Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 327

Initiatiefnota van de leden Van Ojik en Diks:
Behoud het woud – tien voorstellen ter
bescherming van bos wereldwijd

Nr. 2

INITIATIEFNOTA
The world is too much with us; late and soon,
Getting and spending, we lay waste our powers;
Little we see in Nature that is ours;
We have given our hearts away, a sordid boon!
William Wordsworth
«Alles is van dezelfde adem. Het dier, de boom, de mens. De lucht deelt
zijn wezen met al het leven.»
Chief Seattle
Inleiding
Deze zomer was er wereldwijd veel aandacht voor de branden in de
Amazone. Bosbranden komen in de Amazone elk jaar voor, maar uit
ruimteonderzoek bleek dat het gebied in 2019 84% meer werd getroffen
dan in 2018. Foto’s van de brandende Amazone gingen de wereld over, de
Braziliaanse president legde de schuld bij NGO’s en de G7-top sprak in
augustus haar zorgen uit.
Daarbij kwam opnieuw de vraag op tafel wie zeggenschap heeft over het
bos en verantwoordelijk is voor de branden. Mogen de rijke landen, die
zelf hun bossen grotendeels kapten, met een beschuldigende vinger naar
Brazilië wijzen? Nee, zegt de Braziliaanse president Bolsonaro. Ja, zeggen
de indieners in deze nota. Maar dan is er wel geloofwaardig beleid nodig.
Dit geldt ook voor Nederland zelf: De leden Bromet en Futselaar hebben
reeds een initiatiefnota voor een nationaal bossenplan ingediend.1
De 18 miljoen euro die de G7-landen in augustus aan Brazilië beloofden
was een aanfluiting in verhouding tot de grootte van de ramp. Wat moet
er wel gebeuren? Er zijn her en der in beperkte mate internationale
afspraken gemaakt, de Europese Unie voert eigen beleid en Nederland
1

kst-35327-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Initiatiefnota van de leden Bromet en Futselaar over Nationaal Bomenplan, 9 oktober 2019
(Kamerstukken II 2019/2020, 35 309, nr. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

1

voert eigen beleid. Eind september schreef het Nederlands kabinet dat het
begin 2020 zijn bossenbeleid gaat aanscherpen.2
Maar ondertussen gaat de ontbossing in een schrikbarend tempo door. Zij
vormt zo een rechtstreekse bedreiging voor de strijd tegen klimaatverandering, het behoud van biodiversiteit en de leefomgeving van honderden
miljoenen wereldburgers.
De initiatiefnemers doen in deze nota voorstellen die beogen het
buitenlandse bossenbeleid effectiever te maken. Dat vraagt om een
actievere Nederlandse inzet: in de Verenigde Naties, in de EU, in de
bilaterale diplomatie, bij het aangaan van handelsrelaties en bij het
toezicht op – en de steun aan – buitenlandse investeringen.
Met deze nota hopen de indieners aan die inzet een bijdrage te leveren.
De nota kent de volgende opbouw:
1. Het belang van het bos
2. Oorzaken van ontbossing
3. Gevolgen van ontbossing
4. Bestaande internationale afspraken en wat daar aan ontbreekt
5. Nederlands beleid en wat daar aan schort
6. Tien voorstellen
1. Het belang van het bos
Een van de grootste uitdagingen van deze tijd is het tegengaan en
verminderen van klimaatverandering. De allergrootste opgave bestaat
daarbij uit de transitie van fossiele brandstoffen naar duurzame energie.
Deze transitie kan zorgen voor een aanzienlijke vermindering van de
opwarming en vervuiling van de aarde. Grote bosgebieden en tropische
regenwouden leveren een belangrijke bijdrage aan deze opgave. Bossen
verdienen daarom betere internationale bescherming.3
Grote bosgebieden spelen een onmisbare rol in het beheersen van de
wereldwijd stijgende temperatuur. Bossen fungeren als «opslag» voor
koolstofdioxide die anders in de atmosfeer blijft hangen, en zodoende als
«koelingsmechanisme» voor de aarde. Hoe groter het bosgebied, hoe
meer koolstofdioxide er wordt geabsorbeerd en hoe beter de aarde wordt
gekoeld, waardoor de temperatuur wereldwijd minder stijgt.4 Ongeveer
een kwart van de voorziene mondiale emissiereductie kan voortkomen uit
het tegengaan van ontbossing en duurzamer landgebruik.5
Bossen zijn niet alleen van groot belang voor het klimaat, maar ook voor
de biodiversiteit en de leefbaarheid van de aarde voor mensen en dieren.
Zo’n 80% van alle diersoorten leeft in of is afhankelijk van bossen voor
hun voortbestaan.6 Daarbij halen we veel grondstoffen voor medicijnen
uit het regenwoud en kunnen in de toekomst nog meer medicijnen
worden ontdekt7.

2

Fiche 3: Mededeling – Intensivering EU inzet bescherming en herstel bossen wereldwijd,
27 september 2019
In deze initiatiefnota zal met regelmaat de algemene termen «bosgebied» en «ontbossing»
gebruikt worden, deze verwijzen naar zowel «gewone» bossen als ook tropisch regenwoud.
4
https://www.wri.org/blog/2015/12/new-climate-commitments-forests-and-land-will-reduceemissions-2-more-needed
5
Kamerbrief Europese en mondiale klimaatdiplomatie, zaaknummer 2019Z17214.
6
https://www.worldwildlife.org/threats/deforestation-and-forest-degradation
7
https://milieudefensie.nl/red-het-regenwoud/veelgestelde-vragen-over-ontbossing-en-palmolie
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

2

Ongeveer 1,25 miljard mensen zijn op directe of indirecte wijze voor hun
bestaan afhankelijk van bosgebied. Voor de in totaal 60 miljoen leden van
de inheemse volkeren is bos of tropisch regenwoud hun primaire
woonomgeving. Voor nog eens 690 miljoen andere mensen die in de
bossen leven staan huisvesting, drinkwater en voeding op het spel. Het
overige deel van de 1,25 miljard mensen is afhankelijk van bossen voor
landbouwgrond en bedrijvigheid.8 Ontbossing kan leiden tot sociale
conflicten en migratie zeker in risicogebieden zoals de Greater Mekong in
Zuidoost Azië. Bovendien blijkt uit het rapport «The Cost of Doing
Nothing» van het Rode Kruis dat als we niets doen aan klimaatverandering er in 2050 het indrukwekkende aantal van 200 miljoen mensen
slachtoffer is van klimaatrampen.9
2. Oorzaken van ontbossing
Vanaf het begin van de menselijke beschaving is ongeveer 46% van de
bomen gekapt.10 Op dit moment maakt bosgebied nog 30% uit van het
landelijk gebied op aarde. 96% van de ontbossing vindt plaats in tropisch
regenwoudgebied, met hot spots in de Amazone in Brazilië, de Congobekken in Afrika, Indonesië en bosgebied in Rusland.11 Volgens de FAO
(Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties) is ondanks
tegenmaatregelen de mate van ontbossing niet significant gedaald in de
afgelopen twintig jaar.12 Hierbij vormen de twee grootste bedreigingen de
mate van ontbossing zelf en bosdegradatie, waarbij bossen niet worden
gekapt maar wel zodanig worden aangetast dat de kwaliteit van de bomen
ernstig in gevaar is.13
Ontbossing wordt grotendeels veroorzaakt door landbouwactiviteiten. De
tweede grootste veroorzaker is wanbeleid rond infrastructuurprojecten.
Daarnaast zijn bosbranden een steeds meer voorkomende oorzaak van
ontbossing. Jaarlijks worden miljoenen hectares bos verwoest door
bosbranden. Bosbranden zijn niet per definitie problematisch, maar wel
als de frequentie en heftigheid steeds toenemen, en zeker als dit op de
verkeerde plekken gebeurt. Door het in brand steken van bosgebied voor
landbouw woeden bosbranden steeds vaker en heftiger. Ook vervuiling en
illegale exploitatie van mijnen en landbouwgronden zijn belangrijke
oorzaken van de aantasting van grote bosgebieden.
Claims van regeringsleiders zoals Bolsonaro van Brazilië die
«bemoeienis» van buitenaf bij bosbranden af te doen als neokolonialisme,
zijn wat betreft de initiatiefnemers niet valide. In het volkenrecht is
immers vastgelegd dat op basis van het voorzorgsbeginsel je het zekere
voor het onzekere moet nemen en geen handelingen mag verrichten als je
niet zeker weet dat deze geen ernstige milieuschade teweegbrengen.14
Dat door vernietiging van grote bosgebieden internationale ecosystemen
in gevaar komen en de vitale belangen van de aarde worden bedreigd, is
wat betreft de initiatiefnemers genoeg reden voor actieve bemoeienis en
internationale bijdrages aan bosgebieden. Tegenover dit recht je er mee te
bemoeien staat volgens de initiatiefnemers de plicht voor rijke landen bij
te dragen aan een oplossing en over de brug te komen met voldoende

8

https://www.wwf.nl/wat-we-doen/focus/bossen/beschermde-gebieden
https://www.rodekruis.nl/nieuwsbericht/meer-slachtoffers-door-klimaatrampen/
Crowther, T. W., Glick, H. B., Covey, K. R., Bettigole, C., Maynard, D. S., Thomas, S. M., ... &
Tuanmu, M. N. (2015). Mapping tree density at a global scale. Nature, 525(7568), 201.
11
https://www.worldwildlife.org/threats/deforestation-and-forest-degradation.
12
https://www.europa-nu.nl/id/vhz8fwyin5zo/nieuws/
vragen_en_antwoorden_over_ontbossing_en
13
http://www.fao.org/3/xii/ms12a-e.htm
14
https://www.asser.nl/media/1593/h-19-internationaal-milieurecht-maas-goote-en-ellen-hey.pdf
9

10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

3

middelen. Zij hebben immers ook de economische vruchten geplukt van
de verdwijning van zoveel bos.
Er ligt dus wat betreft de initiatiefnemers een grote opdracht om de
bossen te behouden, beschermen en uit te breiden. Deze opdracht is
volgens de initiatiefnemers grensoverschrijdend. De houtkap die
plaatsvindt in het Amazonegebied in Brazilië, heeft gevolgen voor de rest
van de wereld. Nu al is duidelijk te merken dat ontbossing in Indonesië
luchtvervuiling veroorzaakt in omringende landen en gebieden.
Helaas constateren de initiatiefnemers dat pogingen in de laatste
tientallen jaren om ontbossing en bosdegradatie tegen te gaan, zoals het
aanplanten van nieuw bosgebied en de naleving van striktere regels bij de
kap en import van hout, volstrekt onvoldoende zijn. In sommige gebieden
zijn aanvankelijke successen zelfs juist weer omgekeerd. In de afgelopen
eeuw is de helft van het wereldwijde regenwoud al verdwenen. Dat is
alarmerend, omdat de mate waarin ontbossing bijdraagt aan klimaatverandering heel groot is.
3. Gevolgen van ontbossing
Ongeveer 15 tot 20% van alle broeikasgasuitstoot ter wereld komt van
ontbossing en bosdegradatie.15 Nu al verliezen we jaarlijks 18.7 miljoen
hectare bos, wat gelijk staat aan 27 voetbalvelden per minuut.16 Volgens
het Wereld Natuurfonds verliezen we in de komende vijftien jaar, als we
niks doen, 420 miljoen hectare bos in elf van de werelds belangrijkste
bosgebieden.
Uitstoot van broeikasgassen leidt zoals bekend tot stijgende temperaturen, extreem weer en veranderingen in watercycli waardoor rivieren en
landschap niet meer in balans zijn.17 Bomen zijn tevens nodig om
bodemerosie tegen te gaan. Sinds 1960 is al een derde van alle landbouwgrond ter wereld verloren gegaan doordat het teveel is gedegradeerd.
Ontbossing heeft niet alleen grote gevolgen voor het klimaat, maar ook
voor de biodiversiteit en de leefbaarheid van de aarde voor mensen en
dieren. Zo worden de Sumatraanse en Borneose Orang-Oetangs,
Sumatraanse olifanten en tijgers, Neusapen, Platkopkatten en Borneose
dwergolifanten met uitsterven bedreigd als de boskap zo doorgaat.18 Als
planten- en diersoorten eenmaal zijn uitgestorven is het uitgesloten dat ze
ooit weer terugkomen of aangroeien.
Landrechtenbeschermers en milieuactivisten die natuurgebied en bossen
willen beschermen staan steeds meer onder druk. Zij moeten dit soms
met de dood bekopen. Volgens een rapport van Global Witness zijn er in
2017 maar liefst 197 van hen vermoord. Human Rights Watch constateert
in een rapport van september 2019 dat in de Amazone ontbossing wordt
aangejaagd door criminele bendes die milieuactivisten en landenrechtenverdedigers intimideren en bedreigen.19
Daarnaast wordt in productieketens door bedrijven weinig rekening
gehouden met de rechten van inheemse volkeren. Volgens de initiatief-

15

http://www.fao.org/state-of-forests/en/
https://www.worldwildlife.org/threats/deforestation-and-forest-degradation
17
https://www.worldwildlife.org/threats/deforestation-and-forest-degradation
18
https://milieudefensie.nl/red-het-regenwoud/veelgestelde-vragen-over-ontbossing-enpalmolie#3--welke-dieren-worden-bedreigd-door-ontbossing-voor-palmolie19
https://www.hrw.org/report/2019/09/17/rainforest-mafias/how-violence-and-impunity-fueldeforestation-brazils-amazon
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

4

nemers prevaleert het economisme hier boven de bescherming van
mensenrechten.
Belangrijkste bosgebieden: de Amazone, het Congobekken,
Zuidoost Azië en Rusland
Amazone
De Amazone bestaat voor 40% uit tropisch regenwoud en herbergt zo’n
10–15% van alle diersoorten wereldwijd. In de afgelopen vijftig jaar is
ongeveer 17% van het bos in de Amazone verdwenen. Het tempo van
ontbossing stijgt sinds 2013, toen controles verzwakten en regelgeving
soepeler werd. Onder het presidentschap van Bolsonaro zijn de remmen
verder losgegooid. Wetenschappelijk bewijs over klimaatverandering en
bosbranden wordt door hem openlijk in twijfel getrokken. Hij geeft NGO’s
de schuld van het aanwakkeren van bosbranden en moedigt beleid aan
om het Amazonegebied verder af te breken. Milieuwetgeving die jaren
succesvol de ontbossing onder controle hield, staat sterk onder druk. Er
wordt enorm bezuinigd op de milieupolitie. Het liefst geeft Bolsonaro
boeren vrij spel om bosgebied te kappen en verbranden en zelfs om
milieuactivisten en landenrechtenverdedigers uit de weg te ruimen.20
Verdere ontbossing van de Amazone kan ontwrichtende gevolgen
hebben. Nu al is te merken dat droogte en bosbranden toenemen. In het
laatste decennium zijn er drie ernstig droge periodes geweest. Omdat zo’n
70–80% van de houtkap illegaal is, neemt de ontbossing alleen maar
verder toe. Daarbij is sprake van een zogenaamd omslagpunt waarbij, als
er teveel bos wordt gekapt, er niet meer genoeg bomen zijn om het
natuurlijke waterrecycling systeem in stand te houden.21 Sommige
wetenschappers verwachten dat dit het geval zal zijn als 40% van het
regenwoud is verdwenen, andere berekeningen geven aan dat dit al in
werking treedt nadat 20–25% van het regenwoud is verdwenen.22 Voor de
Amazone, die de unieke eigenschap bezit dat het haar eigen water
recyclet, is dit een ramp die mogelijk veel verder reikt dan alleen de
Amazone zelf.23 Verdere ontbossing doet de gemiddelde temperatuur op
aarde wereldwijd verder stijgen met 0,1 graden Celsius in 2100 – een
aanzienlijke stijging als je bedenkt dat de gewenste maximale stijging 0,5
graden Celsius behelst. Voor het Noord-Amerikaanse continent kunnen de
gevolgen ontwrichtend zijn: door verminderde sneeuw- en regenval (met
respectievelijk 50% en 20%) wordt er een El Nino klimaat geproduceerd
met alle gevolgen voor droogte, voedselproductie en leefomgeving van
dien.24
De initiatiefnemers hebben kritiek op de rol van Nederland bij ontbossing
in de Amazone Relatief onopgemerkt hebben Nederlandse bedrijven als
Boskalis, Damen en Arcadis de afgelopen jaren meegebouwd aan de
«Centro-Norte Corredor»25: de aanleg van asfaltwegen en spoorlijnen
dwars door honderden kilometers Amazonewoud. Uit onderzoek van
platform Investico, de Groene Amsterdammer en Trouw blijkt dat de
Nederlandse ambassade in Brazilië deze bedrijven actief ondersteunt. Al
tien jaar zet Nederland diplomatieke contacten, kennis en financiering in
20

The Economist, Issue August 3rd-9th 2019, p.9.
Beantwoording vragen van het lid Diks over het drastisch versnellen van het tempo waarop
het Amazoneregenwoud wordt vernietigd.
22
Financial Times, Brazil: can technology help save the Amazon? 11 September 2019.
23
The Economist, Issue August 3rd-9th 2019, p. 9.
24
https://amazonaid.org/global-impact-amazon-deforestation/
25
De Corredor Norte is een megaproject van vijf miljard dollar. Het moet ervoor zorgen dat soja
uit centraal-Brazillië snel naar het buitenland kan worden verscheept, om daar als voer te
dienen voor bijvoorbeeld de varkens in de Brabantse megastallen. Voor de aanleg van de
corridor worden duizenden bomen gekapt.
21

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

5

zodat Nederlandse bedrijven de sojacorridor kunnen ontwikkelen. En niet
zonder succes: Arcadis hielp met de aanleg van de sojahaven, Boskalis
loodst schepen havens binnen en de Nijmeegse botenbouwer Alewijns
verkocht boten aan Brazilië. Ondertussen worden lokale bewoners van
hun land verdreven en krijgen zij te maken met geweld. Zo draagt
Nederland actief bij aan ontbossing, gewapend conflict en landroof. Dat is
des te prangender, omdat al in 1991 in het Regeringsstandpunt Tropisch
Regenwoud werd aangegeven dat: «veruit de belangrijkste aantasting van
het tropisch regenwoud ontginning [is], veelal door verbranding ten
behoeve van (tijdelijke) landbouw{ die geproduceerd worden op gronden
waar oorspronkelijk tropisch regenwoud op heeft gestaan.»26 De
initiatiefnemers stellen voor dat ambassades deze activiteiten voortaan
actief ontmoedigen.
Congobekken
Het Congobekken, het stroomgebied van de rivier de Kongo, strekt zich uit
in grote delen van Centraal Afrika, voornamelijk in de Democratische
Republiek Congo, maar ook in landen als Angola, Burundi, Kameroen, de
Centraal Afrikaanse Republiek, Rwanda, Zuid-Sudan, Tanzania en Zambia.
Dit betekent dat ongeveer 80 miljoen mensen afhankelijk zijn van de
Congobekken voor een gezond klimaat, schoon drinkwater, voedsel,
houtskool en medicinale planten. Daarnaast houdt het Congobekken 25%
van de wereldwijde koolstof vast. De ontbossing in het Congobekken
neemt de laatste jaren sterk toe: in de laatste vijf jaar is het tempo van
ontbossing verdubbeld van gemiddeld minder dan twee miljoen hectare
per jaar van 2001 tot 2013, tot gemiddeld meer dan vier miljoen hectare
per jaar daarna.27 Dit draagt significant bij aan de droogte in de Sahelregio en de Hoorn van Afrika. Doordat het Congobekken een aanzienlijke
bron van regenval in de Sahel-regio zijn produceert de lucht er twee keer
zoveel regen als niet-bebost gebied in de regio.
De belangrijkste oorzaak voor ontbossing in de Democratische Republiek
Congo is de «slash-and-burn» tactiek waarbij niet met machines maar met
bijlen wordt gewerkt. Op deze manier is veel bos gekapt voor landbouwgebruik.28 Onderzoekers van de universiteit van Maryland suggereren dat
als dit zo doorgaat, de voornaamste bossen van Congo tegen 2100
compleet weggevaagd zijn.29 Gezien de verwachte bevolkingsgroei en de
relatief kleinschalige manier waarop bos nu nog wordt gekapt, is het
aannemelijk dat met de introductie van eventueel grootschaligere
tactieken er op nog hoger tempo bos wordt gekapt. China speelt een
belangrijke rol bij deze grootschaligere ontbossing in het Congobekken,
als groot importeur van Afrikaans hardhout.
Hoewel er wetgeving is dat het kappen van bomen zonder vergunning en
het verbranden van bomen voor de jacht verbiedt, is door grootschalige
corruptie en de grootte van het gebied naleving hiervan gering.30
Bovendien heeft onderzoek aangetoond dat beleid ter bescherming van
het tropisch regenwoud in het Congobekken verder tekort schiet. In
sommige gevallen is zelfs vastgesteld dat sinds de introductie van
speciaal bosbeleid de ontbossing juist is toegenomen, of dat maatregelen

26

Regeringsstandpunt Tropisch Regenwoud, Kamerstukken II 1990/91, 21 517, nr. 2.
http://documents.worldbank.org/curated/en/175211468257358269/pdf/Deforestation-trends-inthe-Congo-Basin-reconciling-economic-growth-and-forest-protection.pdf
28
https://www.wri.org/blog/2019/04/world-lost-belgium-sized-area-primary-rainforests-last-year
29
https://carpe.umd.edu/news/small-holder-clearing-drives-forest-loss-congo-basin
30
The Economist, Issue Oktober 19th-25th 2019, p.35.
27

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

6

ter verduurzaming van productieketens lang niet bereiken wat ze beogen –
namelijk het tegengaan van ontbossing.31
Zuidoost Azië
In Zuidoost Azië is Indonesië het land dat de grootste hoeveelheid bos
kapt. Elk jaar wordt hier ongeveer een miljoen hectare regenwoud
ontbost. Na de Verenigde Staten en China is Indonesië de grootste
CO2-uitstoter ter wereld. Dit komt voor een groot deel door het hoge
ontbossingsgehalte: 85% van de Indonesische CO2-uitstoot komt door het
verbranden van tropisch veenland en regenwoud.32 Er wordt in Indonesië
veel hout gekapt om ruimte te maken voor het verbouwen van palmolie,
papier, soja en veeteelt. De grond bestaat voornamelijk uit tropisch veen,
een grondsoort gevormd door afgestorven planten en hout. Tropisch veen
is essentieel voor het tegengaan van het broeikaseffect, omdat het veel
CO2 opneemt. Het tropisch veen wordt door plantagehouders drooggelegd en is daardoor makkelijk ontvlambaar. Wat begon als het
aansteken van kleine akkers, leidde al snel tot massale bosbranden. Het in
brand steken van tropisch veen levert giftige rook op waar zelfs inwoners
van Singapore luchtweginfecties van krijgen. In zes Indonesische
provincies is vanwege deze bosbranden inmiddels de noodtoestand
uitgeroepen.33 Honderden burgers zijn voor het aansteken van
bosbranden gearresteerd.
Indonesische bossen zijn essentieel voor de biodiversiteit. Indonesië
heeft, na Brazilië en de Democratisch Republiek Congo, de grootste
variëteit aan diersoorten, zo’n 3000. Daar onder zijn Sumatraanse Tijgers,
Pygmy olifanten, neushoorns en orang-oetans. Vooral de orang-oetans en
Pygmy olifanten worden bedreigd met uitsterving.34 De Javaanse tijger,
die het Indonesisch regenwoud als thuis had, is al uitgestorven.
De ontbossing in Indonesië is sinds 2014, na het aantreden van president
Joko Widodo, sterk verminderd. Widodo kondigde na de ernstige
bosbranden in 2015 aan een verbod te willen invoeren op palmolieplantages in het regenwoud. Dit verbod trad eind 2018 in werking, voor een
termijn van drie jaar. Ook alle bestaande vergunningen voor palmolieplantages worden herzien.35 Milieuorganisaties hebben opgeroepen tot
verlenging van de termijn met minstens 25 jaar, zodat het regenwoud zich
volledig kan herstellen.36 Noorwegen heeft sinds 2010 een overeenkomst
met Indonesië dat als er bos wordt aangeplant, ze hiervoor een
vergoeding krijgen. Begin 2019 is die voor het eerst uitgekeerd.37 Al deze
inspanningen zijn volgens de initiatiefnemers positief, maar kennen een
belangrijk hiaat. Net zoals in de Amazone worden rechten van inheemse
volkeren ernstig geschonden.38 Als gevolg van de palmolie-industrie
verliezen zij cruciaal grondgebied. Nationale wetten om hen te
beschermen zijn zwak en bedrijven die handelen in palmolie nemen vaak
hun verantwoordelijkheid niet.

31

Brandt, J. S., Nolte, C., & Agrawal, A. (2016). Deforestation and timber production in Congo
after implementation of sustainable forest management policy. Land Use Policy, 52, 15–22.
32
https://www.ran.org/indonesian-rainforests/
33
https://nos.nl/artikel/2301995-indonesie-arresteert-bijna-200-mensen-om-bosbranden.html
34
https://www.wwf.nl/dieren/orang-oetan/bedreigingen
35
https://milieudefensie.nl/actueel/indonesische-president-stopt-aanleg-nieuwepalmolieplantages-in-het-regenwoud
36
https://news.mongabay.com/2018/09/indonesian-president-signs-3-year-freeze-on-new-oilpalm-licenses/
37
https://www.wri.org/blog/2019/02/indonesia-reduces-deforestation-norway-pay
38
Zie Human Rights Rapport: https://www.hrw.org/report/2019/09/22/when-we-lost-forest-welost-everything/oil-palm-plantations-and-rights-violations

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

7

Naast Indonesië is Maleisië belangrijk. De bossen op het Maleisisch
schiereiland zijn bijna allemaal gekapt, behalve het bos in Taman Negara,
een beschermd natuurgebied. Het Maleisische gedeelte van Borneo kent
de grootste ontbossing van het land, en de biodiversiteit is daar tussen
2000–2012 met bijna 15%, ofwel 2,3 miljoen vierkante kilometer. Er wordt
voornamelijk ontbost om plaats te maken voor palmolieplantages, en de
palmolielobby is machtig in de Maleisische politiek.
Alarmerend genoeg worden de nieuwe palmolieplantages ook aangeduid
als «bos». De Maleisische overheid stelt dat er dertien miljoen hectare bos
«nieuw» is aangelegd sinds 2005. Slechts 18,7% van die dertien miljoen
hectare is daadwerkelijk «primary forest», dus bos waar de biodiversiteit
bij gebaat is.39 Bovendien zijn palmolieplantages, anders dan bos, niet zo
geschikt voor het opnemen van CO2. Het vervangen van bossen met
palmolieplantages is niet alleen slecht voor de biodiversiteit, maar ook
voor de mondiale CO2-uitstoot.
Maleisië kent bijna tweeduizend diersoorten en meer dan vijftienduizend
plantensoorten. Door ontbossing is de Borneose orang-oetan bijna
uitgestorven. Ook Maleisië heeft last van «grensoverschrijdende luchtvervuiling», waardoor het publieke leven van september tot oktober 2015
geheel stil lag vanwege de recordhoogte van de gemeten Unhealthy Air
Pollution Index (API). Door het verlies aan bomen, die zorgen voor
verdamping van het grondwater, regent het minder en wordt het droger.
Het risico op bosbranden neemt hierdoor verder toe.
Rusland
Het Russische boreale bos, de taiga, is met zo’n 808 miljoen hectare het
grootste bos ter wereld. In 2018 werd in Rusland zes miljoen hectare
grond ontbost, en ook werden er meer dan negentig bosbranden
geregistreerd door de Aerial Forest Protection Service. 87% van deze
bosbranden wordt veroorzaakt door mensen. De rook van deze branden
heeft zelfs de Verenigde Staten bereikt.40 Experts schatten de milieuschade op 130 megaton aan CO2-uitstoot, ongeveer gelijk aan de uitstoot
van 36 miljoen auto’s gedurende een jaar.41
De taiga in Rusland, vooral de permafrost, is een opslagplek voor CO2. De
permafrost bestaat uit veen, dat meer CO2 bevat dan bomen. Bosbranden
in de taiga laten dus meer CO2 vrij dan «normale» bossen: dit maakt
bosbranden op het noordelijk halfrond zo verontrustend. Hoewel deze
bosbranden vroeger zelden voorkwamen vanwege het koude en natte
klimaat, is inmiddels door de droogte en verhoogde temperatuur, de kans
op een bosbrand veel groter.42
Veel bossen in Rusland worden gekapt voor timmerhout. Het timmerhout
wordt veelal geëxporteerd naar China, omdat China zelf een verbod kent
op commerciële houtkap. Veel Chinese bedrijven zijn actief in de regio en
39

https://www.geography.org.uk/teaching-resources/singapore-malaysia/What-are-theenvironmental-impacts-of-deforestation-in-Malaysia
40
Irfan, U. (2019, 23 augustus). Wildfires are burning around the world. The most alarming is in
the Amazon rainforest. Vox. Geraadpleegd van https://www.vox.com/world/2019/8/20/
20813786/wildfire-amazon-rainforest-brazil-siberia
41
Osborne, S. (2019, 27 augustus). Russia fires: Panic as 91 separate forest fires rage – Putin
declares state of emergency. the Daily Express. Geraadpleegd van https://www.express.co.uk/
news/world/1170467/russia-fires-siberia-forest-fires-state-of-emergency-amazon-fires-amazonrainforest-fires
42
Pierre-Louis, K. (2019, 28 augustus). The Amazon, Siberia, Indonesia: A World of Fire. The New
York Times. Geraadpleegd van https://www.nytimes.com/2019/08/28/climate/fire-amazonafrica-siberia-worldwide.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

8

bewerken en exporteren het hout. De Russische timmerhoutexport
bedroeg in 2018 3,5 miljard dollar. Duizenden inwoners van de steden
Irkutsk en Kranoyarsk in Siberië hebben petities ondertekend tegen de
Chinese overname van de Siberische Taiga. Er zijn ook veel illegale
houtkappers, vaak ook uit China, actief in Siberië. Rusland bebouwt de
grond na bosbranden niet – zo kan de natuur weer terugkeren – en heeft
afgelopen zomer China opgeroepen mee te helpen de consequenties van
de ontbossing in Siberië terug te draaien en de illegale houtkap te
stoppen.43
4. Bestaande internationale afspraken en wat daar aan ontbreekt
In 1990 zijn de eerste serieuze internationale stappen gezet voor het
behoud en de bescherming van bosgebieden. Een intergouvernementeel
panel dat in 1990 is opgezet werd in 2000 vervangen door het VN Forum
on Bossen (UNFF), dat jaarlijks vergadert over de voortgang van de
implementatie van de zes Global Forest Goals44 voor duurzaam
bosbeheer, het tegengaan van ontbossing en bosdegradatie.
Qua internationale verdragen is vooral de Biodiversiteitsconventie, die
stamt uit 1992 en die haar doelen vat in twintig zogenaamde «Aichi
targets», van belang voor het tegengaan van ontbossing.45 Aichi target
vijf en vijftien formuleren doelen ten aanzien van het beschermen van bos
waaraan alle landen46 in 2020 moeten voldoen.47 In oktober 2020 staat
weer een biodiversiteitsconferentie over de Archi targets gepland.
Binnen de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties,
doelen om de wereld in 2030 «tot een betere plek te maken», is SDG15
volledig besteed aan het stoppen van ontbossing en hiervoor beter beleid
te ontwikkelen.48 Dankzij deze SDG is bij de meerderheid van de gebieden
enige verbetering te zien in de planning van bosbeheer en het tegengaan
van ontbossing.49 Het gehele beeld is echter dat er onvoldoende
voortgang is om de gewenste doelen in SDG15 te halen, en dat de mate
van ontbossing in de wereld, zeker in kritische gebieden, nog veel te hoog
is.

43

Russia demands compensation from China for deforestation in Siberia. (2019, 16 augustus).
Geraadpleegd op 17 september 2019, van https://uawire.org/russia-demands-compensationfrom-china-for-deforestation-in-siberia
44
Zie https://www.un.org/esa/forests/wp-content/uploads/2019/04/Global-Forest-Goals-bookletApr-2019.pdf
45
Het GLB na 2020: mogelijkheden voor biodiversiteit, bodem en klimaat (2018)
46
https://www.cbd.int/information/parties.shtml voor het overzicht van alle deelnemende landen
aan dit verdrag
47
Target vijf houdt in dat «By 2020, the rate of loss of all natural habitats, including forests, is at
least halved and where feasible brought close to zero, and degradation and fragmentation is
significantly reduced.». Target vijftien beschrijft dat «By 2020, ecosystem resilience and the
contribution of biodiversity to carbon stocks have been enhanced, through conservation and
restoration, including restoration of at least 15 per cent of degraded ecosystems, thereby
contributing to climate change mitigation and adaptation and to combating desertification.»
(zie ook: https://www.cbd.int/sp/targets/rationale/target-15/default.shtml).
48
«Target» 15.1 houdt in dat «forests among the terrestrial ecosystems whose conservation,
restoration and sustainable use have to be ensured by 2020. Target 15.2 is committed to
promote the implementation of sustainable management of all types of forests, halt deforestation, restore degraded forests and substantially increase afforestation and reforestation
globally by 2020.» Target 15.b roept het mobiliseren van «significant resources from all
sources and at all levels to finance sustainable forest management and provide adequate
incentives to developing countries to advance such management, including for conservation
and reforestation».
49
http://www.fao.org/state-of-forests/en/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

9

De uitwerking van nationale bosplannen vindt plaats in «REDD+»
programma’s. REDD staat voor Reducing Emissions from Deforestation
and Forest Degradation, de + staat voor behoud van biodiversiteit en
vergroting van de koolstofvoorraad in het bos. REDD+ is een mechanisme
dat is ontwikkeld in het kader van de United Nations Framework
Convention on Climate Change (UNFCCC). Het biedt landen financiële
prikkels gedekt door internationale fondsen als CO2-uitstoot door
ontbossing wordt teruggedrongen.
De uitwerking van de Global Forests Goals, de Achai targets, SDG15 en
REDD+ kent serieuze mankementen. Ten eerste is de naleving vrijwillig.
Niet-naleving heeft weinig tot geen internationale consequenties.
Hierdoor hebben landen alle mogelijkheid om zich bijvoorbeeld weinig
aan te trekken van de rechten van inheemse volkeren. Deze ruimte wordt
ook benut om de echte oorzaken van ontbossing, zoals ongericht
landbouwbeleid, niet aan te pakken.50
Ten tweede zijn er geen cijfers van de opbrengst van «positief» bosbeheer.
Politieke beslissingen over het gebruik van land en commerciële
landbouw worden hierdoor ernstig belemmerd. Tot slot is tot nu toe nog
maar ongeveer 1 tot 2% van de fondsen die bestemd zijn voor het
tegengaan van klimaatverandering beschikbaar voor inspanningen die
ontbossing tegengaan. Het is dus een uitdaging zijn om voldoende
financiering op gang te krijgen.51 Nationale budgetten schieten vaak
tekort. Zo zou het budget voor de Achai targets in Brazilië, dat duidelijke
doelen stelt bij het tegengaan van ontbossing, 3 tot 4 keer zo hoog
moeten zijn om de doelen te halen.52 Volgens de initiatiefnemers is dit een
blinde vlek van regeringen, omdat het behoud en herstel van ecosystemen zoals bosgebied juist zeer kosteneffectieve mitigatiemaatregelen
zijn.53
Het Parijsakkoord van 2015 verplicht landen NDC’s («Nationally Determined Contributions») op te stellen waarin duidelijk wordt hoe zij ervoor
zorgen dat de wereldwijde temperatuur niet meer dan 2 graden Celsius
stijgt. Artikel Vijf van het Parijsakkoord gaat over de mogelijke acties van
ondertekenaars om bossen te betrekken bij het terugdringen van uitstoot.
Zo worden verdragslanden aangemoedigd acties te ondernemen voor de
bescherming en bevordering van bosgebied. Het Parijsakkoord beveelt
aan het al bestaande raamwerk van REDD+ hiervoor te gebruiken én
aanvullende beleidsvoorstellen te nemen. In 2020 wordt duidelijk hoe alle
Parijslanden de doelstellingen van het internationale klimaatakkoord
hebben uitgewerkt.
Een ander belangrijk onderdeel van het Parijsakkoord is de belofte van
rijke landen om vanaf 2020 tenminste $ 100 miljard per jaar te bestemmen
voor klimaatprojecten in ontwikkelingslanden. Projecten om ontbossing
tegen te gaan kunnen ook met deze middelen worden gefinancierd.
Helaas is er geen duidelijke definitie afgesproken van klimaatfinanciering,
ontbreekt een verdeling van de $ 100 miljard tussen de verschillende
landen, en is ook de precieze verdeling tussen private en publieke
financiering onduidelijk. Dat maakt het lastig om het beschikbare bedrag
vast te stellen en de rijke landen effectief aan te spreken op hun eigen
verantwoordelijkheid.
50

Hein, J., Guarin, A., Frommé, E., & Pauw, P. (2018). Deforestation and the Paris climate
agreement: An assessment of REDD+ in the national climate action plans. Forest Policy and
Economics, 90, 7–11.
51
https://www.un.org/esa/forests/news/2019/05/un-news-ensuring-the-lungs-of-the-planet-keepus-alive-5-things-you-need-to-know-about-forests-and-the-un/index.html
52
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2530064417300561
53
Kamerbrief Europese en mondiale klimaatdiplomatie, 13 september 2019, Kamerstukken II
2019/20, 31 793, nr. 189.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

10

Tot slot leveren bedrijven direct en indirect een belangrijke bijdrage aan
ontbossing. Het Consumer Goods Forum is een initiatief waarin bedrijven
hebben beloofd om uiterlijk in 2020 netto nul bij te dragen aan ontbossing
via hun goederen en leveringssystemen54. Hoewel het onderwerp
ontbossing tijdens de laatste bijeenkomst van het Consumer Goods
Forum niet op de agenda stond, prijzen de initiatiefnemers dat bedrijven
steeds meer verantwoordelijkheid voelen bij het verduurzamen van hun
bedrijfsketens en hopen zij dat meer van dit soort initiatieven volgen. Wel
stippen zij hierbij aan dat dit nog te vrijblijvend is om een kentering in de
wereldwijde ontbossing te bewerkstelligen.
Een belangrijk hiaat in de wereldwijde afspraken over ontbossing is
volgens de initiatiefnemers het gemis aan samenhang in de verschillende
afspraken en onderdelen van verdragen. De instelling van een effectiever
en eenduidiger mechanisme of verdrag zou kunnen helpen om
ontbossing wereldwijd te bestrijden. Er is bijvoorbeeld geen «bossenverdrag». De bescherming van bosgebied is versnipperd over allerlei
aparte internationale verdragen en afspraken waarin ontbossing slechts
een beperkte plek krijgt.
5. Nederlands beleid en wat daar aan schort
De bescherming van bossen wereldwijd is verdeeld over de ministeries
van Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel & Ontwikkelingssamenwerking, Landbouw, Natuur & Voedselkwaliteit en Economische Zaken &
Klimaat.
Op het diplomatieke vlak vertegenwoordigt onder andere de Klimaatgezant de Nederlandse positie ten aanzien van de klimaatdoelen. Ook de
ministers van Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel & Ontwikkelingssamenwerking en de Minister van Economische Zaken en Klimaat
vertolken de Nederlandse ambities betreffende het tegengaan van
wereldwijde klimaatverandering. De Minister van Buitenlandse Handel &
Ontwikkelingssamenwerking vertegenwoordigt Nederland bij het sluiten
van Europese handelsverdragen en verduurzaming van handelsketens. De
Minister van Landbouw, Natuur & Voedselkwaliteit heeft inspraak bij het
Europese internationale bossenbeleid. De Minister van Buitenlandse
Zaken neemt deel aan de Raad Buitenlandse Zaken, en heeft daar invloed
op klimaatdiplomatie van de Europese Unie. Tot slot heeft de Minister van
Economische Zaken en Klimaat internationale klimaatpolitiek in zijn
portefeuille.
Nederland werkt samen met bedrijfsleven, productielanden en consumptielanden om ontbossing gerelateerd aan landbouwketens tegen te gaan
(zoals het Amsterdam Declarations Partnership), om duurzamere handel
te stimuleren (IMVO-beleid), en de vraag naar duurzame producten te
bevorderen.55 In het Amsterdam Declarations Partnership richt Nederland
zich zich samen met zes andere Europese landen56 op (1) het verbeteren
van bosbeheer, (2) een geïntegreerde aanpak van lokale, gouvernementele en private partners en (3) het verbeteren van de positie van kleine
producenten en lokale gemeenschappen zoals vrouwen, jeugd en
inheemse volkeren binnen de cacao, soja en palmoliesector.57 Vooral
binnen de laatste twee productieketens vinden grootschalige ontbossingsactiviteiten plaats.
54

https://www.theconsumergoodsforum.com/who-we-are/our-members/
Kamerbrief Europese en mondiale klimaatdiplomatie, 13 september 2019, Kamerstukken II
2019/20, 31 793, nr. 189.
56
Denemarken, Frankrijk, Duitsland, Italië, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk
57
https://ad-partnership.org/signatory-countries/netherlands/
55

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

11

Hoewel de initiatiefnemers erkennen dat dit stappen in de goede richting
zijn, is de effectiviteit nog te gering. Zo werd tijdens de laatste bijeenkomst over de voortgang van de Amsterdam Declarations Partnership
gesteld dat het noodzakelijk is dat er meer wordt samengewerkt met
China om de ontbossing voor sojagebruik tegen te gaan: een «schone»
Europese markt alleen is niet genoeg. Ook blijkt dat de verduurzaming van
de markt voor soja en palmolie niet snel genoeg gaat, en dat er meer
transparantie nodig is over de data van productieketens en ontbossing om
in kaart te brengen welke gerichte interventies nodig zijn.58
Op diplomatiek vlak gebeurt er vrij weinig. Ambassades, zoals in Brazilië,
spelen soms eerder een beschadigende dan beschermende rol. Bij de
laatste bijeenkomst van de Europese Raad over klimaatdiplomatie in
februari 2019 is het tegengaan van wereldwijde ontbossing niet eens
expliciet genoemd.59 Diplomatie en duurzame handel moeten wat betreft
de initiatiefnemers juist hand in hand gaan om effectief te zijn.
De expertise waarover Nederland beschikt en onze inzet bij de
bescherming van bosgebieden en tropisch regenwouden op urgente
plekken als de Amazone en de Congobekken60 is volgens de initiatiefnemers te versnipperd over verschillende ministeries en krijgt te weinig
aandacht in onze handelspolitiek. Hierdoor worden kansen gemist om
ontbossing wereldwijd aan te pakken. De initiatiefnemers willen dat
ontbossing een prominentere plek krijgt in ons ambassadenetwerk en in
de buitenlandportefeuilles van de ministers van Buitenlandse Zaken en
Buitenlandse Handel & Ontwikkelingssamenwerking. Zo kan Nederland
het voortouw nemen om hier in multilateraal verband effectievere
afspraken over te maken.
Het zwaartepunt van het ontbossingsbeleid ligt bij het Ministerie van
Buitenlandse Handel & Ontwikkelingssamenwerking. De initiatiefnemers
willen dat Buitenlandse Zaken meer gaat doen. Het actief uitdragen van de
bescherming van bosgebied, bijvoorbeeld via internationale conferenties,
ambassades en de Klimaatgezant zorgt er voor dat Nederland een
herkenbare en krachtiger boodschap uitdraagt, met meer kans op
internationaal effect.
Financiële paragraaf
Nederland heeft zich verplicht om een proportionele bijdrage in het
internationale Klimaatfonds te storten. Dat is vastgelegd in de HGIS-nota
en de begroting van Buitenlandse Handel & Ontwikkelingssamenwerking.
De initiatiefnemers gaan er vanuit dat deze financiële belofte door
Nederland wordt nagekomen en wordt geïmplementeerd in de betreffende begrotingen. Het zwaartepunt van de voorstellen in deze initiatiefnota ligt op het vlak van buitenlands beleid en diplomatie. De
initiatiefnemers verwachten geen financiële consequenties voor de
begrotingen als gevolg van deze acties.
Beslispunten
De Kamer wordt gevraagd in te stemmen de regering te verzoeken de
volgende maatregelen te nemen:
(1) Intensiveer in internationale bossendiplomatie

58

https://ad-partnership.org/wp-content/uploads/2019/07/ADP-MSM2019-Key-Takeaways.pdf
http://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-6153–2019-INIT/en/pdf
60
Zie geografieschets voor een beschrijving van de belangrijkste kritische gebieden w.b.
ontbossing en bosdegradatie in de wereld.
59

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

12

(2) Neem het voortouw voor een multilateraal bindend verdrag over
bossen
(3) Bescherm milieuactivisten, landenrechtenverdedigers, vakbondsleiders en inheemse volkeren
(4) Maak bossendiplomatie onderdeel van het ambassadebeleid
(5) Vergroot de transparantie over ontbossing
(6) Instelling van een keurmerk met een zero deforestation-criterium bij
handelsverdragen
(7) Verhinder dat Nederlandse bedrijven bijdragen aan ontbossing.
(8) Kom met duidelijke toezeggingen over klimaatfinanciering en vervul
deze
(9) Prioriteer bosbescherming binnen het Meerjarig Financieel Kader
(10)Onderzoek het stimuleren en belonen van herbebossingsactiviteiten
6. De tien voorstellen
(1) Intensiveer in internationale bossendiplomatie.
De ministers van Buitenlandse Zaken en Buitenlandse Handel & Ontwikkelingssamenwerking integreren het opkomen voor bosgebieden in hun
buitenlandportefeuilles. Het Ministerie van Buitenlandse Zaken zet een
nieuwe directie «bosbeheer» op. Bij handelsmissies wordt expliciet
aandacht besteed aan het tegengaan van ontbossing en de handelskansen
die positief bosbeheer voor Nederland zouden kunnen bieden. De
ministers bezoeken proactief internationale conferenties en vergaderingen
ter bescherming van bosgebieden.
Deze inzet geldt ook voor het Europese buitenlandbeleid. Zo zet de
Minister van Buitenlandse Zaken zich in voor het belang van wereldwijde
bescherming van bosgebied bij de Europese strategie ten aanzien van
klimaatdiplomatie, waarin hij inzet op het tegengaan van ontbossing als
strategie van de Europese klimaatdiplomatie. De Minister van Buitenlandse Handel & Ontwikkelingssamenwerking zet zich in voor een extra
gemeenschappelijke EU-inzet bij de verduurzaming van productieketens
en de invoering van een keurmerk bij importgoederen. De initiatiefnemers
bepleiten dat de overheid zich in dit kader ook in Europees verband inzet
voor ambitieuze wetgeving welke vereist dat bedrijven die in de EU actief
zijn, aan kunnen tonen dat producten die op de Europese markt worden
verkocht niet bijdragen aan ontbossing, de degradatie van bossen en
andere ecosystemen en het schenden van mensenrechten, zoals landroof
van inheemse gemeenschappen.
De Minister van Buitenlandse Zaken besteedt ook meer aandacht aan
ontbossing in bilaterale contacten met ambtsgenoten en spreekt landen
actief aan wanneer hun inspanningen tekortschieten. Tevens wordt
bossendiplomatie een prioriteit van de speciaal gezant Klimaat. Deze
gezant zet zich extra in voor het betrekken van bosbeheer bij
klimaatadaptatie- en mitigatieplannen, spreekt met bedrijven over hun
inzet t.a.v. bosbeheer en bepleit bij buitenlandse ambassades in Den Haag
en regeringen de bescherming van milieuactivisten en landenrechtenverdedigers.
(2) Neem het voortouw voor een multilateraal bindend verdrag over
bossen.
De initiatiefnemers zijn van mening dat het de hoogste tijd is voor een
wereldwijd bindend bossenverdrag. De bescherming van bossen is nu
nog teveel versnipperd over losse verdragen die niet speciaal gaan over
bossen, waardoor gemeenschappelijke verantwoordelijkheid om onze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

13

bossen te beschermen teveel ontbreekt. Met een verdrag krijgen bossen
expliciet een wereldwijd erkende beschermde status.
Artikel vijf van het Parijsverdrag en relevante delen van het Biodiversiteitsverdrag bevatten een aantal goede voorstellen, maar moeten
drastischer worden aangepast aan de recente ontbossingstrends. De
initiatiefnemers willen dat een dergelijk verdrag bindende afspraken bevat
die de ontbossing afremmen, herbebossing stimuleren en die het
bestaande bos beschermen. Het bedrijfsleven, de overheid en de lokale
bevolking moeten hierbij betrokken zijn.
Het verdrag moet ook een solide financiële component krijgen, om
activiteiten gericht op herbebossing en het tegengaan van ontbossing in
ontwikkelingslanden te ondersteunen. In dit kader komen de rijke landen
met controleerbare beloften voor publieke financiering voor zulke
activiteiten. Deze financiering zal lopen via het Green Climate Fund,
waarin een bedrag wordt geoormerkt voor bos-gerelateerde projecten.
Hierdoor draaien financieel minder kapitaalkrachtige landen niet alleen op
voor de bescherming van hun bosgebied. Tot slot moet in het verdrag
uitdrukkelijk de (bescherming van de) rechten van inheemse volkeren
worden opgenomen.
De initiatiefnemers stellen voor dat Nederland zich richt op het sluiten van
strategische allianties met gelijkgezinde landen. Hierbij kan Nederland een
kopgroep vormen met andere landen, die qua ambitie en initiatief in de
voorhoede opereren. Nederland spant zich daarnaast in om India en China
te betrekken, omdat ze als importeurs van hout en soja sterk bijdragen
aan ontbossing die plaatsvindt in de Amazone en Indonesië.
Een eerstvolgend logisch moment om een bossenverdrag op te stellen is
de conferentie over het Biodiversiteitsverdrag die in oktober 2020 in China
plaatsvindt.
(3) Bescherm milieuactivisten, landenrechtenverdedigers, vakbondsleiders
en inheemse volkeren.
Nederland moet meer inspanning leveren om milieuactivisten, landrechtenverdedigers, vakbondsleiders en vertegenwoordigers van inheemse
volkeren internationaal te beschermen en te ondersteunen.
Waar activisten het slachtoffer zijn van intimidatie, dreiging met geweld of
arrestatie zetten ambassades zich actief in voor bescherming. Daarvoor
beschikken ze over meerdere instrumenten: protesteren, navraag doen,
processen bezoeken, tijdelijke bescherming of asiel aanbieden. Via de
politieke en economische beleidsafdelingen van ambassades kan het
opkomen voor en beschermen van inheemse volkeren, milieuactivisten,
vakbondsleiders of landenrechtenverdedigers worden versterkt. Er moet
duidelijker op websites van ambassades worden vermeld waar bedrijven
en personen terecht kunnen met vragen over ontbossing. Bedrijven
moeten daarbij actief worden gewezen op hun verantwoordelijkheden ter
bescherming van bosgebieden.
Tot slot zet Nederland zich binnen de VN in voor het opzetten van een
internationaal «landdispuut resolutie mechanisme», waarmee in geval
van misstanden inheemse volkeren een sterkere juridische positie hebben
en straffeloosheid van overheden en bedrijven wordt tegengaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

14

(4) Maak bossendiplomatie onderdeel van het ambassadebeleid.
Sinds enkele jaren wordt er weer geïnvesteerd in het postennetwerk. Wat
betreft de initiatiefnemers geeft dit kansen bij het opkomen voor de
bescherming van bossen en tropisch regenwoud wereldwijd, vooral in de
landen en gebieden waar ontbossing het meest urgent is (de Amazone,
het Congobekken, bosgebieden in Indonesië en Maleisië en Rusland). Het
tegengaan van ontbossing en goed bosbeheer moeten prioritair worden
in het takenpakket van de ambassadeurs en het beleid van ambassades
die in cruciale gebieden (zoals eerder aangegeven) liggen. Deze stappen
brengen de gewenste beleidscoherentie op het gebied van buitenlands
beleid, handel en ontwikkelingssamenwerking dichterbij.
Daarbij is het voor effectief bosbeleid en bossenbescherming in de landen
met grote bosgebieden cruciaal dat het belang hiervan goed over het
voetlicht komt in het nationale debat in die landen. Nederland zet zich
daarom in voor het ondersteunen van bos-faculteiten van lokale universiteiten, en het ondersteunen van lokale media zodat zij beter over
bos-gerelateerde onderwerpen kunnen berichten.
Ambassademedewerkers zoeken ook actief de dialoog op dit thema met
relevante beleidsmakers van de ministeries ter plaatse, zoals ministeries
van Milieu, Natuur of Landbouw, en met andere donoren, en zijn alert op
mogelijkheden om relevante projecten te ondersteunen.
(5) Vergroot de transparantie over ontbossing.
Nederland dringt er in internationaal verband op aan dat er meer
transparantie komt over bosbeheer, bosbranden, landbouwactiviteiten.
Ook de rol van investeerders, beleggers en verzekeraars moet hierbij
worden betrokken.
Transparantie is van groot belang om beter zicht te krijgen op de zwakke
plekken bij bescherming van bossen. Hierdoor kan tevens een betere
aanpak voor het behoud, de bescherming en aanplanting van bosgebied
ontwikkeld worden. Handelsketens kunnen zo naar nieuwe inzichten
worden aangepast met hogere duurzaamheidseisen.
Als rapportage op basis van vrijwilligheid niet afdoende blijkt, moet
Nederland inzetten op het overgaan tot verplichte rapportage. Daarbij kan
Nederland onafhankelijke organisaties zoals Global Forest Watch, NASA
en MapBiomas steunen om voldoende data te verkrijgen.
(6) Instelling van een keurmerk met een zero deforestation-criterium bij
handelsverdragen.
Bij het sluiten van nieuwe handelsverdragen of bij de heronderhandeling
van bestaande handelsverdragen wordt een «zero deforestation» (nul
ontbossing) criterium ingevoerd, waarop wordt gehandhaafd via een
IMVO-keurmerk. De initiatiefnemers willen hiermee voorkomen dat
producten die hier op de markt komen bijdragen aan de vernietiging van
bos elders in de wereld. De EU moet een onafhankelijke waakhond
oprichten die dit keurmerk verstrekt en op eigen gezag controles uitvoert.
Daarnaast moet Nederland de Europese ambitie steunen om te komen tot
het labelen van producten uit ontbossingsvrije ketens, waardoor
consumenten weten waar hun producten vandaan komen.
Het IMVO-keurmerk wordt van toepassing op producten die zonder
ontbossing, zonder kinderarbeid en met respect voor mensenrechten en
dierenwelzijn zijn geproduceerd. De normen worden opgesteld door de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

15

Europese Commissie op basis van geldende internationale afspraken en
met inspraak van betrokken NGO’s, producenten en investeerders.
Producten met het IMVO-keurmerk worden volledig geliberaliseerd voor
landen die meewerken aan de IMVO-controles. Dit wordt vastgelegd in
alle handelsverdragen die de EU in de toekomst sluit, zoals bijvoorbeeld
in het Mercosur-handelsakkoord, en bestaande handelsverdragen worden
heronderhandeld om dit in te voeren. Voor producten zonder
IMVO-keurmerk hanteert de EU gemiddelde WTO-tarieven voor de import.
(7) Verhinder dat Nederlandse bedrijven bijdragen aan ontbossing.
Nederland ontmoedigt bedrijven die betrokken zijn bij ontbossing, zoals
bij de aanleg van een sojacorridor in Brazilië. Als eerste stap moeten
Nederlandse ambassades stoppen met hulp en advisering aan bedrijven
die meewerken aan ontbossingsactiviteiten. Hiertoe wordt de
IMVO-richtlijn voor ambassades uitgebreid, conform de motie Diks/Van
den Hul (35 000 XVII nr 34). Het kabinet heeft reeds toegezegd deze motie
uit te voeren, en belooft dit najaar een nieuwe en meer uitgebreide
richtlijn te verspreiden onder ambassadepersoneel, waarin expliciet is
opgenomen dat van ambassades verwacht wordt dat zij bedrijven niet
ondersteunen bij activiteiten die strijdig zijn met de OESO-richtlijnen.
Als tweede stap moet er een beter beeld ontstaan van de activiteiten van
Nederlandse bedrijven die bijdragen aan ontbossing, zodat deze bedrijven
daar op kunnen worden aangesproken. Diplomatieke posten hebben over
het algemeen een goed beeld van welke economische activiteiten in het
desbetreffende land door Nederlandse bedrijven worden uitgevoerd. De
initiatiefnemers stellen voor dat diplomatieke posten een openbaar
overzicht bijhouden van Nederlandse bedrijfsactiviteiten die strijdig zijn
met de OESO-richtlijnen, zodat deze bedrijven hierop publiekelijk
aangesproken kunnen worden. Nederland spreekt ook andere EU lidstaten
aan op hun verantwoordelijkheid met betrekking tot de naleving van
MVO-richtlijnen voor hun bedrijven.
(8) Kom met duidelijke toezeggingen over klimaatfinanciering en vervul
deze.
Nederland moet haar deel van de belofte nakomen die de rijke landen
gezamenlijk hebben gedaan, om vanaf 2020 per jaar $ 100 miljard aan
klimaatfinanciering te mobiliseren voor de armere landen. Dit betekent dat
Nederland tenminste EUR 1,25 miljard voor zijn rekening neemt),
additioneel aan reguliere ontwikkelingssamenwerking. Helaas betekent
het ontbreken van een duidelijke definitie van klimaatfinanciering dat het
lastig is om na te gaan in hoeverre landen hun beloften nakomen. Over
2019 rapporteerde Nederland EUR 470 miljoen aan publieke en EUR 460
miljoen aan private klimaatfinanciering. Echter, het grootste deel van deze
middelen gaat naar projecten die klimaatmitigatie of -adaptatie slechts als
nevendoelstelling hebben, niet als hoofddoel. Nederland geeft het goede
voorbeeld door toezeggingen duidelijker te definiëren en een doel vast te
leggen over de omvang van de bijdrage aan publieke klimaatfinanciering,
waarbij adaptatie of mitigatie heet hoofddoel is.
Daarbij moet Nederland de versnippering van internationale klimaatfinanciering tegengaan door een groter deel van de eigen bijdrage te laten
lopen via het Green Climate Fund (GCF), het belangrijkste multilaterale
financieringskanaal onder de paraplu van het Parijsakkoord. De Nederlandse bijdrage aan dit fonds was al veel lager dan die van andere
West-Europese landen zoals Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk,
Noorwegen en Zweden, zowel in absolute als relatieve zin. In september

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

16

2019 hebben deze landen ook nog eens allemaal hun bijdrage verdubbeld,
terwijl Nederland zijn bijdrage slechts verhoogde met 20%. Om de scheve
verhouding bij te stellen verhoogt Nederland zijn bijdrage op termijn met
250 miljoen.
(9) Prioriteer bosbescherming binnen het Meerjarig Financieel Kader.
Nederland pleit bij de onderhandelingen over het Meerjarig Financieel
Kader (2021–27), de begroting voor de EU, voor het reserveren van meer
middelen voor het tegengaan van ontbossing en stimuleren van herbebossing. Nederland spoort de Europese Commissie aan volop in te zetten
op een ambitieuze uitvoering van de Mededeling «Bescherming en herstel
van bossen wereldwijd» van 2019 en loopt daarbij niet weg voor haar
eigen verantwoordelijkheid op het gebied van financiering en verduurzaming. De bescherming van regenwouden wordt een actieve pijler van
het Europese ontwikkelingssamenwerkingsbeleid, met bijbehorende
middelen. Daarnaast geeft de Europese Commissie het beschermen van
regenwouden een centrale plek in onderhandelingen over handels- en
investeringsakkoorden.
(10) Onderzoek het stimuleren en belonen van herbebossingsactiviteiten.
Nederland onderzoekt naar het voorbeeld van Noorwegen of er mogelijkheden zijn om het planten van nieuw bosgebied en behoud van oerbos te
belonen via economische prikkels, zodat herbebossing op den duur
economisch voordeliger wordt dan ontbossing. Nederland zoekt samenwerking met Noorwegen om relevante expertise en ideeën bij het
tegengaan van ontbossing te delen.
Van Ojik
Diks

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 327, nr. 2

17