De toekomst van Hand aan de Kraan
omgaan met onzekerheden
Geschreven door het Adviescollege Hand aan de Kraan Waddenzee

Datum: 8 januari 2021

De toekomst van Hand aan de Kraan

Samenvatting van de evaluatie en adviezen
Zowel in de Nederlandse politiek als bij maatschappelijke partijen bestaat er brede consensus dat er
als gevolg van diepe delfstofwinning geen significante negatieve gevolgen mogen optreden voor de
beschermde natuurwaarden van het Natura 2000- en werelderfgoed-gebied van de Waddenzee,
inclusief aangrenzende Natura 2000-gebieden.
Een centrale rol in het bewaken van dit beleid is weggelegd voor het zogenaamde Hand aan de Kraan
(verder aangeduid als HadK) principe, dat stamt uit 2006 en voorschrijft welke ruimte er bestaat voor
delfstofwinning zonder dat het bovengenoemde fundamentele uitgangspunt wordt aangetast. Het
HadK-principe bestaat uit een drietal parameters: meegroeivermogen, zeespiegelstijging en
bodemdaling door delfstoffenwinning. Het meegroeivermogen is gedefinieerd als het natuurlijke
vermogen van een kombergingsgebied om de relatieve zeespiegelstijging op de lange termijn (over
gemiddeld 19-jaarlijkse perioden) bij te houden terwijl het geomorfologisch evenwicht en de
sedimentbalans van de Waddenzee in stand blijven. Als dit evenwicht in stand blijft, inclusief de
bodemdaling die veroorzaakt wordt door de delfstoffenwinning, dan wordt aangenomen dat de
natuurwaarden van de Waddenzee niet worden aangetast. Dit houdt in dat de bodemdaling door
delfstoffenwinning niet zichtbaar wordt in de Waddenzee omdat die ter plaatse gecompenseerd
wordt door afzetting van extra sediment. Om zeker te zijn dat er niets verandert aan de
natuurwaarden wordt dit voortdurend geobserveerd middels de meet- en monitoringsprogramma’s
voor de gas- en voor de zoutwinning.
Hand aan de Kraan - principe

Vastgestelde minimale
sedimentatiesnelheid
als maat voor het
meegroeivermogen
mm/jaar

Resterende gebruiksruimte
(mm per jaar)
Relatieve zeespiegelstijging, inclusief bodemdaling
(mm per jaar)
Natuurwaarden

Absolute zeespiegelstijging, op basis van scenario
(mm per jaar)

Figuur S-1. Overzicht van de parameters in het HadK-principe. De bodemdalingssnelheid (grijs) en zeespiegelstijging (geel)
worden tezamen per jaar vergeleken met het vastgestelde meegroeivermogen (groen).

Het HadK-principe krijgt sinds 2006 vorm middels jaarlijkse rapportages door de operators, jaarlijkse
adviezen van de auditcommissies Gaswinning en Zoutwinning over de monitoringsresultaten van de
gas- en zoutwinning, en een vijfjaarlijkse herziening voor de gebruikte zeespiegelstijgingsscenario’s.
In het laatste advies van de Auditcommissie Gaswinning over de evaluatie van de
monitoringsresultaten van de gaswinning van de afgelopen 5 jaar, adviseert zij1 om te onderzoeken
of het HadK-principe toereikend is om de mogelijke langetermijngevolgen voor de beschermde
natuurwaarden te bewaken. Het ministerie van Economische Zaken heeft daarop dit
wetenschappelijk adviescollege gevormd met de opdracht voor het onafhankelijk wetenschappelijk
toetsen van:
• de effectiviteit van het Hand aan de Kraan-principe om de natuurwaarden in het
Waddengebied te beschermen; en

1

Kamerstuk 29684, nr. 201

2

De toekomst van Hand aan de Kraan
•

de vraag of het Hand aan de Kraan-principe toereikend is om de mogelijke
langetermijngevolgen voor de beschermde natuurwaarden van het Waddengebied te
beheersen.

Het adviescollege heeft tijdens een (in verband met de Covid19 pandemie) online startbijeenkomst
kennisgenomen van de standpunten van Nederlandse Unesco Commissie, SodM, Deltares en het
KNMI over de werking van de HadK voor de mijnbouwactiviteiten in de Waddenzee. De standpunten
van Deltares en het KNMI waren hierbij vooral inhoudelijk van aard voor wat betreft de
zeespiegelstijging en het meegroeivermogen (sedimentatie) in de Waddenzee. SodM heeft het
toezichtbeleid voor de Waddenzee toegelicht. De Nederlandse Unesco Commissie heeft naast
mondeling een schriftelijke toelichting over de afspraken over het behoud van werelderfgoed
Waddenzee gedeeld, waarin zij de reactie van het Werelderfgoedcentrum van Unesco in Parijs heeft
meegenomen (Bijlage 2). De Waddenvereniging heeft ook een schriftelijke bijdrage met het
adviescollege gedeeld (Bijlage 2).
De afgelopen jaren hebben zowel maatschappelijke als politieke partijen, binnen en buiten de
Tweede Kamer, hun bezorgdheid geuit over de mogelijkheid dat ondanks de geldende voorzorgen er
schade wordt aangebracht aan de beschermde natuurwaarden. Deze zorgen spitsen zich vooral toe
op de kwaliteit van de meet- en monitoringprogramma’s, de cumulatieve effecten, de juistheid en
nauwkeurigheid van modelvoorspellingen (o.a. het na-ijlen van de bodemdaling), de juistheid en
nauwkeurigheid van de remwegscenario’s bij ingrijpen in de delfstoffenwinning en het
voorzorgsbeginsel.
Het adviescollege heeft kennisgenomen van de standpunten van de betrokken partijen en van de
zorgen die ze hebben. Vervolgens heeft het adviescollege gekeken naar de (juistheid van de)
wetenschappelijke fundering van het HadK principe en een uitgebreid literatuur assessment gedaan
van de effectiviteit daarvan in de praktijk en voor de toekomst. Dat laatste is relevant gezien de zich
snel wijzigende omstandigheden in de Waddenzee, vooral met betrekking tot de stijgende zeespiegel
door klimaatverandering.
Het is van belang hier op te merken dat het adviescollege zich in dit advies heeft beperkt tot de
wetenschappelijke discussie conform de verstrekte opdracht. Andere aspecten, zoals de juridische of
bestuurlijke context van de HadK, blijven daarom buiten beschouwing. Het is aan het ministerie om
de adviezen die in dit rapport worden gegeven om te vormen tot beleid, inclusief de bestuurlijke en
juridische gevolgen.
Hand aan de Kraan-principe
Ten aanzien van de effectiviteit van het HadK-principe om de natuurwaarden in het Waddengebied
te beschermen komt het adviescollege tot de conclusie dat het HadK-principe voor de gaswinning,
mede gezien de ervaringen van de afgelopen 15 jaar delfstoffenwinning in de Waddenzee, voldaan
heeft. In de context van de zoutwinning heeft het adviescollege echter twijfel over de effectiviteit
van de toepassing van de HadK. Zij constateert dat er vooral ten aanzien van het meegroeivermogen
als ook ten aanzien het meet- en monitorprogramma kritische vragen te stellen zijn (zie
hoofdstukken 5.3 en 6). Daarbij kan aangetekend worden dat er nog geen ervaring is opgedaan met
zoutwinning in de Waddenzee en de werking van de HadK hierbij, omdat deze pas recent is gestart
(september 2020).
Ten aanzien van de vraag of het HadK-principe ook toereikend is in het licht van toekomstige
ontwikkelingen, concludeert het adviescollege dat de onzekerheden ten aanzien van de
verschillende elementen van HadK voor de langere termijn aanzienlijk zijn. In dat licht is het
wenselijk om het HadK-principe uit te breiden met een betere analyse van de onzekerheden die de
verschillende elementen van HadK kenmerken. Het adviescollege concludeert dat alleen voor
bodemdaling, en tot op zekere hoogte zeespiegelstijging, die onzekerheid gedegen en kwantitatief in
3

De toekomst van Hand aan de Kraan
kaart is gebracht; voor de andere elementen van HadK (het meegroeivermogen van de
sedimenthuishouding, en de natuurwaarden) dient naar de mening van het adviescollege een
soortgelijke onzekerheidsanalyse toegevoegd te worden, vooral gezien de grotere onzekerheden in
de toekomst. Naar de mening van het adviescollege is het huidige HadK-principe toereikend totdat
een nieuwe versie van het HadK-principe kan worden geformuleerd die meer rekening houdt met
alle onzekerheden. Daarnaast zouden de verschillende elementen van HadK regelmatiger dan eens in
de vijf jaar moeten worden geëvalueerd: in het geval van zeespiegelstijging is jaarlijkse evaluatie van
de nieuwste inzichten nodig. Indien nodig kan dit leiden tot een tijdige bijstelling van het gebruikte
richtscenario voor zeespiegelstijging in de HadK.
Het adviescollege adviseert specifiek om:
•

•

te onderzoeken hoe een verbeterde HadK-methodiek, die rekening houdt met de niet
geringe onzekerheden, ontwikkeld en toegepast kan worden. Dit is een complex vraagstuk
waarbij een zorgvuldige probleemstelling vereist is, maar het adviescollege denkt dat dit toch
de moeite waard is omdat de voorgestelde probabilistische aanpak, mogelijk gecombineerd
met scenario’s, beter rekenschap geeft van de wetenschappelijke onzekerheden en risico’s.
Hierbinnen passen ook de extreme scenario’s waardoor deze methodiek het maatschappelijk
debat kan verhelderen alsook meer vertrouwen kan geven in de bescherming van de
natuurwaarden van de Waddenzee, ook bij snellere zeespiegelstijging dan waarmee nu
rekening wordt gehouden.
een norm te ontwikkelen, vergelijkbaar aan waterveiligheid, die alle bovengenoemde
aspecten integreert en het risico uitdrukt op aantasting van natuurwaarden in de Waddenzee
door de gas- en zoutwinning.

5

6

7

8

9

4
3
2
1

Figuur S-2. Topografie van de Waddenzee met de kombergingsgebieden: 1=Marsdiep, 2=Eijerlandse Gat, 3=Vlie,
4=Borndiep, 5=Pinkegat, 6=Zoutkamperlaag, 7= Lauwers, 8=Schild, 9=Eems-Dollard. Bodemdaling door gaswinning vindt
vooral plaats in de kombergingen van Pinkegat en Zoutkamperlaag. Door de gaswinning van Zuidwal is er ook bodemdaling
door gaswinning in de kombergingen Marsdiep, Eijerlandse Gat en Vlie. Door de gaswinning van Groningen is er
bodemdaling door gaswinning in de komberging Schild en de Eems-Dollard. Daarnaast is er zoutwinning in de komberging
Vlie. Kombergingen Pinkegat, Zoutkamperlaag en Vlie vallen onder de HadK.

4

De toekomst van Hand aan de Kraan
Bodemdaling door delfstoffenwinning
Het adviescollege concludeert dat het bodemdalingsmeetnet boven de gasvelden is ingericht volgens
actuele wetenschappelijke inzichten. In de meest recente interpretaties van bodemdaling voor de
gaswinning wordt een state-of-the-art methode gebruikt waar de onzekerheden (ook het na-ijlen van
bodemdaling) volledig worden meegenomen. Voor de zoutwinning is de productie nog niet gestart,
het meetnet is echter al voorbereid. Overigens bevinden zich de velden waar gas en zout wordt
gewonnen binnen de HadK in verschillende delen van de Waddenzee en kunnen dus onafhankelijk
van elkaar worden beoordeeld.
Zeespiegelstijging
Het zeespiegelscenario voor de Waddenzee bestaat uit een korte termijn deel (beleidsscenario) en
een lange termijn deel (richtscenario). Het beleidsscenario wordt veelal gebaseerd op gemeten
waarden van zeespiegelstijging (wereldwijd of langs de Nederlandse kust). Het richtscenario is
gebaseerd op zeespiegelstijgingsscenario’s voor de Nederlandse kust. Het zeespiegelscenario wordt
elke vijf jaar herzien in het licht van de meest recente inzichten. Het adviescollege oordeelt dat een
vijfjaarlijkse herziening acceptabel is, mits deze is gekoppeld aan een jaarlijkse monitoring van zowel
de nieuwste wetenschappelijke inzichten in zeespiegelstijging als van de feitelijke
zeespiegelverandering.
Ruwweg kan men stellen dat tot aan 2030 de onzekerheden ten aanzien van zeespiegelstijging door
de lokale en regionale variabiliteit in het Nederlandse deel van de Waddenzee domineren. Na 2030
wordt dit geleidelijk overgenomen door onzekerheden in de klimaat- en zeespiegelmodellen.
Aangezien de lokale en regionale variabiliteit op de korte termijn domineert adviseert het
adviescollege om rekening te houden met deze onzekerheden in de definitie van het beleidsscenario.
De mate van succes bij de terugdringing van broeikasgasemissies voor de komende 25 jaar blijft
onduidelijk en zorgt voor aanzienlijke onzekerheid in zeespiegelscenario’s. Het is dus van belang om
de vinger aan de pols houden en waar nodig tijdig bij te sturen. Hierbij moet een keuze gemaakt
worden voor een klimaatscenario dat het meest waarschijnlijk is. Als eenmaal een klimaatscenario is
gekozen, met onzekerheidsband, dan adviseert het adviescollege om probabilistisch te werk te gaan
voor wat betreft het projecteren van de diverse invloeden op de zeespiegel. Daarnaast beveelt het
adviescollege aan om, in het licht van de snel veranderende inzichten in de verschillende klimaat- en
zeespiegelscenario’s, de in de HadK gebruikte scenario’s op dit punt jaarlijks te evalueren. Indien
nodig leidt dit tot een tijdige bijstelling. Dat is ook in lijn met het steeds verder toenemend inzicht in
de omvang van de zeespiegelstijging in de Waddenzee, en de effecten van korte termijn variabiliteit
op schalen korter dan 20 jaar.
Meegroeivermogen en sedimentatie
In het HadK-principe is het meegroeivermogen gedefinieerd als het natuurlijke vermogen van een
kombergingsgebied om de relatieve zeespiegelstijging op de lange termijn (over gemiddeld 19jaarlijkse perioden) bij te houden, terwijl het geomorfologisch evenwicht en de sedimentbalans van
de Waddenzee in stand blijven. Vanuit het voorzorgprincipe is gekozen voor veilige (lage)
schattingen, soms ook aangeduid met ondergrens. Voor het bepalen van het meegroeivermogen is
gebruik gemaakt van 1) geologische studies, 2) meetgegevens, en 3) modelstudies. Na de vaststelling
van het meegroeivermogen in 2006 voor de gaswinning, en in 2013 voor de zoutwinning, is het
meegroeivermogen niet meer geëvalueerd. Er zijn aanwijzingen dat het meegroeivermogen kan
veranderen als gevolg van suppleties aan de Nederlandse kust en toekomstige zeespiegelstijging.
Daarnaast is het meegroeivermogen nu gebaseerd op een gemiddelde van een kombergingsgebied
en gelijkgesteld voor zand en slib, terwijl het op theoretische gronden aannemelijk is dat er
verschillen zijn tussen zand en slib omdat zand eerder aan het begin van een bekken (bij het zeegat)

5

De toekomst van Hand aan de Kraan
neerslaat in tegenstelling tot slib. Ook over het meegroeivermogen kunnen dus nieuwe inzichten
ontstaan, die mogelijk aanpassingen vragen aan het huidige gebruik in de HadK.
Het adviescollege adviseert om het HadK-principe aan te vullen door voor het meegroeivermogen
een eenduidig vast te stellen waarde te bepalen inclusief onzekerheden (te bepalen op grond van
modelering van de kritische zeespiegelstijging voor verdrinking). Het adviescollege adviseert verder
deze waarde vooraf te evalueren om te toetsen of hiermee tijdig genoeg mogelijke risico’s voor
aantasting van de natuurlijke kenmerken van de Waddenzee ingeschat kunnen worden.
Natuurwaarden wadplaten Waddenzee
Het HadK-principe moet ervoor zorgdragen dat er geen schade wordt veroorzaakt aan de
natuurwaarden in de Waddenzee. De meet- en observatieprogramma’s zijn een extra zekerheid
bovenop het gedefinieerde meegroeivermogen. Met deze programma’s worden indicatoren
gemeten die inzicht geven in de mogelijke gevolgen van de delfstoffenwinning.
Het adviescollege constateert dat de lopende meetprogramma’s voor gas- en zoutwinning een schat
aan informatie aandragen waarmee de effectiviteit van het HadK-principe voortdurend getoetst
wordt. Daarbij geldt dat er bij redelijke wetenschappelijke twijfel over het effect van de
delfstoffenwinning op de natuurwaarden ‘aan de kraan’ moet worden gedraaid. Het adviescollege is
echter van mening dat er geen hanteerbare definitie is gegeven van wat redelijke twijfel is.
Daarnaast is er geen onderzoek verricht naar de mogelijkheid om aan de hand van bestaande
monitoringdata door te rekenen hoe sterk een verandering in welke natuurwaarden moet zijn om als
een effect van delfstofwinning zichtbaar te worden (dus om als signaal boven de achtergrondruis uit
te komen). Dit maakt het lastig om een verandering in natuurwaarden binnen de
bodemdalingsschotels ten opzichte van ontwikkelingen in de referentiegebieden toe te wijzen aan de
delfstoffenwinning. Ook wordt er bij de effectenbeoordeling geen rekening gehouden met
cumulatieve effecten, waaronder die als gevolg van klimaatverandering (met uitzondering van
zeespiegelstijging) en verstoring. Deze effecten vormen geen onderdeel van de
monitoringprogramma’s rond de gas- en zoutwinning. Veel van deze gegevens zijn wel beschikbaar
of beschikbaar te maken; wat ontbreekt is een geautomatiseerde bewerking en interpretatie van de
verschillende gegevensbronnen, bijvoorbeeld aan de hand van “machine learning”.
Het adviescollege beveelt daarom aan om de bestaande meet- en monitoringprogramma’s uit te
breiden naar de gehele Nederlandse Waddenzee om ontwikkeling in indicatoren beter te kunnen
vergelijken met voorspelde patronen als gevolg van de delfstoffenwinning. Daarnaast beveelt het
adviescollege aan om een statistische analyse uit te voeren op (nader vast te stellen)
sleutelindicatoren om een uitspraak te kunnen doen over het tijdig en betrouwbaar signaleren van
effecten van delfstofwinning voor de natuurwaarden.

6

De toekomst van Hand aan de Kraan

Inhoud
Samenvatting van de evaluatie en adviezen ........................................................................................... 2
1

Achtergrond adviescollege Hand aan de Kraan Waddenzee .......................................................... 9
1.1

Aanleiding ................................................................................................................................ 9

1.2

Vraagstelling ............................................................................................................................ 9

1.3

Werkwijze adviescollege ....................................................................................................... 10

2

Inleiding advies .............................................................................................................................. 12

3

Bodemdaling.................................................................................................................................. 16

4

3.1

Wetenschappelijke stand van zaken bodemdaling ............................................................... 16

3.2

Mening adviescollege over gebruik bodemdaling in de HadK .............................................. 17

3.3

Aanbevelingen voor het gebruik van bodemdaling in de HadK ............................................ 18

Zeespiegelstijging .......................................................................................................................... 19
4.1

5

6

4.1.1

Zeespiegelscenario’s voor de Waddenzee .................................................................... 19

4.1.2

Gemeten zeespiegelstijging in de Waddenzee.............................................................. 21

4.2

Mening adviescollege panel over gebruik zeespiegel in de HadK ......................................... 22

4.3

Aanbeveling voor het gebruik zeespiegel in de HadK ........................................................... 23

Meegroeivermogen en sedimentatie ............................................................................................ 24
5.1

Huidige wetenschappelijke stand van zaken meegroeivermogen ........................................ 24

5.2

Mening adviescollege over gebruik meegroeivermogen in de HadK.................................... 29

5.3

Aanbeveling voor het gebruik van meegroeivermogen in de HadK ..................................... 29

Natuurwaarden wadplaten Waddenzee ....................................................................................... 31
6.1

7

Wetenschappelijke stand van zaken ..................................................................................... 19

Toepassing natuurwaarden in de HadK ................................................................................ 31

6.1.1

Gaswinning .................................................................................................................... 31

6.1.2

Zoutwinning ................................................................................................................... 33

6.1.3

Cumulatieve effecten .................................................................................................... 35

6.2

Huidige wetenschappelijke stand van zaken......................................................................... 36

6.3

Mening adviescollege over gebruik natuurwaarden in HadK ............................................... 37

6.4

Aanbeveling voor het gebruik van natuurwaarden in de HadK ............................................ 38

Hand aan de Kraan – geïntegreerd................................................................................................ 41
7.1

Meten, monitoren, en signaleren ......................................................................................... 42

7.2

Cumulatieve effecten ............................................................................................................ 43

7.3

Onzekerheden ....................................................................................................................... 44

7.4

Norm...................................................................................................................................... 45

7

De toekomst van Hand aan de Kraan
7.5

Slotconclusie .......................................................................................................................... 45

Bijlage 1 Samenstelling van het adviescollege ...................................................................................... 48
Bijlage 2 Bijdragen van andere partijen (Nederlandse Unesco Commissie, Waddenvereniging, SodM)
............................................................................................................................................................... 49
Bijlage 3 Technische onderbouwing bodemdaling................................................................................ 51
B3.1

Monitoren van bodemdaling in de Waddenzee.................................................................... 51

B3.2

Modelleren en interpreteren van bodemdaling in de Waddenzee ...................................... 52

Gaswinning .................................................................................................................................... 52
Zoutwinning ................................................................................................................................... 53
B3.3

Samenhang met het HadK-principe ...................................................................................... 53

B3.4

Aanbevelingen ....................................................................................................................... 54

B3.5

Referenties ........................................................................................................................ 54

Bijlage 4 Technische onderbouwing zeespiegelstijging ........................................................................ 58
B4.1. Mondiaal gemiddelde zeespiegelprojecties vergeleken met zeespiegelprojecties voor de
Waddenzee........................................................................................................................................ 58
B4.2. Effecten van een mogelijk versnelde afsmelt van de West-Antarctische ijskap ...................... 60
Bijlage 5 Technische onderbouwing natuurwaarden ............................................................................ 61
B5.1

Natuurwaarden Waddenzee ............................................................................................. 61

B5.2

Activiteiten binnen Waddenzee ............................................................................................ 63

B5.3

Achtergrondinformatie natuurwaarden ........................................................................... 63

B5.4
Hoofdlijnen van effecten (oorzaak-gevolg) ketens en beslisschema’s voor natuurwaarden
zoals beschreven in de Passende Beoordelingen en de Monitoringrapportages voor de
aardgaswinning en de zoutwinning................................................................................................... 67
B5.5

Referenties ....................................................................................................................... 69

8

De toekomst van Hand aan de Kraan

1 Achtergrond adviescollege Hand aan de Kraan Waddenzee
1.1 Aanleiding
Zowel in de Nederlandse politiek als bij maatschappelijke partijen bestaat er brede consensus dat er
als gevolg van diepe delfstofwinning geen significante negatieve gevolgen mogen optreden voor de
beschermde natuurwaarden van het Natura 2000-gebied Waddenzee en werelderfgoed-gebied van
de Waddenzee, inclusief aangrenzende Natura 2000-gebieden. Dit principe is voor het eerst
opgenomen in het Rijksprojectbesluit voor Gaswinning uit de Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen
gasvelden uit 20062. In de Derde Nota Waddenzee3 is het Hand aan de Kraan-principe (hierna: HadK)
opgenomen als beleidslijn voor de delfstofwinning onder de Waddenzee. In 2020 is dit nog bevestigd
in een brief aan de Tweede Kamer, waarin de Minister van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
nogmaals benadrukt dat het behoud van de natuurwaarden in de Waddenzee voorop staat.
Een centrale rol in het bewaken van dit beleid is weggelegd voor het zogenaamde Hand aan de Kraan
principe (verder aangeduid als HadK), dat stamt uit 2006 en voorschrijft welke ruimte er bestaat voor
nieuwe delfstofwinning zonder dat het bovengenoemde fundamentele uitgangspunt wordt
aangetast. Het HadK-principe krijgt sindsdien vorm middels jaarlijkse rapportages door de operators,
jaarlijkse adviezen van de auditcommissies Gaswinning en Zoutwinning over de
monitoringsresultaten van de delfstofwinningen, en een vijfjaarlijkse herziening voor de gebruikte
zeespiegelstijgingsscenario’s. In het laatste advies van de Auditcommissie Gaswinning over de
evaluatie van de monitoringsresultaten van de gaswinning van de afgelopen 5 jaar, adviseert zij4 om
te onderzoeken of het HadK-principe toereikend is om de mogelijke langetermijngevolgen voor de
beschermde natuurwaarden te beheersen. In de kamerbrief van 20 april jl. werd de noodzaak
aangeduid om de factoren die een belangrijke rol spelen binnen het HadK-principe kritisch te blijven
beschouwen, in lijn met de wens van de Tweede Kamer5.
Het ministerie van EZK heeft daarop dit wetenschappelijk adviescollege gevormd met de opdracht de
effectiviteit van het HadK-principe om de natuurwaarden in het Waddengebied te beschermen, te
beoordelen op inhoudelijke gronden. Deze evaluatie en het daarop gebaseerde advies wordt
weergegeven in dit document.

1.2 Vraagstelling
Het adviescollege is ingesteld met een instellingsregeling waarin de taken van het adviescollege
worden gespecificeerd. De opdracht aan dit adviescollege is tweeledig, namelijk het onafhankelijk
toetsen van:
•
•

de effectiviteit van het Hand aan de Kraan-principe om de natuurwaarden in het
Waddengebied te beschermen; en
de vraag of het Hand aan de Kraan-principe toereikend is om de mogelijke
langetermijngevolgen voor de beschermde natuurwaarden van het Waddengebied te
beheersen.

Het is van belang hier op te merken dat het adviescollege zich in dit advies heeft beperkt tot de
wetenschappelijke discussie, conform de verstrekte opdracht. Andere aspecten, zoals de juridische of
2

Rijksprojectbesluit Gaswinning onder de Waddenzee vanaf de locaties Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen,
deel 1 en 2, 2006 en Gaswinning binnen randvoorwaarden. Passende beoordeling van het Rijksprojectbesluit
over de aardgaswinning vanaf de locaties Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen, 20 januari 2006.
3
Uit 2007
4
Kamerstuk 29684, nr. 201
5
Motie Dik Faber c.s., kamerstuk 33529, nr. 739

9

De toekomst van Hand aan de Kraan
bestuurlijke context van de HadK, blijven daarom buitenbeschouwing. Het is aan het ministerie om
de adviezen die in dit rapport worden gegeven om te vormen tot beleid, inclusief de bestuurlijke en
juridische gevolgen.

1.3 Werkwijze adviescollege
De bedoeling van de Tweede Kamer en de Minister van EZK is dat het Adviescollege Hand aan de
Kraan Waddenzee nog eens alle onderzoeken die de afgelopen jaren zijn gedaan tegen het licht
houdt. De Minister van EZK zegde in de kamerbrief toe dat bij het werk van dit adviescollege de
Organisatie der Verenigde Naties voor Onderwijs, Wetenschap en Cultuur (in de vorm van de
Nederlandse Unesco Commissie), het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM), Deltares en het Koninklijk
Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) betrokken zouden worden. Het adviescollege heeft
tijdens een (in verband met de Covid19 pandemie) online startbijeenkomst kennisgenomen van de
standpunten van deze organisaties over de werking van de HadK voor de mijnbouwactiviteiten in de
Waddenzee. De standpunten van Deltares en het KNMI waren hierbij vooral inhoudelijk van aard
voor wat betreft de zeespiegelstijging en het meegroeivermogen (sedimentatie) in de Waddenzee.
SodM heeft het toezichtbeleid voor de Waddenzee toegelicht.
De Nederlandse Unesco Commissie heeft vervolgens ook schriftelijk haar inbreng gedeeld. Daarin
werd aangegeven dat zij recent bezorgd is geworden over de status van de Waddenzee als
werelderfgoed. Via het Werelderfgoed Centrum werd Unesco in 2019 op de hoogte gebracht van de
bij derden levende zorg over de impact van delfstoffenwinning tezamen met nieuwe informatie over
zeespiegelstijging door klimaatverandering. Daarnaast heeft Unesco begin 2020 een brief gestuurd
naar de Nederlandse staat omdat door de Waddenvereniging via het Werelderfgoed Centrum zorgen
waren geuit over het huidige HadK-principe voor delfstofwinning in de Waddenzee. Iets later in het
evaluatieproces heeft de Waddenvereniging schriftelijk direct aan het adviescollege zijn inbreng
geleverd. De Waddenvereniging geeft hierin aan dat na ruim 13 jaar ervaring met mijnbouw onder de
Waddenzee duidelijk is geworden dat de toekomst voorspellen lastiger is dan gedacht. Ze vraagt zich
af of we met het voortschrijdend inzicht van de afgelopen 13 jaar nog wel de noodzakelijke zekerheid
hebben dat mijnbouw in de toekomst geen schade aan de natuurlijke kenmerken van de Waddenzee
gaat veroorzaken. In Bijlage 2 wordt de schriftelijke inbreng van genoemde partijen samengevat.
Naast de partijen die hierboven zijn genoemd, hebben individuele leden van het adviescollege
contact gelegd met inhoudelijke experts op de gebieden van zeespiegelstijging, sedimentatie,
kustsystemen, en meten en monitoring. Het conceptadvies is daarna opgesteld waarbij elke expert
hoofdverantwoordelijk was voor het eigen hoofdstuk. De andere hoofdstukken zijn tot stand
gebracht in onderlinge discussie. Het conceptadvies is vervolgens gedeeld met de eerder betrokken
partijen (Waddenvereniging, de Nederlandse Unesco Commissie, SodM, Deltares en het KNMI) zodat
zij tijdens een eindbijeenkomst uitgebreid commentaar konden leveren op het concept van de
evaluatie en de adviezen. Het concept is daarna op punten aangevuld of verbeterd alvorens te
komen tot het finale advies. Daarnaast hebben in een later stadium ook de auditcommissies voor
gas- en zoutwinning de mogelijkheid gevraagd om een gesprek aan te gaan met het adviescollege
over het advies in relatie tot de taken en ervaringen van beide commissies. Er is hier uiteindelijk
gekozen voor een bijeenkomst aan het einde van het proces zodat de verantwoordelijkheid en
onafhankelijkheid van zowel het adviescollege als de auditcommissies niet in het gedrang kon
komen.
De werkzaamheden van het adviescollege bestonden uit een uitgebreid en kritisch review van de
beschikbare literatuur, inclusief het nauwkeurig screenen van de uitgebreide rapportages van de
auditcommissies. Daarbij ging gedurende de eerste fase de aandacht vooral uit naar de (modellering
van) individuele processen, maar in een latere fase zeker ook naar hun samenhang. Bij dat laatste is
een centrale vraag of de individuele modellen weliswaar veilige marges voorspellen, maar dat dit
beeld in de samenhang van alle onderling variërende factoren mogelijk toch kan leiden tot
overschrijding van de veiligheidsmarges.
10

De toekomst van Hand aan de Kraan
Het adviescollege is meerdere keren bij elkaar geweest. Dit heeft vanwege de Covid19 maatregelen
volledig online plaatsgevonden. Het adviescollege heeft hierbij diepgaande discussies gehad en is
uiteindelijk unaniem tot dit advies gekomen.
Schijnbare discrepantie wetenschap en beleid
In de wetenschap is onzekerheid een basisbegrip, dat in het maatschappelijk debat geregeld tot
misverstanden leidt. Een correcte omgang met onzekerheden en het ter sprake stellen ervan is
belangrijk om (wetenschappelijk) vertrouwen te krijgen in uitkomsten. Dit lijkt in tegenspraak met
veel beleid waar een zwart-wit uitspraak wordt verwacht. Voor HadK betekent dit dat er uitspraken
moeten worden gedaan of de delfstoffenwinning wel of niet een impact heeft op de Waddenzee.
Men zou dit kunnen interpreteren in de zin dat als er ook maar enige onzekerheid bestaat over deze
impact dat dan, onder andere vanwege het voorzorgsprincipe, altijd de activiteit moet worden
stilgelegd. In de praktijk betekent dit echter dat men vrijwel niets meer zou kunnen ondernemen in
dit gebied, ook geen visserij, toerisme of soortgelijke activiteiten, want ook hiervan kan nooit worden
uitgesloten dat er enige effecten zijn op de kwetsbare natuur van dit werelderfgoedgebied. Daarom
werd in de passende beoordeling2 de volgende formulering gebruikt: “Met inachtneming van deze
randvoorwaarden bestaat er wetenschappelijk gezien (op basis van de best beschikbare informatie)
redelijkerwijs geen twijfel dat er geen aantasting optreedt van de natuurlijke kenmerken van de
Waddenzee.” De crux zit in de zinsnede ‘redelijkerwijs geen twijfel’. Dit geeft aan dat nooit is uit te
sluiten dat er een (zeer minieme) kans kan bestaan dat er een effect is op de Waddenzee. Zolang
deze kans zeer klein is wordt geconcludeerd dat er geen twijfel is dat er geen aantasting optreedt van
de natuurlijke kenmerken van de Waddenzee. In dit advies wordt deze interpretatie in voorkomende
gevallen meegewogen.
Voorzorgsbeginsel en unieke karakter van de Waddenzee
Ook vanuit het voorzorgsprincipe lijkt, gezien het unieke karakter, het ongewenst om activiteiten in
de Waddenzee uit te voeren. In de documenten voor de nominatie van de Waddenzee als
werelderfgoed6 wordt aangegeven dat alle mijnbouwactiviteiten onderworpen worden aan de meest
strikte regels wereldwijd. Daarnaast zijn er internationale verdragen en (inter)nationale wetten waar
mijnbouwactiviteiten aan gebonden zijn. Dit betreft o.a. de Mijnbouwwet7, het rijksprojectbesluit
voor de Waddenzee2, PSSA, OSPAR, AEWA, MARPOL en de Ramsar en Bonn conventies6.
Delfstoffenwinning in de Waddenzee, die al bestond voor de Waddenzee werelderfgoed werd, wordt
geaccepteerd6 als dat past binnen de limieten (het zogenaamde meegroeivermogen) waarbij de
mogelijke bodemdaling in de Waddenzee wordt gecompenseerd door de sedimentatie. Het principe
van HadK staat aan de bakermat van deze uitspraken. Binnen de HadK wordt het voorzorgsprincipe
uitgelegd als een conservatieve waarde voor het meegroeivermogen die de gebruiksruimte voor
delfstoffenwinning markeert, naast een programma dat de natuurwaarden monitort om zeker te
stellen dat het principe in de praktijk ook adequaat werkt. Dit systeem zorgt ervoor dat de
delfstoffenwinning eerder zal worden beëindigd dan dat de Waddenzee werkelijk zal verdrinken (zie
hiervoor hoofdstuk 5) en dat daarnaast de resultaten van de monitoring van de natuurwaarden ook
kunnen leiden tot een aanpassing van de delfstoffenwinning (zie hoofdstuk 2 en hoofdstuk 6).
Na een nadere toelichting op het HadK-principe wordt in ieder van de volgende hoofdstukken de
beschikbare literatuur per onderdeel tegen het licht gehouden. Daarna worden al deze factoren met
elkaar in verband gebracht, om zo te kunnen komen tot een kritische afweging van het geheel. Meer
inhoudelijke discussies of uitgebreidere onderbouwing van standpunten of concepten worden
gedetailleerder uiteengezet in de bijlagen 3 t/m 5.
6
7

Nomination of the Dutch-German Wadden Sea as World Heritage Site, 2008
2003

11

De toekomst van Hand aan de Kraan

2 Inleiding advies
Voordat we ingaan op de parameters van HadK is het goed het principe iets nader te introduceren.
Het HadK-principe is gedefinieerd in het Rijksprojectbesluit8 en de Passende beoordeling9 uit 2006.
De Passende Beoordeling legt allereerst het volgende vast: ”Met inachtneming van deze
randvoorwaarden bestaat er wetenschappelijk gezien (op basis van de best beschikbare informatie),
redelijkerwijs geen twijfel dat er geen aantasting optreedt van de natuurlijke kenmerken van de
Waddenzee”.

mm/jaar

Verder wordt het begrip gebruiksruimte voor delfstofwinning onder de Waddenzee geïntroduceerd;
die wordt bepaald door het natuurlijke meegroeivermogen (sedimentatiesnelheid in mm per jaar)
van de komberging waarin gaswinning plaatsvindt, verminderd met die van de zeespiegelstijging (in
mm per jaar). Voor de delfstofwinning onder de Waddenzee geldt dat zolang de
bodemdalingssnelheid door de winning lager is dan de beschikbare gebruiksruimte, er geen
aantasting van de natuurlijke kenmerken van de Waddenzee plaatsvindt en er dus geen schade
optreedt in de natuur. Om te bepalen of de gebruiksruimte wordt overschreden zijn drie factoren
van belang: het meegroeivermogen van de komberging, de zeespiegelstijging in de Waddenzee en de
bodemdalingssnelheid door gaswinning onder de Waddenzee.

Meegroeivermogen
Gebruiksruimte

Tijd
Kraan dicht indien meegroeivermogen is bereikt (of
eerder als signalen uit monitoring ecologie)
Zeespiegelstijging (scenario)
Relatieve zeespiegelstijging (incl. bodemdaling)
Meegroeivermogen

Natuurwaarden
Meegroeivermogen
Absolute zeespiegelstijging (scenario)
Relatieve zeespiegelstijging (incl. bodemdaling)
Resterende gebruiksruimte

Figuur 2-1 Weergave van het HadK-principe in de tijd (links) en op één tijdstip (rechts) en de daarbij gebruikte terminologie.

Het HadK-principe is sinds 2006 leidend voor het overheidsbeleid betreffende delfstofwinning in de
Waddenzee en nog zeer onlangs bevestigd in een brief aan de Tweede Kamer (2020)10, waarin de
Minister van EZK nogmaals benadrukt dat bij alle mijnbouwactiviteiten het behoud van de
natuurwaarden in de Waddenzee voorop staat. Om dit met feiten te onderbouwen heeft de
Nederlandse overheid een uitgebreid meet- en monitoringsprogramma voorgeschreven, waarin een

8

Rijksprojectbesluit Gaswinning onder de Waddenzee vanaf de locaties Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen,
deel 1 en 2, 2006
9
Gaswinning binnen randvoorwaarden. Passende beoordeling van het Rijksprojectbesluit over de
aardgaswinning vanaf de locaties Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen, 20 januari 2006.
10
Kamerstuk 29684, nr. 204

12

De toekomst van Hand aan de Kraan
aantal kritische parameters worden gevolgd. Bij het verzamelen11 en beoordelen12 van de resultaten
van dergelijke meet- en monitoringprogramma’s zijn een groot aantal onafhankelijke partijen
betrokken. Voor wat betreft de gaswinning bestaat over de resulterende meet- en
observatiegegevens tot nu toe overwegend overeenstemming in het maatschappelijke en politieke
debat. In de context van de zoutwinning bestaat minder overeenstemming. Door de nog zeer recente
start daarvan zijn er weinig meet- en monitoringsgegevens, en is er relatief weinig ervaring met de
zoutwinning en de mogelijke effecten daarvan. De daartoe ingestelde auditcommissies volgen de
resultaten van het meet- en observatieprogramma’s op de voet en waar nodig worden
aanbevelingen gedaan voor een verdere optimalisering.
Er is veel discussie over de kern van het HadK-principe, met name in het licht van de schatting van
(toekomstige) bodemdaling (inclusief de daling na beëindiging van de winning, “na-ijling” genoemd)
in combinatie met de te verwachten zeespiegelstijging op langere termijn, die beïnvloed wordt door
de onzekerheden in klimaatscenario’s. Het uitgangspunt voor het HadK-principe is dat de
sedimentatie de bodemdaling, veroorzaakt door delfstoffenwinning, en de zeespiegelstijging kan
bijhouden (Figuur 2-1). Deze zogenaamde gebruiksruimtetoets wordt jaarlijks uitgevoerd. Dit moet
garanderen dat de natuurlijke kenmerken van het waddengebied, in die delen waar bodemdaling
optreedt, niet worden aangetast. Daarbij dient rekening te worden gehouden met de dynamiek en
de draagkracht van het waddensysteem. In dat licht mag de gemiddelde bodemdalingssnelheid
tezamen met de zeespiegelstijging jaarlijks een bepaalde waarde binnen een specifiek
kombergingsgebied in de Waddenzee niet overschrijden om verdrinking te voorkomen. Deze waarde,
ook wel aangeduid als de natuurgrens, is zo bepaald dat de kombergingen door de optredende
sedimentatie geen negatieve gevolgen ondervinden van de bodemdaling. Om er zeker van te zijn dat
dit inderdaad zo is, wordt echter niet de gehele natuurlijke sedimentatiesnelheid gebruikt, maar een
ruim lager vastgestelde waarde, het zogenaamde meegroeivermogen.
Er wordt dus op twee mogelijke manieren getoetst of de natuurwaarden in het Waddengebied
worden aangetast door delfstoffenwinning (Figuur 2-2). Als er een overschrijding van het
meegroeivermogen plaatsvindt, dan zal de minister van EZK oordelen of verder handhaving plaats
moet vinden. Als er een overschrijding van de natuurwaarden plaatsvindt, dan zal de minister van
LNV oordelen of verdere handhaving plaats moet vinden. In beide gevallen kan de delfstoffenwinning
worden bijgesteld.
De afgelopen jaren hebben zowel maatschappelijke als politieke partijen, binnen en buiten de
Tweede Kamer, hun bezorgdheid geuit over de mogelijkheid dat ondanks de geldende voorzorgen er
schade wordt aangebracht aan de beschermde natuurwaarden. Dit klemt temeer omdat het
uitgangspunt van HadK is dat “er wetenschappelijk gezien redelijkerwijs geen twijfel bestaat dat er
geen schadelijke gevolgen zijn voor de natuurlijke waarden en kenmerken”.

11

Onder andere rapporten van (niet volledige lijst): Deltares, Natuurcentrum Ameland, EcoCurves, Sovon,
Artemisia, Terratec
12
De auditcommissies gaswinning en zoutwinning in de Waddenzee en SodM

13

De toekomst van Hand aan de Kraan

Reductie
delfstofwinning

ontwikkeling

ACTIE

Reductie
delfstofwinning

ontwikkeling

ACTIE

Natuurwaarden
Meegroeivermogen
Absolute zeespiegelstijging (scenario)
Relatieve zeespiegelstijging (incl. bodemdaling)
Resterende gebruiksruimte
Figuur 2-2. De twee mogelijke overschrijdingen in het HadK-principe. De groene balk geeft de vastgestelde
sedimentatiesnelheid als maat voor het minimale meegroeivermogen, de grijze balk de bodemdalingssnelheid en de gele
balk de zeespiegelstijging (zie ook Figuur 2-1).

In het debat van de afgelopen jaren zijn de centrale discussiepunten te rangschikken in de volgende
categorieën:
•

Kwaliteit van het meet- en monitoringsprogramma
Vooral in het begin van het traject van de gaswinning, en recenter van de zoutwinning, is er
veel debat geweest over de opzet en uitvoering van het meet- en monitoringsprogramma.
Toch is er in de auditrapporten van de afgelopen jaren in toenemende mate tevredenheid te
constateren over de aard en de kwaliteit van de gegevens, onder meer als gevolg van het
opvolgen van de door de auditcommissies gegeven adviezen. Dit neemt overigens niet weg
dat ook in de jaarrapporten over 2018, van de Auditcommissie Zoutwinning Waddenzee en
de Auditcommissie Gaswinning onder de Waddenzee vanaf de locaties Moddergat,
Lauwersoog en Vierhuizen, nog steeds verbeteringen worden gesuggereerd. Het oordeel van
de Commissie voor de Milieueffectrapportage Zoutwinning Waddenzee over de
jaarrapportage 2019 was inhoudelijk positief. Echter, ook maatschappelijke stakeholders
uiten in afnemende mate kritiek, hetgeen erop kan duiden dat de inrichting van het meet- en
monitoringsprogramma steeds meer kan rekenen op draagvlak. Hierbij moet aangetekend
worden dat pas betrekkelijk recent meer aandacht wordt gevraagd voor zogenaamde
cumulatieve effecten, dat wil zeggen de impact die de stapeling van veranderingen ten
gevolge van menselijke activiteiten kan hebben. Dat kan in omvang groter en in uitwerking
anders zijn dan de meet- en observatiegegevens van individuele parameters doen
vermoeden.

•

Juistheid en nauwkeurigheid van de modelvoorspellingen
Binnen het HadK-principe zijn een aantal parameters belangrijk die vooral via modellen te
benaderen zijn en niet, of niet nauwkeurig genoeg, te meten zijn.
o Sedimentatie: de hoeveelheid sedimentatie die plaats vindt in de kombergingen kan
met modellen betrekkelijk goed worden benaderd. Naast de modellen is er veel data
beschikbaar via het observatie- en monitoringprogramma. Dit kent zoveel detail dat
14

De toekomst van Hand aan de Kraan

o

o

de voorspelbaarheid van de ontwikkeling van de sedimentatie betrekkelijk hoog is.
Daarnaast is de bodemdaling door delfstofwinning tot nu toe evident zoveel geringer
dan de mate van sedimentatie, dat over dit onderdeel van het HadK-principe relatief
weinig debat bestaat.
Zeespiegelstijging: de scenario’s en voorspellingen van zeespiegelstijging verschillen
sterk. Dit wordt veroorzaakt doordat er verschillende modellen gebruikt worden, die
onderling sterk verschillende uitkomsten geven. Naar aanleiding hiervan stellen veel
maatschappelijke stakeholders vragen.
Bodemdaling: de bodemdaling door delfstoffenwinning wordt met modellen
onderbouwd. Ook hier zijn vragen en onzekerheden over de mate van bodemdaling
tijdens de onttrekking, maar misschien nog meer over een eventuele doorzettende
daling nog geruime tijd na de onttrekking (“na-ijlende bodemdaling” genoemd).

•

De juistheid en nauwkeurigheid van de remwegscenario’s: naast de bovenstaande
discussiepunten over de modellen, bestaat er nog een andere discussie. Dit betreft de vraag
of er voldoende mogelijkheid is, als er effecten worden geconstateerd, in te grijpen in de
winning zodanig dat dan ook tijdens de “remweg” na-ijlende effecten geen onherstelbare
schade veroorzaken.

•

Het voorzorgsbeginsel: dit beginsel stelt dat ieder handelen dat schade kan aanbrengen
vermeden dient te worden. Op basis van dit principe, onder andere uitgedragen door
Unesco, is ieder menselijk handelen in de Waddenzee onderhevig aan strikte beperkingen. Er
is discussie over de vraag hoe dit beginsel moet worden toegepast binnen HadK.

Naast het continueren en zelfs uitbreiden van het meet-en monitoringsprogramma voor gaswinning
in de Waddenzee, is de afgelopen jaren veel onderzoek gedaan naar de betrouwbaarheid van
bovengenoemde modellen, mede in reactie op de vragen die gesteld zijn. Daarnaast hebben
maatschappelijke stakeholders en politieke partijen in ieder van bovengenoemde categorieën
nieuwe gezichtspunten en gepubliceerde resultaten ingebracht.
In de volgende hoofdstukken worden achtereenvolgens de bodemdaling, zeespiegelstijging,
meegroeivermogen (sedimentatie) en de natuurwaarden besproken en geëvalueerd.

15

De toekomst van Hand aan de Kraan

3 Bodemdaling
Bodemdaling is één van de parameters in het HadK-principe voor gas- en zoutwinning in de
Waddenzee. Om negatieve effecten van mijnbouwactiviteiten te voorkomen moet de sedimentatie
de optelsom van zeespiegelstijging en bodemdaling kunnen compenseren. Een voortdurende
monitoring van de bodemdaling is dus noodzakelijk. Daarbij is relevant hoeveel bodemdaling er tot
nu toe heeft plaatsgevonden, hoe dit zich verhoudt tot de gas- en de zoutwinning in de Waddenzee,
en wat we in de toekomst kunnen verwachten voor verschillende keuzes met betrekking tot
geplande gas- en zoutwinning. Dit hoofdstuk evalueert de huidige praktijk in samenhang met de
wetenschappelijke basis daaronder13, en geeft aanbevelingen die daarop zijn gebaseerd. Een meer
uitgebreide wetenschappelijke verantwoording van de evaluatie in dit hoofdstuk wordt gegeven in
Bijlage 3.

3.1 Wetenschappelijke stand van zaken bodemdaling
De bodemdaling door gas- en zoutwinning is niet te meten aan het oppervlak van de wadplaten, die
immers lokaal sterk kunnen veranderen onder invloed van de getijden. Daarom wordt gebruik
gemaakt van palen die vaststaan op diepere, stabiele lagen. De hoogte van de bovenkant van deze
palen wordt gemeten met GPS of met waterpassing. Als deze hoogte verandert in de loop van de tijd
is er sprake van bodembeweging, die niet door sedimentbeweging aan het aardoppervlak is
veroorzaakt14.
Er moeten genoeg metingen worden verricht om een beeld te krijgen van de bodemdaling
veroorzaakt door de delfstofwinning. Gas- en ook zoutwinning op één punt, op een diepte van enkele
kilometers, veroorzaakt bodemdaling over een gebied dat ongeveer zo ver is uitgestrekt als de diepte
van de gas- of zoutwinning; in de Waddenzee is deze diepte 2-3 km. Daarom moeten meetpunten
een maximale onderlinge afstand van 1–2 km hebben om een goed beeld te krijgen van de door gasen zoutwinning veroorzaakte bodemdaling. Door regelmatige meting van de paalhoogtes kan de
daling van de bodem door de tijd heen in kaart worden gebracht.
Modellen die bodemdaling voorspellen hebben een getrapte structuur. Deze is anders voor gas- dan
voor zoutwinning. Gaswinning veroorzaakt drukdaling in het gasreservoir en in eventueel verbonden
watervoerende lagen; drukdaling veroorzaakt compactie (inklinking) van het reservoir, en compactie
in het reservoir vertaalt zich naar bodemdaling aan het oppervlak15. In geval van de Waddenzee
wordt deze bodemdaling gecompenseerd door sedimentatie. Zoutwinning gaat gepaard met het
creëren van een holte (“caverne”) in de zoutlaag; door het kruipgedrag van steenzout wordt deze
caverne dichtgedrukt. Vervolgens daalt door het verkleinen van het cavernevolume de bodem aan
het oppervlak16. Al deze stappen kunnen worden beschreven door modellen, waarbij modelkeuzes
en modelparameters worden gebruikt. Elke keuze en parameter heeft een eigen invloed en
onzekerheid. Moderne methoden gaan uit van een groot aantal modellen waarin de vooraf bekende
onzekerheid op basis van waarschijnlijkheden (stochastisch) is doorgerekend. Dit resulteert in een
grote set van modellen met uitkomsten, die “ensemble” wordt genoemd. Bodemdalingsmetingen
worden vervolgens gebruikt om de modelonzekerheden te reduceren en zo tot betere voorspellingen
13

Fokker, Peter A., et al. "Subsidence in the Dutch Wadden Sea." Netherlands Journal of Geosciences 97.3
(2018): 129-181.
14
Van Leijen, F., Samiei Esfahany, S., van der Marel, H. & Hanssen, R.F., 2017. Uniformization of geodetic data
for deformation analysis. Contribution to the research project: Second phase of the long-term subsidence study
in the Wadden Sea region (LTS2), Final Report, v1.0, 25 January 2017. Delft University of Technology (Delft).
15
Geertsma, J. (1973). Land subsidence above compacting oil and gas reservoirs. Journal of Petroleum
technology, 25(06), 734-744.
16
Geluk, M. C., Paar, W. A., & Fokker, P.A. (2007). Salt. In T. E. Wong, D. A. J. Batjes & J. de Jager (Eds.), Geology
of the Netherlands (pp. 279-290). Amsterdam, Netherlands: Royal Dutch Academy of Arts and Sciences.

16

De toekomst van Hand aan de Kraan
te komen17. Onzekerheden kunnen nooit tot nul worden gereduceerd. Een wetenschappelijk
verantwoorde verwachting van bodembeweging ten gevolge van gas- of zoutwinning zal daarom
altijd moeten worden geformuleerd in termen van verwachtingswaardes en bandbreedtes daarvan18.
De twee belangrijkste onzekerheden in de bodemdalingsmodellen voor gaswinning zijn (i) de
drukdaling in de met gasvelden verbonden watervoerende laag en (ii) het na-ijlen van bodemdaling
nadat productie is gestopt19. De huidige stand van de wetenschap gebruikt als beste methode ook
hiervoor stochastische ensemble methodes. Voor de zoutwinning zijn de onzekerheden inherent
kleiner omdat de directe effecten beperkt blijven tot de caverne zelf. Verder is er al veel kennis
opgedaan bij de Barradeel zoutcavernes nabij Harlingen, waarvan de karakteristieken en
productiecondities vergelijkbaar zijn met de geplande cavernes in de Waddenzee nabij Harlingen20.
Hierdoor is, zelfs voor de start van de zoutwinning, al beter bekend wat de bodemdaling door de
zoutwinning in de Waddenzee zal zijn.
Keuzes in de bedrijfsvoering – meer of minder gas of zout produceren in een bepaalde tijdsspanne –
hebben uiteraard gevolgen voor de te verwachten bodemdaling en bodemdalingssnelheid. Ook
moeten gevolgen van keuzes voor verschillende gaswinning of zoutwinninglocaties in samenhang
worden bekeken als zij binnen dezelfde kombergingsgebieden in de Waddenzee zouden vallen.

3.2 Mening adviescollege over gebruik bodemdaling in de HadK
Ten aanzien van de effectiviteit van HadK komt het adviescollege tot de conclusie dat de
bodemdaling in de jaren 2006-2020 binnen de toegestane gebruiksruimte is gebleven, en dat het
HadK-principe effectief is voor wat betreft de bodemdaling door gaswinning inclusief bijbehorende
onzekerheden. Dat wil zeggen dat het voldoet om aan te tonen dat er redelijkerwijs geen twijfel is
dat de gebruiksruimte niet zal worden overschreden.
Het bodemdalingsmeetnet boven de gasvelden is ingericht volgens actuele wetenschappelijke
inzichten. Verder wordt in de meest recente interpretaties van NAM een state-of-the-art ensemble
methode gebruikt: de mogelijkheid van een na-ijl effect en de grootte ervan worden op een
realistische wijze verdisconteerd in de berekeningen. Het adviescollege waardeert de methode dan
ook positief. Voor de zoutwinning is de productie recent gestart (september 2020), het meetnet was
echter al voorbereid voor de start van de zoutwinning. Overigens bevinden zich de velden waar gas
wordt gewonnen en de zoutwinning in verschillende gebieden en kunnen dus onafhankelijk van
elkaar worden beoordeeld. Er treedt geen accumulatie op.
HadK gaat ervan uit dat het effect van meer of minder gas- en zoutproductie op bodemdaling
voldoende kan worden voorspeld. Het HadK-principe gaat echter uit van een rigide eis: de
gebruiksruimte mag niet worden overschreden. Zoals hiervoor uitgelegd, blijft altijd enige
onzekerheid over het effect van een productieverandering en daarmee de geïnduceerde
bodemdaling. Een rigide eis, zoals toegepast in de HadK, past niet bij een state-of-the-art
wetenschappelijke onderbouwing21.

17

Evensen G. Data Assimilation, The Ensemble Kalman Filter. 2nd ed. Springer; 2009.
Van Thienen-Visser, K., Breunese, J.N. & Muntendam-Bos, A.G., 2015. Subsidence due to gas production in
the Wadden Sea: how to ensure no harm will be done to nature. 49th US Rock Mechanics/Geomechanics
Symposium. American Rock Mechanics Association. Paper No. ARMA 2015-098. Conference proceedings.
19
Hettema, M., E. Papamichos, and P. M. T. M. Schutjens. "Subsidence delay: field observations and analysis."
Oil & Gas Science and Technology 57.5 (2002): 443-458.
20
Breunese, J.N., van Eijs, R.M.H.E., de Meer, S. & Kroon, I.C., 2003. Observation and prediction of the relation
between salt creep and land subsidence in solution mining. The Barradeel Case. Solution Mining Research
Institute (SMRI) Meeting, 5–8 October 2003, Chester, UK.
21
De rigide eis van 100% zekerheid dat de gebruiksruimte niet mag worden overschreden kan niemand
wetenschappelijke gezien waar maken.
18

17

De toekomst van Hand aan de Kraan

3.3 Aanbevelingen voor het gebruik van bodemdaling in de HadK
De implementatie van het HadK-principe voor de bodemdaling, veroorzaakt door de gaswinning in de
kombergingen Pinkegat en Zoutkamperlaag, is het beste wat volgens de huidige stand van de
wetenschap kan worden gedaan.
Er is echter een discrepantie tussen de wetenschappelijke, stochastische aanpak, die fundamenteel
rekening houdt met alle onzekerheden, en de rigiditeit van HadK. De rigiditeit kan worden
weggenomen door de huidige eis, “de initiatiefnemer dient aan te tonen (…) dat de gebruiksruimte
(…) niet zal worden overschreden22” te herformuleren tot “de initiatiefnemer dient aan te tonen (…)
dat er redelijkerwijs geen twijfel is dat de gebruiksruimte (…) niet zal worden overschreden.”
De initiatiefnemer kan dan zijn aanvraag wetenschappelijk onderbouwen. Beter nog is om het HadKprincipe te herformuleren op basis van een wetenschappelijke, stochastische aanpak. Hierbij past
een benadering zoals die ook gebruikt bij de beoordeling van bijvoorbeeld overstromingsrisico’s. Om
dit te realiseren is echter een wetenschappelijke inspanning en de steun van alle betrokkenen nodig.
Voor zoutwinning is het nu gehanteerde HadK-principe wellicht voldoende en is een stochastische
aanpak zoals voor de gaswinning niet nodig omdat de onzekerheden, voor wat betreft de
resulterende bodemdaling, kleiner zijn. Dit moet dan wel worden aangetoond door deze
onzekerheden beter te kwantificeren.

22

Passende Beoordeling, p. 3

18

De toekomst van Hand aan de Kraan

4 Zeespiegelstijging
De zeespiegelscenario’s voor de HadK werden in 2011 en 2016 opgesteld door TNO, die hiervoor in
onderling overleg informatie van Deltares en KNMI verkrijgt. Deze scenario's zijn gedefinieerd in
termen van snelheid van zeespiegelstijging en werden in 2006, 2011 en 2016 geconstrueerd aan de
hand van drie kengetallen:
a. de snelheid van zeespiegelstijging op de ingangsdatum van het scenario;
b. een constante versnelling van de snelheid voor een eerste periode na de ingangsdatum; en
c. een grotere lineaire versnelling van snelheid van zeespiegelstijging voor de daaropvolgende
jaren.
De kengetallen a en b worden gedefinieerd op basis van metingen en bepalen het beleidsscenario23
voor de eerstvolgende vijf jaar. Voor de scenario's van 2006 en 2011 zijn deze kengetallen gebaseerd
op analyses van observaties van wereldwijd-gemiddelden van de zeespiegelstijging24; voor 2016 zijn
ze geconstrueerd op basis van metingen langs de Nederlandse kust25. Het beleidsscenario vormt,
tezamen met de waarde voor het meegroeivermogen, de gebruiksruimte die beschikbaar is voor de
delfstoffenwinning. Kengetal c is het zogenaamde richtscenario voor de langere termijn (na 5 jaar).
Voor zowel het 2006 als het 2011 scenario was het richtscenario 85 cm in een eeuw; voor 2016 komt
het richtscenario overeen met het (mediaan) gemiddelde van het KNMI Gematigd (G) en Warm (W)
scenario, dat lager is. Het richtscenario beslaat de langere termijn en geeft zicht op de
gebruiksruimte na het einde van het beleidsscenario.
In de HadK wordt het zeespiegelstijgingsscenario (beleidsscenario en richtscenario) iedere vijf jaar
herzien op basis van de nieuwste data en ontwikkelingen.

4.1 Wetenschappelijke stand van zaken
4.1.1 Zeespiegelscenario’s voor de Waddenzee
Het meest actuele zeespiegelscenario voor de Waddenzee is gebaseerd op de mondiale
klimaatprojecties van het IPCC AR5 scenario uit 2013, waarin onlangs26 de regionale ontwikkelingen
zijn verdisconteerd. Ook onzekerheden die voortkomen uit aannames zoals van het afsmelten van
landijs zijn hierin verwerkt, zij het dat in de scenario’s niet is uitgegaan van de meest extreme
aannames van het afsmelten van het West-Antarctische landijs. Daarbovenop zijn onzekerheden
geprojecteerd die voortkomen uit de mate waarin de mens bereid en in staat blijkt om, door
emissiebeperking, de toename van de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer te
verminderen. In afnemende mate van concentratiebeperking zijn dat de zogenaamde RCP2.6, RCP4.5
en RCP8.5 scenario’s (RCP staat voor Representative Concentration Pathway)27. Voor het bepalen van
eventuele verdrinking van delen van de Waddenzee is overigens de snelheid van de
23 Het beleidsscenario betreft de eerstvolgende 5 jaar van het zeespiegelstijgingsscenario wat gebruikt wordt in de

gebruiksruimtetoets van de HadK.
24 Church, J. A. and White, N. J., 2011. Sea-level rise from the late 19th to the early 21st century, Surveys in Geophysics,
32(4–5), 585–602, doi: 10.1007/s10712-011-9119-1
25 Baart, F., Rongen, G., Hijma, M., Kooi, H., de Winter, R., Nicolai, R., 2018. Zeespiegelmonitor,
https://www.deltares.nl/app/uploads/2019/03/Zeespiegelmonitor-2018-nal.pdf
26 Vermeersen, L.L.A., Slangen, A.B.A., Gerkema, T., Baart, F. Cohen, K.M., Dandendorf, S., Duran-Mutate, M., Frederikse, T.,
Grinsted, A., Hijma, M.P., Jevrejeva, S., Kiden, P., Kleinherenbrink, M., Meijles, E.W., Palmer, M.D., Rietbroek, R., Riva,
R.E.M., Schulz, E., Slobbe, D.C., Simpson, M.J.R., Sterlini, P., Stocchi, P., and van de Wal, R.S.W., 2018. Sea-level change in
the Dutch Wadden Sea, Netherlands Journal of Geosciences, 97(3), 79-127, doi: 10.1017/njg.2018.7.
27 In RCP2.6 is aangenomen dat de mondiale broeikasgasemissies na 2020 afnemen, in RCP4.5 dat de broeikasgasemissies
nog stijgen tot 2040 en daarna afnemen en in RCP8.5 is aangenomen dat de broeikasgasemissies in de hele 21e eeuw
blijven doorstijgen. De internationale afspraken over reductie van broeikasgasemissies in het ‘Parijs-akkoord’ komen
overeen met een scenario tussen RCP 2.6 en 4.5 (Vermeersen et al., 2018).

19

De toekomst van Hand aan de Kraan
zeespiegelstijging belangrijker dan de absolute stijging zelf. De waarden voor de globale
zeespiegelverandering komen goed overeen met de waarden uit het meer recente IPPC SROCC
rapport28.
Voor de zeespiegelstijging heeft de studie26 geleid tot de specifieke Waddenzee-projecties
(gebaseerd op metingen van meetstations Delfzijl en Den Helder) in Figuur 4-1. De onzekerheid in
deze projecties is met ongeveer 50 procent in 2100 aanzienlijk, maar alle scenario’s laten een
verwachte versnelde stijging zien, behalve in het mediaan gemiddelde en lagere onzekerheidsbereik
van RCP2.6. Hieruit volgt dat ergens tussen 2018 en 2100 een kantelpunt bereikt zal worden waarbij
de lagere zeespiegelstijging van de Waddenzee t.o.v. het wereldwijd gemiddelde, gaat naar een
hogere zeespiegelstijging t.o.v. het wereldwijd gemiddelde (zie Bijlage 4 voor nadere onderbouwing).

Figuur 4-1 Geprojecteerde zeespiegelstijging in de Nederlandse Waddenzee conform de drie gehanteerde RCP

scenario’s. Onzekerheidsintervallen (5 – 95 procent) zijn getoond met stippellijnen en arceringen, de mediaan
wordt gegeven voor de doorgetrokken lijnen (Vermeersen et al., 2018).

Voor de jaren 2030 en 2050 zijn de (mediaan) gemiddelde waarden voor de stijging van de
zeespiegelstijging voor het Nederlandse deel van het Waddenzeegebied weergegeven in Tabel 4-1.

28 Oppenheimer, M., B.C. Glavovic , J. Hinkel, R. van de Wal, A.K. Magnan, A. Abd-Elgawad, R. Cai, M. Cifuentes-Jara, R.M.

DeConto, T. Ghosh, J. Hay, F. Isla, B. Marzeion, B.Meyssignac, and Z. Sebesvari, 2019. Sea Level Rise and Implications for
Low-Lying Islands, Coasts and Communities. In: IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate (H.O. Pörtner, D.C. Roberts, V. Masson-Delmotte, P. Zhai, M. Tignor, E. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Nicolai, A.
Okem, J. Petzold, B. Rama, N.M. Weyer (eds.)).

20

De toekomst van Hand aan de Kraan

RCP2.6
RCP2.6
RCP4.5
RCP4.5
RCP4.5
RCP8.5
RCP8.5
5e perc.
mediaan
5e perc.
mediaan
95e perc.
mediaan
95e perc.
2030
2,6
4,9
4,3
5,5
6,7
6,8
9,1
2050
2,3
5,2
4,2
5,7
7,4
8,9
12,4
Tabel 4-1 Geprojecteerde zeespiegelstijgingssnelheden in mm per jaar in het Nederlandse deel van de Waddenzee per
klimaatscenario voor 2030 en 2050, waarbij met alle onzekerheden rekening is gehouden behalve met een mogelijk
versnelde afsmelt van Antarctica. Voor RCP2.6 en RCP8.5 zijn tevens respectievelijk de extreem laagste (5e percentiel) en
extreem hoogste (95e percentiel) waarden gegeven en voor RCP4.5 zowel de extreem laagste (5e percentiel) en extreem
hoogste (95e percentiel) waarden (Vermeersen et al., 2018).

Daarbij lopen de bijbehorende onzekerheden in 2050, samenhangend met onder andere de mate
waarin de reductie in broeikasgassen succesvol verloopt, in de spreiding van de snelheden van
zeespiegelstijging uiteen van 2,3 mm per jaar (afname van de versnelling van de zeespiegelstijging in
de 21e eeuw in RCP2.6) tot 12,4 mm per jaar (sterk toenemende versnelling van de zeespiegelstijging
in de 21e eeuw in RCP8.5). Dit valt af te leiden uit Tabel 4-1, waarin de extremen in de onzekerheden
(5de percentiel resp. 95ste percentiel, die de grens aanduiden waar slechts 5% van de schattingen
lagere respectievelijk hogere waardes hebben) voor de extreme scenario’s (RCP2.6 resp. RCP8.5)
worden weergeven.

4.1.2 Gemeten zeespiegelstijging in de Waddenzee
Inclusief de natuurlijke bodemdaling ten gevolge van het verdwijnen van de ijsmassa’s uit de laatste
ijstijd is de gemeten gemiddelde relatieve (ten opzichte van de vaste aarde) zeespiegelstijging in de
Waddenzee momenteel ongeveer 1,8 mm per jaar, terwijl de mondiaal gemiddelde zeespiegelstijging
circa 3,3 mm per jaar bedraagt26. Een deel van het verschil wordt verklaard door schommelingen in
het waterniveau in het Noordzeebekken als gevolg van regionale wind- en luchtdrukverschillen. Op
korte tijdsschalen, van een paar jaar tot enkele tientallen jaren, is het lastig om een eenduidig beeld
te krijgen van de gemeten zeespiegelstijging. Men moet dan ook rekening houden met extra
componenten zoals effect van dominante windrichting en dus ook onzekerheden in de
zeespiegelmetingen. Natuurlijke variaties in het klimaat spelen daarbij een rol, zoals El Niño en de
Noord-Atlantische Oscillatie. Op kortere tijdsschalen van enkele jaren worden zeespiegelvariaties
voornamelijk veroorzaakt door veranderingen in windrichting en -sterkte in combinatie met het
effect van getijden. Deze zeespiegelvariaties zijn tevens sterk locatieafhankelijk en kunnen tot
kortstondige extreme waarden leiden. Voor Delfzijl variëren de jaarlijkse gemeten waarden van de
zeespiegel tussen -111 en 151 mm per jaar; voor Den Helder tussen -100 en 89 mm per jaar26. Over
een periode van 10 jaar reduceren deze getallen tot -35 en 41 mm per jaar voor Delfzijl en tussen -35
en 22 mm per jaar voor Den Helder. Ook de 18.6 jaar maangetijdecyclus speelt daarbij een rol met
een magnitude van een paar centimeter. Ruwweg kan men stellen dat tot aan 2030 de lokale en
regionale variabiliteit in het Nederlandse deel van de Waddenzee de onzekerheden van
zeespiegelstijging domineert, en dat na 2030 dit geleidelijk wordt overgenomen door onzekerheden
in de modellen en het klimaatscenario (Figuur 4-2).

21

De toekomst van Hand aan de Kraan

Figuur 4-2 Bronnen van onzekerheid voor zeespiegelverandering van 2018 tot 2100 voor Den Helder en Delfzijl.

Duidelijk is dat deze voor korte tijdschalen gedomineerd worden door meerjaarlijkse variabiliteit en vanaf 2030
allengs worden gedomineerd door onzekerheden in lange-termijn (RCP) klimaatscenario’s en modellen (figuur
uit Vermeersen et al., 2018).

4.2 Mening adviescollege panel over gebruik zeespiegel in de HadK
Ten aanzien van de effectiviteit van het HadK-principe komt het adviescollege tot de conclusie dat de
zeespiegelstijging in de jaren 2006-2020 niet anders is geweest dan de voorspellingen op basis van
het beleidsscenario. In deze zin heeft het HadK-principe voldaan. Om de effectiviteit van dit principe
op de langere termijn te kunnen garanderen heeft het adviescollege een aantal aandachtspunten
geïdentificeerd.
In het beleidsscenario wordt op de relatief korte termijn van vijf jaar vooruitgekeken. In die context is
het belangrijk dat de verandering van inzichten in zeespiegelstijging op dit moment sneller verloopt
dan ooit. Naar de mening van het adviescollege is een jaarlijkse monitoring van de nieuwste inzichten
relevant om, indien nodig, tot tijdige bijstelling van het gebruikte zeespiegelstijgingsscenario te
komen.
De overgang naar de huidige (in 2016 gemaakte) keuze voor het gebruik van het (mediaan)
gemiddelde van het KNMI G en W scenario voor het richtscenario (kengetal c) ten opzichte van de
voorgaande (2011) keuze voor het gebruik van de bovengrens van het KNMI W scenario, lijkt
onvoldoende onderbouwd, zeker in het licht van het feit dat het IPCC de zeespiegelscenario’s naar
boven bijstelde. Hierdoor is het richtscenario naar beneden aangepast in vergelijking met de eerdere
scenario’s van 2006 en 2011, en dat is in tegenspraak met de hogere waarden van recente en huidige
projecties van zeespiegelstijging, nog afgezien van een mogelijk extra versneld afsmelten van (West-)
Antarctica. Daarnaast wordt stochastisch beschouwd onvoldoende rekening gehouden met het feit
dat op tijdschalen tot 20 jaar de zeespiegelverandering in het Waddengebied wordt gedomineerd
door korte-termijn (met name meerjaarlijkse) variabiliteit. Daardoor kunnen mogelijke versnellingen
voor lange-termijn zeespiegelverandering binnen zo’n periode lastig tot niet vastgesteld worden.
Wereldwijd wordt momenteel een versnelde zeespiegelstijging gemeten en dus is er de mogelijkheid
dat in het Waddenzeegebied, ondanks de tot nu toe schijnbaar lage gemeten waarden, toch een
versnelling van de zeespiegelstijging gaande is.
Het is dus een relevante vraag of een vijfjaarlijkse herziening van het beleids- en richtscenario voor
de zeespiegelverandering in de Waddenzee niet frequenter, bijvoorbeeld jaarlijks, zou moeten
gebeuren. Maar dit is slechts nuttig als de zeespiegelverandering in de Waddenzee geleidelijk zou
verlopen en korte-termijn veranderingen (< 10 jaar, de 18,6 cyclus) goed bekend zouden zijn, zodat
ieder jaar nauwkeurig de lineaire zeespiegelstijging zou kunnen worden gemeten. Dat is echter niet
zo. Daarom is een vijfjaarlijkse herziening acceptabel, mits gekoppeld aan een jaarlijkse monitoring
van zowel de nieuwste wetenschappelijke inzichten in zeespiegelstijging als van de feitelijke
zeespiegelverandering.
22

De toekomst van Hand aan de Kraan

4.3 Aanbeveling voor het gebruik zeespiegel in de HadK
Het adviescollege adviseert om voor HadK hogere waarden te hanteren voor het richtscenario
(kengetal c) dan de afgelopen vijf jaar en om korte-termijn (tot 20 jaar) variabiliteit mee te nemen.
Zelfs zonder rekening te houden met een mogelijk versneld afsmelten van (West-)Antarctica zijn de
projecties voor de Waddenzee hoger dan de huidig gehanteerde waarden van TNO (2016). Daarbij
lopen de gemiddelde stijgsnelheden in de projecties op tot 4,9 mm per jaar in 2030 in het RCP2.6
klimaatscenario, tot 6,8 mm per jaar in het RCP8.6 klimaatscenario.
Het Adviescollege beveelt een tweewegs benadering aan. De mate van terugdringing van
broeikasgasemissies voor de komende 25 jaar blijft onduidelijk zodat men een keuze moet maken
voor een RCP scenario dat het meest waarschijnlijk is. Eenmaal een scenario gekozen, met een
bandbreedte tussen 5e en 95e percentiel, dient men vervolgens probabilistisch te werk te gaan voor
wat betreft het projecteren van de diverse invloeden op de zeespiegel. Daarnaast beveelt het
adviescollege aan om, in het licht van de snel veranderende inzichten in de verschillende klimaat- en
zeespiegelscenario’s, de in de HadK gebruikte scenario’s op dit punt jaarlijks te evalueren. Indien
nodig leidt dit tot een tijdige bijstelling van het gebruikte richtscenario voor zeespiegelstijging. Dat is
ook in lijn met het steeds verder toenemend inzicht in de omvang van de zeespiegelstijging in de
Waddenzee, en de effecten van korte termijn variabiliteit op schalen korter dan 20 jaar.

23

De toekomst van Hand aan de Kraan

5 Meegroeivermogen en sedimentatie
In het HadK-principe is het meegroeivermogen gedefinieerd als het natuurlijke vermogen van een
kombergingsgebied om de relatieve zeespiegelstijging op de lange termijn (over gemiddeld 19jaarlijkse perioden) bij te houden terwijl het geomorfologisch evenwicht en de sedimentbalans van
de Waddenzee in stand blijven29.
Het begrip gebruiksruimte van de gas- en zoutwinning is gedefinieerd als het verschil tussen het
meegroeivermogen en de relatieve zeespiegelstijging. Dit verschil is de ruimte die te gebruiken is (na
middeling over 6 jaar30) voor menselijke activiteiten die zandhonger31 genereren, zoals bijvoorbeeld
bodemdaling veroorzaakt door gaswinning29. Het (vooraf) vaststellen van de gebruiksruimte voor
gas- en zoutwinning gebeurt aan de hand van de verwachte zeespiegelstijging, de voorspelde
bodemdaling door mijnbouwactiviteiten, en het vastgestelde meegroeivermogen per komberging.
De gebruiksruimte wordt ieder jaar vastgesteld over een periode van 6 jaar, door 3 jaar vooruit en 3
jaar terug te kijken. Voor de zeespiegelstijging wordt gebruik gemaakt van scenario’s, die iedere 5
jaar worden bijgesteld.

5.1 Huidige wetenschappelijke stand van zaken meegroeivermogen
De, voor de gaswinning onder de Waddenzee, gehanteerde meegroeivermogens zijn in 2006 bepaald
voor de verschillende kombergingen in de Waddenzee (Figuur 5-1). Vanuit het voorzorgprincipe is
gekozen voor lage schattingen, soms ook aangeduid met ondergrens. Voor de komberging Pinkegat
werd het meegroeivermogen vastgesteld op 6 mm/jaar en voor de komberging Zoutkamperlaag 5
mm/jaar. Voor grote kombergingen, zoals Vlie en Marsdiep, werd het meegroeivermogen op 3
mm/jaar vastgesteld op basis van de destijds beschikbare historische kennis en systeemkennis29.
Op basis van studies na 200632 is voor de zoutwinning in de westelijke Waddenzee het
meegroeivermogen van de grote bekkens Vlie en Marsdiep later vastgesteld op 5 mm/jaar.
Voor het bepalen van het meegroeivermogen is gebruik gemaakt van 1) geologische studies, 2)
meetgegevens, en 3) modelstudies. In deze modelstudies wordt aangegeven dat kleine bekkens
(Pinkegat) een hoger meegroeivermogen hebben dan grote bekkens (Vlie)33, omdat de
sedimentvraag kleiner is. Het meegroeivermogen is per kombergingsgebied bepaald, omdat de
sedimentatiedynamiek in het Waddengebied sterk is en verstoringen uitgesmeerd worden per
kombergingsgebied. In de integrale studie uit 199834, welke de basis legde voor het concept van
meegroeivermogen, werd geconcludeerd dat de erosie van de Noordzeekust en sedimentatie op de
wadplaten het meest bepalend zijn voor het meegroeivermogen.

29

Ministerie van Economische Zaken, 2006, Gaswinning binnen randvoorwaarden, Passende beoordeling van
het Rijksbesluit over de aardgaswinning vanaf de locaties Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen.
30
Voortschrijdend gemiddeld symmetrisch
31
Zandhonger is de vraag naar zand om een nieuw geomorfologisch evenwicht in te stellen na een verandering
in de waterhuishouding. Bij onvoldoende aanvoer, verdwijnen van zandplaten, schorren en slikken.
32
Cleveringa, J., (2010) Meegroeivermogen en gebruiksruimte in de getijdebekkens Vlie en Marsdiep;
Grootschalige morfologische ontwikkelingen westelijke Waddenzee. Alkyon rapport A2062R3r5
33
Hoeksema, H.J., Mulder, H.P.J., Rommel, M.C., de Ronde, J.G. & de Vlas, J., (2004) Bodemdalingsstudie
Waddenzee 2004: Vragen en onzekerheden opnieuw beschouwd. RIKZ rapport 2004-025
34
Oost, A.P., Ens, B.J., Brinkman, A.G., Dijkema, K.S., Eysink, W.D., Beukema, J.J., Gussinklo, H.J., Verboom,
B.M.J. & Verburgh, J.J., 1998: Integrale bodemdalingstudie Waddenzee. NAM B.V., Assen

24

De toekomst van Hand aan de Kraan

5

6

7

8

9

4
3
2
1

Figuur 5-1. Topografie van de Waddenzee met de kombergingsgebieden: 1=Marsdiep, 2=Eijerlandse gat, 3=Vlie, 4=Borndiep,
5=Pinkegat, 6=Zoutkamperlaag, 7= Lauwers, 8=Schild, 9=Eems-Dollard. Bron topografie: Rijkswaterstaat vaklodingen, via
https://opendap.deltares.nl/thredds/catalog/opendap/rijkswaterstaat/vaklodingen/catalog.html

Meegroeivermogen op basis van het verleden (meten)
Geologische studies en de waargenomen sedimentatie geven een indicatie voor het benodigde
meegroeivermogen om verdrinking van de Waddenzee te voorkomen. Gedurende het Holoceen
vulden de grote kombergingsgebieden (zoals Vlie en Marsdiep) zich op met sediment toen de
zeespiegelstijgingssnelheid was afgenomen tot 3 à 4 mm/jaar. Bij hogere
zeespiegelstijgingssnelheden vond er onvoldoende (meetbare) sedimentatie plaats35 om deze te
compenseren. Anderzijds is een lange termijn sedimentatiesnelheid van 3-6 mm/jaar waargenomen
op de droogvallende platen over een periode van 60 jaar (1927-1987)36. In het Vlie en Marsdiep is
een gerealiseerde sedimentatie vastgesteld van 4.7 mm/jaar gemiddeld over de periode 1935-2005
op basis van het sedimentvolume en het volume voor zandwinning32.In recente studies naar de
verandering in volumeuitwisseling van zand en slib tussen Waddenzee en Noordzee op basis van
meetgegevens en modelstudies, werd geconcludeerd dat er over de periode 1935-200537,38 een netto
import is van sediment in alle kombergingsgebieden, behalve in het Eijerlandse gat. Het afsluiten van
de Zuiderzee en Lauwerszee zijn de belangrijkste oorzaken van deze netto sedimentatie, waardoor
afgesloten geulen opvulden en grote sedimentatie plaats vond langs de kust van Friesland en NoordHolland (met uitzondering van het Borndiep en Pinkegat). Het effect van deze afsluiting wordt echter
steeds minder. De historische analyse laat dan ook zien dat de sedimentatie is afgenomen in de
35

Beets, D.J. & Van der Spek, A.J.F., 1996: Development of the Dutch Coastal Plain during the Holocene;
relation to sea-level rise and subsurface geology. In: Proceedings of the symposium: Effects of future sea-level
rise and subsidence on the Wadden Sea tidal system; Sediment dynamics and biology; what do(n’t) we know?
p. 15-21.
36
Biegel. E.R.J., 1993: Morphological changes due to sea-level rise in tidal basins in the Dutch Wadden Sea
versus concepts morphological respons model MORRES. Rijksuniversiteit Utrecht IMAU rapport IMAU 93-14.
37
Elias, E. (2019) Een actuele sedimentbalans van de Waddenzee. Deltares rapport 11203683-001.
38
Nederhoff, K., B. Smits, Z.B. Wang (2017) KPP Waddenzee Kennisontwikkeling morfologie en
Baggerhoeveelheden. Deltares rapport 11200521.

25

De toekomst van Hand aan de Kraan
Westelijke Waddenzee (Marsdiep en Vlie; periode 1991-2015). In de oostelijke Wadden is er vrijwel
geen trend van sedimentimport waargenomen, wat niet betekent dat dit niet kan gebeuren als de
vraag naar sediment toeneemt als gevolg van een toename van de relatieve zeespiegelstijging. Er zijn
wel ruimtelijke verschillen binnen een bekken: in alle bekkens zijn de arealen aan wadplaten
toegenomen36. Deze ontwikkeling van de plaathoogte is mogelijk het gevolg van zeespiegelstijging36,
waardoor het watervolume in een getij kan toenemen, en geulen meer uitdiepen wat leidt tot
sedimentatie op de wadplaten. Ook in de Duitse Waddenzee is een accumulatie waargenomen in de
periode 1998-2016 waarbij de droogvallende gebieden in areaal toenemen, terwijl de geulen dieper
worden39. De onderzoekers wijten dit aan zeespiegelstijging.
Meegroeivermogen op basis van toekomstverkenning (modellen)
Met modelstudies is gekeken naar de kritische grens van de relatieve zeespiegelstijging, waarbij de
maximale import van sediment de zandhonger niet meer bij kan houden en de wadplaten gaan
afnemen in oppervlak en/of hoogte, en dus langzamerhand gaan verdrinken40,41. Deze kritische
zeespiegelstijgsnelheid ligt hoger dan het huidige vastgestelde meegroeivermogen. Al onder deze
kritische grens voor verdrinking zijn er echter effecten op het plaatareaal/diepteligging van voor
ecologie belangrijke geomorfologische elementen te verwachten41. Dit is in lijn met de beschikbare
geologische data35, waaruit blijkt dat de getijdebekkens in West Nederland destijds niet meegroeiden
bij een stijging van 0,8 m tot een paar meter in een eeuw.
Recent is opnieuw gekeken naar de kritische snelheden voor verdrinking (Tabel 5-1). Voor
kombergingsgebieden Pinkegat, Zoutkamperlaag en Vlie zijn de kritische grenzen respectievelijk 32,7;
17,1 en 6,3 mm/jaar41. De onzekerheid in kritische snelheden is echter groot (Tabel 5-1). De
waarschijnlijke bandbreedte is 21-44 mm/jaar voor Pinkegat, 11-23 mm/jaar voor Zoutkamp en 4,18,5 mm/jaar voor Vlie, waarvan de laagste waarde één standaarddeviatie is, overeenkomend met
een kans van ~16% op overschrijding van de kritische sedimentatiesnelheid. De ondergrens van deze
waarschijnlijke bandbreedte van de kritische grens is voor de komberging Vlie lager dan het
vastgestelde meegroeivermogen. Daarmee bestaat een kans op verdrinking van deze komberging
mede als gevolg van delfstoffenwinning die daar plaats vindt, in combinatie met de
zeespiegelstijging.
De kans op verdrinking als gevolg van zeespiegelstijging boven de kritische grens is voor Pinkegat en
Zoutkamperlaag zeer klein. Alleen de ondergrens van Zoutkamperlaag wordt aan het einde van deze
eeuw overschreden in de zeespiegelstijgingsscenario’s van zowel het Deltaprogramma als van de
recente Waddenacademiestudie (zie Hoofdstuk 4), maar dit is buiten de tijdhorizon van de
gaswinning welke rond 2035 zal stoppen. Hoewel bij een extreme zeespiegelstijging42 de ondergrens
vanaf ~2050 (Zoutkamperlaag) en ~2070 (Pinkegat) zou kunnen worden overschreden, is ook dit
buiten de tijdhorizon van de gaswinning. Voor Vlie is de kritische zeespiegelstijgingssnelheid (zowel
ondergrens als mediane waarde) te verwachten in de komende 10 tot 30 jaar (zie Hoofdstuk 4).

39

Benninghoff, M., Winter, C. (2019) Recent morphologic evolution of the German Wadden Sea. Sci Rep 9,
9293. https://doi.org/10.1038/s41598-019-45683-1.
40
Van Goor, M.A., Zitman, T.J., Wang, Z.B. & Stive, M.J.F., 2003: Impact of sea-level rise on the morphological
equilibrium state of tidal inlets, Mar. Geol., 202(3-4): 211-227.
41
Wang, Z. B., E.P.L. Elias, A.J.F. van der Spek, Q. Lodder (2018) Sediment budget and morphological
development of the Dutch Wadden Sea: impact of accelerated sea-level rise and subsidence until 2100
Netherlands J. Geosci. 97 183–214.
42
Haasnoot, M., L. Bouwer, F. Diermanse, J. Kwadijk, A. van der Spek, G. Oude Essink, J. Delsman, O. Weiler, M.
Mens, J. ter Maat, Y. Huismans, K. Sloff, E. Mosselman, (2018) Mogelijke gevolgen van versnelde
zeespiegelstijging voor het Deltaprogramma. Een verkenning. Deltares rapport 11202230-005-0002.

26

De toekomst van Hand aan de Kraan

Kritische
snelheid
(mm/jaar)

Marsdiep
(Texel)
7,0
(4,5-9,5)

Eijerlandse
Gat
18,0
(11,6-24,4)

Vlie
6,3
(4,1-8,5)

Borndiep
(Ameland)
10,4
(6,7-14,1)

Pinkegat

Zoutkamperlaag

32.7
(21,1-44,3)

17.1
(11,1-23,1)

Tabel 5-1. Kritische zeespiegelstijgsnelheid voor verdrinking gemodelleerd met het ASMITA model41. De tabel geeft de
mediane waarde en één standaarddeviatie afwijking. De lage waarde komt overeen met een kans van 16% op verdrinking
van de Wadplaten.

Een recente verkennende studie43 suggereert dat het meegroeivermogen kan worden ingeschat aan
de hand van de kritische grens voor verdrinking (Figuur 5-2). Voor bekkens die niet ver uit
morfologisch evenwicht zijn, zoals Pinkegat, zou bijvoorbeeld een factor van maximaal 40% van de
kritische grens voor verdrinking genomen kunnen worden43. Als de relatieve zeespiegelstijgsnelheid
boven de 40% van de kritische grens voor verdrinking komt, dan raakt het systeem uit balans.
Alhoewel er nog geen verdrinking van de Waddenzee plaatsvindt bij een relatieve
zeespiegelstijgsnelheid tussen 40% van de kritische grens en de kritische grens, zijn er wel relevante
gevolgen voor de Waddenzee en daarmee mogelijk een aantasting van de natuurlijke waarden. Voor
bekkens die verder van het morfologisch evenwicht zijn en waar dus nu al grote zandhonger bestaat,
zoals Vlie en Marsdiep, is al maximale import en sedimentatie aanwezig, en zal een ander percentage
van de kritische verdrinking moeten worden afgeleid.
Er zijn twee belangrijke beperkingen aan bovengenoemde studie43. Ten eerste is er alleen gekeken
naar effecten op het oppervlak van de wadplaten. Echter, ook als de sedimentbalans (uitwisseling
van sedimentvolumes) weer herstelt als de bodemdaling stopt, kunnen er wel effecten zijn op de
ecologie. Een tijdelijke afname van bijvoorbeeld droogvallende wadplaten kan, vooral als dat
samenvalt met andere (menselijke) effecten, toch belangrijke gevolgen hebben (zie Hoofdstuk 6).
Ten tweede geeft de studie niet aan of een combinatie met een versnelde zeespiegelstijging het
herstelvermogen van de platen op de langere termijn beïnvloedt. Dit kan bijvoorbeeld doordat de
aanvoer vanuit Noordzeekust verandert (maar als Rijkswaterstaat zal blijven suppleren om de kustlijn
te handhaven is dit niet waarschijnlijk), of wanneer de bodemdaling in een periode van versnelde
zeespiegelstijging plaatsvindt.
De invloed van zeespiegelstijging op de morfologie van estuaria is dynamisch en zeer complex en
hangt af van de stijging zelf, de beschikbaarheid van sediment en de morfologie van een bekken. Dit
bepaalt de hoeveelheid water (en daarmee sediment om mee te groeien) dat een bekken binnen kan
stromen tijdens een getij, wat vervolgens weer invloed heeft op de morfologie. Een recente studie
concludeerde dat getij een belangrijke bepalende factor kan zijn voor de respons van estuaria op
zeespiegelstijging, met name voor grote en diepe systemen44. Ook de golfwerking45,46,47, welke groter
wordt bij een grotere waterdiepte, kan van belang zijn voor de morfologie. Dergelijke interacties van
43

Wang, Z.B., J. Cleveringa, A. Oost, (2017) Morfologische effecten bodemdaling in relatie tot gebruiksruimte.
Deltares en Arcadis, rapport 1230937
44
Leuven, J.R.F.W., Pierik, H.J., van der Vegt, M., Bouma, T. , Kleinhans, M.G., 2019. Sea-level-rise-induced
threats depend on the size of tide-influenced estuaries worldwide. Nature Climate Change 9, 986-992. Doi:
10.1038/s41558-019-0608-4.
45
Herrling, G. and C. Winter, 2015. Tidally- and wind-driven residual circulation at the multiple inlet system
East Frisian Wadden Sea. Continental Shelf Research 106, dx.doi.org./10.1016/j.csr.2015.06.00
46
Sassi, Maximilliano, Matias Duran-Matute, Thijs van Kessel and Theo Gerkema, 2015. Variability of residual
fluxes of suspended sediment in a, multiple tidal inlet system: the Dutch Wadden Sea. Ocean Dynamics, 65,
1321-1333.
47
Duran-Matute, Matias, Theo Gerkema and Maximilliano G. Sassi, 2016. Quantifying the residual volume
transport through a multiple inlet system in response to wind forcing: the case of the Western Dutch Wadden
Sea. Journal of Geophysical Research: Oceans, 121, 8888-8903.

27

De toekomst van Hand aan de Kraan
getij en golfwerking bij een verder stijgende zeespiegel zijn niet meegenomen in het bepalen van het
meegroeivermogen
Zandsuppleties
Het zand waarmee de bodemdaling wordt opgevuld, wordt in eerste instantie onttrokken binnen het
kombergingsgebied aan de platen, geulen en de buitendelta’s van de Waddenzee. Uiteindelijk wordt
dit weer onttrokken aan de kustzones grenzend aan de buitendelta’s. Omdat het Nederlandse
kustbeleid erop gericht is de kustlijn vast te houden zal het zandvolume moeten worden aangevuld
met zandsuppleties48. Rijkswaterstaat voert al jaarlijks suppleties uit op de Nederlandse kust om de
kustlijn te handhaven. De hoeveelheid suppletie is afhankelijk van de zeespiegelstijging en zal
aangepast moeten worden bij hogere zeespiegelstijging43. Het is belangrijk te bedenken dat het
meegroeivermogen vooral gaat over het sedimentvolume. Het is onbekend of zandsuppletie een
invloed heeft op de sedimentsamenstelling, en of daarbij bijvoorbeeld het aandeel slib afneemt.

hoog water

hoog water
wadplaten

laag water

a

laag water

c

wadplaten

b

hoog water

hoog water
laag water

aangroei

minder aangroei of langer
herstel na stop

laag water

wadplaten

wadplaten

d

Figuur 5-2 a. Relatieve zeespiegelstijgsnelheid onder het vastgestelde meegroeivermogen. De wadplaten groeien mee met
relatieve zeespiegelstijging. Er komt evenveel sediment het kombergingsgebied in als er nodig is om aan te groeien. b.
Relatieve zeespiegelstijgsnelheid tijdelijk boven het vastgestelde meegroeivermogen resulteert in afname wadplaatvolume,
areaal en toename van diepte. Dit kan herstellen als de relatieve zeespiegelstijgsnelheid weer onder het meegroeivermogen
komt. c. Relatieve zeespiegelstijgsnelheid boven ~40% van de kritische grens. De import van sediment neemt onvoldoende
toe in vergelijking met de vraag door een grotere diepte van de Waddenzee. Het systeem raakt verder uit evenwicht. De
cumulatieve effecten op de wadplaten zijn groter en herstel duurt langer als de stijgsnelheid weer lager wordt dan wanneer
de stijgsnelheid onder de 40% blijft. d. Relatieve zeespiegelstijgsnelheid boven de kritische grens voor verdrinking. Het
systeem raakt nog meer uit evenwicht. Dit resulteert op de hele lange termijn in verdrinking; een afname van
wadplaatvolume, areaal en toename diepte. Uiteindelijk ontstaat er mogelijk een nieuw evenwicht en verandert de
morfologie doordat geulen worden opgevuld (stippellijn) door sedimentatie.

48

Arcadis (2013) Passende beoordeling zoutwinning onder de Waddenzee. Rapport C01022.100263.0500

28

De toekomst van Hand aan de Kraan

5.2 Mening adviescollege over gebruik meegroeivermogen in de HadK
Het HadK-principe vergt adequate en voldoende regelmatige monitoring, opdat tijdig signalen om bij
te sturen gedetecteerd kunnen worden. Voor het actualiseren van de zeespiegelstijgingsscenario’s en
bijhouden van de bodemdaling is een mechanisme voor bijstelling aanwezig, maar voor het
meegroeivermogen niet. Wel is het meegroeivermogen voor Vlie en Marsdiep bij de vaststelling van
de voorwaarden voor de zoutwinning in 2013 aangepast aan recente inzichten. Er zijn echter
aanwijzingen dat het meegroeivermogen kan veranderen49 als gevolg van suppleties aan de
Nederlandse kust en toekomstige zeespiegelstijging. Daarnaast is het meegroeivermogen nu
gebaseerd op een gemiddelde van een kombergingsgebied en is deze voor zand en slib hetzelfde,
terwijl het op theoretische gronden aannemelijk is dat er verschillen zijn tussen zand en slib, en dat
zand eerder aan het begin van een bekken neerslaat in tegenstelling tot slib. Ook over het
meegroeivermogen kunnen dus nieuwe inzichten ontstaan, die mogelijk aanpassingen vragen aan
het huidige gebruik in de HadK. Monitoring en evalueren is ook daarom van belang.
De huidige praktijk van het HadK is dat het meegroeivermogen wordt gebruikt als een grens die hard
gedefinieerd is. De vastgestelde grens van het meegroeivermogen is echter eerder een expertbeoordeling op basis van geologische data, metingen van sedimentatie en sedimentatievolumes, en
modelleringen van de kritische relatieve snelheid van zeespiegelstijging, dan dat dit wetenschappelijk
kan worden vastgesteld. Vaak wordt gesteld dat op basis van het voorzorgsprincipe een lage waarde
van het meegroeivermogen is gekozen waardoor voor zeespiegelstijging en bodemdaling een meer
realistisch scenario kan worden gekozen. Impliciet worden daarmee echter andere onzekerheden,
zoals extreme scenario’s van zeespiegelstijging en ecologische effecten, in een ‘black box’ gestopt,
waardoor deze niet meer zichtbaar zijn in de HadK-analyse50. Het zichtbaar maken van de
onzekerheid en het inzichtelijk maken van de betrouwbaarheid van de waarde van het
meegroeivermogen is belangrijk voor het vertrouwen om tijdig bij te sturen.

5.3 Aanbeveling voor het gebruik van meegroeivermogen in de HadK
Het gebruik van het huidige meegroeivermogen in het HadK-principe voldoet. Met het oog op de
onzekerheden, de dynamiek van het Waddenzeesysteem en de mogelijke versnelde
zeespiegelstijging, adviseert het adviescollege wel om het meegroeivermogen nader te
onderbouwen en te evalueren. Het adviescollege beveelt aan om het meegroeivermogen te
relateren aan de (gemodelleerde) kritische zeespiegelstijgsnelheid voor verdrinking, in aanvulling op
de historische gegevens. Hierdoor is het meegroeivermogen, inclusief de bijbehorende
onzekerheden, met behulp van modellen eenduidig vast te stellen (zie Figuur 5-3). Tevens
concludeert het adviescollege dat ten aanzien van komberging Vlie er twijfels zijn of het
meegroeivermogen voldoende conservatief is ingeschat.

49

Bijvoorbeeld: als de buitendelta’s niet kunnen meegroeien bij een snellere zeespiegelstijging doordat er
onvoldoende wordt gesuppleerd, dan wordt het meegroeivermogen minder, of als het getij en de golfwerking
veranderen.
50
Ecologische effecten worden gemonitord en kunnen op deze manier wel zichtbaar worden (zie ook
hoofdstuk 6).

29

De toekomst van Hand aan de Kraan

Figuur 5-3. Huidige (links) en aangepaste(rechts) invulling HadK. De mediane waarde voor de kritische stijgsnelheid voor
kans op verdrinking wadplaten geeft 50% kans op verdrinking. Eén standaarddeviatie is weergegeven als
onzekerheidsbandbreedte. De ondergrens van de kritische stijgsnelheid geeft dan 16% kans op verdrinking wadplaten. Het
meegroeivermogen in de figuur rechts is gedefinieerd op 40% van de kritische stijgsnelheid. Deze waarde is anders dan het
meegroeivermogen zoals gedefinieerd in de linker figuur.

Het adviescollege adviseert ook om de signaalwaarde van het meegroeivermogen beter te
onderbouwen, en te onderzoeken in hoeverre het gehanteerde meegroeivermogen voldoende tijdig
een signaal geeft om effecten te voorkomen, ook voor uitzonderlijke situaties zoals een extreem
versnelde zeespiegelstijging. Modelsimulaties kunnen helpen inschatten wat de effecten zijn van het
bereiken of overschrijding van het meegroeivermogen op de wadplaten. Een toekomstverkenning
met een model kan het HadK-principe daarom ondersteunen door vooraf te analyseren wat er onder
verschillende mogelijke situaties van winning, zeespiegelstijging, wind en bodemdaling, maar ook
verschillende modelparameters, kan gebeuren met het geomorfologisch evenwicht en de
sedimentbalans. Op deze manier kan per toekomstscenario het risico op kans op overschrijding van
het meegroeivermogen, en/of kans op verlies wadplaten, vooraf worden ingeschat en meegenomen
worden in de besluitvorming omtrent delfstoffenwinning in de Waddenzee. Op deze manier wordt
het meegroeivermogen op eenzelfde analoge stochastische (inclusief projectie van mogelijke
scenario’s) manier onderzocht als aanbevolen voor bodemdaling en zeespiegelstijging.

30

De toekomst van Hand aan de Kraan

6 Natuurwaarden wadplaten Waddenzee
Onderstaande analyse kent een aantal begrenzingen. Zo is hierbij alleen gekeken naar de
natuurwaarden op de wadplaten; andere leefgebieden zoals geulen, kwelders en het Lauwersmeer
zijn buiten beschouwing gelaten. Verder beperkt het zich tot natuurwaarden zoals die zijn
gedefinieerd binnen de Vogel- en Habitatrichtlijnen. Er is niet getoetst aan de hand van andere
verdragen zoals die bijvoorbeeld zijn gemaakt in het kader van de Waddenzee als Unesco
Werelderfgoed51, trilaterale afspraken52 en rond bescherming van migrerende vogels53. Uitbreiding
van de analyse naar de overige leefgebieden en de andere verdragen is zeker mogelijk, maar vraagt
om aanvullende studies.
Het HadK-principe moet ervoor zorgdragen dat er geen schade wordt veroorzaakt aan de
natuurwaarden in de Waddenzee. Op grond van artikel 6, lid 3 van de Habitatrichtijn is toelating van
een project in de Waddenzee slechts mogelijk indien er wetenschappelijk gezien (op basis van de
best beschikbare informatie) redelijkerwijs geen twijfel over bestaat dat er geen aantasting optreedt
van de natuurlijke kenmerken van de Waddenzee. Natuurlijke kenmerken zijn hierbij gedefinieerd als
Natura 2000-soorten en habitattypen waarvoor het gebied doelstellingen kent.
Daarbij moet bij de beoordeling vooraf uitdrukkelijk rekening worden gehouden met cumulatie van
effecten van verschillende processen, waaronder ook toekomstige effecten zoals klimaatverandering.
In de passende beoordeling van zowel de gaswinning54 als de zoutwinning55 wordt als
randvoorwaarde gesteld dat, om de ontwikkeling van de staat van instandhouding van de Vogel- en
Habitatrichtlijngebieden in de gaten te houden, de initiatiefnemer een breed opgezette monitoring
dient uit te voeren. Alle relevante onderliggende data en literatuurverwijzingen met betrekking tot
dit hoofdstuk worden gegeven in Bijlage 5.

6.1 Toepassing natuurwaarden in de HadK
Voor de gas- en zoutwinning wordt een procesketen van oorzaak en gevolg verondersteld, de
zogenaamde “ketenaanpak”. Op basis van effectketens voor de Waddenzee (Bijlage B5.4) wordt
gesteld dat er eventuele effecten voor Natura 2000 soorten wadvogels en habitats verlopen via een
keten van veranderingen in diepe bodemdaling, het oppervlak en de hoogte van de wadplaat (en
daarmee de overspoelingsduur), de habitat (waaronder de sedimentsamenstelling), en de
samenstelling van bodemdieren van de wadplaten (en daarmee het voedselaanbod voor de vogels).
Hieronder wordt eerst ingegaan op de monitoring van de gaswinning en daarna op de monitoring
van de zoutwinning.

6.1.1 Gaswinning
Sinds 2008 wordt het oogstbaar voedselaanbod in de kombergingen Pinkegat en Zoutkamperlaag in
kaart gebracht voor 13 van de 51 vogelsoorten (de soorten waarvoor deze aanpak mogelijk is op
basis van voldoende kennis en data) die in de passende beoordeling worden genoemd (Bijlage 5A).

51

https://whc.unesco.org/en/list/1314/

52

https://www.waddensea-worldheritage.org/trilateral-wadden-sea-cooperation

53

https://www.unep-aewa.org

54 Ministerie van Economische Zaken (2006) Gaswinning binnen randvoorwaarden. Passende beoordeling van het

rijksprojectbesluit over de aardgaswinning vanaf de locaties Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen. 20 januari 2006.
55 Arcadis (2013) Passende beoordeling zoutwinning onder de Waddenzee Frisia zout B.V., 1 oktober 2013, 076816298: A4 –
Definitief; C01022.100263.0500.

31

De toekomst van Hand aan de Kraan
Bij de berekening van het oogstbaar voedselaanbod (in de vorm van 7 proxies56) wordt rekening
gehouden met:
i)
de grootte en droogvalduur van de wadplaten. De grootte van de wadplaten wordt bepaald
aan de hand van (1x per 5 jaar uitgevoerde) lodingen vanaf schepen en (ca. 2x per jaar
uitgevoerde) lasermetingen (LiDAR) vanuit vliegtuigen. De droogvalduur van de wadplaten
wordt vervolgens berekend aan de hand van de hoogte van de wadplaten en lineaire
interpolatie van waterstanden t.o.v. NAP, zoals gemeten bij getijstations57;
ii)
de biomassa, dichtheid, grootte, vleesinhoud en ingraafdiepte van de prooidieren in de
wadbodem. De gegevens over de bodemdieren zijn afkomstig van langjarige
meetprogramma’s aan litorale bodemdieren sinds 2009 (SIBES)58 en aan schelpdierbanken
sinds 1990 (WOT)59,60 in de gehele Waddenzee.
iii)
het dieet, het eetgedrag en de opnamesnelheid van de desbetreffende vogelsoort.
Verder worden de langjarige veranderingen in aantallen vogels (zoals geteld op de
hoogwatervluchtplaatsen aan de randen van Pinkegat en Zoutkamperlaag) vergeleken met die in de
rest van de Nederlandse Waddenzee en in de Duitse en Deense Waddenzee30. Hierbij is aangenomen
dat de hoogwatertellingen van de vogels aan de randen van deze kombergingen een correct beeld
geven van de aantallen vogels tijdens laagwater op de nabijgelegen wadplaten binnen de
kombergingen.
In 2019 stelt de Auditcommissie Gaswinning61 dat het huidige monitoringsprogramma (dat in de loop
van jaren is aangepast op basis van voortschrijdend inzicht) een goede basis vormt om onder meer
de jaarlijkse en trendmatige veranderingen in natuurwaarden in en om de Waddenzee te kunnen
volgen en verklaren. Zij onderkent hierbij dat het aantal mogelijk verklarende variabelen voor de
vogelaantallen en vogelverspreiding in en rondom de Waddenzee zeer groot is, en beveelt aan om:
o na te gaan in hoeverre ‘machine learning’ ingezet kan worden om nog niet eerder
gedetecteerde verbanden tussen de verklarende variabelen bloot te leggen en beter zicht te
krijgen op trends in vogelaantallen;
o voor de referentiegebieden meer recente gegevens (vanaf 2014) over de
voedselbeschikbaarheid te gebruiken; en

56

Ens B.J., Troost K., van Winden E., Schekkerman H., Rappoldt K., van Kessel J. & Nienhuis J. 2019. Monitoring van het voor
vogels oogstbare voedselaanbod in de kombergingen van het Pinkegat en Zoutkamperlaag - rapportage tot en met
monitoringjaar 2019. Sovon-rapport 2020/25. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.
57 Rappoldt, C., Ens, B.J. & Schekkerman, H. (2019) Wadvogel habitat model Wadmap. Technische documentatie EcoCurves
Rapport 30, 109 pp. EcoCurves, Haren.
58
SIBES staat voor “Synoptic Intertidal Benthic Survey of the Wadden Sea” waarbij het NIOZ Koninklijk Nederlands Instituut
voor Onderzoek der Zee de wadbodem van de Waddenzee monitort als onderdeel van onderzoeksprogramma’s naar hoe
vogels en vissen de Waddenzee gebruiken als voedselbron en hoe zij zich verspreiden over het wad, zie bijvoorbeeld
Compton, T.J., Holthuijsen, S., Koolhaas, A., Dekinga, A., ten Horn, J., Smith, J., Galama, Y., Brugge, M., van der Wal, D., van
der Meer, J., van der Veer, H., Piersma, T. (2013) Distinctly variable mudscapes: distribution gradients of intertidal
macrofauna across the Dutch Wadden Sea. J Sea Res. 82: 103-116.
59
WOT staat voor “Wettelijke Onderzoeks Taken” waarvoor Wageningen Marine Research in opdracht van het Ministerie
van LNV Waddenzee brede surveys naar schelpdierbanken uitvoert om mosselbankcontouren en mossel- en
kokkelbestanden te bepalen, zie bijvoorbeeld van Asch, M., D. van den Ende, J. van der Pool, E.B.M. Brummelhuis, C. van
Zweeden, Y. van Es, K. Troost (2020) Het kokkelbestand in de Nederlandse kustwateren in 2019. CVO Report 19.009 &
van den Ende D., Troost K., van Asch M., Perdon J. & van Zweeden C. (2020) Mosselbanken en oesterbanken op
droogvallende platen van de Nederlandse zoute getijdenwateren in 2019: bestand en arealen. 43pp. Centrum voor
Visserijonderzoek (CVO), IJmuiden.
61 Auditcommissie Gaswinning (2019) Monitoring aardgaswinning onder de Waddenzee vanaf de locaties Moddergat,
Lauwersoog en Vierhuizen. Advies Auditcommissie over de resultaten van het monitoringsjaar 2018. 19 december 2019/
projectnummer: 3366.

32

De toekomst van Hand aan de Kraan
o

onderzoek te doen naar een optimalisatie in de keuze van referentiegebieden. Hiermee
zouden trends en ruimtelijke verschillen in voedselbeschikbaarheid naar verwachting beter
gerelateerd kunnen worden aan die in aantallen wadvogels

In 202062 wordt, op basis van de lokale monitoring gegevens tot en met 2019, geconcludeerd dat er
geen aanwijzingen zijn voor een negatief effect van bodemdaling voor 12 van de 13 onderzochte
vogelsoorten. Geen van de 13 onderzochte soorten scoorde 100% (dat wil zeggen op alle punten van
het beslisschema), en de uiteindelijke conclusie van de studie is gebaseerd op “expert judgement”.
Voor de steenloper kon geen conclusie worden getrokken. Verder wordt in dit rapport melding
gemaakt van een eigenstandig uitgevoerde “machine learning” studie63 naar de relatie tussen het
voorkomen van bodemdieren en sediment samenstelling, droogligtijd, schuifspanning en
golfwerking.
In dezelfde studie uit 202064 wordt aanbevolen om:
i)
de aangenomen relaties tussen de laagwaterfoerageergebieden en de
hoogwatervluchtplaatsen te controleren;
ii)
de aangenomen dieetkeuzes van de wadvogels verder aan te scherpen; en
iii)
de mogelijke rol van andere factoren dan de lokale voedselbeschikbaarheid (zoals
sedimentsamenstelling, kokkelvisserij, binnendijkse foerageermogelijkheden en
verstoring door onder meer vliegtuigen en roofvogels) op de verspreiding van de
wadvogels in de Waddenzee verder te onderzoeken.
In 2020 adviseert de Auditcommissie Gaswinning65 om:
i)
na te gaan of machine learning, binnen de nu beschikbare gegevens, ook nog breder
ingezet kan worden, bijvoorbeeld om niet eerder gedetecteerde verbanden tussen
diepe-bodemdaling, morfologie en ecologie bloot te leggen;
ii)
ook voor de referentie de bodemdierengegevens vanaf 2014 te benutten (i.p.v. een
beperking tot de periode 2008-2013) en daarbij te onderzoeken of, door gericht
referentiegebieden te kiezen binnen de Waddenzee, de analyse-inspanning voor het
verkrijgen van bodemdiergegevens kan worden verkleind; en
iii)
na te gaan in hoeverre andere ontwikkelingen in de Waddenzee, zoals de toekomstige
aanleg van twee ondergrondse stroomkabels, zou kunnen interfereren met het
monitoringprogramma.

6.1.2 Zoutwinning
De zoutwinning in de Waddenzee is recent gestart in september 2020. De veranderingen in
hoogteligging en sedimenttype als gevolg van de zoutwinning kan van invloed zijn op de fauna in de

62

Ens B.J., Troost K., van Winden E., Schekkerman H., Rappoldt K., van Kessel J. & Nienhuis J. 2019. Monitoring van het voor
vogels oogstbare voedselaanbod in de kombergingen van het Pinkegat en Zoutkamperlaag - rapportage tot en met
monitoringjaar 2019. Sovon-rapport 2020/25. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.
63 Folmer, E., A. Dekinga, S. Holthuijsen, J. van der Meer, D. Mosk, T. Piersma, H. van der Veer (2017) Species Distribution
Models of Intertidal Benthos - Tools for Assessing the Impact of Physical and Morphological Drivers on Benthos and Birds in
the Wadden Sea. NIOZ Royal Netherlands Institute for Sea Research Report, uitgevoerd in opdracht van Deltares n het
kader van het project ‘Natuurlijk Veilig’ over effecten van kustsuppleties op fauna.
64
Ens B.J., Troost K., van Winden E., Schekkerman H., Rappoldt K., van Kessel J. & Nienhuis J. 2019. Monitoring van het voor
vogels oogstbare voedselaanbod in de kombergingen van het Pinkegat en Zoutkamperlaag - rapportage tot en met
monitoringjaar 2019. Sovon-rapport 2020/25. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.
65
Auditcommissie Gaswinning (2020) Monitoring aardgaswinning onder de Waddenzee vanaf de locaties Moddergat,
Lauwersoog en Vierhuizen. Advies Auditcommissie over de resultaten van het monitoringsjaar 2018. 26 november 2020/
projectnummer: 3467.

33

De toekomst van Hand aan de Kraan
kombergingen van Vlie en Marsdiep, waaronder de Ballastplaat66. De Auditcommissie Zoutwinning67
beveelt in 2017 aan om de periode tot de start van de zoutwinning (toen verwacht in 2021) te
benutten voor een nulmeting. Hierbij adviseerde zij onder meer om:
i)
de ratio achter de meetstrategie, werkhypotheses en de beoogde verwerking van de
meetresultaten goed uit te leggen; en
ii)
te laten zien welke andere (al dan niet vrij beschikbare) meetprogramma’s en
informatiebronnen over de Waddenzee beschikbaar zijn en daarbij aan te geven wat het
belang hiervan kan zijn om bij (onverwachte) negatieve veranderingen in de natuur in de
Waddenzee te bepalen of deze wel of niet het gevolg zijn van de zoutwinning.
In 2019 werd voor de nulmeting en de langjarige monitoring van de natuurwaarden m.b.t. de
zoutwinning voorgesteld68 om deze te richten op:
i)
hoogtemetingen van de Ballastplaat (m.b.v. vaklodingen, spijkermetingen, LiDAR en
aanvullende metingen);
ii)
bemonstering van sedimentsamenstelling;
iii)
bemonstering van 3 soorten bodemdieren (kokkels, mosselen & nonnetjes); en
iv)
tellingen van 4 van de 46 in de passende beoordeling genoemde vogelsoorten waarvan 3
wadvogels op hoogwatervluchtplaatsen (scholekster, bonte strandloper, kanoetstrandloper)
en 1 ruiende watervogel (bergeend) op het open water vanaf schepen.
In 2018 start de nulmeting voor de zoutwinning en de resultaten daarvan worden in 201969,70
gerapporteerd. Voor de nulmeting van de sedimentsamenstelling is een eigen bemonstering (in 2018
en 2019) uitgevoerd in 5 deelgebieden (1 binnen de bodemdalingsschotel met 4 stations, en 4 buiten
met elk 4-8 stations). Voor de nulmeting aan de bodemdieren is een selectie van 8 deelgebieden
gemaakt (3 binnen en 5 buiten de bodemdalingsschotel) uit een langjarige (1990-2016) bemonstering
van schelpdierbanken. De nulmeting van het aantal wadvogels op hoogwatervluchtplaatsen is
gebaseerd op tellingen (en schattingen bij ontbrekende waarden) voor september (voor de jaren
1975 tot en met 2016). Er is gekozen voor september omdat in deze maand het aandeel van de
geschatte waarden het laagst is. De nulmeting van de bergeend is gebaseerd op tellingen in augustus
(voor de jaren 2016 tot en met 2018), de maand waarin deze soort het gebied ten oosten van de
Ballastplaat gebruikt als ruigebied.
In 2019 oordeelt de Auditcommissie Zoutwinning71 dat de bruikbaarheid van een deel van de
metingen nog onvoldoende is en dat delen van het meetprogramma daarom een andere invulling
nodig hebben. Zij verwijst hierbij specifiek naar de onmogelijkheid om bergeenden als ‘signaal’-soort
voor de eventuele effecten van zoutwinning te gebruiken (door de te korte tijdserie en het gebrek
aan geschikte referentiegebieden), en dat de meetresultaten en analysetechnieken van de overige
geselecteerde vogels (scholekster, bonte strandloper en kanoet) en van de bodemdieren

66

Arcadis (2013) Passende beoordeling zoutwinning onder de Waddenzee Frisia zout B.V., 1 oktober 2013, 076816298: A4
– Definitief; C01022.100263.0500.
67 Auditcommissie Zoutwinning (2017) Advies opzet nulmeting monitoring zoutwinning Waddenzee Havenmond. Brief aan
Ministerie van Economosiche Zaken, 25 april 2017, kenmerk 3203.
68
Arcadis (2019) Monitoring t0-situatie Waddenzee, Studiegebied zoutwinning. Frisia Zout B.V. 25 april 2019.
69

van der Zee, E., R. Snoek, M. Olivierse, L. Perk (2019) Sedimentsamenstelling Studiegebied zoutwinning Waddenzee.
Jaarrapport 2018, Altenburg en Wymenga, rapport 2525, 21 maart 2019 & van der Zee, E., R. Snoek, M. Olivierse, L. Perk
(2019) Sedimentsamenstelling Studiegebied zoutwinning Waddenzee. Jaarrapport 2019. A&W-rapport 2525.19 Altenburg &
Wymenga ecologisch onderzoek, Feanwâlden.
70

Arcadis (2019b) Monitoring t0-situatie Waddenzee, Studiegebied zoutwinning: data analyse. Frisia Zout B.V. Referentie:
083888249 0.1 - Datum: 18 april 2019.
71 Auditcommissie Zoutwinning (2019) Zoutwinning Waddenzee. Advies Auditcommissie over de resultaten van de
nulmeting. 19 december 2019/ projectnummer: 3203.

34

De toekomst van Hand aan de Kraan
onvoldoende compleet zijn om eventuele negatieve effecten van de zoutwinning te kunnen
aantonen of uitsluiten.
In 2020 herhaalt de Auditcommissie Zoutwinning72, op basis van de herziene nulmeting zoals
gerapporteerd in 202073, dat de voorspellende waarde van de huidige monitoring laag is en dat de in
een eerder advies uit 2019 benoemde zwakke punten nog onvoldoende geadresseerd zijn. Zij stelt
dat de voorspellende waarden laag zijn, gezien de grote fluctuatie in meetresultaten gedurende de
afgelopen jaren (en dat deze fluctuaties ook in de toekomst kan optreden), waardoor de relatie met
de zoutwinning moeilijk aan te geven is. De Auditcommissie geeft opnieuw het advies om voor de
effectenstudies van de natuurwaarden een alternatieve aanpak uit te werken, met een eventueel
onderzoek naar andere vogelsoorten. Hierbij verwijst de Auditcommissie naar soorten die bij de
monitoring van de gaswinning vanaf de locaties Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen gebruikt
worden en een hoge voorspellende waarde hebben. Het meest recente rapport van de
Auditcommissie Zoutwinning74 geeft aan dat de inmiddels voorgestelde aanpassing van Arcadis75 om
trends van 13 soorten vogels te volgen op basis van ‘seizoensmiddelingsaantallen’ i.p.v. de
‘septemberaantallen’, zal leiden tot een grotere voorspellende waarde van het
monitoringsprogramma. De overige metingen (sedimenthoogte, sedimentsamenstelling en
bodemdieren) blijven als zodanig gehandhaafd zoals eerder voorgesteld in 201976.

6.1.3 Cumulatieve effecten
Wat betreft eventuele cumulatieve effecten wordt in de passende beoordeling van zowel de
gaswinning in 2006 als de zoutwinning in 2013 een overzicht gegeven (Bijlage 5B) van 19
respectievelijk 13 activiteiten, waaronder lichtvervuiling, geluidsoverlast, verstoring, vervuiling,
bodemberoering, en bodemdaling. Hierbij wordt gesteld dat geen van deze activiteiten tot eventuele
gevolgen zal leiden die cumuleren met de delfstofwinning. Wat betreft eventuele effecten van
klimaatverandering wordt expliciet melding gemaakt van eventuele zeespiegelstijging (zie ook
hoofdstuk 4); andere effecten zoals langjarige veranderingen in het klimaat77 (b.v. toenemende
temperatuur en kans op drogere zomers) worden niet beschouwd (Bijlage B5.2).
Meer recent worden wel andere factoren genoemd die mogelijk van invloed zijn op de
waarnemingen. Zo noemt het meest recente monitoringrapport een aantal factoren (waaronder
kokkelvisserij en verstoring) die mogelijk belangrijk zijn om eventuele veranderingen in lokale
aantallen vogels te kunnen duiden78. Ook adviseert de Auditcommissie Gaswinning79 om na te gaan
in hoeverre andere ontwikkelingen in de Waddenzee, zoals de toekomstige aanleg van twee
ondergrondse stroomkabels, zouden kunnen interfereren met het monitoringprogramma rond de
gaswinning.

72 Auditcommissie Zoutwinning (2020) Zoutwinning Waddenzee. Advies Auditcommissie over de herziene resultaten van de

nulmeting. 27 mei 2020/ projectnummer: 3203.
73
Arcadis (2019c) Monitoring t0-situatie Waddenzee, Studiegebied zoutwinning: Herziene versie rapportage 2019.
74
Auditcommissie Zoutwinning (2020) Zoutwinning Waddenzee. Advies Auditcommissie over de nulmeting en het meetjaar
2019. 31 augustus 2020/ projectnummer: 3475.
75
Arcadis (2020) Monitoring t0-situatie studiegebied zoutwinning Waddenzee. D10012045:5 - Datum: 30 juni 2020.
76
Arcadis (2020) Monitoring t0-situatie studiegebied zoutwinning Waddenzee. D10012045:5 - Datum: 30 juni 2020
77 http://www.klimaatscenarios.nl
78
Ens B.J., Troost K., van Winden E., Schekkerman H., Rappoldt K., van Kessel J. & Nienhuis J. 2019. Monitoring van het voor
vogels oogstbare voedselaanbod in de kombergingen van het Pinkegat en Zoutkamperlaag - rapportage tot en met
monitoringjaar 2019. Sovon-rapport 2020/25. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.
79 Auditcommissie Zoutwinning (2020) Zoutwinning Waddenzee. Advies Auditcommissie over de herziene resultaten van de
nulmeting. 27 mei 2020/ projectnummer: 3203.

35

De toekomst van Hand aan de Kraan

6.2 Huidige wetenschappelijke stand van zaken
Voor het in kaart brengen en meten van eventuele gevolgen van delfstofwinning voor
natuurwaarden zijn er een aantal wetenschappelijke inzichten en nieuwe technische ontwikkelingen
beschikbaar waarmee verbeteringen kunnen worden aangebracht in de huidige monitoringsaanpak.
Hieronder volgt een beknopte beschouwing voor de meest relevant geachte onderdelen volgens een
ketenaanpak, d.w.z. van veranderingen in omgevingsfactoren tot effecten op natuurwaarden op
wadplaten. Voor een meer uitgebreide beschrijving met bronvermeldingen wordt verwezen naar
Bijlage 5C.
De overspoelingduur van de wadplaten per getijdecyclus, randvoorwaardelijk voor de
soortensamenstelling van de bodemdieren en bepalend voor de maximale foerageertijd voor
wadvogels, kan sterk in de ruimte en tijd variëren door variaties in bodemhoogte (als gevolg van
sedimentatie en erosie) en waterhoogte (als gevolg van wind in combinatie met het astronomisch
tij). Voor bodemdieren en vogels zullen de gevolgen van deze variatie niet alleen afhangen van de
gemiddelde overspoelingduur, maar ook van de hoogte van de extremen en met welke frequentie en
aaneengesloten duur die extremen voorkomen. Nieuwe meettechnieken (zoals drones,
satellietbeelden en automatische sensoren) maken het mogelijk om waterhoogtes en bodemhoogtes
in de voor bodemdieren en vogels relevante resoluties (veranderingen in oppervlak en ligging
drooggevallen wad gedurende getijdeperiodes) in de ruimte en tijd te monitoren.
De sedimentsamenstelling van de wadplaten is van invloed op de bodemdieren, en op de detectie en
bereikbaarheid van ingegraven bodemdieren voor foeragerende vogels. Indien de
bodemdalingsschotel wordt ingevuld door fijner of grover sediment dan de oorspronkelijke
samenstelling, kan dit directe gevolgen hebben voor de toegankelijk voor de vogels van
bodemdieren, en indirecte gevolgen voor het totale potentiële voedselaanbod via veranderingen in
de bodemfauna. Het sediment van de wadplaten lijkt de laatste jaren (2009-2015) iets zandiger te
worden, d.w.z. een gemiddelde toename van mediane korrelgrootte (+0.89 µm per jaar) en een
afname van slibgehalte (-0.24% per jaar), met name vlak bij de vastelandskust80. Maar wat de
oorzaak hiervan is (bijvoorbeeld of dit een lange-termijn gevolg is van de morfologische
veranderingen door afsluitingen en kwelderwerken81 en in hoeverre dit relevant is voor wadvogels en
hun voedselaanbod) is op dit moment nog onduidelijk. Nieuwe meet- en analysetechnieken zijn in
staat gebleken om de sedimentsamenstelling vanuit de lucht middels drones en satellieten te
karteren.
Het oogstbaar voedselaanbod voor wadvogels tijdens laagwater wordt bepaald door de
soortensamenstelling, dichtheid, vleesinhoud, grootteverdeling en ingraafdiepte van de
bodemdieren. Het niet meenemen van al deze aspecten geeft een onvolledige weergave van het
voedsellandschap voor vogels, en kan daarmee een vertekend beeld opleveren van eventuele
veranderingen in het voedselaanbod voor vogels, al dan niet als gevolg van delfstofwinning.
Verwacht wordt dat machinaal leren en nieuwe statistische analysemethoden voor bestaande data
van Waddenzee-brede meetprogramma’s van bodemdieren, meer nauwkeurige resultaten op zullen
leveren over eventuele veranderingen in de ruimtelijke verdeling van het oogstbaar voedselaanbod
voor de vogels in de Waddenzee82.
80

Folmer, E., A. Dekinga, S. Holthuijsen, J. van der Meer, D. Mosk, T. Piersma, H. van der Veer (2017) Species Distribution
Models of Intertidal Benthos - Tools for Assessing the Impact of Physical and Morphological Drivers on Benthos and Birds in
the Wadden Sea. NIOZ Royal Netherlands Institute for Sea Research Report.
81
Herman, P.M.J. et al. (2018) Mud dynamics in the Wadden Sea. Towards a conceptual model. Deltares, 11202177-000ZKS-0011, Versie 1.0, 17 december 2018, definitief.
82
Folmer, E., A. Dekinga, S. Holthuijsen, J. van der Meer, D. Mosk, T. Piersma, H. van der Veer (2017) Species Distribution
Models of Intertidal Benthos - Tools for Assessing the Impact of Physical and Morphological Drivers on Benthos and Birds in
the Wadden Sea. NIOZ Royal Netherlands Institute for Sea Research Report & Ens B.J., Troost K., van Winden E.,
Schekkerman H., Rappoldt K., van Kessel J. & Nienhuis J. 2020. Monitoring van het voor vogels oogstbare voedselaanbod in

36

De toekomst van Hand aan de Kraan

Het dieet van wadvogels hangt naast het oogstbaar voedselaanbod ook af van hun soort-specifieke
specialisaties, die niet alleen verschillen tussen soorten, maar ook binnen een soort gedurende het
jaar, tussen generaties van een soort, en tussen individuen als gevolg van specialisaties in gedrag.
Nieuwe technieken, zoals stabiele isotopen en automatische volgsystemen, maken het mogelijk om
het dieet van de verschillende vogels beter te doorgronden. Daarmee wordt het mogelijk om een
betere (meer actuele) vertaling te maken van bodemdieren naar oogstbaar voedselaanbod.
De opnamesnelheid van voedsel door wadvogels tijdens laagwater wordt (naast droogvalduur,
voedselaanbod en het dieet) ook bepaald door de efficiëntie van zoeken, vangen en verteren, en
door hun gedrag. Wat betreft gedrag kunnen vogels zich van elkaar verwijderen bij concurrentie om
voedsel, samenscholen tot een dichte groep bij gevaar, en wegvliegen als reactie op mogelijk gevaar
bijvoorbeeld als gevolg van verstoringen door menselijk handelen. “Real time” metingen aan het
gedrag van vogels in relatie tot elkaar en tot externe factoren, kan inzicht geven in hoeverre het
oogstbaar voedselaanbod daadwerkelijk bepalend is voor de aanwezigheid en verspreiding van de
wadvogels op de wadplaten.
Steeds meer studies laten zien hoe huidige alsook mogelijk toekomstige cumulatieve effecten,
bijvoorbeeld als gevolg van klimaatverandering, bij een effectenbeoordeling kunnen worden
meegenomen, waarbij onzekerheden zoals als gevolg van bandbreedtes in dosis-effect relaties en
beperkte data sets, expliciet worden meegenomen. Het meten van effecten van natuurlijke
dynamiek (b.v. stormen) en menselijke activiteiten (b.v. verstoring door geluid) op de voor de
delfstofwinning relevant geachte natuurwaarden geeft informatie over in hoeverre eventuele
veranderingen in deze natuurwaarden wel of niet zijn toe te schrijven aan delfstofwinning.

6.3 Mening adviescollege over gebruik natuurwaarden in HadK
Het adviescollege constateert dat de huidige meetprogramma’s een schat aan informatie aandragen
waarmee de effectiviteit van het HadK-principe voortdurend getoetst kan worden. Daarbij geldt dat
bij redelijke wetenschappelijke twijfel over het effect van de delfstoffenwinning op de
natuurwaarden wordt aangegeven dat er ‘aan de kraan’ (reductie of stopzetting van de
delfstofwinning) moet worden gedraaid. Het adviescollege is echter van mening dat er geen voor de
effectenstudies hanteerbare definitie is gegeven van wat redelijke twijfel is.
Daarnaast is er slechts zeer beperkt (alleen voor vogels, gebaseerd op data voor 1990-2007)
onderzoek verricht naar de mogelijkheid om aan de hand van bestaande monitoringdata door te
rekenen hoe sterk een verandering in welke natuurwaarden moet zijn om als een effect van
delfstofwinning zichtbaar te worden (dus om als signaal boven de achtergrondruis uit te komen)83.
Dit maakt het lastig om een verandering in natuurwaarden binnen de bodemdalingsschotels t.o.v.
ontwikkelingen in de referentiegebieden toe te wijzen aan de delfstoffenwinning. Ook kan hierdoor
niet aangegeven worden of, en zo ja, hoe een grotere of kleinere meetinspanning (b.v. meer of
minder meetstations) leidt tot een beter of slechter detectievermogen van een eventueel effect van
delfstofwinning.

de kombergingen van het Pinkegat en Zoutkamperlaag - rapportage tot en met monitoringjaar 2019. Sovon-rapport
2020/25. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen & Auditcommissie Zoutwinning (2020) Zoutwinning Waddenzee.
Advies Auditcommissie over de herziene resultaten van de nulmeting. 27 mei 2020/ projectnummer: 3203.
83 Wiersma P., Roodbergen M., Goedhart P.W. & Ens B.J. 2009. Ontwikkeling en toepassing van een poweranalyse voor de
vogelmonitoringgegevens in het kader van de nieuwe gaswinning. SOVON-onderzoeksrapport 2009/11. SOVON
Vogelonderzoek Nederland, Beek-Ubbergen. NB: Hierbij bleek onder meer dat voor 8 van de 14 onderzochte soorten uit de
watervogeltellingen van de Waddenzee een lokale reductie in aantallen van 10% per jaar kan worden aangetoond na 6 tot 8
jaar (dus na een ongeveer een halvering van de aantallen zoals aanwezig in het eerste jaar).

37

De toekomst van Hand aan de Kraan
Er is niet volledig (gaswinning) of geen (zoutwinning) gebruik gemaakt van alle data, met name die uit
het bestaande SIBES meetprogramma aan sedimentsamenstelling en bodemdieren. Dat volgt
langjarige (sinds 2009) en grootschalige (meer 4500 meetpunten) ontwikkelingen in de Waddenzee
(en daarmee binnen en buiten de bodemdalingsschotels) volgen. Voor de monitoring rond de
gaswinning is geen gebruik gemaakt van de SIBES84 gegevens vanaf 2014 voor het volgen van de
ontwikkelingen in de referentiegebieden. Voor de monitoring voor de zoutwinning is voor wat
betreft de bodemdieren alleen gebruik gemaakt van de WOT85 metingen en zijn eigenstandige
metingen aan sedimentsamenstelling uitgevoerd. Daardoor zijn de gegevens met betrekking tot
sediment en de bodemdieren niet compleet en is niet alle beschikbare informatie gebruikt om
eventueel negatieve effecten van de delfstofwinning (met name de zoutwinning) te kunnen
aantonen of uitsluiten.
Wat betreft de monitoring van de mogelijke effecten van de zoutwinning zijn er onvoldoende
wetenschappelijke aanwijzingen dat de huidige selectie van de te volgen soorten bodemdieren een
zo volledig mogelijk beeld geeft van eventuele significante effecten op het voedselaanbod voor alle
gemonitorde soorten vogels. De beperking tot de drie geselecteerde soorten schelpdieren is niet
goed onderbouwd, en is minder dan op basis van bestaande gegevens (zie monitoring gaswinning
waar een meer volledig palet van bodemdieren wordt gevolgd) mogelijk is.
Er wordt bij de effectenbeoordeling geen rekening gehouden met cumulatieve effecten, waaronder
die als gevolg van klimaatverandering (m.u.v. zeespiegelstijging) en verstoring. Deze effecten vormen
geen onderdeel van de monitoringprogramma’s rond de gas- en zoutwinning. Veel van deze
gegevens zijn wel beschikbaar of beschikbaar te maken; wat ontbreekt is een geautomatiseerde
bewerking en interpretatie van de verschillende gegevensbronnen, bijvoorbeeld aan de hand van
“machine learning”86.

6.4 Aanbeveling voor het gebruik van natuurwaarden in de HadK
Het adviescollege adviseert om voor de implementatie van het HadK-principe de volgende
aanpassingen te doen.
Voor de toelaatbaarheid van de activiteiten geldt dat redelijke wetenschappelijke twijfel over
significante negatieve gevolgen voor het N2000-gebied moet ontbreken. Significantie moet daarbij
worden bezien vanuit de natuurlijke kenmerken die het gebied geschikt laten zijn voor de relevante

84

SIBES staat voor “Synoptic Intertidal Benthic Survey of the Wadden Sea” waarbij het NIOZ Koninklijk Nederlands Instituut
voor Onderzoek der Zee de wadbodem van de Waddenzee monitort als onderdeel van onderzoeksprogramma’s naar hoe
vogels en vissen de Waddenzee gebruiken als voedselbron en hoe zij zich verspreiden over het wad, zie bijvoorbeeld
Compton, T.J., Holthuijsen, S., Koolhaas, A., Dekinga, A., ten Horn, J., Smith, J., Galama, Y., Brugge, M., van der Wal, D., van
der Meer, J., van der Veer, H., Piersma, T. (2013) Distinctly variable mudscapes: distribution gradients of intertidal
macrofauna across the Dutch Wadden Sea. J Sea Res. 82: 103-116.
85
WOT staat voor “Wettelijke Onderzoeks Taken” waarvoor Wageningen Marine Research in opdracht van het Ministerie
van LNV Waddenzee brede surveys naar schelpdierbanken uitvoert om mosselbankcontouren en mossel- en
kokkelbestanden te bepalen, zie bijvoorbeeld van Asch, M., D. van den Ende, J. van der Pool, E.B.M. Brummelhuis, C. van
Zweeden, Y. van Es, K. Troost (2020) Het kokkelbestand in de Nederlandse kustwateren in 2019. CVO Report 19.009 & van
den Ende D., Troost K., van Asch M., Perdon J. & van Zweeden C. (2020) Mosselbanken en oesterbanken op droogvallende
platen van de Nederlandse zoute getijdenwateren in 2019: bestand en arealen. 43pp. Centrum voor Visserijonderzoek
(CVO), IJmuiden.
86 Ens B.J., Troost K., van Winden E., Schekkerman H., Rappoldt K., van Kessel J. & Nienhuis J. 2019. Monitoring van het voor
vogels oogstbare voedselaanbod in de kombergingen van het Pinkegat en Zoutkamperlaag - rapportage tot en met
monitoringjaar 2019. Sovon-rapport 2020/25. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen & Auditcommissie Zoutwinning
(2020) Zoutwinning Waddenzee. Advies Auditcommissie over de herziene resultaten van de nulmeting. 27 mei 2020/
projectnummer: 3203.

38

De toekomst van Hand aan de Kraan
Natura 2000-soorten en -habitats87,88. Het startpunt van het HadK-principe is dat de activiteit geen
schade veroorzaakt aan de natuurwaarden. Hierbij is monitoring van de natuurwaarden opgelegd om
definitief uitsluitsel te geven over het ontbreken van significante effecten als gevolg van die activiteit.
Dit betekent dat bij deze monitoring geen lacunes in relevante kennis (b.v. in dosis-effect
relaties) en/of onzekerheden over de waarden van de metingen van de eventuele effecten mogen
bestaan.
Het adviescollege adviseert om de onzekerheden in oorzaak-gevolg relaties, in de veranderingen in
waarden (trends) van indicatoren binnen en buiten de bodemdalingsschotels, en in de bijdragen van
cumulatieve effecten zo expliciet mogelijk te maken, en deze onzekerheden vervolgens als
bandbreedtes expliciet mee te wegen in de beoordeling of er wel of geen sprake is van redelijke
twijfel.
Het succes van het HadK-principe staat of valt bij de kwaliteit van de meetgegevens en de analyses.
Het adviescollege adviseert om voor de monitoring van de natuurwaarden meer gebruik te maken
van de meest recente inzichten, meettechnieken en analysemethoden. Hierbij valt te denken aan i)
het bepalen van het oppervlak, de hoogte en sedimentsamenstelling de wadplaten aan de hand van
“remote sensing” (b.v. drones en satellieten), ii) het bepalen van de relatie tussen hydrodynamiek,
sedimentatie en erosie m.b.v. automatische sensoren, iii) het volgen van het gedrag van vogels
rondom (hoogwatervluchtplaatsen) en op wadplaten d.m.v. zenders, en iv) de inzet van recent
ontwikkelde statistische en “machine learning” technieken om de relaties tussen om verbanden
tussen diepe-bodemdaling, morfologie en natuurwaarden beter te detecteren. Bij een overstap naar
een nieuwere methode moet de consistentie van de langjarige meetseries uiteraard geborgd blijven
(b.v. door het enige tijd gelijktijdig uitvoeren van historische en innovatieve metingen of een andere
vorm van kalibratie).
Ook adviseert het adviescollege om de monitoring uit te voeren op basis van een wetenschappelijk
goed onderbouwde set van variabelen waarmee het gehele palet van te beschermen soorten en
habitats zo goed mogelijk wordt afdekt. Daarbij kan zoveel mogelijk worden aangesloten bij
langlopende Waddenzee-brede meetprogramma’s die zowel binnen als buiten de
bodemdalingsgebieden worden uitgevoerd, zoals het SIBES programma aan sedimentsamenstelling
en bodemdieren. Een eerdere analyse (voor de jaren 2008-2012) vond geen verschil tussen
bodemdieren in een gaswinningsgebied (met een toenmalige diepe bodemdaling van 2 cm of meer)
en daarbuiten89, maar deze analyse is sindsdien niet meer herhaald en ook geen onderdeel van de
beoogde monitoring van de zoutwinning. Voor de monitoring van de gas- en zoutwinning wordt
aanbevolen om, zover als relevant, zoveel mogelijk dezelfde type metingen en analyses aan dezelfde
natuurwaarden uit te voeren, en deze met elkaar te delen om zo te komen tot de beste en de best
vergelijkbare effectenstudies.
Het adviescollege adviseert om nader onderzoek te doen bij welke signaleringswaarden (vastgestelde
natuurwaarden en/of snelheden van verandering van een bepaalde natuurwaarden t.o.v. die in
referentiegebieden (zie hoofdstuk 7.2) en onzekerheden in deze waarden (zie hoofdstuk 7.3) de gasen zoutwinning moet worden gereduceerd of stopgezet, de zogenaamde normstelling (zie ook
hoofdstuk 7.4).
87 Zie de uitspraken van Hof van Justitie van de EU in a) de zaak C-127/02 (Waddenzee), 29 januari 2004, para. 48, b) de

zaak C-404/09 (Com. v. Spain), 24 november 2011, para. 99, c) de zaak C-182/10 (Solvay and Others), 16 februari 2012, para
67, en d) de zaak C-258/11 (Sweetman), 11 april 2013, para. 40.
88 Bastmeijer, K. (2019) The Ecosystem Approach for the Marine Environment and the Position of Humans: Lessons from the
EU Natura 2000 Regime. IN: Langlet, D. & R. Rayfuse (Eds) The ecosystem approach in ocean planning and governance:
perspectives from Europe and beyond. Brill Nijhoff, Leiden, pp. 195-220.
89
Compton, T.J. et al (2013) Progress report for the 2012 sampling of the Synoptic Intertidal Benthic Surveys across the
Dutch Wadden Sea. NIOZ Report 2013-9.

39

De toekomst van Hand aan de Kraan
Het adviescollege adviseert verder om de bestaande (historische) data te analyseren op de signaalruis verhouding om te bepalen of de huidige meetinspanning voldoende is om tijdig dergelijke
waardes in signalering te detecteren en, zo niet, welke extra inzet (b.v. een lokale verdichting van het
netwerk en/of “real time” metingen) nodig zou zijn om een eventueel effect van bodemdaling op
natuurwaarden te kunnen detecteren en/of uit te kunnen sluiten. Daarbij is het nodig de effecten
van natuurlijke dynamiek (b.v. stormen) en menselijke activiteiten (b.v. geluid, licht, verstoring en
bodemberoering) die mogelijk van invloed kunnen zijn op de natuurwaarden, zo kwantitatief
mogelijk in kaart te brengen. Dit is essentieel om de ruis in de waarnemingen te verkleinen en om
deze aspecten expliciet mee te nemen in de effectenbeoordeling, onder meer door het ontwikkelen
van meer kwantitatieve beslisschema’s over het al dan niet reduceren of stoppen van de
delfstofwinning waarin zowel de normstelling (zie hoofdstuk 7) als de cumulatieve effecten expliciet
worden gemaakt.
Samengevat
Ten aanzien van de effectiviteit van het HadK-principe komt het adviescollege tot de conclusie dat er
geen negatieve effecten op de natuurwaarden in de jaren 2006-2020 zijn geobserveerd die
toegeschreven kunnen worden aan de bestaande gaswinningen. In deze zin heeft het HadK-principe
voldaan. Om de effectiviteit van dit principe op de langere termijn te kunnen garanderen, voor zowel
de gas- als de zoutwinning, heeft het adviescollege een aantal aandachtspunten geïdentificeerd.
De effectiviteit van het Hand aan de Kraan-principe om de natuurwaarden in het Waddengebied te
beschermen hangt af van de zeggingswaarde van de meetgegevens uit de monitoring, waaronder:
• de vertegenwoordiging van de selectie van soorten voor het hele palet van de te beschermen
soorten (b.v. wat betreft meest relevante bodemdieren als onderdeel van het dieet van
wadvogels),
• de relatie tussen de meetgegevens (b.v. aantal vogels op HVPs) en de benodigde informatie
(b.v. aantal vogels op wadplaten),
• de aannames in de effectenketens (b.v. die ten aanzien van het dieet en het gedrag van de
vogels),
• de signaal-ruis verhouding in de meetgegevens (is onder meer afhankelijk van de dichtheid
van het meetnet),
• de keuze van de juiste referenties (wat betreft gebieden, jaren en soorten), en
• de invloed van de cumulatieve effecten in de bodemdalingsschotels en de
referentiegebieden.
Voor de zoutwinning kan geconcludeerd worden dat er op dit moment nog niet optimaal gebruik is
gemaakt van de bestaande mogelijkheden om i) de onzekerheden in die zeggingswaarde zo
kwantitatief mogelijk te beschrijven, ii) waar mogelijk, de onzekerheden te verkleinen, en iii) de
onzekerheden expliciet mee te nemen in evaluaties van eventuele effecten.
Omdat verwacht mag worden dat de onzekerheden in de toekomst eerder groter dan kleiner zullen
worden, onder meer als gevolg van effecten van klimaatverandering, zou het HadK-principe meer
toereikend kunnen zijn om de mogelijke langetermijngevolgen voor de beschermde natuurwaarden
van het Waddengebied te beheersen indien de onzekerheden in de meetgegevens zo veel mogelijk
worden verkleind en als onderdeel van de normering worden meegenomen (zie hoofdstuk 7).

40

De toekomst van Hand aan de Kraan

7 Hand aan de Kraan – geïntegreerd
Zoals eerder opgemerkt, heeft het adviescollege zich in dit advies beperkt tot de wetenschappelijke
aspecten van het HadK-principe, daarbij praktische, juridische en bestuurlijke aspecten niet
beschouwend.
In de voorgaande hoofdstukken 3 t/m 6 worden alle onderdelen van het HadK-principe afzonderlijk
besproken. Bij ieder onderdeel plaatst het adviescollege kanttekeningen, in veel gevallen
geformuleerd als aanbevelingen om het geldende HadK-principe aan te vullen in het licht van
veranderingen of nieuwe inzichten die zich sinds de definiëring van het HadK in 2006 hebben
voorgedaan. Vaak worden die aanbevelingen ingegeven door de groeiende onzekerheden die in de
toekomst gaan gelden als gevolg van klimaatverandering en zeespiegelstijging. In dit hoofdstuk wordt
allereerst kort teruggeblikt op het functioneren van HadK over de periode 2006-2020; daarna wordt
ingegaan op het geïntegreerde principe van HadK. Tot slot worden, mede gebaseerd op de in
voorgaande hoofdstukken gegeven specifieke aanbevelingen, een aantal algemene slotconclusies
getrokken.
Sinds 1986 wordt er gas gewonnen uit het gasveld Ameland in het oostelijke deel van het
Waddengebied. In 1988 begon ook de gaswinning uit het gasveld Zuidwal in het westelijke deel van
het Waddengebied. In 2007 begon de gaswinning uit de gasvelden Moddergat, Lauwersoog en
Vierhuizen. Deze gaswinning werd door een Rijksprojectbesluit met Passende Beoordeling mogelijk
gemaakt. Hierin werden de voorschriften uiteengezet waaronder de gaswinning dient plaats te
vinden, naast het HadK-principe ook de monitoring van natuurwaarden. Voorafgaand aan de start
van de gaswinning in de Moddergat-, Lauwersoog- en Vierhuizen-velden werd in 2006 een nulmeting
uitgevoerd om de natuurwaarden in kaart te brengen. Op vergelijkbare wijze is in 2019 een
nulmeting uitgevoerd in het kader van de zoutwinning.
Van belang voor het HadK-principe is de gemiddelde bodemdaling over de komberging waarin de
mijnbouwactiviteiten plaatsvindt, evenals de snelheid van sedimentatie en zeespiegelstijging.
Aangezien de gemiddelde snelheden over de betreffende kombergingen vaak moeilijk te duiden zijn,
is het nuttig stil te staan bij de gemeten bodemdaling over de periode 2006-2019. In die periode was
de plaatselijke maximale bodemdaling90 door gaswinning 7,5 cm net ten zuiden van het eiland
Ameland. Deze bodemdaling neemt vanaf Ameland gezien snel af: in het overgrote deel van de
komberging Pinkegat (waar de bodemdaling optreedt door de gaswinning van Ameland, Moddergat
en Nes) bedraagt de daling tussen 2-3 cm. De zeespiegel is in dezelfde periode gestegen met
ongeveer 2,5 cm. Voor Pinkegat is het meegroeivermogen, het natuurlijk vermogen van de
Waddenzee om de combinatie van bodemdaling en zeespiegelstijging tegen te gaan door
sedimentatie, vastgesteld op 6 mm per jaar (8,4 cm in 14 jaar). Dit is een ondergrens van de
sedimentatie en geeft een waarde aan die zeker gehaald werd. In het Pinkegat werd gedurende de
periode 2006 tot 2019 een minimale sedimentatie van 7,8 cm waargenomen, ruim meer dan de
zeespiegelstijging en gemiddelde bodemdaling in Pinkegat (4,5 tot 5,5 cm). In alle evaluatierapporten
die sinds 2007 zijn verschenen wordt, naar de mening van het adviescollege, daarom terecht gesteld
dat de som van de bodemdalingssnelheid en zeespiegelstijging ruim bleef binnen de eerder gestelde
grenzen, namelijk die waarbij de sedimentatie in staat is de ontstane ruimte te compenseren. In die
zin heeft het HadK-principe de afgelopen jaren voldaan, zoals ook geconcludeerd wordt in de
hoofdstukken 3, 4 en 5.
Sinds 2006 is een uitgebreid meet- en monitoringsprogramma opgezet voor de gevolgen van de
gaswinning, dat volgens de Auditcommissie Gaswinning (2019) in de loop der jaren steeds beter is
90

zoals gemeten op de pleistocene diepte

41

De toekomst van Hand aan de Kraan
gaan werken. Ook op basis van deze gegevens moet geconcludeerd worden dat er geen significante
veranderingen hebben plaatsgevonden in het Waddengebied die eenduidig zijn toe te schrijven aan
gaswinning, en dat de natuurwaarden in die periode daardoor niet extra onder druk zijn gezet (zie
hoofdstuk 6). Gezien de recente start (in september 2020) van de zoutwinning is daarover in dit
opzicht nog te weinig bekend.

7.1 Meten, monitoren, en signaleren
Hoewel het bovenstaande beschouwd kan worden als sterke empirische evidentie voor de
effectiviteit van HadK, is het adviescollege kritisch in een aantal opzichten. Dit heeft zowel betrekking
op het meet- en monitoringsprogramma als op de basisprincipes van het HadK-principe die
onvoldoende rekening houden met de, niet geringe, onzekerheden wat betreft de zeespiegelstijging
en sedimentatie. Voor de bodemdaling door gaswinning wordt naar de mening van het adviescollege
overigens wel rekening gehouden met alle onzekerheden inclusief de zogenaamde na-ijleffecten. Bij
dat laatste is van belang op te merken dat naar de mening van het adviescollege mogelijk langdurig
na-ijlen na stoppen van de gaswinning adequaat is meegenomen in het huidige HadK, dus met
inachtname van voldoende veiligheidsmarge ook in geval van lang na-ijlen. Voor de zoutwinning
plaatst het adviescollege, in lijn met de betrokken auditcommissie, nadrukkelijk vraagtekens bij de
kwaliteit van de monitoring (zie hoofdstuk 6). Tevens concludeert het adviescollege dat ten aanzien
van komberging Vlie er twijfels zijn of het meegroeivermogen voldoende conservatief is ingeschat
(zie hoofdstuk 5).
Het succes van het HadK-principe staat of valt met de kwaliteit van de meetgegevens met betrekking
tot de natuurwaarden en de mogelijkheid om met behulp van deze meetgegevens de eventuele
effecten van mijnbouwactiviteiten te kunnen uitsluiten. Sinds de start voor de gaswinning in de
Waddenzee is er grote progressie geboekt op het gebied van meettechnieken, waaronder het “real
time” volgen van gezenderde vogels die foerageren op wadplaten91. Verder maken drones,
satellietbeelden en automatische sensoren het mogelijk om waterhoogtes en bodemhoogtes in de
voor bodemdieren en vogels relevante resoluties (veranderingen in oppervlak en ligging van het
drooggevallen wad gedurende getijdeperiodes) in de ruimte en tijd te monitoren92,93. Gedrag van
bodemdieren, zoals ingraafdieptes die een direct gevolg heeft voor de bereikbaarheid als prooi voor
vogels, blijken niet alleen tussen de seizoenen maar ook tussen jaren te variëren94. Het belang van
het gedrag van vogels voor voedselopname wordt steeds meer onderkend. Ook op het gebied van
statistische analyse van data is grote vooruitgang geboekt, waardoor ontwikkelingen in
natuurwaarden beter kunnen worden geduid95.
Het adviescollege constateert (hoofdstuk 6) dat nieuwe technieken, nieuwe inzichten, en een deel
van de gegevens met betrekking tot de natuurwaarden onbenut blijven en vooral dat het totaal van
beschikbare gegevens niet goed geïntegreerd wordt in een compleet meet- en
monitoringprogramma dat op grote schaal en systematisch de autonome ontwikkeling van het
gehele waddengebied, binnen en buiten de bodemdalingsschotels, beschrijft.
In de context van het bovenstaande is het cruciaal dat er geen helder beeld is ten aanzien van welke
indicatoren in voldoende mate bepalend zijn om ongewenste ontwikkelingen als gevolg van gas- of
91 https://www.nioz.nl/en/about/cos/coastal-movement-ecology/shorebird-tracking/watlas-tracking-regional-movements
92 https://www.wur.nl/nl/project/Onderzoek-mosselbanken-met-drones.htm
93 https://www.waddenacademie.nl/organisatie/publicatie-lijst/publicatie-detail/object-based-remote-sensing-van-benthische-

macrofauna-in-de-waddenzee-een-verkennend-onderzoek
94 Compton T.J. et al. (2016) Burrowing behavior of a deposit feeding bivalve predicts change in intertidal ecosystem state.

Front. Ecol. Evol., 22 March 2016 | https://doi.org/10.3389/fevo.2016.00019

95 https://becarioprecario.bitbucket.io/inla-gitbook/index.html

42

De toekomst van Hand aan de Kraan
zoutwinning adequaat te signaleren en misschien nog belangrijker, bij welke grenswaardes
ingegrepen zou moeten worden. Hierbij speelt ook dat het onduidelijk is in hoeverre de ruimtelijke
resolutie van kombergingen en de temporele resolutie van jaarlijkse metingen voldoende is om
eventuele ongewenste ontwikkelingen ten gevolge van delfstoffenwinning tijdig te kunnen
detecteren. Daarnaast is het onduidelijk of de huidige data voldoende de mogelijkheid biedt om te
onderzoeken hoe groot een signaal zou moeten zijn om gedetecteerd te kunnen worden en wat het
effect van bodemdaling door mijnbouwactiviteiten zou zijn op de indicatoren.
Uit het bovenstaande blijkt dat het van belang is dat deugdelijke sleutelindicatoren gekozen worden
en vervolgens systematisch onderzocht worden op bruikbaarheid. Dit zouden bijvoorbeeld de
volgende kunnen zijn:
a. Sedimenthoogte en de daarmee samenhangende overspoelingduur (bepaalt de maximale
foerageertijd voor wadvogels per getijdecyclus);
b. Sedimentsamenstelling (bepaalt direct de toegankelijkheid van de wadbodem voor enkele
soorten op droogvallende wadplaten foeragerende wadvogels, en indirect deels de
samenstelling van de bodemfauna en daarmee het voedselaanbod);
c. Soortensamenstelling, dichtheid, verdeling, vleesinhoud, grootteverdeling en ingraafdiepte
van bodemdieren (bepaalt de hoeveelheid oogstbaar voedsel die voor foeragerende
wadvogels beschikbaar is);
d. De verdeling van de wadvogels op de wadplaten tijdens laag water die, naast het gevolg van
voedselaanbod als beschreven in bovenstaande factoren, ook wordt bepaald door gedrag
zoals verspreiding bij concurrentie om voedsel en samenscholing tot een dichte groep bij
gevaar;
e. Aantal vogels op de hoogwatervluchtplaatsen (tijdens hoogwater) als indicator voor aantal
vogels op de nabijgelegen wadplaten (tijdens laagwater).
Het adviescollege adviseert om een kwantitatieve analyse uit te voeren naar de gevoeligheid van
de waarden van de sleutelindicatoren voor i) de mogelijke veranderingen onder invloed van
bodemdaling, ii) voor de onderliggende aannames en iii) voor de databeschikbaarheid. Op basis
daarvan ontstaat meer duidelijkheid over de onzekerheid in de uitspraken over gevolgen van de
delfstoffenwinning voor de natuurwaarden. Ook adviseert zij om hierbij te onderzoeken in
hoeverre de toepassing van nieuwe technieken van meten en analyseren deze onzekerheid kan
verkleinen.

7.2 Cumulatieve effecten
Omdat de natuurwaarden op de wadplaten van de Waddenzee niet alleen worden bepaald door
natuurlijke dynamiek en de mijnbouw, maar ook door de gevolgen van andere menselijke activiteiten
(waaronder klimaatverandering en verstoring), zijn veranderingen in observaties of metingen niet
gemakkelijk eenduidig te correleren aan de mijnbouwactiviteiten. Maar in tegenstelling tot wat tot
nu toe het geval is, zou voor detectie van ongewenste gevolgen van mijnbouwactiviteiten gebruik
gemaakt kunnen worden van veranderingen in ruimtelijke patronen over de gehele Waddenzee,
waarbij de ontwikkelingen in indicatoren in ruimte en tijd vergeleken worden met voorspelde
patronen als gevolg van de winning. Veel van de menselijke en natuurlijke verstoringsbronnen tijdens
hoog- en laagwater worden al continue gemonitord, maar een geautomatiseerde bewerking en
interpretatie van de verschillende gegevensbronnen (zoals die van scheepsbewegingen,
visserijactiviteiten en baggeractiviteiten) ontbreekt nog96. Voor een correct beeld en een juiste
evaluatie zouden dan ook de eventuele (cumulatieve) effecten van andere menselijke ingrepen op
96

Ens B.J., Troost K., van Winden E., Schekkerman H., Rappoldt K., van Kessel J. & Nienhuis J. (2020) Monitoring van het
voor vogels oogstbare voedselaanbod in de kombergingen van het Pinkegat en Zoutkamperlaag - rapportage tot en met
monitoringjaar 2019. Sovon-rapport 2020/25. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.

43

De toekomst van Hand aan de Kraan
die indicatoren moeten worden meegenomen. Hiermee kan voorkomen worden dat overschrijdingen
als gevolg van delfstofwinning niet (tijdig) worden onderkend, of dat eventuele veranderingen in
natuurwaarden onterecht als gevolg van delfstofwinning worden aangemerkt.
Het adviescollege adviseert om zoveel mogelijk gebruik te maken van de grootschalige
(Waddenzee-brede) bestaande meet- en monitoringprogramma’s van natuurwaarden en sturende
factoren (inclusief cumulatieve effecten) van de hele Nederlandse Waddenzee, ten einde
eventuele afwijkende ontwikkelingen in indicatoren in bodemdalingsschotels beter te kunnen
signaleren en duiden.

7.3 Onzekerheden
Zoals hierboven is opgemerkt, steunt het abiotische deel van de HadK-principe op een drietal
variabelen (zeespiegelstijging, bodemdaling en sedimentatiesnelheid) waarbij in de HadK voor ieder
van deze variabelen één waarde of scenario gekozen wordt. In de voorgaande delen van dit advies
werd geconcludeerd dat dit ongewenst is (zie discussies in hoofdstukken 3, 4, 5 en 6). Een
stochastische benadering, waarin een duidelijk beeld ontstaat van de kansen dat bepaalde waardes
of scenario’s zich gaan voor doen, en op welke termijn, is voor deze drie parameters een dringend
gewenste aanvulling op het nu gehanteerde HadK-principe. Hierdoor immers ontstaat de
mogelijkheid om zowel wetenschappelijk als maatschappelijk een duidelijker debat te voeren over de
kans dat ongewenste effecten zullen optreden, en beter rekening te houden met de onzekerheden
en scenario’s die een kleine kans hebben (i.p.v. één waarde te kiezen). Voor de bodemdaling door
gaswinning wordt overigens nu al adequaat rekening gehouden met dergelijke onzekerheden
inclusief de zogenaamde na-ijleffecten.
Omdat in het HadK-principe de drie parameters in gelijke mate en geïntegreerd uitwerken op de
natuurwaarden, is het zeer gewenst dat zij in samenhang stochastisch beschouwd worden. Dat wil
zeggen dat niet alleen voor de individuele parameters zeespiegelstijging, bodemdaling, sedimentatie
uitspraken gedaan moeten kunnen worden, maar dat ook in geïntegreerde samenhang de kans
verduidelijkt moet kunnen worden welke kwantitatieve effecten op de natuurwaarden er te
verwachten zijn. In de tot nu toe gehanteerde ketenbenadering ontbreekt dit kwantitatieve aspect.
Indien een dergelijk probabilistisch model gekoppeld wordt aan een optimaal ingericht en gebruikt
Waddenzee-breed meet- en observatienetwerk (dat ook andere sturende factoren dan bodemdaling
omvat), leidt dit tot een bevredigend stelsel van het bewaken van de natuurwaarden. Daarbij is
voorwaardelijk dat met behulp van het meet- en observatienetwerk onderscheid gemaakt wordt
tussen de grote natuurlijke voorkomende variaties in het waddengebied, en de aan zout- en
gaswinning toe te schrijven veranderingen, inclusief een duidelijk signaal van indicatoren met
signaalfunctie.
Het adviescollege realiseert zich terdege dat het maken van een geïntegreerd probabilistisch model
geen eenvoudige opgave is. Het is dan ook zaak om stap voor stap te opereren, allereerst door onder
gebruikmaking van bestaande modellen onzekerheden te exploreren, om vervolgens de modellen te
combineren tot een geïntegreerd model. Belangrijk is te constateren dat op basis van een dergelijk
geïntegreerd model scenario’s ontwikkeld kunnen worden waarin de onzekerheden verwerkt zijn. De
resulterende scenario’s zijn op deze wijze ook van een onzekerheidsmarge te voorzien. Dit kan
bijdragen aan het verhelderen van het wetenschappelijk en maatschappelijke debat.
Gezien het bovenstaande adviseert het adviescollege om te onderzoeken hoe een verbeterde
methodiek, die rekening houdt met de niet geringe onzekerheden, kan worden toegepast. Een
dergelijke aanpak geeft beter rekenschap van de wetenschappelijke onzekerheden en verheldert
naar verwachting het maatschappelijk debat.

44

De toekomst van Hand aan de Kraan

7.4 Norm
In het huidige HadK-principe is de voorwaarde dat er ‘redelijkerwijs’ geen twijfel bestaat dat er geen
schade wordt toegebracht aan de natuurlijke waarden van de Waddenzee, en moet de gemiddelde
zeespiegelstijging tezamen met de verwachte bodemdaling door de mijnbouwactiviteit onder het
vastgestelde minimale meegroeivermogen blijven. Als het HadK-principe ingevuld wordt op
bovenbeschreven wijze, zal de uitkomst zich presenteren als een kans dat in de komende jaren het
meegroeivermogen wordt overschreden en kan deze overschrijding ook worden gekwantificeerd.
Alle parameters en hun onzekerheid, inclusief extreme scenario’s voor de zeespiegelstijging, kunnen
dan worden meegenomen. Om te definiëren wanneer er ‘redelijkerwijs’ geen twijfel is dat er geen
schade wordt toegebracht aan de natuurlijke waarden van de Waddenzee, is een norm vereist voor
het maximaal toegestane risico op schade. Zo’n norm behelst zowel de kans op schade aan de
instandhoudingsdoelen van het Natura 2000 gebied als de grootte ervan. Dit is ook de
standaardprocedure op andere beleidsterreinen waar risico’s een rol spelen (bijvoorbeeld risico’s
voor personen door aardbevingen of overstromingen, of lekkage van CO2 in CCS toepassingen).
Een belangrijke notie in de huidige discussie is het tijdsaspect. Terwijl de mijnbouwactiviteiten
worden afgebouwd rond 2035 voor de kleine gasvelden en tot maximaal 2052 voor de zoutwinning,
zal de zeespiegelstijging doorgaan en blijven versnellen, ook na die datum. Op natuurlijke wijze zal
dus ook zonder bodemdaling door delfstoffenwinning het meegroeivermogen van de Waddenzee op
een zeker moment97 overschreden worden. Dit kan worden meegenomen in de norm door in de
grootte van de schade ook dit tijdsaspect te beschouwen, bijvoorbeeld door de tijdsduur te bepalen
waarmee door het effect van delfstofwinning de levensduur van de Waddenzee bekort wordt.
Het adviescollege adviseert op grond van het bovenstaande een norm te ontwikkelen die alle
bovengenoemde aspecten integreert en het risico uitdrukt op aantasting van natuurwaarden in de
Waddenzee door de gas- en zoutwinning.

7.5 Slotconclusie
Het adviescollege is ingesteld voor het onafhankelijk wetenschappelijk toetsen van:
• de effectiviteit van het HadK-principe om de natuurwaarden in het Waddengebied te
beschermen; en
• de vraag of het HadK-principe toereikend is om de mogelijke langetermijngevolgen voor
de beschermde natuurwaarden van het Waddengebied te beheersen.
Daartoe heeft het adviescollege niet alleen gekeken naar de (juistheid van de) wetenschappelijke
fundering van het HadK-principe, maar ook een uitgebreide literatuur analyse gedaan van de
effectiviteit van het principe in de praktijk en de toekomst. Dat laatste is relevant gezien de zich snel
wijzigende omstandigheden in de Waddenzee, vooral met betrekking tot de stijgende zeespiegel.
Ten aanzien van de effectiviteit van het HadK-principe voor de gaswinning om de natuurwaarden
in het Waddengebied te beschermen komt het adviescollege tot de conclusie dat het HadKprincipe, mede gezien de ervaringen van de afgelopen 15 jaar in de Waddenzee, effectief is
gebleken om de onzekerheid over eventuele effecten te minimaliseren. Dit geldt voor zowel de
individuele componenten van HadK, zoals besproken in hoofdstuk 3 tot en met 6, als voor het

97

Het exacte moment van overschrijding en de mate waarin de delfstofwinning een eerdere overschrijding
veroorzaakt is sterk afhankelijk van de komberging en het zeespiegelstijgingsscenario. In het westelijke deel
van de Waddenzee zal de zeespiegelstijging eerder leiden tot verdrinking dan in het oostelijk deel van de
Waddenzee. Volgens de laatste scenario’s (Wang et al., 2018) zal dit niet voor 2100 plaatsvinden. Als dit het
geval is dan is de delfstofwinning al beëindigd en heeft dit geen effect meer hierop.
Wang, Z. B., E.P.L. Elias, A.J.F. van der Spek, Q. Lodder (2018) Sediment budget and morphological development
of the Dutch Wadden Sea: impact of accelerated sea-level rise and subsidence until 2100 Netherlands J. Geosci.
97 183–214.

45

De toekomst van Hand aan de Kraan
geïntegreerde principe. In die zin voldoet HadK en kan de eerste vraag in de opdracht van het
adviescollege positief beantwoord worden.
Ten aanzien van de vraag of het HadK-principe ook toereikend is in het licht van toekomstige
veranderingen, concludeert het adviescollege dat de onzekerheden ten aanzien van de
verschillende elementen van HadK voor de langere termijn aanzienlijk zijn. In dat licht is het
wenselijk om het HadK-principe uit te breiden met een betere analyse van de onzekerheden die de
verschillende elementen van HadK kenmerken. Het adviescollege concludeert dat alleen voor
bodemdaling de onzekerheid gedegen en kwantitatief in kaart is gebracht; voor de andere
elementen van HadK (de zeespiegelstijging, het meegroeivermogen van sediment, en de
natuurwaarden) dient naar de mening van het adviescollege een soortgelijke onzekerheidsanalyse
toegevoegd te worden. Ook adviseert zij hierbij meer expliciet rekening te houden met huidige en
toekomstige cumulatieve effecten. Tot het moment dat een aanvulling van het HadK-principe
beschikbaar is die meer rekening houdt met alle onzekerheden, biedt naar mening van het
adviescollege de toepassing van het huidige HadK-principe voldoende waarborg voor de effectieve
bescherming van de natuurwaarden in de Waddenzee als het gaat om het beoordelen van
gaswinningsprojecten.
Voor de toepassing van het HadK principe voor de zoutwinning gelden dezelfde aanbevelingen als
voor de gaswinning, met dien verstande dat het adviescollege concludeert dat bij de zoutwinning er
grond is voor twijfel of HadK op dit moment voldoet. Dit betreft zowel de volledigheid van het meeten monitoringsprogramma (zie voorafgaande in dit hoofdstuk en hoofdstuk 6) als de aanwezigheid
van voldoende marge in de gedefinieerde meegroeiruimte (zie hoofdstuk 5). De huidige onzekerheid
over de eventuele effecten op natuurwaarden kan verkleind worden door meer en beter gebruik te
maken van bestaande Waddenzee-brede langjarige meetgegevens, bijvoorbeeld aan de hand van
een draagkrachtbenadering zoals die voor de monitoring van de effecten van de gaswinning wordt
toegepast. Ten aanzien van meegroeivermogen concludeert het adviescollege dat de nieuwste
inzichten aangeven dat die op afzienbare termijn overschreden wordt door de huidige
zeespiegelstijging (zie hoofdstuk 5). Dit betreft in het bijzonder komberging Vlie. Naar de mening van
het adviescollege dienen beide zaken binnen het komende auditjaar geadresseerd te worden om
vast te stellen of dit inderdaad zo is.
Daarnaast zouden de verschillende elementen van HadK regelmatiger moeten worden geëvalueerd
dan eens in de vijf jaar: in het geval van zeespiegelstijging is jaarlijkse evaluatie van de nieuwste
inzichten nodig. Indien nodig kan dit leiden tot een tijdige bijstelling van het gebruikte richtscenario
voor zeespiegelstijging in de HadK.
Het adviescollege adviseert specifiek om:
•

te onderzoeken hoe een verbeterde HadK methodiek, die rekening houdt met de niet
geringe onzekerheden, kan worden toegepast. Dit is een complex probleem wat zorgvuldige
probleemstelling nodig heeft. Een dergelijke (probabilistische) aanpak, mogelijk
gecombineerd met scenario’s, geeft beter rekenschap van de wetenschappelijke
onzekerheden en risico’s. Daarnaast passen ook de extreme scenario’s hierbinnen waardoor
deze methodiek het maatschappelijk debat kan verhelderen alsook meer vertrouwen kan
geven in de bescherming van de natuurwaarden van de Waddenzee ook bij snellere
zeespiegelstijging dan waarmee nu rekening wordt gehouden. Om hier enige druk op uit te
oefenen vindt het adviescollege dat een opdracht tot onderzoek binnen één jaar na het
verschijnen van dit advies verstrekt moet zijn.

•

Jaarlijks te evalueren of er nieuwe inzichten zijn met betrekking tot de
zeespiegelstijgingsscenario’s, dit vooral in het licht van de snel veranderende
wetenschappelijke inzichten. Indien nodig leidt dit tot een tijdige bijstelling van het gebruikte
zeespiegelstijgingsscenario.
46

De toekomst van Hand aan de Kraan
•

•
•
•

Het meegroeivermogen nader te onderbouwen en aan te vullen met een eenduidig vast te
stellen waarde inclusief onzekerheden. Deze waarde kan bepaald worden aan de hand van
modelering van de kritische zeespiegelstijging voor verdrinking. Daarnaast adviseert het
adviescollege om vooraf te evalueren of deze aangepaste waarde van het
meegroeivermogen een geschikte signaalwaarde is voor het inschatten van mogelijke risico’s
voor aantasting van de natuurlijke kenmerken van de Waddenzee.
De bestaande meet- en monitoringsprogramma’s uit te breiden naar de gehele Nederlandse
Waddenzee om de ontwikkeling in indicatoren en voorspelde patronen beter te kunnen
vergelijken voor gebieden met en zonder delfstofwinning.
Een analyse uit te voeren op (nader vast te stellen) sleutelindicatoren om een uitspraak te
kunnen doen over het tijdig en betrouwbaar signaleren van effecten van delfstofwinning
voor de natuurwaarden.
Een norm te ontwikkelen, vergelijkbaar aan waterveiligheid, die alle bovengenoemde
aspecten integreert en het risico uitdrukt op aantasting van natuurwaarden in de Waddenzee
door de gas- en zoutwinning.

47

De toekomst van Hand aan de Kraan

Bijlage 1 Samenstelling van het adviescollege
Voorzitter Adviescollege Hand aan de Kraan Waddenzee
Prof. dr. G.J. van der Zwaan, voormalig Rector Magnificus van de Universiteit Utrecht, en emeritus
hoogleraar Biogeologie aan de Universiteit Utrecht
Leden adviescollege
Prof. dr. L.L.A. Vermeersen, Hoogleraar Planetaire Exploratie bij Luchtvaart- en Ruimtetechniek en
Civiele Techniek en Geowetenschappen bij de TU Delft, en senior onderzoeker bij het Koninklijk
Nederlands Instituut voor Onderzoek aan Zee (NIOZ)
Dr. M. Haasnoot, deeltijd Universitair Hoofddocent bij Geowetenschappen aan de Universiteit van
Utrecht, en senior onderzoeker bij Deltares op het gebied van klimaatadaptatie en adaptief
waterbeheer
Prof. dr. ir. C.J.M. Philippart, Hoogleraar aan de Universiteit Utrecht op het gebied van productie van
nabij de kust gelegen marine ecosystemen, senior onderzoeker bij het Koninklijk Nederlands Instituut
voor Onderzoek aan Zee (NIOZ), en directeur Waddenacademie.
Dr. P. A. Fokker, senior onderzoeker bij TNO op het gebied van de reservoir geomechanica,
bezoekend professor aan de Politecnico di Torino in Italië voor reservoir engineering, en verbonden
aan de Universiteit van Utrecht op het gebied van reservoir geomechanica.
Secretaris adviescollege
Dr. K. van Thienen-Visser – senior coördinerend specialistisch adviseur ondergrond bij het Ministerie
van Economische Zaken en Klimaat.

48

De toekomst van Hand aan de Kraan

Bijlage 2 Bijdragen van andere partijen (Nederlandse Unesco
Commissie, Waddenvereniging, SodM)
Tijdens het proces om tot een evaluatie te komen van het HadK-principe hebben meerdere partijen
bijgedragen aan de discussies en het finale advies. In deze bijlagen worden de schriftelijke bijdragen
kort samengevat. In de discussies met deze partijen heeft het adviescollege geconcludeerd dat dit
advies zich beperkt tot de inhoud van het HadK-principe, en dat alle aangedragen aandachtspunten
die gaan over bestuurlijke context, toezicht, of bredere vraagstukken betreffende het karakter van de
Waddenzee en de werelderfgoed status, buiten de reikwijdte van dit advies vallen.
Nederlandse Unesco Commissie
De Nederlandse Unesco Commissie is recent bezorgd geworden over de status van de Waddenzee als
werelderfgoed. Via het Werelderfgoed Centrum werd Unesco in 2019 op de hoogte gebracht van de
bij derden levende zorg over de impact van delfstoffenwinning tezamen met nieuwe informatie over
zeespiegelstijging door klimaatverandering. Daarnaast heeft Unesco begin 2020 een brief gestuurd
naar de Nederlandse staat omdat door de Waddenvereniging via het Werelderfgoed Centrum zorgen
waren geuit over het huidige HadK-principe voor delfstofwinning in de Waddenzee.
De inhoudelijke zorgen van Unesco betreffen vooral klimaatverandering, en daarmee gepaard
gaande versnelling van de relatieve zeespiegelstijging, en de na-ijlende bodemdaling volgend op
delfstoffenwinning. Deze zorgen worden door het adviescollege geadresseerd in hoofdstuk 3 en 4.
Waddenvereniging
De Waddenvereniging geeft aan dat na ruim 13 jaar ervaring met mijnbouw onder de Waddenzee
duidelijk is geworden dat de toekomst voorspellen lastiger is dan gedacht. Ze vraagt zich af of we met
het voortschrijdend inzicht van de afgelopen 13 jaar nog wel de noodzakelijke zekerheid hebben dat
mijnbouw in de toekomst geen schade aan de natuurlijke kenmerken van de Waddenzee gaat
veroorzaken.
Het adviescollege begrijpt de zorgen van de Waddenvereniging ten aanzien van de komberging Vlie
en heeft die geadresseerd in het advies. Het adviescollege denkt dat er een gerede kans is dat in dit
gebied onvoldoende sedimentatie plaatsvindt om de zeespiegelstijging door klimaatverandering te
compenseren. Vooral hoofdstuk 6 gaat in op de monitoring en de vooruitgang die hierin is geboekt
respectievelijk nodig kan worden geacht. Daarnaast geeft hoofdstuk 7 antwoord op de vragen van de
Waddenvereniging of het HadK-systeem op dit moment voldoet en of dit nog het geval zal zijn op
langere termijn.
SodM
De toezichthouder heeft in een recent advies aangegeven dat het HadK-systeem goed in elkaar zit,
en in potentie voldoende waarborgen biedt om de veiligheid van natuurwaarden in de Waddenzee te
borgen. SodM geeft wel aan dat er zwakke plekken zitten in het systeem en doet drie aanbevelingen:
1. Morrel niet aan het meegroeivermogen
2. Maak gebruik van een realistische verwachtingswaarde en zorg voor helder inzicht in de
zorgvuldigheid waarmee deze tot stand komt.
3. Creëer ruimte – en een toetsingskader- voor langzame, niet-schadelijke, maar langdurige naijlende bodemdaling.
Aanbeveling 3 (het toetsingskader) valt buiten de competentie van dit adviescollege. Het
adviescollege doet wel uitspraken die raken aan aanbeveling 1 en 2. Het adviescollege geeft aan dat
zij van mening is dat het meegroeivermogen op zichzelf inderdaad voldoet, maar dat het HadK49

De toekomst van Hand aan de Kraan
principe in het licht van groeiende onzekerheid, onder andere in verband met de klimaatverandering,
aanvulling verdient. In die zin gaat het adviescollege verder dan SodM; dit wordt uitgelegd in
hoofdstuk 5. Aanbeveling 2 wordt onderschreven door het adviescollege. Ook in dit advies wordt
beargumenteerd dat de parameters, inclusief hun onzekerheid, moeten worden meegenomen in de
HadK. Dit dient zorgvuldig te gebeuren. Ook hier gaat het adviescollege verder dan SodM en geeft
aan dat de opdracht voor onderzoek tot uitbreiding van de HadK-methodiek binnen één jaar na het
verschijnen van dit advies verstrekt moet zijn.

50

De toekomst van Hand aan de Kraan

Bijlage 3 Technische onderbouwing bodemdaling
In 2018 verscheen een speciale editie van het Netherlands Journal of Geosciences, gewijd aan
zeespiegelstijging, bodemdaling en morfodynamica in de Nederlandse Waddenzee (Van der Spek,
2018). Veel van de in deze bijlage vermelde kennis is ook in die uitgave beschikbaar – voor
bodemdaling is in het bijzonder het artikel “Subsidence in the Dutch Wadden Sea” relevant (Fokker
et al, 2018). Het artikel geeft ook veel referenties die dieper ingaan op de verschillende aspecten die
bodemdaling in de Waddenzee betreffen.

B3.1 Monitoren van bodemdaling in de Waddenzee
Bodemdaling (of stijging) is de relatieve hoogteverandering in de tijd tussen twee punten. Het kan
worden gemeten met technieken die inherent relatief zijn, zoals optisch waterpassen, of met
technieken die posities geven ten opzichte van een geodetische referentie, zoals “Global Navigation
Satellite Systems” (GNSS, waarvan GPS een voorbeeld is). Dit zijn ook de twee belangrijkste
technieken die in de Waddenzee worden ingezet (Fokker et al, 2018). InSAR, een recente satelliet
technologie die steeds vaker wordt toegepast voor bodemdalingsmetingen op land, is niet bruikbaar
in de Waddenzee omdat deze methode gebruik maakt van zogeheten “Persistent Scatterers”,
natuurlijke radar reflectoren aan het oppervlak. Nog afgezien van de beperkte tijd dat de wadplaten
droog liggen zijn er geen consistente reflectoren in de Waddenzee.
De gevoeligheid van de meting van beweging van een zekere laag in de bodem hangt af van de
mechanische fundering van het peilmerk waarop die meting wordt gedaan (Ketelaar, 2009). De mate
waarin de metingen het beoogde effect representeren wordt idealisatie precisie genoemd. Dit is iets
anders dan de meetprecisie. Alle informatie wordt meegenomen middels een door de Technische
Universiteit Delft (TUD) ontworpen procedure, waarbij zowel optische waterpassingen,
hydrostatische waterpassingen, continue GPS, als campagne GPS metingen worden gebruikt (Van
Leijen et al, 2017, NAM, 2017):
• De verschillende bijdragen van de continu-GPS-tijdseries worden bepaald: de trend; de
temperatuur invloed; de atmosferische invloed; harmonische componenten; sprongen en
ruis. Zo worden componenten die niet van de gezochte bodemdaling afkomstig zijn eruit
gefilterd.
• Deze gefilterde GPS data worden gesampled zodat er één datapunt per jaar wordt bepaald,
overeenkomend met de epoche van de GPS meetcampagnes.
• Er worden temperatuur correcties gedaan voor de GPS meetpunten op de platforms AWG-1
en AME-2.
• De covariantiematrix (de nauwkeurigheid) voor GPS tijdseries wordt bepaald met de
methode van Williams (2015).
• Uitschieters in de GPS en waterpas data worden verwijderd.
De methode is een logische toepassing en extensie van standaard geodetische praktijken en eerdere
studies gericht op het kwantificeren van bodemdaling door gas- en zoutwinning (Kenselaar &
Martens, 2000; Houtenbos, 2000; Houtenbos et al, 2005, Vanicek, 1980).
Het meetnet dat NAM heeft ingericht in de Waddenzee omvat een aantal gefundeerde peilmerken
op onderlinge afstanden van ongeveer 1 – 2 km. Deze afstand is gebaseerd op hoe bodemdaling door
diepe oorzaken ontstaat: de diepte van de bron (gaswinning, zoutwinning) manifesteert zich in
bodemdaling over een gebied met vergelijkbare afmeting als die diepte. NAM heeft de methode en
haar toepassing uitgebreid gedocumenteerd in (NAM, 2017).
Het adviescollege beoordeelt de monitoring van de bodemdaling boven de NAM gasvelden als
adequaat, toegespitst op het identificeren van bodemdaling als gevolg van gaswinning. Met de
diepte van de gaswinning (~3 km) heeft het netwerk van peilmerken een dichtheid waarmee de
bodemdaling goed in kaart kan worden gebracht; de combinatie van GPS en waterpassing die elk jaar
51

De toekomst van Hand aan de Kraan
wordt uitgevoerd, in combinatie met de continue GPS series op land, geven verder een goede
temporele resolutie. Meetfouten en idealisatieprecisie worden meegenomen op een wijze die
verdere analyse en interpretatie met behulp van ondergrondmodellen op een verantwoorde wijze
mogelijk maakt.
Voor de zoutwinning bepleit het adviescollege dat een vergelijkbaar meetnet wordt opgezet.

B3.2 Modelleren en interpreteren van bodemdaling in de Waddenzee
Gaswinning
Bij gaswinning wordt gas gewonnen uit gashoudend gesteente. De structuur van dat gesteente wordt
in kaart gebracht met behulp van geofysisch onderzoek en putgegevens. Dit heet geologisch
modelleren (Dake, 1983). Aan het gasreservoir kunnen ook waterhoudende lagen zijn verbonden:
deze worden ook aquifers genoemd. Voor het geologisch modelleren is standaard software
beschikbaar. Vanzelfsprekend worden ook gegevens en kennis van nabije en vergelijkbare velden
meegenomen in dit proces. Met voldoende inzicht in de geologische structuur en de
stromingseigenschappen kan een schatting van de winbare hoeveelheid gas worden gemaakt.
Als er gas wordt geproduceerd neemt de druk in het gasreservoir af. Ook de waterdruk in verbonden
aquifers kan afnemen. Het modelleren van de drukontwikkeling in het reservoir heet reservoir
modelleren (Dake, 1983). Ook hiervoor is standaard software beschikbaar. Een belangrijk element
van reservoir modelleren is het in lijn brengen van gemeten putgegevens met gemodelleerde
putgegevens. Dit gebeurt door modelparameters te kalibreren. Naarmate de productie vanuit een
gasveld vordert wordt de bepaling van de parameters nauwkeuriger. Voor verbonden aquifers blijft
de onzekerheid vaak groter. De achtergrond hiervan is dat er meestal geen putten zijn in die aquifers,
zodat de drukontwikkeling daar niet direct kan worden gemeten. Verder is er, door het grote verschil
in compressibiliteit tussen gas en water, maar een klein effect van de drukdaling in de aquifer op de
druk in het gasvoerende deel (Hagoort, 1988).
Een afname van de poriedruk in een reservoir veroorzaakt een toename van de spanning tussen de
zandkorrels die het skelet van het zandsteen vormen. Het zandsteen zal als gevolg daarvan
compacteren, inklinken. Deze mechanische respons wordt vervolgens naar het oppervlak
gepropageerd en uit zich als bodemdaling aan het oppervlak (Geertsma, 1973; Fjaer et al, 2008). Het
modelleren van reservoircompactie en bodemdaling is niet eenduidig, omdat het mechanische
gedrag van de gehele ondergrond daarbij betrokken is en het compactiegedrag van het reservoir niet
altijd goed bekend is. Ook hierbij is kalibratie dus cruciaal (Fokker et al, 2018). Een moeilijk te vangen
onzekerheid is het kruipgedrag van gesteente: voortgaande vervorming terwijl de drijvende kracht
niet meer verandert (Marketos et al, 2015, 2016; Spiers et al, 2017). Dit kan optreden in het reservoir
maar ook in de bovenliggende lagen. Het gevolg is dat de daling van de bodem een zekere “remweg”
nodig heeft om tot stilstand te komen. De moeilijkheid om bodemdaling als gevolg van het na-ijl
gedrag te kwantificeren heeft als achtergrond dat het tijdens productie niet goed kan worden
onderscheiden van daling die direct door de huidige productie wordt veroorzaakt.
In al de beschreven modelstappen zitten modelkeuzes en modelparameters waarin onzekerheid
aanwezig is. De belangrijkste twee zijn de mogelijke drukdaling in al dan niet verbonden aquifers
(Hower en Jones, 1991) en het na-ijl gedrag van bodemdaling als gevolg van de complexe
geomechanische respons van de ondergrond (Hettema et al, 2002; Marketos et al, 2015, 2016). De
moderne wetenschappelijke manier om daar mee om te gaan is om die onzekerheid expliciet te
maken met behulp van vele realisaties (een ensemble) en zoveel mogelijk te beperken met behulp
van data (Evensen. 2009; Emerick and Reynolds, 2013).
NAM gebruikt de methode die in het Long Term Subsidence project is ontwikkeld (NAM, 2017; TNO,
2017). In deze methode worden fundamenteel alle onzekerheden doorgerekend op het effect op
bodemdaling. Dat gebeurt op een stochastische wijze: de onzekerheid in de geologie wordt in
rekening gebracht door een aantal mogelijke geologische modellen te maken; de onzekerheid in de
52

De toekomst van Hand aan de Kraan
reservoir modellering wordt in kaart gebracht door over de eerdere geologische modellen de
dynamische modelvariaties te leggen; en over het totale aantal modelcombinaties dat daaruit
voortkomt wordt nog eens de geomechanische onzekerheid gelegd. Dit resulteert in vele duizenden
modellen, die uiteraard een grote spreiding in uitkomsten laten zien.
Om de modelresultaten en de voorspellingen te verbeteren en de spreiding te verkleinen worden de
metingen, de data gebruikt. Dit is een invers modelleer proces omdat de fysische wetten het
resultaat van de parameters berekenen en juist de kennis van die parameters moet worden
verbeterd (Tarantola, 2005). NAM (NAM, 2017) gebruikt de LTS methode met een “particle filter”
(Van Leeuwen, 2009; Nepveu et al, 2010). Hiermee wordt een groter gewicht toegekend aan de
modellen waarvan de voorspellingen beter passen bij de metingen. Met dat aangepaste gewicht
worden vervolgens ook de toekomstverwachting berekend en de effecten van de verschillende
scenario’s. Een alternatieve methode is een “ensemble smoother” (Emerick & Reynolds, 2013;
Zoccorato et al, 2018) maar deze methode is ingewikkelder omdat zij een aanpassing van de
modellen vereist, niet slechts een aanpassing van de gewichten.
Het adviescollege is van mening dat de LTS methode de meest geavanceerde rekenmethodes
gebruikt om drukverdeling in de reservoirs, en de daaruit voortkomende reservoircompactie en
bodemdaling te berekenen – inclusief de spreiding die inherent is aan de onzekerheid in modellen en
modelparameters. Ook wordt een state-of-the-art, stochastische interpretatiemethode gebruikt om
de metingen te duiden, voorspellingen te doen en schattingen te maken van het effect van
verschillende keuzes omtrent toekomstige gasproductie. De onzekerheid omtrent het na-ijl gedrag
van de daling en de voortgaande depletie van aquifers na het stoppen van produceren wordt op een
realistische manier in rekening gebracht.

Zoutwinning
Zoutwinning (Geluk et al, 2007) gebeurt door water in de steenzoutlaag te pompen. In het water lost
steenzout op en er ontstaat een caverne die met zoutverzadigde pekel is gevuld. De pekel wordt
geproduceerd en in de zoutfabriek wordt het zout weer uit de pekel gehaald. Door het mechanische,
viskeuze kruipgedrag van steenzout en doordat de druk van de pekel lager is dan de mechanische
spanning in het zout convergeert de caverne: de wanden van de caverne bewegen naar binnen. Dit
vertaalt zich naar een daling van de bodem aan het oppervlak.
Voor de zoutwinning zijn de onzekerheden kleiner omdat de directe effecten beperkt blijven tot de
caverne zelf: een verbonden aquifer is niet aan de orde. Wel kan er een effect zijn van zoutkruip
(Spiers et al, 1990) die doorgaat ook nadat de drijvende kracht is gestabiliseerd (Manivannan en
Bérest, 2017; Cornet et al, 2017, 2018). Op dit gebied is al wel veel kennis opgedaan bij de vier
Barradeel zoutcavernes van Frisia Zout bij Harlingen (Fokker et al, 2002; Breunese et al, 2003). Voor
de cavernes in de Waddenzee (Havenmond) vindt de commissie het belangrijk dat de prognoses van
cavernevolumeverandering en de daaraan gerelateerde bodembeweging worden voorzien van een
kwaliteitslabel. Niet alleen de verwachtingswaarde moet worden bepaald, maar ook de bandbreedte
die de onzekerheid representeert. Vanzelfsprekend moet nadat de productie is gestart de
bodemdalingsprognose regelmatig worden vergeleken met de data en moeten de modellen
regelmatig worden gekalibreerd.

B3.3 Samenhang met het HadK-principe
Het Hand aan de Kraan principe is ontwikkeld om te borgen dat de natuurlijke kenmerken van de
Waddenzee in stand blijven (Passende Beoordeling, 2006; De Waal et al, 2012; Van Thienen-Visser et
al, 2015). Het houdt in dat de initiatiefnemers voor gas- en zoutwinning moeten aantonen dat door
vermindering van de winning de bodemdaling tijdig en zodanig beperkt kan worden dat de
gebruiksruimte ook in het geval van een nog extremer dan momenteel voorziene zeespiegelstijging
niet zal worden overschreden. Met andere woorden, de bodemdaling moet onder een zekere
drempelwaarde blijven om schade aan de natuur redelijkerwijs uit te sluiten. De drempelwaarde
53

De toekomst van Hand aan de Kraan
wordt bepaald als een gemiddelde per kombergingsgebied, omdat het sediment binnen het
kombergingsgebied zo mobiel is dat een echte “bodemdalingskom” niet ontstaat.
De eis dat de initiatiefnemer moet aantonen dat de drempelwaarde niet zal worden overschreden,
ook niet als de zeespiegelstijging opeens extreem blijkt, is rigide. Als op korte termijn blijkt dat de
zeespiegelstijging zo is toegenomen dat de gebruiksruimte nul is, dan is er zelfs met de kleinst
mogelijke na-ijling van bodemdaling al sprake van een overschrijding. In de praktijk, zoals door NAM
gehanteerd, worden de mogelijkheid van een na-ijl effect en de grootte ervan op een realistische
wijze gemodelleerd en gewogen. Een vertaling van het huidige Hand aan de Kraan principe naar de
praktijk kan dan ook zijn dat “er redelijkerwijs geen twijfel is dat de gebruiksruimte ook in het geval
van een nog extremer dan momenteel voorziene zeespiegelstijging niet zal worden overschreden”.
De bedrijfsvoering, inclusief de technische omschrijving, en het bijbehorende monitoringsprogramma
zijn in de NAM aanpak helder gedefinieerd. Als metingen en berekeningen uitwijzen dat de
gebruiksruimte dreigt te worden overschreden, dan legt de NAM zelf de hand aan de gaskraan zodat
toekomstige bodemdalingssnelheden weer onder de toegestane waarden vallen. Het adviescollege
oordeelt positief over de wijze van toepassing van het Hand aan de Kraan principe door NAM.
De zoutwinning in de Waddenzee is nog niet gestart. Er is al wel een nulmeting gedaan; maar de
rapportage van de resultaten is nog niet volledig. Dit is begrijpelijk in deze context. Bodembeweging
kan pas worden gerapporteerd als er metingen op opvolgende tijdstippen zijn gedaan.

B3.4 Aanbevelingen
NAM past het Hand aan de Kraan principe toe op een wetenschappelijk verantwoorde manier. Frisia
staat goed voorgesorteerd om dat ook te doen bij de zoutwinning die is voorzien. Voor de
zoutwinning beveelt de commissie nog wel aan om verwachtingswaardes van bodemdaling te
voorzien van een bandbreedte.
Het Hand aan de Kraan principe zoals dat op dit moment is geformuleerd is echter rigide. Het
adviescollege beveelt aan om dat te interpreteren als “de initiatiefnemer dient aan te tonen dat door
vermindering van de winning de bodemdaling tijdig en zodanig beperkt kan worden dat er
redelijkerwijs geen twijfel is dat de gebruiksruimte ook in het geval van een nog extremer dan
momenteel voorziene zeespiegelstijging niet zal worden overschreden”.
Beter nog is om een herformulering te ontwikkelen waarin een aanvaardbaar risico wordt
gedefinieerd. Zo bestaan er bijvoorbeeld normen voor individueel (1.10-6) en groepsrisico voor
overlijden ten gevolge van blootstelling aan gevaarlijke stoffen (1.10-6), en er is een norm voor
individueel risico voor overlijden door overstroming of aardbeving van 1.10-5 (Jonkman et al, 2008;
Yin, 2020). Voor de Waddenzee kan ook een maximaal toelaatbaar risico worden bepaald. Al de
onzekerheden moeten dan in samenhang worden bezien: wat is de kans dat de gebruiksruimte wordt
overschreden? Hoe groot is het effect in termen van “verdrinking” van de Waddenzee? Hoe hangt dit
samen met de onzekerheden in de ontwikkeling van de zeespiegel? Hoe goed zijn de
sedimentstromen gedefinieerd? Wat is een acceptabel risico? Men zou kunnen denken in termen
van hoeveel jaar eerder de verdrinking van de Waddenzee een feit zou kunnen zijn en de kans dat
dat inderdaad plaatsvindt. Het vraagt echter wel gedegen studie en steun van alle betrokkenen om
dat te ontwikkelen.

B3.5 Referenties
Breunese, J.N., van Eijs, R.M.H.E., de Meer, S. & Kroon, I.C., 2003. Observation and prediction of the
relation between salt creep and land subsidence in solution mining. The Barradeel Case. Solution
Mining Research Institute (SMRI) Meeting, 5–8 October 2003, Chester, UK.
Cornet, J.S., M. Dabrowski, and D.W. Schmid. "Long-term cavity closure in non-linear rocks."
Geophysical Journal International 210.2 (2017): 1231-1243.
54

De toekomst van Hand aan de Kraan
Cornet, J.S., M. Dabrowski, and D.W. Schmid. "Long term creep closure of salt cavities." International
Journal of Rock Mechanics and Mining Sciences 103 (2018): 96-106.
Dake, L.P. Fundamentals of reservoir engineering. Elsevier, 1983.
De Waal, J. A., et al. "The effective subsidence capacity concept: How to assure that subsidence in
the Wadden Sea remains within defined limits?." Netherlands Journal of Geosciences 91.3 (2012):
385-399.
Emerick A, Reynolds AC. Investigation of the sampling performance of ensemble-based methods with
a simple reservoir model. Comput Geosci. 2013;17:325–350. http://dx.doi.org/10.1007/s10596012-9333-z.
Evensen G. Data Assimilation, The Ensemble Kalman Filter. 2nd ed. Springer; 2009.
Fjaer, E, et al. Petroleum related rock mechanics. Elsevier, 2008.
Fokker, P.A., T. Bakker, F.H. Wilke and H.J. Barge. Aspects of deept salt mining -Salt mining by FRISIA
ZOUT. Technical paper presented at the 2002 Fall meeting of SMRI, Bad Ischl, Austria
Fokker, Peter A., et al. "Subsidence in the Dutch Wadden Sea." Netherlands Journal of Geosciences
97.3 (2018): 129-181.
Geertsma, J. (1973). Land subsidence above compacting oil and gas reservoirs. Journal of Petroleum
technology, 25(06), 734-744.
Geluk, M. C., Paar, W. A., & Fokker, P.A. (2007). Salt. In T. E. Wong, D. A. J. Batjes & J. de Jager (Eds.),
Geology of the Netherlands (pp. 279-290). Amsterdam, Netherlands: Royal Dutch Academy of Arts
and Sciences.
Hagoort, J. Fundamentals of gas reservoir engineering. Elsevier, 1988.
Hettema, M., E. Papamichos, and P. M. T. M. Schutjens. "Subsidence delay: field observations and
analysis." Oil & Gas Science and Technology 57.5 (2002): 443-458.
Houtenbos, A.P.E.M. "The quantification of subsidence due to gas-extraction in the Netherlands."
Land Subsidence, proceedings of the IAHS Sixth International Symposium On Land Subsidence
(SISOLS). 2000.
Houtenbos, A.P.E.M., M.W.A. Hounjet, and B.J. Barends. "Subsidence from geodetic measurements
in the Ravenna area." Proceedings of the 7th International Symposium on Land Subsidence.
Shanghai: Deltares (WL)), 2005.
Hower, T. L., and R. E. Jones. "Predicting recovery of gas reservoirs under waterdrive conditions." SPE
Annual Technical Conference and Exhibition. Society of Petroleum Engineers, 1991.
Jonkman, S.N., J.K. Vrijling, and A.C.W.M. Vrouwenvelder. "Methods for the estimation of loss of life
due to floods: a literature review and a proposal for a new method." Natural Hazards 46.3 (2008):
353-389.
Kenselaar, F., M.H.F. Martens (2000). Spatial temporal modelling of land subsidence due to gas
extraction. Delft University of Technology, Faculty of Civil Engineering and Geosciences,
Department of Mathematical Geodesy and Positioning
Ketelaar, V.B.H., 2009. Satellite radar interferometry: subsidence monitoring techniques. Springer
(Dordrecht).
Manivannan, S, and P. Bérest. "Transient Closure of a Cylindrical Hole in a Salt Formation Considered
as a Norton–Hoff Medium." Rock Mechanics and Rock Engineering 52.8 (2019): 2701-2707.
55

De toekomst van Hand aan de Kraan
Marketos, G., Broerse, D.B.T., Spiers, C.J. & Govers, R., 2015. Long-term subsidence study of the
Ameland gas field: time-dependence induced by rocksalt flow. Utrecht University (Utrecht).
Available at https://nam-feitenencijfers.data-app.nl/download/rapport/ee804e7a-f0c1-4ea1a98b-50e4e4fa8f9a?open=true.
Marketos, G., C. J. Spiers, and R. Govers. "Impact of rock salt creep law choice on subsidence
calculations for hydrocarbon reservoirs overlain by evaporite caprocks." Journal of Geophysical
Research: Solid Earth 121.6 (2016): 4249-4267.
NAM, 2017. Ensemble Based Subsidence application to the Ameland gas field – long term subsidence
study part two (LTS-II) continued study.
NAM publiekssamenvatting 2018
Nepveu, M., I.C. Kroon, and P.A. Fokker. "Hoisting a red flag: an early warning system for exceeding
subsidence limits." Mathematical Geosciences 42.2 (2010): 187-198.
Passende Beoordeling (2006). Gaswinning binnen randvoorwaarden: Passende beoordeling van het
rijksprojectbesluit over de aardgaswinning vanaf de locaties Moddergat, Lauwersoog en
Vierhuizen.
Spiers, C. J., et al. "Experimental determination of constitutive parameters governing creep of
rocksalt by pressure solution." Geological Society, London, Special Publications 54.1 (1990): 215227.
Spiers, C.J., S.J.T. Hangx, and A.R. Niemeijer. "New approaches in experimental research on rock and
fault behaviour in the Groningen gas field." Netherlands Journal of Geosciences 96.5 (2017): s55s69.
Tarantola A. (2005): Inverse Problem theory and Methods for Model Parameter Estimation. Society
for Industrial and Applied Mathematics.
TNO (2017) Ensemble-based Subsidence Interpretation and Prediction ESIP: Technical Reference
Manual. TNO report-R11278
Van der Spek, Ad JF. "The development of the tidal basins in the Dutch Wadden Sea until 2100: the
impact of accelerated sea-level rise and subsidence on their sediment budget – a synthesis."
Netherlands Journal of Geosciences 97.3 (2018): 71-78.
Van Leeuwen, Peter Jan. "Particle filtering in geophysical systems." Monthly Weather Review 137.12
(2009): 4089-4114.
Van Leijen, F., Samiei Esfahany, S., van der Marel, H. & Hanssen, R.F., 2017. Uniformization of
geodetic data for deformation analysis. Contribution to the research project: Second phase of the
long-term subsidence study in the Wadden Sea region (LTS2), Final Report, v1.0, 25 January 2017.
Delft University of Technology (Delft).
Van Thienen-Visser, K., Breunese, J.N. & Muntendam-Bos, A.G., 2015. Subsidence due to gas
production in the Wadden Sea: how to ensure no harm will be done to nature. 49th US Rock
Mechanics/Geomechanics Symposium. American Rock Mechanics Association. Paper No. ARMA
2015-098. Conference proceedings.
Vanicek P, Castle RO, Balazs EI. Geodetic leveling and its applications. Rev Geophys. 1980;18(2):505–
524. http://dx.doi.org/10.1029/RG018i002p00505.
Williams, S., 2015. Description of GPS uncertainties within the long term study on anomalous timedependent subsidence. Technical report. National Oceanographic Centre (Liverpool).
56

De toekomst van Hand aan de Kraan
Yin, J, et al. "Flood risks in sinking delta cities: time for a reevaluation?." Earth's Future 8.8 (2020):
e2020EF001614.
Zoccarato, Claudia, Massimiliano Ferronato, and Pietro Teatini. "Formation compaction vs land
subsidence to constrain rock compressibility of hydrocarbon reservoirs." Geomechanics for Energy
and the Environment 13 (2018): 14-24.

57

De toekomst van Hand aan de Kraan

Bijlage 4 Technische onderbouwing zeespiegelstijging
Uitgegaan wordt van de studie van Vermeersen et al. (2018) voor wat betreft zeespiegelscenario’s
voor het Nederlandse deel van de Waddenzee voor de periode 2018 – 2100. Hierin zijn door 24
wetenschappers uit landen rondom de Noordzee, na een uitgebreide literatuurstudie aangevuld met
modelsimulaties, zeespiegelscenario’s opgesteld. Deze projecties gaan uit van IPCC AR5 projecties en
zijn specifiek geëvalueerd voor het Nederlandse deel van de Waddenzee, waarbij meer-jaarlijkse
variabiliteit die zo kenmerkend is voor het Nederlandse deel van het Waddenzeegebied is
meegenomen. Tevens zijn de IPCC AR5 projecties bijgewerkt met recentere inzichten en modellen.
De 24 wetenschappers vertegenwoordigden alle specialisaties en expertises die van belang zijn voor
het bepalen van zeespiegelverandering in ruimte en tijd voor het Nederlandse deel van het
Waddenzeegebied. Deze omvangrijke studie, verricht in opdracht van de Waddenacademie, is
internationaal gereviewd onder auspiciën van NWO. De resultaten ervan maken deel uit van de
Oplegnotitie Sea-level rise, subsidence and morphodynamics in the Dutch Wadden Sea, 2030, 2050,
2100 die in 2018 aan het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat is aangeboden. We verwijzen
naar de uitgebreide literatuurlijst met meer dan 250 referenties in Vermeersen et al. (2018) voor
onderbouwing en nadere verklaring van de modellen en projecties. In deze Bijlage 4 lichten we een
tweetal specifieke facetten nader toe, de vergelijking tussen mondiale projecties met de Waddenzee
projecties en het mogelijke effect van het versneld afsmelten van de West-Antarctische ijskap. Alle
figuren zijn uit Vermeersen et al. (2018).

B4.1. Mondiaal gemiddelde zeespiegelprojecties vergeleken met zeespiegelprojecties
voor de Waddenzee.
Een belangrijke onzekerheid voor wat betreft het bepalen van zeespiegelscenario’s voor de
Waddenzee tot 2050 is het moment waarop een lange-termijn versnelling zal plaatsvinden. In de
loop van de 21e eeuw zal namelijk de zeespiegelstijging in de Noordzee en Waddenzee hoger worden
dan het wereldwijd gemiddelde door twee oorzaken: het sterker opwarmen van het water door
verdere temperatuurstijging van de atmosfeer op gematigde breedten dan gemiddeld elders in de
oceanen, en verhoogde afsmelt van het ijs op West-Antarctica die een sterkere zeespiegelstijging
veroorzaakt op het Noordelijk Halfrond door het gravitatie-effect. Huidige gemeten waarden voor de
zeespiegelstijging van de Waddenzee van rond de 2 mm per jaar blijven achter bij de gemiddeld
mondiale zeespiegelstijging van meer dan 3 mm per jaar die tevens aan het versnellen is98. In de
projecties van Figuur B3-1 wordt duidelijk dat voor alle projecties, dus ook voor RCP2.6, deze trend in
de loop van de 21e eeuw zal worden omgebogen naar een hogere zeespiegelstijging voor de
Waddenzee ten opzichte van het wereldwijd gemiddelde. Het is door de sterke variabiliteit op
tijdschalen korter dan 20 jaar lastig te bepalen wanneer precies deze omdraaiing van de trend zal
beginnen.
In de projecties van Figuur B3-1 is geen rekening gehouden met een mogelijk versnelde afsmelt van
de West-Antarctische ijskap.

98

zie https://climate.nasa.gov/vital-signs/sea-level/

58

De toekomst van Hand aan de Kraan

Figuur B3-1. Geprojecteerde zeespiegelstijging voor het globaal gemiddelde (A, B en C), voor Den Helder (D, E en F) en voor
Delfzijl (G, H en I) voor de drie beschouwde scenario’s RCP2.6, RCP4.5 en RCP 8.5. Tevens zijn in elk van de negen gevallen de
individuele bijdragen weergegeven (gekleurde curves) waaruit het totale signaal (zwarte curves) is opgebouwd. De bij elke

curve behorende gearceerde gebieden geven de onzekerheden (5 e tot 95e percentiel) in de projecties weer.

59

De toekomst van Hand aan de Kraan

B4.2. Effecten van een mogelijk versnelde afsmelt van de West-Antarctische ijskap
Alhoewel in de scenario’s een mogelijk versnelde of catastrofale afsmelt van de West-Antarctische
ijskap niet is meegenomen, is het interessant om dit in een zij-scenario wel te beschouwen. Met
nadruk moet hier echter gesteld worden dat wetenschappelijke consensus over de mogelijkheid of
waarschijnlijkheid van zo’n versnelde of catastrofale afsmelt ontbreekt. De grote spreiding aan
modellen wordt duidelijk in Figuur B3-2, waar de geprojecteerde zeespiegelstijging over de periode
2005 – 2100 van een aantal individuele wetenschappelijke artikelen over de afgelopen jaren zijn
gerangschikt naar RCP scenario, waaronder een aantal die een versneld catastrofale afsmelt
meenemen. Daarom beveelt het adviescollege aan om in het licht van de snel veranderende
inzichten in de verschillende klimaat- en zeespiegelscenario’s de in de HadK gebruikte scenario’s op
dit punt jaarlijks te evalueren. Indien nodig leidt dit tot een tijdige bijstelling van het gebruikte
richtscenario voor zeespiegelstijging. De globale zeespiegelstijging uit deze artikelen is vertaald naar
zeespiegelstijging voor Den Helder. Voor de wijze waarop dit is gedaan verwijzen we naar
Vermeersen et al. (2018).

Figuur B3-2. Overzicht van een aantal publicaties over de afgelopen jaren, gesorteerd naar
opklimmend RCP scenario, waarbij de projecties naar Den Helder zijn vertaald. Startjaar voor de
zeespiegelstijging is 2005. Rond de mediaan (zwart lijntje) is de spreiding rond het 17e tot 83e
percentiel (licht-groene kleur) en rond het 5e tot 95e percentiel (donkere blauwe kleur) weergegeven.
“This report” verwijst naar Vermeersen et al. (2018).

60

De toekomst van Hand aan de Kraan

Bijlage 5 Technische onderbouwing natuurwaarden
B5.1 Natuurwaarden Waddenzee
Te beschermen natuurwaarden in de Waddenzee (PKB-Waddengebied) volgens de Europese
Habitatrichtlijn en Vogelrichtlijn zoals beschreven (+) en verder uitgewerkt (++) in de passende
beoordelingen (PB) van de gaswinning (Ministerie van Economische Zaken 2006) en de zoutwinning
(Arcadis 2013), en vervolgens meegenomen in de monitoring (MON) van de gaswinning (Ens et al.
2020) en de nulmetingen (NUL) van de zoutwinning (Arcadis 2019a, 2019b; van der Zee et al. 2019a,
2019b).
Gaswinning Zoutwinning
PB
MON PB
NUL
HABITATRICHTLIJN
Habitat

H110A
H1140A

Typische soorten

Soorten

VOGELRICHTLIJN
Soorten

H1130
H1140A
H1110A & H1140A
H1110A & H1140A
H1140A
Rivierprik
Zeeprik
Fint
Grijze zeehond
Gewone zeehond

Permanent overstroomde
ondiepe zandbanken
Bij eb droogvallende
slikwadden en zandplaten
Estuaria
Kokkel
Mossel
Nonnetje
Zager

Aalscholver (broedend en niet-broedend)
Bergeend
Blauwe kiekendief* (alleen broedend)
Bontbekplevier (broedend en nietbroedend)
Bonte strandloper
Brandgans*
Brilduiker
Bruine kiekendief* (alleen broedend)
Drieteenstrandloper
Dwergstern* (alleen broedend)
Eider (broedend en niet-broedend)
Fuut
Goudplevier*
Grauwe gans
Groenpootruiter
Grote stern* (alleen broedend)
Grote zaagbek
Grutto
Kanoetstrandloper
Kievit
Kleine mantelmeeuw (alleen broedend)

+

+

+

+

+
++
++
++
++
+
+
+
++
++

+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+

+
+
+

+

+

+
++
+
+
++
+
+

+
+
+

+

+

+
+
++
+
+
+
+
+
+
++
+
+

+

61

De toekomst van Hand aan de Kraan
Kleine zwaan*
Kluut* (broedend en niet-broedend)
Kolgans
Krakeend
Krombekstrandloper
Lepelaar* (broedend en niet-broedend)
Meerkoet
Middelste zaagbek
Nonnetje
Noordse stern* (alleen broedend)
Pijlstaart
Rosse grutto*
Rotgans
Scholekster
Slechtvalk*
Slobeend
Smient
Steenloper
Strandplevier* (alleen broedend)
Toendrarietgans
Toppereend
Tureluur
Velduil* (alleen broedend)
Visdief* (alleen broedend)
Wilde eend
Wintertaling
Wulp
Zilverplevier
Zwarte ruiter
Zwarte stern* (alleen slaapplaats)

+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+

+

+
+
+
+
+
+

+
+
+

+

+

+
+

+
+
+
+
++
+
+
+
+
+
+
++
+
+
+
+
+
++
+
+
+

+

62

De toekomst van Hand aan de Kraan

B5.2 Activiteiten binnen Waddenzee
Activiteiten binnen de Waddenzee zoals beschreven (+) in de passende beoordelingen (PB) van de
gaswinning (Ministerie van Economische Zaken 2006) en de zoutwinning (Arcadis 2013) die mogelijk
kunnen leiden tot cumulatie met delfstofwinning.
Gaswinning
PB
MON
Baggeren
& storten van
baggerspecie
Visserij

Winning
delstoffen
Toevoer
zoetwater
Infrastructuur

Verstoring

Vaargeulen (Rijkswaterstaat)
Havens Harlingen
Drempelverwijdering Boontjes
Bedekken kabels & leidingen
Mosselvisserij & mosselkweek
Garnalenvisserij
Schelpdierwinning
Schelpenwinning
Mechanische pierenwinning
Gaswinning Pollendam
Gaswinning Anjum, Slochteren, Ameland en Zuidwal
Zoutwinning Fryslan
Extra spuicapaciteit IJsselmeer
Peilbesluit IJsselmeer
Aanleg zoet-zout overgangen
Ruimtelijke ontwikkeling Afsluitdijk
Traverse N31
Reststoffen Energie Centrale
Parkeren offshore installaties
Aanleg & onderhoud van stranden
Aanleg van kabels & leidingen
Havens & bedrijfsterreinen
Bouwwerken t.b.v. afwatering
Wadlopen & excursies
Sportvissen & pieren spitten
Scheepvaart (beroeps- en recreatievaart)
Militaire activiteiten
Vliegbewegingen (incl. burgerluchtvaart)
Kwelderbeheer
Onderzoek & monitoring
Opsporing waddengas

+
+

Zoutwinning
PB
NUL
+
+
+
+
+
+
+

+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+

B5.3 Achtergrondinformatie natuurwaarden
Natuurwaarden
Voor een monitoring in het kader van het HadK-principe dienen de effecten op de in stand te houden
natuurlijke kenmerken en waarden te worden gevolgd, zodanig in meetfrequentie en dekking dat
daarmee vastgesteld kan worden of er dreiging is van aantasting van de natuurlijke kenmerken van
het gebied door de delfstofwinning alleen of door cumulatie van de invloed van delfstofwinning met
andere invloeden. Indien er wetenschappelijk gezien twijfel bestaat dat er de winning leidt tot

63

De toekomst van Hand aan de Kraan
schadelijke gevolgen voor natuurlijke waarden en kenmerken, dan dienen de winningsactiviteiten te
worden gereduceerd of gestopt (Ministerie van Economische Zaken 2016).
Voor de Waddenzee worden de natuurlijke kenmerken en waarden beschreven als beschermde
leefgebieden en beschermde soorten (niet-vogels) zoals gedefinieerd in de Habitatrichtlijn, en
beschermde vogels zoals gedefinieerd in de Vogelrichtlijn (Bijlage B451). Voor de beschermde habitat
typen (wadplaten en ondiepe permanent ondergedoken zandbanken) is het doel om het huidige
oppervlak te behouden en de kwaliteit ervan te verbeteren, waarbij die kwaliteit onder meer
bepaald kan worden aan de hand van het voorkomen van zogenaamde “typische” soorten,
waaronder schelpdieren, wormen en vissen. Voor de beschermde soorten die geen vogel zijn, geldt
dat er gestreefd dient te worden naar behoud van de omvang en de kwaliteit van het leefgebied voor
het behoud (grijze zeehond) of voor een uitbreiding (de vissen rivierprik, zeeprik en fint, en de
gewone zeehond) van de populatie.
Voor de vogels geldt dat de omvang en kwaliteit van hun leefgebied de ruimte moet blijven bieden
(“behoud van draagkracht”) aan een minimaal aantal vogels (van de niet in de Waddengebied
broedende soorten) of broedparen (voor de broedvogels van het Waddengebied) van alle in dit
gebied beschermde vogelsoorten (Bijlage B5.1). Voor een aantal vogelsoorten (dwergstern, eider,
scholekster, steenloper, toppereend) geldt een zogenaamde “verbeterdoelstelling”, d.w.z. dat er
wordt gestreefd naar een verbetering van de kwaliteit van het leefgebied zodat de draagkracht voor
deze soorten toeneemt (https://www.natura2000.nl).
Samengevat, de bescherming (en, voor sommige soorten, de verbetering) van populaties van
bodemdieren, vissen, vogels en zeezoogdieren in de Waddenzee verloopt vooral via het behoud of
de verbetering van de omvang en kwaliteit van hun leefgebieden, waarbij vaak het aanbod van
voldoende voedsel wordt genoemd om de beoogde aantallen te kunnen waarborgen
(https://www.natura2000.nl).
Habitats
De monitoring richt zich nu met name op de natuurwaarden van de wadplaten. Hierbij dient
opgemerkt te worden dat de staat van een aantal van de te beschermen vogelsoorten afhankelijk is
van de omvang en kwaliteit van het habitat type “ondiepe permanent ondergedoken zandbanken”,
waaronder duikende zee-eenden zoals eidereenden voor hun voedsel (Cervencl et al. 2015) en
bergeenden voor de rui (Kleefstra et al. 2011). De mogelijke effecten van bodemdaling als gevolg van
gas- en zoutwinning op deze soorten via veranderingen in dit habitat zijn tot nu toe niet expliciet
meegenomen in de beoordelingen van de natuurwaarden in de uitvoering van het HadK-principe.
Overspoelingsduur
Inzichten - De overspoelingduur van de wadplaten per getijdecyclus is bepalend voor de
soortensamenstelling van de bodemdieren (Compton et al. 2013) en de maximale foerageertijd voor
wadvogels (Reise 1985; Folmer et al. 2010). Deze kan worden berekend aan de hand van de hoogte
van de wadplaat (t.o.v. NAP) en de variabele hoogte van de zeespiegel. De hoogte van de wadplaat
kan sterk variëren, niet alleen als gevolg van geleidelijke sedimentatie en erosie (b.v. als gevolg van
zeespiegelstijging, bodemdaling en geulverplaatsing), maar ook als gevolg van bijvoorbeeld het weer.
Bij langdurig rustige weersomstandigheden zal versnelde sedimentatie optreden, terwijl een storm
kan leiden tot een afslag van wel 8 centimeter in een dag (Yeo and Risk 1979). De hoogte van de
zeespiegel is vooral getij-gedreven, maar ook hiervoor geldt dat weersomstandigheden
(atmosferische druk, windkracht- en richting) een jaarlijkse variatie in de gemiddelde zeespiegel van
meer dan ± 50 cm kunnen veroorzaken (Gerkema & Duran-Matute 2017). Voor bodemdieren en
vogels zullen de gevolgen van deze variatie niet alleen afhangen van de gemiddelde
overspoelingduur, maar ook van de hoogte van de extremen en met welke frequentie en
aaneengesloten duur die voorkomen.
64

De toekomst van Hand aan de Kraan

Monitoring - Om de variatie in de ruimte en in de tijd van de overspoelingsduur goed in kaart te
brengen kan naast de bestaande gegevens (Elias & Wang 2013) tevens gebruik gemaakt worden van
nieuwe analyses van bestaande data (Nauw et al. 2017), en van nieuwe meettechnieken zoals drones
(Dai et al. 2018; Brunier et al. 2020) en satellietbeelden (Bué et al. 2020) in combinatie met
automatische sensoren die met een hoge temporele resolutie zowel de hoogte van het water als die
van de bodem kunnen meten (Hu et al. 2015). Hiermee kan de nauwkeurigheid van de huidige
metingen van bijvoorbeeld de waterhoogte verhoogd worden tot bijvoorbeeld 10 Herz (10x per
seconde), waardoor er een verband kan worden beschreven tussen extremen in waterhoogtes
(golfhoogtes) en erosie- en sedimentatiesnelheden van de wadbodem.
Sedimentsamenstelling
Inzichten - De sedimentsamenstelling heeft niet alleen invloed op de bodemdieren (Compton et al.
2013; zie 5.2.3), maar mogelijk ook op de detectie en bereikbaarheid van ingegraven bodemdieren
voor foeragerende vogels (Colwell & Landrum 1993; Ens et al. 2020). Foeragerende wadvogels lijken
droger substraat te vermijden (Goss-Custard 1977; Grant 1984; Colwell & Landrum 1993), en
experimentele studies hebben aangetoond dat de sedimentsamenstelling bepalend is voor hoe diep
een vogel naar een ingegraven prooi kan zoeken en dat vogels daarom grover sediment vermijden
(Myers et al. 1980; Quammen 1982). Indien de bodemdalingsschotel (aanvankelijk) wordt ingevuld
door fijner of grover sediment, kan dit directe gevolgen hebben voor de toegankelijk van de
bodemdieren voor de vogels en indirecte gevolgen voor het totale potentiele voedselaanbod.
Monitoring - De “Synoptic Intertidal Benthic Survey of the Wadden Sea” (SIBES) is een Waddenzeebreed meetprogramma waarbij jaarlijks in de zomer sinds 2008 op ca. 4500 stations de
sedimentsamenstelling (mediane korrelgrootte en slibgehalte) en alle bodemdieren (soorten,
dichtheden, groottes, vleesgewicht en, waar mogelijk, leeftijd) van de wadplaten worden bepaald
(Aarts et al. 2010; Bijleveld et al. 2012; Compton et al. 2013). De bemonstering van schelpdierbanken
(vooral gericht op mosselen, kokkels en Japanse oesters) wordt sinds 2004 op de wadplaten van de
Waddenzee in het voorjaar uitgevoerd (van Asch et al. 2020). Gegevens van dergelijk grote en
langjarige meetprogramma’s kunnen ook gebruikt worden voor het beter duiden van trends als
achtergrond van de huidige ontwikkelingen, en voor een inschatting van de natuurlijke variatie waar
rekening mee gehouden moet worden bij een effectenonderzoek (Nichols & Williams 2006; White
2019). Zowel SIBES als het schelpdierbanken meetprogramma worden al wel gebruikt voor de
monitoring van de draagkracht van de bodemdalingsstudies van de gaswinning (Ens et al. 2020), en
bestrijken ook het gebied waar de zoutwinning plaatsvindt. Om de seizoendynamiek in de
bodemdieren mee te nemen, zou overwogen kunnen worden om in de bodemdalingsschotels van de
gas- en zoutwinning een (beperkt) aantal stations vaker dan 1x per jaar (b.v. maandelijks) te
bemonsteren of met behulp van “remote sensing” technieken te karteren (de Vries et al. 2019).
Voedselaanbod voor wadvogels
Inzichten - De beschikbaarheid van bodemdieren als voedsel voor wadvogels tijdens laagwater wordt
bepaald door de soortensamenstelling, dichtheid, vleesinhoud, grootteverdeling en ingraafdiepte van
die bodemdieren (Zwarts & Wanink 1993). De soortensamenstelling van bodemdieren op wadplaten
van de Waddenzee wordt vooral bepaald door overspoelingsduur, het type sediment en (voor
algeneters waaronder de schelpdieren) door het aanbod aan microalgen, bestaande uit zwevende
algen, bodemalgen en zoetwateralgen (Compton et al. 2013; Christianen et al. 2017; Jung et al.
2019). De variatie in de dichtheid van bodemdieren wordt vooral bepaald door de variatie in de
voortplanting (die jaarlijks maar onregelmatig succesvol plaatsvindt) en door massasterfte tijdens
strenge winters en hittegolven (Strasser et al. 2003; Beukema et al. 2010; Troost & van Asch 2018).
De vleesinhoud bij schelpdieren varieert gedurende het seizoen, maar ook met de dichtheid
(Bijleveld et al. 2016). De ingraafdiepte is in principe soort- en grootte-specifiek, maar kan ook
variëren gedurende het jaar en tussen de jaren (Zwarts et al. 1992; van Gils et al. 2006; Compton et
65

De toekomst van Hand aan de Kraan
al. 2016). Het niet meenemen van deze aspecten geeft een onvolledig en vaak onjuist beeld van het
voedsellandschap voor vogels (Bijleveld et al. 2016), en kan daarmee een vertekend beeld opleveren
van eventuele veranderingen in de het voedselaanbod van vogels, al dan niet als gevolg van
delfstofwinning.
Monitoring - Data van Waddenzee-brede meetprogramma’s van bodemdieren worden vaak
gekenmerkt door een groot aantal nul-observaties (waarbij de soort niet aanwezig was, of tijdens de
bemonstering door een lage dichtheid gemist is) en de aanwezigheid van ruimtelijke autocorrelatie
(waarbij gebieden die dicht bij elkaar liggen veel op elkaar lijken wat betreft de
soortensamenstelling). Er zijn nieuwe methoden voor statistische analyses ontwikkeld, die met deze
beide aspecten rekening houden en daardoor betere kaarten van de ruimtelijke verdeling van de
bodemdieren en daarmee een beter inzicht in eventuele veranderingen in het potentiele
voedselaanbod voor de vogels opleveren (Lyashevska et al. 2016; Zuur & Ieno 2018).
Voedselopname door wadvogels
Inzichten - Het dieet van wadvogels hangt (naast het voedselaanbod) ook af van hun soort-specifieke
specialisaties, waarbij bijvoorbeeld vogels met een langere snavel dieper ingegraven bodemdieren
kunnen bereiken dan vogels met een kortere snavel (Lifjeld 1984; Zwarts & Wanink 1991), en vogels
met een sterkere spiermaag beter in staat zijn om schelpdieren inwendig te kraken dan vogels met
een minder sterke spiermaag (Dekinga 2001). Deze eigenschappen verschillen echter niet alleen
tussen soorten, maar ook binnen een soort gedurende het jaar (Piersma & van Gils 2011), tussen
generaties van een soort (van Gils et al. 2016) en tussen individuen als gevolg van specialisaties in
gedrag (Bijleveld et al. 2014; van der Kolk et al. 2020). Deze diversiteit in prooi-predator relaties kan
geadresseerd worden door het voedsellandschap (de beschikbaarheid van potentiele prooien) te
vergelijken met de daadwerkelijke predatie (selectie van dat voedselaanbod), bijvoorbeeld aan de
hand van onderzoek m.b.v. isotopen, aan prooiresten in faeces en door veldwaarnemingen van
foerageergedrag (Enners et al. 2019; Horn et al. 2020) en, steeds meer gebruikelijk, met behulp van
automatische volgsystemen met accelerometers (Shamoun-Baranes et al. 2012; Pot et al. 2019).
De opnamesnelheid van voedsel door wadvogels tijdens laagwater wordt, naast droogvalduur,
voedselaanbod en het dieet zoals beschreven in bovenstaande paragrafen, ook bepaald door de
efficiëntie van zoeken, vangen en verteren, door gedrag zoals verspreiding bij concurrentie om
voedsel (Goss-Custard 1980; Ens & Goss-Custard 1984; van der Meer & Ens 1997; Bijleveld et al.
2012) en samenscholing tot een dichte groep bij gevaar (Oudman et al. 2018) en als reactie op
verstoringen door menselijk handelen (van der Kolk et al. 2020b). De totale voedselopname per jaar
wordt bepaald door de opnamensnelheid per uur, het aantal uren per dag waarop deze snelheid
gehaald kan worden en het aantal dagen waarop er in de Waddenzee wordt gegeten, waarbij vogels
hun opnamesnelheid tijdelijk kunnen verhogen bij een verkorte droogvaltijd onder experimentele
condities (Swennen et al. 1989), maar hiervoor geen aanwijzingen zijn dat dit ook in het veld gebeurt
(Meire 1996; Urfi et al. 1996). Recente waarnemingen aan een verkorte verblijftijd van rosse grutto’s
in de Waddenzee als gevolg van klimaatverandering suggereren dat de jaarlijkse voedselopname
voor deze vogelsoort is afgenomen (Rakhimberdiev et al. 2018).
Monitoring - De verspreiding van wadvogels tijdens laagwater kan tegenwoordig “real time” gevolgd
worden met behulp van een combinatie van zenders op de vogels en ontvangstations op het wad
zoals dat nu al voor de scholekster (Linssen eet al. 2019) en de kanoetstrandloper (“Wadden Sea
Advanced Tracking and Localisation of Animals in real life Systems; WATLAS”) wordt uitgevoerd.
Hierdoor wordt niet alleen gemeten wanneer en hoe de vogels zich tijdens een getijperiode over het
wad bewegen, maar ook waar ze hun voedsel vergaren. In combinatie met “real time” gegevens over
de waterhoogtes en de interpolaties van de hoge-resolutie (maandelijkse) metingen aan de
plaathoogtes en voedselbeschikbaarheid kunnen ontwikkelingen in natuurwaarden (en eventuele
overschrijdingen van drempelwaarden) direct gevolgd worden.
66

De toekomst van Hand aan de Kraan

Cumulatieve effecten
Inzichten - Steeds meer studies laten zien hoe overige/ cumulatieve effecten bij een
effectenbeoordeling kunnen worden meegenomen, en geven daarbij handvaten om een enkelvoudig
effect afkomstig van verschillende bronnen te kwantificeren (zoals bijvoorbeeld geluid afkomstig van
scheepsvaart, wind en heiactiviteiten; Sertlek et al. 2019). In het geval van meerdere effecten kan
bijvoorbeeld een op risico gebaseerde benadering gevolgd worden die rekening houdt met leemtes
en onzekerheden in kennis (Hodgson et al. 2019; Stelzenmüller 2020). Als gesteld wordt dat
natuurwaarden niet mogen worden aangetast, dan betekent dit dat er een veelomvattende analyse
van de onderliggende processen gedaan moet worden om waar te kunnen maken dat dit ook
inderdaad niet gebeurt en/of dat eventuele veranderingen in natuurwaarden onterecht aan de
delfstofwinning worden toegeschreven. Belangrijk is om hierbij op te merken dat niet alleen huidige
maar ook toekomstige effecten (zoals die van klimaatverandering voor kustgebieden; O’Meara et al.
2017) dienen te worden meegenomen.
Monitoring - Omdat de verspreiding van de wadvogels op de wadplaten medebepaald wordt door
menselijke activiteiten zoals verstoringen door schepen en vliegtuigen, zou ook hiervoor een “real
time” systeem opgezet kunnen worden. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan het geïntegreerd
beschikbaar maken van de actuele bewegingen van diverse typen vliegtuigen (flightradar.live) en
schepen (marinetraffic.com), inclusief de activiteiten die zij uitvoeren (zoals visserij; Tulp et al. 2020).
Het meenemen van dergelijke cumulatieve effecten geeft direct informatie over in hoeverre
veranderingen zijn toe te schrijven aan delfstofwinning en/of aan andere factoren. Verder zou
verkend kunnen worden in hoeverre de recente inzichten en handvaten rond cumulatie
(Stelzenmüller 2020) toegepast kunnen worden voor de delfstofwinning in de Waddenzee.

B5.4 Hoofdlijnen van effecten (oorzaak-gevolg) ketens en beslisschema’s voor
natuurwaarden zoals beschreven in de Passende Beoordelingen en de
Monitoringrapportages voor de aardgaswinning en de zoutwinning.
a. Effectenketen Passende Beoordeling Aardgaswinning (Ministerie van Economische Zaken 2006)

67

De toekomst van Hand aan de Kraan
b. Beslisschema Monitoring Aardgaswinning (voor wadvogels; Ens et al. 2020)

c. Effectenketen Passende Beoordeling Zoutwinning (Arcadis 2013)

d. Beslisschema Monitoring Zoutwinning (Arcadis 2019c).

68

De toekomst van Hand aan de Kraan

B5.5 Referenties
Aarts, G., et al. (2010) Benthic macrofauna in relation to natural gas extraction in the Dutch
Wadden Sea. NIOZ Royal Netherlands Institute for Sea Research.
Arcadis (2013) Passende beoordeling zoutwinning onder de Waddenzee Frisia zout B.V., 1 oktober
2013, 076816298: A4 – Definitief; C01022.100263.0500.
Arcadis (2019a) Monitoring t0-situatie Waddenzee, Studiegebied zoutwinning. Frisia Zout B.V. 25
april 2019.
Arcadis (2019b) Monitoring t0-situatie Waddenzee, Studiegebied zoutwinning: data analyse. Frisia
Zout B.V. Referentie: 083888249 0.1 - Datum: 18 april 2019.
Arcadis (2019c) Monitoring t0-situatie Waddenzee, Studiegebied zoutwinning: Herziene versie
rapportage 2019.
Arcadis (2020) Monitoring t0-situatie studiegebied zoutwinning Waddenzee. D10012045:5 Datum: 30 juni 2020

69

De toekomst van Hand aan de Kraan
van Asch, M., et al. (2019) Het kokkelbestand in de Nederlandse kustwateren in 2019. CVOrapport 19.009. Stichting Wageningen Research, Centrum voor Visserijonderzoek (CVO),
IJmuiden.
Auditcommissie Aardgaswinning (2019) Monitoring aardgaswinning onder de Waddenzee vanaf de
locaties Moddergat, Lauwersoog en Vierhuizen. Advies Auditcommissie over de resultaten van
het monitoringsjaar 2018. 19 december 2019/ projectnummer: 3366.
Auditcommissie Zoutwinning (2019) Zoutwinning Waddenzee. Advies Auditcommissie over de
resultaten van de nulmeting. 19 december 2019/ projectnummer: 3203.
Auditcommissie Zoutwinning (2020) Zoutwinning Waddenzee. Advies Auditcommissie over de
herziene resultaten van de nulmeting. 27 mei 2020/ projectnummer: 3203.
Beukema, J.J., et al. (2010) Long-term variability in bivalve recruitment, mortality, and growth and
their contribution to fluctuations in food stocks of shellfish-eating birds. Marine Ecology Progress
Series 414: 117−130
Brotas, V., et al. (1995). Spatio-temporal distribution of the microphytobenthic biomass in
intertidal flats of Tagus Estuary (Portugal). In: Space Partition within Aquatic Ecosystems.
Springer, Dordrecht, pp. 93-104.
Bué, I., et al. (2020) Intertidal Bathymetry Extraction with Multispectral Images: A Logistic
Regression Approach. Remote Sensing 12: 1311.
Bijleveld, A.I., et al. (2012) Experimental evidence for cryptic interference among socially foraging
shorebirds. Behavioral Ecology 23: 806-814.
Bijleveld, A.I., et al. (2014) Personality drives physiological adjustments and is not related to
survival. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 281, 20133135.
Bijleveld, A.I., et al. (2016) Understanding spatial distributions: negative density-dependence in
prey causes predators to trade-off prey quantity with quality. Proceedings of the Royal Society B
283: 20151557.
Bijleveld, A.I., et al. (2018). Presence‐absence of marine macrozoobenthos does not generally
predict abundance and biomass. Scientific Reports 8: 3039.
Brunier, G., et al. (2020) Assessing the relationship between macro-faunal burrowing activity and
mudflat geomorphology from UAV-based Structure-from-Motion photogrammetry. Remote
Sensing of Environment 241: 111717.
Cervencl, A., et al. (2015) Distribution of wintering Common Eider Somateria mollissima in the
Dutch Wadden Sea in relation to available food stocks. Marine Biology 162: 153-168.
Christianen, M.J., et al. (2017). Benthic primary producers are key to sustain the Wadden Sea food
web: stable carbon isotope analysis at landscape scale. Ecology 98: 1498-1512.
Colwell, M.A. & Landrum, S.L. (1993) Nonrandom shorebird distribution and fine-scale variation in
prey abundance. Condor 95: 94–103.
Commissie MER (2017) Advies opzet nulmeting monitoring zoutwinning Waddenzee Havenmond.
Brief van de Cie MER aan Min EZK, 25 april 2017, kenmerk 3203.
Compton, T.J., et al. (2013) Distinctly variable mudscapes: distribution gradients of intertidal
macrofauna across the Dutch Wadden Sea. Journal of Sea Research 82: 103-116.
Compton, T.J., et al. (2013) Synoptic intertidal benthic surveys across the Dutch Wadden Sea
(2008 to 2011). Royal Netherlands Institute for Sea Research NIOZ, Report 2013-1.
Compton T.J., et al. (2016) Burrowing behavior of a deposit feeding bivalve predicts change in
intertidal ecosystem state. Frontiers in Ecology and Evolution 4: 19.
Dai, W., et al. (2018) UAV Photogrammetry for Elevation Monitoring of Intertidal Mudflats. Journal
of Coastal Research 85: 236-240.
Dekinga, A., et al. (2001) Time course and reversibility of changes in the gizzards of red knots
alternately eating hard and soft food. Journal of Experimental Biology 204:. 2167-2173.

70

De toekomst van Hand aan de Kraan
van den Ende D., et al. (2020) Mosselbanken en oesterbanken op droogvallende platen van de
Nederlandse zoute getijdenwateren in 2019: bestand en arealen. Centrum voor
Visserijonderzoek (CVO), IJmuiden. 43 pp.
Enners, L., et al. (2019) Foraging patterns and diet composition of breeding Pied avocets
(Recurvirostra avosetta) in the German Wadden Sea. Estuarine, Coastal and Shelf Science 229:
106399.
Ens, B.J. & Goss-Custard, J.D. (1984) Interference among Oystercatchers Haematopus ostralegus,
feeding on mussels, Mytilus edulis, on the Exe estuary. Journal of Animal Ecology 53: 127-231.
Ens B.J., et al. (2019) Monitoring van het voor vogels oogstbare voedselaanbod in de
kombergingen van het Pinkegat en Zoutkamperlaag - rapportage tot en met monitoringjaar
2019. Sovon-rapport 2020/25. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.
Folmer, E.O., et al. (2010) How well do food distributions predict spatial distributions of shorebirds
with different degrees of self-organization? Journal of Animal Ecology 79: 747-756.
van Gils, J.A., et al. (2006) Shellfish dredging pushes a flexible avian top predator out of a marine
protected area. PLoS Biology 4: 2399–2404.
van Gils J.A., et al. (2016) Body shrinkage due to Arctic warming reduces red knot fitness in
tropical wintering range. Science 352: 819-821.
Goss-Custard, J.D. (1980) Competition for food and interference among waders. Ardea, 68: 31-52.
Goss-Custard, D., et al. (1977) The ecology of the Wash. I. Distribution and diet of wading birds
(Charadrii). Journal of Applied Ecology 14: 681-700.
Grant, J. (1984) Sediment microtopography and shorebird foraging. Marine Ecology Progress Series
19: 293- 296.
Hodgson, E.E., et al. (2019) Moving beyond silos in cumulative effects. Assessment. Frontiers in
Ecology and Evolution 7: 211.
Horn, S., et al. (2020) Species composition of foraging birds in association with benthic fauna in
four intertidal habitats of the Wadden Sea. Estuarine, Coastal and Shelf Science 233: 106537.
van den Hout P.J. (2009) Mortaliteit is het topje van een ijsberg van angst. Over Slechtvalken en
steltlopers in de Waddenzee. Limosa 82: 122-133.
van den Hout P.J. & Piersma T. (2013) Laagwaterverspreiding van steltlopers in de Waddenzee.
Limosa 86: 25-30.
Hu, Z., et al. (2015) Continuous monitoring bed-level dynamics on an intertidal flat: Introducing
novel, stand-alone high-resolution SED-sensors. Geomorphology 245: 223–230
JMMB (Joint Monitoring Group of Migratory Birds) (2013) Moulting Shelduck in the Wadden Sea
2010 – 2012. www.waddensea-secretariat.org, Wilhelmshaven Germany.
Jung, A.S., et al. (2019) Seasonal variation in the diet of estuarine bivalves. PLOS ONE 14:
e0217003.
Kleefstra, R, et al. (2011) Het toegenomen belang van de Nederlandse Waddenzee voor ruiende
Bergeenden. Limosa 84: 145-154.
van der Kolk, H.J., et al. (2020a) Shorebird feeding specialists differ in how environmental
conditions alter their foraging time. Behavioral Ecology 31: 371–382.
van der Kolk, H.J., et al. (2020b). Spatiotemporal variation in disturbance impacts derived from
simultaneous tracking of aircraft and shorebirds. Journal of Applied Ecology 00: 1-13.
Kraan, C., et al. (2009) Landscape-scale experiment demonstrates that Wadden Sea intertidal flats
are used to capacity by molluscivore migrant shorebirds. Journal of Animal Ecology 78: 12591268.
Kraan, C., et al. (2010) The role of environmental variables in structuring landscape-scale species
distributions in seafloor habitats. Ecology 91: 1583-1590.

71

De toekomst van Hand aan de Kraan
Lifjeld, J.T. (1984) Prey selection in relation to body size and bill length of five species of waders
feeding in the same habitat. Ornis Scandinavica 15: 217-226.
Linssen, H., et al. (2019) Disturbance increases high tide travel distance of a roosting shorebird but
only marginally affects daily energy expenditure. Avian Research 10: 31.
Lyashevska, O., et al. (2016) Mapping species abundance by a spatial zero-inflated Poisson model:
a case study in the NL-Wadden Sea. Ecology and Evolution 6: 532-543.
van der Meer, J. & Ens, B.J. (1997) Models of interference and their consequences for the spatial
distribution of ideal and free predators. Journal of Animal Ecology 66: 846-858.
Meire, P.M. (1996) Feeding behaviour of Oystercatchers Haematopus ostralegus during a period of
tidal manipulations. Ardea 84A: 509-524.
Ministerie van Economische Zaken (2006) Gaswinning binnen randvoorwaarden. Passende
beoordeling van het rijksprojectbesluit over de aardgaswinning vanaf de locaties Moddergat,
Lauwersoog en Vierhuizen. 20 januari 2006.
Ministerie van Economische Zaken (2016) Gas- en zoutwinning Waddenzee: ‘hand aan de kraan’principe. Brief met kenmerk DGETM-EO / 16069176. 30 mei 2016
Myers, J., et al. (1980) An experimental analysis of prey availability for sanderlings (Aves:
Scolopacidae) feeding on sandy beach crustaceans. Canadian Journal of Zoology 58: 15641574.
Nauw J., et al. (2017) Estimates of exposure times in the Wadden Sea: A comparison of methods.
Journal of Sea Research 127: 12-25.
Nichols, J.D. & Williams, B.K. (2006) Monitoring for conservation. Trends in Ecology and Evolution
21: 668–673.
O’Meara, T.A., et al. (2017) Rising tides, cumulative impacts and cascading changes to estuarine
ecosystem functions. Scientific Report 7, 10218.
Oudman, T., et al. (2018) Resource landscapes explain contrasting patterns of aggregation and site
fidelity by red knots at two wintering sites. Movement Ecology 6: 24.
Piersma, T. & van Gils, J.A. (2011) The flexible phenotype: a body-centred integration of ecology,
physiology, and behaviour. Oxford University Press, Oxford.
Pot, M.T., et al. (2019) Wintering geese trade-off energetic gains and costs when switching from
agricultural to natural habitats. Ardea 107: 183-196.
Quammen, M.L. (1982) Influence of subtle substrate differences on feeding by shorebirds on
intertidal mudflats. Marine Biology 71: 339-343.
Rakhimberdiev E., et al. (2018) Fuelling conditions at staging sites can mitigate Arctic warming
effects in a migratory bird. Nature Communications 9: 4263.
Rappoldt, C., et al. (2019) Wadvogel habitat model Wadmap. Technische documentatie EcoCurves
Rapport 30. EcoCurves, Haren.
Reise, K. (1985) Tidal Flat Ecology: An Experimental Approach to Species Interactions. SpringerVerlag, Berlin, Heidelberg, New York, Tokyo.
Reise, K., & Kohlus, J. (2008). Seagrass recovery in the Northern Wadden Sea? Helgoland Marine
Research 62: 77–84.
Sertlek, H.Ö., et al. (2019) Source specific sound mapping: Spatial, temporal and spectral
distribution of sound in the Dutch North Sea. Environmental Pollution 247: 1143-1157.
Shamoun-Baranes J, et al. (2012) From sensor data to animal behaviour: an oystercatcher
example. PLoS ONE 7: e37997.
Stelzenmüller, V. (2020) Operationalizing risk-based cumulative effect assessments in the marine
environment. Science of the Total Environment 724: 138118

72

De toekomst van Hand aan de Kraan
Strasser, M., et al. (2003) How predictable is high bivalve recruitment in the Wadden Sea after a
severe winter? Journal of Sea Research 49: 47-57.
Swennen C., et al. (1989) Time-stressed Oystercatchers, Haematopus ostralegus, can increase
their intake rate. Animal Behaviour 38: 8-22.
Troost, K. & van Asch, M. (2018) Herziene schatting van het kokkelbestand in de Waddenzee en 1
Oosterschelde in het najaar van 2018. CVO Report 18.014, Wageningen University and
Research, 2 Wageningen.
Tulp, I., et al. (2020) Dose-response relationship between shrimp trawl fishery and the
macrobenthic fauna community in the coastal zone and Wadden Sea. Journal of Sea Research,
156: 101829.
de Vries, J., et al. (2019) Object‐based remote sensing van benthische macrofauna in de
Waddenzee, een verkennend onderzoek. Waddenacademie Position paper 2019-02.
Urfi, A.J., et al. (1996) The ability of oystercatchers Haematopus ostralegus to compensate for lost
feeding time: Field studies on individually marked birds. Journal of Applied Ecology 33: 873883.
White, E.R. (2019) Minimum time required to detect population trends: the need for long-term
monitoring programs. BioScience 69: 40–46.
Yeo, R.K. & Risk, M.J. (1979) Intertidal catastrophes: effect of storms and hurricanes on intertidal
benthos of the Minas Basin, Bay of Fundy. Journal of the Fisheries Board of Canada 36: 79-96.
van der Zee, E., et al. (2019a) Sedimentsamenstelling Studiegebied zoutwinning Waddenzee
Jaarrapport 2018, Altenburg en Wymenga, rapport 2525, 21 maart 2019.
van der Zee, E., et al. (2019b) Sedimentsamenstelling Studiegebied zoutwinning Waddenzee.
Jaarrapport 2019. A&W-rapport 2525.19 Altenburg & Wymenga ecologisch onderzoek,
Feanwâlden.
Zuur, A.F. & Ieno, E.N. (2018) Beginner’s Guide to Spatial, Temporal and Spatial-Temporal
Ecological Data Analysis with R-INLA. Volume II: GAM and zero-inflated models. Highland
Statistics Ltd., Newburgh, United Kingdom.
Zwarts, L., et al. (1992). Annual and seasonal variation in the food supply harvestable by knot
Calidris canutus staging in the Wadden Sea in late summer. Marine Ecology Progress Series 83:
129–139.
Zwarts, L. & Wanink J.H. (1989) Siphon size and burying depth in deposit- and suspension-feeding
benthic bivalves. Marine Biology 100: 227-240.
Zwarts, L. & Wanink J.H. (1991). The macrobenthos fraction accessible to waders may represent
marginal prey. Ecologia 87: 581-587.
Zwarts, L. & Wanink J.H. (1993) How the food supply harvestable by waders in the Wadden Sea
depends on the variation in energy density, body weight, biomass, burying depth and behaviour
of tidal-flat invertebrates. Netherlands Journal of Sea Research 31: 441-476.
Zwarts, L., et al. (1996) Predicting seasonal and annual fluctuations in the local exploitation of
different prey by Oystercatchers Haematopus ostralegus: a ten-year study in the Wadden Sea.
Ardea 84A: 401-440.

73