Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

32 805

Hulpmiddelenbeleid in de gezondheidszorg

Nr. 29

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 juli 2014
Met deze brief informeer ik u over de praktijkevaluatie die het Nederlands
Instituut voor onderzoek (NIVEL) in opdracht van VWS heeft uitgevoerd
onder gebruikers van medische hulpmiddelen1. Met deze evaluatie is
onderzocht wat gebruikers gemerkt hebben van twee beleidswijzigingen,
namelijk;
I) transitie naar een functiegerichte aanspraak in de Zorgverzekeringswet
(Zvw); II) overheveling van de aanspraak op uitleenhulpmiddelen van de
Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) naar de Zvw.
Ik kom daarmee tegemoet aan de toezeggingen die de Kamer op dat punt
zijn gedaan. In mijn brief beschrijf ik per beleidswijziging eerst de
belangrijkste uitkomsten van de evaluatie en geef ik vervolgens mijn
reactie op een aantal aanbevelingen uit het rapport. Het rapport heb ik als
bijlage toegevoegd2.
I) Functiegerichte aanspraak
Op verzoek van de Kamer wordt vanaf 2008 gewerkt aan een functiegerichte aanspraak3 waarbij het opheffen/verminderen van een stoornis of
beperking het uitgangspunt is. Deze vervangt de aanspraak op basis van
een limitatieve lijst van hulpmiddelen die te weinig maatwerk bood. Met
een functiegerichte aanspraak krijgen verzekeraars meer vrijheid om een
adequaat hulpmiddel te vergoeden en komt er meer ruimte voor
innovatieve hulpmiddelen zodat zowel de kwaliteit als de doelmatigheid
van de hulpmiddelenzorg kan verbeteren. Om dit beoogd effect optimaal
te kunnen benutten, is steeds gewezen op het gebruik van richtlijnen en
een goed geïnformeerde zorgvrager als belangrijke randvoorwaarden.
Inmiddels is de aanspraak bijna volledig functiegericht omschreven. Het

1

Ervaringen van mensen die hulpmiddelen gebruiken en thuiszorgmedewerkers NIVEL
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
3
Kamerstuk 29 689, nr. 186
2

kst-32805-29
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 805, nr. 29

1

NIVEL heeft onder gebruikers onderzocht wat zij in de praktijk van deze
effecten gemerkt hebben.
Praktijkevaluatie functiegerichte aanspraak
Uit het NIVEL rapport blijkt dat gebruikers en thuiszorgmedewerkers niet
veel gemerkt hebben van de functiegerichte aanspraak op hulpmiddelen.
Het veld staat weliswaar positief tegenover het functiegericht omschrijven
van de aanspraak, maar de vertaling naar meer maatwerk in de praktijk
vraagt nog de nodige aandacht van alle betrokkenen. Zo worden
richtlijnen onvoldoende ontwikkeld en geïmplementeerd, en is er
onduidelijkheid wie hier de regie moet voeren. In dat kader pleiten diverse
stakeholders voor een extra stimulans van VWS. Op basis van de
onderzoeksresultaten en de bespreking van de uitkomsten met stakeholders, doet het NIVEL de volgende aanbevelingen:
– schep meer duidelijkheid over verantwoordelijkheid en regievoering
– verbeter de informatie naar gebruikers en zorgverleners (adviesrol)
– vereenvoudig waar mogelijk het indicatieproces.
Duiding van verantwoordelijkheid en regie
Naar mijn mening moeten zorgverzekeraars en zorgaanbieders er samen
voor zorgen dat – binnen de kaders van de regelgeving – een verzekerde
toegang heeft tot adequate «functiegerichte» hulpmiddelenzorg. Dat
houdt in dat de beperkingen die uit een bepaalde functiestoornis
voortkomen met passende hulpmiddelen zo goed mogelijk worden
gecompenseerd. Deze prestatieplicht heeft als uitgangspunt «eenvoudig
(goedkoop) waar dit kan en complex (duur) waar dit nodig is», en kan zo
voor maatwerk zorgen. Dat is in het belang van de patiënt en de premiebetaler. Om te zorgen dat er gestructureerd van probleem naar oplossing
wordt gezocht, is functiegericht voorschrijven volgens richtlijnen en
protocollen als belangrijke randvoorwaarde genoemd.
Een richtlijn adviseert het «wat, wanneer en waarom» en vormt de input
voor een protocol waarin ook het «door wie» wordt beschreven. Met
ondersteuning van VWS is door Zorgverzekeraars Nederland (ZN) en de
Chronisch Zieken en Gehandicapten raad een basisrichtlijn voor hulpmiddelenzorg ontwikkelt. Met deze basisrichtlijn als voorbeeld, kan het veld
per functioneringsprobleem specifieke richtlijnen en protocollen ontwikkelen. Deze stap wordt door het veld echter onvoldoende opgepakt.
Daarom zal ik er bij partijen opnieuw op aandringen dat zij hier voortvarender mee aan de slag gaan. Hoewel vooral zorgprofessionals verantwoordelijk zijn voor de inhoud van richtlijnen; zouden de zorgverzekeraars
het ontwikkelen en het gebruik van richtlijnen meer moeten stimuleren
door bijvoorbeeld in de afspraken met zorgaanbieders daar meer op aan
te sturen. Het Kwaliteitsinstituut kan daarin ondersteuning bieden.
Ik ben ervan overtuigd dat slim gebruik van medische technologie en
medische hulpmiddelen de kwaliteit van leven en zelfredzaamheid voor
de gebruikers sterk bevordert én tegelijkertijd de noodzaak voor andere
zorgvormen kan voorkomen. Gezien de snelle ontwikkelingen in de
medische technologie sector heb ik daar hoge verwachtingen van.
Betere informatievoorziening
De functiegerichte aanspraak gaat uit van een vraaggestuurde aanpak om
het probleem van de gebruiker zo goed mogelijk op te lossen. De
gebruiker kan daar een aandeel in hebben door zich vooraf te informeren
over de mogelijkheden die hulpmiddelen kunnen bieden. Dit bevordert

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 805, nr. 29

2

dat gebruikers ook beter kunnen formuleren welk probleem zij graag
opgelost zouden zien.
VWS heeft Vilans gevraagd om een hulpmiddelenwijzer te ontwikkelen en
voor het publiek toegankelijk te maken. De hulpmiddelenwijzer biedt
objectieve en onafhankelijke informatie over de mogelijkheden van
hulpmiddelen en helpt gebruikers en professionals bij het maken van de
juiste keuze. Uit het onderzoek blijkt dat nog weinig aanvragers zich
vooraf informeren, maar als men informatie inwon was men meestal wel
geholpen met die informatie. Volgens Vilans bezoeken maandelijks circa
tienduizend mensen de hulpmiddelenwijzer. Deze hulpmiddelenwijzer is
ook te vinden via een link op de website van Regelhulp, Zorgverzekeraars
Nederland en VWS. Ik ga actie ondernemen om de bekendheid van
informatiebronnen zoals Regelhulp en de hulpmiddelenwijzer te
vergroten.
Eenvoudige indicatie
Meer maatwerk stelt vaak hogere eisen aan het indicatieproces. Daarin
schuilt een zeker risico dat er soms, zeker in de ogen van de gebruiker, (te)
veel vragen moeten worden gesteld. Uiteraard kan het veld hier doelmatig
mee omgaan; «eenvoudig waar het kan en uitgebreid waar dit bijdraagt
aan een betere uitkomst». Waar het een relatief eenvoudig probleem
betreft of waar de keuze voor een bepaald hulpmiddel evident is (zoals bij
vervanging), kan een uitgebreide vragenlijst overbodig zijn. Ik zal aan het
veld vragen om dit zodanig vorm te geven. Voor mij is van belang dat er
adequate hulpmiddelenzorg wordt geleverd.
II) Overheveling (minder regelingen)
Tot 2013 bestonden er drie verschillende regelingen voor hulpmiddelen,
namelijk (AWBZ, Wmo en Zvw), waarvoor VWS verantwoordelijk was.
Mensen die op hulpmiddelen zijn aangewezen, hadden geregeld met drie
regelingen en drie verschillende loketten te maken. Vaak was niet duidelijk
voor wélk hulpmiddel men bij wélk loket moest zijn en regelmatig moest
iemand meerdere aanvraagtrajecten doorlopen waarbij steeds opnieuw
een indicatie werd gesteld. Gebruikers ervoeren dit vaak als «van het
kastje naar de muur gestuurd worden». Om het voor de burger eenvoudiger te maken zijn er vanaf 2013 in plaats van drie nog twee regelingen
(Wmo en Zvw), en dus twee loketten (gemeente en zorgverzekeraar) voor
hulpmiddelen. De «kortdurende» bruikleen verpleegartikelen uit de AWBZ
worden vanaf 2013 voortaan door de zorgverzekeraar verstrekt.
Tegelijkertijd met deze vereenvoudiging van de regelgeving heb ik het
veld nadrukkelijk gevraagd om de uitvoering te verbeteren. Dit kan door
onder andere een meer eenduidige indicatiestelling, een betere informatievoorziening naar de gebruiker, een betere kwaliteit en levering van
hulpmiddelen en betere samenwerking tussen instanties om de gebruiker
te behoeden voor een nodeloze administratieve rompslomp en
overbodige indicatietrajecten. Ik heb zorgverzekeraars en gemeenten er
op gewezen dat veel gebruikers zijn aangewezen op hulpmiddelen uit
zowel de Zvw als uit de Wmo, (de zogenaamde «samenloop»), en dat voor
deze groep het risico bestaat dat zij tegelijkertijd of kort na elkaar
vergelijkbare indicatietrajecten moeten doorlopen. Ik ga zorgverzekeraars,
zorgaanbieders en gemeenten er op aanspreken dat zij dit soort
problemen samen aanpakken.
Praktijkevaluatie overheveling
Hulpmiddelgebruikers en thuiszorgmedewerkers hebben van de overheveling van de AWBZ-hulpmiddelen naar de Zvw weinig hinder onder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 805, nr. 29

3

vonden. Dit is positief, maar voor gebruikers en aanvragers blijven enkele
aspecten van de afbakening tussen Wmo en Zvw verwarrend. Hoewel er
minder regelingen zijn, weten mensen nog niet altijd waar ze voor welk
hulpmiddel terecht kunnen.
Aanvragers ervaren het steeds opnieuw moeten verstrekken van
informatie over hun probleem of situatie nog steeds als een knelpunt.
Daarnaast blijkt de «knip» in tijdelijk (Zvw) en permanent (Wmo) gebruik
van bepaalde hulpmiddelen in de praktijk soms een obstakel. Op basis
van de resultaten van het onderzoek en de bespreking van de uitkomsten
met stakeholders doet het NIVEL de volgende aanbevelingen:
– verbeter de informatievoorziening over de verschillende regelingen
– Onderzoek de afbakeningsproblemen en overweeg verdere vereenvoudiging.
– Onderzoek de mogelijkheden van informatie uitwisseling om (her)indicaties te voorkomen
– Herhaal na enige tijd het onderzoek naar de ervaringen van de
gebruikers
Betere informatie
Het goed informeren van gebruikers waar zij met hun zorgvraag terecht
kunnen, is vooral een taak van zorgverzekeraars, gemeenten en zorgaanbieders omdat zij immers het dichtst bij de cliënt staan. Voor algemene
vragen over wet- en regelgeving kan men terecht op website van VWS.
Voor meer specifieke informatie bestaat er Regelhulp. Dit is een digitale
wegwijzer van de overheid voor iedereen die op zoek is naar zorg of
ondersteuning en bevat actuele informatie op het gebied van zorg,
welzijn, opvoeden en opgroeien, en sociale zekerheid. Op Regelhulp staat
informatie die gericht zoeken naar hulpmiddelen mogelijk maakt en waar
men moet zijn. Daarnaast is er de hulpmiddelenwijzer van Vilans waar
mensen deze informatie kunnen vinden. Ik zal deze informatievoorzieningen nog meer gaan promoten en ik roep het veld op de knelpunten in
de dagelijkse praktijk gezamenlijk op te pakken.
Afbakeningsproblemen
Medische hulpmiddelen omvat een breed scala aan producten – van
relatief eenvoudig tot complex- en worden in zowel in het cure – als caredomein ingezet ter ondersteuning van bijvoorbeeld zorg, behandeling,
revalidatie, verpleging, verzorging, zelfredzaam en participatie. Daardoor
kunnen hulpmiddelen soms meerdere doelen dienen. De scheidslijn waar
cure ophoudt en waar care begint, is niet altijd duidelijk. Zo kan een
rolstoel of hoortoestel worden gezien als een oplossing voor een
functioneringsprobleem maar evengoed worden beschouwd als een
hulpmiddel ter bevordering van de zelfredzaamheid en de participatie. Dat
maakt een eenduidige indeling in een domein zoals Wmo of Zvw niet
eenvoudig. Aanvankelijk lag er een plan om alle hulpmiddelen die te
maken hadden met «zelfredzaamheid in en om de woning» onder te
brengen in de Wmo, en alle hulpmiddelen die gericht zijn op één
medische aandoening in de Zvw onder te brengen4.
Daarop heeft de Kamer een motie5 aangenomen waarin werd gevraagd
om geen Zvw- en AWBZ-hulpmiddelen naar de Wmo over te hevelen
maar deze onder de Zvw te laten vallen en op het gebied van de hulpmiddelen in de Wmo niets te wijzigen. Ik heb de motie conform de wens van
de Kamer uitgevoerd omdat deze herindeling kon rekenen op brede steun
bij patiënten, zorgverzekeraars en zorgaanbieders. Naar mijn mening
4
5

Kamerstuk 32 805, nr. 1
Kamerstuk 33 000 XVI, nr. 52 de motie Gerbrands c.s. over hulpmiddelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 805, nr. 29

4

heeft het verminderen van het aantal loketten al een aanzienlijke
verbetering opgeleverd.
Zoals uit het NIVEL rapport blijkt, komen ook nu enkele afbakeningsproblemen voor. Ik zal de aanbeveling om de «knip» tussen kortdurend (Zvw)
en langdurend (Wmo) gebruik van bepaalde hulpmiddelen op te lossen,
daarom in overweging nemen. Vanwege de logische samenhang zal ik bij
een eventuele overheveling uiteraard rekening houden met de gevolgen
en het tijdpad van de transitie van zorgaanspraken tussen Wmo, Zvw en
AWBZ (Wlz).
Informatie overdracht
Een belangrijk knelpunt is dat gebruikers steeds weer opnieuw informatie
moeten geven over hun probleem of situatie. Uit een eerder NIVEL
onderzoek bleek al dat het telkens weer op tafel moeten leggen van hun
«hele hebben en houden» door gebruikers als een van de belangrijkste
knelpunten werd ervaren. Uit hetzelfde onderzoek bleek destijds dat 78%
van alle gebruikers gebruik maakt van één of meerdere hulpmiddelen en
dat daarvan 63% zowel hulpmiddelen uit de Wmo als de Zvw heeft. Twee
derde van de respondenten gaf aan niet onwelwillend te staan tegenover
uitwisselen van informatie tussen zorgverzekeraar en gemeente als
daarmee dit probleem wordt opgelost.
Ik wil inventariseren of het uitwisselen van relevante informatie tussen
gemeente en zorgverzekeraar, uiteraard met nadrukkelijke toestemming
van de betrokken burger- mogelijk en haalbaar is. Dat voorkomt dat
hulpmiddelgebruikers hun situatie steeds opnieuw moeten toelichten.
Heronderzoek
Het NIVEl wijst op een aantal beperkingen van het onderzoek. Zo geeft het
weinig inzicht in de uitvoeringspraktijk en geven stakeholders aan dat veel
instrumenten nog niet operationeel zijn. Het rapport geeft een globaal
overzicht van ervaringen over verschillende hulpmiddelen maar andere
beleidswijzingen kunnen daarop ook van invloed zijn geweest. Bovendien
zijn de ervaringen van thuiszorgmedewerkers en hulpmiddelengebruikers
niet altijd een op een met elkaar te vergelijken. Daarom pleit het NIVEL na
enige tijd voor een heronderzoek.
Ik ben mij ervan bewust dat de evaluatie een globaal beeld geeft van de
huidige praktijk en dat er geen harde conclusies kunnen worden
getrokken. Niettemin ontvang ik uit het veld vergelijkbare signalen die dit
beeld bevestigen. Ik blijf daarom de voortgang nauwgezet volgen en ik
ben voornemens om op een later tijdstip opnieuw een evaluatie uit te
voeren. Uiteraard zal ik ook dan de Kamer over de uitkomsten informeren.
Tot slot
Over het algemeen is de toegankelijkheid, kwaliteit en doelmatigheid van
de hulpmiddelenzorg van een hoog niveau. Desondanks meen ik dat de
potentie van hulpmiddelen nog beter benut kan worden. Ik denk dat
richtlijnen hier een belangrijke rol spelen. Ik geloof evenzeer dat patiënten
meer betrokken kunnen worden in het maken van bepaalde keuzes.
Daarom hecht ik veel waarde aan een goed geïnformeerde patiënt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 805, nr. 29

5

Voor de toekomst voorzie ik dat medisch technologie een steeds grotere
rol gaat spelen in het bevorderen van kwaliteit van leven en behoud van
zelfredzaamheid.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.I. Schippers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 805, nr. 29

6