7
Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat
van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
(XVII) voor het jaar 2017 ( 34550-XVII ).
De voorzitter:
Er zijn heel wat sprekers. De minister is er al. Ik zeg tegen
de collega's dat we geen limieten stellen aan het aantal
interrupties, maar enige zelfbeperking zou het vergaderschema nog een beetje in de hand kunnen houden. We
doen interrupties steeds in twee etappes. Ik geef als eerste
het woord aan de heer Smaling.
De algemene beraadslaging wordt geopend.

De heer Smaling (SP):
Voorzitter. Dit is ook een beetje terugkijken. Het is de laatste
ronde voor de bewindspersonen. Dat mag je tenminste
aannemen. Dat is ook een moment om even stil te staan
bij wat er allemaal is bereikt. Ik zou de minister willen prijzen
voor de manier waarop zij dit dossier in de afgelopen jaren
heeft behandeld: met een groot hart, een klein ego, met
passie en met de ervaring die ze al had. Dat was te merken.
Het is ook nog een persoon die je zomaar kunt aantreffen
in een of ander shabby café met stinkende wc's in BoboDioulasso, om maar wat te noemen. Het is toch een beetje
de persoon Ploumen die dit dossier onder haar hoede heeft
genomen.
Ik stel me ook de fundamentele vraag of we nog op de
goede weg zijn. Is ontwikkelingssamenwerking als instituut,
wat het al heel lang is, nog van deze tijd? Heeft het nog een
toekomst? Begrijpt de bevolking het nog? Zijn mensen die
niet helemaal zijn ingewijd in deze materie nog bereid om
hier belastinggeld aan uit te geven? En meer inhoudelijk
over het beleid: heeft die hulp- en handelagenda wel goed
gewerkt? Ik heb namelijk altijd het gevoel gehad dat het
gescheiden circuits zijn geweest en dat het VVD-been en
het PvdA-been van deze minister haar dan weer tot Dr Jekyll
en dan weer tot Mr Hyde maakten.
Wij werken als Kamer met de minister aan de relatie tussen
doelen en resultaten. Dat gaat beter, maar ook daarvan kun
je je afvragen of de mensen nou echt goed doorhebben
waar het geld dat via de belasting in ontwikkelingssamenwerking gaat zitten toe leidt. Al met al maakt het op mij een
te versnipperde indruk. Ik denk ook dat het niet toekomstbestendig is. In een periode waarin we mondiale problemen
hebben — of ze nou gaan over klimaat of over allerlei
andere sociale doelen die in de Sustainable Development
Goals (SDG's) zijn opgenomen, of gewoon allerlei conflicten
die diverse grondslagen hebben — vraag ik me af of dit
nog wel van deze tijd is.
Daarmee kom ik direct op de zogenaamde ODA-norm, de
norm voor Official Development Assistance. We hebben
afgesproken om 0,7% van het bruto nationaal inkomen te
besteden aan ontwikkelingssamenwerking. Als we het pad

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

volgen dat nu voorligt bij ongewijzigd beleid, dan zitten we
volgens de Adviesraad Internationale Vraagstukken, de AIV,
in 2020 op 0,44% van het bruto nationaal inkomen in plaats
van 0,7%. Is de ODA-norm definitief van tafel? Blijven wij
op input sturen met die 0,7% of is dat passé en sturen wij
alleen maar op de resultaten? Dat is heel belangrijk.
Wij komen later te spreken over de partnerlanden. Toch
vraag ik aan de minister of het partnerlandenbeleid failliet
is. Kijk naar Ethiopië en de problemen met de Oromo en
de Amhara; wij hebben er onlangs over gesproken. De staat
van beleg is uitgeroepen en heel veel mensen zijn gedetineerd, gewond geraakt of slachtoffer geworden. Kijk naar
Burundi. We hebben geïnvesteerd in een politieapparaat
dat gewelddadig is. Mensen zeggen: agenten hebben alleen
maar beter leren richten met dat Nederlandse geld. We
hebben heel veel geld gestoken in de bierindustrie. In
Burundi geven de mensen 1% van hun inkomen uit aan
onderwijs, 1% aan kleding en 17% aan bier en sigaretten.
Is het wenselijk dat wij ons daarop richten? Landrechten,
zowel in Burundi als in Ethiopië en andere landen waar wij
werken, zijn een kernonderdeel van het beleid geweest.
Ons inziens is dat nog niet sterk genoeg. Wij zullen een
amendement indienen om dat extra body te geven.
Ik fiets er een beetje snel doorheen vanwege de tijd …
De voorzitter:
Voordat u verdergaat: ik zie dat de heer Bosma een vraag
heeft.
De heer Martin Bosma (PVV):
De heer Smaling was zo hard aan het fietsen dat hij mij niet
zag staan. Het is goed dat de SP eindelijk een heel klein
beetje gaat twijfelen aan de ontwikkelingshulpdoctrines.
Elk jaar kieperen we 4,2 miljard in die bodemloze put die
ontwikkelingshulp heet. Gelukkig noemt de heer Smaling
nu eindelijk een paar nadelen. Er zijn er heel veel. Ze staan
ook gewoon in de boeken. The New York Times had twee
weken geleden een uitstekend artikel over Afrika, waar toch
heel veel misgaat in allerlei landen. Al dat hoera- en
hosannagedoe begint eindelijk een beetje uit te sterven.
Wanneer gaat de heer Smaling eindelijk het licht zien? Hij
pleit voor 1 miljard extra voor die gekke ontwikkelingshulp.
Wanneer zegt de SP: we stoppen met die gekkigheid en we
geven dat geld gewoon uit aan de zorg in Nederland of een
ander goed doel, de veiligheid of wat dan ook? Waarom
blijft de SP maar doorfietsen met geblindeerde ogen?
De heer Smaling (SP):
De SP staat voor internationale gelijkwaardigheid, voor
mensenrechten en voor een goed leven voor iedereen die
een aantal decennia op de aardbol rondloopt. Dat staat als
een huis. Eigenlijk willen wij wel stoppen met het oude
ontwikkelingssamenwerkingsmodel, maar enerzijds willen
wij dat er iets voor terugkomt wat zich richt op veiligheid
en menswaardigheid voor de wereldwijde bevolking.
Anderzijds willen wij een veel compacter, veel behapbaarder
samenwerkingsprogramma met Afrika waarin ondernemers
van hier en van daar kunnen samenwerken, waardoor de
bevolking hier ziet dat het zinvol is. Je ziet bijvoorbeeld de
Nederlandse diaspora, die niet bepaald boven aan het prioriteitenlijstje van de heer Bosma staat. Je kunt dan zien
dat die mensen een nuttige rol vervullen bij het versterken

9 november 2016
TK 20

20-7-1

van de banden met landen waarvan de heer Bosma niet
wil dat die mensen deze kant op migreren en dat ze daar
ziek worden en hier overdraagbare ziektes brengen. Het is
heel nuttig om de boel niet los te laten, maar anders in te
richten.
De heer Martin Bosma (PVV):
Een waarschuwing aan de voorzitter: de professor gaat snel
doceren. Kijk uit! Ik waarschuw u maar alvast, maar dat is
zijn recht.
De SP zegt dat zij er graag iets voor wil terugzien. Dat is nu
net de ellende, want we zien er helemaal niets voor terug.
Af en toe wordt er een leuk waterputje geslagen, wordt er
weer een of ander leuk genderprojectje gedaan of gaan er
weer 2 miljoen condooms die kant op. Maar wat gebeurt
er blijvend, structureel? Kijk eens 30 jaar terug. Wat hebben
we daar 30 jaar geleden geprobeerd te veranderen en hoe
is de situatie nu? Dat effect is er helemaal niet. Nergens is
aantoonbaar dat die ontwikkelingshulp iets blijvends oplevert. Sterker nog, er zijn allerlei aanwijzingen dat ontwikkelingshulp corruptie in de hand werkt, betalingsbalansen
opblaast omdat er ineens geld instroomt en juist heel slecht
is voor die landen. Dat verhindert die landen om verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen bestaan, dus we zien
er niets van terug.
De heer Smaling (SP):
Ik denk dat de heer Bosma en ik allebei vrij veel hebben
gelezen over dit onderwerp. Ik ga een beetje in het midden
zitten, bij Bruno Collier. Daar hebben wij volgens mij weleens eerder een debat over gehad. Hij heeft heel veel studies gedaan en zegt dat hulp ongeveer 1% groei heeft bijdragen aan Afrika in de afgelopen decennia. Veel landen
hebben natuurlijk een negatieve groei gehad, maar die zou
nog negatiever zijn geweest zonder die hulp. Die hulp heeft
dus lang niet altijd en overal geholpen, maar in sommige
gevallen wel degelijk. Kijk naar hoeveel studenten met
Nederlandse beurzen zijn opgeleid, daardoor een beter
bestaan hebben gekregen en hun familie daarin hebben
meegenomen. Dat werkt namelijk zo in Afrika. De sociale
cohesie in familie- en clansfeer is erg groot. Het heeft dus
absoluut zin gehad. Ik hoop dat de heer Bosma wat dit
betreft een keer een beetje naar het midden opschuift.
De voorzitter:
Gaat u verder, mijnheer Smaling.
De heer Smaling (SP):
Ik kom op handelsverdragen. We hebben een nieuwe
Amerikaanse president. Ik weet niet hoe die tegenover TTIP
staat. Er zijn natuurlijk allerlei debatten over geweest. Mijn
collega Jasper van Dijk heeft die vooral gevoerd met de
minister. Mijn vraag is hoe zij er op dit moment in staat. Ik
heb gezien dat zij ergens een academisch jaar heeft geopend, waarin zij sprak over de olifantengrafiek. Die staat
een beetje model voor haar verhaal dat de armen almaar
armer worden en de rijker almaar rijker van al die wilde
vrijhandelsverdragen. Zij gaat dus voor een globalisering
2.0 waarbij je die allemaal inclusief maakt, wat ik altijd een
wat lastig begrip vind. Wat wil zij nu? TTIP met dat
geschillenbeschermingsmechanisme is voor de hedgefunds

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

en andere sprinkhanen gewoon feest. Dat is gewoon high
time. Wat is haar gevoel nu over TTIP en ook over TiSA,
dat dienstenverdrag? We zullen nog wel zien of CETA hier
weer terugkomt via een referendum.
Dan nog iets over de convenanten voor internationaal
maatschappelijk verantwoord ondernemen. Ik heb een tijd
geleden met de heer Voordewind een motie ingediend die
vraagt om een evaluatie halverwege dit jaar. We zijn nu
goed bediend met de kledingbranche en de banken, maar
voor de rest hebben we nog niet zo'n inzicht. Ik noem pensioenfondsen, verzekeraars en verkopers van schoenen en
elektronica. Er zijn een heleboel sectoren waarvan wij nu
nog geen beeld hebben van hoe het ermee staat. Het is
toch een beetje het paradepaardje van de minister. Althans,
zo treedt zij ermee naar buiten. Het gaat wat ons betreft
niet snel genoeg.
Er zijn een aantal dingen over jongeren. De heer Van Laar
heeft een Actieplan Jongeren voorop. Dat heeft onze interesse. De minister heeft 50 miljoen apart gezet uit het Local
Employment in Africa for Development (LEAD) en uit het
Dutch Good Growth Fund, maar als wij de beantwoording
van de feitelijke vragen lezen, zijn wij er niet zeker van of
dit geld ook wel bij die jongeren terechtkomt, die jongeren
die helemaal aan het begin van ondernemerschap staan
en die ook zoeken naar partners. Mevrouw Mulder en ik
hebben een amendement ingediend om iets met matchmaking te doen, bijvoorbeeld door een jongere uit Afrika en
een jongere van hier met een ondernemingsgeest te helpen
met het ontwikkelen van een marktverkenning, met een
businesscase. Dat kan op allerlei sectoren betrekking hebben. Zou dat niet een heel mooie kickstart zijn voor wat de
minister nu wil met die 50 miljoen?
Er is een Save Wildlifeconferentie in Den Haag geweest en
op het programma staat een wildlifeconferentie in Saigon.
Daar gaat alleen maar een ambtelijke delegatie heen. We
hebben hier altijd een punt van gemaakt. Er is een amendement-Smaling/Leegte geweest en Economische Zaken is
er ook druk mee. Wat is de inzet en kunnen er niet een paar
tandjes bij, natuurlijk het liefst slagtanden?
De heer Van Laar (PvdA):
Ik heb een vraag over het amendement waar de heer
Smaling het over had. Hoe verhouden die activiteiten zich
bijvoorbeeld tot wat het Bit Network doet of wat SPARK
doet? Het is juist wat hij beschrijft, namelijk hulp met het
schrijven van een business plan, het beste uitkiezen en
Nederlandse expertise aan lokale Afrikaanse ondernemers.
Ik vroeg mij af wat de verhouding is en dat de heer Smaling
daarin mist.
De heer Smaling (SP):
Dat is een zinvolle vraag. Ik vraag mij echt af hoe bijvoorbeeld SOS Kinderdorpen — die ook een van de uitvoerders
is — zich verhoudt tot datgene wat het amendement beoogt,
waar je als matchmaker fungeert op het niveau van mensen
die net zijn afgestudeerd en een onderneming willen starten.
Hebben die iets aan de manier waarop het Local Employment in Africa for Development is georganiseerd? Er gaat
50 miljoen in en als we via 1 miljoen matchmaking kunnen
kijken of dat model ook zou kunnen werken, is het additioneel aan wat er gepland is. Naar mijn mening is het ook in

9 november 2016
TK 20

20-7-2

lijn met het voorstel van de heer Van Laar over Jongeren
voorop.
Ik rond af. De SP wil vooruitkijken en ziet een wereld met
ongelijkheid, met onverdraagzaamheid, schaarse hulpbronnen en klimaatverandering, met allerlei prijsfluctuaties bijvoorbeeld van voedsel in steden, wat ook allerlei moeilijke
situaties oplevert. Daarom wil zij de ontwikkelingssamenwerking echt op een totaal andere leest gaan schoeien. Er
zit een noodhulpkant aan met drie componenten, te weten
preventie, het in actie komen wanneer het nodig is, opvang
en nazorg. Ook moet de leefbaarheid in vluchtelingenkampen worden verbeterd.
Er zit een noord-zuidsamenwerking met drie punten, dat
wil zeggen een economische kant, zoals ik zojuist bedoelde
met het amendement om jongeren business te geven, een
sociaal doel, door gezondheidssystemen te versterken en
een ecologisch doel, de Klimaatagenda. Wordt dat alles
goed afgestemd met staatssecretaris Dijksma, zodat onze
inspanningen elkaar versterken en we onze expertise op
dat terrein zo goed mogelijk inzetten in landen die met ons
willen samenwerken? Dat alles moet gebeuren onder de
randvoorwaarde van maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo). Daar hoort ook het tegengaan van belastingontwijking bij, evenals landrechten en mensenrechten. Ik
wijs ook op jongeren in de diaspora als smeermiddel, als
bruggenbouwers tussen bevolkingsgroepen hier en in
Afrika. Het gaat om mensen die tempo kunnen maken met
de ontwikkeling die ons voor ogen staat.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik ben heel blij dat de SP een bondgenoot is van de PvdD
tegen vrijhandelsverdragen als TTIP, TiSA en CETA, maar
er staat ook nog een ander vrijhandelsakkoord op stapel
en dat is het akkoord met Japan. We weten allemaal dat
Japan nogal actief is in de walvisjacht. Wij hebben regelmatig moties ingediend om aan te geven dat dit een breekpunt
moet zijn, dat wil zeggen geen vrijhandelsverdrag zolang
Japan zich schuldig maakt aan de walvisvangst. Daar heeft
de SP toen tegen gestemd. Ik zou heel graag willen weten
waarom dat zo is. Is de SP voor een vrijhandelsverdrag met
Japan, terwijl we weten dat het niet alleen mensenrechten
schendt, maar dat het zich ook bezighoudt met de walvisvangst?
De heer Smaling (SP):
Nou breekt mij toch een beetje op dat mijn collega Jasper
van Dijk de handelsverdragen doet. Dat antwoord is
natuurlijk een beetje slappe hap. Als mevrouw Thieme het
goed vindt, kom ik hier in tweede termijn op terug. Ik kan
wel gaan gissen waarom het zo is gegaan, maar ik weet
het echt niet.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Prima. Dan hoor ik het later.
De voorzitter:
Dan is dat afgesproken.
Ik geef het woord aan de heer Taverne van de VVD.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De heer Taverne (VVD):
Voorzitter. Nederland is een prachtig land. We hebben een
gezonde economie en zijn welvarend. Zo welvarend dat we
in staat zijn om ontwikkelingshulp te geven. Daar hebben
we het vanavond en morgen over. Dan gaat het vaak over
landen in Afrika, wat bij mij de vraag doet rijzen: hoe vaak
zouden ze het in de parlementen van die landen in Afrika
over Nederland hebben? Maar dat terzijde.
Hulp kan een effectief middel zijn, mits het gericht en slim
wordt ingezet. Frits Bolkestein zei het al eens: de vraag is
niet waarom arme landen arm zijn, maar waarom rijke
landen rijk zijn. Nederland heeft nooit ontwikkelingshulp
ontvangen. Toch hebben we ons tot de zestiende economie
van de wereld weten te ontwikkelen. De ervaring leert dat
een goed ontwikkelde staat, politieke stabiliteit en een
betrouwbaar rechtssysteem belangrijke voorwaarden zijn
voor economische ontwikkeling. Daar ontbreekt het in veel
ontwikkelingslanden nog steeds aan.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
De heer Taverne zei dat Nederland nog nooit ontwikkelingshulp had ontvangen en ik dacht zomaar spontaan aan de
Marshallmiddelen. Kan de heer Taverne daarop ingaan?
De heer Taverne (VVD):
Jazeker, dat kan hij. Ik heb overwogen of ik het voorbeeld
in mijn tekst zou opnemen als een uitzondering op de regel.
Ik heb dat niet gedaan, want ik wilde mevrouw Mulder van
het CDA deze vraag niet onthouden. De Marshallhulp was
vooral economische hulp, waarbij het uitgangspunt was
dat de Amerikaanse economie ervan zou profiteren. Dat is
gebeurd. Bovendien was het voor een zeer afgebakende
periode. Het is niet zo dat wij vandaag nog steeds Marshallhulp ontvangen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
De VVD vond dat dus een goede, wijze vorm van investeren
van ontwikkelingshulp, van land A naar land B, van de VS
naar Nederland?
De heer Taverne (VVD):
Het heeft zonder meer een goed effect gehad. Juist ook
omdat het in tijd en doel beperkt was. Nu we het toch over
de Marshallhulp hebben, kunnen we ook nog wel de anekdote erbij halen dat toenmalig premier Drees de Amerikanen
die hierover gingen, in zijn woning aan de Beeklaan ontving
met een kopje thee en een kaakje, wat de Amerikanen ertoe
bewoog dan toch maar een bedrag over te maken, want
dat zou goed besteed zijn aan een land dat zo zuinig en
effectief met zijn geld omgaat. Dat kan niet van alle landen
waar Nederlandse ontwikkelingshulp terechtkomt, gezegd
worden.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik was bezig met de definitie van de heer Taverne. Ontwikkelingshulp betekent dus de transfer van het ene land naar
het andere, niet voor een bepaalde tijd en niet voor een
bepaalde sector. Ik vraag mij af hoe de heer Taverne in deze
context kijkt naar de transfer die heeft plaatsgevonden van

9 november 2016
TK 20

20-7-3

verscheidene landen naar Nederland gedurende de periode
van de kolonisatie.
De heer Taverne (VVD):
Of zoals die nu nog steeds plaatsvindt. Dat is wel interessant. Wij hebben altijd gedacht en gesproken over de
overzeese gebiedsdelen als wingewesten, maar dat zijn ze
in economisch opzicht zelden geweest. Er is veel onderzoek
naar gedaan. Veel van onze voormalige koloniën hebben
Nederland nooit veel economisch voordeel opgeleverd, per
saldo. Ik zou dat dus niet onder ontwikkelingshulp willen
scharen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Laten we dan in ieder geval vaststellen dat dit destijds niet
vrijwillig is gegeven, dat er wel degelijk een transfer heeft
plaatsgevonden en dat er in de Nederlandse geschiedenis
best periodes zijn waarin een deel van onze ontwikkeling
te maken had met transfers en rijkdom vanuit andere landen. Soms was dat effectief en soms was het minder
effectief, maar bij het statement dat Nederland, los van een
sector, los van een afgebakende periode, nooit enige ontvangsten uit het buitenland heeft gehad, valt toch zeker een
kanttekening te maken.
De heer Taverne (VVD):
Dan heeft mevrouw Van Veldhoven niet goed geluisterd
naar mijn antwoord op haar eerste vraag, namelijk dat de
verhouding tussen de voormalige koloniën en Nederland
er niet een was waar Nederland per saldo rijker van is
geworden. De vergelijking van mevrouw Van Veldhoven
houdt dan dus een beetje op, gaat mank, gaat niet op, werkt
niet.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Met mevrouw Mulder schoot ook mij de Marshallhulp te
binnen. Ik was net iets later dan zij, maar dat gaf mij de
mogelijkheid om het even na te kijken. Vijf jaar lang is er
door de Amerikanen geïnvesteerd in de Nederlandse economie. Ik neem aan dat de heer Taverne er geen enkel
probleem mee heeft als we zo'n project van een jaar of vijf
doen, of een kabinetsperiode, mits dat op een goede manier
gebeurt.
De heer Taverne (VVD):
Dat weet ik niet. De vergelijking met ontwikkelingshulp gaat
hier immers niet op, omdat we die al meer dan 40 jaar
geven. Als het tot vijf jaar beperkt zou zijn, valt erover te
praten, maar dat hebben we al achtmaal gedaan.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Volgens mij zijn het ook wat verschillende landen. Ik zou
wel een voorbeeld willen horen van een land waarin we al
40 jaar consistent investeren. Volgens mij kijken we elke
periode weer welk land vooroploopt. Ik begrijp de heer
Taverne echter ook zo dat een nieuwe euro naar Griekenland en dergelijke is uitgesloten. De VVD gaat zich in de
komende campagne echt aan de belofte houden dat er geen
euro meer naar Griekenland gaat. Nederland is Nederland
en onze belastinginkomsten blijven in Nederland.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De heer Taverne (VVD):
Wat moet ik daar nou op zeggen? Laat ik voor mezelf spreken: de heer Dijkgraaf hoeft wat dat betreft niet aan mij te
twijfelen. Als de voorzitter mij dat toestaat, zou ik het hierbij
willen laten.
De voorzitter:
Gaat u maar verder, zou ik zeggen.
De heer Taverne (VVD):
De ervaring leert dat in een goed ontwikkelde staat, politieke
stabiliteit en een betrouwbaar rechtssysteem belangrijke
voorwaarden zijn voor economische ontwikkeling. Daaraan
ontbreekt het nu juist in veel ontwikkelingslanden. Dat is
helemaal niet zo gek als je maar klakkeloos geld naar een
land stuurt. Er zijn partijen die ervoor pleiten om er alleen
maar meer van te maken. Wat de VVD betreft, werkt een
combinatie van gerichte hulp en handel beter dan eenzijdige
financiële en materiële steun. Ook werkt het geven van hulp
alleen als er concrete doelen worden gesteld die op controleerbare wijze worden nagestreefd. Ook daaraan schort het
nogal eens.
We geven nu al meer dan 40 jaar ontwikkelingshulp. We
hebben het vandaag over een begroting van ruim 4 miljard
euro. De minister laat zich er in haar begroting nog steeds
op voorstaan dat dankzij Nederland "in 2015 4.500 arme
vrouwen (mede)eigenaar van een stuk grond in de polders
van Bangladesh zijn geworden". Afgelopen maandag hebben we met de minister gesproken over hoe zij ervoor gaat
zorgen dat haar begroting voortaan vooraf vastgestelde,
meetbare doelen bevat, waarvan achteraf kan worden
vastgesteld of en hoe die zijn behaald. Ik zeg dit zonder
ironie of cynisme, maar eerder met verbazing en misschien
met licht ongeloof, omdat we na meer dan vier decennia
ontwikkelingshulp, kennelijk nog steeds hulp moeten geven
aan 4.500 boerinnen in Bangladesh en tegelijkertijd niet
goed uit de begroting kunnen afleiden waaraan we ontwikkelingshulp besteden, op basis waarvan en of die helpt.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Zolang wij allerlei goedkope landbouwproducten vanuit
Europa dumpen in landen als Bangladesh, blijf je inderdaad
dweilen met de kraan open en zorg je ervoor dat die lokale
landbouweconomie, zelfs in Bangladesh, telkens opnieuw
wordt ontwricht. Is het niet ook een welbegrepen eigenbelang voor de VVD om te zeggen: laten wij eens kijken hoe
wij kunnen voorkomen dat wij zo ontwrichtend zijn met
onze agressieve exportstrategie in die landen?
De heer Taverne (VVD):
Ik denk dat mevrouw Thieme en ik hier meer gemeen hebben dan het feit dat wij beiden geen vlees eten. Tevens
heeft zij een opvatting over vrijhandel die op zichzelf misschien wel aantrekkelijk is, want juist barrières in de vrije
handel tussen Europa en vooral Afrika zorgen ervoor dat
de verhoudingen erg ongelijk zijn. Ik denk niet dat deze
eenzijdigheid leidt tot het niet kunnen ontwikkelen van
landen waardoor ze nog steeds hulp nodig hebben. Als
mevrouw Thieme echter voor meer vrijhandel pleit, dan
vindt zij de VVD-fractie aan haar zijde.

9 november 2016
TK 20

20-7-4

Mevrouw Thieme (PvdD):
Dat is jammer, want dat is niet mijn pleidooi. Niet alleen
de boeren in ontwikkelingslanden maar ook onze eigen
boeren zijn juist de dupe van vrijhandel. Het lijkt mij dus
veel beter om ervoor te zorgen dat die boeren daar zelf hun
eigen voedsel kunnen gaan produceren. Is de heer Taverne
niet met mij van mening dat het, juist ook vanwege het
welbegrepen eigenbelang, onze verantwoordelijkheid is
om niet eindeloos zakken geld daarheen te sturen, maar
om ervoor te zorgen dat wij veel meer regionaal gaan produceren? Dat is niet alleen goed voor onze boeren hier in
Nederland en Europa, maar het is ook beter voor het milieu
dan al dat gesleep van landbouwproducten over de hele
wereld, veroorzaakt door vrijhandel.
De heer Taverne (VVD):
Ik denk zonder meer dat het langzamerhand tijd wordt dat
ze in heel veel landen zelfvoorzienend worden. De vraag is
alleen of Nederland er samen met andere landen verantwoordelijk voor moet worden gehouden dat daar een situatie ontstaat waarin dat kan gebeuren. Het is niet dat wij
vorig jaar met het geven van ontwikkelingshulp zijn
begonnen. Je kunt je dus ook de vraag stellen hoeveel het
geholpen heeft dat wij naar het oordeel van mevrouw
Thieme nog steeds de verantwoordelijkheid hebben om
ervoor te zorgen dat het daar beter gaat. Ik kan er een vergelijking van Einstein bij halen over de definitie van krankzinnigheid: iedere keer hetzelfde doen en erachter komen
dat het niet helpt, om het nog een keer te doen. Daar lijkt
het soms wel een beetje op.
De voorzitter:
De heer Taverne vervolgt zijn betoog. Graag bondige
interrupties maar ook bondige antwoorden.
De heer Taverne (VVD):
Ik zal daar vanzelfsprekend rekening mee houden, maar dit
is zo'n belangrijk onderwerp. Het is lastig om jezelf daarin
altijd te beperken.
Niet dat er niets is gebeurd, integendeel! In de afgelopen
twintig jaar is de armoede in de wereld fors teruggedrongen. Leefden er in 1990 wereldwijd nog zo'n 2 miljard
mensen in extreme armoede, met minder dan 1,25 dollar
per dag te besteden, in 2010 was dit aantal gedaald tot 1,2
miljard mensen. De vraag is echter of en in hoeverre ontwikkelingshulp, inclusief Nederlandse ontwikkelingshulp,
hieraan heeft bijgedragen. De Wereldbank, een gerespecteerd instituut, beantwoordde die vraag in 2000 in haar
rapport Can Africa claim the 21th century? als volgt. Ik vertaal het: recent onderzoek laat zien dat er historisch gezien
geen significante effecten van hulpstromen op beleid zijn
geweest en niet significant kan worden aangetoond dat
hulp heeft bijgedragen aan economische groei. Kortom:
volgens de Wereldbank is niet aangetoond dat ontwikkelingshulp heeft bijgedragen aan economische ontwikkeling.
In lijn hiermee is dat de rapporteurs van de commissie voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking na
de begroting te hebben onderzocht voor de tweede keer
op rij hebben moeten vaststellen dat in ieder geval aan de
hand van de begroting niet kan worden aangetoond dat

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Nederlandse ontwikkelingshulp heeft bijgedragen aan de
economische ontwikkeling in Afrika.
De heer Van Laar (PvdA):
Het is wel knap dat de Wereldbank al in 2000 heeft geconcludeerd dat de groei die tot 2010 heeft plaatsgevonden, in
zijn geheel niet gerelateerd is aan ontwikkelingshulp. Ik heb
hoge achting voor de Wereldbank, maar ik wist niet dat ze
ook tien jaar vooruit konden kijken. Hoe heeft de heer
Taverne die conclusie precies doorgetrokken?
De heer Taverne (VVD):
Dat doet de Wereldbank voortdurend. De bank heeft een
aantal afdelingen die in de toekomst kijken. Het is waar dat
deze conclusie uit 2000 is, tenzij de heer Van Laar de cijfers
kan laten zien waaruit blijkt dat alle groei in de afgelopen
zestien jaar heeft plaatsgevonden, wat niet het geval is.
Daarom is het nog steeds een belangwekkende conclusie
na pak 'm beet dertig jaar ontwikkelingshulp. Ik wil dat niet
zo op die manier terzijde schuiven.
De heer Van Laar (PvdA):
Los van wat ik van die conclusie uit 2000 vond: hulp verandert continu en ook de manier waarop dat gebeurt, verandert continu. Om dus op basis van een rapport uit 2000 te
concluderen dat hulp in 2016 nog steeds niet werkt of zou
werken, lijkt mij nogal ver gaan. Dat lijkt me een te grote
stap voor een man die constant op zoek is naar bewijzen,
effectiviteit en cijfers.
De heer Taverne (VVD):
Ik citeerde de Wereldbank slechts als steunbewijs voor mijn
vaststelling. Over de autoriteit van de Wereldbank kunnen
we het misschien een andere keer hebben.
Hulp zou wel moeten bijdragen aan economische ontwikkeling in Afrika, want het oogmerk van ontwikkelingshulp
moet toch zijn dat die hulp op zeker moment niet meer
nodig is omdat de landen die hulp krijgen, die hulp hebben
gebruikt om economisch en sociaal zelfstandig te worden?
Is de minister dit met de VVD-fractie eens?
Ik kom nog even terug op de noodzaak van een goed ontwikkelde staat om tot economische bloei te kunnen komen.
Het verklaart wellicht waarom de ontwikkeling van veel
landen in Afrika ondanks heel veel hulp achterblijft. Het
heeft er misschien ook mee te maken dat veel ontwikkelingshulp een nogal paternalistisch karakter heeft: wij komen
geld brengen, wij vertellen u hoe het moet en als het even
niet uitkomt, nemen wij het u uit handen. De minister trekt
veel geld uit om in partnerlanden de rechtstaat te verbeteren
en om sociale vooruitgang te bevorderen. Kan de minister
onder verwijzing naar de eerder genoemde conclusie van
de Wereldbank, namelijk dat het een bewezen niet-effectieve
methode is, aangeven waarom zij dit beleid toch voert zoals
zij het voert?
De minister helpt landen ook bij het inrichten en versterken
van de belastingdienst. Op het eerste oog is dat een goed
idee. Immers, als landen zelf meer of überhaupt belasting
innen, dan hebben zij minder ontwikkelingshulp nodig.
Maar toont het feit dat landen daar nu nog hulp bij nodig

9 november 2016
TK 20

20-7-5

hebben juist niet aan dat de overheden van die landen
kennelijk zo zwak en corrupt zijn, dat het eerder de vraag
rechtvaardigt of het wel verantwoord is om hoe dan ook
ontwikkelingshulp te geven?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Als de heer Taverne nu alle hulp van de minister gaat
afpellen en gaat aantonen dat die weinig zinvol is, ga ik
hem even onderbreken. Dan zou het namelijk lijken alsof
de VVD voor helemaal geen ontwikkelingshulp is. Volgens
mij blijft er in het verkiezingsprogramma van de VVD nog
een klein staartje over om aan ontwikkelingshulp te besteden. In de inleiding van dat verkiezingsprogramma — ik
neem aan dat de heer Taverne dat nog wel onderschrijft —
staat bijvoorbeeld dat de migratiestromen en de oorzaken
van de migratiestromen moeten worden aangepakt, dat er
opvang in de regio moet zijn en dat militaire veiligheidsoperaties ook betaald moeten worden uit het budget voor ontwikkelingssamenwerking. Dan ziet de heer Taverne dus
toch nog steeds het nut van ontwikkelingssamenwerking
in, neem ik aan?
De heer Taverne (VVD):
Jazeker, anders hadden we wel iets anders in het verkiezingsprogramma opgenomen en anders was ik ook niet
begonnen met te zeggen dat hulp wel degelijk kan helpen,
afhankelijk van de voorwaarden waaronder hij wordt ingezet. De heer Voordewind heeft ons verkiezingsprogramma,
of althans het concept daarvan, gelezen. Daarin staat dat
de VVD voor noodhulp is, dat de VVD vindt dat we moeten
blijven afdragen aan het OS-budget van de EU en, sterker
nog, dat we aan multilaterale organisaties moeten bijdragen
— dat moet op de voorwaarde dat we ook invloed hebben
op de agenda — maar dat we misschien moeten stoppen
met bilaterale hulp. Die is namelijk enorm gefragmenteerd.
Nogmaals: als je het hele terrein bekijkt, zie je dat die
bewezen niet-effectief is. Maar wij lopen niet weg voor de
verantwoordelijkheden die er zijn, ook voor een land als
Nederland, en die ook in ons eigen belang zijn.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dat is helder. De heer Taverne somt toch een aantal dingen
op waarmee de VVD wil doorgaan. Ik noemde net ook een
aantal dingen. Tegelijkertijd staat er in datzelfde verkiezingsprogramma dat er "miljarden euro's" structureel kunnen
worden bezuinigd. Ik vertaal dat maar als dat er in ieder
geval nog wel misschien 2 miljard af kan gaan, boven op
de 2 miljard die Rutte I en II er al af hebben gehaald. Dan
houd ik niet veel geld meer over, zo zeg ik aan de heer
Taverne, want dan kom ik op ongeveer misschien nog net
1,5 miljoen voor wat noodhulp. Daarmee kan de heer
Taverne niet al die operaties gaan betalen. Daarmee kan
hij niet de militaire operaties betalen, de grondoorzaken
van de migratiestromen wegnemen, de Europese afdrachten
betalen en de multilaterale bijdrages betalen. Komt hij straks
geen geld tekort?
De heer Taverne (VVD):
Volgens mij is 4 miljard min 2 miljard 2 miljard. Bij de VVD
vinden we dat nog steeds heel veel geld.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Hoe interessant en gunstig het oogmerk van het versterken
van de belastingfunctie in een staat ook is, in hoeverre moet
je je niet de vraag stellen of het nog wel verantwoord is om
een land daarmee te helpen als zoiets nu nog nodig is en
het daar kennelijk niet zo aan toe is? Een land dat niet of
nauwelijks een cultuur van belastinginning heeft, zal vermoedelijk ook niet de infrastructuur hebben om hulpgeld
verantwoord te besteden. Als dat de reden is om de overheden van die landen te omzeilen door hulp te bieden via
al dan niet lokale ngo's, dan is de vraag op zijn plaats of
niet juist daarmee een slecht of niet functionerende staat
in stand wordt gehouden. Het zorgt er namelijk voor dat de
bevolking niet langer méér van haar overheid eist; het wordt
gecompenseerd door buitenlandse hulp. Het slecht functioneren van de overheid wordt dan gecamoufleerd door
externe hulp. En daarmee zijn we beland in een vicieuze
cirkel van ontwikkelingshulp, slecht functionerende overheden en een onmondige bevolking.
De naoorlogse periode leert dat landen economisch het
meest gebaat zijn bij vrijhandel, op dit moment niet het
populairste onderwerp. Daarover zeg ik straks iets meer.
Toch is vrijhandel voor de ontwikkeling van ontwikkelingslanden van cruciaal belang. Het is wrang om vast te stellen
dat handelsbarrières, vaak opgeworpen door de landen die
ontwikkelingshulp geven, het landen die de hulp ontvangen,
vaak moeilijk maken om hun producten in het Westen te
verkopen — mevrouw Thieme refereerde daar eigenlijk al
een beetje aan — en daarmee hun economische ontwikkeling in de weg staan. Hoe kijkt de minister hiertegen aan?
Wat doet zij eraan? En wat kan zij er nog meer aan doen?
Er is echter ook hoop. Ondanks niet altijd even succesvol
ontwikkelingshulpbeleid gaat het in sommige delen van
Afrika wel degelijk goed. Zo heeft Ethiopië een economische
groei van 9,6% en Mozambique een economische groei van
6,3%. Een bedreiging voor die groei zijn de voorspelde
demografische ontwikkelingen. Van 1,2 miljard mensen in
het sub-Sahara in Afrika op dit moment loopt het aantal op
tot 2,5 miljard in 2050 en meer dan 4 miljard in 2100. In
plaats van zo naïef zijn om te denken dat dit allemaal mensen zijn die met hulp van Nederland een start-up beginnen,
kunnen we beter nadenken over de vraag hoe kan worden
voorkomen dat de bevolking zo snel zal groeien. De gevolgen voor voedselzekerheid, het klimaat en immigratie zullen
namelijk immens zijn. De positie van vrouwen en meisjes
om zelf te bepalen of en, zo ja, hoeveel kinderen ze willen,
is in grote delen van Afrika nog zwak. Nu nog krijgen
vrouwen in een land als Mali gemiddeld 6,85 kinderen,
tegen 1,7 in Nederland. Wat kan Nederland naar het oordeel
van de minister op bilateraal niveau, zolang we nog bilaterale hulp geven, en in multilateraal verband binnen de VN
en Wereldbank en in EU-verband doen om dit probleem
het hoofd te bieden? Is de minister daartoe ook bereid?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik zit hiernaar te luisteren. Eerst gaan we de bilaterale hulp
afschaffen, maar in de laatste begrotingsbehandeling moet
die toch nog weer even worden ingezet. De VVD hamert op
effectiviteit en efficiency — daar hamert het CDA ook altijd
op — maar tegelijkertijd wil de VVD de hulp aan multilaterale instellingen, waarbij er op dat punt juist heel veel
vraagtekens zijn, gewoon doorschuiven, en stoppen met
de bilaterale hulp. De heer Taverne raakt mij een beetje
kwijt. Misschien kan hij mij even bijpraten. Hoe bedoelt hij
dit nou echt?

9 november 2016
TK 20

20-7-6

De heer Taverne (VVD):
Ik zou het CDA natuurlijk niet graag kwijtraken en mevrouw
Mulder nog het minst. Het is niet zo gek als het lijkt, omdat
de realiteit is dat we bilaterale hulp geven, bijdragen aan
multilaterale hulp en bijdragen aan de EU. In antwoord op
een andere vraag heb ik verteld dat we moeten doorgaan.
Dat is ten eerste omdat we in EU-verband die verplichting
hebben. Ten tweede dragen we bij aan multilaterale organisaties mits we invloed houden op de agenda's van die
instellingen, zodat we dit type onderwerp daar ook aan de
orde kunnen stellen en het in multilateraal verband kunnen
aanpakken. Nederland gaat de bevolkingsgroei in Afrika
immers niet in zijn eentje voorkomen. Maar nogmaals: feit
is dat we nog steeds geld bilateraal uitgeven. De stelling
van de VVD is dat we het, zolang we dat doen, beter kunnen
gebruiken om een kolossaal probleem als de bevolkingsexplosie in Afrika te adresseren.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Er zijn heel veel lokale organisaties, ook Nederlandse, die
in de landen daar goed werk doen. Die worden doorgelicht
van voor naar achteren, wel tien keer, en veel meer dan de
multilaterale organisaties. Die zijn bewezen effectief, want
die zijn doorgelicht tot en met. Vervolgens kiest de VVD er
toch voor om het geld te geven aan de multilaterale organisaties en niet te investeren in de organisaties die juist wel
slagen hebben gemaakt. Hoe moeten we dat rijmen?
De heer Taverne (VVD):
Dat moeten we rijmen omdat er wel kanttekeningen te
plaatsen zijn bij de stelligheid waarmee mevrouw Mulder
zegt dat ze bewezen effectief zijn. Het begrotingsonderzoek
waarover we afgelopen maandag met de minister hebben
gesproken, heeft dit jaar maar ook vorig jaar laten zien dat
de effectiviteit van het geld dat we bilateraal uitgeven,
eigenlijk helemaal niet zo sterk en goed kan worden vastgesteld. Er zijn stapels resultaatmetingen; daar hebben we
het uitvoerig over gehad. De minister heeft ook niet zonder
reden aangegeven, zich ervoor in te zetten om niet alleen
de rechtmatigheid en de doelmatigheid van dat type uitgaven aan te tonen, maar ook het praktische effect ervan. Dat
deed zij omdat dat nu in heel veel gevallen nog niet zo is.
De voorzitter:
Goed. Ik vraag u opnieuw om de antwoorden iets bondiger
te maken. Ik doe ook het verzoek aan de collega's om zich
enige zelfbeperking op te leggen bij de interrupties. Het
woord is aan de heer Van Laar voor zijn derde interruptie.
De heer Van Laar (PvdA):
We gaan het niet eens worden, maar soms roept iets zo
veel vragen op dat je toch iets wilt vragen. Het zijn juist de
bilaterale programma's die verband houden met de handelsrelatie die we hebben met landen. Het verband tussen
ontwikkelingssamenwerking en handel is inmiddels wel
aangetoond. Voor elke euro die je bilateraal aan ontwikkelingssamenwerking geeft, krijg je €0,40 aan handel terug.
Ook alle privatesectorprogramma's zitten in de bilaterale
programma's. De VVD stelt dus bij dezen voor om te stoppen met privatesectorontwikkeling, publiek-private
samenwerking en andere van dat soort programma's?

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De heer Taverne (VVD):
Voorzitter, staat u mij toe. Ik had het onderwerp niet zelf
willen opbrengen, maar de heer Van Laar raakt hier een
gevoelig punt. Hij stelt namelijk dat bilaterale hulp ook goed
is voor de handelsrelaties. Ik waag dat te betwijfelen. We
hebben namelijk binnen het beleid ook het onderdeel
"pleiten en beïnvloeden". Dat komt er, kort samengevat, op
neer dat Nederland organisaties zoals ngo's in landen
financieel ondersteunt en in staat stelt om zich in te zetten
tegen het beleid van de regering aldaar, dat Nederland niet
goed vindt. De heer Van Laar weet alles van dat onderwerp.
Mijn stelling is dat de minister aan de ene kant verantwoordelijk is voor buitenlandse handel en het bevorderen daarvan, terwijl aan de andere kant een deel van het os-beleid
daar recht tegenin gaat. Dat is mijn stellige indruk en die
signalen krijg ik ook. De minister zet zich in voor vrijhandel,
maar ze subsidieert ook SOMO in Nederland, die actief is
tegen het sluiten van vrijhandelsverdragen. Hetzelfde gaat
op voor bilaterale hulp. Als wij in land A clubs financieren
die zich tegen de regering verzetten, denkt de heer Van Laar
dan dat de lokale regering er enthousiast van wordt om
met Nederlandse ondernemers zaken te doen?
De heer Van Laar (PvdA):
Het probleem met de heer Taverne is dat hij zijn stellingen
en indrukken niet onderbouwt. De onderbouwing die er wel
is, het onderzoek naar die relatie, negeert hij vervolgens.
De heer Taverne wil alle bilaterale programma's afschaffen.
Begrijp ik hem goed dat hij dus ook alle private sectorprogramma's wil afschaffen? Als dit zo is, kunnen we stappen
zetten vandaag.
De heer Taverne (VVD):
Nu heeft de heer Van Laar het over de buitenlandsehandelcomponent, waar ik nu overigens aan toekom. De stelling
van de VVD is dat bilaterale ontwikkelingshulp niet bewezen
effectief is en dat wij daarmee om die reden moeten
ophouden.
Het woord is al een paar keer gevallen: vrijhandel.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Dit is wel een belangrijk punt, voorzitter. Ik begrijp uw
agendaproblemen en dat zijn ook de onze.
De voorzitter:
Ook uw agendaproblemen …
De heer Dijkgraaf (SGP):
Precies, dat zeg ik, dat zijn ook de onze. Ik heb nog meer
afspraken hedenavond, die in de verdrukking komen, maar
dit is wel een heel belangrijk issue. Als je de wetenschappelijke literatuur op een rijtje zet — er is een meta-analyse
gedaan van de literatuur die keihard de effectiviteit meet
— ken ik daaruit een metastudie die aantoont dat 30% van
de projecten wel degelijk effectief is. De aanbeveling van
die studie is om daarvan te leren en in te zoomen op het
type project dat effectief is. De heer Taverne gooit naar mijn
idee op dit punt het kind met het badwater weg.

9 november 2016
TK 20

20-7-7

De heer Taverne (VVD):
Ik vermoed dat de heer Dijkgraaf verwijst naar de 8.000
pagina dikke studie — ik zie dat hij nee schudt, maar er zijn
in ieder geval heel veel bomen aan opgeofferd — die leek
aan te geven dat het werkte, maar gek genoeg was de vraag
naar effectiviteit geen onderdeel van deze studie. Wij kunnen hier een wetenschappelijk discours gaan opzetten over
metastudies, maar dat lijkt mij weinig interessant en
bovendien wordt het daarmee wel erg technisch. Als de
heer Dijkgraaf die getallen heeft, zie ik ze graag tegemoet.
Ik stel vast dat de Kamer nu tot twee keer toe het ontwikkelingssamenwerkingsdeel van de begroting langs de lat van
"handreiking, controle en begroten" heeft gelegd en de
Kamer twee keer toe tot de conclusie is gekomen dat de
effectiviteit uit de huidige begroting niet of heel slecht te
meten is. Dit is gebaseerd op onafhankelijk onderzoek, mede
ondersteund door de geweldige ambtelijke ondersteuning
hier in de Kamer. Hiertoe beperk ik mij nu.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Je zou er inderdaad een heel debat over kunnen voeren.
Dat iets niet bewezen effectief is, wil echter niet zeggen dat
het niet effectief is.
De heer Taverne (VVD):
Ja, zo lust ik er nog wel een!
De heer Dijkgraaf (SGP):
Het is maar net aan welke politieke kant je wilt gaan zitten.
Als de heer Taverne zegt dat 100% van de projecten altijd
effectief moet zijn en dat je dat keihard met getallen moet
kunnen aantonen, kun je met een aantal projecten wel
stoppen. Ik zou zeggen: leer ervan, focus op die projecten
die wel effectief zijn en stop met de ineffectieve projecten.
Dit betekent niet dat je het hele bad moet laten leeglopen
en ook het kind moet weggooien.
De heer Taverne (VVD):
Ik ken de heer Dijkgraaf en zijn partij als buitengewoon
serieus en grondig. Wij hebben daarnaast in de persoon
van de heer Dijkgraaf ook nog een hooggeleerde aanwezig.
Nu zegt hij: als het niet bewezen effectief is, is het ook nog
niet bewezen niet effectief. Dat is prima, maar dat is niet
houdbaar voor een jaarlijkse uitgave van 4 miljard. Dat zou
een mooie boel worden!
De heer Dijkgraaf (SGP):
En dus moet je ervan leren!
De heer Taverne (VVD):
Ja, maar als je 4 miljard per jaar uitgeeft, en dat doen we
al 40 jaar lang, en het is nog steeds niet bewezen effectief,
is het de wereld op z'n kop dat de heer Dijkgraaf hier
beweert dat het ook nog steeds niet bewezen ineffectief is.
Volgens mij ligt de bewijsplicht aan de kant van degene die
zegt dat wij moeten doorgaan met het uitgeven van 4 miljard per jaar.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De heer Smaling (SP):
Ik kom nog even terug op de bevolkingstoename waarover
de heer Taverne sprak. Ik denk dat wij ons daarover dezelfde
zorgen maken. Wat moet de minister hieraan nog extra
doen volgens hem? De Verenigde Naties hebben al heel
lang een familyplanningprogramma — er zijn allerlei lokale
initiatieven — en voor een deel regelt het zichzelf, want hoe
meer welvaart er ontstaat, hoe kleiner de gezinnen worden.
Onze ouders of grootouders kwamen nog uit grote families,
de heer Dijkgraaf misschien nog steeds wel. De Afrikanen
zijn toen niet naar Nederland gekomen om ons te vertellen
dat wij kleinere gezinnen moesten nemen. Wat moet er nog
extra gebeuren bovenop wat er al gebeurt?
De heer Taverne (VVD):
Ik denk dat er best veel moet gebeuren. Ik denk dat de premisse van de heer Smaling juist is. De geschiedenis toont
immers aan dat er uiteindelijk kleinere gezinnen komen als
mensen welvarender worden. Gelet op enerzijds de voorspellingen van de ontwikkeling van de inwonersaantallen
van Sub-Sahara Afrika — laat ik daar maar eens mee
beginnen — en anderzijds de trackrecord van economische
ontwikkeling in dat deel van de wereld terwijl dat de afgelopen decennia geholpen werd met ontwikkelingshulp, is
er reden om aan te nemen dat die vlieger dit keer niet
opgaat. Ik denk dat de economische groei niet de snelheid
van de vermeerdering van de bevolking in sub-Sahara Afrika
kan bijhouden. Ik denk niet dat straks 4 miljard mensen
allemaal lekker een start-up gaan beginnen en er allemaal
consumenten bij komen. Ik denk dat dit heel grote problemen op het gebied van voedsel tot gevolg zal hebben.
Verder worden de klimaatproblemen vaak genoemd. Ik
denk dat het naïef is om te denken dat de ontwikkeling die
wij in ons deel van de wereld hebben ervaren, ook zal
opgaan in Afrika; zeker niet in de komende pakweg 75 jaar.
De heer Smaling (SP):
Die 9 miljard is gewoon een feit. Het zit hem niet alleen in
de geboortes. Dat is de ene kant. Mensen stierven vroeger
jong en worden nu ouder. Dat is de andere kant. Mensen
worden dus ouder en dat draagt bij aan de toename. Dat
is een punt. Moeten wij dan niet veel meer inzetten op het
zuinig omgaan met hulpbronnen en het helpen ontwikkelen
van circulaire economieën? Je moet alles op alles zetten,
zodat je met die 9 miljard mensen hier kunt blijven leven
en zodat je met één planeet toekunt.
De heer Taverne (VVD):
Dat ben ik met de heer Smaling eens. Ik denk dat het en-en
is of en-en-en-en. Dit potentiële probleem is zo groot dat
daar geen silver bullet voor is. Daar is niet één oplossing
voor. Ik denk dat het heel onverstandig en zeer onrealistisch
is om erop te vertrouwen dat wat tot nu toe in ons deel van
de wereld, de westerse wereld, is gebeurd, namelijk dat
meer welvaart leidt tot kleinere gezinnen, nu ook zal opgaan.
Nogmaals, de afgelopen decennia zijn geen voorbeeld dat
ons het vertrouwen inboezemt dat het zo zal gaan.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
De heer Taverne moet toch zelf ook wel weten dat hij het
zo rabiaat als hij het hier stelt, eigenlijk niet helemaal kan
bedoelen? Hij zei net eigenlijk: in déze begroting is het op

9 november 2016
TK 20

20-7-8

déze wijze onvoldoende onderbouwd. Dat is toch heel iets
anders dan zeggen dat het niet effectief is?
De heer Taverne (VVD):
Nu verwijt mevrouw Van Veldhoven mij rabiaatheid. Ik vind
dat niet erg, maar vervolgens geeft zij een voorbeeld
waaruit blijkt dat ik helemaal niet rabiaat ben.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik ben heel blij, mijnheer Taverne, dat u bevestigt dat mijn
interpretatie van uw woorden de juiste is. Dat betekent
namelijk dat u net niet hebt gezegd dat het niet effectief
was. Dan snap ik niet waarom u zo'n grote broek aantrekt
en het niet eens bent met wat de heer Dijkgraaf net inbracht,
namelijk dat we, als we belastinggeld uittrekken, natuurlijk
altijd moeten leren wat er effectief kan en hoe wij dat
effectief doen. Uw stelling was zojuist dat het volledig
ineffectief is en dat we er net zo goed mee kunnen stoppen,
omdat het niet onderbouwd is. Maar ik ben blij dat u net
zelf mijn lezing van uw woorden, namelijk dat wij juist
moeten zorgen voor een goede onderbouwing en dat dat
belangrijk is, onderschrijft.
De heer Taverne (VVD):
Ik sta redelijk paf, want mevrouw Van Veldhoven was dit
jaar een van de rapporteurs over het OS-deel van de
begroting. Ook daarin staat dat er stappen zijn gezet en dat
dat belangrijk is. Daar horen ook complimenten aan de
minister bij. Maar het is ook wel zorgwekkend dat wij na 40
jaar hulp nu bezig zijn met het zetten van de eerste stapjes
om de begroting en de effectiviteit van hulp inzichtelijk te
maken. Nogmaals, als je na 40 jaar nog dat soort rudimentaire vragen aan het stellen bent, vind ik dat dat je te denken
moet geven over de afgelopen 40 jaar. Het lijkt erop dat
mevrouw Van Veldhoven dezelfde stelling als de heer
Dijkgraaf hanteert, namelijk dat als niet aangetoond is dat
het niet effectief is, het kennelijk wel effectief is. Ik leef graag
met de omgekeerde bewijslast.
De voorzitter:
Mevrouw Van Veldhoven, echt kort graag.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik kan me voorstellen dat de VVD de afgelopen 40 jaar
weleens vaker regeringsverantwoordelijkheid heeft genomen. Als dat zo is, waarom heeft de VVD dan in al die jaren
nooit iets gedaan voor een fatsoenlijke onderbouwing van
de besteding van al dat belastinggeld? Dáár sta ik nou paf
van.
De heer Taverne (VVD):
Dat is een soort U-bocht, maar dat staat mevrouw Van
Veldhoven vrij. Oké, dat kan.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik heb alle respect voor de oproep van de heer Taverne om
te bekijken of we de begroting inzichtelijker kunnen maken.
Ik prijs hem ervoor dat hij zich daar het afgelopen jaar voor
heeft ingezet. Als hij de stelling inneemt dat de hulp die de

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

minister namens Nederland heeft gegeven, niet wezenlijk
effectief is, moet hij nog een keer de begroting lezen want
daarin staat alleen al een hele trits activiteiten. Dat die output daar wordt opgesomd, is mede dankzij de heer Taverne
gebeurd. We kunnen discussiëren over de duurzaamheid
van de investeringen, bijvoorbeeld aan de hand van de
rapporten van de Wereldbank daarover. De Wereldbank
zegt overigens dat 50% van die duurzame projecten wel
degelijk is geslaagd. Dan kan de heer Taverne toch zeker
niet staande houden dat al het geld dat we hebben geïnvesteerd, niet effectief en duurzaam is geïnvesteerd?
De heer Taverne (VVD):
Op het risico af dat ik redelijk overkom: dat is helemaal niet
mijn stelling. Het is steeds mijn stelling geweest dat niet,
althans niet op significante wijze, is aangetoond dat de
Nederlandse hulp heeft bijgedragen. De heer Dijkgraaf stelt
vervolgens dat ook niet is aangetoond dat het niet zo is en
dat het daarom dus wél zo is. De heer Voordewind volgt
hem daar kennelijk in, maar dat is toch een beetje de redenering: Sinterklaas bestaat, want niet is aangetoond dat hij
niet bestaat.
Ik ontken niet dat het niet heeft geholpen, maar ik zeg wel
dat als iedereen ervan overtuigd is dat het wel heeft
geholpen, het heel makkelijk moet zijn om de resultaten te
laten zien die bewijzen dat het effectief is geweest. Ik ontken
niet dat er heel veel anticonceptiemiddelen zijn uitgedeeld
en dat er ontzettend veel andere dingen gebeuren, maar ik
heb nog geen overtuigend bewijs gezien dat dat een verschil
heeft gemaakt. Ik heb ook gezegd dat de ernstigste
armoede, de extreme armoede voor een belangrijk deel is
weggewerkt, maar het zou dan wel fijn zijn als er bewijs
ligt dat de Nederlandse hulp daaraan zo- en zoveel heeft
bijgedragen. Dat bewijs is er niet!
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Misschien ontstaat de verwarring doordat de heer Taverne
andere doelstellingen hanteert dan het ministerie. We
hebben hier eerder debatten gevoerd met de heer Boekestijn en toen bleek dat economische groei zijn criterium was.
Ontwikkelingssamenwerking zou volgens hem dus moeten
bijdragen aan de economische groei. Hij verwees daarbij
naar Azië, waar men het prima zonder ontwikkelingssamenwerking kon. Maar de doelstelling van dit ministerie is niet
zozeer bijdragen aan economische groei als wel aan
armoedebestrijding. Ik richt me dan, even los van de hulp,
op de ODA-bestedingen.
De IOB-rapporten van de afgelopen jaren hebben wel
bewezen dat het niet helpt dat er door de VVD wordt
bezuinigd op ontwikkelingssamenwerking, want daardoor
moest deze minister prompt allerlei projecten loslaten.
Daardoor zijn we het afgelopen jaar heel veel geld kwijtgeraakt en dat helpt zeker niet.
De heer Taverne (VVD):
Ik vind het eigenlijk een heel cynische constatering van de
heer Voordewind dat we heel goed zouden moeten kijken
naar de doelstelling en dat die niet meer economische
ontwikkeling is maar armoedebestrijding. De heer Voordewind zal het met mij eens moeten zijn dat het oogmerk
uiteindelijk wel degelijk economische groei moet zijn, omdat

9 november 2016
TK 20

20-7-9

dat de enige methode is om landen economisch gezond te
laten zijn, zelfstandig te laten worden en welvaar te creëren.
Het allerbeste dat een land kan overkomen, is dat het geen
ontwikkelingshulp meer nodig heeft.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Voorzitter, ik wilde eigenlijk een persoonlijk feit maken want
ik ben natuurlijk woest! Nou, dat valt wel mee, hoor.
Ik word wel verkeerd geciteerd. Ik heb niet gezegd dat ik
aanneem dat als niet bewezen is dat het ineffectief is, het
effectief is. Het enige wat ik heb gezegd is: zoek het beter
uit als je daarin tekortschiet. We hebben die discussie
gehad, mede naar aanleiding van en met dank aan de heer
Taverne. Hij heeft er immers op aangedrongen dat het beter
inzichtelijk moest worden in de begroting. Ik ben daar zelf
ook een groot voorstander van, maar je kunt dan niet
voortijdig de ene of de andere kant op een conclusie trekken. In beide kampen zit je fout. De heer Taverne zit fout in
het ene kamp en hij beticht mij fout te zitten in het andere
kamp, maar ik zit helemaal niet in dat andere kamp.
De heer Taverne (VVD):
Dan staat het in ieder geval 1-1. Ik snap het punt van de
heer Dijkgraaf, maar ik vind het wel rijkelijk laat om pas na
40 jaar op dat punt aan te belanden.
De voorzitter:
Ik wil dat u uw betoog afmaakt, want we lopen geheel uit
de tijd.
De heer Taverne (VVD):
Zeker, voorzitter.
Vrijhandel is een van de belangrijkste voorwaarden voor
economische ontwikkeling, groei en stijging van de welvaart. De vrijhandelsverdragen tussen de Europese Unie
en Canada en die tussen de Europese Unie en de VS zijn
de twee meest recente voorbeelden. Over beide verdragen
wordt, respectievelijk werd, al lang onderhandeld; over het
verdrag met Canada zelfs zeven jaar. De VVD was, is en
blijft voor vrijhandel van producten en diensten. Daarmee
verdienen wij ons geld en zijn wij welvarend geworden, en
daardoor hebben wij nu, na zeven jaar kabinetten-Rutte I
en II, onder meer een sterk dalende werkloosheid. Ik vraag
de minister of zij het ook zo ziet en of het haar onverminderde inzet blijft om het verdrag met Canada in werking te
zien treden.
Vrijhandelsverdragen betekenen lagere invoerrechten,
minder kosten bij import en export en meer ondernemers
uit het midden- en kleinbedrijf die hun producten en diensten makkelijker kunnen afzetten. Onvermijdelijk zijn er bij
vrijhandelsverdragen en vrijhandel ook mensen en bedrijven die er minder van profiteren. Daar zal een vorm van
compensatie tegenover moeten staan. De vraag aan de
minister is hoe ver zij is met het in kaart brengen van die
categorie personen, bedrijven en instellingen en de eventuele compensatie aan hen.
Aan de inzet van de minister ligt het niet. Zij is vol goede
bedoelingen, maar heeft zij ook altijd de juiste keuzes

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

gemaakt? Was het bijvoorbeeld niet beter geweest om het
CETA-verdrag te benoemen als een EU-only-verdrag, wat
het ook is? Dan was het verdrag nu al in werking getreden.
Ook in dit huis buitelen collega's vaak over elkaar heen om
een belangrijke motor van onze economie om zeep te helpen. Het is voor de VVD-fractie niet te begrijpen hoe mensen
zo kortzichtig kunnen zijn. Welke mogelijkheden ziet het
kabinet om te komen tot een succesvolle ratificatie van het
CETA-verdrag?
Een tweede belangrijk onderwerp is het dumpen van staal
door China op de West-Europese markt. Veel moderne
staalbedrijven, waaronder Tata Steel in IJmuiden — dat is
het enige bedrijf met zijn eigen kengetal en postcode, maar
dat terzijde — worden op deze wijze in hun voortbestaan
bedreigd. Een bedrijf dat in de regio Amsterdam en Haarlem
schoon en innovatief opereert, met een werkgelegenheid
voor zo'n 25.000 mensen, wordt stilletjes gesloopt door
dumping van Chinees staal. Dit staal wordt bovendien —
dat moet sommigen in deze Kamer aanspreken — zeer
verontreinigend geproduceerd. Milieunormen tellen niet
bij de productie van dit Chinese staal en innovatie speelt
erbij geen enkele rol. Ik vraag de minister, na haar teleurstellende brief van 26 oktober jongstleden over het niet
toepassen van de zogenaamde lesser duty rule, wat het
kabinet gaat doen om deze werkgelegenheid te redden.
Waarom neemt de EU geen tegenmaatregelen?
Het door het kabinet ingenomen standpunt dat in de eerder
genoemde brief van de minister is te vinden, op pag. 7 om
precies te zijn, namelijk voldoende ruimte voor adequate
bescherming van de Nederlandse staalsector, is naar het
oordeel van mijn fractie onvoldoende onderbouwd. Wat
gaat de minister concreet doen om ervoor te zorgen dat de
Europese Commissie de ruimte die het huidige antidumpingbeleid al biedt, ook concreet gebruikt?
Ik kom op de zogenoemde convenanten voor internationaal
maatschappelijk verantwoord ondernemen (imvo). De VVDfractie heeft steeds weerstand geboden tegen het idee van
een onafhankelijke imvo-toezichthouder. Wij blijven op het
standpunt dat bedrijven vrijwillig zouden moeten meewerken. Wij zien helemaal niets in het voorstel om het Openbaar Ministerie toezicht te laten houden op voortgang en
overtredingen inzake de imvo-convenanten. Kan de minister
een toelichting geven op de huidige stand van zaken met
betrekking tot deze onafhankelijke toezichthouder?
De VVD-fractie vroeg al eerder aandacht voor een knelpunt
in de nieuwe Beleidsregel mededinging en duurzaamheid
van het ministerie van Economische Zaken. Tot op heden
hebben wij geen brief ontvangen van de minister. Is zij
voornemens om de ACM de voorlopige zienswijze te laten
geven over de convenanten? Ik zie haar knikken. Over verdere aan het maatschappelijk ondernemen verwante zaken
spreken wij graag verder tijdens het rondetafelgesprek dat
binnenkort in dit huis op de agenda staat.
Tot slot wil ik met betrekking tot buitenlandse handel nog
aandacht besteden aan het Dutch Good Growth Fund en
de brief over de stand van zaken die de minister de Kamer
op 25 oktober jongstleden heeft gestuurd. De VVD-fractie
heeft kennisgenomen van de ontwikkelingen in volume en
het aantal aanvragen in de onderscheiden onderdelen van
het DGGF. Wij zijn verheugd dat het DGGF heeft bijgedragen
aan de creatie van zo'n 14.000 banen. De eerste door het

9 november 2016
TK 20

20-7-10

kabinet geïnvesteerde middelen vloeien met succes terug
in de begroting en kunnen worden ingezet om nieuw succes
te genereren. Wat de VVD betreft is dit beleid succesvol
gebleken. Wij danken de minister daarvoor en wij blijven
haar op dit punt nauwlettend volgen.
De voorzitter:
Is dit het einde van uw betoog?
De heer Taverne (VVD):
Jazeker, voorzitter.
De heer Van Laar (PvdA):
Ik heb een vraag over het Dutch Good Growth Fund. Ik ben
het maar op één punt met de heer Taverne eens, namelijk
dat als ontwikkelingssamenwerking op een bepaald punt
niet werkt, je ermee moet stoppen. Er is nu duidelijk aangetoond dat spoor 3, de exportkredietverzekeringen, niet
werkt. Het heeft geen multipliereffect en er is nauwelijks
vraag naar. Waarom stoppen we daar niet mee? Zullen we
vandaag gewoon stoppen met spoor 3?
De heer Taverne (VVD):
De heer Van Laar ziet zijn kans schoon, omdat mijn collega
Teeven de verkiezingen in de VS aan het waarnemen is.
Maar daar trap ik natuurlijk niet in. We gaan er niet mee
stoppen, omdat dit naar het oordeel van de VVD-fractie een
geslaagd onderdeel is van het beleid van de minister;
daarom sprak ik daar ook vol enthousiasme over. Ik moet
de heer Van Laar dus teleurstellen.
De heer Van Laar (PvdA):
Waar blijkt dat succes dan uit? De minister constateert dat
er nauwelijks een multipliereffect is en dat er geen vraag
naar is. Het geld ligt op de plank, maar kan eigenlijk niet
weggezet worden. Waarom laten we dat geld op de plank
liggen? Laten we het ergens inzetten waar het wel tot zijn
recht komt.
De heer Taverne (VVD):
Ik vind 14.000 banen een significant resultaat.
De heer Van Laar (PvdA):
Dat komt niet door spoor 3, maar door spoor 1 en 2.
De heer Taverne (VVD):
Dat is samen drie.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik had eigenlijk verwacht dat de heer Taverne zijn betoog
zou afsluiten met grote complimenten aan deze minister.
De heer Taverne (VVD):
Dat deed ik.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik heb een heel mooi verhaal mogen horen, een tirade van
zo'n drie kwartier, over de ineffectiviteit van ontwikkelingssamenwerking. Volgens de heer Taverne zouden we daar
beter mee op kunnen houden. Het was een warm pleidooi
voor vrijhandel, vrijhandel en nog eens vrijhandel. Ik denk
dat de heer Taverne geheel op zijn wenken bediend is. Het
budget voor ontwikkelingssamenwerking neemt pijlsnel af,
terwijl daarbinnen de belangen van de Nederlandse
bedrijven flink worden opgepoetst. We geven intussen het
meeste geld voor ontwikkelingssamenwerking uit aan
Nederland zelf. Daarnaast regelt deze minister CETA keurig.
Waarom biedt de heer Taverne de minister niet het erelidmaatschap aan van de VVD?
De heer Taverne (VVD):
Misschien was de heer Grashoff even iets voor zichzelf aan
het doen toen ik de complimenten aan de minister overbracht. Ik heb dat met name gedaan naar aanleiding van
het handeldeel van haar portefeuille. Op dat punt komt haar
alle lof toe en die zing ik haar dan ook met groot plezier toe.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Dat klinkt alweer beter. Ik hoop dat de minister daar heel
blij mee is. In 2015 was het budget nog 5,1 miljard. In 2016
was het budget 4,7 miljard en in de begroting voor 2017 is
het budget 3,9 miljard. Bij ongewijzigd beleid daalt dit
bedrag door naar 3,4 miljard in 2019. De heer Taverne wordt
wat betreft het opheffen van ontwikkelingssamenwerking
geheel op zijn wenken bediend. Zijn heel rabiate verhaal,
dat eigenlijk een beetje de intellectuele verpakking is van
het verhaal van de heer Bosma, dat zich laat samenvatten
als "ikke, ikke, ikke", wordt geheel uitgevoerd door deze
minister van de Partij van de Arbeid. De heer Taverne zou
een standbeeld voor haar moeten oprichten.
De heer Taverne (VVD):
Nou, daar gaat mijn collega van cultuur over. Ik kan slechts
herhalen dat ik met veel overtuiging de minister complimenten heb gemaakt op het onderdeel buitenlandse handel. Ik
denk dat mijn inbreng verder voor zichzelf spreekt.
De heer Martin Bosma (PVV):
Ik las in de krant dat de heer Taverne niet terugkomt in de
Kamer en dat zijn parlementaire carrière een beetje tot zijn
eind komt. Hij zal dat zelf ongetwijfeld betreuren, maar het
geeft hem wel een zekere mate van vrijheid. Als Kamerlid
zit je vaak vast aan een verkiezingsprogramma — de heer
Taverne zit ook nog eens vast aan een coalitie — je handen
zijn op je rug gebonden en je moet met meel in de mond
praten. Maar de heer Taverne is eigenlijk helemaal bevrijd.
Hij is een bevrijd mens. Nu hij wat meer afstand kan nemen
van de politiek van de afgelopen jaren en nu hij vaststelt
dat de VVD toch doorgaat met die gekke ontwikkelingshulp
en weer 2 miljard reserveert voor die bodemloze put, terwijl
we van hem toch een tirade — zo noemde de heer Grashoff
het — hebben gehoord over ontwikkelingshulp en het
gebrek aan effectiviteit daarvan, zou hij dan niet toch op de
valreep van zijn politieke carrière eerlijk willen zijn en willen
zeggen: laten we gewoon helemaal stoppen met ontwikkelingshulp?

9 november 2016
TK 20

20-7-11

De heer Taverne (VVD):
Een ander dossier, waaraan al eerder werd gerefereerd,
heeft volgens mij aangetoond dat het lidmaatschap van de
VVD-fractie mij nooit een onvrij gevoel heeft gegeven. Het
stadium waarin ik mij bevind, is dus geen factor van belang
voor het naar voren brengen van mijn opvattingen, ook in
dezen niet. Ik hoef mijn opvattingen dus niet aan te passen
naar aanleiding van welk deel van mijn Kamerlidmaatschap
dan ook, en ik heb zojuist gezegd.

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Vorig jaar hebben wij bij de behandeling van de
begroting voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking met name gesproken over de grote aantallen
vluchtelingen, zowel vanuit het Midden-Oosten als vanuit
Afrika. Hoewel dat nieuws niet meer dagelijks de voorpagina's vult, blijft het vluchtelingenvraagstuk onze aandacht
nadrukkelijk vragen. Ontwikkelingssamenwerking blijft
daarom voor het CDA absoluut noodzakelijk, niet alleen om
principiële redenen, omdat niemand voor zichzelf alleen
leeft, maar ook om heel praktische redenen: als miljoenen
mensen uit Afrika gaan migreren, houden we in Europa
ons hart vast. Het Afrikaanse continent en het onze worden
er niet beter van wanneer te veel mensen tot doel hebben
om te verhuizen naar de andere kant van de Middellandse
Zee. Door het extreme weer, van grote droogtes tot hevige
regenval, en door de stijging van de zeespiegel door klimaatverandering zullen toch heel veel mensen in ontwikkelingslanden in de nabije toekomst voor grote uitdagingen komen
te staan. Als we daar onvoldoende besef van hebben en
als we te weinig actie ondernemen, zullen we een toenemende stroom zien van migranten die huis en haard verlaten.
Daarom is klimaatverandering juist ook bij deze begroting
belangrijk. Ons land kan andere samenlevingen van dienst
zijn met onze kennis en innovaties. Daarbij is de samenwerking tussen bedrijfsleven, overheid, kennisinstellingen en
maatschappelijke organisaties van belang, om gezamenlijk
het klimaatvraagstuk aan te kunnen pakken. Vorig jaar is
na de begrotingsbehandeling in Parijs het klimaatakkoord
gesloten voor het verminderen van CO2-uitstoot. Ik was
daar met een heel aantal collega's hier in de zaal. Nederland
kan zowel bij mitigatie als bij adaptatie een rol spelen. Voor
beide wordt de komende jaren heel veel geld vrijgemaakt.
Met name op het gebied van adaptatie loopt ons bedrijfsleven voorop. Die positie moeten we verzilveren. De kansen
zullen niet volautomatisch bij ons bedrijfsleven terechtkomen. Hoe gaat de minister onze positie verzilveren? Welke
instrumenten wil zij daarbij inzetten? Hoe werkt ze daarin
samen met haar collega's van I en M en EZ?
Het CDA zou graag een investeringsbank zien voor een
transitie naar een CO2-neutralere economie, waarin ook de
samenleving meeprofiteert van deze investeringen. In ontwikkelingslanden laat de FMO (Nederlandse FinancieringsMaatschappij voor Ontwikkelingslanden) al jaren zien dat
zij door investeringen in hoog-risicovolle landen en hoogrisicovolle projecten tot heel goede resultaten komt. Haar
eigen vermogen is gegroeid van 600 miljoen euro bij aanvang van de bank naar 2,5 miljard nu. Dat is een groot
compliment waard. Dan worden de talenten die je gegeven
worden, ook echt goed ingezet. Het kan dus. Een dergelijke
bank is ook voor investeringen in Nederland zelf nodig. De

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

komende jaren zullen er in klimaat en energie miljarden
worden geïnvesteerd. Is dat voor de samenleving puur een
kostenpost of levert dat ons ook nog wat op op de langere
termijn? Hoe kijkt de minister aan tegen zo'n investeringsbank naast de FMO?
Dat neemt niet weg dat de problemen in het Midden-Oosten
nog steeds heel erg groot zijn en dat de noodzaak om die
regio te ondersteunen, zeer aanwezig blijft. Het CDA denkt
daarbij aan een combinatie van militaire steun, ontwikkelingssamenwerking en natuurlijk ook noodhulp. We zien
alleen dat het noodhulpbudget met bijna een half miljard
naar beneden wordt bijgesteld. In eerdere debatten hebben
wij de minister keer op keer opgeroepen om een oplossing
te vinden voor dit snel dalende budget. In de begroting zien
we daar echter nog niets van terug. Ook afgelopen maandag
bij het WGO, het wetgevingsoverleg, hebben wij daarover
vragen gesteld. De minister heeft toen beloofd daarop
vandaag of morgen terug te komen.
In de antwoorden schrijft de minister dat het kabinet de
mogelijkheden tot aanvullende financiering van de Dutch
Relief Alliance onderzoekt. Graag horen wij van de minister
welke mogelijkheden zij ziet voor die aanvullende financiering. Kan zij de garantie geven dat de moties die zijn aangenomen in de Tweede Kamer alsnog worden uitgevoerd?
Wat het CDA betreft, zouden we bij het verlenen van hulp
in de regio ook moeten kijken naar de Europese Unie. Dat
maakt dat we heel goed moeten kijken naar onze inzet met
de deal die we hebben gemaakt met Turkije over 6 miljard
euro. Kan dat flexibel ook in de rest van de regio worden
ingezet? Hoeveel is inmiddels al aan Turkije overgemaakt?
De laatste berichten die wij horen, is dat het maar zeer
mondjesmaat gaat. Het CDA zou graag zien dat de minister
zich inspant om een deel van het geld in Jordanië en Libanon in te zetten. Ziet zij daar mogelijkheden voor? Wij geven
vanuit de Europese Unie 6 miljard euro aan Turkije. Vanuit
het Nederlandse potje voor opvang in de regio gaat ook
nog eens 90 miljoen die kant op. Kan de minister daar nog
eens op ingaan?
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik kom even terug op het punt van de investeringsbank en
op het investeren in duurzaamheid en energie voor de
toekomst. Ik kan daar heel erg in meegaan. Als je kijkt naar
de potjes die op dit moment beschikbaar zijn om te investeren in ontwikkelingslanden, dan zie je dat daar nauwelijks
duurzaamheidscriteria aan gekoppeld worden. Er worden
bijvoorbeeld ook investeringen gedaan in sectoren en
industrieën waarbij de duurzaamheidsaspecten totaal niet
worden meegenomen. Is het CDA met de Partij van de
Dieren van mening dat bij al die potjes, dus ook bij een
eventuele toekomstige investeringsbank, duurzaamheidscriteria moeten worden vastgelegd?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Het lijkt mij heel goed om daarnaar te kijken. Ik ben ook
benieuwd hoe de minister daarop reageert. Ik heb heel veel
projecten in Afrika mogen bezoeken in het kader van handelsreizen en ontwikkelingssamenwerkingsreizen. Daar
bleek dat de FMO het heel goed doet, bijvoorbeeld door in
een stuwdam te investeren in Uganda, waar een kwart van
de elektriciteit van het land gewoon uit hernieuwbare
energie komt. Zo zijn er meer voorbeelden te noemen. We

9 november 2016
TK 20

20-7-12

hebben projecten met zonnepanelen gezien in Rwanda. Ik
denk dat de FMO daar al best op inzet. We moeten echter
in brede zin kijken naar de criteria die we daarvoor hebben
en naar de manier waarop we een en ander inzetten. En
past dat ook in het internationale karakter? Als wij heel erg
gaan afwijken van de rest van de wereld, dan beperken we
ons natuurlijk ook weer. Uiteindelijk willen we allemaal die
hernieuwbare energie en die CO2-reductie in onze wereld
voor elkaar krijgen en het geld dat we daarvoor beschikbaar
hebben zo maximaal mogelijk inzetten. Ik denk dat het heel
terecht is dat we met elkaar de discussie aangaan over de
energietransitiefaciliteit, zoals die zo vreselijk heet in de
brief van Economische Zaken. Wij moeten daar wel wat
mee. Dit is een ongelooflijke kans, juist ook voor ons
bedrijfsleven.
Mevrouw Thieme (PvdD):
We hebben gezien in de afgelopen jaren dat er bij de
exportkredietverzekeringen geld ging naar megastallen in
ontwikkelingslanden. De vraag is even of je dat zou willen
subsidiëren of willen garanderen met exportkredietverzekeringen. Daarom is het belangrijk om er duurzaamheidscriteria aan te koppelen. Ziet mevrouw Mulder naast positieve
investeringen ook dat er veel geld verspild is doordat het
naar niet-duurzame sectoren is gegaan, en dat we dat
moeten gaan tackelen?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Hier zitten twee verschillende waarden aan vast. Je wilt zo
veel mogelijk mensen goed voedsel geven. Voedselzekerheid is een belangrijk steunpunt in ons beleid. Verder wil
je dat het het liefst op een duurzame manier gebeurt. Het
een sluit het ander niet automatisch uit. We moeten met
zijn allen goed kijken naar waar we de komende jaren in
gaan investeren. Ik denk dat de minister straks graag zal
willen reageren op hoe zij dat ziet.
De voorzitter:
Mevrouw Mulder maakt haar betoog af.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik doe graag een oproep aan de minister. Naast klimaatverandering sta ik op het terrein van duurzaamheid ook graag
kort stil bij het hergebruik van medische apparatuur. In
Nederland zijn zeker honderden goededoelenorganisaties
actief voor gezondheidszorginstellingen in ontwikkelingslanden. Om de medische noden te verlichten worden sinds
jaar en dag allerlei gebruikte medische apparatuur en disposables in Nederland verzameld en aangepast, en naar
zorginstellingen in derde landen gestuurd. De organisaties
die zich hiervoor inzetten, werken heel erg autonoom. Ik
roep de minister op om samen met de collega van Volksgezondheid overleg te voeren met de ziekenhuizen en maatschappelijke organisaties over de wijze waarop de overheid
en de organisaties samen de apparatuur die er is goed
kunnen hergebruiken. Het belandt nu nog te vaak, nadat
het is afgeschreven, gewoon huppakee op de schroothoop.
Dat is echt een gemiste kans, voor ons in Nederland, voor
het tegengaan van verspilling, maar ook voor het hergebruik
dat daar kan plaatsvinden. Ik zou dus graag een misschien
wel nationaal platform voor hergebruik willen zien. Misschien kunnen de minister en ik van gedachten wisselen

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

over de vraag of we dat ook daadwerkelijk voor elkaar
kunnen krijgen.
We hebben afgelopen maandag met de collega's een wetgevingsoverleg gehad. Voor het CDA is belangrijk dat zowel
de inwoners hier als de inwoners in derdewereldlanden
perspectief krijgen. Dat voorkomt ook dat je op de vlucht
gaat. Daarom wil ik de minister vragen om te reageren op
de motie die ik samen met mevrouw Van Veldhoven heb
ingediend. Daar zou ik graag meer over willen horen.
Dan kom ik nog op het Dutch Good Growth Fund. Dat is
belangrijk voor de rol in ontwikkelingssamenwerking. Ik
krijg bijvoorbeeld vragen uit Indonesië over het feit dat daar
maar heel weinig kredieten worden verstrekt. Dat zou te
maken kunnen hebben met de wijze waarop het is ingericht.
Het zou namelijk via India lopen en niet via organisaties in
Indonesië zelf. Misschien kan de minister daarop reflecteren.
Wij willen uiteindelijk dat de juiste groepen worden bereikt
met dit fonds. We hadden het daar maandag ook over. Je
kunt 50 mensen bedienen of 100, maar welke groep heeft
het nou het hardst nodig? Bereiken we de juiste doelgroepen met dit fonds? Hoeveel transacties met een omvang
tussen de €10.000 en €80.000 hebben er plaatsgevonden?
Die vraag wil ik aan de minister stellen. Ik heb nog veel
meer, maar mijn tijd is op. Daarom stop ik ermee.
De voorzitter:
Tja, beste collega's, dat wordt lang wachten op het eten.
De heer Bosma won de sprint.
De heer Martin Bosma (PVV):
Ik win altijd van de heer Voordewind, voorzitter. Het woord
"duurzaam" viel. Het CDA heeft zich altijd sterk gemaakt
voor ontwikkelingshulp. Dat doet het al heel lang. Het heeft
bijvoorbeeld ook altijd het ANC willen ondersteunen. Het
heeft bijna een kabinet laten vallen om het ANC. Dat deed
de heer Jan Nico Scholten. Het CDA heeft zich altijd heel
sterk ingezet voor steun aan die club en aan dat land. Als
je ziet hoe dat land zich nu ontwikkelt: er komt bruin water
uit de kranen, er is vaak geen elektriciteit en er zijn 114
rassenwetten. In de afgelopen weken hebben we daar al
die rellen gezien. De universiteiten staan in de fik en het
standbeeld van Paul Kruger is vorige week in brand gegaan.
De infrastructuur holt achteruit en het onderwijs is het
slechtste in Afrika. Dat alles terwijl er zoveel geld naartoe
is gegaan. Als ik dan even terugdenk aan Jan Nico Scholten,
die zo fanatiek was wat betreft de ontwikkelingshulp en de
steun aan het ANC ...
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Martin Bosma (PVV):
Ik ben er bijna, voorzitter. Dit is dan toch weer een voorbeeld van het feit dat ontwikkelingshulp helemaal niets
substantieels en positiefs oplevert? Of is dat wel zo? Kan
mevrouw Mulder een positieve ontwikkeling in dat land
noemen?

9 november 2016
TK 20

20-7-13

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Vlak na de omwenteling in Zuid-Afrika heeft de heer Mandela echt veel voor het land betekend. Ik heb dat als positief
ervaren en de hele wereld heeft Mandela als positief ervaren. Ik maak mij met de heer Bosma op dit moment echter
grote zorgen over de toestand in Zuid-Afrika. Je zou willen
dat steun alles voor de toekomst kan voorkomen, maar het
land zelf speelt daarin een grote rol. Helaas hebben ze het
niet opgepakt zoals wij dat misschien graag zouden willen
zien.
De heer Martin Bosma (PVV):
Ik zou mevrouw Mulder willen uitnodigen om eens uit te
zoeken wat de heer Mandela met het onderwijs heeft
gedaan toen hij daar president was, maar dat terzijde. Al
die jaren strijd, bijna een kabinet laten vallen, allemaal eisen
stellen, Jan Nico Scholten die uit de fractie stapte, twintig
jaar lang een enorm gedram van het CDA om die organisatie daar aan de macht te krijgen, en nu zegt mevrouw Mulder: tja, het is toch een beetje anders gelopen; in het begin
ging het goed en nou is het niet meer zoveel. Waar is het
paradijs dat al dat geld nodig had? Het is een bende
geworden.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik denk dat het altijd belangrijk is om te kijken hoe je perspectief kunt bieden, zowel hier alsook in ontwikkelingslanden. In de IOB-studie Good things come to those who
maken them happen zie je dat als je een euro geeft aan
ontwikkelingssamenwerking er gemiddeld ook bijna een
euro terugkomt. Dat draagt bij aan onze export. In de afgelopen jaren zijn er met de millennium goals en het MFS II
wel degelijk zaken gerealiseerd. De heer Bosma kan dat
afdoen als niet belangrijk en zeggen dat het even niet in
zijn straatje past, maar het is wel gebeurd. Meer kinderen
hebben onderwijs gevolgd. Dat doet mij goed. Vooral meer
vrouwen, kinderen en meisjes hebben onderwijs gevolgd.
Dat doet mij ook goed. Er zijn meer vrouwen actief in conflictoplossing. Kijk ook naar VN-resolutie 1323. Er zijn allemaal stappen gezet die ontzettend belangrijk zijn, met name
om conflicten te reduceren. Ook daar blijkt een heel aantal
conflicten te zijn gereduceerd. Ik denk dat dat heel mooie
effecten zijn, mede van ons beleid. Misschien is dat niet
wat de heer Bosma graag wil zien, maar het is er wel.

De heer Martin Bosma (PVV):
Dan moeten we toch gewoon vaststellen dat al dat gedram
van het CDA, twintig jaar lang, over het ANC gewoon onzin
is geweest?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik vind dat heel erg kort door de bocht van de heer Bosma.
Er zijn heel veel goede dingen gebeurd in dat land, maar
natuurlijk zijn er ook dingen hartstikke fout gegaan. Die
moeten we hier benoemen en daar loop ik niet voor weg.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Op veel punten vinden het CDA en de ChristenUnie elkaar,
maar ik heb nog even het verkiezingsprogramma weer
doorgelezen, ook puur uit interesse. Daarin staat dat het
CDA vindt dat er te veel bezuinigd is in de afgelopen jaren.
Kan mevrouw Mulder aangeven of het nu daarmee afgelopen moet zijn en of er geld bij moet komen volgend jaar
en/of de komende jaren?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Het is nog een conceptverkiezingsprogramma. We laten
het programma nog doorrekenen, dus dan worden de cijfers
helder. We laten het nog even aan onze leden, maar we
zien natuurlijk dat er een balans moet zijn. Ik refereerde net
aan het rapport van de IOB. Wat je investeert in ontwikkelingslanden, krijg je deels terug. Dat is dus goed voor hen
en goed voor ons. We zullen echt wat moeten doen voor
alle vluchtelingen, de mensen die op drift raken. Dat komt
onder andere door het klimaat, maar ook doordat er te
weinig werkgelegenheid is; vandaar dat ik het amendement
van de SP heb ondersteund. Dat zijn allemaal zaken waarop
we moeten inzetten. Wij willen daarmee effect bereiken,
zowel voor de mensen daar als voor ons hier.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dat maak ik allemaal mee, maar uw opsomming betekent
dat de nood alleen nog maar groter wordt …
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ja, dat wordt die ook.

De heer Martin Bosma (PVV):
We hebben vrouwen dit en we hebben vrouwen dat.
Mevrouw Mulder komt met allerlei afkortingen en allerlei
rapporten. Als ik per land bekijk wat er is verbeterd dankzij
die ontwikkelingshulp, dan is dat toch wel heel mager. Als
ik kijk naar het land dat voor het CDA altijd zo belangrijk
was en waar het CDA twintig jaar lang over heeft lopen
toeteren dat we het ANC toch vooral moesten ondersteunen, dan stel ik vast dat er heel veel belastinggeld naartoe
is gegaan en dat dat land helemaal naar de ratsmodee is.
Kijk naar de infrastructuur, kijk naar het onderwijs, kijk naar
heel veel zaken …

De heer Voordewind (ChristenUnie):
We moeten extra geld reserveren voor de klimaatveranderingen en de klimaataanpak, voor de vluchtelingenopvang
et cetera. Trekt het CDA daar in de toekomst ook extra geld
voor uit?

De voorzitter:
Wat is uw vraag?

De heer Van Laar (PvdA):
Voorzitter. Ik sta hier ook namens mijn collega Jan Vos, die
er vandaag helaas niet bij kan zijn.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Wanneer ons verkiezingsprogramma gereed is, kunt u
daarin lezen dat wij dat zomaar zouden kunnen doen.

9 november 2016
TK 20

20-7-14

Ontwikkelingssamenwerking werkt. Dat blijkt keer op keer
uit stapels evaluaties en rapporten en uit de praktijk. Soms
werkt ontwikkelingssamenwerking een paar uur, als een
kind op de vlucht even op adem kan komen, wat te eten
krijgt en een tekening kan maken. Soms werkt ontwikkelingssamenwerking een paar dagen, als een vrouw die aan
het bevallen is op tijd de hulp krijgt die zij nodig heeft. Soms
werkt ontwikkelingssamenwerking jaren, als een boer
nieuwe technieken leert om te zaaien en te oogsten. En
soms werkt ontwikkelingssamenwerking generaties lang
door, als kinderen langer op school zitten en vervolgonderwijs kunnen volgen. Daar hoeven wij ons niet voor te
schamen; daar mogen wij trots op zijn.

De heer Martin Bosma (PVV):
Mag ik reageren, voorzitter? Deze minister is politiek verantwoordelijk voor alle daden van haar voorgangers. Daar kun
je in een begrotingsdebat best een punt van maken. Dat
lijkt mij politiek toch zeer juist, mevrouw Thieme. Ik denk
dat u daarvoor wegloopt.

De voorzitter:
Mijnheer Bosma, dit is nu al uw vierde interruptie.

De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik heb een ander punt van orde. Hier wordt een oudbewindspersoon aangesproken. Ik vind het prima als de
heer Bosma de PvdA daarop aanspreekt, maar niet een
oud-bewindspersoon die zich hier niet kan verdedigen.

De heer Martin Bosma (PVV):
Een kleintje, voorzitter. Is de heer Van Laar ook trots op de
ontwikkelingshulp die wij aan de heer Mugabe hebben
gegeven en aan al die gekke bevrijdingsbewegingen? We
hebben de ZANU gefinancierd, we hebben Zimbabwe
gefinancierd en toen kwam het Noord-Koreaanse leger, dat
daar tienduizenden Matabele heeft vermoord, betaald door
de Nederlandse belastingbetaler.
De heer Van Laar (PvdA):
Ik ben mij ervan bewust dat de heer Bosma er een hobby
van maakt om allerlei kwestieuze regimes te verdedigen
die daar ooit zaten, zoals de apartheid in Zuid-Afrika en de
blanke Boeren in Zimbabwe: die hadden toch gelijk. Dat
mag de heer Bosma vinden, maar ik denk niet dat we het
eens worden. Misschien kunnen we daar overheen stappen
voor dit debat.
De heer Martin Bosma (PVV):
Natuurlijk wil de PvdA daar overheen stappen, want de
PvdA heeft heel veel genocides gefinancierd. Dat hebben
jullie gedaan in Zuid-Afrika, in Zimbabwe, in Angola en in
Mozambique. Daar zijn jullie trots op. Die meneer Pronk die
dat gedaan heeft, zou gewoon achter de tralies moeten zitten. Die zou gewoon keihard moeten worden aangepakt.
Als er rechtvaardigheid zou zijn in Nederland, zou meneer
Pronk gevangen zitten. Ik herinner me in de Nederlandse
geschiedenis geen mensen die direct betrokken zijn bij vier
genocides. Kent u die wel?
De heer Van Laar (PvdA):
Het staat in ieder geval niet in deze begroting en ik stel voor
dat we het er dan ook nu niet over hebben.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Mag ik een punt van orde maken? Ik vind het niet kunnen
dat hier een voormalig minister wordt genoemd en er
gezegd wordt dat hij achter de tralies moet zitten dan wel
dat hij daarachter hoort, terwijl hij zichzelf niet kan verdedigen.
De heer Van Laar (PvdA):
De heer Bosma doet dat elk jaar. Ach …

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De voorzitter:
Voor het vervolg van het debat kunnen we misschien iets
minder personen noemen die hier niet zijn. Laten we ook
niet voortdurend elkaar benoemen.

De voorzitter:
Laten we ons inhouden over oud-bewindspersonen en ook
elkaar iets minder vaak noemen.
De heer Van Laar (PvdA):
Miljoenen mensen hebben keuzevrijheid gekregen in hun
gezinsplanning dankzij Nederland. Miljoenen kinderen over
de hele wereld kregen een vaccinatie dankzij Nederland en
miljoenen zieken werden beter dankzij Nederland. Ik ben
daar trots op. De minister kan daar trots op zijn en ik hoop
dat u dat ook bent.
Maar niet alles lukt. Soms vernietigt oorlog resultaten, soms
is er corruptie en niet elk project werkt zoals van tevoren
bedacht. Daar moeten we van leren. Niet elke vooruitgang
is lineair. Soms komen regeringen aan de macht die vooruitgang ongedaan maken of zijn er presidenten die vasthouden aan de macht en hun land met zich meesleuren. Hierin
zijn de ontwikkelingslanden overigens niet uniek. Ook in
westerse landen gebeurt dit.
De overwinning van Donald Trump is zelfs een bedreiging
voor de vooruitgang in de hele wereld. Het is onbekend
wat zijn presidentschap zal betekenen voor hulpbudgetten,
voor de Verenigde Naties en voor de internationale
samenwerking. Zijn succes is toch in het bijzonder een
bedreiging voor vrouwen. Zijn doorleefde seksisme mag
niet dominant worden en de positie van vrouwen staat
internationaal al onder druk. De PvdA hoopte dat de verkiezing van een vrouw als secretaris-generaal van de Verenigde
Naties en een vrouw als president van de Verenigde Staten
de balans naar de goede kant zou laten doorslaan.
De heer Martin Bosma (PVV):
Dan wil ik ook een punt maken. Dan moet de geachte
afgevaardigde van de PvdA ook Donald Trump niet gaan
noemen!
De voorzitter:
Ik stel voor dat u doorgaat. Nogmaals, wilt u niet allemaal
andere namen hier noemen, want dan kunt u hier tot drie

9 november 2016
TK 20

20-7-15

uur 's nachts zitten, en zeker de volgende collega's kunnen
dat dan.
De heer Van Laar (PvdA):
Volgens mij kunnen wij het hebben over andere landen en
de invloed die zij hebben op het internationale systeem. Ik
hoopte in ieder geval dat mijn dochter er twee sprekende
voorbeelden bij zou hebben dat vrouwen in de wereld alles
kunnen bereiken. Het tegendeel is nu het geval. De Verenigde Naties en de VS worden geleid door een man en
Trump is niet zomaar een man. Het is een man die opschept
over hoe slecht hij vrouwen behandelt en hoe hij hun
uiterlijk belangrijker vindt dan wat ze kunnen of waarvoor
ze staan.
De heer Martin Bosma (PVV):
Ik wil graag één regel in dit huis en niet regels aanpassen
naarmate de mensen politiek correct zijn of niet. Of we
noemen Mugabe, Jan Pronk en Trump allemaal of allemaal
niet, maar laten we één regel afspreken.
De voorzitter:
Over de Amerikaanse verkiezingen, zo hoorde ik, wordt
binnenkort verder geschreven en gesproken. Laten wij ons
nu weer gewoon richten op de begroting Ontwikkelingssamenwerking.
De heer Van Laar (PvdA):
Volgens mij mocht de heer Bosma zijn inbreng leveren en
dus mag ik dat ook. Trump is op het internationale toneel
helaas niet alleen. De zogenaamde Unholy Lions van het
Vaticaan, van de Arabische staten en andere heersers die
weinig met vrouwen hebben, dreigden de afgelopen jaren
al vaak de overhand te krijgen in discussies over vrouwenrechten en de gelijkheid van mannen en vrouwen. Met
Trump hebben zij er een krachtige bondgenoot bij. Vrouwen
hebben een krachtige internationale coalitie nodig om die
druk te weerstaan. Merkel, May, Trudeau, Johnson-Sirleaf,
Rutte, Ploumen en vele anderen moeten de handen ineenslaan om meer vrouwen op topposities te krijgen en om
het op te nemen voor vrouwen in conflictgebieden, om
vrouwenorganisaties te steunen en de ongewenste effecten
van verschuivende Amerikaanse budgetten op te vangen.
De heer Martin Bosma (PVV):
Een opmerking van orde. De heer Trudeau wordt genoemd,
maar hij kan zich niet verdedigen, mevrouw Thieme!
De voorzitter:
We hebben het hier niet over Nederlandse Kamerleden,
oud-Kamerleden en oud-bewindslieden. Voor de rest kan
men namen noemen, maar ik zeg er wel bij dat de begroting
van Buitenlandse Zaken volgende week wordt behandeld.
Laat men verder toch pogen zich wat in te houden, zo vraag
ik ook de heer Van Laar. Dat geldt ook voor de heer Bosma.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Het is natuurlijk goed gebruik in deze Kamer dat we het
hebben over allerlei meningen van mensen. Het is ook

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

prima om die in het debat in te brengen. Maar als iemand
gaat criminaliseren, zoals net de heer Bosma deed, vind ik
dat je een punt van orde kunt maken, omdat je dan ook
degene over wie het gaat, zou moeten uitnodigen in de
Kamer om het debat mee aan te gaan.
De voorzitter:
Goed. De heer Van Laar gaat verder. Ik doe nadrukkelijk het
verzoek om niet over oud-collega's en oud-bewindslieden
te spreken. De begrotingsbehandeling van Buitenlandse
Zaken is volgende week.
De heer Van Laar (PvdA):
Dat heb ik ook nog niet gedaan. Ik heb gewoon geanalyseerd hoe de vrouwenrechten ervoor staan en waardoor
die bedreigd worden. Wij willen graag dat er een krachtige
coalitie komt om het op te nemen voor vrouwen in conflictgebieden, om vrouwenorganisaties te steunen waar dat
nodig is en om ongewenste effecten van verschuivende
Amerikaanse budgetten op te vangen, zodat het niet de
meisjes zijn die de hulp het hardst nodig hebben, die de
prijs betalen voor deze verandering.
Daarom vraag ik onze minister of zij bereid is om haar
omvangrijke netwerk te mobiliseren om die coalitie te vormen. Wil zij ervoor zorgen dat Europa op dit punt eensgezind optreedt en zich actief inspant voor meer vrouwen op
internationale topposities? Is de minister bereid om te kijken
of Nederlandse en Europese budgetten gericht ingezet
kunnen worden om vrouwen en meisjes te bereiken? Komen
bijvoorbeeld de gelden die op ons verzoek zijn vrijgemaakt
voor vrouwenorganisaties, ook terecht bij juist die vrouwen
in conflictgebieden in het Midden-Oosten die ze het hardst
nodig hebben? Welke mogelijkheden ziet de minister om
de positie van vrouwen en meisjes binnen EU-budgetten
verder te versterken? Kan op EU-niveau eenzelfde slag
gemaakt worden als in Nederland, zodat bij elk project een
genderanalyse komt en bij elk project duidelijk gekeken
wordt hoe de positie van vrouwen en meisjes versterkt kan
worden?
Het streven naar gelijke rechten voor mannen en vrouwen
is slechts een van de afspraken die de Verenigde Naties
met zichzelf hebben gemaakt. In 2030 willen we extreme
armoede de wereld uit hebben geholpen, ziektes hebben
overwonnen en het klimaat hebben verbeterd. Zeventien
werelddoelen hebben we onszelf gesteld. Als we die willen
bereiken, hebben we goed werk, eerlijke handel, coherent
beleid en inclusieve ontwikkelingssamenwerking nodig.
Ook bij deze begroting zal de PvdA voorstellen doen om
die vier cruciale voorwaarden dichterbij te brengen.
Goed werk is voor de PvdA natuurlijk prioriteit. De afgelopen jaren heeft de regering maatschappelijke organisaties
in diverse sectoren bij elkaar weten te brengen, met als
doel het verduurzamen en het eerlijker en schoner maken
van de wereldwijde productieketens. We brengen de risico's
op schendingen van arbeidsrechten en milieunormen in
kaart, we maken afspraken over hoe we deze risico's kunnen
vermijden en we werken aan structurele oplossingen, bijvoorbeeld leefbare lonen. Dit alles wordt vastgelegd in de
internationale maatschappelijk verantwoord ondernemenconvenanten die al genoemd zijn. Het is een ambitieus en
daarmee spannend proces, waar de minister complimenten

9 november 2016
TK 20

20-7-16

voor verdient. Een proces waarin twee van oudsher elkaar
wantrouwende werelden, het maatschappelijk middenveld
en de private sector, elkaar recht in de ogen moeten kijken
en vertrouwelijke relaties moeten aangaan. De textielsector
en de bankensector hebben al laten zien dat dat kan. Ook
op EU-niveau zijn, dankzij het Nederlandse voorzitterschap,
de handen voor een dergelijke aanpak op elkaar gegaan.
Dat is mooi.
De PvdA hecht er waarde aan dat de papieren werkelijkheid
van de convenanten nu wordt omgezet naar het daadwerkelijk realiseren van die eerlijke en schone handel. We volgen daarbij nauwgezet de ontwikkelingen rond monitoring
in toezicht. We zullen, indien nodig, met alternatieven voor
scherper toezicht komen. Die discussie hebben we al eerder
gevoerd. Kan de minister in dit licht al iets zeggen over het
onderzoek van het Nationaal Contactpunt naar de gas- en
de oliesector? Wat doet de minister om de druk op de overige sectoren waar veel risico's en misstanden zijn, op te
voeren, vooral op die sectoren die nog geen convenant af
willen sluiten?
De convenanten bieden een mooie kans op vooruitgang.
Voor bedrijven is deelname aan de convenanten spannend.
Binnenlandse en buitenlandse concurrenten die niet deelnemen aan de convenanten en die niet maatschappelijk
verantwoord ondernemen, komen daar vooralsnog mee
weg. De PvdA vindt dat niet kunnen. Het voorkomen en
tegengaan van ernstige schendingen, zoals kinderarbeid,
mag niet tot in de eeuwigheid afhankelijk blijven van vrijwillige inzet. Daarom hebben wij een initiatiefwetsvoorstel
ingediend dat bedrijven verplicht zich in te spannen om te
voorkomen dat kinderarbeid in hun producten zit. Dat
wetsvoorstel wordt, als het aan ons ligt, nog voor de kerst
in de Kamer behandeld.
Vorig jaar dienden we een amendement in om een fonds
te creëren tegen kinderarbeid. Dit fonds is inmiddels
gelanceerd en er blijkt veel vraag naar te zijn van bedrijven
om hulp te krijgen om kinderarbeid tegen te gaan. Is de
minister ook enthousiast over het fonds? De PvdA wil het
fonds graag structureel verankeren en uitbreiden, zoals
afgelopen maandag ook besproken. In het Kinderarbeidfonds willen we de bestaande budgetten voor bedrijven en
voor maatschappelijke organisaties samenbrengen onder
een noemer, en dat budget natuurlijk ook wat uitbreiden.
Ziet de minister hier mogelijkheden voor?
De Partij van de Arbeid staat voor internationale, eerlijke
handel. Nederland en de Europese Unie moeten standaarden normbepalend zijn en blijven. Internationale richtlijnen,
zoals vastgelegd door de OESO en de internationale
arbeidsorganisaties, zijn daarbij leidend. Handel brengt
verantwoordelijkheden met zich mee. Mede om die reden
is de Partij van de Arbeid een pleitbezorger van het behoud
van de combinatie van hulp en handel onder één dak. Het
dragen van die verantwoordelijkheid doet de overheid niet
alleen. Ook bedrijven, liefst in samenwerking met het
maatschappelijk middenveld en de vakbonden, moeten die
verantwoordelijkheid nemen. De Nederlandse inzet in de
textielindustrie van Bangladesh is hiervan wat ons betreft
een mooi voorbeeld. Door het gezamenlijk optrekken van
grote inkopende kledingmerken enerzijds en gerichte
overheidshulp voor een betere naleving van arbeidsrecht
en arbeidsvoorwaarden anderzijds, heeft Bangladesh het
vertrouwen gekregen dat het verduurzamen van de industrie

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

niet per se leidt tot het stageneren van de economische
groei. Dat is ook opgepikt in andere Aziatische textielproducerende landen en het biedt daardoor perspectief om de
race naar beneden daadwerkelijk om te buigen.
Om dergelijke kenteringen teweeg te brengen, zijn langetermijninvesteringen nodig. De Partij van de Arbeid is daarom
blij met de eerdere toezegging van de minister om tot een
strategische handelsagenda te komen. Kan de minister
aangeven hoe het met deze agenda staat?
Klimaatverandering zorgt wereldwijd voor toenemende
ongelijkheid. Bijna 30% van de wereldbevolking leeft in
gortdroge, nauwelijks vruchtbare gebieden. De kans dat
die situatie verbetert, is door gebrekkige aansluiting bij de
lokale economische ontwikkeling klein. Deze vicieuze cirkel
geldt voor vrijwel alle kwetsbare en arme mensen die
kampen met de gevolgen van klimaatverandering. In
Mumbai bijvoorbeeld wonen de armste mensen in de
krotten en de huisjes die juist het slechts bestendig zijn
tegen overstromingen. Mocht de zee oprukken, dan betalen
zij de hoogste prijs. Willen we die ongelijkheid daadwerkelijk
een halt toeroepen, dan moeten we de strijd tegen klimaatverandering een sterkere rol laten spelen binnen de agenda
voor hulp en handel. Enerzijds wil de Partij van de Arbeid
daarbij inzetten op innovatie, het aanboren van technieken
voor hernieuwbare energie en het tegengaan van CO2-uitstoot. Als we in Nederland meer investeren in de ontwikkeling van dergelijke technieken, kunnen we ze ook eerder en
effectief inzetten, juist op die plekken waar ze het hardst
nodig zijn. Anderzijds wil de Partij van de Arbeid meer oog
voor de allerarmsten. We moeten voorkomen dat grote
bedrijven, zoals baggeraars, geld krijgen en projecten uitvoeren die alleen elites ten goede komen. Het belang van
de klimaatadaptatie mag voor de Partij van de Arbeid niet
worden verward met bijvoorbeeld het belang om banen
scheppen.
Om dergelijke afwegingen scherper te kunnen maken,
pleitte de PvdA vorig jaar tijdens de begrotingsbehandeling,
samen met GroenLinks, voor een meerjarenplan klimaatfinanciering. De uitvoering van deze motie-Klaver/Jan Vos
zien wij nog graag tegemoet. Wanneer kunnen wij die verwachten?
Mevrouw Thieme (PvdD):
Waarom is de PvdA ermee akkoord gegaan dat klimaatfinanciering onder ontwikkelingssamenwerkingsgelden is
komen te vallen? Is de heer Van Laar niet met mij van
mening dat, juist als het gaat om de aanpak van het klimaat,
waarvoor met name de westerse landen verantwoordelijk
zijn, dit een aparte aanpak is, die losstaat van ontwikkelingssamenwerking en dat het een gotspe is om die ineen te
brengen en te verkopen als ontwikkelingssamenwerking?
De heer Van Laar (PvdA):
Het staat niet los van ontwikkelingssamenwerking, want er
zijn lego dwarsverbanden. Wij vinden echter wel dat je het
apart zou moeten begroten. Dat staat ook in ons verkiezingsprogramma. Wij willen terug naar 0,7% van het bruto nationaal product voor ontwikkelingssamenwerking, met
daarbovenop klimaatfinanciering en daarbovenop de
opvang van eerstejaarsasielzoekers.

9 november 2016
TK 20

20-7-17

Mevrouw Thieme (PvdD):
Is het dan niet wrang om in je verkiezingsprogramma
dezelfde ambities te hebben als die je ook tijdens de verkiezingen in 2012 had en dat je, als je niet meer in de regering
zit, weer ambitieus bent voor de ontwikkelingslanden, terwijl
je nu aan de knoppen zit en had kunnen zorgen voor een
goed ontwikkelingssamenwerkingsbeleid?
De heer Van Laar (PvdA):
Wij hebben die ambitie altijd. Het zou pas wrang zijn als je
na een coalitie de standpunten van je coalitiepartner hebt
overgenomen en die in je verkiezingsprogramma zet. Dat
lijkt me helemaal niet de bedoeling. Wij houden vast aan
wat we willen. Dat is onze inzet voor de verkiezingen en
daarmee halen we zetels. Als we 76 zetels halen, is het
programma ook gelijk het regeerakkoord. Als we er minder
halen, zullen we moeten samenwerken en akkoorden
moeten sluiten. Dat hebben we in dit geval met de VVD
gedaan. Het zal mevrouw Thieme ongetwijfeld niet zijn
ontgaan dat we dit niet hebben gedaan op basis van grote
overeenstemming op het gebied van ontwikkelingssamenwerking. Het is zeker waar dat je dan op lelijke compromissen uitkomt.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Daar wil ik even op doorgaan. Ik heb ook gekeken naar de
verkiezingsprogramma's van 2012 en 2017 van de Partij
van de Arbeid. Allebei vermelden precies hetzelfde. Ik geloof
dat de leider van de PvdA, op basis van programmatische
overeenkomsten, zelfs heeft gesuggereerd dat de fracties
van GroenLinks en de PvdA zouden moeten fuseren. Maar
zover is het nog niet. Ik heb nog wel een vraag aan de heer
Van Laar. Gaat hij dit bij volgende kabinetsonderhandelingen weer net zo makkelijk inleveren als bij de vorige keer,
na twee keer met zijn ogen geknipperd te hebben? Of zal
hij zich dan serieus wat aan dit punt uit het eigen verkiezingsprogramma gelegen laten liggen?
De heer Van Laar (PvdA):
Blijkbaar zat de heer Grashoff aan tafel bij de formatie. Ik
niet, dus ik weet niet of dat na twee keer knipperen met de
ogen is gebeurd. Ik heb zelf de indruk van niet, maar misschien heeft de heer Grashoff andere informatie.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Het ging toen slecht met Nederland en VVD en PvdA waren
er in recordtijd uit. Er was een redelijke keuze aan andere
partijen, die ontwikkelingssamenwerking hoog in het
vaandel hebben staan, maar die zijn er verder niet in
betrokken. Nu staat die passage weer in het verkiezingsprogramma. Geldt voor de PvdA dat papier geduldig is of wil
zij een echte inspanning doen om ervoor te zorgen dat zij
datgene wat zij opschrijft zo dicht mogelijk benadert? Dat
is het verschil.
De heer Van Laar (PvdA):
Volgens mij kan de heer Grashoff in ieder geval zien dat er
in de vier jaar na de formatie een enorme inspanning is
geleverd door de Partij van de Arbeid om ervoor te zorgen
dat de instroom van asielzoekers niet ten koste ging van
het ontwikkelingsbudget en de lopende ontwikkelingspro-

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

gramma's. Ook hebben we 1,5 miljard euro extra uitgetrokken voor noodhulp en opvang in de regio en voor de
opvang van asielzoekers in Nederland. Daarover hebben
we continu strijd geleverd met de VVD en daarover waren
we het continu oneens met elkaar. Ook hebben we van de
minister gehoord dat er een grote meevaller aankomt en
dat dat ontwikkelingsgeld blijft. Deze strijd voeren wij
dagelijks en als het goed is, heeft de heer Grashoff dat ook
gezien. Die strijd heeft resultaat. Ik vind dat we het budget
van de afgelopen jaren redelijk op orde hebben kunnen
houden. We zijn in de buurt van de norm van 0,7% gebleven, ondanks de afspraken uit het regeerakkoord. In de
formatie moeten we zeker proberen om dat weer te bereiken.
De voorzitter:
De heer Van Laar maakt zijn betoog af.
De heer Van Laar (PvdA):
Inclusieve ontwikkelingssamenwerking betekent dat hulp
terechtkomt bij hen die die hulp het hardst nodig hebben
en die het moeilijkst te bereiken zijn. De Partij van de Arbeid
wil voortdurend alert zijn op vergeten crises en vergeten
groepen. We zijn bijvoorbeeld blij met de lancering van het
Voice-fonds, dat op ons initiatief juist deze groepen gaat
bereiken. Toch blijven er altijd groepen die niet of nauwelijks bereikt worden, zoals de inwoners van Noord-Syrië.
Enkele miljoenen Koerden, Arabieren, christenen, Assyriërs,
jezidi's en anderen wonen daar onder moeilijke omstandigheden. Hun regio is nagenoeg geheel van de buitenwereld
afgesloten door Turkije, Assad, IS en de Koerden in NoordIrak. Ik dank de regering voor de brief over deze regio, maar
ik dring ook aan op meer noodhulp en hulp bij de wederopbouw voor de inwoners. De regio krijgt nu veel meer militaire steun van westerse landen dan humanitaire steun. Dat
is toch een merkwaardige situatie. Is de regering bereid om
druk uit te oefenen op de KRG, de regering in Noord-Irak,
om de grens met Noord-Syrië open te houden, in ieder
geval voor hulpgoederen en hulpverleners? Wil de regering
de Dutch Relief Alliance uitnodigen om met een voorstel
te komen om de noodhulp aan deze regio te intensiveren?
Noord-Syrië is ook een bijzondere regio. Vorige week waren
onderzoekers van de Universiteit Utrecht te gast in de
Kamer. Zij doen onderzoek in opdracht van het ministerie
van Buitenlandse Zaken. Zij bevestigden dat de positie van
vrouwen in deze regio heel anders en veel sterker is dan
elders in het Midden-Oosten. Zo is er een gedeeld bestuur
waarbij elke functie door een man en een vrouw wordt uitgeoefend. Vrouwen hebben nu ook het recht om te scheiden
van hun man, en zij maken daar veelvuldig gebruik van. Na
de scheiding is de situatie van deze vrouwen natuurlijk niet
makkelijk in de gemeenschap die er dan nog is. We vragen
de minister daarom om bij het verstrekken van hulp goed
rekening te houden met de positie van vrouwen in deze
regio. Ook vragen we de minister om ervoor te zorgen dat
een klein deel van de middelen die we eerder hebben vrijgemaakt voor vrouwenorganisaties, terechtkomt bij de
vrouwenorganisaties in Noord-Syrië, juist omdat hun nood
zo hoog is en juist omdat de hoopvolle ontwikkelingen daar
een voorbeeld voor de rest van het Midden-Oosten lijken
en steun verdienen.

9 november 2016
TK 20

20-7-18

Als we noodhulp aan Noord-Syrië willen geven, moet
daarvoor natuurlijk wel budget zijn. Afgelopen maandag
heb ik aangegeven dat de Partij van de Arbeid structureel
extra geld voor noodhulp wil, zoals ook verwoord in onze
eerder aangenomen motie. Ook willen we dat de Nederlandse noodhulporganisaties hun goede werk kunnen
voortzetten; ook dat staat in onze eerder aangenomen
motie. De Dutch Relief Alliance heeft haar nut bewezen en
verdient voortzetting. De regering heeft ons inmiddels laten
weten dat er een forse meevaller aankomt op het budget
van de eerstejaarsopvang van asielzoekers. De minister
heeft maandag al aangegeven dat dit geld ontwikkelingsgeld blijft. Daar zijn wij blij mee. De Partij van de Arbeid wil
dat de minister ook een substantieel deel van deze middelen
gebruikt om dat noodhulpfonds opnieuw te vullen. Is de
minister hiertoe bereid?
Ik begon mijn inbreng met de constatering dat ontwikkelingssamenwerking werkt en dat ik daar trots op ben. Ik ben
bijvoorbeeld trots op de resultaten van een initiatief dat ik
nam toen ik pas net woordvoerder ontwikkelingssamenwerking was. Ik zag een documentaire over de knikkebolziekte.
Dat is een mysterieuze ziekte, die al 10.000 kinderen
getroffen heeft. Kinderen tussen de 5 jaar en de 15 jaar oud
kunnen deze ziekte krijgen. In de reportage zag ik die kinderen, die niet meer groeiden. Volwassenen van 25 jaar leken
nog maar net 10 jaar oud. Kinderen gaan overmatig kwijlen
en verliezen de controle over hun ledematen. Ze knikken
met hun hoofd en ze krijgen in de loop van de jaren vergroeide ledematen. Daarnaast hebben ze voortdurende
epileptische aanvallen en gaan ze geestelijk achteruit. Zij
sterven voor hun 30ste een pijnlijke dood. Het is echt misschien wel de ergste ziekte die ik ooit heb gezien.
De oorzaken van deze ziekte waren nog niet bekend en er
was geen behandeling voor, maar naar aanleiding van onze
vragen trok de minister 1 miljoen euro uit voor onderzoek
naar deze ziekte. Afgelopen zomer kwam het bericht dat
duidelijk was waardoor de ziekte veroorzaakt wordt en hoe
deze behandeld kan worden. Soms maakt 1 miljoen euro
het verschil voor duizenden, soms wel tienduizenden kinderen. Daar mogen we trots op zijn. Voor de bestrijding van
de ziekte is nog wel meer hulp nodig. Is de minister bereid
om te bekijken hoe de bestrijding van de ziekte ingebed kan
worden in onze meerjarenplannen in de relevante landen
— bijvoorbeeld in Zuid-Sudan, waar de toegang erg moeilijk
is — en hoe ontwikkelingsorganisaties en internationale
organisaties hieraan een bijdrage kunnen leveren?

De heer Martin Bosma (PVV):
Voorzitter. Maandag mochten we een interessant wetgevingsoverleg hebben over ditzelfde onderwerp, maar dan
op een meer technisch niveau. Toen zeiden we natuurlijk
tegen elkaar: woensdag praten we verder, en dan is er een
nieuwe president gekozen. Dat is inmiddels het geval. Toen
ik vanochtend zag dat mijnheer Trump de leidende kandidaat was, moest ik even denken aan een tweet van minister
Plasterk van een week of twee, drie geleden. Hij retweette
een in videovorm gegoten pleidooi van Robert De Niro,
waarin Robert De Niro ervoor pleitte dat mijnheer Trump
— ik zeg het maar even op zijn Nederlands — op zijn bek
moest worden geslagen en waarin hij mijnheer Trump ook
een "varken" en een "zwijn" noemde. Minister Plasterk vond
het nodig om deze videoboodschap, die volgens mij een
pleidooi was voor politiek geweld, te plaatsen. Dat is een

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

vreemde move voor de minister van Binnenlandse Zaken,
die daarmee te maken heeft. Ik vond dat nogal vreemd. Ik
heb daar zelf ook meteen een tweet aan gewijd. De tweet
van minister Plasterk werd gelukkig vrij snel verwijderd,
maar ik vind dit nogal wat.
Het kabinet spreekt met één mond. We staan hier vandaag
tegenover de minister voor Buitenlandse Handel. Ik vind
het nogal wat dat een lid van het kabinet zo spreekt over
iemand die inmiddels de president elect van de Verenigde
Staten is. Het land is een van onze allerbelangrijkste handelspartners, heeft een directe link met onze veiligheid als
NATO-partner en heeft als geen ander offers gebracht voor
onze vrijheid. Ik vind dat tamelijk smakeloos.
De voorzitter:
Dit onderwerp kunt u of uw collega verder aan de orde
stellen bij de behandeling van de begroting van Buitenlandse Zaken. Ik stel voor dat u nu verdergaat met deze
begroting.
De heer Martin Bosma (PVV):
Ja, maar het gaat nu over buitenlandse handel, voorzitter.
Ik vrees dat onze relatie met een belangrijke handelspartner
geschaad is of geschaad kan worden. Je zult als Philips
maar gaan onderhandelen met een Amerikaans bedrijf. Een
Amerikaan trekt dan die tweet van minister Plasterk
tevoorschijn en zegt: kijk eens wat hij over mijn staatshoofd
heeft gezegd! Ik zou als Amerikaan ook beledigd zijn. Ik
vind het redelijk voor de hand liggen om eens even aan de
minister voor Buitenlandse Handel te vragen hoe zij staat
tegenover dat pleidooi voor fysiek geweld tegen de president elect van de Verenigde Staten.
Een tweede ontwikkeling in verband met de actualiteit is
natuurlijk de vraag wat dit betekent voor de klimaatplannen
van de minister. Daar mochten we maandag namelijk ook
het een en ander over horen; dat werd niet gekwantificeerd
maar wel heel vaag benoemd. Maar ja, mijnheer Trump,
de president elect, heeft al gezegd: daar werk ik mooi niet
aan mee. Er werd net al even gerefereerd aan al die gelden
die nodig zijn voor al die akkoorden. Daarvan zegt hij: bekijk
het maar! Deze minister wil de temperatuur op aarde dus
gaan veranderen met Nederlandse inzet, maar mijnheer
Trump gelooft daar niet in. Volgens mij is Amerika groter
dan Nederland. Wat betekent dat dus? Gaat zij gewoon door
met haar klimaatideeën, die gebaseerd zijn op de theorieën
van mijnheer Gore? Ik vind dit een heel interessante ontwikkeling. Het zou toch hoogmoedig zijn als Nederland er wel
mee doorgaat, terwijl Amerika zegt: bekijk het maar?
Al die ontwikkelingshulp is gewoon weggegooid geld. Het
Westen heeft inmiddels 2.500 miljard dollar uitgegeven aan
ontwikkelingshulp, maar er zijn geen substantiële bewijzen
dat die ook echt heeft geholpen in duurzame zin. Er zullen
wel allerlei projectjes zijn — die hebben we maandag ook
mogen bekijken — die af en toe een zeker effect hebben,
maar er zijn in de ontwikkelingslanden gewoon geen substantiële positieve effecten op de lange termijn wat betreft
economische groei of structurele armoedebestrijding, om
maar iets te verzinnen, of wat betreft welk positief criterium
ook dat je wilt verzinnen. Lees de boeken van mijnheer
Easterly en mevrouw Mojo en het rapport van de Wereldbank. Bernard Lugan heeft er ook prachtige boeken, hele
bibliotheken vol, over geschreven. Vorig week stelde The

9 november 2016
TK 20

20-7-19

New York Times nog: dat in de afgelopen jaren werd
geroepen dat Afrika helemaal aan het terugkomen is, is
allemaal leuk, maar als je het op landniveau bekijkt, valt
het heel erg tegen. Eritrea en Ethiopië werden genoemd.
Ook de Noor Morten Jerven werd genoemd; ik heb hem in
het verleden ook weleens geciteerd. Hij zegt dat al die statistieken waarmee wordt geschermd om aan te tonen dat
het zo goed gaat met Afrika, gewoon niet kloppen. Hij geeft
daar zeer interessante voorbeelden van. Ik heb zelf redelijk
wat onderzoek gedaan naar Zuid-Afrika. Daar heb ik ook
statistieken bekeken. Heel veel professoren en geleerden
zeggen hetzelfde: die officiële statistieken deugen gewoon
niet. Ze zeggen: ga er maar van uit dat ze niet kloppen en
dan kom je al een heel eind.
De gedachte van de ontwikkelingshulplobby dat in Afrika
de aarde eerst woest en ledig is en dat er vervolgens met
het mooie stokje van ontwikkelingshulp wordt gezwaaid,
waarna het allemaal stukken beter gaat, blijkt niet te kloppen
als je het op landniveau gaat bekijken. Ik ga nu met een
groot aantal voorbeelden komen, maar misschien kan eerst
mevrouw Van Veldhoven haar ding doen. Ik wil haar niet
laten wachten.
De voorzitter:
Ik liet haar rustig even wachten tot u een stilte zou laten
vallen. Nu geef ik haar het woord.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
De heer Bosma had het over "kloppen". Ik heb een vraag
die ik al een tijdje wil stellen. Er klopt namelijk iets niet aan
het verhaal van de PVV. Aan de ene kant zegt ze: we willen
geen migratie. Aan de andere kant zegt ze: we willen geen
geld steken in het ontwikkelen van die landen om te voorkomen dat mensen op drift raken. Hoe maakt de heer Bosma
dat sommetje kloppend?
De heer Martin Bosma (PVV):
Dat is geen sommetje. Het is aan die landen zelf om zich te
ontwikkelen. Heel veel landen hebben zich ook gewoon
ontwikkeld. En heel veel landen hebben juist het tegenovergestelde van ontwikkelen gedaan. In 1948 was Rhodesië
een behoorlijk welvarend land, een graanschuur. Israël was
toen een stinkende woestijn. Nu is Zimbabwe een enorme
bende. Af en toe hebben ze daar 216 dollar in kas. Er zijn
hongersnoden. Dat land is helemaal ingestort. Aan de
lopende band is daar sprake van moord en doodslag. Maar
Israël is nu een weergaloos succes. Het heeft hightech en
biotech en het heeft satellieten. Kijk eens naar 1960: Botswana versus Zuid-Korea. Korea is een enorm succes en …

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik geloof dat Israël ook weleens geld ontvangt, maar even
los daarvan: de heer Bosma had het over hoogmoed. Is het
niet wat hoogmoedig om te zeggen dat omdát de heer
Bosma graag zou willen dat die landen zich ontwikkelen,
dat ook gebeurt en er dus geen migratie meer is, waardoor
het simpele sommetje van de PVV weer klopt? Dat vind ík
hoogmoedig.
De heer Martin Bosma (PVV):
Hoeveel geld is er niet naar die landen gegaan? Ik heb het
getal net genoemd: 2.500 miljard dollar. Van dat geld hadden ze heel wat problemen kunnen oplossen, maar helaas
willen de ontwikkelingslanden op individueel niveau ook
nog weleens heel hoog scoren op de lijst van corrupte landen. Dat is een van de redenen waarom het niet gaat. Israël
heeft ook heel veel geld gekregen; dat ben ik met mevrouw
Van Veldhoven eens. Daar hebben heel veel mensen heel
hard voor gewerkt en heel veel van gespaard en dat is goed
uitgegeven. Daarom is Israël het op een na innovatiefste
land ter wereld en is de situatie in heel veel ontwikkelingslanden in Afrika die minstens zo veel geld hebben gekregen,
nog net zo teleurstellend als 40 jaar geleden.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik ben blij dat de heer Bosma onderschrijft dat het geld
goed terecht kán komen en dus ook kan bijdragen aan
ontwikkeling. Dat is heel fijn op dit moment in het debat.
De heer Martin Bosma (PVV):
Ja, en wat ook fijn is, is dat u altijd drie keer mag interrumperen.
De voorzitter:
Goed. De heer Bosma maakt zijn betoog af.

De heer Martin Bosma (PVV):
Botswana is dat veel minder. Ik ben … Tot zover, voorzitter.
U hebt gelijk.

De heer Martin Bosma (PVV):
Dank u wel, voorzitter. Een groot aantal landen ondergraaft
die theorie van "eerst was er ellende en toen het toverstafje
van de ontwikkelingshulp en de hemel". Ik noemde zonet
Rhodesië. Zuid-Afrika was vroeger een eerstewereldland,
maar daar komt nu bruin water uit de kraan. Het onderwijs
daar is het slechtste ter wereld en er zijn dagelijks rellen.
Mozambique is finaal gesloopt terwijl Nederland heel veel
ontwikkelingshulp gaf aan dat land. Kijk ook naar Tanzania.
Ooit heerste er "Tanzanitis" op dit departement; Nederland
was de tweede sponsor van dat land. Tanzania was voordat
het ontwikkelingshulp kreeg de grootste voedselexporteur
van Afrika. Toen al dat geld van Nederland er was aangekomen, was het land failliet en was er honger. Die theorie
klopt dus helemaal niet. Dat zie je ook aan andere landen,
zoals Angola onder de MPLA of aan Ethiopië. Collega
Smaling noemde zonet inderdaad groeicijfers, maar de
problemen met de rechtsstaat worden daar groter en groter.
Kijk ook naar Eritrea en naar Zuid-Sudan, waar we 500
miljoen euro naartoe hebben gebracht. Dat zijn negatieve
resultaten.

De voorzitter:
Mevrouw Van Veldhoven.

Verder stel ik vast dat met Nederlands ontwikkelingsgeld
heel veel genocidale organisaties en landen zijn betaald.
Kijk naar de ZANU in Rhodesië/Zimbabwe, kijk naar het

De voorzitter:
Mevrouw Van Veldhoven.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

9 november 2016
TK 20

20-7-20

ANC, kijk naar de MPLA in Angola, kijk naar het FRELIMO
van mijnheer Machel, kijk naar de Swapo, die martelkampen
had en kijk naar mijnheer Nyerere, die het land Tanzania
zo slecht heeft ontwikkeld dat het aan de bedelstaf is
geraakt. Is de minister bereid om haar excuses aan te bieden
voor al die genocides die gefinancierd zijn door Nederland?
Want het is nogal wat. Er is ooit een kabinet vrijwillig
afgetreden vanwege Srebrenica. Dat was een genocide van
8.000 mensen, dus redelijk klein in vergelijking met andere
genocides gefinancierd door Nederland.
Ik vraag al maanden naar de Clinton Foundation. Ik heb
vandaag — na de verkiezingen, maar dat kan toeval zijn —
zowaar enig antwoord gekregen. De Clinton Foundation is
gewoon een smeergeldorganisatie geweest. Al maandenlang is dat in het nieuws in Amerika. Als je iets gedaan wilde
krijgen van Buitenlandse Zaken, moest je geld geven aan
de Clinton Foundation. Een gedeelte daarvan gaven ze uit
aan liefdadigheid, maar het was ook een manier om — ik
noem maar wat — wapencontracten en allerlei andere
uiterst schimmige zaken te regelen. Daar zijn hele documentaires over gemaakt. Waarom moet Nederland daar ook
ontwikkelingshulp aan geven? Dat is gegaan via een ander
departement, onder mevrouw Dijksma van Landbouw, maar
het staat wel in de HGIS-nota en daarvoor is deze minister
verantwoordelijk. Ik vind het heel vreemd dat blijkbaar een
andere bewindspersoon ook maar een beetje gaat zitten
hobbyen in Afrika en daar geld aan geeft. Deze minister
weet er nauwelijks iets van af. Ik stel Kamervragen en het
blijkt gewoon op de grote hoop gegooid te zijn. Het antwoord luidde: de Clinton Foundation heeft allemaal leuke
dingen gedaan, hoor. Maar de vraag is nog steeds: waarom
moeten wij geld geven aan de Clinton Foundation? Als we
zo graag leuke dingen willen doen in Afrika, kunnen we dat
zelf doen. Die Clinton Foundation heeft helemaal geen
toegevoegde waarde. Ik kom de minister een beetje tegemoet. Maar de trouwjurk van mevrouw Chelsea Clinton,
die ook bij de Clinton Foundation vandaan kwam, is wel
heel mooi.
De voorzitter:
U bent door uw tijd heen.
De heer Martin Bosma (PVV):
Ik praat nog even door. Hoe is het afgelopen met de
ambassadeur in Kenia? Hij had indertijd de waarheid gezegd
— ontwikkelingshulp is een bodemloze put — en hem
wachtte een stevig gesprek. Dat hij dat had gedaan, schoot
in het verkeerde keelgat, want het was een schending van
de omerta uit de ontwikkelingshulplobby, zal ik maar zeggen. Hoe is dat stevige gesprek verlopen? Heeft hij de
minister ervan overtuigd dat hij wellicht gelijk had?
De begrotingssteun voor Mozambique is gestaakt. Dit lijkt
mij een goede ontwikkeling. Kan de minister nog eens uitleggen wat het moment was dat zij erachter kwam dat deze
onjuist was? Blijkbaar hebben wij jarenlang iets gedaan
waarvan de minister op een gegeven moment heeft gezegd
dat wij ermee moeten stoppen. Dat laatste is heel goed,
maar er moeten toch langere tijd aanwijzingen zijn geweest
dat die begrotingssteun verkeerd is geweest?

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Voorzitter. Tussen 1990 en 2015 is de extreme armoede
met 70% afgenomen. Sinds 2000 zijn er 43 miljoen minder
kinderen die niet naar de basisschool kunnen gaan. Waar
eerder in Zuidoost-Azië tegenover elke 100 jongens maar
74 meisjes naar school gingen, zijn dat er nu 103. Ik kijk ook
even naar de gezondheid. De mazelenvaccinaties hebben
zo'n 15,6 miljoen levens gered. Het aantal nieuwe hivinfecties is met 40% gedaald. Moedersterfte bij geboorte is
sinds 1990 gehalveerd. Met elkaar hebben westerse en
zuidelijke landen veel bereikt. Het argument van PVV en
VVD van de bodemloze put mist elke grond.
De heer Martin Bosma (PVV):
Mevrouw Van Veldhoven komt met allerlei leuke voorbeelden aan. Dat vind ik prima. Vervolgens gaat zij in de wijvorm spreken. Ik vind dat vreemd, want wij wonen daar
niet. Mevrouw Van Veldhoven heeft geen enkele reden om
te kunnen onderbouwen dat wij — wie dat ook moge zijn,
misschien is dat wel D66 — daar enige positieve invloed
op hebben gehad.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
U hebt niet goed geluisterd, want ik heb geen "wij" gezegd.
Ik heb gezegd: westerse en zuidelijke landen hebben met
elkaar veel bereikt. Ik denk dat dit gewoon een feit is. Nou
ontkent de PVV wel vaker feiten, maar dit is volgens mij
gewoon een feit.
De heer Taverne (VVD):
Ik zal dat niet ontkennen, want dat is allemaal gebeurd. De
vraag is waarom het nog steeds nodig is dat de westerse
en zuidelijke wereld, zoals mevrouw Van Veldhoven het
beschrijft, dit doen. Zou het niet mooi zijn als de hulp had
bijgedragen aan een mate van zelfstandigheid en zelfvoorzienendheid die deze hulp overbodig had gemaakt?
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Zeker, het zou heel mooi zijn als we daar al waren. Het feit
is dat wij daar nog niet zijn. Moet je dan je handen er vanaf
trekken omdat het zo had moeten zijn? Moet je dan niet
erkennen wat westerse en zuidelijke landen samen met
elkaar tot stand hebben gebracht in de afgelopen jaren en
het een bodemloze put gaan noemen? Dat is niet de
oplossing, niet voor alle mensen die nu nog in armoede
leven, noch voor Henk en Ingrid in Afrika die ook gewoon
een dak boven hun hoofd willen hebben en hun kinderen
naar school willen laten gaan. Die mensen laten stikken is
niet de oplossing voor problemen die er met projecten in
het verleden zijn geweest.
De heer Taverne (VVD):
Kan mevrouw Van Veldhoven dan aangeven waarom er na
40 jaar hulp kennelijk onvoldoende ontwikkeling is geweest
om te voorkomen dat wij nog steeds aan het redderen zijn?
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
40 jaar hulp heeft niet alle problemen opgelost. In 40 jaar
zijn er nieuwe problemen ontstaan; ik denk aan klimaatver-

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

9 november 2016
TK 20

20-7-21

andering. 40 jaar hulp betekent dat er fouten zijn gemaakt
daar en dat er fouten zijn gemaakt door ons. De grootschalige noodhulp die wij jarenlang hebben gegeven waardoor
lokale boeren hun markt verloren, is ook onderdeel geweest
van het probleem. Het is ook learning by doing geweest.
Dat is wat wij moeten doen. Daar vinden de heer Taverne
en ik elkaar. Laten we continu proberen om beter inzichtelijk
te krijgen wat het effect is van wat wij doen. Laten we proberen om ons geld zo effectief mogelijk in te zetten, maar
laten we niet zeggen dat het een bodemloze put is, omdat
wij de problemen met elkaar nog niet hebben opgelost,
terwijl wij tegelijkertijd — de westerse wereld in het bijzonder, als je kijkt naar het klimaatprobleem — dat probleem
veroorzaken.
De heer Taverne (VVD):
Nu vergelijkt mevrouw Van Veldhoven mazelen en klimaat.
Als dit het resultaat is na meer dan 40 jaar hulp, hoe lang
denkt mevrouw Van Veldhoven dan nog nodig te hebben
om de landen wel op het punt te krijgen dat zij zelfstandig
zijn en zonder hulp kunnen?
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Voor het klimaatprobleem zullen wij binnen 30 jaar in een
totaal andere economie moeten leven. De sleutel tot het
oplossen van het klimaatprobleem ligt vooral in de landen
die nu nog een grote groei qua bevolking en welvaart gaan
doormaken. Laten wij daar blij mee zijn en laten wij hopen
dat we op televisie nooit meer beelden hoeven te zien van
uitgehongerde kinderen in de woestijn. Laten wij dat met
elkaar hopen, maar wij hebben nog minder dan 30 jaar voor
de oplossing. Ik zie de heer Taverne daar een beetje meesmuilend zitten. Hij zit er een beetje smalend over te lachen.
Wij willen het in ieder geval graag mogelijk maken — maar
dat is de politieke overtuiging van D66 en blijkbaar niet van
de VVD die misschien meer van de dikke ikke is — dat
iedereen ter wereld op een fatsoenlijke manier zijn leven
kan leiden. Dat scheelt ook — zo wil ik nog even tegen de
heer Taverne zeggen — voor de migratiestromen. Dat punt
probeerde ik net ook met de heer Bosma te bespreken.
Een probleem van een heel andere orde is dat wij onze
aarde uitputten. Ons gebruik ervan is te intensief. De tijd
die wij laten voor herstel is te kort. Het gebruik wordt
bovendien alleen maar intensiever. Ontwikkelingslanden
groeien en daar hebben zij recht op. Daar hebben wij zelfs
een belang bij, want zo kunnen mensen in hun eigen
omgeving op een normale manier in hun levensonderhoud
voorzien. Dan is ontwikkelingshulp misschien op een
gegeven moment minder nodig. Laten wij hopen dat het
daarheen gaat. Laten we hopen dat wij niet alleen vis geven,
maar leren vissen. Zo heeft iemand heeft dat eens verwoord. Henk en Ingrid daar willen ook een dak boven hun
hoofd, goede zorg en veilig voedsel. Als die landen echter
eerst grijs en dan pas groen groeien, zoals wij dat deden,
is het too little, too late met onomkeerbare gevolgen voor
ons milieu.
De afgesproken werelddoelen moeten worden omgezet
naar beleid. Niet alles wat de regering daarover schrijft, is
even helder. Zo schrijft de minister: "Bij alle actoren is veel
gaande, ook onder termen als 'maatschappelijk verantwoord' en 'impact'." Maar waarom is dáárdoor een nationaal implementatieprogramma dan van weinig toegevoegde

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

waarde? De brief kan nog wat aan helderheid winnen, wil
ik hiermee illustreren. Dit geldt ook voor de begroting. Uit
de begroting blijkt onvoldoende welk artikel bijdraagt aan
welk werelddoel of subdoel. Het zou mooi zijn als we dat
kunnen verbeteren. Is er überhaupt een overzicht van welke
Nederlandse overheid aan welk doel in binnen- en buitenland bijdraagt en hoe?
Ik heb ook nog een vraag over het besteden van het steeds
groeiende budget voor decentrale energie. Ik denk dat dat
een heel belangrijk onderdeel is. Waarom wordt dat tegen
de trend van steeds meer samenwerken met lokale organisaties in toch vrijwel geheel multilateraal besteed?
De algemene uitgangspositie van Nederland voor het
bereiken van de werelddoelen is weliswaar goed, maar op
het vlak van duurzame ontwikkeling lopen wij achter. Dan
is het eigenlijk wel gek dat wij het voornemen hebben om
uit de VN-organisatie voor Industriële Ontwikkeling (UNIDO)
te treden, want die heeft zich nou juist hervormd en streeft
naar duurzame groei. Waarom staan wij aan de zijlijn in
plaats van daaraan bij te dragen? Of neem het World
Resources Institute (WRI), een op onder andere circulaire
economie en grondstoffen gerichte denktank. Het is ineens
onzeker of dit instituut nog wel Nederlandse steun behoudt.
Met de mond wordt duurzaamheid beleden, maar wat doen
wij dan om organisaties die daar hun speerpunt van maken,
te ondersteunen? Als het niet UNIDO of het WRI is, wie dan
wel en met welk resultaat?
De uitdaging waar wij voor staan, kunnen wij aangaan.
Maar dan hebben wij geld, goede voorbeelden en nieuwe
technologie nodig. Wij hebben ook heel wat te bieden.
Goede voorbeelden hebben wij in Nederland in overvloed.
Of het nu om energie, water en landbouw gaat of om leefbaarheid en digitalisering, Nederlandse ondernemers zijn
innovatief en kunnen bijdragen aan een duurzame ontwikkeling waarmee mensen op eigen benen kunnen staan. Om
te laten zien wat voor moois er tot stand komt, heb ik een
klein groenboek gemaakt. Dat zal ik de minister zo meteen
graag aanbieden en ook ter beschikking stellen aan de collega's.
De voorzitter:
Ik neem aan dat er geen bezwaar tegen bestaat dat dit stuk
ter inzage wordt gelegd bij het Centraal Informatiepunt van
de Kamer.
(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal.)
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik heb genoten van het passievolle betoog aan het begin.
Zeker tijdens de interruptiedebatjes van net dacht ik:
womanpower! Daar ben ik erg blij.
Ik heb een vraag over de vrijhandelsvragen. Ik verbaas mij
er elke keer weer over dat D66 voor vrijhandelsverdragen
is, terwijl wij weten, ook uit het verleden, hoe desastreus
met name vrijhandelsverdragen met Zuid-Amerikaanse
landen hebben uitgewerkt voor de boeren daar, de Mexicaanse en de andere boeren. Hoe kan het dan dat, terwijl
D66 het hart op de goede plek heeft voor het empoweren
van met name boeren in ontwikkelingslanden, D66 toch pal

9 november 2016
TK 20

20-7-22

staat voor vrijhandelsverdragen zoals TTIP en CETA? Ik kan
dat niet begrijpen.

De voorzitter:
Mevrouw Van Veldhoven maakt haar betoog af.

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
De laatste keer dat ik naar TTIP keek, was het een transAtlantisch handelsverdrag en had het dus betrekkelijk weinig directe effecten op de boeren in Afrika. Wat heel
belangrijk is, is natuurlijk dat we ervoor zorgen dat ook die
boeren — dat delen mevrouw Thieme en ik met elkaar —
de kwaliteit kunnen ontwikkelen en de toegang hebben tot
onze markten die nodig is voor hen om hun economie te
ontwikkelen. Daarom hebben we als Europese Unie al heel
lang preferential trade agreements met heel veel landen.

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Voorzitter. Geld komt er wat D66 betreft ook. Bij de begroting EZ heeft D66 een innovatiefonds van 1 miljard euro
aangekondigd. Daarmee willen we middelen vrijmaken om
maatschappelijke uitdagingen aan te gaan. Wat ons betreft
is een van die belangrijke maatschappelijke uitdagingen
duurzame groei in ontwikkelingslanden. Dan blijft het niet
bij de goede voorbeelden van nu, maar scheppen we ook
die van morgen.

Ik denk dus dat je, wanneer je het hebt over vrijhandel, het
ook hebt over mogelijkheden van die landen om hun economie te ontwikkelen en om ook in hun eigen bestaan te
voorzien. We moeten er natuurlijk wel voor zorgen dat wij
niet met onze voorsprong die landen van het bord vegen.
Daarom ben ik ook voorstander van het soort preferential
trade agreements dat we hebben, want daarmee maken
we het makkelijker voor dat soort landen om ook op de
Europese markt hun producten te verkopen. Ik denk ook
dat het goed is dat we helpen om de Nederlandse kennis
die wij hebben over hoe je op een goede manier ook kwalitatief hoogwaardige producten kunt produceren, naar die
landen te brengen. Daarbij moeten we wel oppassen dat
we niet gaan stimuleren dat we tomaten gaan kweken in
de Sahara, want dan schieten we onszelf in de voet.

Daarnaast zou het mooi zijn als we kleine incubators, startups en het mkb een kans geven om hun duurzame producten te vermarkten in opkomende economieën. Ambassades
hebben wat geld voor dit soort promotionele activiteiten,
maar ik heb begrepen dat zij — ik word graag gecorrigeerd
door de minister als dat niet zo is — dat niet buiten ontwikkelingssamenwerkingslanden mogen inzetten voor verduurzaming. Juist in die landen waar we niet meer aan ontwikkelingssamenwerking doen maar waar de groei enorm aan
het opbloeien is, is het belangrijk dat we ervoor zorgen dat
die groei duurzame groei is. Dat zijn ook markten die klaar
zijn voor het soort producten dat wij kunnen bieden. Daarmee kunnen we een bijdrage leveren aan duurzame en
groene groei daar en aan ontwikkeling hier. Is de minister
bereid om de voorwaarden te verruimen en om te bekijken
of er extra geld aan het budget kan worden toegevoegd?

Mevrouw Thieme (PvdD):
We zien juist dat de ontwikkelingslanden alleen maar
grondstoffenleveranciers zijn en geen eindproductenleveranciers. Dat is een groot probleem en het wordt door vrijhandelsakkoorden alleen nog maar moeilijker om ook toegang te krijgen tot de markt. Is mevrouw Van Veldhoven
niet met mij van mening dat vrijhandelsakkoorden als TTIP
en CETA juist de multinationals in de kaart spelen, ook al
hebben die al 90% van de voedselvoorziening in handen?
In plaats daarvan zou het natuurlijk kansen moeten bieden
aan al die kleine boeren die uiteindelijk verantwoordelijk
zijn voor de aardappels, tomaten en al die andere belangrijke primaire producten waarmee we de armoede en de
honger kunnen bestrijden.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik denk dat mevrouw Thieme en ik elkaar heel erg goed
kunnen vinden op het feit dat het belangrijk is dat we ook
die ondernemers in die landen een goede basis geven voor
hun bestaan en dat we hun een goede basis moeten geven
om ook hun mensen te voeden. Ik deel alleen niet de conclusie die mevrouw Thieme daaraan verbindt, namelijk dat
vrijhandel dat per definitie slechter maakt. Vrijhandel maakt
de koek groter voor iedereen, als het op een goede manier
gebeurt. Dat betekent ook dat je voorwaarden mag stellen
aan vrijhandel. Dat wil ook zeggen dat je goed moet
nadenken over preferential trade agreements en dat je
landen die wat meer op achterstand staan, extra voordelen
geeft en dat je het voor hen makkelijker maakt om op onze
Europese markt het geld te verdienen waarmee zij ook hun
economie draaiende kunnen houden. Vrijhandel heeft wat
D66 betreft een rol, maar je moet er natuurlijk op een
zorgvuldige manier mee omgaan.

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Ik kom op de handelsmissies. Naar de mening van D66
kunnen die effectiever als we kijken of we bedrijven zich
met elkaar kunnen laten presenteren als een soort totaaloplossing. Daarmee bedoel ik: bagger de Emiraten niet alleen
maar uit, maar hergebruik die grond ook, lever kennis en
technologie voor duurzame teelten, zet windmolens op die
dijk en installeer zonnepanelen. Kortom, maak er een
totaalpakket van waarmee we kunnen laten zien wat
Nederland voor oplossingen biedt. Dan maken we niet
alleen het verschil ten opzichte van andere landen, maar
brengen we ook groene groei. Wil de minister zo'n aanpak
van de handelsmissies bevorderen?
Dan kom ik nu bij het wereldgoederenakkoord. Dat hebben
we nodig voor het behalen van de doelen van het klimaatakkoord. Daarbij gaat het echt om oplossingen die bij kunnen dragen aan groene groei. De minister zei toe aan te
dringen op een spoedige afronding. Ik begrijp dat dit in
december gebeurt maar wanneer treedt dat verdrag dan in
werking?
Ik sluit af met een heel ander klimaat. Het is door een aantal
van de collega's ook al naar voren gebracht: de houding
tegenover vrouwen en meisjes. Laat ik als persoonlijke noot
zeggen dat ook ik het heel mooi zou hebben gevonden als
Hillary Clinton vandaag aan meisjes overal ter wereld had
kunnen laten zien dat ook dat ambt voor vrouwen bereikbaar is. Dat is het nog steeds; we gaan er alleen nog een
paar jaar langer op wachten.
Begin dit jaar heb ik met collega Van Laar per motie (33625,
nr. 207) 10 miljoen euro geregeld voor zuidelijke vrouwenorganisaties, maar tot mijn verbazing lees ik nu dat dit weer
wegvalt tegen een taakstelling van 13 miljoen. Hoe gaan
wij dat oplossen, zo vraag ik de minister. Daarnaast blijft

9 november 2016
TK 20

20-7-23

het belangrijk om in te zetten op sterke lokale ngo's. Hun
activiteiten zijn essentieel voor vredesopbouw, rechtsstaatontwikkeling en gelijke rechten voor man en vrouw. Het is
alleen niet altijd te vatten in projecten, terwijl geld wel vaak
op projectbasis beschikbaar wordt gesteld. Maar, zo vraag
ik de minister, waar betaal je dan zo snel het regelen van
onderduikadressen van, of veilige telefoons voor communicatie? Na het wegvallen van FLOW-subsidie dreigt hier
een gat te ontstaan. Hoe zorgen wij ervoor, zo vraag ik de
minister, dat voor dat soort echte basisvoorzieningen voor
de persoonlijke veiligheid van vrouwen, maar soms ook
mannen, die echt hun nek uitsteken, voldoende geld
beschikbaar is?

Rekenkamer heeft, zoals wij hebben gehoord, grote kritiek
op de kasschuiven uit de toekomst en op de effectiviteit
van het bedrijfsleveninstrumentarium. De ChristenUniefractie betwijfelt of zij de begroting van deze minister moet
steunen als er een zo grote aanslag wordt gedaan op het
budget en op de directe hulp aan de allerarmsten.

Mijn laatste minuut wil ik gebruiken om deze minister heel
hartelijk te danken voor de prettige samenwerking. Ik hoop
dat wij die ook in de rest van dit debat kunnen voortzetten.

De ophoging van het noodhulpbudget is voor ons een
tweede belangrijke voorwaarde om de begroting alsnog te
kunnen steunen. We hebben net een brief gehad van deze
minister over de noodhulpgelden, maar we zien op dat punt
ook weer een kasschuif, deze keer van 2016 naar 2017,
omdat er blijkbaar een onderbesteding is van 80 miljoen.
Ik vind het prima dat die gelden volgend jaar vrijkomen,
maar dat is geen extra geld. Er zijn enorme tekorten aan
voedsel, medische hulp et cetera. We krijgen bijna dagelijks
berichten van ngo's, ook van ngo's waarvan de medewerkers met gevaar voor eigen leven werken in vluchtelingenkampen in Syrië zelf, maar ook in de omliggende landen,
zoals Jordanië. We moeten echt extra geld vrijmaken. We
hebben dat in het verleden ook gedaan. We hebben er toen
samen met andere constructieve oppositiepartijen voor
gezorgd dat er 570 miljoen extra beschikbaar werd gesteld,
maar die pot is zo goed als leeg. Vult de minister dat
noodhulpfonds, inclusief de Dutch Relief Alliance, nog bij?
Dat heeft zich inmiddels bewezen; dat heeft de minister ook
zelf gezegd. Het systeem is nieuw en functioneert goed. De
organisaties worden gedwongen om samen te werken en
de programma's met elkaar af te stemmen. Maar die pot is
nu leeg. De Kamer heeft daarover eerder een motie aangenomen, maar we hebben nog geen invulling van dat fonds
gezien voor volgend jaar. Kan de minister garanderen dat
die pot weer gevuld wordt met de vrijvallende middelen
uit de begrotingsreserve asiel van dit jaar? Ik overweeg om
op dat punt een motie in te dienen.

De heer Voordewind (ChristenUnie):
Voorzitter. Miljoenen mensen, 60 miljoen en meer, zijn op
de vlucht voor oorlog en terrorisme. De nood is hoger dan
ooit. Vroeger was die weleens ver weg, maar wij weten
sinds de afgelopen twee jaar, met de verhalen van mensen
die naar Nederland komen en met wie wij hier in aanraking
komen, dat die nood ook heel dichtbij kan komen.
De ChristenUnie wil zich inzetten voor de allerarmsten,
allereerst door mensen in acute nood te helpen met medische zorg, voedsel en onderdak in de crisisgebieden, maar
ook door de grondoorzaken voor migratie structureel aan
te pakken. Daarom wil de ChristenUnie terug naar de
internationaal geaccepteerde jarenlange norm van 0,7%
voor ontwikkelingssamenwerking. De begroting die wij
vandaag behandelen, maakt echter een omgekeerde
beweging. Er gaat minder geld naar noodhulp. Er wordt
volgend jaar meer dan 1 miljard bezuinigd op de allerarmsten. Wij gaan niet naar de 0,7% maar wij gaan in de
komende jaren alleen maar verder naar beneden, zelfs tot
de 0,46%.
Ik som de bezuinigingen op. Volgend jaar, in 2017, komen
wij uit op een structurele bezuiniging van 1 miljard.
Nederland is de grootste ontvanger van de eigen ontwikkelingshulp omdat wij de eerstejaarsasielzoekers hier in
Nederland opvangen, een kwart van de ODA-gelden
inmiddels. De kasschuif uit de toekomst naar voren levert
voor nu wel geld op maar legt ook een hypotheek op de
toekomst en de toekomstige budgetten tot 2020: 1,2 miljard
heeft deze minister daarvan weggehaald, een financiële
krater voor de komende regeerperiode. Het budget voor
het maatschappelijk middenveld daalt aanzienlijk. Tegelijkertijd zien wij de bedrijfsleven- en exportfinanciering juist
stijgen. Het budget voor noodhulp is dalend ten opzichte
van de voorgaande jaren.
Daarbovenop hebben wij de verschillende rapporten gehad
over ontwikkelingssamenwerking. De IOB oordeelt snoeihard over de bezuinigingen van de afgelopen jaren. Dat
gaat weliswaar over Rutte I, maar wij zien al hoe die bezuinigingen desastreus uitwerken op de landen waarvan wij
afscheid hebben moeten nemen doordat programma's
halverwege zijn gestopt. De AIV oordeelt over de bezuiniging dat die op gespannen voet staat met het toenemende
belang van internationale samenwerking. De Algemene

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De instroomcijfers zijn gelukkig verlaagd. Dat geeft mogelijk
ruimte bij de Najaarsnota. Voor ons is het dan ook van groot
belang dat die gelden op de begroting van deze minister
blijven staan en dat ze 100% beschikbaar komen voor officiële ontwikkelingssamenwerkingshulp. Kan de minister
daarop een reactie geven?

Ik kom op de 25%-norm voor het maatschappelijke middenveld. De minister zegt steeds dat zij niet op kanalen stuurt,
maar ondertussen zien we wel dat er bij het bedrijfsleven
extra geld bij komt. De ChristenUnie zet erop in dat een
derde van het ontwikkelingsbudget via particuliere organisaties wordt besteed, want zij komen in de haarvaten van
de armoede in de partnerlanden. Ook in de laatste begroting
wordt deze 25% niet gehaald door deze minister, terwijl de
motie hierover is aangenomen om die 25% als doelstelling
neer te zetten. Is de minister bereid om hierin alsnog verandering aan te brengen, mogelijk ook weer met die vrijvallende middelen bij de Najaarsnota?
Een ander thema is kinderarbeid. Wereldwijd moeten 168
miljoen kinderen arbeid verrichten om een inkomen te
krijgen voor henzelf en voor hun ouders. De ChristenUnie
wil actief kinderarbeid bestrijden. Ik heb mij daar, samen
met andere collega's, met name de heer Van Laar, in de
afgelopen jaren voor ingezet. We moeten die kinderen naar
school laten gaan. De minister is daar ook van overtuigd
en heeft verschillende programma's gefinancierd. Ik breng
nogmaals het platform Stop Kinderarbeid onder de aandacht van deze minister, juist omdat het zo'n mooie coalitie
is. De minister is enthousiast over het succesvolle werk dat

9 november 2016
TK 20

20-7-24

deze organisaties hebben verricht om kinderarbeidvrije
zones te organiseren. Is de minister bereid om daar ook
voor volgend jaar weer geld voor vrij te maken?

motie aangenomen om Noord-Syrië en deze minderheden
te steunen. Wat kan de minister voor hen doen?

Ik kom op de eerlijke handel. Nog te vaak vinden er in
internationale productieketens schendingen plaats van
fundamentele mensenrechten; denk bijvoorbeeld aan de
kinderarbeid in Turkije. Ik ben daar afgelopen zomer weer
geweest en ik heb daar kinderen zien werken. Dat waren
niet alleen kinderen van 15 jaar, maar soms ook van 9, 10
of 11 jaar. Hun ouders kunnen het zich niet veroorloven om
ze naar school te laten gaan en daarom moeten die kinderen
werken om onderdak te hebben en in hun levensonderhoud
te kunnen voorzien. Denk ook aan de gedwongen arbeid
van minderjarige meisjes in de textielindustrie in India en
aan het gevaarlijke werk dat in de mijnen van Mali plaatsvindt. De ChristenUnie wil daarom een wettelijke ondergrens voor eerlijke handel. We hebben daar in de afgelopen
jaren ook verschillende voorstellen voor gedaan, bijvoorbeeld het voorstel voor wettelijk verplichte transparantie
door bedrijven in de bewezen risicosectoren, zoals natuursteen, kleding, koffie, cacao, edelmetaal, tropisch fruit et
cetera. We hebben de motie daarover aangehouden, omdat
daar toen nog geen steun voor was.

De heer Smaling (SP):
Ik ben blij dat de heer Voordewind een groot deel van zijn
spreektijd aan kinderarbeid heeft gewijd. Kinderen horen
ook absoluut niet in sweatshops en dergelijke te zitten. Toch
kom je op een gegeven moment op een gebied waarbij je
je afvraagt of je jezelf hier daadwerkelijk mee moet
bemoeien. Ik denk vooral aan kinderen die in Afrika vaak
op de geiten of koeien passen. Dat is onderdeel van een
leefpatroon dat in sommige streken heel normaal is. Wil
de heer Voordewind dat ook verbieden of ziet hij een grijs
gebied opdoemen waarvan wij weg moeten blijven?

Bedrijven die het risico lopen om mensenrechten te
schenden, moeten die mensenrechtenschendingen via een
wettelijk verplichte due diligence in kaart brengen, of laten
weten dat de mensenrechten gerespecteerd worden.
Amerika heeft al een mooie Modern Slavery Act aangenomen en ook de Engelsen hebben inmiddels een soortgelijke
Modern Slavery Act. Wil de minister die bekijken om te zien
of wij naast de convenanten ook een soort stok achter de
deur kunnen ontwikkelen en wetgeving kunnen organiseren
om de productieketens kinderarbeidvrij te maken, en om
ervoor te zorgen dat die productieketens voortaan mensenrechten gaan respecteren?
Voor een onafhankelijke toezichthouder hebben we eerder
moties ingediend. Die hebben het helaas niet gehaald, maar
ik blijf erop hameren dat die cruciaal is. Je kunt wel convenanten maken en papier is geduldig, maar als er geen
onafhankelijke toezichthouder is die daadwerkelijk sancties
kan opleggen, blijft het een papieren tijger. Wij willen binnen de risicosectoren alleen gecertificeerde producten
toestaan. Wat de ChristenUnie betreft beginnen we bij die
risicosectoren waarin de problemen het grootst zijn en
waarin de certificering ISEAL al wordt toegepast, zoals de
sectoren voor koffie, thee en tropisch fruit. Graag hoor ik
of de minister bereid is om daarmee aan de slag te gaan.
De voorzitter:
Denk aan uw tijd, mijnheer Voordewind.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik zie inderdaad dat mijn tijd bijna op is. Ik vraag nog aandacht voor Qatar en de inmiddels meer dan 1.000 doden
vanwege de slechte arbeidsomstandigheden. De zaak is nu
onder de rechter. Wat doet Nederland om Qatar en de FIFA
onder druk te zetten om de mensenrechten te verbeteren?
Tot slot sluit ik mij aan bij de woorden van de heer Van Laar
over Syrië en de positie van vrouwen in Rojava, maar ook
de positie van minderheden. Ze hebben het enorm moeilijk.
Wat kan de minister doen? Eerder is in deze Kamer een

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik denk dat de heer Smaling en ik hetzelfde belang hebben,
namelijk dat de kinderen niet in die armoedecyclus blijven
zitten en dat alle kinderen het recht hebben om naar school
te gaan. Als ze daarnaast wat werkzaamheden rondom het
huis doen, is dat prima. Daar zul je mij niet over horen,
maar ik ben weer in Turkije geweest en daar blijken 40%
van de arbeidskrachten in de landbouwsector kinderen te
zijn. Families nemen hun kinderen zes maanden lang mee
van plantage naar plantage. Daar moeten we ook die ouders
op aanspreken en er zijn geen gemakkelijke oplossingen
voor; dat geef ik meteen toe. Maar kinderen worden zo
gedwongen om zes maanden lang niet naar school te gaan.
Als wij serieus structureel iets willen doen, als wij het hier
over de effecten van ontwikkelingssamenwerking hebben
…
De voorzitter:
De heer Smaling.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Een laatste zin, voorzitter. Wij weten dat onderwijs echt een
keerpunt in die armoede en ellende van veel families kan
brengen. Wij moeten er dus in investeren dat die kinderen
uit de arbeid en naar school gaan.
De heer Smaling (SP):
Ik ben het er gevoelsmatig helemaal mee eens, maar hierover denkend, niet alleen nu maar ook de afgelopen tijd,
zit ik toch met de vraag vanaf welk punt je te veel gaat
opleggen wat wij vinden, terwijl de arbeid van die kinderen
of adolescenten binnen een bepaalde cultuur toch een vrij
vast onderdeel is van de manier waarop sommige onderdelen van maatschappijen al heel lang functioneren.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik zie ook in dat het moeilijk is om inspecteurs te sturen
naar plaatsen overal op het platteland in Afrika, maar wij
kunnen hier in Nederland natuurlijk wel onze bedrijven
aanspreken op het feit dat er nog steeds kinderarbeid
plaatsvindt, mogelijk ook voor onze kleding. We weten dat
alleen niet, want bedrijven zijn nog steeds niet gedwongen
om openheid van zaken te geven. Af en toe doen ngo's daar
onderzoek naar. Wij hebben het onlangs weer gehoord van
Zara en een ander bedrijf. Zara komt nu in het kledingcon-

9 november 2016
TK 20

20-7-25

venant, maar het is wel gebeurd. Welke principes en
instrumenten hebben wij hier in de westerse wereld en in
Nederland, liefst natuurlijk op Europees niveau, om in ieder
geval de Nederlandse bedrijven en de internationale
bedrijven die in Nederland gevestigd zijn, aan te kunnen
pakken? Dat is niks nieuws. De ILO (International Labour
Organization) heeft die criteria al jaren. Het is geen vrijblijvend punt meer. Wij willen met die bedrijven bekijken hoe
je kinderarbeid tegen kunt gaan. Sommige bedrijven vragen
zelf om wetgeving, zodat ze een gelijk speelveld hebben en
weten waar ze aan toe zijn. Dan kunnen ze zich ook aan de
consumenten presenteren als bedrijf dat kinderarbeidvrije
producten aanbiedt, zodat mensen met een schoon geweten
kleren, voedsel et cetera kunnen kopen.

De heer Grashoff (GroenLinks):
Voorzitter. De Nederlandse ontwikkelingssamenwerking
gaat door een donkere periode. Het officiële ontwikkelingssamenwerkingsbudget, het ODA-budget, is in 2017 weer
drastisch omlaag gedoken. Zelfs als je alle posten meetelt
die niet bijdragen aan ontwikkeling kom je niet hoger dan
0,56% van het bnp, het laagste punt sinds 1973 en ver
beneden de afgesproken 0,7%. In 2019 dalen we verder,
volgens de meerjarenprognose, naar 0,46%. Intussen heeft
de minister ook nog een giftige erfenis achtergelaten door
acute problemen in 2015 op te lossen door een voorschot
te nemen op het toekomstige budget tot 2020. De volgende
minister zal heel, heel veel moeite hebben om ontwikkelingssamenwerking weer echt op de rails te krijgen.
Deze minister heeft zich gevoegd naar de koers van VVD'er
Zijlstra. Binnen Nederland hebben we normen en waarden,
daarbuiten hebben we vooral belangen. De minister heeft
het hulpbudget geslachtofferd maar wel de ondertekening
van CETA binnengesleept. Fantastisch. Een verdrag dat
goed is voor portemonnee en prestige, maar ten koste gaat
van regelgeving en rechtsgelijkheid. Het door haar
gekoesterde ICS, het Investment Court System, voor
claimrechtspraak is nieuw in CETA. Er bestaat echter al het
ISDS dat daarvoor ingeruild wordt in een aantal andere
verdragen. Ik hoor nog niet dat de minister er morgen aan
gaat werken om dat te veranderen, maar wie weet.
De heer Van Laar (PvdA):
Ik kom graag nog te spreken over het vorige punt, dat van
het budget. De afgesproken bezuinigingen liggen ook ons
als een steen op de maag. Ik gun iedereen zijn eigen somberheid, maar doet u ons met zijn allen nu niet een beetje
te veel tekort? We zijn nog altijd de zesde donor van Europa
en de achtste donor van de wereld, in absolute termen zelfs,
niet eens wat betreft een deel van ons nationaal product.
We geven nog steeds ruimhartig. We kunnen daar heel
mooie programma's van draaien. Doet u ons niet een beetje
tekort als u zegt dat het allemaal niets meer is, dat alles
verdwenen is en dat het nog nooit zo somber is geweest
als het nu is?
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik vind het een beetje een raar hoeraverhaal van de heer
Van Laar. Ik geef hier knalharde cijfers die met goedvinden
van de PvdA op deze manier zijn overeengekomen en nu
als een steen op de maag liggen. De heer Van Laar had

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

eerder moeten beseffen dat die dingen als een steen op de
maag liggen. Ik denk dat het de komende jaren ook voor
de Partij van de Arbeid, als ze nog gaat meeregeren, een
heel groot probleem wordt om dat op de rails te krijgen.
De heer Van Laar (PvdA):
In de afgelopen jaren is die 1,5 miljard erbij gekomen. Dat
heeft de heer Grashoff niet genoemd. Dat is gewoon uit de
algemene middelen gebeurd. Natuurlijk gaan we bij die
formatie knokken. Ik heb de afgelopen jaren vaker gezegd:
de begroting is voor de VVD en de realisatie voor de Partij
voor de Arbeid. Ik teken daarvoor. Wij gaan dat dus zien.
Doet u echter niet tekort wat er nog over is. Daarmee kunnen we nog steeds heel veel goede dingen doen. Ik hoop
dat u daar ideeën voor heeft, maar dat gaan we misschien
nog horen. Er is nog steeds heel veel over waarvoor we
ons niet hoeven te schamen en waar we trots op kunnen
zijn.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Als we het halveren is er nog steeds een hoop over waarmee we mooie dingen kunnen doen. Natuurlijk kun je met
het geld dat je hebt mooie dingen doen. Fantastisch. Ik hoop
dat dat gebeurt en voor een deel gebeurt dat ook. Het is
echter politiek gezien natuurlijk een raar verhaal van de
heer Van Laar.
Voorzitter. Ik moet even de draad weer oppakken. Mijn
fractie zou nog enig begrip voor de minister hebben als het
ISDS nu als eerste en zo snel mogelijk zou verdwijnen, bijvoorbeeld uit het Energiehandvestverdrag. Dat zou een stap
in de goede richting zijn. De minister schrijft echter dat we
eerst CETA maar eens moeten aannemen. Wat ons betreft
wordt CETA helemaal niet aangenomen. Ik vraag me dus
ook af of de minister dan nog aan het Energiehandvestverdrag toekomt. Begrijpt de minister dat mijn fractie de motie
die we daarover hebben ingediend niet als afgedaan
beschouwt? Ook twee aangenomen moties over klimaat
zijn in mijn ogen helemaal niet afgedaan. Graag hoor ik van
de minister hoe ze daar alsnog uitvoering aan kan geven,
of waarom ze die naast zich neerlegt.
Er is internationaal een aantal heldere duurzameontwikkelingsdoelen opgesteld. Tegelijkertijd is het mode om andere
doelen te verbinden aan ontwikkelingshulp. Bij het ministerie hier gaan handel en ontwikkelingssamenwerking hand
in hand. Je zou denken dat dit weleens moet bijten, maar
daar horen we de minister niet over. Nederlandse bedrijven
profiteren steeds meer van ontwikkelingssamenwerkingsgeld, dankzij de hulp- en handelagenda. Het budget voor
duurzame handel en investeringen is opgelopen van 4% in
2010 naar 8% in 2017. Dat percentage stijgt verder. Nederlandse bedrijven ontvangen daar het grootste deel van. Of
daarmee armoede bestreden wordt of andere ontwikkelingsdoelen bij gebaat zijn, is volstrekt onduidelijk. Dat wordt
niet bijgehouden.
Een ander voorbeeld van wonderlijke bijbedoelingen zijn
de migratiedeals die vanuit de EU worden gesloten met
landen waar veel migratie vandaan komt. Niet het verbeteren van de omstandigheden voor vluchtelingen staat daarbij
centraal, maar het blokkeren van de vluchtroute. Dat wordt
tot voorwaarde voor hulp van de Europese Unie gemaakt.
Werkt de minister daar nou echt aan mee? Wat vindt zij

9 november 2016
TK 20

20-7-26

daarvan? Is zij eventueel voornemens om dit verder uit te
breiden naar andere delen van de uiteindelijk ook door
Nederland mede betaalde ontwikkelingshulp? Moet het zo
zijn dat ontwikkelingshulp een soort voorwaarden kent voor
het tegengaan van migratie? Dat zou ik wel de meest cynische ontwikkeling vinden die denkbaar is.
De quizvraag is natuurlijk: naar welk land gaat het meeste
ontwikkelingssamenwerkingsgeld? Het antwoord is:
Nederland. Dat komt vooral door het budget voor de asielzoekersopvang. Natuurlijk moet die op een fatsoenlijke
manier plaatsvinden. Daar heeft het kabinet ook extra geld
voor uitgetrokken. Dat is voor een belangrijk deel ook ten
koste gegaan van het ontwikkelingssamenwerkingsbudget.
Dat raakt dat budget hard. Een recorddeel van 23% van het
OS-budget gaat naar eerstejaarsopvang van asielzoekers.
Is het niet zo dat de minister met het handelsbeleid, het
ontwikkelingssamenwerkingsbeleid en met de hier dalende
budgetten eigenlijk knoerthard een VVD-agenda aan het
uitvoeren is? En is het niet zo dat du moment dat de
minister die VVD-agenda uitvoert de VVD-agenda van de
heer Taverne verder opschuift in de richting van die van de
PVV, omdat je natuurlijk nooit weinig genoeg aan ontwikkelingssamenwerking kunt doen? Ik vind het een schande.
De fractie van GroenLinks is voornemens om tegen de
begroting van Ontwikkelingssamenwerking te stemmen.
Er is één lichtpuntje dat ons nog zou kunnen verleiden om
het anders te doen. Het is het amendement van de heer
Dijkgraaf, dat ik graag mede heb ondertekend. Het stelt
voor een substantieel maar bescheiden bedrag van 187
miljoen aan de OS-begroting toe te voegen ten koste van
een expatregeling die mensen die boven de balkenendenorm verdienen enorme belastingvoordelen geeft. Over
ineffectief bestede gelden gesproken, zegt ik tegen de heer
Taverne. Als we dat amendement nou zouden aannemen,
wil ik aan mijn fractie voorstellen om de OS-begroting toch
nog maar een keer tandenknarsend te accorderen.

De heer Dijkgraaf (SGP):
Voorzitter. Aan het begin van deze kabinetsperiode, in 2012,
beloofde het kabinet een andere koers te zullen varen op
OS. Minder budget, namelijk 750 miljoen, en meer bereiken.
Dat lijkt al een droom. Niet hulp, maar handel zou een
steeds belangrijkere rol spelen. Voor ons was cruciaal dat
de minister zei dat de allerarmsten gewoon geholpen zouden blijven worden. Als wij na vier jaar de balans opmaken,
zetten we daar wel vraagtekens bij.
Ik ben niet negatief, maar enthousiast over de combinatie
van hulp en handel. We zijn in Ethiopië op werkbezoek
geweest. Er zitten een paar studenten op de publieke tribune
die mee zijn geweest. Zij hebben ook een evaluatie gemaakt.
Daar heb ik uit geput voor deze bijdrage. Het was een
prachtig bezoek. Er zijn daar veel bedrijven. Je ziet dat ze
ketens sluiten, allerlei groepen aan het werk helpen en
banen creëren. Wat dat betreft een aanmoediging aan de
minister. Ik zou willen vragen of zij dat niet nog verder kan
faciliteren. Wij zagen namelijk dat het integraal aanpakken
van die problematiek enorm helpt, als een ambassade dat
doet, het bedrijfsleven dat doet en een ngo dat doet, samen
met lokale partners. Zijn daar niet nog slagen in te maken
waardoor het effectiever wordt?

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Ik kom bij het belangrijkste punt van mijn bijdrage: de
allerarmsten. Wij krijgen er graag meer zicht op of zij echt
worden bereikt en zo ja, op welke manier. Dat de combinatie
hulp en handel kan werken, is voor mij geen vraagteken.
Er zijn echter wel voorbeelden die heel duidelijk laten zien
dat handel ook ondermijnend kan werken: uitputting van
hulpbronnen, uitbuiting van lokale arbeiders of kleine boeren die verjaagd worden voor een fabriek of een stuwdam.
Juist daarom vraag ik om een integrale aanpak. Als je het
integraal aanpakt, kun je dat voorkomen en ervoor zorgen
dat die mensen in de lokale omgeving worden geholpen.
Dat vereist gericht beleid. Naast datgene wat ik net vroeg,
wil ik drie suggesties doen aan de minister.
Zorg voor heel duidelijke hulpvoorwaarden bij handel en
voor een consequente naleving daarvan. Ik hoor de minister
morgen alweer zeggen: ja, maar dat doen we. Toch merk
ik in de praktijk dat dat lang niet altijd gebeurt in zo'n land.
Soms kan het niet, omdat het maatwerk is. Dat snap ik ook
wel. Maar is de ambitie van alle mensen in het veld die
daarmee bezig zijn dat je tot het gaatje moet gaan om dit
maximaal te doen? Wordt dat ook gecheckt? Hoe monitort
de minister dat dan? Ik neem aan dat zij dat ook wil weten.
Zorg ervoor dat de hulpagenda niet ondergesneeuwd raakt.
Dat vraagt focus voor hulp- en handelsbeleid, waarin het
bereiken van de allerarmsten prioriteit heeft. Kan de
minister aangeven in hoeverre er in het huidige beleid voldoende aandacht is voor de allerarmsten en de meest
kwetsbaren? Ik denk vooral aan mensen met een beperking,
die het in dit soort landen extra moeilijk hebben. Je zult
maar én arm zijn én een beperking hebben. Meestal zit je
dan echt in de hoek waar de klappen vallen. Als ik de stukken bekijk, niet alleen de begroting, maar ook het jaarverslag, waarin we de effectiviteit zien, dan kan ik er geen heel
scherp beeld van krijgen met welke instrumenten je welke
groepen bereikt.
Je hebt er wel budget voor nodig. Wat dat betreft, maak ik
mij zorgen over 2017. Vandaar het amendement waarvoor
de heer Grashoff al reclame heeft gemaakt. We hebben het
wel over de allerarmsten, over groepen die ons geld hard
nodig hebben. Niet voor niets is er een wonderlijke combinatie van de SGP, de Partij voor de Dieren en GroenLinks
ontstaan, wat wel aangeeft hoe breed dat eigenlijk wordt
gedeeld. Gelukkig ontstaan die combinaties wel vaker, maar
het geeft wel iets aan.
Gezien de dekking, een beperking van de expatregeling tot
de balkenendenorm, en gezien de achtergrond van de
minister, verwacht ik morgen juichende teksten. Voor de
minister is het natuurlijk win-win. Het is een beperking van
de expatregeling, omdat mensen boven de balkenendenorm
niet nog meer fiscale voordelen nodig hebben, en het gaat
ook nog eens naar ontwikkelingssamenwerking. Ik ga ervan
uit dat alleen de VVD en de PVV daartegen zullen zijn en
dat de rest het zal steunen. Ik kan mij dan ook alleen maar
voorstellen dat de minister tegen de Kamer zegt: dit is
prachtig; mooi dat jullie dat gedaan hebben.
Tot slot. We hebben een heel debat gehad over effectiviteit,
maar ik zie een vraag.
De voorzitter:
Ik stel voor dat de heer Dijkgraaf eerst zijn betoog afmaakt.

9 november 2016
TK 20

20-7-27

De heer Dijkgraaf (SGP):
Ik kom nu wel bij een heel ander onderwerp.
De voorzitter:
Dan kort, want de klok tikt verder.
De heer Van Laar (PvdA):
Er ligt een amendement voor 180 miljoen. Daarover moeten
we toch een vraag kunnen stellen. De heer Dijkgraaf is volgens mij ook financieel woordvoerder van zijn fractie.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Zeker.
De heer Van Laar (PvdA):
Van Bureau Wetgeving en ook van de financieel woordvoerder van mijn eigen fractie heb ik begrepen dat het niet de
gewoonte is om belastingen te verhogen om uitgaven te
doen, hoe graag ik dat ook wil. In begrotingsonderhandelingen en bij formaties kun je dat soort grote slagen maken.
In ons verkiezingsprogramma doen wij dat ook, maar de
heer Dijkgraaf stelt het nu voor bij de begroting. Dat is wel
een soort dingetje, zo blijkt. Kan de heer Dijkgraaf daar iets
meer over vertellen?
De heer Dijkgraaf (SGP):
Ja. Het is mij de laatste jaren opgevallen dat de minister
van Financiën altijd zegt dat het niet kan, tenzij je aan een
onderhandelingstafel zit en er echt iets nodig moet gebeuren, want dan kan het ineens wel. Er is staatsrechtelijk niets
tegen. Er is usance. Het is inderdaad niet in lijn met wat we
normaliter doen. Maar als je zegt dat het belangrijk genoeg
is, dan kan het prima. We zullen horen van beide bewindslieden, die beiden ook nog eens van dezelfde partij zijn, hoe
belangrijk zij dit onderwerp vinden.
De heer Van Laar (PvdA):
Dat begrijp ik. Ik voel ook erg met de heer Dijkgraaf mee.
Ik heb ook al gezegd dat hij hetzelfde voorstel moet doen.
Sterker nog, wij willen de hele regeling kwijt in ons verkiezingsprogramma. Als je dit doet, is natuurlijk de verleiding
heel groot om de belasting elke keer met 0,000001% te
verhogen als je een miljoen nodig hebt, maar op een
gegeven moment zit je dan wel in een zwart gebied.
De heer Dijkgraaf (SGP):
Daarom moet je ook verstandig kijken waar je het wel doet
en waar niet. Hier heb je het over een regeling waarin
mensen tot de Balkenendenorm, dus tot €180.000, al dik
profiteren van 30% minder belastingen die zij betalen. We
hebben het hier concreet over CEO's van grote ondernemingen die 0,5 miljoen hebben, die iets minder fiscaal voordeel
gaan krijgen en gewoon de belasting betalen die u en ik
ook betalen. Dat lijkt me alleszins redelijk.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Het was de financieel woordvoerder van de PvdA zelf die
al meer dan een halfjaar geleden zei dat hij absoluut van

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

die expat-regelingen af wilde. Dat is hoogst verbazingwekkend. Is de heer Dijkgraaf het met mij eens dat we net zo'n
akkefietje hebben gehad bij Onderwijs, waar minister Bussemaker iets uit de fiscaliteit ging trekken waarbij belastingen ineens weer in het uitgavenkader terechtkwamen?
Misschien precedenten te over?
De heer Dijkgraaf (SGP):
Mijn ervaring is dat het een heel mooi argument is voor
het kabinet om een amendement in een negatief daglicht
te plaatsen, en dat het kabinet het soms zelf gebruikt, en
soms niet, en dat soms de Kamer het toestaat. Het is maar
net wie het indient. Mocht de minister van Financiën er nog
over beginnen, dan kan deze minister dat misschien in de
dialoog meenemen, hoewel ik de minister van Financiën
ken en weet wat hij dan zegt.
De heer Grashoff (GroenLinks):
Soms ben ik het hartgrondig eens met de heer Dijkgraaf!
De heer Dijkgraaf (SGP):
Ja, dat zijn mooie momenten!
De voorzitter:
Ik meende dat al te zien aankomen. De heer Dijkgraaf maakt
zijn verhaal af.
De heer Dijkgraaf (SGP):
We hebben een debat gevoerd over de effectiviteit. Voor
mij is de vraag of het OS-beleid effectief is een onzinnige
vraag. Daar weet ik het antwoord van tevoren al op. Dat
kan nooit volkomen effectief zijn. Het zal altijd gaan om de
vraag welk deel effectief is en of dat in goede verhouding
staat tot het budget dat je ervoor uittrekt. Dat je in dit soort
landen 100% effectiviteit bereikt, is een illusie. In deze
wereld is dat onmogelijk.
Het is jammer dat er gewoon te weinig inzicht is in de
begroting en in het jaarverslag. Daarom hebben we volgens
mij ook die discussie. Dan moet je het inzicht verbeteren
en vaststellen wat wel werkt en wat niet. Als je dat weet,
moet je leren van de fouten die je maakt en van de dingen
die niet werken. Ik zou de minister daar wel scherp op willen
horen. Als ik de afgelopen jaren op een rijtje zet, is het
scherpe debat dat wij op dit moment over ontwikkelingssamenwerking voeren mede het gevolg van het feit dat in het
verleden feitelijk al die VVD-kabinetten dat niet hebben
geregeld, dus laten we het dan eindelijk een keer goed doen.
We zijn volgens mij op de goede weg in de combinatie van
het ministerie en de Kamer. Laten we dat ook echt gaan
doen, dat wil zeggen het niet alleen in kaart brengen, maar
het ook echt leren.
Als ik naar de literatuur kijk, zie ik wel degelijk bewijs van
effectieve projecten. Ik wijs op het IOB-rapport dat veel
projecten op een rijtje heeft gezet. Ik wijs ook naar nota
bene het CPB, dat nu gewoon doorrekent dat het inderdaad
effect heeft op de economie. Ik kan verzekeren dat het wel
bewezen moet zijn als het CPB dat eindelijk gaat opnemen.
Het neemt namelijk nooit onbewezen dingen mee. Voor mij
is echter het mooiste bewijs de zoon van de boer in Ethio-

9 november 2016
TK 20

20-7-28

pië, die vroeger inderdaad alleen maar zijn vader mocht
helpen en nu onderwijs krijgt omdat zijn vader geholpen
werd door zowel de ambassade als een ngo en een bedrijf,
waardoor hij een paar koetjes kreeg, een minimumloon
verdiende en zijn zoon niet alleen naar werk maar ook naar
onderwijs kon sturen. Als je met zo'n jochie praat, merk je
dat het voor zo'n jochie een wereld van verschil maakt of
wij die hulp bieden, ja of nee. Dat steunen wij graag.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. Nederland is een handelsland. Door onze gunstige ligging en onze koopmansgeest zijn wij een zeevarende natie van kooplieden geworden. We verdienen veel
van ons geld ver buiten onze eigen grenzen. Onze voorouders ontdekten nieuwe zeeën, eilanden en continenten. Dat
is de VOC-mentaliteit waar we toch met gemengde gevoelens op terugzien.
Maar rijkdom heeft een prijs. We halen grondstoffen uit
andere landen. Toen pepers en nootmuskaat en zijde,
geproduceerd door mensen die werden afgekocht met
kraaltjes en spiegeltjes, als ze geluk hadden. Mensen met
minder geluk werden zelf verkocht en tot slaaf gemaakt.
Niet alleen mensen elders betaalden de prijs voor onze
rijkdom. De natuurlijke leefomgeving degradeerde tot productiefactor. Bossen werden plantages, meren vervuilden,
dier- en plantensoorten verdwenen en de dodo, bijvoorbeeld, overleefde de kennismaking met de Nederlanders
niet.
Wereldwijde — toch wel — strooptochten naar handelswaar
hebben ons rijk gemaakt. Nederland is nog steeds een
handelsland. Handel maakt ons nu nog steeds tot een van
de meest welvarende landen ter wereld. Nog steeds geven
we noch onszelf, noch anderen rekenschap van de bronnen
van die rijkdom, laat staan van de kosten en verwoestingen
die daarmee gepaard gaan. Nederland is na China de
grootste importeur van soja wereldwijd. Soja die verbouwd
is op plekken waar tropisch regenwoud stond, dat in razend
tempo verdwijnt. Oerwouden die CO2 opsloegen, zuurstof
maakten, weerpatronen stabiel hielden en voedsel en
medicijnen leverden voor de mensen daar, ze zijn verdwenen. Onze handelsgeest transformeerde ongerepte regenwouden tot een woestijn van soja, waar geen dier kan
overleven en waar de mensen die ernaast wonen, ziek
worden van het gebruik van landbouwgif.
Vanaf de VOC-kant van de wereld, Indonesië, importeren
we op grote schaal palmolie, voor onze shampoos, koekjes,
ijsjes en brood. Kortom, in ongeveer alles wat wij consumeren, zit palmolie, vaak ook totaal overbodig. De gevolgen
zijn bosbranden. Er worden ontzettend veel bossen verbrand om palmolieplantages neer te zetten. Dat heeft een
desastreus gevolg voor de soorten die daar leven en voor
de mensen die daar wonen en die daar weg worden
gejaagd. De bosbranden veroorzaken net zo veel broeikasgassen als de hele economie van de Verenigde Staten.
Ook Afrika is nog steeds de supermarkt van de wereld, waar
Nederland hard meedoet aan het hamsteren van goedkope
grondstoffen. Vroeger haalden we er slaven vandaan om
te werken op de plantages. Nu laten we de slaven daar —
denk aan de chocolade-industrie — en staan we toe dat
mensen worden gedwongen om te werken in levensgevaar-

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

lijke mijnen, zonder dat ze er betaald voor worden, en laten
we toe dat mensen van het land van hun voorouders worden verdreven om er, voor Nederlandse import, bloemen
of graan te gaan produceren, iets wat onze welvaart voedt
maar de mensen daar achterlaat met de gevolgen.
Nederland is een handelsland. Ons handelen maakt ons
rijk, maar het maakt de wereld als geheel armer. Ik vraag
de minister wat zij gaat doen aan de vormen van roofbouw
en uitputting die in het kielzog van onze handelsmissies
plaatsvinden. Ik vraag de minister te erkennen dat onze
rijkdom vooral rust op de zwakste schouders die de wereld
kent.
We maken de balans op van twee kabinetten Rutte. Twee
kabinetten die er een sport van hebben gemaakt om te
bezuinigen op de wereld. We hebben nog geen half procent
van ons nationaal inkomen over ontwikkelingssamenwerking. Ontwikkelingssamenwerking is verworden tot een
aalmoes, een moetje waar we zo min mogelijk geld aan
willen uitgeven. Van die magere halve procent is bovendien
een groot gedeelte bestemd voor onze handel. Handel die,
om gesubsidieerd te worden, niet eens hoeft te voldoen
aan duurzaamheidscriteria, criteria die de negatieve effecten
van die handel op z'n minst een beetje inperken. Van die
halve procent wordt bovendien een groot en zelfs groeiend
deel in ons land zelf uitgegeven aan de opvang van mensen
die buiten onze grenzen geen enkele toekomst meer hadden. Was het niet zinniger geweest om te investeren in
scholing, voedsel, water, in de landbouw daar? In de
emancipatie van de mensen die buiten onze grenzen al op
korte termijn de prijs voor onze welvaart voor hun rekening
nemen?
Nederland is een handelsland. Daarom zet dit kabinet vol
in op het sluiten van handelsdeals met andere landen. Deals
die de rijken nog rijker moeten maken. Groei van de handel
is goed, want het doet onze economie groeien. Dat is de
heilige graal. Maar we weten dat de planeet niet meegroeit.
Grondstoffen raken uitgeput en de aarde warmt op door
onze eenzijdige focus op groei, terwijl dat niet meer geluk
of welzijn oplevert. Het zorgt voor een enorme destructie
van onze leefomgeving. De aarde is de grote verliezer van
de inzet op vrijhandel, maar zeker niet de enige. De gewone
mensen zijn daar ook de dupe van. Wie niet mee kan in het
bedrijfsleven, in de race van schaalvergroting en kostenverlaging in deze eenzijdige wereldeconomie, gaat onderuit.
Ik heb het dan met name over de familiebedrijven, de boeren, veelal vrouwen in derdewereldlanden.
Ook de boeren in Nederland zijn daar de dupe van. Ze zullen
worden geraakt door de import van hormoonvlees, plofkippen en legbatterijeieren via vrijhandelsverdragen, bijvoorbeeld met Amerika en Canada. Het associatieverdrag met
Oekraïne en een handelsdeal met Canada en wellicht ook
met de VS betekenen de doodsteek voor het agrarische
gezinsbedrijf en voor de duurzame landbouw. Alleen de
grootste melk- en vleesfabrieken en de multinationals,
profiteren daarvan. In de onderhandelingen met Japan,
waarmee ook weer een vrijhandelsverdrag op stapel staat,
gaat het Nederland niet om het beëindigen van de wrede
walvis- en dolfijnenjacht in dat land, maar om de afzet van
Nederlands kalfsvlees en veevoer, terwijl we weten dat
vlees het meest milieubelastende onderdeel van het voedselpakket is.

9 november 2016
TK 20

20-7-29

TiSA, een handelsdeal gericht op diensten, bedreigt de
publieke belangen van ons allemaal op het gebied van
onderwijs, zorg en transport in Europa, voor private winsten. Steeds is de inzet van dit kabinet om zo snel mogelijk
en zo vergaand mogelijk akkoorden te sluiten, en dan nog
achter gesloten deuren ook. De beloofde transparantie in
de onderhandelingen wordt maar mondjesmaat gegeven.
Ja, achteraf. Ik weet dat deze minister staat voor transparantie, maar ze gaat ondertussen wel akkoord met die achter
gesloten deuren gesloten akkoorden. We krijgen alleen
achteraf wat inzicht, dus pas na het moment waarop de
Europese Commissie haar handtekening heeft gezet, zodat
er geen letter meer aan het akkoord kan worden veranderd.
Dat hebben we gezien met CETA, waarvoor de moedige
Walen van België nog een stokje probeerden te steken. Dat
gaan we ook zien met TiSA, het dienstenvrijhandelsakkoord.
Volgens het kabinet moet dat akkoord nog dit jaar worden
gesloten, terwijl de Kamer en de bevolking geen idee hebben van wat er wordt besproken en wat daarvan de consequenties zullen zijn voor onze werkgelegenheid en voor
onze zekerheden van diensten van algemeen nut. Dat is
niet in orde en dat gaan we ook niet doen. Wij gaan daar
niet mee akkoord en wij zullen ons daar continu tegen verzetten, net als een groeiend aantal Nederlandse burgers,
zoals ook te zien was bij het overtuigende "nee" tegen het
Oekraïneverdrag.
Nederland is een handelsland. We zullen een fundamenteel
debat moeten voeren over welke gevolgen een en ander
heeft voor anderen in de wereld. Wie zijn de winnaars en
vooral ook: wie zijn de verliezers van deze handel? De
minister sprak eerder over een reset in de onderhandelingen
over vrijhandelsakkoorden. Ik daag haar in de laatste
maanden van dit kabinet uit om dat ook werkelijk te gaan
doen en om dat noodzakelijke, fundamentele debat over
de effecten van vrijhandel op mens, dier, natuur en milieu
op gang te brengen.

handelsverdragen. Of kunnen we nog vertrouwen op onze
eigen democratie en onze rechtsstaat?
Dat zijn vragen waarop een antwoord moet komen en waar
we in deze Kamer veel te weinig bij stilstaan. We hebben
het altijd simpelweg alleen over de begroting en de cijfers
die achter de komma al dan niet omhoog of omlaag moeten.
We moeten als politici een fundamenteel debat voeren over
de richting die we met dit land op willen. Willen wij ten
koste van andere landen wel handel drijven? Of moeten wij
ons niet veel meer gaan richten op regionale productie die
duurzaam is? Ik denk dat het een zegen voor de wereld zou
zijn om daarop in te zetten in plaats van dat wij met onze
agressieve exportstrategie proberen een paar dubbeltjes
te verdienen ten koste van dieren, boeren en milieu. Ik zou
met de minister heel graag daarover het debat willen aangaan, en ik geloof dat we dat morgen gaan doen.
Voorts ben ik van mening dat er een einde moet komen
aan de bio-industrie.
De voorzitter:
Natuurlijk, die zin kwam er nog achteraan.
Daarmee zijn we gekomen aan het eind van de eerste termijn van de Kamer over deze begroting. Morgenavond gaan
we verder en zal de minister antwoorden. Ik dank de
minister en de collega's.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De vergadering wordt van 20.09 uur tot 20.46 uur geschorst.
Voorzitter: Elias

Is het wenselijk dat Nederland nog meer bio-industrievlees
invoert of exporteert? Of beschermen we onze boeren, door
dezelfde eisen te stellen aan de importproducten als die
worden gesteld aan onze binnenlandse producten? Is het
wenselijk dat Europa zijn grenzen opent voor teerzandolie
uit Canada, de meest destructieve vorm van fossiele energie
die er bestaat en die dankzij een vrijhandelsakkoord als
CETA gewoon op de Europese markt terechtkomt? Of zetten
we volop in op duurzame energie van eigen wind, zon en
water? Is het wenselijk dat onze importtarieven ervoor zorgen dat Afrika een grondstoffenleverancier blijft, omdat
grondstoffen veel lagere importtarieven kennen dan verwerkte producten? Of helpen we Afrika op eigen benen te
staan door hun een eerlijke kans te geven om een eigen
landbouweconomie te ontwikkelen? Is het wenselijk dat
Nederland grote bedrijven in staat stelt om onder het
betalen van belasting in ontwikkelingslanden uit te komen
via een brievenbusfirma op de Zuidas in Amsterdam? Of
zetten we in op een eerlijke afdracht van belastingen? En
is het wenselijk dat onze zorg, ons onderwijs, onze voedselvoorziening —allemaal mensenrechten— steeds meer in
handen van een handjevol multinationals komen? Of zeggen
we: daar gaan wij met zijn allen over; dat recht blijft bij de
boeren, bij de consument? Stoppen we met de marktwerking in de zorg en in het onderwijs, juist omdat we vinden
dat die fundamentele voorzieningen moeten blijven? Is het
wenselijk dat bedrijven het recht hebben om democratisch
tot stand gekomen regels aan te vallen via private rechtbanken en miljardenclaims? Dat recht krijgen ze door die vrij-

Tweede Kamer

Begroting Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

9 november 2016
TK 20

20-7-30