2018D60589

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister voor Rechtsbescherming over
de brief d.d. 9 november 2018 inzake contouren herziening stelsel
gesubsidieerde rechtsbijstand (Kamerstuk 31 753, nr. 155).
De voorzitter van de commissie,
Van Meenen
De griffier van de commissie,
Hessing-Puts

nds-tk-2018D60589

1

Inhoudsopgave

blz.

I.

2
2
2
3
9
12
17
20

II.

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
1.
Vragen en opmerkingen vanuit de VVD-fractie
2.
Vragen en opmerkingen vanuit de CDA-fractie
3.
Vragen en opmerkingen vanuit de D66-fractie
4.
Vragen en opmerkingen vanuit de GroenLinks-fractie
5.
Vragen en opmerkingen vanuit de SP-fractie
6.
Vragen en opmerkingen vanuit de PvdA-fractie
Reactie van de Minister voor Rechtsbescherming

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
1. Vragen en opmerkingen vanuit de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie danken u voor de brief over rechtsbijstand.
Zij delen de visie dat het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand aan
grondige herziening toe is. Het beroep op rechtsbijstand is in zeventien
jaar gestegen met 42 procent. Nederland geeft in internationaal opzicht
zeer veel geld uit aan rechtsbijstand. Tegelijkertijd zijn er continu zorgen
over geldgebrek en de vermeende «afbraak» van het rechtsbijstandsstelsel. Dit zijn allemaal tekenen dat het stelsel op de schop moet.
Daarom kan het voornemen rekenen op steun van deze leden.
Voornoemde leden zijn altijd uitgegaan van het belang van de rechtzoekende. Die wil een oplossing voor zijn probleem. Als die oplossing kan
worden geboden door een rechtszaak, dan is dat de juiste route. Als de
oplossing kan worden gevonden in alternatieve geschilbeslechting, dan is
dat beter dan een gang naar de rechter. Mede daarom steunen deze leden
het voornemen dat rechtsbijstandsverleners een vergoeding krijgen voor
oplossingen in plaats van procedures. Ook steunen zij het voorstel uit te
gaan van rechtshulppakketten. Wel hebben de leden van de VVD-fractie
enkele vragen.
Zoals terecht wordt opgemerkt, is het beroep op de rechtsbijstand en de
daarmee gepaarde kosten de afgelopen jaren zeer hard gestegen.
Tegelijkertijd zijn er veel zorgen over de kwaliteit van de rechtsbijstand,
klagen advocaten over lage vergoedingen en worden rechtszoekenden
minder goed geholpen. Wat is volgens u de belangrijkste verklaring
hiervoor? Hoe is het mogelijk dat de problemen van rechtzoekenden niet
beter of vaker worden opgelost, terwijl de kosten wel blijven stijgen? Wat
zijn hiervan de belangrijkste oorzaken?
Kunt u uitweiden over het voorstel paralegals in te schakelen bij het
uitoefenen van werkzaamheden in het stelsel van gesubsidieerde
rechtsbijstand? Op welke wijze wilt u dit mogelijk maken? Hoe verhoudt
dit zich tot de bestaande praktijk in Engeland omtrent paralegals?
2. Vragen en opmerkingen vanuit de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de contourenbrief over de herziening van de gesubsidieerde
rechtsbijstand. Zij hebben nog enkele vragen.
Deze leden lezen in de contourenbrief dat in het nieuwe stelsel van
gesubsidieerde rechtsbijstand, triage aan de voorkant (poortwachter) zal
plaatsvinden. Die selectie zal worden uitgevoerd door een onafhankelijke
partij. De leden van de CDA-fractie vragen of u inmiddels een geschikte
organisatie voor deze selectie in gedachte hebt? Voornoemde leden
vragen wat u in dit kader vindt van de suggestie van een rechter (Trouw,

2

8 december 2018, p. 28–29), rechters deze rol zelf te laten vervullen? De
rechter zou dan als een soort «poortrechter» kunnen opereren en
beslissen of een zaak geschikt is voor rechtsbijstand en daarmee voor een
rechtszaak of dat een zaak met een minder zwaar middel kan worden
afgedaan. Deze leden ontvangen graag een reactie op deze suggestie.
De aan het woord zijnde leden vragen of u voornemens bent bij de
herziening van de gesubsidieerde rechtsbijstand de diagnose- en
triagekorting bij het Juridisch Loket af te schaffen en deze in mindering te
brengen op de eigen bijdragen. Hoe krijgt dit vorm bij de herziening?
De leden van de CDA-fractie constateren dat in het huidige stelsel diverse
perverse prikkels zitten. Procederen is voor advocaten financieel vrijwel
altijd aantrekkelijker dan schikken. Deze leden vragen hoe deze perverse
prikkel uit het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand wordt gehaald.
Krijgen advocaten in de toekomst evenveel betaald voor het leveren van
advies als voor procederen van de zaak?
Voornoemde leden vragen of de vergoeding die advocaten ontvangen
voor mediation, in het nieuwe stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand,
gelijk gesteld wordt aan de vergoeding voor procederen. Indien dat het
geval is, verwacht u dan dat het aantal mediation-zaken in de toekomst zal
toenemen? Bent u voorstander van mediation?
De aan het woord zijnde leden verwachten dat het enkele jaren zal duren
voordat het stelsel – waarvan nu de contouren zijn geschetst – werkelijkheid wordt. Welke mogelijkheden ziet u tussentijds de sociale
advocatuur bij te staan bij het in stand houden van hun beroepsgroep,
bijvoorbeeld door het opleiden van nieuwe sociaal advocaten financieel te
ondersteunen dan wel middelen ter beschikking te stellen teneinde – in
een steeds meer digitaal rechtsbedrijf – kantoren in staat te stellen hun
ICT op orde te brengen? Zou het innovatiefonds van de Raad voor
Rechtsbijstand daarvoor aangewend kunnen worden?
Lezen de leden van de CDA-fractie het goed dat het een grote inspanning
zal zijn het aantal overheidsbesluiten waartegen, onder vergoeding van
rechtsbijstand, wordt geprocedeerd terug te dringen? Kunt u inzichtelijk
maken welke (semi)overheidsinstanties hier de hofleveranciers van zijn?
Deze leden vragen voorts of u inzicht kunt geven op welke wijze u deze
instanties gaat dwingen of verleiden om te voorkomen dat deze zaken tot
een rechtszaak leiden. Deelt u de opvatting dat dit onderwerp topprioriteit
vereist, juist om de vergoeding voor advocaten omhoog bij te kunnen
stellen?
3. Vragen en opmerkingen vanuit de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de brief waarin
de contouren worden geschetst van een nieuw stelsel voor gesubsidieerde rechtsbijstand. Zij begrijpen dat de problemen als gevolg van de
bezuinigingen op dit stelsel door het vorige kabinet moeten worden
opgelost. Deze leden menen dat de brief nog aanzienlijke onduidelijkheden bevat. Wel hebben zij begrip voor de praktische insteek ook de
achterliggende problematiek die in veel gevallen de aanleiding vormt voor
het inroepen van rechten te willen bestrijden. Zij hebben niettemin nog
een aantal vragen, met name over de gedachten de toegang tot het recht
te kunnen blijven borgen en het stelsel daartoe werkbaar te krijgen.
Voornoemde leden lezen dat het kabinet langs de contourenschets van
deze brief haar opdracht tot de herziening van het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand vormgeeft. Het kabinet hanteert daarbij een

3

gefaseerde aanpak, waarbij stap voor stap en proefondervindelijk
toegewerkt wordt naar een nieuwe manier van werken. Deze leden
begrijpen dat daartoe onder meer gebruik gemaakt gaat worden van
pilots en dat er medio 2020 een midterm review komt. Kunt u toelichten
hoe u dit veranderproces gaat inkleden? Kunt u daarbij in het bijzonder
ingaan op de doelen en de termijn die u gaat stellen en de handhaving
daarvan teneinde de herziening van het stelsel tot een succes te maken?
Hoe gaat de midterm review er precies uit zien? Wat gaat u doen als een
pilot of maatregel, al dan niet tussentijds, geen succes blijkt te zijn?
Voorts lezen de leden van de D66-fractie dat de maatregel over rechtsbijstand in asielzaken separaat wordt uitgewerkt. Deze leden brengen in
herinnering de toezegging van de Staatssecretaris van Justitie en
Veiligheid daarbij oog te hebben voor aanvullende informatie aan de
asielzoeker bij het begin van de asielprocedure en voldoende voorbereidingstijd voor de advocaat, indien er een voornemen is tot afwijzing van
de asielaanvraag. Hoe gaat u deze elementen invullen? Kunt u daarbij ook
ingaan op de mogelijke gevolgen voor het verloop van de verdere
asielprocedure, in het bijzonder dat deze maatregel leidt tot meer
beroepen op de rechter en tot meer herhaalde asielaanvragen?
De aan het woord zijnde leden begrijpen dat u inziet dat de juridische weg
niet altijd de gewenste oplossing biedt, althans dat één op de vijf mensen
aangeeft dat hun problemen daarmee niet zijn opgelost. Kunt u aangeven
in hoeverre u bekend bent met de mate waarin rechtsbijstandsverleners in
hun huidige werkwijze al verwijzen naar andere hulpverleners zoals
schuldhulpverlening of maatschappelijk werkers indien dat nodig is en
waarop u die bekendheid baseert?
De leden van de D66-fractie begrijpen dat u uit onderzoek constateert dat
mensen in de afgelopen jaren minder juridische problemen hebben
ervaren.1 Ook constateert u uit datzelfde rapport dat het beroep op de
gesubsidieerde rechtsbijstand is gestegen. Welke verklaringen kunt u voor
deze tegengestelde ontwikkelingen geven? Wat voor effecten verwacht u
daarvan ten aanzien van de voorgenomen herziening van het stelsel en de
manier waarop u dat wil gaan inrichten?
Voornoemde leden lezen dat het beroep op gesubsidieerde rechtsbijstand
is gestegen van ongeveer 293.000 toevoegingen in het jaar 2000 naar
ongeveer 416.000 toevoegingen in het jaar 2017 en dat dit een stijgingspercentage van 42% heeft. Met de toename van het beroep op gesubsidieerde rechtsbijstand zijn de kosten voor gesubsidieerde rechtsbijstand
toegenomen. Kunt u uiteenzetten wat de kostenontwikkeling is geweest in
die jaren voor de gesubsidieerde rechtsbijstand gecorrigeerd met
inflatiecorrectie, bevolkingsgroei en bereik van het aantal mensen dat
onder de Wet op de rechtsbijstand valt? Kunt u daarbij ingaan op het
effect die de invoering van de Wet VIValt op 1 april 2006 heeft gehad op
het aantal afgegeven toevoegingen, omdat daardoor de aanvraagprocedure is vereenvoudigd en er nieuwe regels over het meetellen van
eigen vermogen en het schrappen van de bijtelling overwaarde woning
zijn gekomen?
De leden van de D66-fractie begrijpen dat in het nieuwe stelsel voor
gesubsidieerde rechtsbijstand de toegang tot het recht gewaarborgd moet
blijven. Bij die toegankelijkheid gaat het om informatie, advies,
begeleiding bij onderhandeling, rechtsbijstand en, waar nodig, een
beslissing van een rechter. Tevens gaat het om een laagdrempelige en
1

M.J. ter Voert & C.M. Klein Haarhuis, Geschilbeslechtingsdelta, Over verloop en afloop van
(potentieel) juridische problemen van burgers, 2014, p. 16.

4

vroegtijdige oplossing. Kunt u toelichten en concreet maken met
voorbeelden wanneer u de informatie, het advies en de begeleiding
voldoende laagdrempelig en van voldoende kwaliteit acht dat u de
toegang tot het recht voldoende gewaarborgd vindt?
De aan het woord zijnde leden lezen dat u van mening bent dat een goed
functionerend systeem van rechtsbijstand iedereen onafhankelijke
rechtsbescherming kan bieden. Deze leden juichen dat uitgangspunt toe,
te meer zij de mening delen dat daarvoor in ieder geval noodzakelijk is dat
degene die beslist over het al dan niet toekennen van gesubsidieerde
rechtsbijstand geen belang heeft bij de uitkomst van de zaak en geen
belang heeft bij de verwijzing van de zaak naar een rechtsbijstandverlener.
Ziet u ook dat het voor onafhankelijke rechtsbescherming noodzakelijk is
dat degene die over het al dan niet toekennen van gesubsidieerde
rechtsbijstand beslist op geen enkele manier beïnvloed mag worden door
de beschikbare financiering vanuit zijn ministerie, althans budgettaire
motieven? Kunt u toelichten welke waarborgen u gaat stellen die
mogelijke budgettaire beïnvloeding te voorkomen?
De leden van de D66-fractie begrijpen dat het nieuwe stelsel er op gericht
zal zijn dat partijen al in een vroegtijdig stadium hun geschil, soms met
een beetje hulp, moeten kunnen oplossen. Zij begrijpen dat er daarom
zowel online als fysiek toegankelijke en overzichtelijke voorzieningen voor
zelfhulp, informatie en advies komen met modelbrieven en eenvoudige
adviezen. Bij de laagdrempelige voorziening gaat er, meer dan nu het
geval is, ingezet worden op laagdrempelige voorzieningen in de wijk zoals
bibliotheken, wijkcentra of gemeenteloketten. Kunt u bij benadering
aangeven welke kosten en welke kostenposten u verwacht dat het
opzetten en ondersteunen van deze voorzieningen met zich mee zal
brengen en hoeveel van die kosten en welke kostenposten daarvan
gedragen moeten worden door lokale overheden of andere, al dan niet
sociaal-maatschappelijke, instanties?
Voornoemde leden begrijpen dat u beoogt met de rechtshulppakketten
ook de kwaliteit van rechtsbijstandverleners, althans dienstverleners, in
het stelsel te borgen, omdat zij aan controleerbare eisen moeten voldoen.
Deze leden menen dat het voor goede, onafhankelijke rechtsbescherming
vereist is dat ook degene die over het al dan niet toekennen van gesubsidieerde rechtsbijstand beslist over voldoende deskundigheid en ervaring,
zeker niet in de laatste plaats op het juridische werkterrein, moet
beschikken. Kunt u aangeven hoe u die kwaliteit ten aanzien van
voornoemde aspecten, van degene die over het al dan niet toekennen van
gesubsidieerde rechtsbijstand beslist, gaat borgen?
De leden van de D66-fractie begrijpen voorts dat u door triage aan de
voorkant van het nieuwe stelsel snel duidelijkheid wilt scheppen in welke
mate de rechtzoekende verwezen moet worden naar een rechtshulpverlener en ook of ander gespecialiseerde hulpverlening noodzakelijk is in
verband met eventuele onderliggende problemen. De aan het woord
zijnde leden kunnen zich hierbij onder andere schuldhulpverlening,
sociale wijkteams en maatschappelijk werkers voorstellen. Zij menen dat
lokale overheden wel in staat moeten zijn alle (rechts-) hulpverzoeken in
de toekomst te kunnen verwerken. Kunt u toelichten welke kosten u voor
lokale overheden zoals gemeenten verwacht in het verband met deze
verbeterde verwijsfunctie, ook naar lokale overheden? In welke mate stelt
u hier in het nieuwe stelsel financiering voor beschikbaar aan die lokale
overheden?
De aan het woord zijnde leden van de D66-fractie begrijpen dat u
voornemens bent er bij de herziening van het stelsel voor te gaan zorgen

5

dat de kwaliteit van de dienstverlening van een goed niveau is. De
dienstverlening moet, ongeacht het type hulp of bijstand, aan controleerbare eisen voldoen en dient een integraal – en niet alleen juridisch –
karakter te kennen. Deze leden begrijpen dat partijen zich kunnen
intekenen voor een aanbesteding van de rechtshulppakketten en dat bij
die aanbesteding eisen worden gesteld aan de benodigde competenties
en deskundigheid. Kunt u aangeven op welke wijze u vooraf wilt controleren of partijen aan de gestelde competenties en eisen van deskundigheid voldoen? Aan welke eisen van deskundigheid en competenties
denkt u? Welke mogelijkheden ziet u om de aanbieders van de rechtshulppakketten, gedurende de bepaalde tijd dat zij hun diensten aan rechtzoekenden in het stelsel mogen verlenen, te controleren of zij nog steeds aan
het vereiste kwaliteitsniveau voldoen?
De leden van de D66-fractie begrijpen voorts dat u een duurzaam stelsel
beoogt waarin het nieuwe stelsel voor gesubsidieerde rechtsbijstand, ook
op de lange termijn, betaalbaar blijft. Daarbij geldt het uitgangspunt dat
bij een rechtshulppakket het pakket voorziet in een behandeling van een
probleem voor een integrale prijs. De rechtsbijstandsverleners worden
beloond voor het oplossen van het geschil, niet langer voor het procederen zelf. Deze leden herinneren zich de brief van de Staatssecretaris van
Justitie en Veiligheid uit 2014 waarin werd geconcludeerd dat de
uitvoeringslasten relatief hoog zijn en het bijzondere karakter van de
dienstverlening tot inherente beperkingen leidt wat betreft de mogelijkheden tot aanbesteding (Kamerstuk 31 753, nr. 70, p. 13). Kunt u uiteenzetten waarom de uitvoeringslasten nu niet te hoog zullen worden en hoe
gaat u dat borgen? Kunt u voorts uiteenzetten hoe u in het aanbestedingsproces rekening gaat houden met het bijzondere karakter van de
dienstverlening, zoals vertrouwensberoep, vrije advocatenkeuze en het
gegeven dat de advocaat zich onafhankelijk moet kunnen opstellen?
Welke oplossingen ziet u als blijkt dat de aanbesteding van rechtshulppakketten leidt tot te hoge uitvoeringslasten en zich toch moeilijk blijkt te
verhouden tot het bijzondere karakter van de dienstverlening van (rechts-)
hulpverleners? Kunt u uiteenzetten hoe het idee van de integrale prijs zich
verhoudt tot een advocaat die tijdens het proces de zaak neerlegt,
bijvoorbeeld vanwege een verschil van inzicht over de te volgen strategie?
Voorts vrezen voornoemde leden dat het potentieel van aanbieders van
rechtshulppakketten zich met name concentreert in de Randstad. De
dichtheid van sociaal advocaten, juridisch adviseurs, verzekeraars,
mediators is buiten de Randstad een stuk lager waardoor de aan het
woord zijnde leden vrezen dat er geen landelijk dekkend aanbod van
rechtshulppakketten aan rechtzoekenden zal zijn. Kunt u toelichten hoe u
er voor gaat zorgen dat er een landelijk dekkend aanbod aan rechtshulppakketten ontstaat? Welke oplossingen ziet u als blijkt dat bepaalde delen
van Nederland verstoken blijven van adequate (rechts-) hulpvoorzieningen?
De aan het woord zijnde leden begrijpen dat u onder andere door middel
van een nieuwe systematiek van eigen bijdragen van rechtzoekenden, de
rechtzoekenden wilt stimuleren te kiezen voor minder kostbare vormen
van geschiloplossing. Aan de andere kant begrijpen zij dat in het
strafrecht het openbaar ministerie (OM) verantwoordelijk is voor de
omvang en inhoud van het strafdossier en de formuleren van de
tenlastelegging. Kunt u aangeven welke mate van keuzeruimte u aan de
verdachte wilt toekennen met betrekking tot rechtshulppakketten
waarbinnen het strafrecht een rol speelt?

6

De leden van de D66-fractie lezen dat u met de nieuwe systematiek voor
de eigen bijdrage van de rechtzoekende beoogt een duurzaam en
betaalbaar stelsel te krijgen en de rechtzoekende een afweging te laten
maken tussen diens belang bij de zaak en de kosten die met rechtsbijstand
zijn gemoeid. Zij lezen dat u daartoe de hoogte van de eigen bijdrage wilt
baseren op een percentage van de kosten van de rechtsbijstand om
daarmee de rechtzoekende te stimuleren voor de laagdrempelige en
minder kostbare vormen van geschiloplossing te kiezen. Erkent u het
belang dat een ieder in alle gevallen de rechten die de wet hem toekent in
rechte zal moeten kunnen blijven inroepen, omdat die rechten anders
louter een juridische werkelijkheid vormen? Ziet u in dat deze systematiek
voor de eigen bijdrage die rechtzoekenden moeten betalen teneinde
toegang tot het stelsel rechtsbijstand te krijgen de facto een drempel
opwerpt als rechtzoekende je recht verwezenlijkt te zien? Hoe ziet u de
verhouding van deze systematiek met de situatie waar de meest kostbare
maatregel wel de meest efficiënte en doelmatige is? Op welke manier gaat
u in de gaten houden dat de eigen bijdrage van rechtzoekenden om die
redenen niet te hoog wordt en wanneer is die eigen bijdrage voor u om
die reden te hoog?
De leden van de D66-fractie lezen dat u constateert dat de Commissie-Van
der Meer concludeerde dat de vergoedingen aan advocaten in het huidige
stelsel niet meer bij de tijd zijn? In hoeverre deelt u die conclusie van de
Commissie-Van der Meer?
Voorts begrijpen deze leden dat u van mening bent dat de vergoeding
voor de gewerkte uren momenteel voor sociaal advocaten gemiddeld iets
meer dan 75 euro is en dat dit laag is. De aan het woord zijnde leden
constateren dat u van mening bent met de geschetste contouren van het
nieuwe stelsel een eerste stap te kunnen maken naar een betere
vergoeding voor gewerkte uren. Kunt u aangeven hoe groot die eerste
stap is en wanneer u denkt dat die gezet kan gaan worden nu u
vervolgens constateert dat de mate waarin de tarieven kunnen stijgen
afhankelijk is van de mate waarin het nieuwe stelsel tot ontwikkeling gaat
komen en het volume van het aantal toevoegingen daalt? Kunt u
toelichten welke vervolgstappen u, na die eerste stap in dit kader, voor u
ziet en in het bijzonder hoe groot die zijn en wanneer die gaan plaatsvinden? Wat gaat u doen als tussentijds, en in ieder geval bij de midterm
review medio 2020, blijkt dat de salarissen niet voldoende gestegen zijn
en hoe verhouden die maatregelen zich tot uw mening dat de vergoeding
voor gewerkte uren voor sociaal advocaten nu laag is?
De aan het woord zijnde leden begrijpen dat u naast een betere
vergoeding voor gewerkte uren ook wilt inzetten op een nieuw stelsel van
functiedifferentiatie. U houdt daarbij rekening met de inzet van advocaatstagiairs en paralegals. Deze leden zijn van mening dat deze andere
manier van werken voor de advocatuur tijd kost en kosten met zich
meebrengt. Deze hervorming gaat met name voor kleine kantoren een
relatief groot effect hebben. Kunt u aangeven op welke manieren u
voornemens bent de advocatuur te helpen deze omslag te gaan maken?
De leden van de D66-fractie begrijpen uit de voorgestelde contouren voor
de herziening van het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand dat de
basis van «High Trust» voor de samenwerking tussen de Raad voor
Rechtsbijstand en rechtsbijstandverleners verlaten wordt. Uit de brief
blijkt bijvoorbeeld de mogelijkheid voor bezwaar en beroep als een
rechtzoekende het niet eens is met de onafhankelijke partij die beslist
heeft over zijn verzoek tot rechtsbijstand. Zij begrijpen dat de basis van
«Hight Trust» voor een aanzienlijke lastenverlichting en een constructieve
samenwerking bij de Raad voor Rechtsbijstand en de rechtsbijstandverleners zorgt. Hoe gaat u verzekeren dat het verlaten dit eenvoudige

7

systeem van High Trust niet leidt tot meer juridische en ingewikkelde
procedures en meer werk aan de voorkant van het stelsel?
Voornoemde leden begrijpen dat u bestuursorganen wilt stimuleren
problemen van rechtzoekenden zo informeel en laagdrempelig mogelijk
op te lossen. U gaat daartoe onderzoeken welke mogelijkheden er zijn de
discretionaire ruimte voor bestuursorganen te vergroten zodat zij, meer
dan nu het geval is, in voorkomende gevallen maatwerk kunnen leveren.
Deelt u de mening dat met dit onderzoek haast geboden is? Kunt u
aangeven hoe dat onderzoek er precies uit ziet en op met welke termijn u
verwacht daarvan de uitkomsten naar de Tweede Kamer te kunnen
zenden?
Voorts begrijpen de leden van de D66-fractie dat het uitgangspunt wordt
dat bestuursorganen een proceskostenveroordeling krijgen opgelegd als
het bestuursorgaan ongelijk blijkt te hebben gehad in de juridische
procedure. Het ligt voor de hand tot een (fors) hogere proceskostenveroordeling te komen als blijkt dat het een onnodige procedure is geweest.
Kunt u toelichten welke maatstaf u geschikt acht te beoordelen wanneer
sprake is van een «onnodige» juridische procedure? Met welk percentage
denkt u met deze maatregelen het aantal juridische procedures door
bestuursorganen te kunnen terugdringen? Op welke manieren gaat u
bijhouden of deze maatstaf voor rechters werkbaar is en of deze maatstaf
door hen wordt gebruikt?
Voornoemde leden lezen dat u constateert dat complexe wet- en
regelgeving in veel gevallen de grondslag vormt voor onnodige procedures door en met de overheid. Zij constateren ook dat u hier in het
bijzonder verwijst naar bestuursrechtelijke procedures met onder andere
het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV), de Dienst
Uitvoering Onderwijs (DUO), de Sociale Verzekeringsbank (SVB), de
Belastingdienst en gemeenten, instanties waar rechtzoekenden die in
aanmerking komen voor rechtsbijstand vaak mee in aanraking komen.
Kunt u toelichten aan welke manieren u denkt in de toelichting van weten regelgeving in kwalitatief en kwantitatief opzicht, de effecten op het
stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand in kaart te brengen? Kunt u
aangeven welke consequenties u hieraan verbindt ten aanzien van de
herziening van dit stelsel? Wat vindt u van de gedachte de ministeries die
verantwoordelijk zijn voor complexe wet- en regelgeving ook de kosten, in
het bijzonder de kosten voor juridische procedures, die hiervan het gevolg
zijn voor het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand, te laten dragen?
Voorst constateren deze leden dat het uitbreiden van de toelichting van
wet- en regelgeving met een vast onderdeel over de gevolgen voor de
gesubsidieerde rechtsbijstand aan het probleem van de complexiteit van
wetgeving niks oplost en mogelijk zelfs alleen maar complexer maakt.
Kunt u toelichten welke mogelijkheden u ziet, in het bijzonder ten aanzien
van de aangehaalde instanties, om wet- en regelgeving van de overheid
minder complex te maken? Welke consequenties verbindt u hieraan ten
aanzien van de herziening van het stelsel als dat niet in voldoende mate
lukt?
De aan het woord zijnde leden begrijpen dat u zich realiseert dat de
herziening van het stelsel een grote inspanning vergt van betrokken
partijen, zoals de Raad voor Rechtsbijstand, het Juridisch Loket en de
advocatuur. Zoals zij hiervoor al uit een zetten verwachten deze leden dat
de herziening van het stelsel gevolgen zal hebben voor lokale overheden
en organisaties. Kunt u aangeven welke gevolgen voor de, al dan niet
administratieve, lasten u ziet voor de verschillende overheden of
organisaties en hoe u hen bij de stelselherziening gaat ondersteunen?

8

Voornoemde leden lezen dat met de stelselherziening het vroegtijdiger
oplossen van geschillen en, als gevolg daarvan, een vermindering van de
vraag naar de inzet van de gesubsidieerde advocatuur wordt beoogd. De
vrijval van middelen als gevolg hiervan wordt onder meer ingezet voor
een verhoging van de vergoedingen van rechtsbijstandverleners via
ingekochte rechtshulppakketten. Kunt u toelichten hoe u dit bedoelt?
Bedoelt u hiermee te zeggen dat de inkoopprijs die de overheid gaat
betalen voor een rechtshulppakket hiermee omhoog kan en daarmee
indirect dus de vergoeding voor rechtsbijstandverleners ook omhoog kan?
4. Vragen en opmerkingen vanuit de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met de nodige verontrusting
kennisgenomen van de contouren voor de herziening van het stelsel van
gesubsidieerde rechtsbijstand. Vanzelfsprekend onderschrijven zij de
gedachte dat een goed functionerend systeem van rechtsbijstand
iedereen toegang tot het recht biedt, voorziet in onafhankelijke rechtsbescherming, een hoge kwaliteit van dienstverlening stimuleert en garandeert, en langere tijd houdbaar is. De toegang tot het recht is een
onmisbare basis van onze democratische rechtsstaat. Deze leden zijn
ervan overtuigd dat een goed functionerend stelsel van gesubsidieerde
rechtsbijstand wezenlijk bijdraagt aan het voorkomen en beperken van de
totale omvang van maatschappelijke kosten. Zij vragen hierop een
reflectie.
Deze leden vrezen dat de voorgestelde herziening van de gesubsidieerde
rechtsbijstand de effectieve toegang tot het recht voor sommige groepen
zal beperken. Daarnaast vragen deze leden of de conclusies en de
aanbevelingen van de Commissies-Wolfsen en -Van der Meer wel
adequaat zijn vertaald in de voorstellen en of u zich niet al te zeer door
een aantal aannames heeft laten leiden.
Voornoemde leden merken op dat u stelt dat het beroep op gesubsidieerde rechtsbijstand in de afgelopen zeventien jaar is gestegen met
42 procent. Internationale vergelijking wijst uit dat Nederland met de
uitgaven aan gesubsidieerde rechtsbijstand aan de top zit. Deelt u de
mening dat deze stelling een stevige nuancering behoeft? Nederland
begint blijkens het CEPEJ-onderzoek in internationaal perspectief immers
achterop te raken. Anders dan in de meeste andere landen bezuinigt
Nederland in toenemende mate op de toegang tot gefinancierde
rechtsbijstand. Kunt u aan de hand van de cijfers van het Sociaal en
Cultureel Planbureau (SCP) laten zien hoe de kostenontwikkeling op de
rechtsbijstand zich in de afgelopen jaren heeft ontwikkeld? Wat vindt u
van de constatering van de Commissie-Barkhuysen dat de reële kostenstijging vanaf 2010 juist daalt? Deze leden vragen kort en goed de reële
ontwikkeling van de uitgaven voor gefinancierde rechtsbijstand in kaart te
brengen, en daarbij precies aan te geven welke factoren, en in welke
mate, bijdroegen aan het verhogen van de totale uitgaven van deze vorm
van rechtsbijstand.
Het inkomen van advocaten die gesubsidieerde rechtsbijstand bieden
staat inmiddels in geen verhouding tot de werkzaamheden die zij
daarvoor moeten verrichten. Voornoemde leden vragen hoe de komende
periode erin zal worden voorzien dat deze advocaten het bij hun
werkzaamheden passende inkomen zullen ontvangen. Als dat, zoals
kennelijk de bedoeling is, afhankelijk wordt gesteld van het succes van het
nieuwe stelsel, betekent dat dan dat advocaten nog zeker de komende
jaren geconfronteerd zullen worden met een ontoereikende beloning? Zo
ja, hoe denkt u dat de omvang van de sociale advocatuur zich zal
ontwikkelen? Klopt de indruk van deze leden dat steeds meer commerciële advocatenkantoren stoppen met procestoevoegingen en dat
rechtszoekenden daar dus ook steeds minder terecht kunnen? Hoe

9

rechtvaardigt u dat mensen onderbetaald krijgen vanwege een stelsel van
de overheid?
De aan het woord zijnde leden snappen niet zo goed wat u precies bedoelt
met de vaststelling dat een rechterlijk vonnis lang niet altijd de problemen
van rechtszoekenden oplost. Nog afgezien van de vraag of u serieus
veronderstelt dat een rechterlijk vonnis wel altijd de problemen van
rechtszoekenden oplost, verlangen deze leden een meer en steekhoudender onderbouwing van die vaststelling. Dat een op de vijf mensen die
een juridische weg kiest, aangeeft dat hun problemen daarmee niet zijn
opgelost betekent volgens deze leden sowieso dat vier op de vijf mensen
dus wel een oplossing hebben bereikt. Vindt u dat aantal al niet bewonderingswaardig hoog, hoewel uiteraard niet tevredenstellend? Op basis
waarvan concludeert u dat een stelselwijziging, zoals u voor ogen staat,
tot een hogere tevredenheid zal leiden? Is het mogelijk dat de tevredenheid met gerechtelijke procedures, en de oplossing die via die weg is
geboden, juist zal dalen omdat gesubsidieerde rechtsbijstandverleners
dan niet langer de rol kunnen vervullen zoals zij dat nu doen?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen daarom de vaststelling te
preciseren dat het huidige stelsel onvoldoende bijdraagt aan het oplossen
van problemen en, liefst aan de hand van een wetenschappelijk-kritische
beschouwing van de bronnen waarop u zich heeft gebaseerd, daarbij de
vraag te betrekken of de geboden rechtsbijstand zinvol is geweest en of
de problemen die voorlagen via niet-juridische weg vielen op te lossen.
Ook vragen deze leden in te gaan op de veronderstelling dat door de forse
daling van het aantal rechtszaken van de afgelopen jaren ook verwacht
mocht worden dat het beroep op rechtsbijstand zou zijn afgenomen.
Voornoemde leden kunnen zich bijvoorbeeld voorstellen dat de afname
van het aantal rechtszaken juist door de succesvolle inzet van rechtsbijstandverleners op buitengerechtelijke afdoening is bereikt.
De aan het woord zijnde leden vragen of de opvatting klopt dat advocaten
momenteel een financieel belang bij doorprocederen hebben. Advocaten
ondervinden immers steeds meer moeite om extra uren vergoed te
krijgen, waardoor doorprocederen helemaal niet rendabel is. Wat vindt u
ervan dat uw voorganger, de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie al
in 2014 heeft erkend dat hiervoor geen aanwijzingen zijn. Wat is naar uw
oordeel sinds 2014 veranderd dat er kennelijk wel een financieel belang is
ontstaan en uit welk onderzoek blijkt dat? Ook stellen deze leden de
gedachte ter discussie dat rechtszoekenden zich niet afvragen of een
juridische procedure wel de juiste aanpak is. Waaruit blijkt dit volgens u?
Waarom stelt u dat een goede filter aan de voorkant ontbreekt? Hoe
beoordeelt u in dit verband de toepassing van de Wet op de rechtsbijstand, waarin slechts toevoegingen worden toegekend als rechtsbijstand
echt noodzakelijk is? Aan de hand van welk onderzoek bent u tot het
oordeel gekomen dat advocaten kennelijk het in hen gestelde vertrouwen
schaden in het voorkomen van rechtszaken die achteraf
niet-toevoegwaardig blijken? Hoe werkt volgens u de in rechtsgedingen
gebruikelijke proceskostenveroordeling? Veel civiele zaken spelen tussen
consumenten en bedrijven, waarbij altijd het risico dreigt dat bij verlies
van de rechtszaak moet worden opgedraaid voor de proceskosten van de
wederpartij en er dus een aanzienlijk financieel risico aan procederen
verbonden is. Hoe beoordeelt u voorts het praktijkgebruik in personen- en
familierechtszaken bij nodeloos procederen de proceskosten niet te
compenseren, maar bij de recalcitrante wederpartij te leggen, waardoor
onnodig procederen kan worden afgestraft?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen zich in gemoede af of de
uitkomsten van het onderzoek van de Commissies-Barkhuysen, -Wolfsen
en -Van der Meer de conclusie kunnen dragen dat het stelsel van
gesubsidieerde rechtsbijstand op de schop moet. Deze leden constateren

10

dat een eerder kabinetsstandpunt (Kamerstuk 31 753, nr. 110) juist de
conclusie van de Commissie-Wolfsen onderschreef dat het huidige stelsel
op hoofdlijnen goed functioneert. Hoe verklaart u de koerswijziging? Kunt
u voorzien in een tabel welke aanbevelingen van de genoemde
commissies worden overgenomen in de contourennota?
Het is kennelijk de bedoeling dat rechtszoekenden vaker gebruik maken
van laagdrempelige (online) informatie. Kunt u inschatten in hoeverre die
zelfhulp bijdraagt aan een rechtvaardiger uitkomst? Nog afgezien van het
feit dat nog steeds heel erg veel mensen geen toegang tot internet
hebben en de vaardigheden missen zichzelf te informeren vragen deze
leden of u zich een oordeel heeft gevormd over de huidige gang van
zaken. Veel consumenten maken al gebruik van voorbeeldbrieven waarin
consumentenprogramma’s voorzien. De ervaring leert dat veel bedrijven
zulke brieven naast zich neer leggen. Daarnaast vragen voornoemde leden
of u niet een te simpele voorstelling van zaken geeft dat veel juridische
problemen via zelfhulp zich laten oplossen. Zelfs eenvoudige zaken
hebben soms zeer gecompliceerde rechtsvragen in zich. De aan het woord
zijnde leden vragen in hoeverre rechtszoekenden na mislukte zelfhulp
alsnog recht op gesubsidieerde rechtsbijstand kunnen krijgen. Het nieuwe
stelsel zal voorzien in een poortwachter die beoordeelt of een zaak in
aanmerking komt voor gesubsidieerde rechtsbijstand. Is het de bedoeling
van die poortwachter dat hij zelf advocaat is? Verwacht u niet dat de
introductie van een poortwachter, en beroepsprocedures tegen de
beslissing van de poortwachter, extra bureaucratische rompslomp met
zich meebrengt? Hoe verhoudt zich de beslissing van de poortwachter, die
volgens deze leden gaat over de vraag of de rechtszoekende zich had
kunnen behelpen met zelfhulp, tot de inhoud van de zaak? Hoe wordt,
bijvoorbeeld, uitgesloten dat iemand die onrechtmatig is ontslagen van
verdere gesubsidieerde rechtshulp verstoken blijft omdat de poortwachter
vindt dat zelfhulp of mediation voldoende soelaas zou moeten bieden? In
hoeverre beoordeelt de poortwachter de onderliggende problematiek van
juridische problemen? Kan bijvoorbeeld de poortwachter iemand toegang
tot gesubsidieerde rechtshulp ontzeggen omdat eerst de psychische
problematiek moet worden aangepakt?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of u kunt aangeven wanneer
precies en met wie gesproken is over de optie een aantal rechtsgebieden
uit te sluiten van gesubsidieerde rechtsbijstand. Kunt u aangeven hoe u
het voorstel van rechtshulppakketten wilt operationaliseren? Denkt u
daarbij aan aanbesteding van de rechtshulppakketten en zo ja, welke
criteria stelt u daarbij? Deelt u de opvatting van de toenmalige Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie dat uit een eerdere verkenning bleek dat
bij aanbesteding van de gesubsidieerde rechtsbijstand de uitvoeringslasten relatief hoog zijn qua bureaucratie, kwaliteitswaarborging en de
onafhankelijkheid? Welke lessen trekt u uit de eerdere aanbesteding door
het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) van de diensten van gerechtsdeurwaarders? Herkent u zich in het beeld dat bij die aanbesteding niet de
kwaliteit van de gerechtsdeurwaarder, maar uiteindelijk de prijs de
doorslag heeft gegeven? Kunt u aangeven hoe deze rechtshulppakketten
worden samengesteld? Hoe gaat u daarbij om met veelvoorkomende en
minder voorkomende juridische problemen? Deelt u de opvatting dat
specialisatie van rechtsbijstand wezenlijk bijdraagt aan de kwaliteit van de
rechtspleging in het algemeen? Wat zijn de veronderstelde effecten van de
samenstelling van rechtshulppakketten op de noodzaak tot specialisatie?
Voornoemde leden kunnen zich voorstellen dat meer zelfhulpinformatie
beschikbaar komt op internet of via andere steunpunten zonder dat het
stelsel van rechtsbijstand op de schop moet. Dit kan uiterst behulpzaam
zijn voor mensen die nu niet in aanmerking komen voor gesubsidieerde
rechtsbijstand. Ziet u de meerwaarde hiervan in?

11

Kunt u aangeven hoe de eigen bijdragen van rechtszoekenden zich
vermoedelijk zullen ontwikkelen? Klopt de veronderstelling dat de kosten
van rechtshulp voor rechtszoekenden zullen stijgen? Wat is de precieze
stand van zaken in de uitvoering van het kabinetsvoornemen teneinde de
asielrechtsbijstand te beperken? Deelt u de mening dat beperking van de
asielrechtsbijstand niet alleen vanuit mensenrechtenperspectief, maar
vooral uit praktische overwegingen ongewenst is? Geldt niet ook hier dat
asieladvocaten wezenlijk bijdragen aan het nemen van rechtens en
inhoudelijk juiste beslissingen en dat het wegvallen van hun inbreng in
eerste aanleg juist zal bijdragen aan het instellen van beroep teneinde
evidente misslagen in de beslissing te bestrijden? Wat vindt u van de
kritiek dat asielzoekers zonder rechtsbijstand van een deskundige, ervaren
en onafhankelijke advocaat, minder snel hun relaas op een heldere,
volledige en zoveel mogelijk met bewijzen gestaafde manier naar voren
zullen brengen? Is onderzocht wat de precieze ontlasting van de rechtsketen is door het afschaffen van deze rechtsbijstand?
Op 20 september 2018 organiseerde het Ministerie van Justitie en
Veiligheid een klankbordsessie waarin onder meer vertegenwoordigers
van de advocatuur, de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), het
Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA), de Raad voor Rechtsbijstand,
Vluchtelingenwerk Nederland en het departement aanwezig waren. Van
alle aanwezigen was er niemand voorstander van de nu te introduceren
maatregelen. Kunt u toelichten waarom ondanks deze weerstand vanuit
alle stakeholders u toch deze maatregel wilt doorzetten en wat vindt u
daarvan vanuit het perspectief van rechtsbescherming? Deelt u de mening
dat dit voornemen zal bijdragen aan een ongewenste tweedeling naar
asielzoekers die wel kunnen voorzien in eigen gefinancierde rechtshulp en
asielzoekers die het uit geldgebrek zullen moeten stellen zonder
rechtshulp in hun asielzaak?
5. Vragen en opmerkingen vanuit de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben de plannen inzake de herziening van
het stelsel van gefinancierde rechtsbijstand aandachtig gelezen. Zoals ook
al tijdens de begrotingsbehandeling voor 2019 is aangegeven zijn deze
leden kritisch over de plannen. Zij hebben na het lezen van de plannen
nog veel vragen die zij via deze weg graag willen stellen.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA). De NOvA geeft aan dat de
voorstellen het recht buiten bereik van de meest kwetsbare groep
rechtzoekenden brengt. Hoe serieus neemt u dit signaal van de NOvA?
Kunt u puntsgewijs reageren op alle opmerkingen van de NOvA zoals zij
die heeft opgeschreven in haar bijlage met aanvullende factcheck bij de
brief van 10 december 2018, waaruit blijkt dat u een gechargeerd en
onjuist beeld heeft geschetst van de huidige situatie?
Verschillende commissies hebben geconcludeerd dat het huidige stelsel
op hoofdlijnen goed functioneert, maar dat het wel verbeterd kan worden.
Waarom kiest u er niet voor verbeteringen binnen het bestaande stelsel
door te voeren?
U schrijft in de contourenbrief dat het beroep op gesubsidieerde rechtsbijstand de afgelopen jaren is gestegen en dat de kosten van gesubsidieerde
rechtsbijstand de afgelopen zeventien jaar zijn gestegen met 42 procent.
Kunt u bevestigen dat sinds 2000 bijvoorbeeld de voedselprijzen met
32 procent zijn gestegen, de kosten van levensonderhoud met
45,2 procent zijn gestegen en de bevolking is gegroeid van 15 miljoen
naar 17 miljoen inwoners? Daarnaast is het toch een feit dat het aantal
afgegeven toevoegingen sinds 2013 een aanzienlijke daling laat zien?
Waarom heeft u niet gekozen voor een periode van vijf, tien, vijftien of
twintig jaar als uitgangspunt voor uw betoog? Klopt het voorts dat

12

Nederland een van de weinige landen in de Europese Unie is waar de
reële uitgaven aan gesubsidieerde rechtsbijstand sinds 2010 een dalende
trend laten zien?
De leden van de SP-fractie lezen dat een op de vijf mensen die een
juridische weg kiest, aangeeft dat hun problemen daarmee niet zijn
opgelost. Klopt het dan dat vier op de vijf mensen, 80 procent, wel
tevreden is? Kunt u een onderzoek noemen waaruit blijkt dat de verleende
rechtsbijstand onvoldoende doelmatig zou zijn in het huidige stelsel?
Er zou vaker beroep gedaan worden op rechtsbijstand. Hoe ziet u de rol
van de overheid hierbij? Zou deze toename niet (deels) zijn toe te
schrijven aan het gegeven dat de overheid voor burgers te ingewikkelde
regels hanteert en/of komen door de formalistische opstelling van de
bestuursorganen? Wat denkt u concreet aan deze pijnpunten te doen?
Kunt u uw plannen voor deze pijnpunten uitwerken? Wat denkt u op dit
punt anders te gaan doen dan de verbeterslagen die in het verleden ook al
eens beloofd zijn? Hoe staat het met de gesprekken met bijvoorbeeld
lagere overheden en uitvoeringsinstanties op dit punt?
Verder schrijft u dat het zou lonen voor advocaten om door te procederen.
Op welk onderzoek baseert u de stelling dat advocaten onnodig zouden
procederen? Kunt u uiteenzetten hoe u tot het standpunt bent gekomen
dat het zou lonen voor advocaten om door te procederen? Kent u het
Eindrapport Commissie «Duurzaam stelsel gefinancierde rechtsbijstand»
(december 2015) waaruit kan worden afgeleid dat tussen een kwart en een
derde van alle civiele zaken is behandeld op basis van een zogenoemde
adviestoevoeging? Kunt u bevestigen dat advocaten er in het huidige
stelsel reeds dus in slagen oplossingen buiten rechte te vinden voor
rechtzoekenden en dat zij dan op basis van een adviestoevoeging een
vergoeding krijgen?
De commissie-Van der Meer heeft geconstateerd dat de vergoedingen aan
advocaten niet meer van deze tijd zijn, waardoor de geleverde rechtsbijstand niet meer in een redelijke verhouding staat tot de vergoeding die
advocaten ontvangen. Dat is een zorgwekkende conclusie, toch lijkt de
noodzaak van een eerlijke vergoeding voor advocaten (nog) niet echt bij u
doorgedrongen. Wanneer denkt u dit probleem opgelost te hebben?
Waarom wilt u dit probleem niet oplossen in het huidige stelsel?
De aan het woord zijnde leden zien dat op sommige terreinen een
schikking met minder punten wordt gewaardeerd dan wanneer een
procedure wordt gevolgd, zoals bijvoorbeeld bij een echtscheidingsprocedure. De vergoeding voor een echtscheidingsprocedure is tien punten,
een echtscheiding zonder tegenspraak kent slechts zeven punten. Deelt u
de mening van de Commissie-Van der Meer en deze leden dat de
vergoeding voor een schikking in die gevallen omhoog zou moeten?
De leden van de SP-fractie vragen waaruit blijkt dat het huidige stelsel op
de schop moet. Blijkt dat uit het rapport van de commissie Wolfsen? Uit
het rapport van de Commissie-Barkhuysen? Blijkt dit uit het rapport van
de Commissie-Van der Meer? De Commissies-Wolfsen en -Van der Meer
pleitten toch voor een herziening binnen het huidige stelsel? Waarom
slaat u het advies van deze commissies in de wind?
Deze leden lezen dat de dienstverlening van het Juridisch Loket te wensen
overlaat. Is niet het grootste probleem dat het Juridisch Loket ontoegankelijk is gemaakt, omdat er te weinig locaties zijn, inloopspreekuren zijn
afgeschaft of beperkt en telefoonkosten zijn doorbelast aan onvermogenden? Waarom heeft u er geen werk van gemaakt de laagdrempeligheid van het Juridisch Loket te vergroten?

13

Voornoemde leden zijn blij te lezen dat u de hoofdpunten van het initiatief
«Huizen van het Recht» van het lid Van Nispen kunt steunen, namelijk dat
het recht nabij, begrijpelijk, laagdrempelig en betaalbaar moet zijn. Echter,
deze punten kunnen ook prima binnen het huidige stelsel gerealiseerd
worden. Waarom kiest u daar niet voor?
De aan het woord zijnde leden vragen verder waarop de gedachte is
gebaseerd dat met de voorgestane maatregelen uit de contourennota de
druk op het systeem van gefinancierde rechtsbijstand in het strafrecht kan
worden verlicht. Lenen de voorstellen uit de contourennota zich wel voor
toepassing in de strafrechtelijke context?
Deze leden lezen dat u het huidige stelsel een gebrek aan een gedegen
beoordelingsmoment verwijt wanneer een rechtzoekende zich meldt met
een juridisch probleem. Erkent u dat de Raad voor Rechtsbijstand
beoordeelt of een zaak in aanmerking komt voor toevoeging, dat
advocaten volgens hun gedragsregels voor ogen dienen te houden dat
een regeling in der minne veelal de voorkeur verdient boven een proces
en dat er bij het Juridisch Loket ook altijd wordt bekeken hoe een juridisch
probleem het beste afgehandeld kan worden? Zo ja, wat is dan de
meerwaarde en vooral ook de wenselijkheid van een vorm van triage aan
de voorkant? Dat vindt nu toch ook al plaats? Zou het niet wenselijker zijn
het Juridisch Loket meer middelen te geven teneinde meer te kunnen
diagnosticeren?
Mocht de triage, oftewel de extra drempel voor toegang tot het recht, toch
ingesteld worden, hoe krijgt deze dan vorm? Welke onafhankelijke partij
zou dit als taak moeten krijgen?
Voorts vragen de leden van de SP-fractie wat bedoeld wordt met «het
afsluiten van contracten» (blz. 7). Zijn dit de iets verder in de brief
genoemde pakketten die men nodig zal hebben teneinde rechtshulp te
krijgen?
Voornoemde leden lezen in de contourenbrief dat de rechtshulppakketten
een belangrijk element zijn van het nieuwe stelsel. Kunt u aangeven hoe
de plannen een rechtzoekende de keuze te onthouden zelf een rechtsbijstandverlener te kiezen en een verplichte route voor te schrijven via een
rechtshulppakket, zich verhouden tot het recht op een vrije advocatenkeuze en/of representatie bij het oplossen van in beginsel juridische
geschillen?
U geeft als voorbeeld dat bij de ontbinding van een arbeidsovereenkomst
een rechtshulppakket kan bestaan uit adviseren, beproeven van
mediation, voorstellen voor een minnelijke oplossing uitwerken,
overleggen met de wederpartij, en – voor zover noodzakelijk – het
opstellen en indienen van processtukken en het woord voeren tijdens de
zitting bij de rechter. Kunt u verduidelijken wie of welke organisatie in dit
geval gaat adviseren, tegen welke advies en/of organisatiekosten en in
hoeverre dit rechtshulppakket daarna afwijkt van de huidige dienstverlening door een rechtshulpverlener in het huidige stelsel en kunt u
aangeven wat de meerwaarde is of de meerkosten van dit rechtshulppakket zijn ten opzichte van het huidige systeem van rechtsbijstandverlening?
Voornoemde leden lezen dat voldoende kwaliteit moet worden geleverd
door rechtsbijstandverleners. Kunt u verzekeren dat de benodigde
kwaliteit wordt geleverd in geval bijvoorbeeld meer werkzaamheden
nodig blijken te zijn dan op grond van een zogenoemd rechtshulppakket
op voorhand was voorzien? Bent u niet bang dat deze werkwijze voor

14

perverse prikkels zal zorgen, doordat men gebonden is aan de mogelijkheden en beperkingen van een rechtshulppakket? Zo nee, waarom niet?
Voorts vragen de aan het woord zijnde leden op welke wijze de rechtshulppakketten concreet geïntegreerd zullen worden binnen de werkwijze
van de ZSM-afdoening in het strafrecht. Bent u van plan de rechtshulppakketten ook buiten ZSM een rol te geven in het strafrecht? Zo ja, hoe ziet u
dat voor zich en verhoudt zich een dergelijke werkwijze bijvoorbeeld tot
de vrije advocatenkeuze? Bent u zich daarnaast bewust dat een advocaat
van een verdachte in een strafzaak niet zelf de omvang van de zaak
bepaalt, maar daarbij afhankelijk is van het dossier en de beschuldiging
die centraal staat? Is een dusdanige mate van onzekerheid wel
verenigbaar met het functioneren van een rechtshulppakket? Zo ja, op
welke manier?
De leden van de SP-fractie vragen waarom het nodig is dat aanbieders
van pakketten om rechtshulp te krijgen verzekerd moeten zijn van een
groot aantal zaken waarvoor rechtsbijstand geleverd kan worden. De
hoeveelheid van de zaken zou toch niet uit moeten maken? Het gaat toch
om goede kwaliteit leveren en niet zozeer om welke aanbieder het
goedkoopste rechtsbijstand kan leveren? Is een reëel gevaar van deze
werkwijze aanwezig dat individuele sociaal advocaten hun werk moeten
stoppen, omdat zij de markt uit geconcurreerd worden door grotere
ondernemingen? Hoe wilt u kwaliteit gaan waarborgen? Advocaten zijn
gebonden aan gedragsregels, kwaliteitstoetsen, toezicht en tuchtrecht.
Voor andere potentiële aanbieders van rechtsbijstand geldt dit vrijwel niet.
Hoe ziet u dit? Erkent u voorts dat het tijdelijke karakter van een aanbesteding er voor kan zorgen dat advocaten minder mogelijkheden zullen
hebben zich te specialiseren, omdat het opbouwen van kwaliteit en
specialisatie namelijk vele jaren kost en een aanbesteding voor het ene
jaar geen enkele zekerheid geeft voor een paar jaar later? Hoe denkt u
voldoende specialiteit te kunnen waarborgen in de sociale advocatuur?
De leden van de SP-fractie lezen dat u de eigen bijdrage meer afhankelijk
wilt maken van de kosten van rechtsbijstand. Dat klinkt deze leden als een
zorgwekkende ontwikkeling in de oren, omdat de eigen bijdragen voor
veel rechtzoekenden nu al te hoog zijn. Waarom moeten deze mensen
meer doordrongen worden van de werkelijke kosten? Denkt u dat mensen
vaak voor hun lol procederen? Zo ja, waar baseert u dat op? Kunt u
inzichtelijk maken hoeveel de eigen bijdrage gaat stijgen per inkomenscategorie?
Deze leden schrokken toen zij lazen dat een betere vergoeding voor
advocaten afhangt van de mate waarin het nieuwe stelsel gaat werken en
het aantal toevoegingen daalt. U erkent dus dat advocaten een betere
vergoeding verdienen, maar weigert de advocaten die betere vergoeding
te geven. Waarom koppelt u een betere vergoeding aan een daling van
het aantal toevoegingen? Vindt u dat advocaten op dit moment geen recht
hebben op een eerlijke vergoeding?
Voornoemde leden lezen tevens dat sociaal advocaten ook commerciële
zaken moeten gaan doen. Kunt u zich voorstellen dat de sociale
advocatuur voor advocaten een passie is en dat het dan ook raar is te
verwachten dat zij ook maar commerciële zaken moeten gaan doen,
omdat zij niet geheel afhankelijk moeten zijn van overheidssubsidies? Zo
nee, waarom niet? Hoe denkt u voorts een grotere solidariteit binnen de
beroepsgroep te gaan bewerkstelligen?

15

De aan het woord zijnde leden lezen dat u een pilot voor ogen heeft die
betrekking heeft op het voorkomen en vroegtijdig beslechten van
geschillen met de overheid. Zou het in dat licht een goed idee zijn
bijvoorbeeld eens te beginnen met het verplicht stellen van mediation bij
bijvoorbeeld het UWV? Zo ja, wanneer wilt u hiermee beginnen? Zo nee,
waarom niet? Welke concrete stappen gaat u zetten? Voelt u iets voor het
invoeren van het recht voor burgers fouten te mogen maken en te
herstellen zonder dat dit onmiddellijk als overtreding of fraude wordt
gezien?2 Deze leden wijzen er op dat dit concept zowel wordt omarmd
door de Raad van State in haar jaarverslag van 2017, als ook door de
Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in zijn
beantwoording op schriftelijke vragen van het lid Den Boer.3
De leden van de SP-fractie lezen dat de uitwerking van het nieuwe stelsel
veelal per algemene maatregel van bestuur (AMvB) vorm zal worden
gegeven. Hier maken deze leden bezwaar tegen. Dit zou namelijk
betekenen dat afwijkingen en aanvullingen op de Wet op de rechtsbijstand
volledig buiten de Kamer om zullen kunnen worden gemaakt. Kunt u
bevestigen dat eventuele wijzigingen die mogelijk consequenties hebben
voor de toegang tot de rechter worden vastgelegd in een wet en niet in
lagere regelgeving?
Het is voornoemde leden niet helemaal duidelijk wat de plannen zijn met
de Wet op de rechtsbijstand. De wijzigingen die worden voorgesteld aan
het huidige systeem van rechtsbijstand lijken niet (allemaal) in lijn te zijn
met de huidige Wet op de rechtsbijstand. Bent u voornemens deze wet te
wijzigen of zelfs geheel in te trekken? Voorts vragen deze leden of de fusie
tussen het Juridisch Loket en de Raad voor Rechtsbijstand van de baan is.
De leden van de SP-fractie lezen dat er nog erg veel onduidelijk is over de
financiële gevolgen van een herziening van het stelsel van rechtsbijstand.
Kunt u de doorrekening die heeft plaatsgevonden, uiteenzetten en
onderbouwen? Hoe verklaart u enerzijds de stelling dat door de stelselherziening meer geld vrij gemaakt zal worden voor betere vergoedingen voor
advocaten, en anderzijds de constatering dat nog helemaal niet kan
worden vastgesteld welke budgettaire ruimte er is voor de herziening van
het huidige forfaitaire stelsel?
Kunt u uiteenzetten wat de totale kosten zullen zijn van herziening van het
stelsel van rechtsbijstand? Zo nee, waarom niet? Zo ja, kunt u inzichtelijk
maken welke kosten gemaakt zullen moeten worden om het nieuwe
systeem in te richten en welke kosten ten laste komen van andere
departementen, lagere overheden en uitvoeringsinstanties zoals het
UWV?
Klopt het dat de, in de ogen van deze leden, onnodige herziening van het
stelsel van rechtsbijstand vijf jaar lang 11 miljoen euro zal kosten? Had dit
geld niet beter aan bijvoorbeeld betere vergoedingen voor advocaten
besteed kunnen worden? Zo nee, waarom niet?
De aan het woord zijnde leden hebben met interesse kennisgenomen van
Schots onderzoek waaruit blijkt dat voor elke Engelse pond die wordt
geïnvesteerd in gefinancierde rechtsbijstand er vijf tot elf Engelse pond
wordt bespaard aan maatschappelijke kosten.4 Kent u de resultaten van
dit onderzoek? Zijn er vergelijkbare onderzoeken gedaan in Nederland? Zo
ja, kunt u de Kamer hierover informeren? Zo nee, bent u alsnog bereid

2

«Het recht om fouten te maken», NJB 2018/918, afl. 17.
Documentnummer: 2018D49431.
4
«Social return on investment in legal aid», Law Society of Scotland, november 2017.
3

16

een dergelijk onderzoek uit te laten voeren voor de Nederlandse situatie?
Zo nee, waarom niet?
Recent is door de Kamer de motie-Van Nispen (35 000 VI, nr. 53) aangenomen die de regering verzoekt, een onafhankelijk, wetenschappelijk
onderzoek uit te laten voeren dat moet uitwijzen of en, zo ja, in welke
omvang er sprake is van klassenjustitie in Nederland, wat de oorzaken zijn
en waar de kwetsbaarheden zitten. Hoe denkt u deze motie uit te gaan
voeren en kan bij dit onderzoek ook gekeken worden naar het effect van
de nu voorliggende contourenbrief op mogelijke klassenjustitie?
6. Vragen en opmerkingen vanuit de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief met de plannen voor het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand. Deze leden zien in de geschetste contouren enkele positieve punten
waarin zij zich herkennen, maar zij hebben op vele punten ook vragen en
zorgen. Zij gaan daar graag in het volgende nader op in.
De leden van de PvdA-fractie lezen dat u van mening bent dat de toegang
tot het recht op termijn niet langer gewaarborgd kan worden. Die stelling
wordt onderbouwd door er op te wijzen dat het beroep op de gesubsidieerde rechtsbijstand de afgelopen zeventien jaar met 42 procent is
gestegen. Daartegenover staat dat de problemen van rechtszoekenden
niet beter opgelost zijn. Deze leden vragen hoe het beroep op gesubsidieerde rechtsbijstand zich in de periode 2012–2017 ontwikkeld heeft. Is er
in die periode sprake van een substantiële stijging? Of, zo menen deze
leden uit de tabel op p. 3 te mogen aflezen, is er sinds 2012 zelfs sprake
van een daling? Zo ja, waarom zou er dan sprake zijn van een systeem dat
in de toekomst niet gewaarborgd kan worden? Hoe komt u dan nog tot de
conclusie dat het stelsel aan grondige herziening toe is?
Voornoemde leden delen de mening dat een vonnis van de rechter lang
niet altijd de problemen van de rechtszoekende oplost. Zij zijn daarom
voorstander van een vroegtijdige geschiloplossing variërend van een
bestuursorgaan dat in overleg treedt met een ontevreden burger in plaats
van het voor de rechter te laten komen tot vormen van mediation etc. Dat
neemt niet weg dat als een burger onverhoopt toch een rechter nodig
heeft, een laag inkomen hem niet van de gang naar de rechter mag
afhouden. Tegen die achtergrond beoordelen deze leden de plannen voor
een nieuw stelsel van rechtsbijstand.
De aan het woord zijnde leden lezen dat u van mening bent dat, omdat
advocaten per procedure een toevoeging krijgen, het voor hen loont om
door te procederen en dat dat de oorzaak is van de stijgende kosten voor
gesubsidieerde rechtsbijstand. Hoe verhoudt dat zich tot het feit dat
toevoegingen vanaf 2012 gedaald zijn en tot de bevindingen van de
Commissie-Van der Meer dat de vergoeding voor advocaten te laag is in
verhouding tot de door hen gewerkte uren? Waarom zouden advocaten
doorprocederen als de vergoeding die zij daarvoor krijgen onder de maat
is? Hoe verhoudt dit vermeend lucratief doorprocederen zich tot de
signalen dat steeds meer advocaten niet langer zaken op basis van
toevoegingen willen doen? Waaruit blijkt concreet dat advocaten vanwege
de toevoegingen doorprocederen?
Deze leden lezen dat de overheid zelf in maar liefst 60 procent van de
zaken waarin gesubsidieerde rechtsbijstand wordt verleend de wederpartij
is. Kunt u aangeven in hoeveel zaken waarin gesubsidieerde rechtsbijstand werd verleend de overheid in het verleden de wederpartij was? Kunt
u dit in de vorm van een tabel of grafiek over de afgelopen jaren

17

weergeven? Bij voorkeur over de afgelopen zeventien jaar, anders over de
jaren waarvan u over de gegevens beschikt.
De leden van de PvdA-fractie lezen dat u van mening bent dat de kwaliteit
van de advocaat werkzaam binnen het stelsel beter moet. Deze leden
menen ook dat er niet zelden aan de kwaliteit van de rechtsbijstandsverlener bij commerciële rechtsbijstandsverzekeraars wordt getwijfeld. Hoe
verhoudt de kwaliteit van de sociale advocatuur zich tot deze commerciële
rechtshulpverleners? Deelt u de mening dat, aangezien u overweegt
commerciële rechtsverzekeraars toegang te geven tot het gesubsidieerde
deel van de markt, dat u er dan ook voor moet zorgen dat die kwaliteit op
orde is? Zo ja, hoe kunt en gaat u dat doen en controleren? Zo nee,
waarom niet?
Deze leden delen de mening dat geschillen bij voorkeur in een vroeg
stadium op een laagdrempelige manier moeten worden opgelost. Het
gaat er naar de mening van voornoemde leden om dat problemen worden
opgelost. Het geven van gesubsidieerde rechtsbijstand is daarbij geen
doel op zich, maar kan naar de mening van de aan het woord zijnde leden
wel een middel zijn dat voor iemand met een kleine beurs nodig kan zijn
om zijn recht te halen. Derhalve mag als vroegtijdige geschiloplossing
geen uitkomst blijkt te kunnen bieden, de drempel naar gesubsidieerde
rechtsbijstand niet te hoog zijn. Op dit punt hebben de leden van de
PvdA-fractie zorgen ten aanzien van de geschetste contouren van een
nieuw stelsel. Met name daar waar het om triage aan de voorkant gaat,
hebben zij problemen. Zij lezen de triage zoals die wordt geschetst eerder
als een middel om burgers van gesubsidieerde rechtshulp af te houden
dan als middel om te bezien of zij die hulp nodig hebben. Kunt u deze
zorgen wegnemen? De triage zal gedaan moeten worden door een
onafhankelijke partij. Bent u van mening dat de bestaande Raad voor
Rechtsbijstand niet onafhankelijk beslist over het toekennen van een
toevoeging? Zo ja, waar blijkt dat uit?
De aan het woord zijnde leden lezen dat er bij mensen die in een stevige
vechtscheiding zijn verwikkeld niet alleen naar de juridische kant van het
probleem moet worden gekeken en dat daarom gesubsidieerde rechtsbijstand niet nodig hoeft te zijn. Bent u dan ook van mening dat echtscheidingen niet langer alleen door de rechter hoeven te worden uitgesproken?
Zo ja, hoe gaat u hier dan voor zorgen? Zo nee, blijft een echtscheiding bij
de rechter dan al bijna niet als vanzelf wel een juridisch probleem?
Wat bedoelt u met het uitgangspunt dat ook in de toekomst het verlenen
van gesubsidieerde rechtsbijstand bij straf- en BOPZ-zaken niet getoetst
zullen worden aan nut en noodzaak, maar dat er wel naar een ander
bekostigingssysteem wordt gekeken? Betekent dit dat er sprake kan zijn
van een goedkopere vorm van rechtsbijstand voor toevoegingen in
specifiek straf- of BOPZ zaken? Zo ja, waarom is dat? Zo nee, wat wordt er
dan wel bedoeld?
De aan het woord zijnde leden hebben enkele vragen over de aangekondigde rechtshulppakketten. Die moeten gaan voorzien in een behandeling
van een probleem voor een integrale prijs. Rechtsbijstandverleners
worden dan beloond op basis van het zo efficiënt en effectief oplossen
van een geschil. Wil dat zeggen dat er een vorm van no cure-no pay wordt
geïntroduceerd? Of dat de beloning op een andere manier aan de
uitkomst van de inspanningen van de rechtshulpverlener wordt
gekoppeld? Zo nee, wat wordt er dan wel bedoeld? Krijgen rechtsbijstandverleners dan een vaste prijs uitgekeerd ongeacht het resultaat van hun
inspanningen? Hoe worden deze rechtsbijstandverleners geprikkeld
daadwerkelijk te zorgen voor een oplossing van het probleem en hoe
wordt voorkomen dat zij zich er met een Jantje van Leiden van afmaken?
Deze vraagt speelt te meer omdat ook commerciële partijen die eerder

18

gericht zullen zijn op het maken van winst en het zo min mogelijk maken
van kosten, deze rechtshulppakketten kunnen gaan aanbieden. De
mededeling in de brief dat de komende tijd de inkoopfunctie en de kansen
voor meer kwaliteitsborging nader worden uitgewerkt geeft deze leden op
dit moment de indruk dat dit cruciale aspect van het nieuwe stelsel nog
niet goed doordacht is. Deelt u die mening? Zo nee, waarom niet?
De leden van de PvdA-fractie lezen ook dat de eigen bijdrage meer
afhankelijk moet worden van de kosten van rechtsbijstand in plaats van
dat die eigen bijdrage, zoals nu het geval is, samenhangt met het inkomen
van de rechtszoekende. U meent dat de rechtszoekende daarmee beter
een afweging kan maken tussen zijn eigen belang en de kosten die met de
zaak gemoeid gaan. De aan het woord zijnde leden zien dit echter als een
manier om rechtszoekenden met een laag inkomen van de rechter weg te
houden. Dat achten zij ongewenst. Kunt u hier nader op ingaan?
Hoe hoog worden in het nieuwe stelsel de kosten voor rechtszoekenden
naar draagkracht? Worden die voor rechtszoekenden in de laagste
inkomenscategorie hoger dan in het bestaande stelsel? Zo ja, hoeveel
hoger en waarom? Deze leden lezen dat er wel vangnetten komen voor de
rechtszoekenden die de eigen bijdrage niet kunnen betalen. Daarbij gaat
het om een afbetalingsregeling dan wel een beroep op een hardheidsclausule als aangetoond kan worden dat betaling van een eigen bijdrage
iemand effectief afhoudt van toegang tot het recht. Daarvoor moeten
objectieve maatstaven gaan gelden. Wat gaan die inhouden?
Verder lezen de leden van de PvdA-fractie dat het nieuwe stelsel zou
moeten gaan leiden tot een betere vergoeding voor gewerkte uren.
Daarvoor zouden de integrale geprijsde rechtshulppakketten een middel
moeten zijn namelijk omdat de hulp niet meer op uurbasis wordt vergoed
maar op basis van de behandeling van een probleem. Waarom zou dit
voor een betere vergoeding voor gewerkte uren zorgen? Is dat omdat naar
verwachting de rechtshulpverleners minder uren in een zaak gaan steken?
Acht u dit wenselijk met het oog op een gewenste oplossing van het
geschil? Zo nee, hoe gaat dat dan wel tot een betere beloning leiden? Die
vraagt wringt temeer omdat niet duidelijk is hoe hoog de tarieven zullen
worden en dat dat bovendien mede afhangt van de daling van het aantal
toevoegingen. Waarom wordt er niet gekozen voor een beter uurtarief in
combinatie met inspanningen die gericht zijn op minder zaken waarbij de
overheid partij is en meer inspanningen voor vroegtijdige geschiloplossing? Dan kan de bestaande capaciteit en expertise van de sociale
advocatuur beter ingezet worden voor zaken waarvoor de rechter nog wel
nodig is. Kunt u hier op ingaan?
De aan het woord zijnde leden lezen dat overheidsinstanties zich vaak te
formalistisch opstellen en dat dat onnodig tot procedures leidt. In welke
mate draagt deze opstelling bij aan de vraag naar gesubsidieerde
rechtsbijstand? In hoeverre kan een minder formalistische houding van
overheidsinstanties er toe leiden dat de vraag naar gesubsidieerde
rechtsbijstand af kan nemen?
Wat betreft de financiële prikkels die moeten voorkomen dat overheden
onnodig juridische procedures aanspannen lezen voornoemde leden dat u
denkt aan een hogere proceskostenveroordeling, onder andere in het
geval achteraf blijkt dat procedures onnodig waren. Acht u het ook
wenselijk dat bestuursorganen die in eerste aanleg hun zaak voor de
rechter verliezen en dan toch nog in beroep gaan hogere griffierechten
zouden moeten gaan betalen teneinde er voor te zorgen dat zij geen
onnodige verdere juridische procedures gaan voeren en er daarmee voor
zorgen dat burgers aanspraak op gesubsidieerde rechtsbijstand moeten
maken? Zo ja, hoe gaat u hier voor zorgen? Zo nee, waarom niet? Ziet u
andere mogelijkheden te voorkomen dat een meningsverschil tussen een

19

burger en een bestuursorgaan juridiseert en tot een beroep op de rechter
en gesubsidieerde rechtsbijstand leidt? Zo ja, welke mogelijkheden zijn
dat?
De leden van de PvdA-fractie begrijpen dat de belangrijkste stakeholders
gehoord zijn in het kader van het ontwerpen van het nieuwe stelsel en
betrokken worden bij de uitwerking daarvan, maar deze leden missen een
overzicht hoe deze stakeholders over het nieuwe stelsel denken. Kunt u
een overzicht geven hoe de belangrijkste partners, die onderdeel moeten
worden van het nieuwe stelsel, hierop gereageerd hebben? Wat is
bijvoorbeeld de mening van de Raad voor Rechtsbijstand, de NOvA, het
Juridisch Loket, de Vereniging Sociale Advocatuur Nederland, de
Vereniging van Familierecht advocaten en scheidingsmediators? Hoe hebt
u uw plannen in consultatie gebracht en wat was de uitkomst daarvan?
Kunt u dit met de Kamer delen?
Betekent de opdracht uit het Regeerakkoord het stelsel budgetneutraal te
herzien, dat het nu beschikbare budget voor gesubsidieerde rechtsbijstand in zijn geheel beschikbaar blijft voor het nieuwe stelsel en dat er
geen bezuinigingen zullen worden doorgevoerd op het moment dat het
nieuwe stelsel werkt? Zo nee, wat wordt er dan wel bedoeld?
Stond uw werkbezoek aan Achmea en het filmpje daarover in verband
met het ontwikkelen van het nieuwe stelsel voor rechtshulp (zie
antwoorden op schriftelijke vragen van de leden Kuiken en Gijs van Dijk
inzake Achmea Rechtsbijstand, antwoorden ontvangen 2 oktober 2018)?
Zo ja, wat vond Achmea van uw plannen? Heeft u nog met andere
rechtsbijstandsverzekeraars over het nieuwe stelsel gesproken en wat
waren hun reacties?
II. Reactie van de Minister voor Rechtsbescherming

20