1/2

Staten-Generaal

Vergaderjaar 2016–2017

19 291

Parlementaire Assemblée van de NAVO

W /Nr 55

VERSLAG VAN DE VOORJAARSZITTING 2017
Vastgesteld 3 augustus 2017
1. Inleiding
Tien leden van de Nederlandse delegatie in de NAVO Parlementaire
Assemblee hebben van 26 tot en met 29 mei 2017 deelgenomen aan de
plenaire Voorjaarszitting van deze organisatie. Dit jaar werd deze
bijeenkomst georganiseerd door het Georgische parlement in Tbilisi.
De delegatie bestond uit de heer Ten Broeke (VVD, delegatieleider), de
heer Knops (CDA), de heer De Roon (PVV), mevrouw Belhaj (D66),
mevrouw Eijsink (PvdA), mevrouw Gunal-Gezer (PvdA), de heer Van
Bommel (SP), de heer Vuijk (VVD), de heer Van Kappen (VVD), de heer
Knip (VVD), mevrouw Martens (CDA).
Aan de bijeenkomst namen ongeveer 300 parlementariërs deel uit de 28
NAVO-lidstaten, evenals volksvertegenwoordigers uit partnerlanden en
«observers» van het bondgenootschap. De agenda stond deze keer, mede
vanwege de locatie, sterk in het teken van de relatie tussen het gastland
Georgië en het Atlantisch bondgenootschap. Zo is er tijdens de plenaire
sessie een verklaring1 aangenomen, waarin steun werd uitgesproken voor
de Euro-atlantische integratie van Georgië. Twee leden van de Nederlandse delegatie hebben hiertegen gestemd. Voorts heeft de Assemblee
een bezoek gebracht aan de administratieve grens met het door Rusland
bezette Zuid-Ossetië. De Nederlandse delegatie heeft een apart bilateraal
overleg gehad met de Georgische plaatsvervangend Minister van
Buitenlandse Zaken, Vakhtang Makharoblishvili.
Tijdens het bezoek aan Tbilisi is de delegatie op hartelijke wijze ontvangen
door de Nederlandse ambassadeur ter plaats, Jos Douma. Hij gaf een
informatieve briefing over de actuele ontwikkelingen in Georgië en heeft
met een deel van de delegatie een bezoek gebracht aan een concert van
het Nederlands Blazersensemble, dat ter plaatse optrad in het kader van
de Georgisch Onafhankelijkheidsdag. De delegatie is hem hiervoor
erkentelijk.

1

kst-19291-55
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

De verklaring is te vinden op http://www.nato-pa.int/Default.asp?SHORTCUT=4550

Staten-Generaal, vergaderjaar 2016–2017, 19 291, nr. 55

1

2. Standing Committee
De vergadering van alle delegatieleiders in het Standing Committee op
26 mei, waarmee zoals gebruikelijk geopend werd, bood de Italiaanse
voorzitter Alli de gelegenheid om verslag te doen van de NAVO-top van
de dag ervoor in Brussel, waar hij namens de Assemblee aanwezig was
geweest. Dit was de eerste NAVO-bijeenkomst van de Amerikaanse
president Trump. Alli noemde het politiek van belang dat de NAVO daar
besloten had om deel te gaan uitmaken van de coalitie tegen IS. Tijdens
de opening van het nieuwe NAVO-hoofdkwartier leek de sfeer tussen de
regeringsleiders goed te zijn, aldus Alli en werd er positief gereageerd op
het feit dat de Assemblee vertegenwoordigd was.
In het Standing Committee werd, zoals tijdens haar vergadering in Berlijn
op 1 april 2017 ook al het geval was, opnieuw uitgebreid gediscussieerd
over de concept-verklaring inzake «Supporting Georgia’s Euro-Atlantic
Integration». Deze verklaring was ingediend door de Litouwse delegatieleider Jukneviciene. Een eerdere versie waarin de NAVO-lidstaten werden
opgeroepen om Georgië toegang te geven tot het Membership Action
Plan (MAP-status) van de NAVO, was in Berlijn mede op voorspraak van
de Nederlandse delegatie genuanceerd tot een oproep om de
voorwaarden te creëren, waardoor Georgië in de toekomst MAP-status
verleend zou kunnen worden. Een nieuw amendement van de Letse
delegatieleider Ojars Kalnin verwees naar «eerdere uitbreidingsrondes»
van de NAVO. Dit deed bij de heer Ten Broeke de vraag rijzen of dit
impliceerde dat er in de toekomst nieuwe uitbreidingsrondes zouden
moeten komen. De Nederlandse delegatie was daar geen voorstander
van. Hij pleitte er dan ook voor om deze verwijzing weg te laten. De Letse
delegatieleider was daartoe niet bereid en liet het op een stemming
aankomen. Daarbij heeft de Nederlandse delegatie tegen het amendement
met de verwijzing naar eerdere uitbreidingsrondes gestemd, wat niet
verhinderde dat het wijzigingsvoorstel met grote meerderheid werd
aangenomen. Aldus gewijzigd, werd de verklaring op maandag 29 mei in
de plenaire sessie in stemming gebracht.
Voorts stond een informatief document op de agenda over defensieuitgaven in de lidstaten en «burdensharing». In de discussie over
bondgenootschappelijke solidariteit, die naar aanleiding hiervan ontstond,
verwees de heer Ten Broeke naar de internationale berichtgeving over
de NAVO-top van de vorige dag. Hoewel de opening van het nieuwe
NAVO-hoofdkwartier een feestelijk moment was om de onderlinge
eenheid te vieren, werd er in de internationale media steeds gevraagd hoe
eensgezind de NAVO werkelijk is. Daarbij gaat het om de betekenis van
artikel 5 uit het Noord-Atlantische Verdrag, dat stipuleert dat een aanval
op één, een aanval op allen is. Het is vooral het Kremlin dat garen spint bij
de discussie over de vraag in hoeverre de Verenigde Staten nog bereid
zijn om het overgrote deel van de lasten in de NAVO te dragen, aldus de
heer Ten Broeke. Dit is een tijd om het cement van bondgenootschappelijke solidariteit te verstevigen, niet om nieuwe lagen met stenen toe te
voegen. Vooral die landen, die behoefte hebben aan een herbevestiging
van artikel 5 tegenover de Russische intimidatie, zouden voorop moeten
gaan in de poging om «verwatering» van de bondgenootschappelijke
solidariteit te voorkomen. Dit is niet het moment om nieuwe landen aan
de NAVO toe te voegen, bepleitte de heer Ten Broeke, maar om de
bestaande banden te versterken. Dit gezegd hebbende, vond hij voorts dat
de discussie over de 2%-norm voor defensie-uitgaven in de NAVO
nuancering behoefde. Nederland heeft altijd een «comprehensive
approach» voorgestaan in militaire missies. Dientengevolge zouden
inspanningen in het kader van civiele en justitiële opbouw in conflictgebieden ook moeten worden betrokken bij de beoordeling van bijdragen
van NAVO-lidstaten.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2016–2017, 19 291, nr. 55

2

Een volgende agendapunt betrof een voorstel om het aantal zetels van de
Turkse delegatie in de Assemblee uit te breiden van 12 naar 18. De NAVO
Assemblee hanteert, net als de Parlementaire Assemblee van de Raad van
Europa, bevolkingsaantal als criterium om de delegatie-omvang vast te
stellen. Op puur technische gronden was het Turkse zetelaantal van 12
inmiddels een anomalie, dat aanpassing behoefde. Voor een aantal
delegaties was dit voorstel echter aanleiding om iets te zeggen over de
actuele ontwikkelingen in Turkije. De heer Ten Broeke merkte hierover op
dat Turkse regeringsvertegenwoordigers de afgelopen tijd veel onacceptabele uitspraken over Nederland hadden gedaan, maar dat de Turkse
delegatieleider in de Assemblee, Osman Bak, goed werk verricht had. Hij
pleitte ervoor de regels gewoon te volgen en de Turkse delegatie te geven
waar het recht op had, maar niet zonder daarbij de gemeenschappelijke
waarden en belangen te erkennen. De Nederlandse delegatie zou voor
uitbreiding naar 18 zetels stemmen in de veronderstelling dat alle 18
leden van de Turkse delegatie dan ook vrij en zonder beperkingen kunnen
reizen naar Assemblee-activiteiten. Ook de Duitse delegatie stemde
hiermee in, ondanks ongenoegen over het feit dat Duitse parlementariërs
verhinderd werd om de eigen troepen te bezoeken op de basis in Incirlik.
De enige tegenstem kwam van de Franse delegatie.
Een laatste agendapunt, dat aanleiding was voor een interventie van de
Nederlandse delegatie, betrof het aanbod van het Oekraïense parlement
om de NAVO PA Voorjaarszitting van 2019 te organiseren. De heer Ten
Broeke merkte hierover op dat het hem zorgen baarde dat niet-lidstaten,
zoals Georgië en mogelijk dus Oekraïne, in het gat springen dat ontstaat
als lidstaten niet bereid zijn om de organisatie van een grote Assembleesessie voor hun rekening te nemen. Hij vond dit een kwestie van «burden
sharing» onder de parlementen uit de NAVO-lidstaten. President Alli nam
deze opmerking voor kennisgeving aan en concludeerde dat het
vooralsnog niet nodig was om een besluit te nemen over de Voorjaarszitting van 2019.
3. Bilateraal gesprek met de plaatsvervangend Minister van
Buitenlandse Zaken van Georgië, dhr. Vkahtang Makharoblishvili
De Georgische plaatsvervangend Minister van Buitenlandse Zaken, de
heer Makharoblishvili, vroeg om een apart overleg met de Nederlandse
delegatie op zondag 28 mei. Aan dat gesprek namen de leden Ten
Broeke, Belhaj, Van Bommel, Vuijk, Van Kappen en Martens deel.
Het overleg stond geheel in het teken van de Euro-atlantische ambities
van Georgië en het standpunt van de Nederlandse delegatie ten aanzien
van de concept-verklaring hierover. Van de zijde van de Nederlandse
delegatie werd er daarbij voor gewaarschuwd de bondgenootschappelijke
solidariteit niet te ver op te rekken. Onder verwijzing naar de maatschappelijke discussie rond het Oekraïnereferendum in Nederland in 2016 werd
het politieke debat in ons land over Euro-atlantische integratie geduid.
Ook werd benadrukt dat landen die te maken hebben met grensgeschillen
of «frozen conflicts», in principe niet klaar zijn voor het lidmaatschap van
de NAVO of de EU. De Nederlandse delegatie zei respect te hebben voor
de lastige positie waarin Georgië zich bevindt, maar dat deed niets af aan
de breed gedeelde kritische kanttekeningen, die zij plaatste bij de ambitie
van het land om lid te worden van het Atlantisch bondgenootschap.
Plaatsvervangend Minister Makharoblishvili benadrukte dat het zijn land
op korte termijn vooral te doen is om het harmoniseren van standaarden –
op het gebied van politie en justitie, onderwijs, veiligheid, energie,
transport en connectiviteit. Visaliberalisering was daarbij een belangrijk
teken van eenzelfde commitment van de EU. Zijn land stelt zich terughoudend op ten aanzien van Russische provocaties en draagt zijn steentje
bij aan militaire operaties in Mali en Afghanistan. De steun voor
toetreding tot de EU en de NAVO is overweldigend onder de Georgische

Staten-Generaal, vergaderjaar 2016–2017, 19 291, nr. 55

3

bevolking (respectievelijk 90% en 80%). Maar in het huidige parlement
zitten voor het eerst ook pro-Russische vertegenwoordigers. Er moet licht
aan het eind van de tunnel zijn voor de Euro-atlantische integratie van
Georgië, zo bepleitte de bewindspersoon.
4. Plenaire zitting
Tijdens de plenaire zitting op maandag 29 mei spraken achtereenvolgens
Assembleevoorzitter Alli, de voorzitter van het Georgische parlement, de
heer Kobakhidze, de president van Georgië, de heer Margvelashvili, de
premier van Georgië, de heer Kvirikashvili, de nieuwe plaatsvervangend
secretaris-generaal van de NAVO, mevrouw Gottemoeller, en de voorzitter
van het Oekraïense parlement, de heer Parubiy. Alle Georgische sprekers
benadrukten daarbij hoe belangrijk het voor hun land was dat de
Voorjaarszitting van de Assemblee in Tbilisi plaatsvond. Zij vatten dit op
als een blijk van vertrouwen van de NAVO in Georgië. President Margvelashvili plaatste dit in de context van de moeilijke situatie, waarin 20% van
zijn land bezet is door Rusland, een bezetting die volgens hem al in de
vroege jaren ’90 was begonnen. Hij realiseerde zich dat zijn land nog
stevige hervormingen moest doorvoeren, alvorens het klaar is voor
NAVO-lidmaatschap. Met het oog hierop wordt de Grondwet herzien, zo
meldde hij, om een meer pluriform politiek stelsel mogelijk te maken, om
de mediavrijheid te verruimen en om de onafhankelijkheid van de
rechterlijke macht te verbeteren.
Premier Kvirikashvili stelde dat het zijn ambitie was om zo’n hoge mate
van integratie in de Euro-atlantische structuren te realiseren, dat daadwerkelijk lidmaatschap van de EU en de NAVO louter nog een kwestie van
politieke wil zou zijn. Hij somde alle inspaningen van zijn regering op, die
Georgië volgens hem klaar maakten voor de volgende stap op weg naar
lidmaatschap: de grote bijdragen aan de ISAF- en RSM-missies en
EU-crisisoperaties, de handelsliberalisering met de EU, Turkije, China, het
Gemenebest van Onafhankelijke Staten, Noord-Amerika, betere borging
van mensenrechten, mediavrijheid en goed openbaar bestuur. Zijn
regering had vergaande hervormingen van politie, justitie en het
gevangeniswezen doorgevoerd. Met belastinghervorming, ontwikkeling
van infrastructuur en verbetering van het onderwijssysteem, wordt
gewerkt aan een gunstiger ondernemersklimaat. Door de Russische
bezetting van 20% van zijn land heeft Georgië het moeilijk, aldus premier
Kvirikashvili. Maar dat doet niets af aan het rotsvaste commitment van
zijn land aan democratische transformatie en NAVO-integratie, besloot hij.
Rose Gottemoeller, de nieuwe plaatsvervanger van de secretaris-generaal
van de NAVO, Stoltenberg, deed verslag van de speciale NAVO-top van
25 mei 2017, die in het teken had gestaan van twee thema’s: de strijd
tegen terrorisme en de lastenverdeling binnen het bondgenootschap. De
NAVO heeft zich aangesloten bij de anti-ISIS-coalitie. Dit betekent niet dat
de strijd tegen ISIS nu een NAVO-missie wordt, maar wel dat de NAVO als
instituut een volwaardig lid is van de wereldwijde coalitie. Coördinatie
met de coalitieleden moet daarmee verbeterd worden. Ook zal de SG
NAVO op korte termijn een contraterrorisme coördinator benoemen.
Inzake eerlijke lastenverdeling prees mevrouw Gottemoeller de agenderende rol van de Assemblee. Lidstaten hebben bevestigd dat zij vanaf eind
2017 nationale plannen zullen presenteren om duidelijk te maken hoe zij
hun defensie-uitgaven gaan verhogen. Het draait daarbij om «cash,
capabilities en contributions». Inzake de relatie met Rusland heeft de
NAVO haar eigen tweesporenbeleid nog eens bevestigd: enerzijds
geloofwaardige afschrikking, anderzijds een betekenisvolle dialoog. Tot
slot is op de NAVO-top stil gestaan bij de aanstaande toetreding van
Montenegro als 29ste lidstaat.
De heer Ten Broeke merkte naar aanleiding hiervan op dat het was
opgevallen dat president Trump had nagelaten om expliciet artikel 5 van

Staten-Generaal, vergaderjaar 2016–2017, 19 291, nr. 55

4

het NAVO-verdrag te omarmen. Dit roept helaas nieuwe vragen op over
de solidariteit in de alliantie. Tegelijkertijd vond hij dat de Amerikaanse
president gelijk had als hij meer bijdragen van de bondgenoten vroeg.
Volgens de heer Ten Broeke gaat het daarbij niet alleen om contant geld,
maar ook om gezamenlijke capaciteiten. Wordt deze laatste factor ook
meegenomen in de nationale plannen, wilde hij weten. En hoe kan er
toekomstperspectief aan landen geboden worden, die graag NAVO-lid
willen worden, zonder daarmee de onderlinge solidariteit in het bondgenootschap uit te hollen? Mevrouw Gottemoeller bevestigde het belang
van gedeelde capaciteiten. Een goed voorbeeld daarvan is de inzet van
tankervliegtuigen voor AWACS-vliegtuigen, zodat die langer in lucht
kunnen blijven voor missies in het kader van de strijd tegen ISIS. Dit soort
bijdragen moet inderdaad ook zichtbaar worden in de nationale plannen.
Voor wat betreft de Amerikaanse steun voor artikel 5, vroeg mevrouw
Gottemoeller om niet alleen te letten op wat er wel of niet gezegd wordt,
maar ook op daden. De onthulling van het speciale monument ter
herinnering aan de aanslagen op «9/11» wees op het belang van de
bondgenootschappelijke solidariteit voor de VS. Daarnaast was de week
ervoor in de nieuwe Amerikaanse defensiebegroting op voorstel van de
president $ 1,4 miljard extra uitgetrokken voor het «European Reassurance Initiative». Dit zegt veel over zijn commitment ten aanzien van
Europa, aldus de plaatsvervangend secretaris-generaal.
De Oekraïense parlementsvoorzitter Andriy Parubiy deed in zijn speech
voor de Assemblee opnieuw het aanbod om de Voorjaarszitting van mei
2018 te organiseren. Als de Assemblee zou besluiten dit aanbod te
accepteren, zou dat in Oekraïne opgevat worden als een belangrijke
steunbetuiging van de NAVO. President Alli reageerde naar de mening
van de Nederlandse delegatie enigszins te enthousiast op dit aanbod, dat
in oktober 2017 nog in het Standing Committee moet worden besproken.
Omdat de delegatie daarbij niet voor een voldongen feit wilde worden
geplaatst, heeft de delegatieleider dit ongenoegen meegedeeld aan
president Alli en hem laten weten dat besluitvorming wat de Nederlandse
delegatie betreft nog niet afgerond is.
Aan het eind van de plenaire zitting kwam de ontwerpverklaring over
«Supporting Georgia’s Euro-Atlantic Integration» in stemming. De leden
Van Bommel en De Roon hebben daartegen gestemd; de overige leden
van de Nederlandse delegatie hebben voor gestemd. De verklaring werd
overigens met overgrote meerderheid van stemmen aangenomen.
5. Commissierapporten
Er zijn tijdens de Voorjaarszitting zestien concept-rapporten2 besproken.
Deze zullen opnieuw behandeld worden tijdens de «Annual Session» in
Boekarest (6 tot en met 9 oktober 2017). Het ging om de volgende
rapporten:
– The State of Europe’s Defence Industrial Base (economische commissie, rapporteur Bockel, Frankrijk)
– Assessing and Mitigating the Cost of Climate Change (economische
commissie, rapporteur Alfredsdottir, IJsland)
– Economic Transition in the Western Balkans (economische commissie,
rapporteur Benyon, Verenigd Koninkrijk)
– Maintaining NATO’s Technology Edge: Strategic Adaptation and
Defence Research & Development (wetenschapscommissie, rapporteur
Marino, Verenigde Staten)
– The Internet of Things: Promises and Perils of a Disruptive Technology
(wetenschapscommissie, rapporteur Tonin, Slovenië)

2

De rapporten zijn integraal te vinden op deze website: http://www.nato-pa.int/
Default.asp?SHORTCUT=4390

Staten-Generaal, vergaderjaar 2016–2017, 19 291, nr. 55

5

–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–

Food and Water Security in the Middle East and North Africa (wetenschapscommissie, rapporteur Bak, Turkije)
The War in Syria and Iraq: Humanitarian Aspects (civiele commissie,
rapporteur Garriaud-Maylam, Frankrijk)
The Social Media Revolution: Political and Security Implications
(civiele commissie, rapporteur Cordy, Canada)
Advancing Stability in the Black Sea Region (civiele commissie,
rapporteur Schmidt, Duitsland)
Ballistic Missile Defence and NATO (defensiecommissie, rapporteur
Day, Canada)
The Space Domain and Allied Defence (defensiecommissie, rapporteur
Moon, Verenigd Koninkrijk)
NATO-EU Cooperation After Warsaw (defensiecommissie, rapporteur
Mesterhazy, Hongarije)
Afghanistan (defensiecommissie, rapporteur Hellmich, Duitsland)
Russia: From Partner to Competitor (politieke commissie, rapporteur
Jukneviciene, Litouwen)
NATO and Security in the Arctic (politieke commissie, rapporteur
Connolly, Verenigde Staten)
Tackling the Challenges from the South (politieke commissie,
rapporteur Calha, Portugal)

De waarnemend voorzitter van de delegatie,
Ten Broeke
De griffier van de delegatie,
Westerhoff

Staten-Generaal, vergaderjaar 2016–2017, 19 291, nr. 55

6