Kwetsbaarheids­
analyse
spionage
Spionagerisico’s en
de nationale veiligheid

Management samenvatting
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK) constateert dat economische, strategische en
technisch-wetenschappelijke spionage een actuele dreiging
vormt voor de Nederlandse nationale veiligheid. Om deze
dreiging beter in beeld te brengen en aanbevelingen te
doen hoe deze dreiging (verder) te reduceren hebben
de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD)
en het Directoraat-Generaal Veiligheid (DGV) van het
ministerie van BZK gezamenlijk onderzoek gedaan naar
spionage­risico’s op het terrein van economisch welzijn &
wetenschappelijk potentieel en openbaar bestuur & vitale
infrastructuur. De AIVD neemt in zijn contraspionage­
onderzoeken waar dat in sectoren binnen deze aandachtsgebieden, verschillende buitenlandse inlichtingendiensten
actief zijn met het heimelijk vergaren van inlichtingen.
Door middel van gesprekken met partijen uit de verschillende sectoren en op basis van (operationele) informatie
uit AIVD-onderzoeken is op hoofdlijnen in beeld gebracht
welke informatie per sector voorhanden is, waarvan kennisname door een buitenlandse overheid de Nederlandse
nationale veiligheid aantast en waarvan verondersteld kan
worden dat buitenlandse inlichtingendiensten/overheden
er belang bij hebben deze informatie te bezitten. Dergelijke
gegevens of verzamelingen van gegevens worden in dit
rapport kernbelangen genoemd. De verschillende wijzen
waarop kernbelangen kwetsbaar zijn voor spionage worden
kwetsbaarheden genoemd. Ook deze zijn onderzocht. Op basis
van de in dit rapport beschreven inzichten en conclusies
wordt door de onderzoekers een aantal algemene aanbevelingen gedaan. Deze aanbevelingen geven een eerste richting voor een beleidsopvolgingstraject binnen de kaders van
de Strategie Nationale Veiligheid. In dit beleidsopvolgingstraject dienen de algemene aanbevelingen nader te worden
geconcretiseerd en te worden toebedeeld aan actiehouders.

Kernbelangen
Uit het onderzoek blijkt dat in alle onderzochte sectoren
kernbelangen zijn te vinden. Deze zijn grofweg te verdelen
in de categorieën:
• Datasets en blauwdrukken: hierbij gaat het om in organisaties aanwezige gegevensbestanden, ontwerpen en
bouwtekeningen;
• Standpunten en strategie: bijvoorbeeld beleidsstandpunten, langjarige visies en onderhandelingsstrategieën;
• Opkomende kernbelangen en infrastructuur: bijvoorbeeld wetenschappelijke innovaties die in de toekomst
in concrete toepassingen belangrijke bijdragen aan de
Nederlandse economie kunnen leveren.

Kwetsbaarheden
De belangrijkste aangrijpingspunten voor spionageactiviteiten van buitenlandse inlichtingendiensten
worden gevormd door de factoren ‘mens’ en ‘techniek’.
Inlichtingendiensten proberen voor hen relevante
informatie te verkrijgen via mensen die (indirect) toegang
hebben tot deze informatie of via de inzet van technische
middelen zoals door hacken, tappen of afluisteren. De
verschillende mogelijkheden om telecommunicatieverkeer
te onderscheppen, vormen in dit verband een belangrijke kwetsbaarheid. Uit het onderzoek blijkt ook dat de
toenemende verwevenheid en complexiteit van computersystemen alsmede het koppelen van dataopslagsystemen,
de gevoelige gegevens in systemen kwetsbaar maakt. Het
uitbesteden van activiteiten als systeem- en serverbeheer,
datawarehousing en gegevensverwerking brengt eveneens
spionage­risico’s met zich mee.
Met gericht beleid, in zowel de private als de publieke
sectoren, kan de weerstand tegen spionage worden versterkt
en kunnen Nederlandse kernbelangen beter worden beveiligd. De kwaliteit van dit beleid is bepalend voor de mate
waarin kernbelangen kwetsbaar zijn voor inlichtingen­­
activiteiten. Uit het onderzoek blijkt dat bepaalde beleidsbeslissingen de kwetsbaarheid voor spionageactiviteiten
in enkele sectoren onbedoeld hebben vergroot. Zo heeft
de bevordering van kennismigratie van en naar Nederland
als ongewenst neveneffect dat inlichtingen­officieren
zich relatief eenvoudig in de studenten­populatie kunnen
verschuilen.
Het tegengaan van inlichtingenactiviteiten vereist dat
diegenen, die risico lopen om bespioneerd te worden, op de
hoogte zijn van het feit dat zij mogelijk interessant zijn voor
buitenlandse diensten en dat zij daarnaast weten hoe inlichtingenactiviteiten worden uitgevoerd. Uit het onderzoek
blijkt dat de awareness in de betrokken sectoren ten aanzien
van spionage vaak laag is. Het beperkte bewustzijn wordt
zichtbaar op drie niveaus:
• Waardebewustzijn: organisaties en individuele medewerkers
realiseren zich soms niet of onvoldoende wat de waarde
is van de informatie waarover zij beschikken of waartoe
zij toegang kunnen verschaffen;
• Beveiligingsbewustzijn: beveiliging en veiligheid van kernbelangen hebben niet altijd voldoende aandacht binnen
organisaties; in het beleid zijn andere overwegingen vaak
prioritair;

1

• Belangenafweging: organisatiebelangen e­ n/of overheidsbelangen op korte termijn prevaleren (vaak) over de
belangen op lange termijn. Het naar het buitenland
weglekken van strategische kennis of bedrijvigheid die
relevant is voor de Nederlandse nationale veiligheid op
lange termijn krijgt onvoldoende aandacht.

Aanbevelingen
Naar aanleiding van deze conclusies worden drie hoofdaanbevelingen gedaan voor (verdere) versterking van de
weerbaarheid tegen spionage:
• Versterk actief het bewustzijn (onder managers en medewerkers) van overheden, bedrijven en instellingen met
betrekking tot de waarde van de informatie waarover zij
beschikken en van de mogelijke interesse van buitenlandse overheden in deze informatie.
• Werk aan een cultuurverandering op het gebied van
beveiliging. Daarbij zijn gebruikers, de inrichting
van gegevensstromen en databases en de gebruikte
technieken voor detectie van incidenten belangrijke
aandachtspunten.
• Besteed bij beleidsvorming nadrukkelijk aandacht aan de
bescherming van kernbelangen en de effecten van beleid
op de belangen van Nederland op langere termijn.
Deze aanbevelingen zijn in hoofdstuk 10 geïllustreerd met
een aantal mogelijke, meer concrete handelingsperspectieven. De nadere concretisering en toedeling van acties
behoort niet tot de reikwijdte van het onderzoek en zal in
een beleidsopvolgingstraject moeten plaatsvinden door de
belanghebbende beleidsdepartementen.

2

3

4

Inhoud
Aanleiding

7

1. Inleiding
1.1 Doel
1.2 Onderzoeksmethode en afbakening
1.3 Leeswijzer

9
10
11
11

2. Soorten kernbelangen 
2.1 Datasets en blauwdrukken
2.2 Standpunten en strategie 
2.3 Opkomende kernbelangen en infrastructuur

13
13
13
14

3. Kernbelangen in het economisch welzijn en het technisch-wetenschappelijk potentieel 
3.1 Datasets en blauwdrukken
3.2 Strategie en standpunten
3.3 Opkomende kernbelangen en infrastructuur

17
17
19
20

4. Kernbelangen in de telecomsector
4.1 Datasets en blauwdrukken
4.2 Standpunten en strategie
4.3 Opkomende kernbelangen en infrastructuur

23
23
24
24

5. Kernbelangen in de financiële sector
5.1 Datasets en blauwdrukken

27
27

6. Kernbelangen in de energiesector
6.1 Datasets en blauwdrukken
6.2 Standpunten en strategie
6.3 Opkomende kernbelangen en infrastructuur

29
29
30
31

7. Kernbelangen in het openbaar bestuur
7.1 Datasets en blauwdrukken
7.2 Standpunten en strategie

33
33
34

8. Hoe lekt informatie weg? Risico’s en kwetsbaarheden voor spionage
8.1 Toegangsroute 1: technische toegang
8.2 Toegangsroute 2: menselijke toegang
8.3 De mens als centraal punt
8.4 Ontwikkeling 1: beleid
8.5 Ontwikkeling 2: uitbesteding & offshoring
8.6 Ontwikkeling 3: verwevenheid van netwerken

37
37
39
41
41
43
44

9. Conclusies 
9.1 Awareness als overkoepelend thema
9.2 Kernbelangen en kwetsbaarheden

47
47
47

10. Aanbevelingen
10.1 Waardebewustzijn
10.2 Veiligheidsbewustzijn
10.3 Belangenafweging

51
51
52
53

5

6

Aanleiding
Onze samenleving is kwetsbaar. De nationale veiligheid
kan op verschillende manieren bedreigd worden. De
nationale veiligheid is in het geding als vitale belangen van
de Nederlandse staat en/of samenleving zodanig worden
bedreigd dat sprake is van – potentiële – maatschappelijke
ontwrichting. Sommige gevaren zijn overduidelijk, zoals
het risico van natuurrampen of een terroristische aanslag.
Voor andere gevaren is dit niet zo duidelijk omdat die zich
sluipenderwijs manifesteren of zich grotendeels of geheel
aan het oog onttrekken, zelfs voor waarnemers met een
geoefend oog. Spionage is hier een voorbeeld van.
Met de Strategie Nationale Veiligheid kan het kabinet
bepalen welke dreigingen de nationale veiligheid in gevaar
kunnen brengen en hoe te anticiperen op die dreigingen,
ongeacht de aard ervan. De Strategie Nationale Veiligheid
is een integrale, kabinetsbrede aanpak, onder regie van de
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Het Directoraat-Generaal Veiligheid is verantwoordelijk
voor de (samenhang in de) uitvoering van de strategie. De
AIVD heeft in het kader van de bescherming van de nationale veiligheid een taak als het gaat om het onderkennen en
tegengaan van inlichtingenactiviteiten van andere landen.
In het kader van deze taak heeft de AIVD, in samenwerking
met het Directoraat-Generaal Veiligheid van het ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, onderzocht
welke soorten informatie (in dit rapport kernbelangen
genoemd) voor de nationale veiligheid van belang zijn
en waarvan kan worden aangenomen dat buitenlandse
mogendheden deze door middel van spionage willen
verzamelen.
De volledige betekenis van spionage voor de nationale
veiligheid is vanuit dit perspectief nog niet eerder in
beeld gebracht. Deze verkennende, brede inventarisatie
heeft tot doel de risico’s van spionage beter in kaart te
brengen en enkele algemene aanbevelingen te doen, zodat
de geschetste risico’s zo veel mogelijk kunnen worden
gereduceerd.

7

Dreiging

Spionage

Inlichtingenactiviteiten

Veiligheidsinbreuken

Strategie Nationale Veiligheid
8

1. Inleiding
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
constateert dat economische, strategische en technischwetenschappelijke spionage1 door verschillende landen,
een actuele dreiging vormt voor Nederland. Het grote
belang van technologische ontwikkelingen leidt tot zorg
over de intentie van andere landen om deze kennis door
middel van spionage te stelen, en de gevolgen daarvan voor
de huidige en toekomstige Nederlandse kenniseconomie.

op de Nederlandse soevereiniteit.2 Daarnaast kunnen
ze de politiek-bestuurlijke en ambtelijke integriteit; het
Nederlandse (technisch-)wetenschappelijk, economisch
en militair potentieel; of de rechten van Nederlandse
ingezetenen aantasten. Om die reden vormen inlichtingenactiviteiten, waaronder spionage, een bedreiging voor de
Nederlandse nationale veiligheid.

Spionage en nationale veiligheid
Ook de vitale infrastructuur in Nederland, waaronder
bijvoorbeeld de telecom- en energiesector, kan door spionage worden bedreigd. De gevolgen hiervan kunnen uiteenlopen van het in verkeerde handen raken van beschermde
klantgegevens tot grootschalige digitale veiligheidsinbreuken bij overheid en/of bedrijfsleven. De AIVD constateerde verschillende gevallen van deze vorm van spionage.
Er is onder meer vastgesteld dat buitenlandse inlichtingendiensten gevoelige informatie proberen te verkrijgen over
de infrastructuur van de telecomsector ten behoeve van hun
inlichtingenwerkzaamheden.
Buitenlandse inlichtingendiensten proberen verder
ook gerubriceerde en andere vertrouwelijke (overheids)
informatie te bemachtigen op politiek, militair en economisch terrein om deze informatie voor hun eigen nationale
belangen te kunnen gebruiken. In diverse landen is het
vergaren van dit soort inlichtingen zelfs expliciet verankerd
in de wettelijke taak van de inlichtingendiensten.
De AIVD constateert dat andere landen structurele belangstelling hebben voor genoemde aandachtsgebieden en
daarom blijft aandacht voor het fenomeen spionage en
de risico’s die dit met zich mee brengt meer dan nodig.
Bij elke vorm van inlichtingenactiviteiten door een
vreemde mogendheid in Nederland worden Nederlandse
belangen geschaad. Alle heimelijke inlichtingenactiviteiten
uitgevoerd door buitenlandse inlichtingendiensten op
Nederlands grondgebied vormen namelijk een inbreuk

1

Over het algemeen gebruikt de AIVD de bredere term ‘inlichtingen­
activiteiten’. Inlichtingenactiviteiten zijn te omschrijven als
ongewenste activiteiten van buitenlandse mogendheden (doorgaans
inlichtingen­diensten) op Nederlands grondgebied. Met spionage
worden uitsluitend die inlichtingenactiviteiten bedoeld die gericht
zijn op het heimelijk of onder valse voorwendselen verwerven van
informatie (en dus niet de activiteiten beïnvloeding, disruptie of
andere heimelijke, ongewenste activiteiten). Deze studie richt zich
op spionage en daarom zal in dit stuk altijd die term gebruikt
worden in plaats van het bredere begrip inlichtingenactiviteiten.
Alleen als nadrukkelijk (ook) een andere vorm van
inlichtingenactiviteiten bedoeld wordt dan spionage, zal het woord
inlichtingenactiviteiten gekozen worden.

Wanneer de schade van buitenlandse inlichtingenactiviteiten leidt tot een zodanige aantasting van de vitale belangen van
onze samenleving en/of staat dat er sprake is van (potentiële) maatschappelijke ontwrichting, komt de nationale veiligheid van Nederland
in het geding. Deze definitie van het begrip nationale veiligheid is geformuleerd in het kader van de door de ministerraad vastgestelde Strategie Nationale Veiligheid.3 Met dit
interdepartementale traject wil de Nederlandse overheid
zorg dragen voor een integrale en samenhangende aanpak
van interne en externe dreigingen die zich richten tegen de
samenleving en de bevolking op het eigen grondgebied.
Met de werkwijze die in de strategie wordt beschreven
kan de Nederlandse overheid beter dan voorheen bepalen
welke dreigingen de nationale veiligheid in gevaar kunnen
brengen en hoe daarop kan worden geanticipeerd. Gezien
het feit dat spionage een bedreiging vormt voor de nationale veiligheid is het van belang ook deze dreiging een plek
te geven binnen de strategie. Dit rapport vormt daartoe een
aanzet.
In de Strategie Nationale Veiligheid zijn vijf ‘vitale belangen’
gedefinieerd die Nederland dient te beschermen met het
oog op de nationale veiligheid. Aantasting van één of
meerdere van deze vitale belangen, door interne of externe
dreigingen, leidt (of kan leiden) tot maatschappelijke
ontwrichting. De vijf vitale belangen zijn:
• Territoriale integriteit: het ongestoord functioneren van
Nederland als onafhankelijke staat, en specifieker de
territoriale integriteit van Nederland. De territoriale
integriteit is in het geding bij bijvoorbeeld een dreigende
bezetting van het grondgebied van het Rijk door een
andere mogendheid, maar ook bij een terroristische
aanslag;

De enige uitzondering hierop wordt gevormd door inlichtingen­
activiteiten die van te voren zijn gemeld aan de Nederlandse
overheid en waarvoor toestemming is verleend.
3
Tweede Kamer, 2006-2007, 30821, nr. 3
2

9

• Fysieke veiligheid: het ongestoord functioneren van de
mens in Nederland en zijn omgeving. De fysieke veiligheid komt bijvoorbeeld in gevaar als de volksgezondheid
wordt bedreigd door de uitbraak van een epidemie, maar
ook bij een grootscheepse dijkdoorbraak of een ongeluk
in een chemische fabriek.
• Economische veiligheid: het ongestoord functioneren van
Nederland als een effectieve en efficiënte economie.
De economische veiligheid kan bijvoorbeeld aangetast
worden als het handelsverkeer met een belangrijke
buitenlandse partner uitvalt.
• Ecologische veiligheid: het beschikken over voldoende zelfherstellend vermogen van de leefomgeving bij aantasting.
De ecologische veiligheid kan in het geding komen door
bijvoorbeeld verstoringen in het beheer van het oppervlaktewater of klimaatveranderingen.
• Sociale en politieke stabiliteit: het ongestoorde voortbestaan van een maatschappelijk klimaat waarin groepen
mensen goed met elkaar kunnen samenleven binnen
de kaders van de democratische rechtstaat en gedeelde
kernwaarden. De sociale en politieke stabiliteit kan in het
geding zijn als veranderingen optreden in de demografische opbouw van de samenleving, de sociale cohesie en
de mate van deelname van de bevolking aan maatschappelijke processen.

Spionage als gevaar voor de nationale veiligheid
Inlichtingenactiviteiten kunnen deze door de Nederlandse
overheid vastgestelde ‘vitale belangen’ en daarmee de
nationale veiligheid schaden. Het heimelijk beïnvloeden
van het democratisch proces, kan de sociale en politieke
stabiliteit aantasten. In een nog extremer geval biedt een
land ondersteuning aan een terroristisch netwerk dat
een aanslag pleegt in Nederland. In dat geval brengen
inlichtingenactiviteiten de fysieke veiligheid van mensen
in Nederland en de territoriale integriteit van Nederland
in gevaar. Ten slotte kunnen inlichtingenactiviteiten van
andere landen de Nederlandse economische veiligheid
aantasten, bijvoorbeeld als door spionage waardevolle
bedrijfsgeheimen worden ontvreemd, met als gevolg verlies
van concurrentiepositie en een grootschalig verlies van
inkomsten voor Nederland.

bij hebben deze te bezitten.4 Dergelijke gegevens of verzamelingen van gegevens worden in dit rapport kernbelangen
genoemd. De wijze waarop kernbelangen kwetsbaar zijn
voor spionage, hierna ‘kwetsbaarheden’ genoemd, zijn in
dit rapport gedefinieerd als de voornaamste factoren die aantasting van een kernbelang door spionage mogelijk maken.
Vanuit deze behoefte aan kennis over belangen en kwetsbaarheden hebben de AIVD en DGV gezamenlijk onderzoek
uitgevoerd naar deze aandachtsgebieden. Hiervoor is een
groot aantal vertegenwoordigers uit sectoren binnen de
aandachtsgebieden (economisch welzijn en technischwetenschappelijk potentieel, openbaar bestuur en vitale
infrastructuur) bevraagd. Deze gesprekken vormen de basis
van dit rapport. Daarnaast is gebruik gemaakt van informatie uit AIVD-onderzoeken.

1.1 Doel
Met deze rapportage willen de AIVD en DGV op hoofdlijnen
een beeld schetsen van de belangrijkste geïdentificeerde
kernbelangen en bijbehorende kwetsbaarheden in de
onderzochte sectoren. Het is nadrukkelijk niet de ambitie
om een uitputtend beeld te geven van alle Nederlandse
kernbelangen en kwetsbaarheden. Dat is ook nauwelijks
mogelijk gezien het hoge tempo van met name technologische ontwikkelingen en innovaties. Daarnaast worden
niet alle bevindingen in deze openbare publicatie gedetailleerd weergegeven om te voorkomen dat ongewild richting
gegeven wordt aan de inlichtingenactiviteiten van buitenlandse inlichtingendiensten.
De resultaten van het onderzoek en de op basis daarvan
gedane algemene aanbevelingen bieden aanknopingspunten voor de verdere beleidsontwikkeling om onderkende Nederlandse kernbelangen beter te beschermen. Zo
kunnen de hier besproken resultaten worden gebruikt in
verdere beleidsontwikkeling in het kader van de Strategie
Nationale Veiligheid. Verder stelt dit rapport de verantwoordelijke professionals binnen bedrijven en overheden in
staat om eigen kernbelangen en kwetsbaarheden beter te
kunnen identificeren en te beschermen.

Onderzoek
Spionage is de afgelopen jaren door de AIVD onder andere
waargenomen op terreinen als het economisch welzijn
en technisch-wetenschappelijk potentieel, het openbaar
bestuur en de vitale infrastructuur van Nederland. In die
wetenschap is het wenselijk binnen al deze aandachtsgebieden zicht te krijgen op de belangrijkste informatie, waarvan
kennisname de nationale veiligheid aantast en waarvan verondersteld
kan worden dat buitenlandse inlichtingendiensten/overheden er belang

10

4

Kernbelangen kunnen tevens worden geschaad door niet-statelijke
actoren (terroristische organisaties, in Nederland opererende
buitenlandse oppositiegroeperingen, enzovoort). Deze vallen buiten
de reikwijdte van dit onderzoek. In veel gevallen zullen overigens de
bedreigde kernbelangen en kwetsbaarheden voor statelijke en
niet-statelijke actoren hetzelfde zijn. Er kan wel verschil bestaan in
de doelen en modi operandi van deze actoren.

1.2 Onderzoeksmethode en
afbakening
De analyse van kernbelangen en kwetsbaarheden in dit
rapport is in belangrijke mate gebaseerd op gesprekken met
tientallen vertegenwoordigers van bedrijven en organisaties uit sectoren die prominent vertegenwoordigd zijn
binnen de eerdergenoemde aandachtsgebieden (economisch welzijn en technisch-wetenschappelijk potentieel,
openbaar bestuur en vitale infrastructuur). Deze rapportage
spitst zich daarom toe op kernbelangen uit die sectoren.
Voor een verdere duiding en analyse van deze informatie
is ook gebruik gemaakt van bij de AIVD reeds beschikbare
informatie over waargenomen inlichtingenactiviteiten,
modi operandi en kwetsbaarheden.
De keuze voor de genoemde sectoren komt allereerst
voort uit het feit dat de AIVD, mede als gevolg van toegenomen globalisering, internationale interdependentie
en complexiteit, een behoefte aan inlichtingen over juist
deze sectoren vermoedt en waarneemt.5 De sectoren en de
vormen van dreiging waar al een goed beeld van bestaat,
of waarvoor de verantwoordelijkheid reeds expliciet
belegd is, zijn niet in het onderzoek meegenomen. Om
die reden wordt hier niet of nauwelijks aandacht besteed
aan de meer traditionele doelwitten van spionage op het
vlak van militaire en nucleaire technologie en kennis. Het
niet, of in beperkte mate, noemen van kernbelangen op
beide terreinen betekent echter niet dat op deze terreinen
in Nederland op dit moment geen spionageactiviteiten
plaatsvinden.

1.3 Leeswijzer
Na het inleidende hoofdstuk volgt in hoofdstuk 2 een
beschrijving van de drie categorieën kernbelangen die in
dit rapport worden onderscheiden. In sommige sectoren
zijn alle drie categorieën kernbelangen terug te vinden,
terwijl in andere sectoren slechts één of twee categorieën
naar voren komen. In de daaropvolgende vijf hoofdstukken
worden de onderzochte sectoren afzonderlijk besproken.
Daarbij wordt de indeling van kernbelangen gehanteerd
zoals beschreven in hoofdstuk 2. Hoofdstuk 8 beschrijft
vervolgens de diverse kwetsbaarheden die uit het onderzoek
naar voren zijn gekomen en die in meer of mindere mate
raken aan alle kernbelangen die in de voorgaande hoofdstukken de revue zijn gepasseerd. De hoofdstukken 9 en
10, ten slotte, bevatten respectievelijk de conclusies en de
algemene beleidsaanbevelingen.

5

Grotere wederzijdse afhankelijkheid maakt kennis over standpunten
en strategie op deze gebieden voor staten wenselijk.

11

Kernbelangen

Strategie

Stereotiepe doelwitten

Datasets
12

2. Soorten kernbelangen
Uit gesprekken met vertegenwoordigers van partijen uit het
veld blijkt dat kernbelangen in de onderzochte sectoren
grofweg zijn onder te verdelen in drie categorieën:
• Datasets en blauwdrukken
• Standpunten en strategie
• Opkomende kernbelangen en infrastructuur
In de volgende paragrafen worden deze drie categorieën
verder toegelicht.

2.1 Datasets en blauwdrukken
De kernbelangen in de categorie Datasets en blauwdrukken
vormen de meest stereotiepe doelwitten van spionage. Het
gaat om feitelijke en gebundelde informatie (datasets) of
gedetailleerde (technische) informatie. Dat zijn bijvoorbeeld blauwdrukken van hoogwaardige technologieën of
omschrijvingen van belangrijke productieprocessen. Maar
ook bestanden met privacygevoelige gegevens vallen in
deze categorie. Voorbeelden hiervan zijn de adressen en
contactgegevens van organisaties, de Gemeentelijke Basis
Administratie (GBA) bij gemeenten en de bel- en betalingsgegevens van klanten van een telefonieprovider.
Gegevens uit deze categorie zijn vaak binnen de eigen
organisatie reeds afgeschermd en worden door de organisatie als vertrouwelijk beschouwd, bijvoorbeeld omdat de
informatie interessant is voor concurrenten of criminelen.
Dergelijke informatie kan echter ook doelwit zijn van
inlichtingendiensten. In dit geval is geen sprake meer van
criminaliteit of bedrijfsspionage maar van economische
spionage: het actief vergaren van bedrijfseconomische
kennis door statelijke actoren ten bate van de eigen economie.
‘Reversed Engineering’
Een buitenlandse delegatie heeft bij een bezoek aan
een Nederlands bedrijf gevraagd of het mogelijk was
een prototype te bekijken. Het prototype werd aan de
delegatie meegegeven. Het is echter nooit
teruggekomen.
Zeer waarschijnlijk is het prototype uit elkaar gehaald
om door middel van ‘reversed engineering’ achter de
werking te komen. Vermoedelijk is het vervolgens niet
meer gelukt het prototype op de juiste manier in elkaar
te zetten waardoor retourneren niet meer mogelijk
was.

2.2 Standpunten en strategie
Nederland kent, net als elk ander land, tal van kernbelangen
in de categorie Standpunten en strategie. Deze kernbelangen komen voor bij de overheid, in het bedrijfsleven
en op het snijvlak tussen beide. Voorbeelden van dit type
kennis zijn onderhandelingsmarges of in te nemen standpunten in internationaal verband. Bij de overheid valt te
denken aan informatie over de Nederlandse standpunten
met betrekking tot uitbreiding van de Europese Unie (EU)
of bij economische onderhandelingen in de Groep van 20
(G20). In het bedrijfsleven kan het gaan om voorkennis
over de inhoud van offertes of vroegtijdige kennis over
overnameplannen.
Het openbaar bestuur en het Nederlandse bedrijfsleven
kunnen grote schade oplopen door het weglekken van
gevoelige beleidsstrategieën, -visies en standpunten. De
andere partij kan, gebaseerd op deze kennis, immers beter
gewogen beslissingen nemen over de in te zetten strategie,
ten koste van de Nederlandse overheid of het Nederlandse
bedrijfsleven.
Grootste spionageschandaal in geschiedenis NAVO
In februari 2009 is de Estse oud-Defensie­topman
Herman Simm wegens spionage veroordeeld tot een
gevangenis­straf van twaalf en een half jaar. Simm gaf
jarenlang geheime NAVO-informatie door aan de
Russische civiele inlichtingendienst SVR. De
hoeveelheid informatie die Simm heeft doorgespeeld is
zo omvangrijk dat de NAVO stelt dat het hier gaat om
het grootste spionageschandaal in het zestigjarig
bestaan van het bondgenootschap. Simm ontving voor
zijn spionagewerk grote geldbedragen. Geld was echter
niet zijn enige drijfveer. Een andere belangrijke reden
voor Simm om voor de SVR te werken was het feit dat
deze dienst hem effectief wist te bespelen op gevoelens
van frustratie en ijdelheid. Zo werden hem door de
Russen bijvoorbeeld een hoge militaire rang en een
hoge Russische onderscheiding in het vooruitzicht
gesteld. Simms contact­persoon bij de SVR was een
Russische inlichtingen­officier die zich jarenlang
succesvol uitgaf voor Zuid-Amerikaanse zakenman. Zijn
cover werd ondersteund door een correcte en complete
set identiteitspapieren, inschrijving in relevante
overheidsdatabases en een kloppend cv.

13

Meer dan bij de andere categorieën wordt over dit type
kernbelang gecommuniceerd via e-mail of telefoon.
Conceptstukken, opmerkingen, twistpunten en andere
relevante informatie worden intensief uitgewisseld tussen
belanghebbenden via (draadloze) e-mailsystemen en telefoons. Kwetsbaarheden van deze communicatiesystemen
raken dit type kernbelang dan ook extra. Ook vanwege de
relatief korte periode waarin dergelijke informatie waardevol is, is telecominterceptie6 één van de voor de hand
liggende methodes.
Kennis van strategie en standpunten kan daarnaast leiden
tot meer algemene inzichten die op lange termijn waardevol blijven en waarmee partijen kunnen anticiperen op
toekomstige standpunten.

2.3 Opkomende kernbelangen en
infrastructuur
De kernbelangen uit deze categorie zijn ideeën, wetenschappelijk onderzoek of inzichten en concepten die nu
(nog) openbaar zijn maar het in zich hebben op termijn
tot economisch of strategisch interessante toepassingen te
leiden. Daarnaast behoren ook cruciale onderdelen van de
Nederlandse infrastructuur tot deze categorie. Voor beide
soorten kernbelangen geldt dat ze op zich niet geheim of
(wettelijk) beschermd zijn, maar dat ze tegelijkertijd wel
van groot belang zijn voor het (toekomstig economisch)
functioneren van de Nederlandse maatschappij.
De derde categorie kernbelangen wijkt op een cruciaal punt
af van de eerste twee categorieën. Kernbelangen uit deze
categorie zijn namelijk in meer of mindere mate bewust
toegankelijk of openbaar gemaakt door de eigenaren. Ook
verschillen ze van kernbelangen uit de andere categorieën
in tijdsdimensie. De (volledige) consequenties van aantasting van deze categorie kunnen pas zichtbaar worden op
lange termijn. Dit in tegenstelling tot ‘2.2 Standpunten en
strategie’ en ‘2.1 Datasets en blauwdrukken’, waar de tijdsduur voor de gevolgen van aantasting optreden onvergelijkbaar korter is.

6

14

Met interceptie wordt in inlichtingencontext het ‘tappen’ van
telecommunicatie bedoeld.

Hoewel kernbelangen in deze categorie niet met ‘klassieke’
spionageactiviteiten ontvreemd hoeven worden, moet wel
rekening gehouden worden met mogelijk oneerlijke intenties van onderzoekspartners of potentiële kopers. Per geval
moet afgewogen worden of het gaat om een eerlijk verzoek
tot samenwerking, of dat achter de voorgestelde uitwisseling een dubbele agenda zit. Deze categorie is daarmee,
evengoed als de andere twee categorieën, van belang voor
de nationale veiligheid. Alleen met voldoende inzicht in
kwetsbaarheden van deze categorie kernbelangen kunnen
betrokkenen onderbouwde kosten-batenafwegingen
maken.
Spionerende studenten
Technologische kennis, ook als die niet als ‘geheim’
gekwalificeerd is, kan heel waardevol zijn voor andere
landen. Ook Nederland is een interessant land om
kennis te vergaren op wetenschappelijk en
technologisch terrein.
Binnen de wetenschappelijke sector (universiteiten,
onderzoeksinstituten) is vaak een internationaal
publiek actief. Dat biedt extra kansen voor
inlichtingendiensten. Verschillende inlichtingendiensten
die door de AIVD intensief worden gevolgd zijn erg
actief in het verzamelen van inlichtingen op
wetenschappelijk gebied. De AIVD heeft aanwijzingen
dat in het buitenland studerende studenten door de
inlichtingendiensten uit het land van herkomst soms
worden ingezet om te spioneren.

15

Hoogwaardige kennis

Technologie

Kenniseconomie

Octrooi
16

3. Kernbelangen in het economisch welzijn
en het technisch-wetenschappelijk potentieel
Organisaties en bedrijven in Nederland beschikken
over waardevolle hoogwaardige kennis en expertise. De
Nederlandse concurrentiepositie is voor een substantieel
deel gebouwd op deze hoogontwikkelde kennis en expertise, met name op het gebied van technologie en toegepaste
wetenschap. De in Nederland ontwikkelde technologische
kennis resulteert niet zelden in zeer succesvolle toepassingen in de industrie. Technische universiteiten, research &
developmentafdelingen (r&d) van bedrijven en publieke en
private kennis- en onderzoeksinstituten maken deel uit van
de Nederlandse infrastructuur van onderzoek en ontwikkeling. De hier opgebouwde kennis en expertise staan op
verschillende terreinen internationaal hoog aangeschreven
en leveren een belangrijke bijdrage aan de Nederlandse
(economische) welvaart.
In een wereld waarin de productie van goederen steeds
meer plaatsvindt in lagelonenlanden, is het voor Nederland
van belang een leidende rol te blijven spelen in onderzoek
en ontwikkeling. Dit maakt ook dat het kabinet de ambitie
heeft uitgesproken dat Nederland zichzelf internationaal
(wederom) een toppositie verschaft als innovatieve kenniseconomie. Het versterken én behouden van innovatieve
kennis en inzichten ten bate van de Nederlandse economie
is daarvoor van het allergrootste belang.
Zoals eerder aangegeven is economische veiligheid één
van de vitale belangen die beschermd dienen te worden
in het kader van de nationale veiligheid. Het ongestoord
functioneren van Nederland als effectieve en efficiënte
economie is een waarborg voor de economische veiligheid
van ons land. Aantasting van het economisch welzijn van
Nederland raakt dan ook direct aan de nationale veiligheid.
Kernbelangen in dit aandachtsgebied zijn te vinden in de
categorieën datasets en blauwdrukken, standpunten en
strategie en opkomende kernbelangen en infrastructuur.
Deze laatste categorie is in dit aandachtsgebied prominent
vertegenwoordigd.
De vraag rijst wat de economische schade van spionage is.
Maar de financiële gevolgen van economische spionage
voor de Nederlandse economie zijn tot op heden nooit
gekwantificeerd. Een indicatie voor de gevolgen van economische spionage vormt de Duitse schatting dat Duitsland
per jaar ongeveer 20 miljard euro schade lijdt door
economische spionage. In de VS liggen de schattingen voor
de schade die geleden wordt als gevolg van economische

spionage ver uit elkaar: er worden bedragen tussen de 50 en
200 miljard dollar per jaar genoemd.7

3.1 Datasets en blauwdrukken
De sector economisch welzijn en technisch-wetenschappelijk potentieel kent veel datasets en blauwdrukken die
interessant zijn voor buitenlandse inlichtingendiensten. De
belangrijkste voorbeelden daarvan zijn hieronder terug te
vinden.

Hangende octrooien
Een octrooi (ook wel bekend als patent) is een exclusief
recht op een uitvinding waarmee anderen verboden wordt
deze uitvinding commercieel toe te passen gedurende een
bepaalde periode. Om een octrooi te verkrijgen moet een
procedure gestart worden bij het Nederlands of Europees
Octrooicentrum. Voor de aanvraag moeten de technologie
en kennis die ten grondslag liggen aan het nieuwe product
of proces inzichtelijk worden gemaakt. Dit staat in het
octrooidocument waarin de nieuwe uitvinding beschreven
wordt. Hierbij is het belangrijk om concreet en nauwkeurig
de techniek van de nieuwe vinding te beschrijven om de
verschillen met reeds bestaande octrooien aan te tonen en
zo een sterk octrooidocument te krijgen.
Een dergelijk octrooidocument is interessant voor derden
omdat het een uitgebreide beschrijving van een nieuwe
uitvinding bevat. Kennis over octrooi-aanvragen geeft dus
inzicht in de richting waarin onderzoek door andere landen/
bedrijven plaatsvindt. Hoewel patentinformatie uiteindelijk openbaar wordt, duurt de aanvraag 18 maanden. Die
periode geeft gelegenheid om bijvoorbeeld anderhalf jaar
eerder de eigen r&d bij te sturen op basis van de opgedane
kennis. Dat maakt spionage op dit terrein rendabel.

(Bewust) niet-gepatenteerde kennis
Ondanks het ‘monopolierecht’ dat een octrooi biedt, kan de
kennis in de praktijk toch door anderen gebruikt worden.
De handhaving van het octrooirecht is afhankelijk van
de bereidheid van individuele landen om hun nationale
industrieën aan deze regels te houden. Die bereidheid is
niet altijd even groot, zeker niet als het gaat om strategische producten of grote financiële belangen. Een bedrijf

7

Dave Drab, ‘White paper: Economic Espionage and Trade Secret Theft
– Defending Against Pickpockets of the New M llennium’, Xerox Global
Services, augustus 2003.

17

kan er daarom voor kiezen een uitvinding of technologie
niet te patenteren maar geheim te houden. Het hoeft hier
overigens niet alleen om technische blauwdrukken te gaan;
ook productieprocessen kunnen bewust geheim worden
gehouden. Dergelijke niet-gepatenteerde kennis is interessant om te bemachtigen, gebruik ervan is immers zelfs
mogelijk zonder openlijk inbreuk te maken op lopende
patenten.

High Tech Systems – Mechatronica en robotica

Kernbelangen in de categorie blauwdrukken en datasets
liggen niet alleen op het terrein van hangende octrooien
en bewust niet-gepatenteerde kennis. Dit geldt ook voor
reeds ontwikkelde en toegepaste kennis en technologieën.
Voor Nederland is in dit verband een aantal hoogwaardige
toepassingen relevant zoals de productie en toepassing van
optica, radartechnologie en lucht- en ruimtevaarttechniek.
Hetzelfde geldt in zekere mate voor terreinen als toegepaste
robotica, non-intrusive-scan-technologieën en innovatieve
toepassingen voor inzet onder water. Technieken en
toepassingen die nog in ontwikkeling zijn, worden in de
paragraaf 3.3 Opkomende kernbelangen en infrastructuur
behandeld. Ook op militair en dualuse8-vlak vinden ontwikkelingen plaats die wel kort aangehaald worden, maar
buiten het bereik van dit onderzoek vallen.

Mechatronische systemen vinden hun toepassing in allerlei
producten, instrumenten, systemen en sectoren: fabricageprocessen, consumentenelektronica, robotica, medische
systemen, de automobielsector, de lucht- en ruimtevaart en
technologieën ontwikkeld voor de defensiesector.

Optica en optomechanica

Nederland heeft een vooraanstaande positie in de chipindustrie, een sterk cluster medische technologie en huisvest
diverse internationale topspelers op het gebied van HTS. In
Nederland worden relatief veel octrooien aangevraagd voor
mechatronica. Het aantal zit ver boven het Europese gemiddelde en ook dat van de VS.

De kennis over optiek die in de Nederlandse wetenschappelijke wereld en het Nederlandse bedrijfsleven toegepast wordt, is van een hoog niveau. Daarnaast sluit deze
techniek goed aan bij tal van andere Nederlandse bedrijfsactiviteiten. Optica is van belang voor toepassingsgebieden
als chipfabricage (lithografie) en geavanceerde waarnemingsapparatuur. Laatstgenoemd ontwikkelingsterrein kan
van belang zijn op strategisch-militair vlak. Hoogwaardige
chipfabricage behelst zowel economische als strategischmilitaire belangen, waarbij de economische belangen waarschijnlijk groter zijn dan de directe strategisch-militaire,
als we in ogenschouw nemen dat inmiddels meer dan de
helft van alle integrated circuits (ic’s, chips) gemaakt wordt
met Nederlandse fotonicatechnieken. Deze economische
en strategisch-militaire toepassingen verklaren de waargenomen interesse van buitenlandse inlichtingendiensten in
onderzoek op het terrein van high end optica en haar toepassingsgebieden. De interesse van buitenlandse inlichtingendiensten is ook de reden dat Nederlandse bedrijven die in
deze sector actief zijn een relatief hoog risicoprofiel hebben
waar het gaat om spionage.

8

18

De toepasbaarheid van een bepaald soort kennis of apparatuur voor
zowel civiele als militaire doeleinden.

High Tech Systems (HTS) is een innovatiegebied op het
raakvlak van een groot aantal disciplines: mechanica,
elektronica, fotonica en besturingstechnologie. De centrale
technologie wordt gevormd door mechatronica, een
geavanceerde integratie van deze disciplines. Deze technologie vormt de spil van motion & control systems die in vrijwel
alle hightech-systemen van belang zijn.

Robotica is een opkomende technologie die de potentie
heeft om op de (middel)lange termijn een stempel op de
samenleving te drukken. Op bepaalde deelgebieden van
de robotica heeft Nederland een koppositie. Nederlandse
autonome medische robotica en mechatronica staan
bijvoorbeeld hoog aangeschreven in de wereld. Speerpunt
van robotica in Nederland is het op maat toepassen van
robottechnologie. Hiertoe worden aangeleverde robotsystemen volledig op de eisen van de klant toegesneden.

Zowel op economisch als millitair-strategisch gebied vertegenwoordigt mechatronica een grote waarde. Dergelijke
toegepaste kennis oefent dan ook grote aantrekkingskracht
uit op buitenlandse inlichtingendiensten.

Radartechnologie
Door Nederland ontwikkelde radartechnologie kan een
grote waarde hebben voor buitenlandse inlichtingendiensten. Voor radartechnologie geldt dat het naast civiele
toepassingen ook militaire toepassingen kent. Vanuit het
oogpunt van nationale veiligheid zou bij het weglekken
van dergelijke kennis dus zowel het economisch welzijn als
de territoriale integriteit van Nederland bedreigd kunnen
worden.

Lucht- en ruimtevaarttechnologie

3.2 Strategie en standpunten

Binnen Nederland is ruime kennis voorhanden over (de
toepassing van) lucht- en ruimtevaarttechnologieën.
Dergelijke kennis is interessant voor sommige staten. Zowel
vanuit financieel als vanuit strategisch oogpunt kan het van
groot belang zijn om als land (of nationale industrie) dergelijke hoogwaardige technologieën te bezitten. Belangrijke
componenten uit de in Nederland aanwezige expertise zijn
onder meer kennis over innovatieve materialen en (civiele)
avionica (hard- en software). Ook kennis over satelliettechnologie moet tot deze groep worden gerekend.

Kernbelangen op het terrein van Strategie en standpunten
liggen voor wat betreft het economisch welzijn en het
technisch-wetenschappelijk potentieel van Nederland
hoofdzakelijk op het terrein van internationale orders en
voorgenomen fusies en overnames van grote bedrijven die
een stempel drukken op de Nederlandse economie.

De kennis over (de toepassing van) lucht- en ruimtevaarttechnologie is allereerst van economisch belang voor de
Nederlandse industrietak die een bijdrage levert aan de
ontwikkeling en productie van onderdelen voor vliegtuigen
en satellieten. Door kennisverlies aan derden bestaat het
risico dat Nederlandse bedrijven economische schade
oplopen. Deelname aan internationale programma’s komt
in gevaar omdat de potentiële Nederlandse inbreng reeds
op andere wijze bekend is geworden als gevolg waarvan
concreet verlies van orders voor de industrie op kan treden.
Het weglekken van kennis kan leiden tot de productie
van hoogwaardig defensiemateriaal in landen van zorg.
Daarnaast kunnen partijen uit dergelijke kennis informatie
afleiden over Nederlands/Europees defensiemateriaal en de
potentiële zwakke punten ervan. Ook dit raakt direct aan de
nationale veiligheid.

Internationale orders
Met opdrachten die internationaal worden aanbesteed
kunnen grote bedragen gemoeid zijn. Opdrachten kunnen
dermate waardevol en prestigieus zijn dat een buitenlandse
mogendheid er veel aan gelegen is een dergelijke opdracht
aan de nationale industrie gegund te krijgen. Als men weet
of een concurrent gaat offreren, en zo ja, als men kennis
heeft van de details van de offerte, kan daar bij het opstellen
van een eigen offerte rekening mee worden gehouden
waardoor de kans op het binnenhalen van de opdracht
groter wordt.
Een bekend voorbeeld van directe economische spionage
vond plaats in 1985. Een Amerikaanse vliegtuigproducent
werd ernstig benadeeld door een Franse inlichtingendienst. Tijdens de onderhandelingen over levering van een
gevechtsvliegtuig aan de Indiase overheid, wisten Franse
inlichtingenofficieren de voorwaarden van het Amerikaanse
eindbod te achterhalen en door te spelen aan een Franse
concurrent voor de order. Deze slaagden er vervolgens in
het contract, van meer dan twee miljard dollar, binnen te
halen.

Waterbouwkunde, -technologie en -management
Nederland leeft met water en heeft hierdoor noodzakelijkerwijs veel kostbare kennis opgebouwd op het gebied van
waterbouwkunde. Nederlandse kennis van waterkeringen
is uniek. Niet voor niets zijn Nederlandse bedrijven na de
orkaan Katrina, die in 2005 het Amerikaanse New Orleans
trof, gevraagd te helpen bij het verstevigen van de dijken
aldaar.
Daarnaast heeft Nederland een unieke positie in de baggerindustrie. Nederlandse baggerbedrijven hebben een voorsprong in de wereld en zijn sterk vertegenwoordigd op de
wereldbaggermarkt. Al met al vertegenwoordigt dergelijke
kennis een grote waarde bij omvangrijke (infrastructurele)
projecten, zeker voor opkomende economieën die veel van
dergelijke projecten (willen) uitvoeren. De economische
schade voor het Nederlandse bedrijfsleven die door diefstal
van dergelijke kennis geleden kan worden is substantieel.

Kennis over voorgenomen fusies of overnames
Vanuit economisch perspectief kunnen buitenlandse
mogendheden geïnteresseerd zijn in voorgenomen fusies
en overnames van of door multinationals. Als de betrokken
spelers en bedragen bekend zijn, kunnen partijen fusies en
overnames beïnvloeden of er zelfs een actieve rol in spelen.
Op deze manier kunnen overnames voorkomen worden
of kunnen de bedragen die met een overname gemoeid
zijn bewust gedrukt of juist opgedreven worden. Meer
strategische motieven kunnen ook een rol spelen, zoals
bijvoorbeeld de wens om belangrijke bedrijven in bezit van
een moederbedrijf uit eigen land te houden. Dit alles is
met name relevant wanneer één van de betrokken partijen
een Nederlandse onderneming is die qua werkgelegenheid,
belastingafdracht of dividenduitkering van belang is voor
de Nederlandse economie. Economische schade voor een
dergelijk bedrijf betekent immers indirect schade aan de
Nederlandse economie.

19

3.3 Opkomende kernbelangen en
infrastructuur
Technisch wetenschappelijke kennis, informatie en knowhow
in een relatief vroeg stadium van ontwikkeling moet een
belangrijke bijdrage gaan leveren aan de Nederlandse
economie op de (middel)lange termijn. Nederland herbergt
relatief veel van dit soort kernbelangen, bijvoorbeeld in zijn
technische universiteiten, maar ook in technisch hoogwaardige multinationals of initiatieven als een High Tech
Campus.
Het belang van dergelijke kennis voor de Nederlandse
economie bestaat uit de mogelijkheden voor doorontwikkeling en vergroting van de economische waarde. Bovendien
leidt het beschikbaar hebben van dit soort ‘vroege’ kennis
vaak tot de formatie van een cluster van hoogwaardige
(spin-off )-bedrijven. Het vormen van dergelijke clusters
op Nederlands grondgebied heeft een groot economisch
belang. Dit geldt ook voor de toekomst, als een vakgebied
volwassen wordt. Weglekken van kennis naar concurrerende landen verkleint de kans dat clustervorming zich
in Nederland voordoet, terwijl hier wel de initiële investeringen gedaan zijn.
De AIVD ziet dat buitenlandse mogendheden op verschillende manieren deze kennis en informatie proberen te
verwerven om daarmee hun eigen economie te stimuleren.
Dit gebeurt door traditionele economische spionage maar
ook door het laten opleiden van landgenoten in Nederland
(bij voorkeur aan technische universiteiten) en door de
overname van hoogwaardige technologische bedrijven.
Enkele van de onderzoeksterreinen die in dit verband relevant zijn worden hieronder besproken.
Voor veel van deze ontwikkelingen geldt dat het potentiële
dual use niet wordt herkend, waardoor de ontwikkelingen
minder goed beschermd worden dan wanneer men zich wel
bewust is van de mogelijkheid van een strategisch-militaire
toepassing.

Innovatieve materialen
Nederland loopt voorop in de ontwikkeling van innovatieve materialen. Dit kennisgebied sluit nadrukkelijk aan
bij de eerder beschreven lucht- en ruimtevaarttechnologie
maar strekt zich breder uit dan alleen dat onderwerp. Deze
kennis kan rekenen op de belangstelling van buitenlandse
inlichtingendiensten. Kennis over bijvoorbeeld lichtgewicht
composiet of zelfherstellende materialen is niet alleen te
gebruiken voor meer reguliere toepassingen, maar ook van
groot belang voor toepassingen met een duidelijk strategisch-militair karakter.

20

De economische gevolgen van spionage kunnen op dit
terrein groot zijn. Als Nederlandse bedrijven en onderzoeksinstellingen in staat zijn unieke high-performance-materialen te leveren, draagt dat direct bij aan de welvaart in
Nederland. Bij weglekken van dergelijke kennis aan derden
kunnen Nederlandse bedrijven oneerlijke concurrentie
krijgen. Dit komt bijvoorbeeld tot uiting in grote internationale samenwerkingsprojecten, waar de hoogwaardige
materiaalkennis een unique selling point voor het Nederlandse
bedrijfsleven zou zijn, maar nu ineens een andere partij de
uiteindelijk deelname binnensleept.
Daarnaast is hier sprake van een duidelijk strategisch
belang: innovatieve materialen zijn van groot belang voor
de productie van en kennis over hoogwaardig defensiemateriaal. Verlies van dergelijke kennis kan dus directe consequenties hebben voor de territoriale veiligheid en andere
defensiebelangen van Nederland en onze bondgenoten.

Biotechnologie
Biotechnologie is een economisch relevant onderzoeksveld
dat nog steeds in opkomst is. Het is een brede discipline
waarin Nederland zich historisch gezien samen met Japan
in de voorhoede bevindt, maar waarbij Nederland inmiddels wel van deze koppositie wegzakt. De implicaties van
toepassingen van geavanceerde biotechnologie zijn niettemin nog groot. Gezien het grote economische potentieel
en eventuele dualuse-toepassingen van biotechnologie is de
Nederlandse kennis op dit terrein waardevol voor andere
overheden.

Biobased economy
De biobased economy is een opkomend concept waarin het
gebruik van agrarische/biologische producten als grondstof voor allerlei materialen voor non-food-toepassingen
centraal staat. Het gaat daarbij om nieuwe toepassingen en
vooral om veranderingen in schaalgrootte. Voor bijvoorbeeld landen als China en India is de biobased economie,
gezien de in deze landen groeiende honger naar energie en
voedsel, van toekomstig levensbelang. Door de wereldwijde
verschuiving die in deze richting voorzien wordt, en de
enorme (financiële) implicaties van het ‘vergroenen van de
economie’ is het voor Nederland van economisch belang
zijn goede kennispositie op dit gebied te beschermen.

Life sciences
Nederland heeft een aantal succesvolle bioscience parken.
Het park in Leiden behoort bijvoorbeeld tot de top vijf
van Europa. Er wordt fors geïnvesteerd in deze locaties en
sommige, zoals die in Amsterdam en Utrecht, worden nog
steeds uitgebreid. In deze parken wordt geïnvesteerd in
hoogwaardig wetenschappelijk onderzoek om innovatieve
medische (bio)technologieën en nieuwe medicijnen te
ontwikkelen. Grote investeringen in life sciences worden
op den duur terugverdiend; startende bedrijven kunnen
uitgroeien tot nieuwe spelers in de farmaceutische industrie

en gevestigde bedrijven doen vernieuwende vondsten.
Onderzoek op het gebied van life sciences is daarmee een
waardevol onderdeel van de Nederlandse kenniseconomie.
Voor life sciences geldt, net als voor veel andere kernbelangen
in dit aandachtsgebied, dat als de kennis wegvloeit vlak voor
deze economisch rendabel wordt, er alleen is geïnvesteerd
zonder dat daar de vruchten van kunnen worden geplukt.

Nanotechnologie
Nanotechnologie is een breed wetenschappelijk vakgebied
waarvan de toekomstige toepassingmogelijkheden zowel
maatschappelijke als economische impact zullen hebben.
Nanotechnologie is de verzamelnaam voor toepassingen en
technieken die op zeer kleine fysieke (nano)schaal plaatsvinden. Nanotechnologie heeft implicaties en toepassingen
op tal van (andere) toegepast-wetenschappelijke gebieden
zoals cryptologie, biologie (bionanotechnologie), natuurkunde (photonica, quantum computing), (bio)chemie en
medische technologie/farmacie. Nanotechnologie maakt
een heel scala van nieuwe of verbeterde producten mogelijk
en is wellicht een van de meest in het oog springende
kernbelangen. Nederlandse onderzoekers op dit terrein, in
zowel de private als de publieke sector, behoren tot de internationale top. Er zijn op dit moment economische belangen
mee gemoeid in de vorm van investeringen in onderzoek en
r&d. Een koppositie op het gebied van nanotechnologie kan
op termijn resulteren in spin-off-bedrijven en patenten die
een nog veel groter economisch belang vertegenwoordigen.
Een clustervorming van hoogwaardige nanotechnologiebedrijven in Nederland zou een groot economisch belang
vertegenwoordigen. In de internationale competitie om een
‘Centre of Excellence’ te worden op het gebied van nanotechnologie kan verlies van informatie aan andere partijen dus
grote gevolgen hebben voor de toekomstige positie van
het Nederlands bedrijfsleven. Een tweede belangrijke notie
is dat de technologie niet alleen een economische waarde
vertegenwoordigt, maar dat ook tal van (militair-)strategische toepassingen denkbaar zijn, die door landen als vitaal
voor hun nationale veiligheid gezien zullen worden.

Wetenschappelijke samenwerking hoog­waardige
technologie
De AIVD heeft vastgesteld dat buitenlandse
inlichtingen­diensten in Nederland spioneren op het
gebied van nano­technologie, waarbij zij bereid zijn
brutaal te opereren om de gezochte informatie te
bemachtigen. Recent nog bleek een buitenlandse
wetenschappelijke delegatie bij een bezoek aan
Nederland voor meer dan de helft uit
inlichtingenofficieren te bestaan. Het doel van het
bezoek was om tot nadere wetenschappelijke
samenwerking op het gebied van nanotechnologie te
komen. De deelnemers aan de delegatie waren
overigens wel degelijk ‘echte’ wetenschappers met
verstand van het onderwerp. Ze waren echter tegelijk
ook inlichtingenofficieren. In het kader van samen­
werking krijgen inlichtingenofficieren zo, onder valse
voorwendselen, toegang tot personen en bedrijven die
actief zijn op het gebied van nanotechnologie. Dit is
een vorm van klassieke spionage om bij relatief
openbare informatie te komen.

21

Dataverkeer

Netwerkinrichting

Aantasting

Interceptie
22

4. Kernbelangen in de telecomsector
Bij aantasting van belangen in de telecomsector is vrijwel
direct sprake van aantasting van de nationale veiligheid. Communicatie en dataverkeer is van levensbelang
voor het ongehinderd functioneren van de Nederlandse
maatschappij. De sector kan bovendien door inlichtingendiensten worden gebruikt als een middel om toegang
te krijgen tot informatie. De AIVD signaleert dan ook dat
de telecomsector een doelwit is van buitenlandse inlichtingendiensten. Telecom is als het ware een kernbelang
en kwetsbaarheid ineen. De kwetsbaarheden in de sector
telecommunicatie hebben direct hun weerslag op alle
andere sectoren. Een aantasting van belangen in de sector
telecommunicatie heeft direct effect op de belangen van de
sector zelf en/of zijn gebruikers.
In het kader van de nationale veiligheid maken instanties in
de veiligheidsketen (waaronder politie, AIVD en de Militaire
Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) gebruik van
telefonieverkeersgegevens en andere gebruikersinformatie.
Zorgen dat uitsluitend deze (bevoegde) partijen gebruik
kunnen maken van deze wettelijk bepaalde interceptie,
is van belang voor de nationale veiligheid. Het is immers
een aantasting van de rechten van Nederlandse burgers,
als buitenlandse inlichtingendiensten of organisaties
Nederlands telecommunicatieverkeer zouden kunnen
tappen. Daarnaast zou het vertrouwen in de overheid
ernstig aangetast worden.
De grote interesse van buitenlandse inlichtingendiensten
wordt verklaard door het feit dat telecommunicatie een
flessenhals is waar een groot deel van alle ‘technische’
spionageactiviteiten langs plaats moet vinden. Deze sector
biedt naast interceptiemogelijkheden ook tal van mogelijkheden om actief aanvallen uit te voeren op gekoppelde
computersystemen. Op deze manier kunnen nagenoeg alle
kernbelangen bereikt worden.
Telecommunicatie is een sector die de laatste jaren een
stormachtige ontwikkeling heeft doorgemaakt door de
voortdurende innovatie die er plaats vindt. Hierdoor zijn
kernbelangen en kwetsbaarheden in deze sector, waarschijnlijk meer dan in andere, onderhevig aan veranderingen. Wat vandaag goed beschermd is, kan morgen
kwetsbaar zijn. Het continue volgen van de (technologische
en digitale) ontwikkelingen is daarom van groot belang.

4.1 Datasets en blauwdrukken
Het digitale dataverkeer bevat gegevens die in potentie
toegang kunnen bieden tot informatie over andere kernbelangen bij andere sectoren, zoals strategische besluitvorming bij de overheid of bedrijfsgeheimen.

Informatie op het telecomnetwerk
De AIVD heeft sterke aanwijzingen dat buitenlandse
inlichtingendiensten interesse hebben in informatie
op het Nederlandse telecomnetwerk. Het gaat hier om
telefonische verkeersgegevens en klantgegevens (wie belt
met wie, abonneegegevens gekoppeld aan telefoonnummers, MAC-adressen (unieke identificatienummers van
computerapparatuur), e-mailadressen, huisadressen en
IP-adressen). Dergelijke gegevens zijn relevant voor de
datamining- en data-analyse-activiteiten van buitenlandse
inlichtingendiensten.
Telecominformatie is van oudsher een van de belangrijkste bronnen van informatie voor inlichtingendiensten.
Ongewenste activiteiten van buitenlandse mogendheden
gericht op het verkrijgen van telecommunicatiegegevens
kunnen Nederlandse belangen aantasten, ook als deze activiteiten niet direct tegen Nederland gericht zijn. Daarnaast
is het inwinnen van economisch relevante informatie
voorstelbaar. In sommige landen behoort het inwinnen van
economische inlichtingen in het buitenland immers tot de
expliciet geformuleerde opdracht van inlichtingendiensten.
De aandacht kan ook nog gericht zijn op (de inhoud van)
telecomdiensten die via de sector worden aangeboden aan
andere sectoren, zoals de afwikkeling van betalingsverkeer
in de financiële sector of administratief verkeer van de
energiesector.
Dergelijke activiteiten blijven niet altijd beperkt tot in
Nederland gevestigde bedrijven. Ze kunnen ook plaatsvinden bij een Nederlands bedrijf of instelling, die in het
buitenland is gevestigd.
De netwerken zijn drager van grote hoeveelheden gegevens afkomstig van andere sectoren zoals de energiesector,
bancaire gegevens en overheidscommunicatie met inbegrip
van:
• factuurgegevens van telecomproviders;
• dataverkeer voor regulering en aansturing van de vitale
infrastructuur;
• dataverkeer van het digitale financieel economisch
verkeer;
• IT-infrastructuur en communicatie­systemen van de
Nederlandse overheid, de EU en de NAVO in Nederland;

23

• bedrijfsgeheimen die over een netwerk verzonden
worden.
Het oneigenlijk inzien, kopiëren of ontvreemden van
informatie uit de telecomsector kan diverse consequenties hebben. Er kan bijvoorbeeld economische schade
optreden als bedrijfsgeheimen in de verkeerde handen
vallen. Wanneer strategische informatie, bijvoorbeeld van
de Nederlandse overheid, in vreemde handen komt, wordt
de positie van Nederland in internationaal opzicht mogelijk
ondermijnd.
Ten slotte kan legale interceptie (door de Nederlandse
overheid) gecorrumpeerd worden als buitenlandse
partijen zich toegang kunnen verschaffen tot deze legale
interceptiemiddelen.

Informatie over het telecomnetwerk
Met informatie over infrastructuur en inrichting van de
netwerken zélf kan een buitenlandse inlichtingendienst
zich een beeld vormen van kwetsbaarheden van het
netwerk. Ook kan met dergelijke heimelijk verkregen informatie eventueel een economisch voordeel worden behaald.
Door middel van technische inzichten over netwerkinrichting kan een buitenlandse inlichtingendienst zich toegang
verschaffen tot de infrastructuur van een telecomprovider,
om vervolgens kennis te kunnen nemen van verkeer op
het netwerk of gebruik te maken van de diensten van
die provider. Ook kan een beeld verkregen worden van
partijen die betrokken zijn bij beheer en onderhoud van
de netwerken. Daarmee kan inzicht worden verkregen in
manieren om toegang tot de netwerken te verkrijgen.
Van grote waarde zijn knooppunten van telecommunicatiediensten en datastromen, bijvoorbeeld AMSIX (dit is
het grootste switchboard van Europa, en bevindt zich in
Nederland). De knooppunten kunnen voor inlichtingendiensten fungeren als toegangs- of tappunten tot de eerder
genoemde informatie die zich op het netwerk bevindt.

4.2 Standpunten en strategie
Hoewel interceptie van telecommunicatie een goede
manier is om strategische kennis op te doen over kernbelangen, vormt de strategische kennis over deze sector
zelf waarschijnlijk geen primair doelwit van spionage.
Dergelijke kennis zal vooral gezocht worden door inlichtingendiensten om ermee een positie binnen de Nederlandse
telecominfrastructuur te verwerven. Marktkennis kan namelijk bijdragen aan toetreding van buitenlandse telecom­
bedrijven en leveranciers (van bijvoorbeeld datawarehousediensten9, billingservices, of hard- en software) tot de
Nederlandse markt. De AIVD signaleert dat een deel van
de bedrijven die in Nederland actief zijn als toeleverancier
afkomstig is uit hoogrisicolanden en dat een deel (historische) banden heeft met buitenlandse inlichtingendiensten.
Dit zorgt voor een verhoogd spionagerisico.

4.3 Opkomende kernbelangen en
infrastructuur
Vanwege de informatie die over dit netwerk verzonden
wordt, en het belang voor het ongehinderd functioneren
van de Nederlandse maatschappij, is de fysieke infrastructuur van het Nederlandse communicatienetwerk een
kernbelang op zichzelf. Indien niet-gerechtigde actoren
toegang krijgen tot telecomnetwerken, of partijen die al
toegang hebben misbruik maken van hun autorisaties, dan
kan dit zowel de nationale veiligheid, als de privacy van
burgers als de integriteit van de telecomsector schaden. Ook
de belangen van de gebruikers van de telecominfrastructuur
(overheden en bedrijven) kunnen aangetast raken.
Het bezit van (onderdelen) van telecomnetwerken door
buitenlandse partijen vormt in dit licht een potentiële
bedreiging. Met het eigendom neemt immers ook de
toegang tot informatie over het netwerk zelf, alsmede de
gegevens die er overheen verzonden worden, toe. Onder
druk van een buitenlandse inlichtingendienst zouden bij
dergelijke bedrijven beide typen informatie verkregen
kunnen worden.

9

24

Een database waarin data uit verschillende systemen worden
gedupliceerd om met deze gecombineerde gegevens rapportages en
analyses te kunnen maken.

25

Economische Veiligheid

Weglekken

Cruciaal

Oppositiegroepen
26

5. Kernbelangen in de financiële sector
Economische veiligheid is in de Strategie Nationale
Veiligheid gedefinieerd als één van de vijf vitale belangen
die beschermd dienen te worden in het kader van de nationale veiligheid. De strategie noemt het ‘ongestoord functioneren van Nederland als effectieve en efficiënte economie’
als waarborg voor de economische veiligheid van ons land.
Het Nederlands welzijn is in hoge mate afhankelijk van het
goed functioneren van de open economie, met een efficiënt
werkende financieel-economische infrastructuur voor
aanbieders en afnemers, consumenten en producenten.
Die faciliterende infrastructuur moet betrouwbaar zijn
en voldoen aan de kwaliteitsnormen die afnemers eraan
stellen. Een tweede factor die van belang is bij het bewaken
van de Nederlandse economische veiligheid betreft het
veiligstellen van in economisch opzicht interessante informatie zoals voornemens op het gebied van investeringen
of de toewijzing van belangrijke orders. Het weglekken van
informatie op dit terrein kan aanzienlijke economische
schade tot gevolg hebben.
Ook het technisch functioneren van het betalingsverkeer is
cruciaal voor het goed functioneren van de maatschappij.
Grote verstoringen op dit gebied zouden een directe
bedreiging voor de nationale veiligheid betekenen en tot
maatschappelijke ontwrichting kunnen leiden. Disruptie
van het betalingsverkeer valt echter buiten de reikwijdte van
dit onderzoek en wordt verder niet behandeld.
In de volgende paragrafen worden de kernbelangen binnen
de sector puntsgewijs behandeld. Uit het onderzoek blijkt
dat deze alleen zijn te vinden in de categorie Datasets en
blauwdrukken. De andere categorieën zijn, althans binnen
de afbakening van dit onderzoek, niet vertegenwoordigd.

5.1 Datasets en blauwdrukken
Inzicht in het betalingsverkeer
Buitenlandse inlichtingendiensten zijn vooral geïnteresseerd in betalingsverkeer om inzicht te krijgen in het doen
en laten van de individuen en groeperingen waarnaar ze
onderzoek verrichten. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om
(leden van) een migrantengemeenschap, oppositiegroepen
of jihadistische terroristen. Via het betalingsverkeer kunnen
diensten eventueel ook inzicht krijgen in het betalings­
patroon van hoofdrolspelers in de Nederlandse economie.
Dit kan negatieve gevolgen hebben voor de concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven. Met kennis en
inzicht in het geldverkeer van en naar staatsbankrekeningen
kan afgeleid worden waarin de Nederlandse overheid
investeert.
De focus van buitenlandse inlichtingendiensten op het
Nederlandse (deel van internationaal) betalingsverkeer is
weliswaar vanuit het oogpunt van economische spionage
onwenselijk, maar in het kader van terrorismebestrijding
is delen van dit soort informatie juist wel wenselijk. Door
informatie over financiële transacties te combineren
met bestanden over personen die onderzocht worden,
kunnen immers verdachte transacties gevonden worden.
Bijvoorbeeld met betrekking tot de financiering van terrorisme. Deze strijdige belangen maken bescherming van het
betalingsverkeer extra complex.

Persoonsgegevens bij banken
Naast het overzicht van alle financiële transacties hebben
banken de beschikking over uitgebreide gegevensets van
hun klanten. Deze informatie helpt inlichtingendiensten
inzicht te krijgen in individuen en groeperingen waarnaar ze onderzoek verrichten. Daarnaast is inzicht in de
financiële situatie en uitgavenpatronen in combinatie
met de naam van de werkgever gevoelig. Hiermee kunnen
bijvoorbeeld personen gespot worden die een interessante
werkgever hebben en tegelijkertijd mogelijk vatbaar zijn
voor omkoping of chantage.

27

Energievoorzieningszekerheid

Olie en gas

Concurrentiepositie

Energiebronnen
28

6. Kernbelangen in de energiesector
Energie en de energiesector vormen een belangrijke
pijler onder de Nederlandse economie. Zo exploiteert
Nederland het grootste aardgasveld van Europa, fungeert
de Rotterdamse haven als hét olieknooppunt voor WestEuropa en hebben grote olie(handels)bedrijven een standplaats op ons grondgebied. Naast jarenlang opgebouwde
technische kennis op het gebied van olie- en gaswinning,
-opslag, -bewerking en -transport beschikt Nederland ook
over kennis en vaardigheden op het gebied van handel in
energie, met name op het terrein van gas. Zowel de hardere
(technologische) energiekennis als de zachtere kanten van
de sector (vaardigheden bij het vermarkten van energie op
de handelsvloer) bepalen de internationale concurrentie­
positie van Nederland. Beide zijn daarmee interessant voor
buitenlandse inlichtingendiensten.
Ook in de toekomst zal energie voor Nederland op een
aantal vlakken van groot belang blijven. Het kabinet
ondersteunt expliciet het streven om Nederland straks de
‘gasrotonde’ van Europa te maken en zo de Nederlandse rol
als Europees energieknooppunt verder te versterken. Dit
houdt in dat Nederland voor Noordwest-Europa een belangrijk logistiek knooppunt wordt voor de opslag en transport
van gas. Hiermee kan Nederland zijn energievoorziening
voor de toekomst zeker stellen. Daarnaast kan de functie
van knooppunt een sterke stimulans zijn voor Nederlandse
ondernemingen. Kennis over een eventuele strategie ter
realisatie van deze knooppuntfunctie is een potentieel
doelwit van inlichtingenactiviteiten, evenals de kennis die
het mogelijk maakt om strategische onderdelen van de
‘gasrotonde’ in handen te krijgen.
De ambitie van Nederland op energiegebied strekt verder
dan de ‘gasrotonde’. Ook onderzoek naar groene energie,
energie­besparing, en CO2 -reductie vindt in Nederland op
hoog niveau plaats. Dergelijke kennis moet Nederland
de middelen bieden om ook op lange termijn een rol van
betekenis te blijven vervullen op de Europese energiemarkt.
De afnemende reserves van fossiele brandstoffen en de
steeds breder gedragen zorg over het milieu en het klimaat,
maken de kennis over processen om groene energie op te
wekken, te transporteren en op te slaan van groot economisch belang. Innovatie in de energiesector op het gebied
van duurzame energiebronnen en -dragers (ook wel energy
efficiency) zijn belangrijk voor de lange termijn. Nederland
heeft nu grote economische belangen in energie maar
om die ook in de toekomst veilig te kunnen stellen moet
Nederland aandacht houden voor ontwikkeling, exploitatie, toepassing en vermarkting van bestaande en nieuwe
energiebronnen en innovatieve energieoverdracht- en
transportmiddelen

Naast het louter economische belang van (de toevoer van)
energie gaat er ook een politiek-strategisch belang van de
sector uit. Energietoevoer heeft invloed op de internationale politieke verhoudingen. Er bestaat een groot spanningsveld tussen verschillende landen met als inzet een
gunstige prijsstelling voor de af te nemen energie en grondstoffen en de leveringsvoorzieningszekerheid van deze
grondstoffen. Landen met aanzienlijke energiebronnen
hebben in dit krachtenveld een belangrijke positie. De
potentiële invloed van energieleverende landen brengt
risico’s met zich mee voor de afnemende landen, waaronder
Nederland. Deze landen zouden immers onder druk kunnen
worden gezet met energieleveranties als pressiemiddel.
Landen die hun energietoevoer veilig gesteld hebben, en
niet afhankelijk zijn van één of een klein aantal leveranciers, hebben meer vrijheid om onafhankelijk te opereren
in de internationale arena.

6.1 Datasets en blauwdrukken
Kernbelangen binnen de categorie Datasets en blauwdrukken raken veelal aan innovatieve technologieën ten
bate van de winning van olie en gas en de transport, opslag
en bewerking van fossiele brandstoffen. Ook technieken
voor het benutten van alternatieve energiebronnen vallen
in deze categorie.

Technieken voor olie en gaswinning
Nederland heeft een sterke kennispositie op het gebied van
de winning van olie en gas. Deze technische kennis onderscheidt Nederlandse bedrijven van buitenlandse concurrenten, waardoor belangrijke contracten voor de exploitatie
van olievelden binnengehaald kunnen worden. In dit kader
kan bijvoorbeeld gedacht worden aan offshoretechnologie
waarover Nederland veel kennis bezit. Vanwege de omvang
en duur van dergelijke projecten is de economische impact
van deelname groot. Voor andere landen is kennis over
deze technieken uit zowel financieel als strategisch oogpunt
aantrekkelijk. Technische kennis over olie- en gaswinning vormt dan ook een doelwit van inlichtingendiensten.
Daarnaast is het van belang erbij stil te staan dat er extra
aandacht is voor dergelijke technieken van inlichtingendiensten uit landen die onder embargoregimes vallen. De
kennis en knowhow uit de energiesector die door hen niet
commercieel ingevoerd kan worden, bijvoorbeeld vanwege
een handelsembargo, kan alleen nog verkregen worden
door middel van spionage of via andere heimelijke wegen.

29

Technieken voor transport, opslag en bewerken
van olie en gas
Naast kennis over de technische kant van het winnen van
olie en gas, is er in Nederland ook veel kennis aanwezig
over aanpalende processen, zoals technieken om olie en
gasproducten te bewerken, te transporteren en op te slaan.
Ook waardevol is kennis op het gebied van het vloeibaar
maken (liquification), het behandelen en transporteren van
Liquid Natural Gas (LNG). In de Nederlandse ambitie om
een internationaal knooppunt te zijn voor de doorvoer van
energie(producten) kunnen dergelijke technologieën een
belangrijke troef zijn. Weglekken van deze kennis verzwakt
de Nederlandse positie in de internationale competitie
voor het verwezenlijken van een dergelijke economisch
zwaartepunt.

Energiebeleid van Nederland en de EU
De in Nederland aanwezige kennis over het meerjarige energiebeleid van ons land, alsmede dat van Europese gremia als
de EU, vormt een kernbelang. Een onderdeel daarvan zijn de
visiestukken, strategische documenten en andere informatie die raken aan de Nederlandse ambitie om gasstromen
in Europa te verbinden. Nederland is echter niet het enige
land dat deze ambitie heeft; andere Europese landen
manifesteren zich ook als knooppunten van gasstromen van
Europa, of willen daar in ieder geval zo veel mogelijk grip op
blijven houden. Alle kennis over de Nederlandse strategie
ter realisatie van de ‘gasrotonde’ en andere vergelijkbare
strategische beleidslijnen kan dan ook als waardevol voor
inlichtingendiensten gezien worden.

Strategische bedrijfsinformatie
Technieken voor alternatieve opwekking van
energie en CO2-opslag

Naast de kennis over het winnen van conventionele energie
is in Nederland ook veel kennis voorhanden op het gebied
van alternatieve opwekking van energie. Nederland bezet
een vooraanstaande positie in het onderzoek naar en de
productie van zonneceltechnologie. Hoogwaardige innovatieve vondsten, zoals flexibele folies met zonnecellen en
efficiënte windenergie-opwekking, hebben hun oorsprong
in Nederland.

Nucleaire energie
Kennis op het gebied van nucleaire energie is niet diepgaand onderzocht in het kader van deze analyse omdat dit
reeds een regulier onderwerp van onderzoek vormt van de
Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten in het
kader van met name non-proliferatie. Toch wordt het kernbelang in dit rapport kort benoemd omdat Nederland een
hoog kennisniveau heeft op dit gebied en er grote (economische) belangen mee gemoeid zijn. Zo wordt in Nederland
een aanzienlijk aandeel van het wereldwijd gebruikte
verrijkt uranium geproduceerd met behulp van, in
Nederland ontwikkelde, centrifugetechnieken. Daarnaast is
bijvoorbeeld meer dan de helft van alle medische isotopen
die in Europa gebruikt worden afkomstig uit Nederland.

6.2 Standpunten en strategie
Nederland wil in de toekomst een belangrijke rol blijven
spelen op de internationale energiemarkt, deels uit
economische overwegingen, deels ook vanuit strategische
overwegingen die raken aan energievoorzieningszekerheid.
Om deze ambities waar te maken werkt Nederland, deels in
internationaal verband, aan langjarige energiestrategieën,
-visies en -beleid. Belangrijke onderdelen daarvan zijn kernbelangen in de categorie ‘standpunten en strategie’.

30

Strategische bedrijfsinformatie van grote bedrijven in de
olie- en gassector is interessant voor buitenlandse inlichtingendiensten. Het gaat ondermeer om kennis over voorraden, reken- en analysemodellen en biedingen bij aanbestedingen. Ook de financiële situatie en de investerings- en
bedrijfsstrategieën, bijvoorbeeld met betrekking tot de
ontwikkeling van nieuwe olie- en gasvelden, zijn zaken waar
inlichtingendiensten in geïnteresseerd zijn. Dit speelt mede
omdat een aanzienlijk deel van de internationaal opererende bedrijven in de sector staatsbedrijven zijn of zeer
nauwe banden met een nationale overheid onderhouden.
Het weglekken van dit soort kennis heeft een verslechtering
van economische positie van de getroffen bedrijven tot
gevolg. Daarmee wordt ook de economische positie van
Nederland geraakt, bijvoorbeeld door verlies van werkgelegenheid, belastinginkomsten en dividenden. Bovendien
kan de energieleveringszekerheid voor Nederland (indirect)
geraakt worden.

Handelsvaardigheid (cultuur en structuur van de
markt)
Traditionele partijen in het Nederlandse energielandschap
beschikken over een combinatie van handelsvaardigheden
en kennis van de culturele en structurele inrichting van de
Nederlandse energiemarkt. De wijze waarop de Nederlandse
markt is ingericht en functioneert is een verworvenheid.
Buitenlandse partijen kunnen een voordeel behalen door
(heimelijk) kennis te nemen van de cultuur en structuur
van de Nederlandse markt om deze zo op een juiste manier
te kunnen betreden. Deze vaardigheden zijn grotendeels
cultureel en commercieel.
Buitenlandse partijen kunnen zich, openlijk en heimelijk,
oriënteren op de cultuur en structuur van de Nederlandse
gashandel. Bijvoorbeeld door samenwerkingsverbanden
voor te stellen, joint ventures aan te gaan of investeringen
op Nederlandse bodem te doen. Buitenlandse energiebedrijven kunnen met deze samenwerkingsverbanden eerste
stappen zetten op de Nederlandse energiemarkt waarbij niet

uitgesloten kan worden dat enkele van deze partijen dit als
opmaat zien in hun ambitie om op termijn een belangrijke bepalende stempel te drukken op de West-Europese
energiemarkt.

6.3 Opkomende kernbelangen en
infrastructuur
De invoering van de Wet Onafhankelijk Netbeheer (WON)
heeft geleid tot een snelle opeenvolging van gebeurtenissen in de energiesector. Door de WON zijn productie en
levering van energie gesplitst en is onafhankelijk netbeheer
ontstaan. Hierdoor zijn een groot aantal partijen die van
belang zijn voor de Nederlandse energievoorzieningszekerheid meer onder invloed gekomen van ontwikkelingen
op de vrije markt en minder van de Nederlandse overheid. Hierdoor kunnen controle op en bescherming van
kernbelangen in deze sector door de Nederlandse overheid
verminderen, met mogelijk ongewenste gevolgen.

Energie-infrastructuur, -levering en -opslag
Kennis en informatie die de energievoorzieningszekerheid
van Nederland garanderen, vormen een kernbelang. In
het geval van energieschaarste is het belangrijk om zeker
te zijn dat Nederland toegang blijft houden tot de door
Nederlandse partijen gereserveerde energievoorraden. Het
is echter de vraag wat de mogelijkheden zijn voor Nederland
als een (niet-Nederlands) commercieel bedrijf zijn contractuele verplichtingen niet aan alle partijen kan nakomen
en besluit het Nederlandse deel van zijn energieleveranties
niet na te komen, om de voorziening van een grotere klant,
of het vestigingsland zelf, veilig te stellen. Door niet alleen
de energie-infrastructuur, maar ook cruciale onderdelen
voor de beheersing van energieproductie en -levering in
Nederlandse handen te houden maakt Nederland zich met
betrekking tot zijn energievoorzieningszekerheid minder
afhankelijk van anderen. Kennis waarmee buitenlandse
energiebedrijven cruciale componenten van de Nederlandse
energiesector in handen kunnen krijgen, vormt een kernbelang. Het concentreren van cruciale elementen van de
‘gasrotonde’ in Nederland brengt namelijk kansen voor ons
land met zich mee maar zorgt tevens voor risico’s, mocht
het eigendom en daarmee de zeggenschap van (cruciale
onderdelen van) de Nederlandse energiesector in handen
vallen van buitenlandse (staats)energiebedrijven.

Het bezit en beheer van een infrastructureel netwerk is
echter slechts een deel van de garantie op energievoorziening; het bezit van een netwerk zegt niets over de vraag
welke partij daar, tegen welke prijs, energie op wil leveren.
De veronderstelling dat energie beschikbaar is, en dat aangekochte energie ook daadwerkelijk geleverd wordt, is alleen
houdbaar bij een normaal functionerende markt. Ten tijde
van energieschaarste, of bij spanningen of conflicten, kan
het verkrijgen van energie echter niet meer vanzelfsprekend
worden geacht. De duidelijke scheiding die in Nederland
bestaat tussen overheid en markt, is in andere EU-landen
al minder scherp, en buiten de EU zelfs geregeld diffuus.
In een gespannen markt kunnen commerciële afspraken
onder druk komen te staan als de staatsbelangen zich in de
buitenlandse energiepartij gaan manifesteren. Energie kan
om politieke of commerciële redenen niet zoals overeengekomen aan Nederland geleverd worden, bijvoorbeeld
omdat op het laatste moment een koper is gevonden die een
hogere prijs biedt, of doordat het land dat energie aanbiedt
volumes ‘knijpt’, om zo politieke of economische druk te
forceren. Schommelingen in de energieprijs werken door
naar consumenten en naar de industrie. Een hogere prijs
voor gas of elektriciteit voor Nederland betekent onmiddellijk een achterstelling in economische positie, doordat de
productie hier duurder wordt.

Kennis met betrekking tot alternatieve
energiebronnen
Nederland beschikt over hoogwaardige technologische
kennis over renewables, alternatieve energiebronnen en
systemen om energieverbruik zuiniger en efficiënter te
maken. Hier investeert Nederland fors in. Ook buitenlandse
overheden zijn in deze kennis geïnteresseerd. Er is op dit
moment in Nederland weinig aandacht voor het behoud
van deze potentieel zeer waardevolle kennis. Kennis kan
daardoor op heimelijke wijze weglekken naar landen die,
net als Nederland, op termijn genoodzaakt zullen zijn over
te gaan op andere energiebronnen. Zo verdwijnt het onderliggend onderzoekswerk van meer fundamentele aard, en
de Nederlandse investeringen in de ontwikkeling ervan,
naar het buitenland.

31

Overheidsbeleid

Manipulatie

Rechtsstaat

Integriteit

Infiltratie
32

7. Kernbelangen in het openbaar bestuur
De Rijksoverheid speelt een rol in de bescherming van de
vijf ‘vitale belangen’ die in de Strategie Nationale Veiligheid
zijn benoemd. De rijksoverheid is bovendien een symbool
van de onafhankelijkheid van Nederland als staat. Daarmee
vervult de rijksoverheid een belangrijke vertrouwensrol
ten opzichte van de burgers. De integriteit en de betrouwbaarheid van de Nederlandse overheid komen onder druk
te staan als buitenlandse inlichtingendiensten heimelijk
inlichtingen kunnen verzamelen bij de overheid, of het
overheidsbeleid actief en heimelijk proberen te beïnvloeden. De Nederlandse burger vertrouwt erop dat de overheid zorg draagt voor bescherming van de veiligheid en de
rechten van haar burgers, zonder ongewenste bemoeienis
van buitenaf. De betekenis van de sector ‘openbaar bestuur’,
als onderdeel van de (rijks)overheid voor de nationale
veiligheid is derhalve groot.

Tot slot beschikt de overheid over het geweldsmonopolie en
hebben politie en justitie in deze hoedanigheid bevoegdheden die andere organisaties niet hebben (verrichten van
arrestaties, bijzondere opsporingsmiddelen). Kennis over
technieken van onderzoek door politie en justitie kan voor
andere mogendheden interessant zijn omdat deze de kans
op ontdekking van heimelijke activiteiten kan verkleinen.
Het weglekken van informatie kan op deze wijze de
kwetsbaarheden van kernbelangen ook in andere sectoren
vergroten.
In de volgende paragrafen worden de kernbelangen van het
openbaar bestuur afzonderlijk behandeld.

7.1 Datasets en blauwdrukken

De Nederlandse overheid is om een aantal redenen een
voor de hand liggend doelwit van spionageactiviteiten van
buitenlandse mogendheden. Zij beschikt in de eerste plaats
over een grote hoeveelheid gegevens die interessant kunnen
zijn voor andere mogendheden. Deze gegevens variëren van
strategisch-tactische beleidsvoornemens van de regering
tot de persoonsgegevens van burgers en economische data
van bedrijven en sectoren. In de tweede plaats worden
door overheidsfunctionarissen belangrijke beslissingen
genomen die richtinggevend zijn voor de rol die Nederland
speelt in internationale gremia. Bewindslieden en hoge
ambtenaren beschikken over gevoelige informatie (standpunten, onderhandelingsruimte en strategie) voorafgaand
aan internationale onderhandelingen en besprekingen.
Ten slotte is de overheid schakelpunt naar bedrijven en
instellingen, worden op overheidsniveau gelden toegekend
aan sectoren in de Nederlandse economie (in de vorm van
subsidies) en faciliteert en bemiddelt de overheid in het veld
tussen bedrijven en burgers. Hiermee speelt de overheid
een invloedrijke financieel-economische rol, en ook hier
kan een buitenlandse mogendheid belang hebben bij het
heimelijk aansturen van deze rol in een bepaalde richting.

Databanken

Politie en justitie vertegenwoordigen de Nederlandse
rechtsstaat in de meest concrete vorm. Spionage en buitenlandse inmenging op dit onderdeel van openbaar bestuur
raken dus direct aan de integriteit en onafhankelijkheid van
de rechtsstaat. Een buitenlandse mogendheid kan belang
hebben bij het verkrijgen van informatie over (voormalige)
landgenoten bij politie en justitie. Een economisch motief
voor infiltratie of manipulatie is het onderhouden van
banden met de migrantengemeenschap in Nederland met
als achterliggend doel het op gang houden van geldstromen
vanuit Nederland naar het land van herkomst.

De steeds verdergaande koppeling van databestanden van
verschillende overheidsorganisaties leidt enerzijds tot meer
gebruiksvriendelijkheid voor de overheid en de burger,
maar maakt deze databestanden ook kwetsbaarder voor
inzage door onbevoegden. Er ontstaan namelijk meerdere
ingangen om het systeem te benaderen. Via het minst beveiligde systeem kan toegang worden verkregen tot gegevens
die moeilijker direct te benaderen zijn: de hele keten is
immers slechts zo sterk als de zwakste schakel.

De Nederlandse overheid beschikt, al dan niet gecentraliseerd, over veel gegevens van Nederlandse burgers,
bedrijven en organisaties. Verschillende van deze databanken kunnen in meer of mindere mate op de belangstelling van buitenlandse inlichtingendiensten rekenen.
Enkele voorbeelden van interessante databestanden in
beheer van de Nederlandse overheid zijn:
• (inkomsten)gegevens van personen, bedrijven en organisaties bij de Belastingdienst;
• informatie uit de gegevensbestanden van de
Gemeentelijke Basis Administratie (GBA);
• personeelsgegevens van overheidspersoneel, in het
bijzonder onderdelen als het ministerie van Buitenlandse
Zaken, Algemene Zaken of Defensie;
• informatie uit politie informatiesystemen zoals
Herkenningsdienst-systeem (HKS) en Xpol;
• informatie uit tal van andere informatiesystemen zoals
die van de Sociale Verzekeringsbank (SVB), Dienst Uitvoer
Onderwijs (DUO), Immigratie- en Naturalisatiedienst
(IND), Douane.

33

Uit deze, al dan niet aan elkaar gekoppelde, bestanden is
veel specifieke informatie te halen over individuen en organisaties. Hoewel niet elke genoemde databank op zichzelf
een letterlijk kernbelang is, geldt wel dat de verschillende
bestanden, bijvoorbeeld met behulp van datamining, waardevolle inzichten kunnen bieden.
Gegevens uit deze databanken kunnen inlichtingendiensten
informatie verschaffen over personen en/of organisaties
waarvoor zij belangstelling hebben. Daarnaast bieden de
gegevens in de databanken toegang tot andere kernbelangen omdat mensen op interessante posities, en hun
mogelijke kwetsbaarheden (zoals hun financiële situatie,
gezinssituatie, strafrechtelijk verleden), doeltreffend
geïdentificeerd kunnen worden.

Standpunten van de Nederlandse overheid in
internationale kwesties
Kennis over het standpunt en de strategie die Nederland
wenst in te zetten in internationale overleggen kan door
andere landen gebruikt worden om hun eigen standpunten
en strategie vorm te geven. Een voorbeeld is het standpunt
van de Nederlandse overheid over EU-beleid en -strategie.
Behalve de negatieve effecten die het weglekken van informatie over deze standpunten kan hebben op de onderhandelingsruimte van Nederland in internationale gremia, kan
deze informatie bovendien gebruikt worden om heimelijk
andere partijen te mobiliseren. Voorbeelden daarvan zijn de
Nederlandse standpunten ten aanzien van de EU, energievoorzieningszekerheid en handelsbelangen.

Informatie over de EU en NAVO
Daarnaast zijn de gegevens die over burgers en organisaties
of bedrijven in de verschillende systemen staan privacy­
gevoelig en kwetsbaar. Het zijn gegevens die in Nederland
niet zomaar met mensen gedeeld mogen worden.
Weglekken van deze informatie naar buitenlandse mogendheden zou het vertrouwen van de burger in de (rijks)
overheid dan ook ernstig aantasten en zo een bedreiging
vormen voor de nationale veiligheid.

Kennis over beveiligingssystemen
Op diverse plekken binnen de overheid wordt onderzoek
gedaan naar weerstandsverhogende maatregelen voor
ICT-systemen en naar veiligheidssystemen als cryptografie
en biometrie. Zowel deze kennis op zichzelf, als kennis
over de toepassing ervan in Nederlandse beveiligingsmaatregelen, kan van grote waarde zijn voor inlichtingendiensten. Het biedt immers kansen om de eigen beveiliging te
verhogen, of de beveiliging bij andere Nederlandse kern­
belangen te omzeilen. De kennis helpt inlichtingendiensten
bovendien om beter in te schatten met welke ‘afbreuk­
risico’s’ het uitvoeren van inlichtingenoperaties gepaard
gaat.

7.2 Standpunten en strategie
De Nederlandse standpunten in internationale beleidskwesties, de Nederlandse strategie bij onderhandelingen
met internationale partners en de langjarige visie op de
inrichting van vitale sectoren vormen een verzameling
kernbelangen die traditioneel gezien op veel interesse van
buitenlandse inlichtingendiensten kunnen rekenen.
De aanwezigheid van een groot aantal internationale
instellingen in Nederland – met name in Den Haag – trekt
eveneens buitenlandse inlichtingen­activiteiten aan.

34

De Europese Unie (EU) is met 27 lidstaten en bijna een half
miljard inwoners een (economisch) invloedrijk partnerschap en daarmee doelwit van spionage door niet-EUlidstaten. Hetzelfde geldt voor de Noord-Atlantische
Verdragsorganisatie (NAVO). Inlichtingendiensten zijn
buiten­gewoon geïnteresseerd in informatie over de interne
verhoudingen binnen internationale organisaties. Met
name standpunten in onderlinge meningsverschillen
tussen EU-lidstaten of NAVO-lidstaten vormen voor buitenlandse partijen interessante informatie, bijvoorbeeld over
uitbreiding van de EU of de NAVO. Informatie over eventuele onderlinge meningsverschillen kan gebruikt worden
om partijen uit elkaar te spelen, en zo de organisatie te
verzwakken in haar internationale optreden. Dit vergroot
de manoeuvreerruimte voor andere partijen in de inter­
nationale arena. Een verzwakking van de EU of de NAVO kan
de internationale positie van Nederland en Nederlandse
belangen, op bijvoorbeeld economisch gebied, schaden.
Daarnaast bestaat er interesse in gerubriceerde informatie
van internationale organisaties, zoals de voorgenomen
strategie op een bepaald dossier. Alle deelnemende
landen met toegang tot dergelijke informatie hebben de
verantwoordelijkheid om deze afdoende te beveiligingen.
Inlichtingendiensten zullen, om ingangen te vinden,
zoeken naar een zwakke plek bij de verschillende deel­
nemende partijen. Los van het belang van deze informatie
loopt Nederland in internationaal verband politieke schade
op als een eventuele zwakke plek zich in Nederland blijkt te
bevinden.
Nederland huisvest tal van internationale organisaties. Dat
gastheerschap brengt de verantwoordelijkheid met zich
mee deze internationale organisaties een ongehinderd
functioneren te garanderen. Het tegengaan van spionage bij
dergelijke organisaties valt dus ook onder de verantwoordelijkheid van de Nederlandse overheid. Spionage-incidenten
bij een dergelijke organisatie hebben daarmee negatieve
gevolgen voor de internationale positie van Nederland.

35

Technische route

Zwakste schakel

Afluisteren

Inlichtingendienst

Cultiveren
36

8. Hoe lekt informatie weg? Risico’s en
kwetsbaarheden voor spionage
In de voorgaande hoofdstukken zijn voor diverse sectoren
kernbelangen benoemd die interessant zijn voor buitenlandse inlichtingendiensten. Deze diensten kunnen de
betreffende kernbelangen op grofweg twee manieren
proberen te bemachtigen.
De eerste manier is om via mensen informatie in te winnen.
De andere methode is om met technische middelen
informatie te onderscheppen. Alle factoren die aantasting
van kernbelangen door spionage mogelijk maken, hangen
samen met deze twee routes – mens en techniek.
Buitenlandse inlichtingendiensten hanteren uiteenlopende
methodes om via mensen toegang te verkrijgen tot voor
hen interessante informatie of gegevens. Elke inlichtingendienst heeft daarbij een eigen wijze van opereren, maar
gemene delers kunnen wel onderscheiden worden. Deze
komen terug in paragraaf 8.2.
De technische route wordt eveneens door bijna alle
diensten toegepast. Er zijn op dit gebied echter grote
verschillen in capaciteiten van de verschillende diensten.
In paragraaf 8.1 wordt aandacht besteed aan deze technische kwetsbaarheden. In inlichtingenoperaties wordt
overigens vaak een heel scala aan methodes en middelen
gecombineerd ingezet, om elkaar aan te vullen, te verifiëren
en te versterken. Er bestaan dus talloze mengvormen van
‘opereren’.
Ook in de toekomst zullen inlichtingendiensten zich blijven
richten op de twee toegangsroutes, mens en techniek. Dit
zijn bij het beschermen van kernbelangen dan ook altijd de
zaken waarop de aandacht primair gericht moet zijn. Het
is het echter goed om te beseffen dat ontwikkelingen in
de inlichtingenwereld soms snel gaan; er is een continue
wedloop van aanvalstechnieken en tegenmaatregelen op
beide terreinen gaande, waardoor er feitelijk een continue
noodzaak tot het evalueren van kwetsbaarheden is. Wat kort
geleden nog afdoende bescherming was, kan vandaag niet
langer toereikend zijn.
Uit het onderzoek komen drie belangrijke ontwikkelingen
naar voren die op dit moment de kwetsbaarheid van de
Nederlandse kernbelangen beïnvloeden. Dit zijn beleid,
uitbesteding en verwevenheid. Deze ontwikkelingen
worden later in dit hoofdstuk in meer detail besproken.

De wijze waarop een inlichtingendienst bij voorkeur zal
trachten de informatie te achterhalen hangt af van een
aantal factoren, zoals de ‘specialiteit’ van de betreffende
inlichtingendienst en hoeveel risico deze bereid is te
nemen. De belangrijkste afweging zal echter altijd zijn wat
de zwakste schakel in de beveiliging is, ofwel de grootste
kwetsbaarheid van een kernbelang. En die zwakste schakel
-techniek of mens, verwevenheid met andere systemen of
uitbesteding- hangt sterk samen met het kernbelang dat een
buitenlandse mogendheid wil ontvreemden.

8.1 Toegangsroute 1: technische
toegang
De eerste methode om toegang tot kernbelangen te krijgen,
is via technische middelen. Informatie ligt opgeslagen
in documenten, in de vorm van prototypes of is terug te
vinden in het ontwerp van een fabriek. De informatie wordt
digitaal bewaard op computersystemen, en er wordt over
gecommuniceerd via post, e-mail en telefoon. Al deze
vormen van informatie­opslag en -overdracht kunnen op
technische wijze aangegrepen worden, om de gewenste
informatie te bemachtigen.

Interceptie van vaste en draadloze
telecommunicatie
De voornaamste vormen van telecommunicatie zijn vaste
en mobiele telefonie, VOIP-telefonie (bellen ‘via internet’)
en e-mail.
Ongeacht welke vorm van telecommunicatie gebruikt
wordt, zodra het telecomnetwerk van een buitenlandse
partij gebruikt wordt omdat vanuit of naar het buitenland gebeld wordt, is het onmogelijk de veiligheid van de
informatie te garanderen. Voor elke vorm van internet en
e-mail gebruik (draadloos en kabelgebonden) is dat sowieso
het geval. Het is namelijk niet duidelijk langs welke route
de informatie over het internet reist. Als informatie langs
buitenlandse ‘knooppunten’ komt, kan deze dus door
inlichtingendiensten onderschept worden. Niet of onvoldoende versleutelde e-mails, documenten of webconferenties kunnen zo onderschept en uitgelezen worden. Er mag
vanuit gegaan worden dat door meerdere partijen – structureel en geautomatiseerd – dataverkeer van het internet
onderschept, geanalyseerd, opgeslagen en gebruikt wordt
voor inlichtingendoeleinden. Het voldoende beveiligen,
door middel van encryptie, van vertrouwelijke informatie
37

vóór verzending over internet, is dan ook van groot belang,
evenals de afweging of gebruik van een dergelijk – relatief
onveilig – medium wel opportuun is.
Tenslotte zijn er mobiele systemen die gebruik maken
van eigen separate opslagservers in het buitenland waar
bijvoorbeeld e-mails tijdelijk worden opgeslagen. Vanwege
dergelijke centrale opslagsystemen is dit soort apparatuur
per definitie kwetsbaar voor inlichtingenactiviteiten van
buitenlandse diensten. Deze laatstgenoemde vorm van
communicatie is extra zorgwekkend doordat juist dit soort
systemen door de hogere managementlagen van zowel
overheid als bedrijfsleven worden gebruikt: dus door de
mensen op sleutelposities als het gaat om beslissingen over
standpunten en strategie, en ten aanzien van kennis en
toegang tot informatie.
Het is daarnaast niet uit te sluiten dat buitenlandse
inlichtingendiensten erin slagen om communicatie die
over Nederlandse netwerken loopt te onderscheppen.
Inlichtingendiensten zijn immers goed in staat om hardof software zo te manipuleren dat zij op afstand toegang
krijgen tot systemen. Bovendien kunnen ze proberen
draadloze en kabelgebonden communicatie ter plaatse
te onderscheppen. Communicatie over vaste lijnen, via
pda’s, smartphones en ook dect telefoons is dan ook niet per
definitie veilig.

Smartphone
De Amerikaanse president Barack Obama maakt graag
gebruik van zijn smartphone. Uit veiligheidsoogpunt
werd hem het gebruik van deze telefoon in eerste
instantie verboden. Na maanden van discussie werd
bekend gemaakt dat Obama deze pda mocht blijven
gebruiken, maar dat hij er een veilige door de geheime
dienst ontwikkelde smartphone bij kreeg waarop hij zijn
staatszaken moest afhandelen.

Potentieel interessante datastromen zijn bijvoorbeeld
communicatie van en naar ambassades, ministeries als
Defensie, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
Justitie, Economische Zaken en Algemene Zaken en de
datastromen van het interdepartementale communicatiesysteem ‘de Haagse Ring’. Ook draadloze en kabelgebonden telecommunicatie van en naar NAVO- en
EU-vertegenwoordigingen in Nederland vragen in dit
verband om aandacht.

Digitale aanvallen
Naast interceptiemogelijkheden biedt het internet ook tal
van mogelijkheden om actief aanvallen uit te voeren op
gekoppelde computersystemen. Door directe aanvallen, of
door via het internet de medewerkers te bereiken, kunnen
inlichtingendiensten allerlei informatie verwerven. Via
het internet kan een organisatie het doelwit worden van
aanvallen door middel van hacken, phishing,10 of trojan horses
(trojans). Trojans bijvoorbeeld zijn programma’s die ogenschijnlijk aan oorspronkelijk bonafide boodschappen zijn
gehecht en die zich na het openen nestelen in het systeem
van de geadresseerde om, na te zijn geactiveerd, in diens
pc onopgemerkt informatie te vergaren en te versturen.
Vaak krijgen medewerkers in een dergelijke situatie een
persoonlijke e-mail met als bijlage een document op hun
eigen interessegebied. Ook andere digitale gegevensdragers
kunnen dergelijke kwalijke bestanden met zich mee dragen
die zichzelf direct activeren zodra ze in een computer
worden gestoken. Voorbeelden van zulke gegevensdragers
zijn usb-sticks en cd-rom’s van onduidelijke origine.
GhostNet
Begin 2009 werd duidelijk dat een NAVO-basis in
Nederland doelwit was geworden van een omvangrijk
internetspionagenetwerk dat werd aangestuurd met
computers die bijna allemaal te herleiden zijn tot
Chinees grondgebied. Het spionagenetwerk, GhostNet
genoemd, heeft computers bespioneerd in meer dan
honderd landen. Via gerichte e-mails met daaraan
geïnfecteerde Word- en pdf-bestanden, infecteerden
hackers computers van ambassades, ministeries en
internationale instellingen. Van de geïnfecteerde
computers werd informatie verzameld door
documenten te kopiëren en door via webcams en
microfoons gesprekken af te luisteren.

Observatie, afluisteren en fysiek stelen
Het via de telefooncentrale tappen van telefoongesprekken
is niet de enige manier om gesprekken af te luisteren.
Gesprekken zijn bijvoorbeeld ook af te luisteren middels
de inzet van afluisterapparatuur of richtmicrofoons. Zo
kunnen microfoons in muren of meubilair verborgen
worden. Informatie die is opgeslagen in de vorm van
documenten of op computerhardware kan natuurlijk ook
letterlijk gestolen worden, door in te breken in een kantoor
en ze mee te nemen of te kopiëren.

10

38

Phishing is het vragen om gevoelige informatie via digitale
middelen, die ogenschijnlijk van een betrouwbare partij afkomstig
zijn.

Afluisteren
In 2004 is in het kantoor van de VN in Genève
afluisterapparatuur aangetroffen in de ruimte waar
videoconferenties met het VN-hoofdkwartier in New
York plaatshebben. De apparatuur heeft er
vermoedelijk vier jaar gezeten. Een jaar eerder werd
ook al geavanceerde en uitgebreide afluisterapparatuur
aangetroffen in het gebouw van de Europese Raad in
Brussel.

8.2 Toegangsroute 2: menselijke
toegang
Mensen die direct dan wel indirect toegang hebben tot
(informatie over) kernbelangen, zijn een middel om bij het
kernbelang te komen. Mensen kunnen gevoelige kennis in
hun hoofd hebben, de wachtwoorden kennen die toegang
geven tot digitale bestanden, of beschikken over de sleutel
van een kluis. In sommige gevallen zijn mensen de enige
manier om toegang te krijgen tot informatie, bijvoorbeeld
wanneer (data)systemen niet aan het internet verbonden
zijn (stand-alone-computers of netwerken).
Inlichtingendiensten gaan op verschillende manieren te
werk wanneer ze via mensen informatie willen bemachtigen. Soms gaan ze langzaam en voor veel mensen
ongemerkt te werk, andere diensten zijn brutaler en kiezen
voor een confronterende aanpak. Dit hangt ook af van de
urgentie om bepaalde informatie te bemachtigen en van de
positie van de toekomstige bron.
Voordat mensen met relevante kennis benaderd worden
door een buitenlandse inlichtingendienst moet deze wel
van het bestaan van betrokkenen op de hoogte zijn. Dat kan
via allerlei manieren. ‘Spotplekken’ zijn traditioneel gezien
beurzen, symposia, conferenties en bepaalde (migranten)
verenigingen. In toenemende mate vervult ook internet
hierin een rol. Netwerksites als LinkedIn en Facebook zijn
belangrijke informatiebronnen voor buitenlandse inlichtingendiensten op zoek naar potentiële agenten en informanten bij Nederlandse bedrijven of overheidsorganisaties.
Ten slotte is het een factor van belang of iemand zich
bewust is van het feit dat hij over interessante informatie
beschikt. Iemand zonder dit bewustzijn beseft ook minder
dat buitenlandse diensten interesse in hem kunnen
hebben. Iemand die wel het besef heeft dat hij geheimen
met zich meedraagt, is waarschijnlijk meer op z’n hoede.

Waardebewustzijn
Uit dit onderzoek blijkt dat werknemers en bestuurders in
relevante organisaties zich lang niet altijd realiseren dat zij
over kernbelangen beschikken en dat hun bedrijf, werk of
kennis de aandacht heeft van buitenlandse inlichtingendiensten. Mensen kunnen onbewust belangrijke informatie
prijsgeven als ze zich niet realiseren dat de informatie
waarover ze beschikken interessant is voor een buitenlandse
inlichtingendienst. Medewerkers die verantwoordelijk zijn
voor de beveiliging van een organisatie, zijn zich vaak wel
sterk bewust van de verschillende risico’s en potentiële
kwetsbaarheden. Echter, zolang niet de hele organisatie een
zekere mate van bewustzijn heeft, blijven tal van mogelijke
kwetsbaarheden bestaan.
Het inzicht in waardebewustzijn blijkt onder zowel bestuurders als medewerkers sterk te wisselen binnen en tussen
de sectoren. De medewerkers met het hoogste bewustzijn
hoeven echter niet per se de medewerkers te zijn die het
meest direct toegang hebben tot kernbelangen. Het al dan
niet aanwezig zijn van besef onder medewerkers van de
waarde van de informatie waar ze mee werken, is voor een
groot deel afhankelijk van de bedrijfscultuur. Als een medewerker niet op de hoogte is het feit dat de informatie waar
hij mee werkt gevoelig is voor spionage, zal hij er ook logischerwijze niet automatisch als beschermenswaardig mee
omgaan. Omgekeerd kan het evenzeer zo zijn dat medewerkers een sterker besef kunnen hebben van de waarde
van de informatie dan bestuurders, juist omdat ze meer
inzicht hebben in de informatie. In een dergelijke situatie
zal men op de werkvloer voorzichtiger willen omgaan met
informatie dan het beleid van de organisatie voorschrijft of
wellicht zelfs opdringt.
Pas als het besef van de waarde van informatie in de
complete organisatie is doordrongen, zowel top-down als
bottom-up, kan er een bedrijfscultuur ontstaan waarin te
beschermen kennis ook daadwerkelijk als zodanig wordt
behandeld door alle lagen van een organisatie.

Onbekend met spionage
Zoals al geconstateerd zijn veel mensen zich onvoldoende
bewust van de waarde van de informatie waarover zij
beschikken. Mensen overschatten bovendien de veiligheid
van technische toepassingen (bijvoorbeeld pda’s) die zij in
hun dagelijkse werk gebruiken, waardoor hun gebruikersgedrag het kernbelang nóg kwetsbaarder maakt. Hierbij
kan gedacht worden aan het uitwisselen van gevoelige
informatie over de telefoon of via e-mail. Men laat het
gebruikersgemak prevaleren boven de veiligheid van de
informatie, met als gevolg dat bijvoorbeeld een op een
congres verkregen usb-stick meteen in de computer op het
werk wordt gestoken.

39

Ook van de manieren waarop inlichtingendiensten mensen
inzetten om aan gevoelige informatie te komen, is niet
iedereen zich bewust. Er lijkt geen noodzaak te bestaan voor
mensen om terughoudend zijn met het in detail bespreken
van onderzoeksresultaten met een collega-onderzoeker, die
al jarenlang dezelfde symposia bezoekt. Weinigen zullen er
bij stil staan dat deze immer geïnteresseerde, vriendelijke
buitenlandse collega wel eens een inlichtingenofficier zou
kunnen zijn. Maar men kan ook verleid worden tot het
onbewust weggeven van informatie, via phishing, of tijdens
een gesprek in de kroeg, na afloop van een vergadering.
Spionage via e-mail
Een aantal rijksambtenaren is geabonneerd op een
nieuwsservice van de Europese Unie. Als zij een e-mail
met bijlage ontvangen die afkomstig lijkt te zijn van de
nieuwsservice, wordt dit bericht zonder aarzelen
geopend. In een recent geval bleek dat de e-mail van
een derde partij afkomstig was en een trojan bevatte.
Blijkbaar was de verzender op de hoogte van de
e-mailadressen van de abonnees van de nieuwsservice
en heeft hij deze gebruikt bij het versturen van de
trojan.

Methodes van inlichtingendiensten
Cultivering (social engineering)
Het verkrijgen van informatie van personen begint meestal
met het langzaam winnen van vertrouwen, vaak in de
vorm van een individuele vriendschap, waarbij de attenties
voornamelijk van de inlichtingenzijde komen en waarbij
haast als vanzelfsprekend op een gegeven moment tegenprestaties dienen te worden verleend. Het handelen van de
inlichtingenofficier bestaat daarbij uit een aantal logische
stappen in een zorgvuldig gefaseerd omgangsplan.
Chantage
Chantage is één van de brutalere, en minder vaak gebruikte,
manieren om aan informatie te komen. Een voorbeeld
van een klassieke methode is het in een chantabele positie
manoeuvreren van een persoon die een interessante positie
bekleedt, bijvoorbeeld door amoureuze escapades uit te
lokken. Wanneer eenmaal chantabele feiten voorhanden
zijn, wordt gevraagd mee te werken met de buitenlandse
inlichtingendienst.
Overigens moeten zowel mannen als vrouwen behoedzaam
zijn voor de charmes van buitenlandse inlichtingenofficieren en hun agenten. Iedereen kan doelwit worden van
amoureuze cultiveringspogingen.

40

Daten met spionnen
Tijdens een officieel bezoek aan het buitenland bracht
een Britse hoge ambtenaar de nacht door met een lokale
dame, waarna zijn BlackBerry verdwenen bleek te zijn.
Hoewel het apparaat waarschijnlijk geen geheime
gegevens bevatte, bestond het risico dat met het toestel
werd ingebroken op de server van de ambtswoning van
de premier.

Soms begint chantage net als bij cultivering op een onschuldige wijze, de eerste keren wordt slechts om een klein
beetje informatie gevraagd, of om een klein, ogenschijnlijk onschuldig, detail. Nadat gedurende een periode van
nurturing een vertrouwensband is opgebouwd, wordt uiteindelijk om informatie gevraagd die weliswaar niet geheim is,
maar wel net over de grens van onschuldig ligt. Als die grens
eenmaal is gepasseerd, kan iemand het gevoel krijgen niet
meer terug te kunnen en is een dergelijk persoon langzaam
en doelbewust in de val van een chantabele positie gelokt.
Melding maken bij de bedrijfsbeveiliging is immers niet
meer erg aanlokkelijk, omdat de (interne) regels reeds zijn
overschreden. Door als inlichtingenofficier zorgvuldig door
te bouwen aan het steeds lastiger parket waarin een persoon
zich gaat bevinden, weet hij deze uiteindelijk in een positie
te manoeuvreren, waarin hij ronduit om geheime gegevens
kan vragen.
Bewust lekken
Informatie kan uiteraard ook bewust door werknemers
worden prijsgegeven. Uiteenlopende motieven als geld,
persoonlijk gewin, erkenning/ego, persoonlijke overtuiging, of gevoelens van onvrede of wraak kunnen hier een
rol bij spelen. Inlichtingenofficieren spelen, zeker als er
achtergrondinformatie over iemand beschikbaar is, bewust
in op dergelijke gevoelens, om ze uiteindelijk voor hun
eigen doeleinden aan te wenden.
Menselijke toegang tot bestanden
De AIVD heeft in 2008 geconstateerd dat de
Marokkaanse inlichtingendienst politiefunctionarissen
heeft ingezet om toegang te krijgen tot gesloten
gegevensbestanden. Op aangeven van de AIVD is naar
aanleiding van deze kwestie een aantal in Nederland
gestationeerde Marokkaanse diplomaten
teruggeroepen naar Marokko. Tevens zijn betrokken
politiefunctionarissen uit hun functie ontheven en is er
een strafrechtelijk onderzoek gestart. Deze zaak
vormde de aanleiding om het bewustzijn over
spionage­risico’s binnen de Nederlandse politiesector te
verhogen.

8.3 De mens als centraal punt

Prioritering van beveiliging

In bovenstaande paragrafen is beschreven hoe de factor
‘techniek’ en de factor ‘mens’ invloed hebben op de
toegankelijkheid en daarmee ook de kwetsbaarheid van
kernbelangen, ongeacht de sector waarin deze te vinden
zijn. Omdat veel technische hulpmiddelen zoals laptops,
thuiswerkplekken en pda’s vaak onvoldoende beveiligd
zijn om bescherming te bieden tegen de activiteiten van
inlichtingendiensten, valt of staat de beveiliging van
kernbelangen ook met het gebruikersgedrag van de mens.
Medewerkers moeten zich realiseren dat ze geen gevoelige
informatie kunnen uitwisselen over onveilige systemen.
Het menselijke gedrag wordt echter niet uitsluitend bepaald
door zijn besef van de waarde van de informatie waar hij
over beschikt. Gebruiksvriendelijkheid, snelheid en gemak
zijn ook van invloed op de mate waarin een mens zich
houdt aan afspraken die ten behoeve van de veiligheid van
een kernbelang zijn gemaakt.

Gezien de vermogens van inlichtingendiensten om zwakke
plekken in beveiliging te vinden en te benutten, is een
organisatiebreed, structureel gehandhaafd en breed
gedragen beveiligingsbeleid de enige manier om kernbelangen afdoende te beschermen. Om deze benodigde
maatregelen te realiseren moet de interne beveiliging ook
op een voldoende hoog bestuurlijk niveau geagendeerd
zijn. De prioriteit die aan (informatie)beveiliging gegeven
wordt verschilt erg tussen organisaties. De positie van de
beveiligingsverantwoordelijke afdeling binnen een organisatie is hiervan een voorbeeld. Vaker wel dan niet lijkt
beveiliging een sluitpost op de begroting te zijn, met slechts
een beperkte mogelijkheid om op afdoende hoog bestuurlijk niveau aandachtspunten aan te kaarten. In bredere
zin kan dit tot gevolg hebben dat beveiliging niet alleen
onvoldoende middelen, maar met name ook onvoldoende
draagvlak heeft binnen de organisatie.

Het nemen van bepaalde veiligheidsmaat­regelen en het
zich ook daadwerkelijk conformeren aan deze maatregelen
zijn bepalende factoren voor het succes van elk veiligheids­
beleid. Uit het onderzoek zijn verschillende ontwikkelingen naar voren gekomen die de kwetsbaarheid van een
kern­belang kunnen vergroten als organisaties zich niet
bewust zijn van de risico’s die aan deze ontwikkelingen zijn
verbonden.

Bewuste aandacht van de hogere bestuurslagen is zowel
vanuit het oogpunt van de te nemen bedrijfsbrede maatregelen, als vanuit het oogpunt van beeldvorming binnen de
organisatie van belang. Hiertoe is het noodzakelijk dat een
beveiligingsverantwoordelijke afdeling binnen een organisatie over voldoende slagkracht en bevoegdheden beschikt.
Men kan echter ook denken aan beleid waarbij bepaalde
processen of werkstromen standaard dienen te worden
geaccordeerd door deze afdeling. Alleen als het belang van
beveiligingsbewustzijn nadrukkelijk wordt uitgedragen
door bestuurders op het hoogste niveau, zal het bewustzijn
in de rest van de organisatie doordringen en toenemen.

8.4 Ontwikkeling 1: beleid
De eerste belangrijke factor is (de actualiteit en volledigheid
aan) veiligheidsgerelateerd beleid. Beleid kan zich richten
op bijvoorbeeld informatiebeveiliging bij de overheid of
op de clean desk policy bij een bedrijf. Ook keuzes op tal van
(beleids)terreinen die niet direct met beveiliging te maken
hebben, kunnen de kansen van inlichtingendiensten beïnvloeden, zoals bijvoorbeeld het uitbesteden van onderhoud
aan ICT-systemen.
De gevolgen kunnen zich laten gelden in de vorm van
economische schade tot aan aantasting van de fysieke, of
zelfs de territoriale integriteit van de Nederlandse staat.
Dergelijke activiteiten benutten kwetsbaarheden van
Nederlands beleid. Hoewel dus Nederlandse belangen
geschaad kunnen worden, wordt op dit moment bij
beleidsformulering vaak heel weinig rekening gehouden
met mogelijke veiligheidsimplicaties. Veel beleid is op dit
moment niet ingericht op het voorkomen van dreiging
tegen de nationale veiligheid, of werkt deze zelfs onbewust
in de hand. Het gaat hierbij ondermeer om beleid ten
aanzien van de opleiding van buitenlandse studenten en de
liberalisering en privatisering van bedrijven in enkele vitale
sectoren.

Opleiding en onderzoek
De wetenschappelijke wereld is op een bijzondere manier
kwetsbaar. Aan de ene kant vormt vrije uitwisseling van
onderzoeksresultaten en informatie de basis van wetenschap, aan de andere kant vormt wetenschappelijk onderzoek vaak de voorloper van kennis met economische en/of
strategische waarde. Het punt waarop kennis van wetenschappelijk open, naar waardevol, of wellicht zelfs geheim,
gaat is niet altijd goed vast te stellen. Ook het scheidsvlak
tussen normale informatie- en kennisuitwisseling ten bate
van de wetenschap enerzijds en heimelijke informatievergaring ten bate van economisch of strategisch gewin van een
ander land anderzijds, is niet altijd eenduidig en eenvoudig
te bepalen.
Juist door de inherente openheid van wetenschap is
wetenschappelijke spionage relatief eenvoudig. De open
cultuur van universiteiten en de aanwezigheid van veel
buitenlandse studenten en onderzoekers maakt het voor
inlichtingendiensten relatief eenvoudig om relevante
inlichtingen te verzamelen. Bovendien blijkt in de praktijk gevoelige informatie slecht afgeschermd, en zijn de
faculteiten zeer toegankelijk. Er heerst een cultuur van open
41

kamerdeuren, open kasten en relatief eenvoudig toegankelijke computernetwerken.
De universiteiten vormen daarnaast ook een voorportaal
voor nog verdergaande activiteiten. Ook buitenlandse
studenten krijgen via de universiteit vaak gemakkelijk
stageplaatsen bij bedrijven, en niet zelden bij bedrijven die
beschikken over kernbelangen. Bij technische studies zijn
dit bijvoorbeeld plaatsen op r&d-afdelingen.
Een andere belangrijke bijdrage van kennisinstellingen is
dat zij, behalve kennis, ook kenniswerkers voortbrengen.
Er studeren bijvoorbeeld jaarlijks ongeveer een miljoen
Chinese ingenieurs af. Dat gebeurt niet alleen aan opleidingen in China, maar ook aan buitenlandse (top)universiteiten waaronder Nederlandse. Wetenschap heeft een
traditie van vrije uitwisseling van kennis en mensen, en
landen als China maken daar dankbaar gebruik van. China
probeert immers op zo kort mogelijke termijn zijn internationale concurrentiepositie te verbeteren. Nederland is in
dat opzicht een interessante opleidingsplek voor studenten
uit China en andere landen. Het overgrote deel van deze
studenten keert na hun opleiding terug naar China en
hun land van herkomst met de hier opgedane kennis en
inzichten.
Het huidige Nederlandse onderwijsbeleid bevordert kennis
migratie en het aantrekken van buitenlandse studenten
nadrukkelijk. Begrijpelijk want buitenlandse studenten
leveren tijdens hun verblijf in Nederland natuurlijk een
bijdrage aan de ontwikkeling van het Nederlandse kennispotentieel, en daarmee uiteindelijk zelfs aan de economische ontwikkeling van Nederland. Bovendien geldt dat
niet alle wetenschappelijke kennismigratie onwenselijk
is: zo wordt in het kader van ontwikkelingssamenwerking
kennismigratie gestimuleerd die geen schade toebrengt aan
het economisch welzijn. Nadeel is echter dat studenten en
promovendi zich ten behoeve van hun land van herkomst
ook met heimelijke intenties kunnen toeleggen op het
verkrijgen van inzicht in onderzoekstechnieken, toepassingen en wetenschappelijke inzichten die ontwikkeld
worden op Nederlandse universiteiten en grotendeels
gefinancierd worden door de Nederlandse overheid.
Innovatieve kennis die ten goede zou moeten komen aan
het Nederlandse economisch welzijn kan zo weglekken naar
onze concurrenten.

Privatisering en liberalisering strategische
infrastructuur
Het is binnen Europa van groot belang economische
grenzen open te stellen, en marktpartijen de kans te
bieden eerlijk te concurreren op de Europese markt. Een
onderdeel van eerlijke (Europese) concurrentie is ook
het terugbrengen van de rol van de staat in de markt. In
het geval van enkele belangrijke onderdelen van de vitale
42

infrastructuur is het echter de vraag of het wenselijk het
is de bedrijfstak te privatiseren en liberaliseren. Dit kan in
potentie namelijk nadelige consequenties hebben voor de
Nederlandse nationale veiligheid. Private ondernemingen
kunnen immers overgenomen worden door niet-Nederlandse (of zelfs niet-Europese) bedrijven. De infrastructuur
komt op dat moment in handen van een partij die geen
binding heeft met Nederland. Dit terwijl de keuzes over
bijvoorbeeld onderhoud of gebruik van deze infrastructuur
van grote invloed kunnen zijn op het functioneren van de
Nederlandse maatschappij. Tegelijk is echter, zeker in het
geval van een niet-Europese overname, de invloed die door
de Nederlandse regering uitgeoefend kan worden op die
keuzes gering.
Een voorbeeld hiervan is dat bandbreedtes, zendmasten of
andere onderdelen van het telecomnetwerk in buitenlandse
handen komen. Hiermee krijgen deze partijen immers meer
toegang tot informatie over het netwerk zelf, alsmede tot de
data die er overheen verzonden wordt. Andere voorbeelden
zijn te vinden in de energiesector en in de transportsector
(luchthavens, zeehavens). Nederland heeft één van de meest
geliberaliseerde energiesectoren van Europa. Andere landen
denken op dit punt meer strategisch en houden meer rekening met de eigen nationale veiligheid.
Nederland is traditioneel een open handelsnatie die gericht
is op zo min mogelijk protectionisme. Dit heeft veel
welvaart gebracht. Keerzijde is wel dat Nederland in vergelijking met andere landen weinig besef heeft van en beleid
maakt rond de bescherming van strategische industrieën
en strategische kennis voor nu en in de toekomst.11 Andere
landen hebben dat wel, in meer of mindere mate. Daar
vindt bijvoorbeeld een toets plaats voordat buitenlandse
investeerders een belang kunnen nemen in een bedrijf.
Ook heeft Nederland strategische kennisorganisaties (deels)
geprivatiseerd. Andere landen beschikken nog wel over
dergelijke publieke onderzoeksinstituten.

Dual use
Een extra aandachtspunt is het feit dat veel technologieën
hier in Nederland worden ontwikkeld met als gebruikersdoeleinde de consument, terwijl dezelfde technologie kan
worden ‘misbruikt’ voor strategisch-militaire doeleinden
(bijv. self healing materials, coatings of medische ontwikkelingen zoals scans). Deze toepassingen van technologieën met consumentendoeleinden worden minder goed
beschermd dan technologieën voor strategisch-militaire
doeleinden. In Nederland is men zich meestal niet bewwust

11

In een buitenlands onderzoeksrapport (‘Laws and Policies Regulating
Foreign Investment in 10 Countries’, GAO, februari 2008) wordt
Nederland vermeld als één van de weinige landen die geen
beleidskaders hebben die moeten borgen dat strategische
economische kennis en bedrijven voor Nederland behouden blijven.

van dit mogelijk ‘misbruik’ van de technologie. In sommige
andere landen worden dit soort zogenaamde dual-use-technologieën wegens hun militaire toepassingsmogelijkheden
onder het motto van nationale veiligheid afgeschermd van
de buitenwereld.

8.5 Ontwikkeling 2: uitbesteding &
offshoring
De tweede ontwikkeling die aandacht verdient is de groei
van (grootschalige) inkoop van technische apparatuur
uit het buitenland, het uitbesteden aan derden en het
offshoren (uitbesteden naar het buitenland) van activiteiten op verschillende gebieden (ICT-onderhoud maar
ook data­opslag en data-entry, personeelsadministratie of
factureren). Als een externe partij zo dicht bij informatie
van de eigen organisatie kan komen, zeker als die externe
partij zich in het buitenland bevindt waar ook nog andere
waarborgen (wet- en regelgeving) gelden, is het moeilijk
afdoende controle te houden op de bescherming van de
informatie.

Hard- & software
Bedrijven en instellingen maken veel gebruik van hard- en
software die in het buitenland is ontwikkeld en/of vanuit
het buitenland wordt onderhouden. Veelvuldig worden
computers en andere apparatuur uit het buitenland aangekocht, omdat een buitenlands bedrijf de aanbestedings­
procedure wint. Het draaiend houden van complexe harden software wordt bovendien regelmatig overgelaten aan de
specialisten van het ontwerpende bedrijf, of een gespecialiseerde andere externe partij. Juist door het specialisme dat
vereist is voor productie en onderhoud van deze producten
is het moeilijk om als organisatie zelf zicht te houden op
wat er exact gebeurt in en op de eigen systemen, en wie
toegang heeft tot welke informatie. Buitenlandse onderhoudsbedrijven kunnen (nauwe) banden onderhouden
met hun overheid en inlichtingendiensten. Mogelijkerwijs
zijn er onderlinge afspraken gemaakt over het leveren van
informatie. Op deze wijze kunnen kernbelangen in handen
komen van een ander land.
Bij de aankoop van buitenlandse hard- en software moet
dus rekening gehouden worden met beveiligingsrisico’s.
Het is voorstelbaar dat inlichtingendiensten bedrijven uit
eigen land achterdeurtjes laten inbouwen waardoor zijzelf
ongezien kunnen binnendringen.

Servers
Voor (back-up)servers die zich in het buitenland bevinden,
geldt hetzelfde als voor software die vanuit het buitenland
wordt beheerd. Partijen in Nederland hebben vaak geen
zicht op wie er toegang heeft tot de gegevens die op deze

servers staan, als men zich al bewust is van het feit dat eigen
vertrouwelijke gegevens in het buitenland zijn opgeslagen.
Bij spionage via servers is het lastig om vast te stellen of
gegevens gecompromitteerd worden. Bij het leeghalen
van een server hoeft geen ‘vermomd’ dataverkeer van het
netwerk naar het buitenland verstuurd te worden, zoals
bij heimelijk geïnstalleerde software vaak wel het geval
is. Inlichtingendiensten moeten dan ook in staat geacht
worden ongemerkt de volledige inhoud van een computerserver op hun grondgebied te kopiëren, zeker als deze
in een lokaal datacentrum staat. Als een computerserver
bijvoorbeeld binnen het regionale hoofdkantoor van een
multinational staat, wordt die opgave ingewikkelder.
Een ontwikkeling die extra gevolgen kan hebben, is het
toenemende aanbod van internetdiensten met online
geheugencapaciteit. Online geheugencapaciteit bevindt
zich uiteindelijk ook ergens fysiek op servers die op het
grondgebied van een land staan. Automatische back-up/
synchronisatieprogramma’s voor pc’s, laptops, telefoons
en pda’s vallen hieronder, net als (gratis) online e-mail­
programma’s en applicaties waarmee online door meerdere
mensen tegelijk aan documenten gewerkt kan worden.
Ontwikkelingen zoals cloud computing (het massaal verwerken
van data via internet, in plaats van fysiek op de eigen
computer) maken aandacht voor de potentiële kwetsbaarheid van dit soort applicaties alleen maar belangrijker.

Ondersteunende dienstverlening
Taken als het factureren van klanten, het beheer van de
personele administratie, het vertalen van teksten, het
omzetten van documenten naar digitale (doorzoekbare)
teksten of data-entry in databases zijn allemaal vormen van
activiteiten die door organisaties grotendeels uitbesteed
(kunnen) worden. Vaak wordt niet stil gestaan bij het feit
dat dergelijke dienstverleners daarmee toegang krijgen tot
informatie van de organisatie. Het is bovendien relatief
eenvoudig om via dergelijke dienstverleners, waar wellicht
niet dezelfde strenge veiligheidsregimes gelden als bij het
aanleverende bedrijf, spionage te plegen. Ook hier geldt
weer dat als het betreffende bedrijf in het buitenland
gevestigd is, in ieder geval de controle­mogelijkheden op
de toegang tot de informatie door de eigenaar van deze
informatie beperkt zijn.
Daarnaast moet ook nog rekening gehouden worden met
de ketenwerking die kan optreden. Niet alleen de partij
waaraan werkzaamheden uitbesteed worden is van belang,
ook dat bedrijf kan zelf (delen van) werkzaamheden uitbesteden aan onderaannemers (waaronder externe partijen).
Op deze manier ontstaat een keten van bedrijven die
allemaal op een of andere manier toegang tot de informatie
krijgen. Om informatie goed te beveiligen moeten duidelijke afspraken bestaan en moeten alle bedrijven uit deze
43

keten bekend en betrouwbaar bevonden zijn. Om hierover
uitspraken te kunnen doen, is niet alleen kennis vereist over
de directe partij waaraan uitbesteed wordt, maar ook over
diens ondersteunende organisaties.

Rol van inlichtingendiensten
In alle bovenstaande voorbeelden van uitbesteding is het
goed stil te staan bij het verschil tussen de activiteiten van
inlichtingendiensten en de bedreigingen die uitgaan van
bedrijfsspionage. Hoewel in beide gevallen geprobeerd
wordt gevoelige informatie te bemachtigen, is in het geval
van economische spionage een inlichtingendienst de spionerende partij. Daarmee is de inzet van een breed scala aan
inlichtingenmiddelen voorstelbaar. Zelfs gerenommeerde
bedrijven, die een naam hoog te houden hebben op het
gebied van beveiliging tegen bedrijfsspionage, kunnen of
willen niet altijd bescherming bieden tegen de activiteiten
van een inlichtingendienst. Het kan bijvoorbeeld zo zijn
dat een bedrijf is opgericht door een inlichtingendienst,
met als doel op deze wijze aan informatie te komen.
Daarnaast kan een staat op een bedrijf, dat binnen zijn
grenzen gevestigd is, druk uitoefenen om mee te werken.
Het verkrijgen van vergunningen, aanklachten wegens
aantasting van nationale veiligheid, of het mislopen van
lucratieve overheidsorders zijn instrumenten waarvoor
bedrijven buitengewoon gevoelig kunnen zijn. Ten slotte
kan het zo zijn dat de overheid in kwestie eigenaar is, of in
ieder geval ongehinderde toegang heeft tot alle infrastructuur rondom een bedrijfspand dat op zijn grondgebied
staat. Post, digitale datastromen en telefonie zijn alle te
onderscheppen, zonder dat het bedrijf in kwestie hiervan
weet hoeft te hebben. Ook zo kan informatie dus relatief
eenvoudig gecompromitteerd worden. Kortom: het is goed
mogelijk dat (in de regel betrouwbare) bedrijven die fysiek
in het buitenland gevestigd zijn, een ‘uitnodiging’ tot
samenwerken met hun nationale inlichtingendienst niet zo
gemakkelijk af kunnen slaan.

8.6 Ontwikkeling 3: verwevenheid van
netwerken
Een andere invloedrijke factor voor de kwetsbaarheid is
het feit dat, door de voortschrijdende ontwikkelingen van
internet en ICT-toepassingen, steeds meer netwerken,
systemen en bestanden aan elkaar en aan het internet
gekoppeld raken. Dit heeft grote praktische voordelen
in de dagelijkse bedrijfsvoering, maar creëert wel een
steeds groter netwerk van mogelijke ‘toegangspunten’
voor buitenlandse inlichtingendiensten. Een gerelateerde
kwetsbaarheid is de doorontwikkeling van datamining.12 De
mogelijkheid om uiteenlopende databestanden te verzamelen en te combineren tot één gevoelig totaalbestand stelt
extra eisen aan informatiebeveiliging.

Verwevenheid van netwerken
In het huidige digitale tijdperk treedt een extra complicatie op in de beveiliging van informatie. Omdat steeds
meer systemen en bestanden gekoppeld zijn, gaat steeds
nadrukkelijker het ‘zwakste schakel’- principe gelden. Als
een serie netwerken of systemen gekoppeld is, wordt het
mogelijk binnendoor van systeem naar systeem te hacken.
De slechtst beveiligde schakel in de keten van gekoppelde
systemen vormt dan een logische ingang tot het geheel aan
netwerken. Omdat met toenemende vertakkingen steeds
minder helder wordt welke bestanden inmiddels (indirect)
aan elkaar verbonden zijn, neemt het risico op een zwak
punt in de keten toe.

Datamining
Met een verdergaande koppeling van steeds meer informatie aan het internet wordt Nederland kwetsbaarder
voor datamining, zeker gezien de toenemende technische
mogelijkheden van volledig geautomatiseerde datamining.
Informatie is ook via steeds meer commerciële partijen
beschikbaar (marketingbureaus, verzekeraars, kredietwaardigheidregistratiebureaus). Met datamining kan strategische
informatie gehaald worden uit verschillende databanken
gevuld met relatief onbruikbare stukjes deelinformatie.
Voor datamining geldt nadrukkelijk dat het geheel aan informatie groter is dan de som der delen. Beperkte of geanonimiseerde bestanden met informatie worden zo meer
gevoelig voor spionage.

12

44

Datamining is het extraheren van gestructureerde informatie uit een
groter geheel van ongekoppelde informatie.

45

Weerbaarheid

Beperkt beschermd

Beveiligingsbewustzijn

Kwetsbaar
46

9. Conclusies
Spionage door buitenlandse inlichtingendiensten brengt
Nederland schade toe. De exacte omvang van de schade
kan niet op basis van dit onderzoek worden vastgesteld.
Wel is getracht langs deze weg beter inzicht te krijgen in de
kernbelangen en kwetsbaarheden binnen de aandachtsgebieden economisch welzijn en technisch-wetenschappelijk
potentieel, openbaar bestuur en vitale infrastructuur.
Het begrip kernbelang is daarbij gedefinieerd als informatie, waarvan kennisname de nationale veiligheid aantast
en waarvan verondersteld kan worden dat buitenlandse
inlichtingendiensten/overheden er belang bij hebben deze
te bezitten.
In het voorgaande gedeelte zijn de binnen de sectoren
geïdentificeerde kernbelangen gerapporteerd en de kwetsbaarheden rond deze kernbelangen geschetst. Uit dit geheel
komt een aantal conclusies naar voren. In dit hoofdstuk
worden kort de belangrijkste conclusies samengevat en
enkele daaruit voortvloeiende (beleids)aanbevelingen
behandeld.

9.1 Awareness als overkoepelend
thema
De voornaamste conclusie die uit het onderzoek getrokken
kan worden is dat de awareness in de betrokken sectoren ten
aanzien van spionage vaak laag is. Het beperkte bewustzijn
wordt zichtbaar op drie niveaus.
De weerbaarheid van een organisatie tegen spionage
wordt bepaald door het bewustzijn van die organisatie dat
zij beschikt over een of meerdere kernbelang(en) en het
bewustzijn dat andere partijen daarin interesse kunnen
hebben. Dat bewustzijn wordt zichtbaar op drie niveaus:
• Waardebewustzijn: organisaties en individuele medewerkers
realiseren zich soms niet of onvoldoende wat de waarde
is -ook voor anderen- van de informatie waarover zij
beschikken of waartoe zij toegang kunnen verschaffen;
• Beveiligingsbewustzijn: beveiliging en veiligheid van kernbelangen hebben niet altijd voldoende aandacht binnen
organisaties en in het beleid zijn andere overwegingen
vaak prioritair;
• Belangenafweging: organisatiebelangen en/of overheidsbelangen op korte termijn prevaleren (vaak) over de
belangen op lange termijn. Het weglekken naar het
buitenland van strategische kennis of bedrijvigheid die
relevant is voor de Nederlandse nationale veiligheid op
lange termijn krijgt onvoldoende aandacht.

9.2 Kernbelangen en kwetsbaarheden
In alle sectoren is sprake van kernbelangen
Uit het onderzoek blijkt dat in alle genoemde sectoren
sprake is van kernbelangen. Deze zijn grofweg te verdelen in
de categorieën:
• Datasets & Blauwdrukken: in organisaties aanwezige
gegevensbestanden, ontwerpen en bouwtekeningen;
• Standpunten & Strategie: bijvoorbeeld beleidsstandpunten, langjarige visies en onderhandelingsstrategieën;
• Opkomende kernbelangen & Infrastructuur: bijvoorbeeld
wetenschappelijke innovaties die in de toekomst in
concrete toepassingen winstgevend kunnen worden.
De belangrijkste factoren die de kwetsbaarheid van
een kernbelang voor spionage bepalen zijn de factoren
‘­techniek’ en ‘mens’.
Inlichtingendiensten proberen informatie te verkrijgen via
de inzet van technische middelen zoals hacken, tappen of
afluisteren of via mensen die (indirect) toegang hebben tot
deze informatie. Kwetsbaarheden op deze twee terreinen
worden niet allemaal onderkend door de organisaties die
hebben meegewerkt aan dit onderzoek. Wanneer een kernbelang niet als zodanig wordt onderkend, krijgen de kwetsbaarheden voor spionage geen aandacht. Uit het onderzoek
kan een aantal specifieke conclusies worden getrokken ten
aanzien van de waargenomen kwetsbaarheden. Ter illustratie volgen er enkele, waarbij moet worden aangetekend
dat deze opsomming niet uitputtend is.
Kwetsbaarheid: onbekendheid van de waarde van informatie
Uit het onderzoek blijkt dat instellingen en bedrijven zich
niet altijd bewust zijn van het feit dat zij over informatie of
kennis beschikken die van waarde is voor inlichtingendiensten. Dit komt vooral omdat de focus ligt op het realiseren
van hoogwaardige resultaten, niet op bescherming van
informatie tegen onvermoede dreigingen. Kennis over
spionage is beperkt. Spionage lijkt iets te zijn uit de tijd van
de Koude Oorlog. Voor zover er bij stil wordt gestaan, is
de inschatting dat spionage alleen de nationale veiligheid
bedreigt als het leidt tot ernstige verstoring van onderdelen
van de vitale infrastructuur (bijvoorbeeld energievoorziening of betalingsverkeer) of gericht is op militaire toepassingen. De meeste respondenten weten weinig over de
mate waarin spionage in Nederland voorkomt, hoe het in
de praktijk werkt en welke informatie voor buitenlandse
inlichtingendiensten belangrijk is. Mensen zijn zich niet
altijd bewust wat de consequenties van spionage kunnen
zijn voor de eigen organisatie en de Nederlandse nationale veiligheid. Het ontbreken van een reëel beeld van
wat spionage inhoudt, hoe het zich manifesteert en wat

47

het betekent voor Nederland, maakt Nederland als geheel
kwetsbaar.
Kwetsbaarheid: kernbelangen zijn beperkt beschermd
De kwetsbaarheid van een kernbelang wordt onder andere
bepaald door de mate van bescherming dat een kernbelang
geniet: hoe goed is het kernbelang beschermd? Een aantal
in dit rapport genoemde kern­belangen zijn niet, of niet
goed genoeg beschermd. Met name kernbelangen die door
de sector zelf niet voldoende als kernbelang worden onderkend, kennen een hoge kwetsbaarheid. Kernbelangen die
ook direct gevoelig zijn voor bedrijfsspionage of die anderszins aantrekkelijk zijn voor criminelen, zijn doorgaans
beter beschermd dan kernbelangen die dat niet zijn. Dit wil
echter niet zeggen dat de bescherming dan ook afdoende is
tegen spionage door inlichtingendiensten.
Kwetsbaarheid: onwetendheid medewerkers
Onwetendheid van individuele medewerkers over de doelen
en werkwijzen van inlichtingendiensten maakt organisaties
als geheel kwetsbaar voor spionage. Individuele medewerkers kunnen zonder het te weten waardevolle informatie
prijs geven. Er kan echter ook chantage of manipulatie
van medewerkers worden toegepast, waardoor dergelijke
informatie in verkeerde handen geraakt. Medewerkers die
zich niet van de bestaande risico’s bewust zijn, zijn voor
dergelijke praktijken kwetsbaarder dan degenen die wel op
de hoogte zijn.
Kwetsbaarheid: interceptie telecommunicatie
Een van de voornaamste technische kwetsbaarheden is de
mogelijkheid van data-interceptie. Dit geldt voor draadloze
en kabelgebonden telefonie en internet. Er wordt op grote
schaal gebruik gemaakt van uiterst onveilige communicatiesystemen terwijl van verschillende landen inlichtingen­
activiteiten op het gebied van telecommunicatie geconstateerd worden. Telecom is daarom niet alleen onderzocht als
(vitale) sector, maar ook als een kwetsbaarheid, vanwege de
instrumentele waarde voor spionage. Door zich toegang te
verschaffen tot de telecomsector kunnen diensten namelijk
toegang verkrijgen tot nagenoeg alle andere kernbelangen.
Kwetsbaarheid van de telecomsector verhoogt de kwetsbaarheid voor alle kernbelangen althans voor zover informatie
wordt opgeslagen op systemen verbonden aan, danwel
verzonden wordt over, telecommunicatienetwerken.
Kwetsbaarheid: verwevenheid computersystemen
De verwevenheid van computersystemen en het koppelen
van databanken maakt gegevens op die systemen kwetsbaar; koppeling met minder of niet-beschermde systemen
zorgt voor toegangmogelijkheden via de slechtst beveiligde
schakel in dit systeem. Dit geldt met name bij gekoppelde
systemen waar meer partijen bij betrokken zijn; de zwakste
schakel kan de toegang zijn tot álle verbonden systemen,
netwerken en databases. Wanneer deze zwakste schakel
48

zich buiten het zicht van de eigenaar van een kernbelang
bevindt, is de kwetsbaarheid van het kernbelang groter dan
de eigenaar zou vermoeden op grond van de beveiliging op
het eigen systeem.
De ruime beschikbaarheid van fragmenten van informatie
verhoogt ook de kwetsbaarheid van een kernbelang. Het
gaat daarbij vaak ook om niet-geheime informatie die
te verkrijgen is via commerciële partijen, overheden of
(netwerk)sites op het internet. Door deze losse datasets
te koppelen en met behulp van computers te analyseren,
ontstaan verrijkte datasets. De informatie die hieruit is af te
leiden, is vele malen rijker dan de som der delen en kan de
kwetsbaarheid van een kernbelang substantieel verhogen.
Kwetsbaarheid: uitbesteden
Het uitbesteden en offshoren van activiteiten als systeem- en
serverbeheer, datawarehousing en gegevensverwerking brengt
spionage­risico met zich mee. Het zicht op welke externe
partijen toegang hebben tot de systemen en gegevens wordt
door uitbesteden belemmerd. Hetzelfde geldt voor het
inhuren van extern personeel indien aan deze medewerkers
niet dezelfde veiligheidseisen worden gesteld als aan het
eigen personeel. Bij uitbesteden moet bovendien rekening
gehouden worden met de ketenwerking die kan optreden.
Niet alleen de partij waaraan direct uitbesteed wordt, is
van belang, ook diens aanleverende of ondersteunende
partijen zijn dat. Als de primaire partij waaraan een organisatie bijvoorbeeld personeelsbestanden toevertrouwt wel
betrouwbaar is, maar de partij die bij hen ICT-onderhoud
uitvoert dat niet is, kunnen gegevens alsnog gecompromitteerd raken.
Kwetsbaarheid: beleid
Met gericht beleid, in zowel de private als de publieke
sectoren, kan de weerbaarheid tegen spionage worden
verhoogd en kunnen Nederlandse kernbelangen worden
beveiligd. De kwaliteit van beleid en beleidsimplementaties
beïnvloedt de kwetsbaarheid van kernbelangen voor inlichtingenactiviteiten in belangrijke mate. Ook overheidsbeleid
dat is opgesteld om niet-veiligheidsgerelateerde belangen
te behartigen, kan van invloed zijn op de kwetsbaarheid
van kernbelangen. Privatisering, liberalisering en antiprotectionismebeleid bevorderen een openmarktwerking en
daarmee de Nederlandse welvaart. Vrijemarktwerking kan
er echter ook toe leiden dat strategische onderdelen van
de Nederlandse economie door buitenlandse (overheids)
bedrijven worden overgenomen. Als ondernemingen,
die werken met hoogwaardige technologische toepassingen, voortkomend uit met publieke middelen gefinancierd fundamenteel onderzoek, opgekocht worden door
buitenlandse partijen, vloeien de toegepaste kennis en de
bijbehorende economische waarde, naar het buitenland.
Zeker in het geval het onderdelen van de vitale infrastructuur betreft, kan dat raken aan de nationale veiligheid.

Zowel vanuit dit perspectief als tegen de achtergrond van de
economische impact moet in dergelijke trajecten rekening
worden gehouden met spionageactiviteiten. Na een buitenlandse overname ontstaat vervolgens een situatie waarin de
kwetsbaarheid voor spionage is verhoogd. De overgenomen
onderdelen van de Nederlandse economie zijn dan immers
(deels) aan het zicht en de controle van de Nederlandse
overheid onttrokken.

49

Belangenafweging

Waardebewustzijn

Voorlichting

Cultuurverandering
50

10. Aanbevelingen
De resultaten van het onderzoek leiden tot drie algemene
aanbevelingen met als doel de Nederlandse kernbelangen
beter te beschermen. Bij de algemene aanbevelingen wordt
met enkele (niet-limitatieve) voorbeelden geïllustreerd
hoe die aanbeveling in praktijk vorm kan krijgen. Er is
bewust voor gekozen te volstaan met enkele voorbeelden
en suggesties om te voorkomen dat de onderzoekers op
de stoel van de beleidsmakers gaan zitten. De verdere
uitwerking van de aanbevelingen in acties en de toedeling hiervan aan actiehouders wordt nadrukkelijk aan de
belanghebbende departementen, instellingen en bedrijven
overgelaten. De hieronder genoemde aanbevelingen geven
richting aan de beleidsopvolging. Zo kunnen de aanbevelingen worden gebruikt in verdere beleidsontwikkeling in
het kader van de Strategie Nationale Veiligheid.
Verder stelt dit rapport de verantwoordelijke professionals
in bedrijven en overheden in staat om eigen kernbelangen
en kwetsbaarheden beter te identificeren en te beschermen.
De drie thema’s uit de conclusies bevatten aangrijpingspunten voor (verdere) versterking van de weerbaarheid
tegen spionage.
Hoewel het onderzoek zich beperkt tot statelijke spionage
op de terreinen van economisch welzijn & wetenschappelijk
potentieel en openbaar bestuur & vitale infrastructuur zijn
de aanbevelingen breed toepasbaar, ook binnen andere
sectoren. Daarnaast kan een verhoogde bescherming tegen
statelijke spionage ook de kwetsbaarheid voor bedrijfs­
spionage reduceren.

10.1 Waardebewustzijn
Uit het onderzoek blijkt dat organisaties en individuele
medewerkers van organisaties zich soms niet of onvoldoende realiseren wat de waarde is van de informatie
waarover zij beschikken of waartoe zij toegang kunnen
verschaffen. Gevolgen daarvan kunnen zijn het onbewust
weg laten lekken van kernbelangen, onvoldoende beveiliging van kernbelangen of juist het niet serieus nemen of
naleven van beveiligingsmaatregelen wanneer deze zijn
ingesteld. Het weglekken van kernbelangen kan, maar
hoeft niet direct, schade toebrengen aan de organisatie.
Het weglekken van kernbelangen kan bovendien ook een
aantasting van de nationale veiligheid betekenen.
Op basis van het uitgevoerde onderzoek wordt daarom de
volgende algemene aanbeveling gedaan: Versterk actief
het bewustzijn (onder managers en medewerkers) van
overheden, bedrijven en instellingen met betrekking tot
de waarde van de informatie waarover zij beschikken en
van de mogelijke interesse van buitenlandse overheden
in deze informatie

Overheden, bedrijven en instellingen zijn zelf verantwoordelijk voor het waarde­bewustzijn over de informatie als
kern­belang. Op basis van de uitkomsten van het onderzoek
kan wel een aantal concrete suggesties worden gedaan op
welke wijze het waardebewustzijn van organisaties en de
individuele medewerkers kan worden vergroot:
• Verzorg sectorspecifieke awareness-presentaties (op
managementniveau én medewerkersniveau), waarbij
gezamenlijk op specifiek voor die sector geldende kern­
belangen en kwetsbaarheden wordt ingegaan.
• Geef voorlichting of laat voorlichting geven bij hoogrisico-organisaties over de wijze van rekruteren en cultiveren van menselijke bronnen door buitenlandse inlichtingendiensten. Doel hiervan is dat betrokkenen in deze
organisaties beter leren herkennen wanneer zij te maken
hebben met een buitenlandse inlichtingenofficier.
• Maak inzichtelijk welke schade Nederland en Nederlandse
bedrijven (kunnen) lijden als gevolg van spionage door
buitenlandse inlichtingendiensten. Doe dit bijvoorbeeld
aan de hand van een scenario in de nationale risicobeoordeling (onderdeel van de Strategie Nationale Veiligheid).
• Begin bij het versterken van het waardebewustzijn bij
bestuurders op het hoogste niveau in de organisatie,
opdat dit bewustzijn onderdeel wordt van het beleid.
• Stel een checklist op waarmee bedrijven en instellingen
kunnen nagaan of technieken die zij ontwikkelen voor
wetenschappelijke of consumentendoeleinden eventueel
ook waardevol zouden kunnen zijn voor buitenlandse
inlichtingendiensten, mede in verband met hun toepassing op andere terreinen (zoals dualuse-toepassingen). Pas
hier eventueel regelgeving op aan.
• Breng in kaart welke Nederlandse technisch-wetenschappelijke studie­richtingen en onderzoeksterreinen
een verhoogd spionagerisico hebben. Een eerste aanzet
hiertoe is terug te vinden in dit rapport. Voor deze studierichtingen kunnen vervolgens awareness-trajecten worden
gestart.
• Maak afspraken tussen de overheid en bedrijven
en instellingen wanneer en op welke wijze mede­
overheden, bedrijven en instellingen worden gealerteerd
op verhoogde belangstelling van een buitenlandse
inlichtingendienst.

51

• Zorg voor een zichtbaar en herkenbaar meldpunt waar
overheden, bedrijven en instellingen terecht kunnen met
vragen over en vermoedens van spionage door buitenlandse inlichtingendiensten.

10.2 Veiligheidsbewustzijn
Uit het onderzoek blijkt dat beveiliging niet altijd wordt
meegenomen bij bijvoorbeeld de keuze voor een bepaald
softwaresysteem, uitbesteding van de fysieke beveiliging of
externe inhuur van medewerkers. De randvoorwaarden voor
beveiliging van kernbelangen hebben niet altijd voldoende
aandacht binnen organisaties. Beperkte aandacht voor
beveiliging en veiligheid kan tot onbegrip van individuele
medewerkers leiden, die niet accepteren dat ze te allen tijde
hun pasje zichtbaar moeten dragen of mensen van buiten
de organisatie niet zomaar mee naar binnen mogen nemen.
De afweging tussen beveiliging en gebruiksvriendelijkheid
wordt vaak in het voordeel van gebruiksvriendelijkheid
gemaakt. Gecombineerd met een gebrekkig waardebewustzijn kan het zelfs gebeuren dat mensen bewust veiligheidsmaatregelen ontwijken, omdat deze niet zo gebruiksvriendelijk zijn als zij zouden willen.
Daarnaast is het vertrouwen van gebruikers in de veiligheid
van de door hen gebruikte technieken en ICT-toepassingen
(te) groot. Dit uit zich vaak in het gedrag van mensen:
bijvoorbeeld bij ICT-gebruik (het openen van e-mail­
bijlagen, of het downloaden van bestanden van internet).
Maar het kan ook gaan om het meenemen van een laptop
op reis, het voeren van telefoongesprekken in openbare
ruimtes en het gebruik van smartphones en pda’s voor werken
met gevoelige informatie.
Hieruit vloeit de volgende aanbeveling voort:
Werk aan een cultuurverandering op het gebied van
beveiliging. Daarbij zijn gebruikers, de inrichting
van gegevensstromen en databases en de gebruikte
technieken voor detectie van incidenten belangrijke
aandachtspunten.
Om het beveiligingsbewustzijn (verder) te versterken
kunnen de volgende acties worden ondernomen:
• Houd binnen overheden, bedrijven en instellingen
periodieke security audits en systeempenetratietesten
waarin nadrukkelijk aandacht wordt besteed aan
spionagerisico’s.
• Zorg in hoogrisico-organisaties voor (verdere) compartimentering van gevoelige informatie.

52

• Maak afspraken met ICT-dienstverleners dat datasystemen
(servers) die gevoelige, vertrouwelijke of geheime informatie bevatten fysiek in Nederland moeten zijn geplaatst
en beschikken over de juiste beveiligingsvoorzieningen.
• Versterk de positie van beveiligingsverantwoordelijke
afdelingen, beveiligingsambtenaren en -medewerkers.
Zorg dat bij besluiten op het terrein van bedrijfsvoering
altijd vooraf advies wordt ingewonnen bij een beveiligingsexpert binnen de organisatie. Op deze wijze wordt
voorkomen dat omissies in het beveiligingsbeleid
ontstaan die duurder zijn om op een later moment te
herstellen of wellicht zelfs nooit zichtbaar worden.
• De positie van de beveiligingsverantwoordelijke afdeling kan worden versterkt door het onderwerp te laten
opnemen in de portefeuille van een persoon uit het
topmanagement of Raad van Bestuur.
• Vergroot de kennis over de kwetsbaarheden van
ICT-technieken en -toepassingen. Maak daarbij duidelijk
waar zich specifieke kwetsbaarheden voordoen, hoe deze
zijn te herkennen en te voorkomen.
• Stel een overzichtelijk afwegingskader op voor overheden, bedrijven en instellingen ten aanzien van de
verzending van gevoelige informatie. Met dit afwegingskader kan gekozen worden welke informatie (kernbelang
of niet), op welke wijze (versleuteld of niet), via welke
weg (internet, telefonisch of anders) het best verzonden
kan worden.
• Stel bij het verlenen van subsidies en budgetten aan
onderzoeksinstellingen met een verhoogd risicoprofiel de
voorwaarde dat deze instellingen vooraf inzicht geven in
de te nemen beveiligingsmaatregelen en waardebewustzijnverhogende activiteiten. Maak een risicoanalyse op
het terrein van spionage door een buitenlandse inlichtingendienst. Een dergelijke risicoanalyse helpt de kernbelangen rond het onderzoek alsmede de daarbij behorende
risico’s in kaart te brengen. Eenzelfde ‘spionagerisicoanalyse’ kan worden gevraagd als voorwaarde voor het
toekennen van innovatiesubsidies door SenterNovem en
andere subsidieverstrekkers op innovatiegebied.
• Versterk de positie van toezichthoudende organen, zoals
het Agentschap Telecom voor de telecomsector, bij het
onderkennen en beperken van spionagerisico’s in de
genoemde sectoren.
• Laat het eerder genoemde meldpunt advies geven aan
overheden, bedrijven en instellingen over de manier
waarop zij zich tegen spionage door buitenlandse inlichtingendiensten kunnen beschermen.

• Geef als overheid zelf het goede voorbeeld:
-- Draag zorg voor een adequate naleving van
geldende beleidskaders zoals het Voorschrift
Informatiebeveiliging Rijksdienst 2007 (VIR) en het
Voorschrift Informatiebeveiliging Rijksdienst bijzondere informatie (VIR-BI) uit 2004.
-- Bevorder het eigen gebruik van kwalitatief hoogwaardige en voor het doel geschikte beveiligingsproducten.
Voor bescherming van gerubriceerde informatie kan
gebruik gemaakt worden van door AIVD/NBV geëvalueerde, door de minister van BZK goedgekeurde beveiligingsproducten. Voor niet-gerubriceerde informatie
zijn ook beoordelingssystemen voor ICT-middelen
beschikbaar, zoals de internationaal geaccepteerde
‘Common Criteria’.
-- Gebruik op politiek en (hoog)ambtelijk niveau geen
pda’s met uitsluitend door de producent ingebouwde
beveiligingssystemen om e-mail te verzenden met een
gevoelig tot geheim karakter. Op dit moment worden
deze nog steeds op grote schaal gebruikt, ook voor het
versturen van gevoelige en vertrouwelijke informatie.
-- Verplicht loggen van systemen die gevoelige, vertrouwelijke of geheime informatie bevatten. Dit is nog niet
overal het geval.

10.3 Belangenafweging

Belangen op korte termijn versus belangen op lange(re) termijn:
Uit het onderzoek blijkt dat organisatie­belangen en/of
overheidsbelangen op korte termijn (vaak) prevaleren
over de belangen op lange termijn. Als de verkoop van een
bedrijf(sonderdeel) op korte termijn geld oplevert, wordt
soms nauwelijks aandacht besteed aan het feit dat het uit
handen geven van dit bedrijf(sonderdeel) in de toekomst
een veiligheidsprobleem kan vormen. Drie voorbeelden:

Kennis delen versus kennis beschermen
Op dit moment worden op grote schaal buitenlandse
studenten aangetrokken om onderzoek te verrichten
in technisch-wetenschappelijke studierichtingen waar
Nederlandse kernbelangen zijn te vinden en waarvan het
weglekken schade zou toebrengen aan het economisch
welzijn van Nederland. Na deze studie vertrekt het merendeel van deze studenten weer naar het land van herkomst
met medeneming van de kennis en vaardigheden opgedaan
in Nederland. Strategisch-economische kennis die moet
bijdragen aan het economisch potentieel van de toekomstige Nederlandse kenniseconomie kan zo wegvloeien naar
buitenlandse concurrenten. De economische schade die
hieruit ontstaat kan de nationale veiligheid aantasten.

Uit handen geven versus in handen houden
Veel bedrijven en instellingen kiezen ervoor om activiteiten
als systeem- en server­beheer, datawarehousing en gegevens­
verwerking uit te besteden of te offshoren. Dit brengt spionagerisico’s met zich mee. Het zicht op welke externe partijen
toegang hebben tot de systemen en gegevens wordt door
uitbesteden belemmerd. De mogelijke kostenbesparing op
korte termijn wordt lang niet altijd afgezet tegen de mogelijke (economische) risico’s waaraan het bedrijf of instelling
wordt blootgesteld als zo gegevens toegankelijk worden
voor spionage-activiteiten.
Op basis van deze overwegingen wordt de volgende
­aanbeveling gedaan:
Besteed bij beleidsvorming nadrukkelijk aandacht aan
de bescherming van kernbelangen en de effecten van
beleid op de belangen van Nederland op langere termijn.
Om een betere balans te vinden in het afwegen van
belangen op de korte en de lange(re) termijn kunnen
bijvoorbeeld de volgende acties worden ondernomen:

Marktwerking versus nationale belangen
De verkoop van Nederlandse bedrijven aan buitenlandse
bedrijven stuit op dit moment op weinig weerstand of
belemmeringen. Dit past in het Nederlandse beleid van
liberalisering en antiprotectionisme. Het in buitenlandse
handen doen overgaan van dergelijke bedrijven kan (op
termijn) schade toebrengen aan de Nederlandse nationale
veiligheid. De liberalisering van de energiemarkt heeft ertoe
geleid dat sommige energieleveranciers onderdeel zijn
geworden van grote, buitenlandse organisaties. De vraag
kan gesteld worden of in de belangenafweging van een
dergelijk bedrijf de Nederlandse energievoorzieningszekerheid voorop staat. Andere westerse landen zien dergelijke
risico’s ook en hebben om die reden eigen nationale toetsingskaders met behulp waarvan buitenlandse overnames
worden goed of afgekeurd.

• Breid batenanalyses voor het Nederlandse economisch
welzijn van het delen van technisch-wetenschappelijke
kennis uit met de kostenanalyses als gevolg van het
weglekken van deze kennis.
• Besteed in de afweging om activiteiten uit te besteden of
te offshoren nadrukkelijk aandacht aan de risico’s van spionage en de (economische/financiële) gevolgen hiervan.

53

54

55

56

Colofon
Dit is een uitgave van:
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
www.aivd.nl
Postbus 20010 | 2500 EA Den Haag
Grafische verzorging
Zijlstra Drukwerk B.V., Rijswijk
februari 2010