directeur in
een interview noemen.27 Bijvoorbeeld op het gebied van open data: “We put Open
Data on our agenda eight years ago and pushed it forward with a lot of energy. As a
result, we were able to celebrate the first political successes by accepting some of
our initiatives. Due to a proposition of MP Christian Wasserfallen, member of
Parldigi, there was a report and a master plan for Open Government Data. Later,
the Federal Council took up the issue and developed a strategy that was renewed
last year. The data is offered online, where it can be downloaded by users and used
commercially as well as non-commercially. And now we want a legal basis for the
widespread introduction of Open Data.”
Een andere belangrijke politieke kwestie is e-ID. Vice-voorzitter Frans Grüter –
tevens vice president van de IT branche organisatie in Zwiterserland – zegt
hierover in hetzelfde interview: “Parldigi has played a crucial role in devising a
solution that will receive as much support as possible. They were people of ours
who acted as mediators and suggested solutions, such as the now planned
supervisory body. They have quietly and discretely discussed behind the scenes
with the different stakeholders and explored what it takes for them to agree. The
result is now a broad consensus.”

27 https://www.computerworld.ch/business/politik/bringen-digitale-politbuehne-1719659.html

Bijlage II

19

© Rathenau Instituut 2020
Verveelvoudigen en/of openbaarmaking van (delen van) dit werk voor creatieve,
persoonlijke of educatieve doeleinden is toegestaan, mits kopieën niet gemaakt
of gebruikt worden voor commerciële doeleinden en onder voorwaarde dat de
kopieën de volledige bovenstaande referentie bevatten. In alle andere gevallen
mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door
middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming.
Open Access
Het Rathenau Instituut heeft een Open Access beleid. Rapporten, achtergrondstudies, wetenschappelijke artikelen, software worden vrij beschikbaar gepubliceerd. Onderzoeksgegevens komen beschikbaar met inachtneming van wettelijke
bepalingen en ethische normen voor onderzoek over rechten van derden,
privacy, en auteursrecht.
Contactgegevens
Anna van Saksenlaan 51
Postbus 95366
2509 CJ Den Haag
070-342 15 42
info@rathenau.nl
www.rathenau.nl

Bestuur van het Rathenau Instituut
Mw. Gerdi Verbeet
Prof. dr. Noelle Aarts
Prof. dr. Roshan Cools
Dr. Hans Dröge
Prof. mr. dr. Erwin Muller
Prof. dr. ir. Peter-Paul Verbeek
Prof. dr. Marijk van der Wende
Dr. ir. Melanie Peters - secretaris

Het Rathenau Instituut stimuleert de publieke en politieke meningsvorming over
de maatschappelijke aspecten van wetenschap en technologie. We doen
onderzoek en organiseren het debat over wetenschap, innovatie en nieuwe
technologieën.