Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

29 477

Geneesmiddelenbeleid

Nr. 471

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 februari 2018
Bij brief van 24 januari 2018 heeft de vaste commissie voor Justitie en
Veiligheid van uw Kamer mij verzocht een reactie te geven op de
uitzending van Zembla op 17 januari 2018. In onderhavige aflevering
presenteert Zembla Internationaal een onderzoek van de BBC naar de
mogelijke relatie tussen antidepressiva en geweld. Centraal in de
uitzending staat de schietpartij op 20 juli 2012 tijdens de première van de
nieuwe Batman-film The dark night rises in de Amerikaanse stad Aurora
nabij Denver. Daarbij zijn twaalf doden en zeventig gewonden te
betreuren. De bloedige aanslag trekt wereldwijd veel aandacht. Vanwege
de uitdossing van de 24-jarige schutter James Holmes woedt ook de
discussie over het verband tussen gewelddadige films en het daadwerkelijk plegen van geweld. Holmes is tijdens de schietpartij gekleed in
zwarte kledij en draagt een gasmasker, waarmee hij The Joker – een
moordlustige figuur in de Batman-serie – imiteert.
In de recente uitzending Recept voor moord? van Zembla staat niet de
impact van geweldsbeelden, maar de invloed van antidepressiva als
risicofactor voor geweld centraal. De voorheen niet als gewelddadig
bekend staande Holmes raakt enkele maanden vóór de schietpartij
geestelijk in de knoop en krijgt van zijn psychiater het antidepressivum
Sertraline voorschreven. Ondanks dat hij al snel waanideeën krijgt, wordt
de dosis twee maal verhoogd, van 50 naar 100 naar 150 milligram. Enkele
deskundigen in de uitzending zien een mogelijk verband tussen de
inname van dit antidepressivum en de latere schietpartij. In de bijsluiter
van Sertraline wordt inderdaad agressie als een van de soms – bij minder
dan 1 op de 100 gebruikers – voorkomende bijwerkingen genoemd.
Zelfmoordgedachten zijn met minder dan 1 op de 1000 gebruikers
zeldzamer, maar vormen een reden om het middel in principe niet aan
jongeren voor te schrijven.
Over de individuele casus van James Holmes kan ik uiteraard niet
oordelen. In algemene zin kan wel gesteld worden dat er in de wetenschap al langere tijd een debat gaande is over de relatie tussen genees-

kst-29477-471
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 477, nr. 471

1

middelen en plotse, ogenschijnlijk onverklaarbare geweldpleging. Dat
deze medicijnen tot agressie kunnen leiden, lijkt inmiddels niet betwist,
maar de mechanismen waarlangs en de mate waarin dit effect zich
voordoet, is wel onderwerp van discussie. Het mechanisme zal niet bij elk
individu hetzelfde zijn. Verder zijn naast antidepressiva ook andere
geneesmiddelen zoals benzodiazepinen en bepaalde middelen ter
verhoging van het testosteron of tegen de ziekte van Parkinson in verband
gebracht met een grotere kans op agressief gedrag. De precieze omvang
is niet bekend, maar de meeste studies geven bij antidepressiva en
benzodiazepinen, waarvan het gebruik ook in strafzaken aan de orde is
geweest, een prevalentie van agressie van minder dan 1%1.
Zoals eerder aangegeven in Kamervragen in 2014 en 20162 is het van
belang dat de werkzaamheid en bijwerkingen van medicijnen niet alleen
worden onderzocht voordat ze op de markt komen, maar ook naderhand
worden bijgehouden. Bij de registratie van nieuwe geneesmiddelen
beoordeelt het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) de
werking en risico’s en zorgt voor opname van deze risico’s in de productinformatie en bijsluiters. De farmaceutische industrie is vervolgens
wettelijk verplicht de bijwerkingen van de geneesmiddelen die zij in de EU
in de handel brengt, vast te leggen en periodieke veiligheidsverslagen bij
het CBG in te dienen.
Ook nadat geneesmiddelen op de markt zijn gekomen, kunnen zorgverleners en gebruikers mogelijke bijwerkingen melden via een meldsysteem. In Nederland worden deze meldingen bijgehouden door het
Nederlands Bijwerkingencentrum Lareb. Deze organisatie analyseert de
meldingen en rapporteert hierover aan het CBG, die de meldingen
beoordeelt en daarbij ook informatie betrekt uit andere Europese
lidstaten. Vervolgens beslist het CBG of en zo ja welke maatregelen
genomen moeten worden ten aanzien van individuele geneesmiddelen.
Dit kan bijvoorbeeld leiden tot het aanpassen van de bijsluiter, zoals in
2014 bij een aantal antidepressiva op het punt van agressie en suïcidaal
gedrag is gebeurd.
Vanzelfsprekend is het van belang dat de behandelend arts op de hoogte
is van de mogelijke bijwerkingen van een medicijn en alert is op de
signalen die in die richting wijzen. Bij een toename van bijvoorbeeld
agressief gedrag zal de arts of psychiater moeten beoordelen of de
medicatie gewijzigd of aangepast dient te worden. Indien de patiënt
nadien geweld pleegt, is dit echter in de rechtspraktijk geen grond hem
ontoerekeningsvatbaar te verklaren of een beroep op psychische overmacht te honoreren. Een lineair causaal verband tussen het gebruik van
antidepressiva en geweld is immers niet aangetoond. Bovendien is vaak
sprake van een combinatie van factoren die hebben geleid tot het geweld.
De inname van antidepressiva kan met andere woorden geen «vrijbrief»
zijn voor het plegen van geweld. Het is aan de rechter om in individuele
gevallen te beoordelen of en in hoeverre hij het gebruik van deze
medicijnen meeweegt bij het bepalen van zijn uiteindelijke vonnis.
De Minister voor Rechtsbescherming,
S. Dekker

1

David Roef en Robert-Jan Verkes. «Medicijngebruik, agressie en strafrechtelijke verantwoordelijkheid». In: Nederlands Juristenblad, 20-12-2013, afl. 45, pp. 3137-3142.
2
Aanhangsel Handelingen II 2013/14, nrs. 2209, 2210 en 2412 en Aanhangsel Handelingen II
2015/16, nr. 2790.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 29 477, nr. 471

2