Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

25 295

Infectieziektenbestrijding

Nr. 1827

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN
EN SPORT, VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID EN VOOR LANGDURIGE
ZORG EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 april 2022
Inleiding
Op 16 februari 2022 heeft het kabinet het rapport «Aanpak Coronacrisis,
Deel 1: tot september 2020» met daarin aanbevelingen van de Onderzoeksraad voor Veiligheid ontvangen en aan uw Kamer gezonden
(Kamerstuk 25 295, nr. 1808). Het rapport maakt onderdeel uit van een
serie van meerdere rapporten van een lopend onderzoek. Ieder
deelrapport heeft zijn eigen focus op onderwerpen.
De coronacrisis was en is ongekend in omvang, duur en complexiteit
wereldwijd. Ook voor Nederland en Caribisch Nederland was en is het een
moeilijke periode waarin de pandemie de gehele samenleving hard heeft
geraakt en nog steeds raakt. Veel mensen hebben naasten verloren,
hebben langdurig zieke familieleden of vrienden, of zijn zelf ernstig ziek
geweest. Ook op dit moment is de pandemie nog niet ten einde. De
gevolgen zijn nog voelbaar. Op sociaal gebied had en heeft de crisis grote
effecten – veel ouderen en jongeren waren eenzaam. Ondanks de
aangeboden steunpakketten zijn de effecten op economisch gebied
ingrijpend. Door de opgelegde lockdown en andere maatregelen zijn
economische sectoren en individuele bedrijven hard geraakt.
De Onderzoeksraad (hierna: de Raad) heeft in zijn rapport extra aandacht
gegeven aan het grote leed binnen verpleeghuizen, waar de gevolgen van
zowel corona als de beperkende maatregelen zo hard werden gevoeld.
Voor allen die direct betrokken waren bij de crisisbestrijding betekende dit
rapport een herbeleving van dat hectische eerste halfjaar. Het leed dat de
pandemie onder de bevolking heeft veroorzaakt, heeft ook op de mensen
die zich de afgelopen jaren hebben ingezet voor de bestrijding van de
crisis grote impact gehad.

kst-25295-1827
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

1

Het kabinet is hen dan ook zeer erkentelijk voor hun inzet, doorzettingsvermogen, en hun vermogen om zich tijdens de crisis aan steeds veranderende omstandigheden aan te passen en de aanpak verder te verbeteren.
Het kabinet heeft in de eerste periode van de crisis in korte tijd moeilijke
keuzes moeten maken die onderwerp van gesprek waren in de samenleving en in de Tweede Kamer. Zeker in deze eerste maanden van de crisis
– waar het onderzoek van de Raad op ziet – was de infectieziektebestrijding noodgedwongen leidend en is met veel verschillende partijen
overlegd om tot een zo goed mogelijke aanpak te komen. Tegelijkertijd is
in een crisis niet alles voorzienbaar en dat er zaken misgaan, is helaas
onvermijdelijk.
De Raad wijst in zijn conclusies op tekortkomingen in de aansturing,
uitvoering, samenwerking, besluitvorming en communicatie van de
crisisaanpak in de eerste maanden van de coronacrisis. Het kabinet
herkent deze punten en wil leren van de aanbevelingen van de Raad,
zodat bij een volgende crisis niet alleen het kabinet, maar alle betrokken
partijen beter zijn voorbereid.
Tijdens de Regeling van werkzaamheden heeft het lid Agema (PVV)
verzocht om een debat over het eerste deelrapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid inzake de coronacrisis dat ingaat op de
voorbereidingen in Nederland op een pandemie, de crisisstructuur en de
crisiscommunicatie van de overheid en de crisisaanpak voor de
verpleeghuizen-, de Wob-documenten m.b.t. het coronabeleid alsmede
het onderzoek naar Wob-documenten door Nieuwsuur (11 februari 2022)
(Handelingen II 2021/22, nr. 68). De Kamer heeft verzocht om een
schriftelijke reactie van het kabinet voorafgaand aan het debat.
Met deze brief voldoet het kabinet aan het verzoek om een schriftelijke
reactie op het eerste deelrapport van de Raad, voorafgaand aan het debat.
In deze brief geeft het kabinet eerst zijn reflectie op de conclusies, daarna
op de aanbevelingen en tenslotte geeft het kabinet in zijn reflectie op de
aanbevelingen aan hoe daar invulling aan wordt gegeven.
Reflectie op de conclusies
Niet voldoende voorbereid op de pandemie
De Raad concludeert dat de partijen die het meest betrokken zijn bij
infectieziektebestrijding in Nederland voorbereid waren op kleinschalige
en begrensde infectieziekte-uitbraken met (enkel) gevolgen voor de
algemene gezondheid. Dit betekende voor de aanpak van de coronacrisis
dat de betrokken partijen moesten improviseren bij het opschalen in
middelen en capaciteit naar een nationale, domeinoverstijgende crisis.
Ook was de centrale rol van (de Minister van) VWS niet expliciet uitgewerkt in de hand- en draaiboeken, of geoefend.
Het kabinet is het eens met deze conclusies van de Raad. We moeten
constateren dat we mondiaal en ook in Nederland onvoldoende waren
voorbereid op een pandemie van deze omvang. De inschatting dat
kleinschalige en begrensde infectieziekte-uitbraken meer reëel waren, was
op zichzelf niet onjuist, maar ook een mondiale pandemie kan plaatsvinden. Het kabinet heeft veel waardering voor de grote inzet en het
improvisatie- en aanpassingsvermogen van velen, die onmisbaar en
cruciaal waren om de pandemie het hoofd te bieden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

2

De Raad constateert dat adviseurs en besluitvormers in deze crisis op
verschillende manieren geprobeerd hebben om onzekerheden zoveel
mogelijk te reduceren. Zij leunden op data, maar gaven onvoldoende
inzicht in de beperkingen van die data. Zo liepen de cijfers vaak achter op
de daadwerkelijke stand van de pandemie. Adviezen werden met te veel
zekerheid en stelligheid gegeven. Alternatieve scenario’s bleven buiten
beeld, zowel in de besluitvorming als voor het grotere publiek. In de
besluitvorming werd volgens de Raad beperkt geanticipeerd op minder
gunstige scenario’s. Het kabinet herkent deze conclusie.
Het kabinet zal in de toekomst expliciet meer ruimte bieden aan bredere
beelden en alternatieve scenario’s om zo de besluitvorming te verbeteren.
Zicht op het virus
Ten aanzien van de strategische doelen stelt de Raad dat de aanpak in het
eerste half jaar in de praktijk vooral gericht was op het beheersbaar
houden van de belasting van de zorgsector. Een tweede doelstelling, zicht
houden op het virus, was volgens de Raad niet haalbaar, omdat mogelijkheden om meer te testen onbenut zijn gebleven. Als gevolg hiervan werd
gestuurd op basis van onvolledige informatie over de verspreiding van
het virus.
Het kabinet erkent, zeker met de kennis van nu, dat informatievoorziening
een bredere basis nodig had. Wel is het van belang hierbij in ogenschouw
te nemen, dat er op dat moment, zeker in de beginfase, nationaal en
internationaal veel onbekendheid was rond het virus, waardoor het niet
mogelijk was om beter te anticiperen op dit soort vraagstukken. Vanaf het
begin is gewerkt aan de uitbreiding van de testcapaciteit. Het was al snel
helder dat testen cruciaal was om zicht te houden op de verspreiding van
het virus in Nederland en dat capaciteit de beperkende factor was. Dat
ging om de zogeheten consumables, de laboratoriumcapaciteit en
daarmee de inrichting van locaties. Omdat het kabinet geconstateerd had
dat er geen landelijk inzicht was in de laboratoriumcapaciteit, is de
Landelijke Coördinatiestructuur Testcapaciteit (LCT) opgericht om in die
lacune te voorzien. Daarbij was onderdeel van het zicht houden op het
virus, het volgen van de internationaal gedeelde kennis over het virus en
de wijze van verspreiding.
Bescherming kwetsbaren
Wat betreft de derde doelstelling van het coronabeleid – het beschermen
van kwetsbare mensen – richt de Raad haar aandacht specifiek op de
situatie in verpleeghuizen. Hieruit zijn lessen te trekken die volgens de
Raad ook van belang zijn voor andere groepen kwetsbaren. De bewoners
van verpleeghuizen zijn als kwetsbare ouderen ontvankelijk voor het virus,
maar volgens de Raad gold ook dat in de crisisaanpak aanvankelijk
beperkt aandacht en prioriteit gegeven werd aan de knelpunten in de
verpleeghuizen. De voorbereiding op landelijke (infectieziekte)crises is
volgens de Raad sterk gericht op acute zorg en ziekenhuiszorg; wat een
landelijke infectieziekte betekent voor de zorg die in verpleeghuizen wordt
verleend, was vooraf minder goed uitgewerkt. Daarbij was de crisisaanpak
vanuit VWS in eerste instantie afhankelijk van de inbreng vanuit het
zorgveld, waar de zogenoemde cure-sector sterker vertegenwoordigd is
dan de care-sector. Ook wijst de Raad erop dat binnen verpleeghuizen de
aandacht voor hygiëne en infectiepreventie de afgelopen jaren ondergeschikt was geraakt aan de aandacht voor de kwaliteit van leven.
Het kabinet vindt dat, gelet op de doelstelling van het beschermen van
kwetsbare mensen, de Raad terecht bijzondere aandacht besteedt aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

3

situatie in verpleeghuizen. Net als in andere Europese landen1
verspreidde het virus zich ook naar de verpleeghuizen. Een derde van de
verpleeghuislocaties2 kreeg te maken met besmettingen. Een deel van de
bewoners is overleden. Daarnaast kregen bewoners en hun naasten te
maken met het bezoekverbod dat vroegtijdig werd ingevoerd om juist
deze groep kwetsbare mensen te beschermen. Deze maatregel was voor
alle betrokkenen zeer ingrijpend en had grote invloed op de kwaliteit van
leven. In zo’n moeilijke tijd is er juist behoefte aan contact met naasten en
het niet kunnen ontvangen van (fysiek) bezoek bleef, ondanks alle
alternatieven, een groot gemis. Dat een maatregel die tot doel had om
kwetsbaren te beschermen tegen het virus helaas voor vele verpleeghuisbewoners gevoelens van eenzaamheid en gemis aan contact met zich
meebracht, heeft het kabinet diep geraakt.
Dit betekent naar de mening van het kabinet niet dat er geen aandacht
was voor de positie van kwetsbaren in verpleeghuizen in de eerste
maanden van de pandemie, waarin het aantal besmettingen toenam en
op alle locaties de bewoners te maken kregen met de nadelige gevolgen
van de inperking van de sociale contacten. Het speelde mee dat de
expertise op het terrein van infectiepreventie binnen de langdurige zorg
beperkt geïnstitutionaliseerd is en dat de verscheidenheid aan organisaties in deze sector zeer groot is. Het kabinet is het dan ook eens met de
aanbeveling op dit punt, dat het voor een effectieve aanpak nodig is dat
de langdurige zorg goed gepositioneerd wordt en goed aangesloten
wordt op de crisisstructuur.
Brede maatschappelijke effecten
De conclusies over de bescherming van kwetsbaren raken eveneens aan
de conclusie van de Raad over de bredere maatschappelijke effecten. In
de eerste weken van de coronacrisis was de infectieziektebestrijding
logischerwijs allesoverheersend. Ook economische effecten van de
pandemie kregen gaandeweg aandacht, terwijl er voorts aandacht was
voor zachte informatie over maatschappelijke effecten als eenzaamheid,
mentale gevolgen en leerachterstanden.
Terugkijkend constateert het kabinet dat de meest in het oog springende
gevolgen van de pandemie een onmiddellijke aanpak vergden, waardoor
minder direct zichtbare gevolgen op dat moment niet de aandacht kregen
die nodig was. Gedurende het verdere vervolg van de pandemie werd
naast de epidemiologische kant ook ingezet op de maatschappelijke
effecten van de coronacrisis en -aanpak en werden deze later nadrukkelijker betrokken bij de besluitvorming op het gebied van maatregelen.
Afstand tussen beleid en uitvoering
De Raad constateert dat er een grote afstand was tussen beleid en
uitvoering en dat er op rijksniveau weinig zicht was op de uitvoeringspraktijk bij organisaties zoals verpleeghuizen, GGD’en en veiligheidsregio’s. Zowel in de advisering als in de besluitvorming ontbrak daardoor in
veel gevallen het perspectief van de praktijk, waardoor er te weinig
rekening werd gehouden met behoeften en haalbaarheid. Dit leidde tot
knelpunten, druk en onbegrip bij de partijen die verantwoordelijk waren
voor de uitvoering, zo stelt de Raad.
Het kabinet deelt deze constatering. Dat dit het geval was komt voort uit
de manier waarop de crisisstructuur en de zorg georganiseerd zijn in
1
2

Internationale vergelijking corona-aanpak in langdurige zorg (vilans.nl)
Besmette verpleeghuizen | Coronadashboard | rijksoverheid.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

4

Nederland. Vanuit dit bewustzijn hebben zowel Rijk als uitvoering in de
eerste fase geïnvesteerd in korte lijnen, beter zicht op de uitvoeringspraktijk en wederzijds begrip. Dat neemt niet weg dat het soms tijd kostte
om vragen vanuit de uitvoeringspraktijk op de juiste plek te krijgen en dat
er niet altijd een bevredigend antwoord of oplossing mogelijk was
gegeven de context van schaarste, waarbij het Rijk in korte tijd een heel
nieuwe rol op zich moest nemen. Het kabinet zal de opgedane ervaringen
betrekken bij de aanpassing van de landelijke crisisplannen.
Communicatie
De Raad stelt dat vanaf half mei 2020 de maatschappelijke weerstand
tegen de corona-aanpak steeds zichtbaarder werd. De crisiscommunicatie
van de rijksoverheid sloot beperkt aan op het groeiende aantal mensen
dat psychisch, sociaal en financieel te lijden had onder de coronacrisis en
de gevolgen van de maatregelen. Daarnaast werd het draagvlak voor de
corona-aanpak beïnvloed doordat de overheid de door haar geuite
beloften en verwachtingen niet altijd kon waarmaken. Andere factoren die
van invloed zijn betreffen het beperkt benutten van brede advisering naast
infectiebestrijding en het gegeven dat groepen burgers en professionals
zich niet gehoord voelden. Het kabinet deelt deze conclusies van de Raad.
Tegelijkertijd wil het kabinet wel benadrukken dat er vanaf het begin van
de crisis voor deze doelgroepen aandacht is geweest. Zo hebben
gebarentolken al in maart 2020 persconferenties vertaald, zijn nieuwsberichten en visuals vanaf maart in verschillende talen vertaald en ook
persconferenties zijn al vroeg in de crisis vertaald naar verschillende talen
die veel in de migrantengemeenschappen worden gesproken. Gedurende
de crisis is dat steeds verder uitgebreid, waaronder toevoeging van
hertalingen naar eenvoudige taal. De crisiscommunicatie door veiligheidsregio’s en gemeenten valt buiten het onderzoek van de Raad. Gemeenten
hebben een grote rol in de communicatie naar specifieke gemeenschappen binnen hun gemeente. Ten aanzien van coronacommunicatie
hebben ze die rol vanaf het begin van de crisis ook opgepakt, ondersteund
door de rijksoverheid. Door de ervaring die in deze periode is opgedaan,
verwacht het kabinet dat dit bij een toekomstige crisis sneller wordt
opgepakt.
Aansturing zorgveld en crisisstructuur
Bij het activeren van de nationale crisisstructuur vond volgens de Raad
geen expliciete overdracht plaats van de leidende rol van de Minister van
VWS naar de Ministeriële Commissie Crisisbesluitvorming. In de praktijk
hield de Minister van VWS een centrale rol in de crisisbestrijding en werd
niet gemarkeerd dat een bredere blik op een integrale aanpak van de crisis
nodig was. Na verloop van tijd zijn aanpassingen aan de crisisstructuur
gedaan vanwege de duur en de omvang van de crisis. Hierdoor ontstond
een parallelle structuur naast de formele crisisstructuur met aanvullende
overleggen over de aanpak van de pandemie. Ondanks dat bleef het
perspectief van infectieziektebestrijding dominant. Ook was er geen
eenduidig beeld bij betrokken partijen ten aanzien van besluitvorming in
de crisisorganisatie. Het was onduidelijk wie welk besluit nam.
Over de transitie naar de nationale crisisstructuur is de Kamer op 13 maart
2020 geïnformeerd3. Daarbij is ook aangegeven dat binnen die structuur
overige ministeries rollen vervullen of vanuit hun eigen beleidsveld een
coördinerende rol hebben, zoals VWS voor de infectieziektebestrijding. Dit
is ook in andere crisissituaties gebruikelijk. Het betrokken vakdepartement
is immers het best ingevoerd op het onderwerp en een nadrukkelijke
3

Kamerstukken 30 821 en 25 295, nr. 107

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

5

betrokkenheid van de betreffende bewindspersoon is daarom onontbeerlijk. Het kabinet erkent dat er onduidelijkheid ontstond over besluitvorming door het introduceren van aanvullende overleggen. Gepoogd is
deze onduidelijkheid weg te nemen door duidelijk te communiceren met
de Kamer over deze overleggen en over wat daar besproken werd,
alsmede door te zorgen voor een brede vertegenwoordiging vanuit het
kabinet bij een deel van deze overleggen.
Reflectie op aanbevelingen
De Raad geeft, op basis van de conclusies over de eerste maanden van de
aanpak van de coronacrisis, aanbevelingen voor verbetering van de
huidige coronacrisis en toekomstige langdurige crises met landelijke
impact. De aanbevelingen betreffen de voorbereiding van een crisis,
crisisstructuur en -besluitvorming en communicatie.
Voorbereiding crisis
Een deel van de aanbevelingen komt overeen met eerdere aanbevelingen
van de Evaluatiecommissie Wet veiligheidsregio’s naar toekomstbestendige crisisbeheersing en brandweerzorg. Uit het rapport van de
commissie blijkt dat het huidige stelsel goed functioneert voor incidenten
en crises met een lokaal of regionaal effect, maar dat moderne risico’s en
de crises van morgen per definitie grensoverschrijdend zijn. Nederland is,
aldus de commissie, niet goed voorbereid op deze grootschalige en soms
langduriger crises, die steeds ingewikkelder en onvoorspelbaarder
worden.
Naar aanleiding van het rapport is door de Minister van Justitie en
Veiligheid een meerjarig programma versterking crisisbeheersing en
brandweerzorg ingericht. Departementen, veiligheidsregio’s, aanbieders
van vitale processen en overige crisispartners, waaronder het zorgveld,
zijn hierbij betrokken. In zijn standpunt op de evaluatie Wet veiligheidsregio’s4 heeft het kabinet aangekondigd lessen en aanbevelingen uit
(lopende) onderzoeken en evaluaties van crises (waaronder ook het
rapport van de Raad en andere evaluaties en onderzoeken naar de aanpak
van COVID-19) bij dit programma te betrekken.
Dit als onderdeel van de – later dit jaar te verschijnen – Agenda Crisisbeheersing van het kabinet en in afstemming met het Veiligheidsberaad
namens de veiligheidsregio’s en VNO-NCW/MKB Nederland namens de
werkgevers.
Het kabinet werkt toe naar de inrichting van één landelijk dekkend stelsel
voor crisisbeheersing met een bijbehorend vernieuwd wettelijk kader. Dat
stelsel zal van toepassing zijn op álle crises op álle niveaus, ongeacht
tijdsverloop en duur. Het stelsel beoogt dat overheden onderling en met
(private) crisispartners, maatschappelijke organisaties en burgers
slagvaardig en nauw samenwerken om een grote verscheidenheid aan
crises te kunnen beheersen.
Voortbordurend op eerdere toezeggingen aan uw Kamer5 wil het kabinet
de (netwerk)samenwerking tussen de verschillende crisispartners bij de
gezamenlijke voorbereiding op en aanpak van crises versterken. Mede
naar aanleiding van de ervaringen met COVID-19 zal daarbij extra

4
5

Kamerstukken 29 517 en 25 295, nr. 198
Kabinetsstandpunt evaluatie Wvr 3 februari 2020 en Slotbrief Agenda risico- en crisisbeheersing 30 april 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

6

aandacht uitgaan naar langdurige maatschappij-ontwrichtende crisisvarianten en typen crises die een onzeker verloop kennen.
De gezamenlijke, integrale voorbereiding op zowel kort-cyclische als
langdurige crises wordt onder meer uitgewerkt in landelijke crisisplannen
met Rijk én veiligheidsregio’s als gedeeld eigenaar. Deze plannen zullen
o.a. via reasonable worst case scenario’s met voorstelbare consequenties
ingaan op de brede maatschappelijke impact. Daaronder valt het in beeld
brengen van potentieel (nieuwe) kwetsbare groepen, sectoren en
maatschappelijke voorzieningen, het inventariseren en voorbereiden van
mogelijke (voorzorgs-)maatregelen waaronder buffers in capaciteit en het
identificeren van de bijbehorende sleutelbesluiten door het betrokken
bevoegd gezag.
De nationale crisisorganisatie moet flexibel en wendbaar zijn en ruimte
bieden voor improvisatie en maatwerk. Binnen een eenduidige en
herkenbare basisstructuur moet er sprake zijn van maatwerk per situatie
gedurende het verloop van de crisis en zo nodig per bijeenkomst. Zo
kunnen op uitnodiging deskundigen en liaisons van betrokken crisispartners deelnemen aan de diverse gremia. Te denken valt aan deskundigen op een specifiek terrein of aan vertegenwoordigers van andere
overheden, overheidsdiensten of private partners, waaronder aanbieders
van vitale processen of op de koppelvlakken van het Nationaal Cyber
Security Centrum (NCSC).
Het Ministerie van VWS gaat aan de slag met de aanbevelingen van de
Raad en aanbevelingen over de interne crisisstructuur binnen VWS. Dit
jaar starten het Ministerie van VWS en het Ministerie van JenV samen met
de veiligheidsregio’s, de departementen en andere betrokken crisispartners met de ontwikkeling van het Landelijk Crisisplan Infectieziektebestrijding (LCP-I) ter vervanging van het nationale plan uit 2014. Hierbij
moet voldoende aandacht zijn voor de operationele toepasbaarheid en de
uitvoeringspraktijk, hetgeen de Raad terecht aanbeveelt Daarbij zal het
kabinet ook aandacht besteden aan de belastbaarheid van medewerkers
in de cruciale beroepen. Eind 2022 moet ook de Rijksbrede Veiligheidsstrategie gereed zijn. De veiligheidsregio’s zijn betrokken bij de totstandkoming hiervan. Basis van de strategie is een inschatting van de
weerbaarheid tegen (potentiële dreigingen) tegen de nationale veiligheid
– op basis van een risicoanalyse van alle relevante «safety»- en
«security»-dreigingen in binnen- en buitenland. Vervolgens wordt met de
weerbaarheidsinschatting gekeken naar de mate van weerbaarheid tegen
(potentiële) dreigingen tegen de nationale veiligheid. De risicoanalyse en
de weerbaarheidsinschatting vormen een belangrijke basis voor de
overkoepelende Rijksbrede Veiligheidsstrategie, die de paraplu is voor
domeinspecifieke strategieën van verantwoordelijke departementen.
De handboeken en landelijke crisisplannen worden periodiek geëvalueerd
om te beoordelen of aanpassingen in aanpak en organisatie noodzakelijk
zijn. Het gezamenlijke OTOTEL-programma (opleiden, trainen, oefenen,
testen, evalueren en leren) wordt geïntensiveerd. Het kabinet deelt het
inzicht van de Raad dat je door rekening te houden met uiteenlopende
scenario’s het improvisatievermogen vergroot. Ook neemt het kabinet de
aanbeveling ter harte om naast hoogwaardige actuele kwantitatieve data
ook kwalitatieve data en minder zekere informatie en adviezen te
betrekken en alle noodzakelijke informatie in brede zin te benutten. Hoe
completer het beeld, hoe beter je een crisis kunt bestrijden.
Het is van groot belang dat alle betrokken crisispartners over een
samenhangend en eenduidig informatiebeeld beschikken (zie ook diverse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

7

recente rapporten6). Een dergelijk informatiebeeld is essentieel voor
noodzakelijke samenwerking tussen de crisispartners bij de voorbereiding
op en aanpak van (dreigende) crises. Ten aanzien van de beleidsontwikkeling op informatiemanagement zet het Kabinet met de crisispartners in
op een landelijk knooppunt dat Rijk, veiligheidsregio’s en andere
crisispartners 24/7 ondersteuning hierbij moet gaan bieden. COVID-19,
maar ook de huidige crisis in Oekraïne en de gevolgen daarvan voor
Nederland, onderstrepen het belang van het snel instellen van dat
knooppunt.
De Raad beveelt aan om de eenheid van overheidsbeleid te waarborgen
door tijdens een landelijke crisis de verbinding met de veiligheidsregio’s
te leggen en te behouden. Dit is in lijn met de aanbeveling van de
Inspectie JenV7 om de betrokkenheid van de veiligheidsregio’s op
verschillende niveaus van de nationale crisisstructuur te formaliseren en
te concretiseren. In de eerste fase van de aanpak van de coronacrisis
hebben Rijk en de veiligheidsregio’s hun onderlinge samenwerking
pragmatisch vormgegeven. Zoals gemeld aan uw Kamer8 heeft de
Minister van JenV de voorzitters van de veiligheidsregio’s op 13 maart
2020 verzocht om één à twee gemandateerde vertegenwoordigers
namens de vijfentwintig veiligheidsregio’s aan te wijzen die konden
aansluiten bij de nationale crisisstructuur (MCCb en ICCb). Dit heeft onder
meer geresulteerd in nauwe samenwerking bij bijvoorbeeld het opstellen
van aanwijzingen van het Rijk en de doorvertaling daarvan naar (model)noodverordeningen en handreikingen. Deze afstemming verliep naar
tevredenheid van zowel het Rijk als de veiligheidsregio’s.
Het Veiligheidsberaad en de Minister van Justitie en Veiligheid als
coördinerend bewindspersoon voor de crisisbeheersing hebben in
september 2020 afgesproken de beschreven werkwijze structureel te
borgen voor alle crises met een bovenregionale of landelijke impact.9
Naast andere partners dragen ook de veiligheidsregio’s veelal verantwoordelijkheid voor de uitvoering van besluiten die op rijksniveau genomen
worden en voor handhaving van de maatregelen. Via hun gemandateerde
vertegenwoordigers ten behoeve van afstemming in de diverse
overleggen binnen de nationale crisisstructuur helpen veiligheidsregio’s
de haalbaarheid en uitvoerbaarheid van strategie en besluiten te
verbeteren. Dat doen zij door een voorafgaande (operationele) uitvoeringstoets en een voortdurende terugkoppeling van het verloop van de
uitvoering. Het kabinet zal binnen afzienbare termijn genoemde werkwijze
voor afstemming met de vijfentwintig voorzitters van de veiligheidsregio’s
over de aansluiting van veiligheidsregio’s bij de nationale crisisstructuur
ten behoeve van de afstemming bij crises met een bovenregionale en
landelijke impact nader uitwerken in actuele versies van het Instellingsbesluit Ministeriële Commissie Crisisbeheersing en het Nationaal Handboek
Crisisbesluitvorming, alsmede in het traject om te komen tot een
vernieuwd wettelijk kader.
Voorbereiding crisis in het zorgveld
De Raad beveelt aan de crisisstructuur voor het zorgveld aan te passen,
zodat de Minister van VWS de bevoegdheid heeft om sector-, regio- of

6

Kamerstukken 29 668 en 26 956, nr. 64
Inspectie JenV, Evaluatie aanpak Covid-19, deel 1 Samenwerking Rijk-regio, 14 december 2021;
Rapport Evaluatie aanpak COVID-19 | Rapport | Inspectie Justitie en Veiligheid (inspectiejenv.nl)
8
Brief MJenJ aan Tweede Kamer over inzet nationale crisisstructuur COVID-19, 13 maart 2020,
Kamerstukken 30 821 en 25 295, nr. 107
9
Kamerstuk 29 517, nr. 211.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

8

instellingsoverstijgende problemen effectief te kunnen aanpakken,
waaronder in elk geval met rechtstreeks bindende aanwijzingen.
Het kabinet onderschrijft deze aanbevelingen en vult deze in in het kader
van de beleidsagenda pandemische paraatheid van het Ministerie van
VWS, die dit voorjaar aan uw Kamer zal worden aangeboden. Deze
agendeert goed voorbereide, flexibele en opschaalbare zorg, leveringszekerheid, en een verbetering van (het stelsel voor) de publieke gezondheid.
Dit zal gebeuren in samenhang met de hierboven genoemde aanpassing
van de crisisstructuur en besluitvorming. De veiligheidsregio’s dragen
zorg voor de voorbereiding op en de bestrijding van een A-infectieziekteuitbraak. De coronacrisis maakte zichtbaar dat in een decentraal en deels
privaat georganiseerd zorglandschap het aan instrumentarium ontbreekt
om op landelijk niveau vanuit het belang van publieke gezondheid en
continuïteit te kunnen sturen wanneer een uitbraak de hele gezondheidszorg raakt. Wel zijn veel instrumenten gecreëerd of beter benut,
organisaties ingericht en samenwerkingen tot stand gekomen. Denk
daarbij aan de samenwerking tussen GGD’en in wat nu heet het LCCB
(Landelijke Coördinatie COVID-19 Bestrijding), het LCPS (Landelijk
Coördinatiecentrum Patiëntenspreiding) en de samenwerkingen in de
regionale zorgstructuren. Het kabinet wil duidelijkheid creëren over taken
en verantwoordelijkheden in de curatieve, langdurige en publieke
gezondheidszorg in crisistijd, zowel regionaal als landelijk, en zorgen voor
heldere regie en sturingsmechanismen die bijdragen aan sluitende
samenwerkingsketens, met doorzettingsmacht als dat nodig is. De
samenwerking die tijdens de coronacrisis tot stand is gebracht in de
zorgketen moet behouden blijven. De beleidsagenda pandemische
paraatheid gaat hierop in.
Het Ministerie van VWS zet zich in om de landelijke functie rond spreiding
van patiënten en inzicht in capaciteit die het Landelijk Coördinatiecentrum
Patiëntenspreiding (LCPS) nu in het kader van de COVID-zorg doet te
bestendigen en verbreden. Deze landelijke functie moet goed geworteld
zijn in de regionale zorgstructuren. Het Regionaal Overleg Acute
Zorgketen (ROAZ) heeft een belangrijke rol gespeeld in het realiseren van
de benodigde samenwerking in de regio’s. In de ROAZ’en is een
verbinding gelegd tussen partijen in zowel de curatieve als langdurige
zorg en met de veiligheidsregio’s. De ministers van VWS en van JenV
willen deze samenwerkingsverbanden behouden en waar nodig
uitbreiden. Ook moet de verbinding en de sturing tussen de centrale
regierol van de Minister van VWS, de Minister van JenV, de veiligheidsregio’s en de ROAZ’en, in tijden van opschaling in een crisis, aangescherpt
worden.
Inzicht in beschikbare zorgcapaciteit, de zorgvraag en andere data is
belangrijk om goed te kunnen sturen. Dit inzicht moet worden behouden
en waar nodig uitgebreid. Naast het LCPS heeft de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) tijdens de crisis een belangrijke rol in de monitoring op basis
van data gekregen. Het Ministerie van VWS en de NZa bespreken hoe zij
deze werkwijze kunnen voortzetten en uitbreiden. De beleidsagenda
pandemische paraatheid werkt uit hoe regie en sturing in de zorg in
crisistijd kunnen worden versterkt.
De Raad wijst hierbij ook op de aansturing en de samenwerking met
GGD’en, met name het gebrek aan bevoegdheden van de Minister van
VWS om in geval van een pandemie te kunnen sturen op de GGD’en. De
Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport verwacht in dit voorjaar
met een concrete oplossing te komen voor de aansturing in geval van een
A-infectieziekte op medisch operationele aangelegenheden bij de GGD’en.
Deze oplossing laat de coördinerende verantwoordelijkheid van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

9

voorzitters van de veiligheidsregio’s en de Minister van JenV voor de
multidisciplinaire crisisbeheersing, onverlet. Dit vraagstuk is onderdeel
van een reeds lopende verkenning om te komen tot een landelijke
functionaliteit infectieziektebestrijding, zoals aangekondigd in de stand
van zakenbrief COVID-1910 en toegezegd in het notaoverleg «Nu investeren in de GGD» op 7 februari jl. Het kabinet geeft hiermee ook invulling
aan de aanbevelingen in het rapport van het Verwey Jonker instituut11 dat
evenals de Raad ingaat op de sturing van de GGD’en, maar ook breder de
versterking in het publieke gezondheidsdomein aan de orde stelt.
De Raad beveelt aan de rolvastheid en de eigenstandige positie van
bestuurders als besluitvormers en deskundigen als adviseurs te bewaken
en te borgen. Heldere scheiding van rollen draagt bij aan het begrip voor
en de navolgbaarheid van het overheidsoptreden en versterkt de
democratische legitimiteit van besluiten.
Het kabinet beoogt een heldere scheiding van de eigenstandige rollen,
positie en inbreng van de kennis- en adviesfunctie in generieke zin. Het
kabinet wil de rolverdeling bewaken en de eigenstandige positie van
bestuurders als besluitvormers en van deskundigen als adviseurs borgen
in het wettelijk kader, bijbehorende besluiten en handboeken. Hierbij
zullen de uitgangspunten terzake van het rapport «Eenheid in verscheidenheid» (2013) en de ervaringen met kennis- en adviesnetwerken en
crisisexpertteams als basis worden benut. Nieuwe of herziene afspraken
met betrekking tot kennis en advisering voor specifieke crises worden
opgenomen in de landelijke crisisplannen.
Het kabinet onderkent dat je in een crisis expertise moet benutten en dat
het OMT een belangrijke rol heeft vervuld. De afgelopen twee jaar is veel
ervaring opgedaan, veel geleerd én zijn al veel geleerde lessen in de
praktijk gebracht. Zo is in de periode tot september 2020 de advisering om
belangen op andere beleidsterreinen dan infectieziektenbestrijding
zorgvuldig af- en mee te wegen versterkt. In april 2020 is de gedragsunit
bij het RIVM begonnen. In juni 2020 is de besluitvormingsstructuur
gewijzigd en is de crisisstructuur overgegaan naar een gewone ministeriële commissie COVID-19 om integraal te besluiten vanuit medisch,
economisch, sociaal en maatschappelijk oogpunt. Later zijn ook de
adviezen van de planbureaus (Sociaal en Cultureel Planbureau, Centraal
Planbureau en Planbureau voor de Leefomgeving) meegenomen in de
besluitvorming. Eveneens is, zoals de Raad zelf beschrijft, de volgorde van
advisering vanuit het OMT aangepast, waarbij het OMT voorafgaand aan
het overleg in het Catshuis bijeen is gekomen. En met het aantreden van
kabinet Rutte IV is besloten het SMER-advies (sociaal maatschappelijke
reflectie mogelijke maatregelen), het OMT-advies en het Bestuurlijk
AfstemmingsOverleg-advies (BAO) direct na gereedkomen aan de Kamer
te doen toekomen. Daarmee is er een duidelijker onderscheid tussen de
positie van adviseurs en besluitvormers.
Het kabinet zal de komende periode extra alert zijn op rolvastheid en wil
meer tijd en rust nemen voor de besluitvorming. Dat kan in de huidige
fase van de pandemie ook. Op die manier kan ook de rol van het BAO
goed ingevuld worden en hebben de uitvoerders van het beleid tijd voor
een uitvoeringstoets die meegenomen kan worden in de besluitvorming.
Het kabinet is al begonnen om meer aandacht te geven aan andere
overwegingen en adviezen in Kamerbrieven en andere uitingen. Dit zal
versterkt worden voortgezet.

10
11

Kamerstuk 25 295, nr. 1297
Kamerstuk 25 295, nr. 1297

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

10

Met een heldere verantwoordelijkheidsverdeling wil het kabinet de
onafhankelijkheid en autonomie van betrokken partijen in het adviseringsen besluitvormingsproces inkaderen en duurzaam borgen.
De Raad besteedt in zijn rapport bijzondere aandacht aan de situatie in de
verpleeghuizen gedurende de eerste maanden van de pandemie. Alvorens
op de aanbeveling met betrekking tot kwetsbare personen in te gaan,
hecht het kabinet eraan te reflecteren op de geschetste situatie in de
verpleeghuizen in de eerste maanden van de pandemie. Dat ondanks alle
inspanningen in de eerste periode veel bewoners van verpleeghuizen aan
het coronavirus zijn gestorven of ernstig ziek zijn geweest, is zeer
verdrietig. Voor hen die het betrof, voor hun naasten en voor de zorgverleners die zich onvermoeibaar voor hen hebben ingezet. Het bezoekverbod dat vanaf 20 maart 2020 van kracht werd, was een van de
moeilijkste besluiten die het kabinet vroeg in de eerste maanden van de
pandemie heeft moeten nemen. Op basis van adviezen van experts en in
overleg met betrokken veldpartijen werd dit besluit genomen met het doel
kwetsbare bewoners van verpleeghuizen te beschermen. En hoewel deze
maatregel een gunstig effect heeft gehad in het tegengaan van besmettingen, een ernstig ziekteverloop en overlijdens, bracht het bezoekverbod
ook schrijnende situaties met zich mee. Geen bezoek kunnen ontvangen,
of je naaste in de stervensfase slechts bij uitzondering nog een laatste
keer kunnen bezoeken, is voor de betrokkenen zeer ingrijpend geweest.
De Raad heeft de bevindingen met betrekking tot de verpleeghuizen
vertaald in een algemene drieledige aanbeveling voor de zorg voor
kwetsbare personen, die het kabinet onderschrijft.
1. Identificeer (nieuwe) kwetsbare groepen tijdens crises
Het kabinet is zich ervan bewust dat de eerste maanden van de coronapandemie niet alleen voor bewoners van verpleeghuizen, maar voor alle
kwetsbare groepen ingrijpend was. Thuiswonende ouderen en mensen
met een beperking ondervonden ook grote gevolgen, bijvoorbeeld
doordat ook zij geen bezoek konden ontvangen, er minder zorg thuis
beschikbaar was, er geen dagbesteding mogelijk was of omdat de
maatregelen ervoor zorgden dat zij minder zelfstandig aan de samenleving konden deelnemen (bijvoorbeeld mensen met een visuele
beperking die zelf niet konden inschatten of zij voldoende afstand hielden
tot anderen). Mensen kunnen ook om andere dan gezondheidsredenen
kwetsbaar zijn. Vaak gaat het dan om groepen personen die onder
normale omstandigheden al kwetsbaar zijn, maar door een crisis extra
kwetsbaar worden. Het gaat dan bijvoorbeeld om dak- en thuisloze
mensen, kwetsbare kinderen en jongeren, multiprobleemgezinnen en
personen met verward gedrag of gezinnen waar huiselijk geweld en
kindermishandeling voorkomt. Daarnaast hadden de langdurige coronamaatregelen een grote impact op de mentale gezondheid van met name
jongeren en jongvolwassenen. Tijdens de eerste maanden van de
pandemie is dan ook veel contact geweest met (vertegenwoordigers van)
veldpartijen in de zorg en cliëntenorganisaties om zo goed mogelijk een
beeld te vormen, daarover te rapporteren en ondersteuning te bieden
binnen wat mogelijk was.
Het kabinet is het eens met de Raad dat het voor een gerichte aanpak van
een crisis nodig is om goed in beeld te hebben wie er kwetsbaar zijn en
waarom (gezondheid, sociale context). Alleen dan kunnen passende
maatregelen genomen worden. Daarbij is het van belang te onderkennen
dat de aard en intensiteit van de kwetsbaarheid of de groepen mensen die
het betreft, kunnen veranderen – zeker naarmate een crisis langer duurt.
Wat als een infectieziektecrisis begon, werd al spoedig een zorgcrisis en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

11

niet veel later ook een samenlevingscrisis. Zo hadden de maatregelen
toenemende gevoelens van eenzaamheid bij jongeren en ouderen tot
gevolg.
2. Onderken tijdig de specifieke risico’s voor deze groepen en
handel ernaar
Als de kwetsbare groepen in beeld zijn gebracht en duidelijk is wat de
specifieke kwetsbaarheden zijn, kan daar ook naar gehandeld worden.
Hierbij zijn in de eerste plaats de algemene maatregelen van belang. Zo
waren de algemene maatregelen tijdens de coronapandemie bedoeld om
verspreiding van het virus tegen te gaan én om kwetsbare mensen te
beschermen. Specifieke gezondheidsrisico’s of risico’s die samenhangen
met de sociale context waren punt van aandacht in het beleid, bijvoorbeeld bij noodopvang aan dakloze mensen, interventies tegen
eenzaamheid, mentaal welzijn, hulp-/luisterlijnen en laagdrempelige
toegang van maatschappelijke ondersteuning.
Voor een effectieve aanpak moet de langdurige zorg goed gepositioneerd
worden en goed aangesloten worden op de crisisstructuur. Tijdens de
eerste fase van de pandemie zijn hiertoe stappen gezet, bijvoorbeeld
inbreng van expertise vanuit de langdurige zorg in het OMT. Het kabinet
zal deze positionering in overleg met betrokken partijen verder verstevigen. Zo kunnen signalen uit de langdurige zorg (instellingen, zorgverleners, cliënten en naasten) worden ingebracht in de juiste overlegstructuur en daar ook opvolging vinden. Een goede positionering betreft
de advisering (bijvoorbeeld via de inbreng van expertise uit de langdurige
zorg in het OMT en de Gezondheidsraad), de beleidsvorming (bijvoorbeeld een goede aansluiting bij de crisisstructuur binnen VWS) en de
uitvoering (een goede aansluiting bij de ROAZ-structuur in de regio).
Goede positionering en aansluiting bij de overlegstructuren vergt
daarnaast vooral bewustzijn en het inzicht bij alle betrokkenen dat een
crisis iedereen kan raken. De crisis heeft dit bewustzijn versterkt, maar er
is meer nodig: het kabinet zal samen met betrokken veldpartijen dit
bewustzijn bevorderen.
De coronapandemie heeft aangetoond dat ook andere randvoorwaarden
van belang zijn, zoals het verbeteren van de hygiëne- en infectiepreventie,
meer financieel comfort voor zorginstellingen, maatwerk bij een bezoekregeling en voldoende persoonlijke beschermingsmiddelen en testcapaciteit
– ook voor mantelzorgers. Het kabinet stelt al middelen ter beschikking
aan Verenso, V&VN, Actiz en «Waardigheid en Trots op locatie» om
infectiepreventie te bevorderen en biedt kennis en ondersteuning aan
verpleeghuizen. In het coalitieakkoord zijn additionele middelen vrijgemaakt om de pandemische paraatheid te vergroten. Het kabinet werkt aan
de uitwerking hiervan. Hierbij wordt ook gedacht aan het vergroten van de
aandacht voor hygiëne en infectiepreventie zowel voor de verpleeghuissector als de gehandicaptensector en zorg en ondersteuning in de wijk.
Door de afschaling van formele zorg kregen mantelzorgers er meer
zorgtaken bij. Dat leidde tot toenemende overbelasting en kwetsbaarheid,
zo blijkt uit de peilingen van MantelzorgNL. Tijdens de crisis heeft
MantelZorgNL op basis van de Richtlijn Mantelzorg de Zorgladder
Mantelzorg ontwikkeld als instrument voor passende mantelzorgondersteuning. Komende kabinetsperiode wordt verder ingezet op het
ondersteunen van de mantelzorger, met de afspraken tussen VNG, VWS,
SZW, MantelzorgNL, VNO-NCW en MKB-NL «Samen sterk voor
mantelzorg» als basis.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

12

De impact van coronamaatregelen op de mentale gezondheid van
jongeren en jongvolwassenen is bekend. Het kabinet sprak en spreekt
regelmatig met jongeren(organisaties) over hun zorgen en neemt deze
signalen mee in haar besluitvorming (prioritering coronamaatregelen,
steunpakketten en communicatie). De Staatssecretaris van VWS komt
voor de zomer met een plan van aanpak om in de nasleep van de
coronaperiode de mentale fitheid van jongeren en jongvolwassenen te
bevorderen.
Om te voorkomen dat spanningen in een kwetsbaar gezin kunnen leiden
tot fysiek, psychisch of seksueel geweld moet hulp laagdrempelig zijn.
Daarom biedt Veilig Thuis een landelijke anonieme chatfunctie. Het
kabinet laat onderzoeken hoe laagdrempelige hulp beter kan aansluiten
op de wensen van onder andere slachtoffers van huiselijk geweld en
kindermishandeling.
3. Bewaak structureel of de aanpak voor deze groepen effectief
is
Gedurende het verloop van een pandemie is het noodzakelijk oog en oor
te blijven houden voor kwetsbare groepen en regelmatig te toetsen of de
gekozen aanpak nog de juiste is. Naarmate een crisis langer duurt, kan het
nodig zijn de gekozen aanpak bij te stellen, bijvoorbeeld omdat er nieuwe
kwetsbare groepen bij komen of omdat er andere maatregelen nodig zijn
om kwetsbare mensen te beschermen. Een goed voorbeeld van het
bijstellen van de aanpak was de versoepeling met betrekking tot het
bezoekverbod, zoals beschreven in het rapport. Toen de pandemie enige
tijd voortduurde, werd duidelijk dat het nodig was om versoepelingen
door te voeren aangaande het sluiten van verpleeghuizen voor bezoek. Dit
gold evenzeer voor de gehandicaptensector. De nadelige gevolgen die het
bezoekverbod had op het welzijn van bewoners van zowel verpleeghuizen
als gehandicapteninstellingen noopten tot het doorvoeren van versoepelingen. Deze versoepelingen waren ook mogelijk gelet op de fase van de
pandemie. Vanaf medio mei 2020 gingen daarom steeds meer locaties
open voor bezoek als dat in de lokale situatie, rekening houdend met de
epidemiologische situatie, verantwoord kon.
In het verlengde hiervan is in juni 2020 in samenspraak met cliëntenorganisaties, de VGN en de VNG een COVID-19-strategie voor mensen met een
beperking of chronische ziekte: «een veilige terugkeer naar het gewone
leven» opgesteld12. Deze voorbeelden illustreren dat het van belang is
steeds te zoeken naar de dynamische balans tussen het beperken van
gezondheidsrisico’s en het welzijn van kwetsbare personen.
Het kabinet onderschrijft de noodzaak te zorgen voor een structurele
monitoring van de aanpak. Daarvoor is de beschikbaarheid van goede
informatiebronnen, zowel van kwalitatieve als kwantitatieve aard, van
belang. De eerste periode van de pandemie maakte duidelijk dat relevante
kwantitatieve data over het aantal besmettingen en het aantal sterfgevallen in de langdurige zorg nodig zijn om een goed beeld van de actuele
situatie te vormen – als basis voor het beleid. Om inzicht in (zo veel
mogelijk open) data te geven, is in juni een dashboard gelanceerd.
Gedurende het verloop van de pandemie zijn er steeds meer cijfers
beschikbaar gekomen, onder meer over het aantal besmettingen, het
verloop van de ziekte in de verpleeghuizen, de leegstand in verpleeghuizen en het ziekteverzuim van het zorgpersoneel. Het kabinet wil het
inzicht in de zorgvraag bij verschillende partijen in de keten, bijvoorbeeld
12

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2020/06/04/COVID-19-strategie-voormensen-met-een-beperking-of-chronische-ziekte-een-veilige-terugkeer-naar-het-gewone-leven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

13

bij huisartsen en wijkverpleging, vergroten en waar mogelijk aansluiten
bij bestaande monitoring. Onder leiding van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) zal het kabinet verkennen hoe de monitoring kan worden
verbeterd.
Naast data is de kwalitatieve informatie nodig om inzicht te krijgen in de
situatie van kwetsbare personen tijdens een crisis. Dit kan bijvoorbeeld
worden verkregen op basis van de (analyses van de) crisisdagboeken van
de zorginstellingen. Ook belrondes met zorgaanbieders uit zowel de
verpleeghuissector als de gehandicaptensector genereren informatie uit
eerste hand over de actuele situatie. Vanaf de start van de crisis was er
structureel overleg met brancheorganisaties, beroepsorganisaties,
ouderen- en seniorenorganisaties en cliëntenorganisaties voor mensen
met een beperking of chronische ziekte en hun naasten. Ook de diverse
hulplijnen (o.a. Luisterlijn, mantelzorglijn, Rode Kruis, NietAlleen,
Korrelatie) geven inzicht in het aantal en soort hulpvragen. De quarantainegids is bijvoorbeeld gebaseerd op de kennis over deze hulpvragen. Er
zijn van tal van maatschappelijke initiatieven gestart en ondersteund.13
Het «Dashboard Sociale Impact Corona» geeft een samenhangend inzicht
in de impact van corona op mentale gezondheid, eenzaamheid, werk en
inkomen, onderwijs, sociale cohesie, (gewelds)incidenten en gedrag op
basis van beschikbare bronnen. De komende periode onderzoekt het
kabinet of en hoe de mentale gezondheid van met name jongeren en
jongvolwassenen blijvend gemonitord kan worden.
Het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR)
onderzoekt (meerjarig) omvang, aard en ernst van huiselijk geweld ten
tijde van de coronacrisis. De impactmonitor aanpak huiselijk geweld en
kindermishandeling en de beleidsinformatie van Veilig Thuis geven
structureel (half)jaarlijks beeld van de aanpak huiselijk geweld en
kindermishandeling in Nederland.
Het kabinet onderzoekt of en hoe de tijdens de pandemie opgezette
infrastructuur behouden en verbeterd kan worden, zodat deze snel en
adequaat kan worden geactiveerd bij toekomstige crises.
Communicatie
In het Nationaal Kernteam Crisiscommunicatie (NKC) werken de communicatiedirecties van departementen en communicatieteams van veiligheidsregio’s en andere regionale partners samen. Mede daardoor kan het
NKC snel inspelen op specifieke kenmerken van een crisis. De aard en
duur van de crisis bepalen de structuur en aanpak. Het NKC gebruikt het
rapport van de Raad en komende evaluaties om haar werkwijze te
verbeteren en de communicatieaanpak en -samenwerking tijdens
toekomstige crisis te versterken.
De Raad constateert dat in de eerste fase van de coronacrisis een
communicatiehuis is opgebouwd met aandacht voor specifieke communicatie die past bij de coronacrisis. Zo konden veel doelgroepen die in het
algemeen meer moeite hebben met communicatie vanuit de rijksoverheid
bereikt worden. Het meest zichtbare voorbeeld daarvan was de inzet van
de gebarentolk bij persconferenties, maar ook voor andere doelgroepen
die een persconferentie of reguliere overheidscommunicatie niet zonder
hulp kunnen volgen, is vanaf het begin van de crisis veel aandacht
geweest. Zo zijn persconferenties en nieuwsberichten in meerdere talen
13

Zoals ook systematische opgenomen in de Kamerbrieven tijdens de Coronacrisis en de
verschillende brieven met geleerde lessen in de zomer van 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

14

vertaald en in samenwerking met gespecialiseerde organisaties vereenvoudigd én verbeeld voor mensen met een lager taalniveau. In de eerste
weken was het zoeken hoe zoveel mogelijk doelgroepen konden worden
bereikt. Deze doelgroepcommunicatie is steeds uitgebreid onder meer
door naar steeds meer talen te vertalen. Vanaf het begin van de crisis
werkte het NKC nauw samen met de communicatieafdelingen van de
veiligheidsregio’s en is de doorvertaling van de communicatie vanuit het
Rijk naar lokale communicatie geborgd. De Raad beveelt aan om bij
toekomstige crises voldoende aandacht te hebben voor alle doelgroepen.
Het kabinet onderschrijft dit advies en benadrukt dat doelgroepcommunicatie ook in de huidige crisiscommunicatie heel belangrijk is. Het NKC
verwerkt de lessen uit de coronacrisiscommunicatie in zijn strategie,
opdat het bij een volgende crisis alle relevante doelgroepen sneller en
effectiever kan bereiken.
In de eerste maand van de crisis is geconstateerd dat het gedrag van
mensen van wezenlijk belang is om de verspreiding van het virus te
remmen en dat communicatie één van de belangrijkste beleidsinstrumenten is om gedrag te beïnvloeden. Kennis over gedrag en gedragsveranderingen is steeds belangrijker geworden voor de communicatiestrategie. De onderzoeken van de RIVM-gedragsunit zijn gebruikt om de
communicatiestrategie aan te scherpen en er zijn gedragsspecialisten
aangesloten op het NKC. Dat is terug te zien in de publiekscampagnes,
nieuwsberichten en de statements bij de persconferenties. De rol van de
gedragsspecialisten is in de maanden daarna steeds groter geworden en
is daarna een onderdeel van de coronacommunicatie gebleven. Het
kabinet neemt de aanbeveling van de Raad ter harte om de inbreng vanuit
de sociale en gedragswetenschap te borgen. Het kabinet stelt vast dat
gedragsaspecten in vrijwel elke crisis van belang zijn. De NCTV (verantwoordelijk voor de crisiscommunicatie) draagt zorg voor de inzet van
gedragskennis – in samenspraak met de gedragsspecialisten van de
Dienst Publiek en Communicatie. De Raad constateert dat een communicatiestrategie moet anticiperen op daling van het maatschappelijk
draagvlak voor crisismaatregelen. Dat kan door stelselmatig in gesprek te
gaan met burgers over hun zorgen, vragen en behoeften, bijvoorbeeld in
live-sessies (via sociale media) met en in werkbezoeken door bewindslieden. Het kabinet hecht veel waarde aan een continue dialoog met
burgers en maatschappelijke en economische sectoren. Ook door lokaal
en regionaal bestuur, zoals dat in de coronacrisis gebeurde. Er is vaak
communicatieonderzoek gedaan naar maatschappelijk draagvlak. De
uitkomsten zijn onderdeel van de (crisis)communicatie. Daarbij gaat het
om maatwerk, afhankelijk van de situatie van dat moment.
Met het oog op het maatschappelijke draagvlak adviseert de Raad ook om
onzekerheden te benoemen om onrealistische verwachtingen te
voorkomen. Het kabinet onderschrijft deze aanbeveling en het belang van
«dilemmalogica» (een methode die helpt om bij lastige opgaven contact
te maken over wat partijen uiteen drijft én verbindt). Dat is terug te zien in
de communicatie bij persconferenties, waarbij het kabinet dilemmalogica
zo veel mogelijk heeft toegepast en daarbij over onzekerheden heeft
gecommuniceerd.
Communicatie kan maatschappelijke draagvlak stimuleren. Maar
maatschappelijk draagvlak ontstaat niet alleen door goede communicatie.
Ook duidelijke en eenduidige besluitvorming door een overheid die
voorspelbaar handelt, beïnvloedt dat draagvlak. Het perspectief voor de
lange termijn, gebaseerd op verschillende scenario’s, wordt op dit
moment opgesteld in samenspraak met sectoren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

15

De beleidsagenda pandemische paraatheid van het Ministerie van VWS
werkt deze aanbeveling deels uit en beoogt permanente aandacht voor de
inbreng van gedragswetenschappen in infectieziektebestrijding, vaccineren en besluitvorming.
Afsluiting
Naar aanleiding van de conclusies en op basis van de aanbevelingen trekt
het kabinet de nodige lessen. Het kabinet bereidt, zoals hiervoor
beschreven, verschillende wijzigingen voor in met name de crisisstructuur
en de aansturing van de zorg. Het doel is dat we bij een volgende
(pandemische) crisis beter zijn voorbereid. Maar ook bij een volgende
crisis zullen er nieuwe en onverwachte problemen voorkomen en zal
gepaste improvisatie nodig zijn.
Conform artikel 75 van de Rijkswet Onderzoeksraad voor Veiligheid zal het
kabinet de Staten-Generaal jaarlijks een overzicht verstrekken van de
aanbevelingen van de raad, van de daaromtrent bepaalde standpunten en
van de wijze waarop aan de aanbevelingen vervolg is gegeven. Het
kabinet zal hierbij ook de nog te publiceren rapporten van de Raad en de
overkoepelende inzichten uit de afsluitende publicatie over de aanpak van
coronacrisis betrekken evenals de lopende trajecten van de langetermijnstrategie, de beleidsbrief pandemische paraatheid, de evaluatie van de
crisisstructuur en andere evaluaties en rapporten die het kabinet nog zal
ontvangen.
Tot slot wijst het kabinet graag op het volgende. Tijdens de onderzoeksperiode van de Onderzoeksraad voor Veiligheid was een aantal voormalige
bewindslieden van het kabinet Rutte III, gedurende een kortere of langere
periode nauw betrokken bij de bestrijding van de coronacrisis. Dit
betreffen de heer H. de Jonge, mevrouw T. van Ark, de heer P. Blokhuis,
de heer B. Bruins, de heer M. van Rijn en de heer F. Grapperhaus. Het
kabinet heeft deze voormalige bewindslieden in de gelegenheid gesteld
kennis te nemen van de conceptkabinetsreactie en meegenomen in het
proces.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.J. Kuipers
De Minister van Justitie en Veiligheid,
D. Yeşilgöz-Zegerius
De Minister voor Langdurige Zorg en Sport,
C. Helder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 25 295, nr. 1827

16