Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 849

Initiatiefnota van het lid Marijnissen over het
Zorgbuurthuis

Nr. 2

INITIATIEFNOTA
Inleiding
De zorg wordt door mensen keer op keer beoordeeld als een van de
belangrijkste maatschappelijke thema’s. Ouderen in Nederland verdienen
goede zorg. Daar hoort wat de indiener betreft bij dat ouderen oud
moeten kunnen worden in hun eigen buurt. Voor ouderen voor wie het
thuis wonen niet meer gaat, die kampen met eenzaamheid of gevoelens
van onveiligheid. Zeker na het verdwijnen van de verzorgingshuizen is
hieraan behoefte. Er ligt op dit moment dus een noodzaak, maar vooral
ook een kans, om na te denken over een nieuwe vorm van wonen voor
ouderen die het thuis niet meer redden.
Daarom komt indiener met dit initiatief voor het Zorgbuurthuis. Een hele
kleinschalige zorgvoorziening die zoveel mogelijk een gewoon woonhuis
is. Van zorgverlener, zorgbestuurder, architect tot hoogleraar zijn
betrokken geweest bij het meedenken over de totstandkoming van dit
initiatief. Met als uitgangspunt dat mensen zo lang mogelijk een normaal
leven willen kunnen leiden. Samen met hun partner, ook al heeft de één
zorg nodig en de ander niet. En als uitgangspunt dat mensen zoveel
mogelijk de dingen willen blijven doen die ze gewend waren om te doen.
In een vertrouwde omgeving.
Indiener kijkt daarom niet alleen naar zorg als wassen, aankleden en
medicijnen toedienen. Zorg is meer dan dat. Zorg is ook welzijn, kwaliteit
van leven. Voor de mens is het van groot belang dat er een sociaal leven
en sociaal netwerk is. Maar met het ouder worden, wordt juist het sociaal
netwerk vaak onzekerder. Door lichamelijke beperkingen wordt het
moeilijker om bijvoorbeeld samen te sporten, samen muziek te maken, te
reizen om vrienden of familie op te zoeken. En de onzekerheid neemt
verder toe in de periode waar vrienden en familie uit het eigen (steeds
ouder wordende) netwerk wegvallen. Die relaties zijn onvervangbaar.
Optrekken met tijdgenoten, die gelijke herinneringen delen, kan in deze
periode van het leven helpen. Bij mensen uit dezelfde buurt, met dezelfde
achtergrond is de kans op gedeelde beleving en gedeelde herinnering
groter.

kst-34849-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 849, nr. 2

1

Daarom is het Zorgbuurthuis op de schaal van de buurt. Want daar waar
we wonen hebben we een sociaal netwerk, onze buren zijn bekend, onze
buurtgemeenschap is vertrouwd. Daar zijn de mensen die mantelzorg
verlenen, de vrijwilligers die zich willen inzetten voor hun eigen buurt en
de buren, de bekende gezichten. In je eigen buurt is het veel gemakkelijker
om vrijwilligerswerk te doen. Geen anonimiteit of grootschaligheid, maar
als onderdeel van een betrokken gemeenschap.
Bij het Zorgbuurthuis wordt de buurt dus zoveel mogelijk betrokken.
Naast buurtgenoten die zich door de nabijheid gemakkelijker inzetten als
vrijwilliger, zorgt een inloopfunctie ervoor dat ouderen die nog thuis
wonen onderdeel worden en blijven van deze gemeenschap. Er wordt
vers eten gekookt, omdat vers eten veel lekkerder is en goed eten van
belang is voor de gezondheid. En omdat eten een belangrijke sociale
functie heeft. Ouderen die nog thuis wonen, kunnen bijvoorbeeld in het
Zorgbuurthuis komen eten of meehelpen met koken.
Vast personeel en dus vaste gezichten maakt dat de zorg persoonlijk,
vertrouwd en goed is. Zij kennen de mensen die er wonen, kennen hun
achtergronden, hun familie en kennissen, zij weten wat er nodig is, waar
mensen behoefte aan hebben. Persoonlijke zorg kunnen geven geeft
voldoening. En hoe leuker het werk voor de zorgverleners is, des te groter
de kans dat we straks genoeg mensen hebben die liefdevol en zorgvuldig
willen verzorgen. We werken met een goede mix aan opleidingsniveaus
van de zorgverleners.
Dit initiatief voor het Zorgbuurthuis is tot stand gekomen op basis van
onderzoek, werkbezoeken en gesprekken met mensen met verschillende
expertises. Van woningcorporaties, bestuurders van zorgorganisaties, de
wetenschap, alsook wijkverpleegkundigen en verpleeghuismedewerkers.
Veel inspiratie heeft indiener gehaald uit gedachtewisselingen met
• Jos de Blok, oprichter Buurtzorg
• Inge Borghuis, bestuurder Amstelring
• Marij de la Cousine, ex-teammanager verpleeghuis
• Eelco Damen, bestuurder Cordaan Amsterdam
• Peter Dobbe, architect/ adviseur huisvesting ouderenzorg
• Carin Gaemers en Hugo Borst, Scherp op Ouderenzorg
• Natasia ten Kattelaar, praktijkverpleegkundige verpleeghuis
• Eefje van Keeken, verpleegkundige verpleeghuis
• Bert Keizer, arts, filosoof en schrijver
• Daisy Kooijmans, wijkverpleegkundige
• Ina Kreuning, verpleegkundige revalidatiezorg
• Joy van Meurs, wijkverpleegkundige
• Erica Stinissen, medewerker WMO jurist
• Anne-Mei The, hoogleraar dementiezorg
• Marlies Veldhuijzen van Zanten, oud-staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
• Laurent de Vries, bestuurder Viattence
• Jan van Vucht, Directeur Bestuurder woningcorporatie Area
• Els van Wijngaarden, onderzoeker Universiteit voor Humanistiek
Indiener wil deze mensen graag danken voor het delen van hun visie en
expertise.
Aanbeveling: het Zorgbuurthuis
Indiener pleit met dit voorstel voor een herwaardering van collectieve
ouderenzorg en gezamenlijke woonvormen voor ouderen die dat nodig
hebben en die dat willen. Hier liggen kansen voor het verzorgingshuis 2.0:
het Zorgbuurthuis, met de volgende uitgangspunten:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 849, nr. 2

2

1. De schaal van de buurt
Mensen willen zo lang mogelijk in hun eigen omgeving leven, met
mensen die ze kennen de dingen kunnen doen die ze gewend waren, de
dingen kunnen zien die vertrouwd zijn1. De mogelijkheid om oud te
worden in je eigen buurt is een aangenaam vooruitzicht voor veel
ouderen. Daarom is kleinschaligheid belangrijk, van zowel de locatie zelf
als de schaal van de buurt. De schaal van de buurt betekent dat het
bestaande sociale netwerk dichtbij blijft. Niet op hoge leeftijd nog naar de
andere kant van de stad of een ander dorp te hoeven verhuizen. Maar het
betekent ook dat er meer verbinding is met de buurt. Immers, een groep
van die grootte is niet anoniem voor de buurt en voor elkaar. Dat zijn
familie, je buren, de gemeenschap waar je in woont. Een grotere groep
mensen die veelal niet zelf uit de buurt komen, betekent een groep die
onpersoonlijker blijft, zoals vaak het geval is wanneer mensen naar een
verder weg liggend verpleeghuis (of vroeger het verzorgingshuis) moeten
verhuizen.
2. Kleinschaligheid
Kleinschaligheid is vertrouwd, huiselijk, persoonlijk. In het recent
verschenen witboek Trots op Ouderenzorg2 werd het pleidooi voor
kleinschaligheid nogmaals onderbouwd en werden voorbeelden uit
kleinschalige verpleeghuiszorg genoemd. Hoewel het hier gaat om
verpleeghuiszorg, gaan dezelfde uitgangspunten op voor ouderen die
lichtere zorg nodig hebben. Indiener schrijft geen blauwdruk voor of een
kleinschalige groep 6 of 8 mensen betekent; er is verschil in groepsgrootte
en vorm denkbaar. Van belang is dat de zorg persoonlijk en huiselijk is, op
de schaal van de buurt en op een manier zoals vormgegeven door de
bewoners en de buurt zelf.
3. Verbinding met de buurt door vrijwilligers
Verbinding met de buurt betekent dat mantelzorgers kunnen blijven
zorgen, maar tegelijkertijd worden ontlast door de collectieve voorziening
die het Zorgbuurthuis biedt. Het betekent dat het gemakkelijker is om
vrijwilligers uit de buurt te betrekken bij het Zorgbuurthuis. Het is
gemakkelijker en vanzelfsprekender om vrijwilliger te zijn in je eigen
buurt.
4. Betaalbaar voor iedereen
Een plek in een Zorgbuurthuis is niet afhankelijk van de dikte van je
portemonnee, maar betaalbaar voor iedereen. Zorgbuurthuizen worden
publiek gefinancierd. Want iedereen heeft recht om in de eigen buurt, met
het vertrouwde sociale netwerk oud te kunnen worden.
5. Vaste, vertrouwde zorgverleners
De zorgverleners van het Zorgbuurthuis werken in één team met vaste en
vertrouwde gezichten. Het is van belang dat er dat er een goede mix van
niveaus en expertises is. Eén team betekent ook vast gezichten, wat
cruciaal is voor goede zorg. De vertrouwdheid van het behouden van de
eigen huisarts wordt geborgd. Het Zorgbuurthuis heeft bovendien een zo
plat mogelijke organisatie. Bewoners wordt gevraagd wat ze willen
bijdragen, en of, en zo ja welke, verantwoordelijkheid ze willen nemen
voor het Zorgbuurthuis. Indiener gaat daarbij uit van de mogelijkheden
1
2

Jos de Blok, Buurtzorg.
https://www.ouderenfonds.nl/trots-op-ouderenzorg/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 849, nr. 2

3

van mensen. Ook buurtbewoners worden betrokken en gevraagd wat zij
willen en kunnen bijdragen. Het Zorgbuurthuis wordt zoveel mogelijk
bestuurd door de zorgverleners, bewoners en familie zelf.
6. Bekend en vertrouwd ingericht en ingedeeld
Door vertrouwde elementen in de inrichting in het huis, van de meubels
tot het behang, is alles gericht op het zich laten thuis voelen van de
mensen die er wonen. We leren van succesvolle bestaande concepten
zoals «beneden wonen, boven slapen»3, waarbij op de bovenverdieping
zich de slaapkamers bevinden, waardoor de woonsituatie doet denken
aan thuis. Er wordt daarbij nagedacht hoe de indeling van het
Zorgbuurthuis toegankelijk is voor iedereen, ook als bijvoorbeeld mensen
de trap niet meer kunnen nemen.
7. Geschikte kleinschalige locaties
Waar mogelijk worden locaties gebruikt die zoveel mogelijk een
bestaande, «normale» woonsituatie zijn. Er wordt in buurten gekeken
welke woonhuizen beschikbaar zijn, met elkaar geschakeld en
omgebouwd kunnen worden. Er wordt in de buurten ook gekeken naar
andere bestaande geschikte locaties, zoals eerdere leegstaande kleinschalige verzorgingshuizen, schoolgebouwen, winkel- en kantoorruimte.
Uiteraard met de voorwaarde dat deze locaties in de buurt staan met als
doel de bewoners van die buurt te huisvesten, en de locaties op een
kleinschalige manier zijn te (her)gebruiken zoals het Zorgbuurthuis
bedoeld is – vertrouwd, herkenbaar en midden in de wijk. Bewoners van
de betreffende buurt, de gemeente en de zorgorganisatie worden vanaf
het begin zoveel mogelijk betrokken bij de analyse van de mogelijke
locatie en de totstandkoming van het Zorgbuurthuis.
8. Partners wonen samen
Partners worden niet gedwongen gescheiden omdat één van hen zorg
nodig heeft en de ander niet. Niet alleen is het voor het welzijn van
mensen, de kwaliteit van leven en de kans op emotionele eenzaamheid
van groot belang dat partners die samen wonen dat kunnen blijven doen.
Nog te vaak worden op dit moment mensen die tientallen jaren samen
zijn, van elkaar gescheiden omdat ze apart moeten gaan wonen. Het is
juist alleen maar fijn als de partner, die zelf geen zorg nodig heeft, ook in
het Zorgbuurthuis woont en mee kan helpen in de ondersteuning en zelf
ook ondersteund kan worden.
9. Vers bereid en goed eten
In het Zorgbuurthuis is vers bereid eten, omdat dat niet alleen lekkerder,
maar ook gezonder is. Ondervoeding bij ouderen is namelijk nog steeds
een groot probleem4, en goed en voldoende eten is van belang om
gezond te blijven. Als het eten lekker is, mensen betrokken zijn bij de
maaltijd, het huis zoals thuis naar eten ruikt, dan eten mensen meer. En
mensen die samen met anderen eten, eten ook beter.

3
4

https://www.kcwz.nl/thema/doelgroepen/de-nieuwe-antoniehof-in-epe-bijna-net-als-thuis.
https://www.movisie.nl/sites/default/files/alfresco_files/Wat-werkt-bij-eenzaamheid%20[MOV10927840–1.2].pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 849, nr. 2

4

10. Inloopfunctie voor de buurt
Het Zorgbuurthuis heeft waar mogelijk een inloopfunctie voor de buurt
waar bijvoorbeeld op kleine schaal andere ouderen uit de buurt ook
kunnen eten en mee kunnen doen met activiteiten. Dit komt ook de sociale
samenhang van de buurt ten goede. Dus een huis waar verzorging,
verpleging, thuiszorg, recreatie, dagbesteding, open eettafel, leestafel,
vergaderruimte voor de buurt, en andere buurtactiviteiten samenkomen.
Waarin lokale seniorenverenigingen een ruimte hebben om hun op
ouderen gerichte activiteiten te organiseren. Waarbij het contact binnen
en buiten het huis wordt versterkt. Dit maakt de verbinding met de buurt
groter. Als deze inloopfunctie niet kan in het Zorgbuurthuis zelf, dan wordt
de samenhang in de buurt zelf gezocht, door «aan te leunen» tegen een
aansluitende woning of appartement die is vrijgemaakt om te dienen als
activiteitenruimte, logeerwoning en/of keuken met mogelijkheid voor
buurtgenoten om mee te eten. Of er wordt aangesloten bij een buurthuis
of een andere centrale plek in de buurt die hier in kan voorzien.
11. Aansluiting bij anderen
Het Zorgbuurthuis zoekt in overleg met de buurt en bewoners samenhang
die past bij die specifieke buurt. Dit kan per buurt verschillen en als
mensen het vertrouwen krijgen, komt dit vanzelf tot stand. Bijvoorbeeld
huisvesting voor jongeren gecombineerd met ouderen5 waar inmiddels
goede voorbeelden van bestaan. Ook wordt met de buurt en bewoners
gekeken naar de wenselijkheid om aan te sluiten bij bijvoorbeeld een
kinderdagverblijf, kantoorruimte, studentenhuisvesting of andere
combinaties die passen bij de buurt en de bewoners.
12. Minder bureaucratie en onnodige kosten
Kleinschalige Zorgbuurthuizen maken minder kosten aan bureaucratie. De
zorgverleners krijgen vertrouwen in hun werk en krijgen de ruimte om
hun werk zelf in te delen, dat bespaart managers. Omdat lijnen kort zijn,
kunnen zorgverleners sneller en beter overleggen met familie. De
Zorgbuurthuizen werken ook preventief op het voorkomen van
eenzaamheid, het risico op ongelukken en mensen die op een later tijdstip
daardoor zwaardere en duurdere zorg nodig hebben.
13. Mensen hoeven niet te verhuizen als ze meer zorg nodig
hebben
De Zorgbuurthuizen worden ingericht zodat mensen de zorg kunnen
krijgen die ze nodig hebben. Dat betekent dat als mensen zwaardere zorg
nodig hebben, waar mogelijk mensen niet gedwongen hoeven te
verhuizen naar het verpleeghuis. De «oude» scheiding tussen verzorgingshuis en verpleeghuis bestaat in het Zorgbuurthuis niet.
Er wordt goed afgestemd met thuiszorg, verpleeghuizen en andere
zorgaanbieders in de buurt, zodat goede er nauwe samenwerking en
uitwisseling ontstaat.
Op sommige plekken zijn er al hele mooie kleinschalige initiatieven. Van
deze goede voorbeelden moeten we leren. Mensen die meer geld hebben
kiezen er al vaker voor om op kleinschalige wijze samen met andere
ouderen hun zorg te organiseren. Door het Zorgbuurthuis als samenleving
collectief te organiseren maken we deze vorm van zorg beschikbaar en

5

https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2152033-op-kamers-tussen-de-ouderen-een-winwinsituatie.html.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 849, nr. 2

5

bereikbaar voor alle ouderen. Zodat alle ouderen waardig oud kunnen
worden en het Zorgbuurthuis voor iedereen toegankelijk is.
Achtergrond
Per 1 januari 2015 is er veel veranderd in de zorg. Kabinet Rutte II heeft
veel bezuinigd op de langdurige zorg. Onderdeel hiervan was de gedachte
dat mensen langer thuis willen en kunnen blijven wonen in plaats van in
een zorginstelling. Daarom werd de beslissing door het vorige kabinet
genomen om de verzorgingshuizen te sluiten, waar mensen terecht
konden die relatief lichte zorg nodig hebben6. Het kabinet Rutte II zorgde
er bovendien voor dat belangrijke voorwaarden om langer thuis te blijven
wonen grotendeels werden wegbezuinigd, zoals de huishoudelijke
verzorging en de dagbesteding. Die ontwikkeling zorgt voor vereenzaming, een vergroot risico op ongelukken en mensen die op een later
tijdstip zwaardere en duurdere zorg nodig hebben.
Natuurlijk wil iedereen zo lang mogelijk thuis blijven wonen en als er zorg
nodig is, met goede thuiszorg. Er is echter soms ook een moment waarop
dit niet meer gaat. Een deel van de mensen vindt het ook moeilijk om
alleen te wonen en woont juist liever samen. Maar dat is momenteel voor
de meeste mensen alleen mogelijk als je voldoende geld hebt, of als je
naar een verpleeghuis gaat.
De drempel om in het verpleeghuis te wonen is ondertussen hoog. Alleen
als je intensieve en zwaardere zorg nodig hebt kun je hier nog terecht. Dat
betekent dat de gemiddelde duur dat ouderen in een verpleeghuis wonen
inmiddels is afgenomen van 2 jaar tot landelijk gemiddeld 9 maanden, en
op sommige plekken zelfs nog maar 6 maanden7. Dit was voorheen
anders, maar met de huidige strenge selectiecriteria komen mensen
inmiddels dus vaak pas in de laatste maanden van hun leven in het
verpleeghuis wonen.
Omdat mensen thuis moeten blijven wonen totdat het echt niet meer
anders kan, is de zorg thuis langduriger, complexer en zwaarder
geworden. De werkdruk in de thuiszorg is inmiddels enorm8 door
personeelstekorten maar ook door de toegenomen onnodige administratie9. Vele mantelzorgers en vrijwilligers springen bij. Een op de zes
mensen krijgt hulp bij de dagelijkse zorg, zoals hulp bij het huishouden,
persoonlijke verzorging en verpleging. Daarvan wordt bijna drie kwart
gegeven door het sociale netwerk. Het gaat dan om de partner, volwassen
kinderen, ouders, buren, vrienden of vrijwilligers10.
Maar ook de mantelzorgers lopen over; 1 op de 7 mantelzorgers is
inmiddels zwaar overbelast11. De zorg thuis staat dus onder druk en hier
moet meer in geïnvesteerd worden. Dat is ook te voelen in de zorg die
uiteindelijk geleverd kan worden: Een op de drie mensen die in 2015 zorg
of ondersteuning thuis kreeg, vindt zelf dat deze hulp onvoldoende was12.
Ouderen die te weinig zorg nodig hebben om in een verpleeghuis te
wonen en te veel zorg nodig om thuis te kunnen blijven wonen vallen dus

6

https://nos.nl/artikel/617497-onrust-door-sluiting-tehuizen.html.
https://www.zorgvisie.nl/bewoners-verpleeghuizen-overlijden-steeds-sneller/
?nc=1511192725%5C%27.
8
https://www.rtlnieuws.nl/nederland/verpleegkundige-karin-bezweek-aan-werkdruk-ik-vergatzelfs-te-eten.
9
https://www.venvn.nl/berichten/id/2109686/actiedag-wijkverpleging-meer-zorg-minder-papier.
10
https://www.zorgvisie.nl/een-op-de-zes-nederlanders-krijgt-hulp-bij-dagelijkse-zorg/.
11
https://www.nrc.nl/nieuws/2016/11/09/een-op-de-zeven-mantelzorgers-overbelast-a1530799.
12
https://nos.nl/artikel/2154419-een-derde-zorgvragers-ontevreden-met-hulp.html.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 849, nr. 2

6

tussen wal en schip. En het alternatief dat er was, het verzorgingshuis, is
weggevallen.
Het langer thuis wonen heeft gevolgen. Het aantal valpartijen is dusdanig
hoog dat zich omgerekend elke 6 minuten een oudere op de spoedeisende
hulp meldt na een valpartij. De afgelopen vijf jaar is het aantal mensen dat
door een val om het leven kwam met 60 procent toegenomen. Het CBS
geeft als mogelijke verklaring voor het aantal toegenomen valpartijen dat
ouderen langer thuis wonen. Een valpartij kan grote gevolgen hebben,
zoals gebroken polsen, kneuzingen in het gezicht, gebroken heupen of
hersenletsel. Ook leidt het volgens deskundigen tot een sociaal isolement,
omdat ouderen het huis niet meer uit durven. Behalve het leed voor
ouderen levert een val ook vaak hoge zorgkosten op, en dit kan in 2030
oplopen tot 1,3 miljard euro13.
Nu is het natuurlijk zo dat vallen deel ook «hoort» bij ouder worden,
bijvoorbeeld door vermindering van spiermassa. Een deel is echter te
voorkomen met aangetoond effectieve valpreventie. Maar mede omdat
ouderen allemaal apart wonen is het moeilijker om dit goed te coördineren en duur om toe te passen als het bijvoorbeeld woningaanpassingen
betreft. Maar ook waar een val toch voorkomt zorgt het samen wonen, in
een hechte gemeenschap van vrijwilligers, mantelzorgers, zorgverleners
en buren ervoor dat iedereen zekerheid heeft dat er snel en dichtbij hulp
beschikbaar is.
Ook een probleem dat meespeelt is dat ouderen die in een (particulier)
huurhuis wonen niet altijd woningaanpassingen mogen aanbrengen in de
woning van de verhuurder, of is de woning moeilijk aan te passen,
waardoor langer thuis blijven wonen wordt bemoeilijkt.
Inmiddels is 25 procent van de patiënten die binnenkomt op de spoedeisende hulp 75 jaar of ouder. Door het verdwijnen van de verzorgingshuizen zijn er problemen met de doorstroom ontstaan, en moeten
patiënten langer in het ziekenhuis blijven. Dat leidt ertoe dat Eerste Hulp
afdelingen overbelast raken en soms tijdelijk hun deuren moeten sluiten.
In het laatste kwartaal van 2015 werd er 600 keer zo’n stop afgekondigd14.
Door de druk in de ziekenhuizen worden ouderen soms snel uit het
ziekenhuis ontslagen en teruggestuurd naar huis, terwijl dit niet altijd lukt.
Daarnaast neemt eenzaamheid onder ouderen toe, en deze eenzaamheid
wordt sterker naarmate mensen ouder worden. Dit geldt ook voor de
sociale eenzaamheid, gedefinieerd «als iemand betekenisvolle relaties
mist met een bredere groep mensen zoals kennissen, collega’s, buurtgenoten of mensen met dezelfde belangstelling15.» Vanaf 65 jaar voelt bijna
de helft van de mensen zich sociaal eenzaam waarvan bijna 10 procent
zeer ernstig eenzaam. Van de 85-plussers voelt bijna 15% zich zeer ernstig
eenzaam16. Het is dan ook raar dat het samen wonen, en sociale belang
daarvan, op dit moment niet meer mogelijk is.
En het is tegelijkertijd dan ook niet zo raar dat ook ouderen aangeven het
ons bekende alternatief op thuis wonen, namelijk het verzorgingshuis, te
missen. Uit onderzoek blijkt dat 1 op de 5 ouderen liever zo beschut

13

https://nos.nl/artikel/2199791-steeds-meer-mensen-in-nederland-overlijden-door-een-val.html.
https://www.ftm.nl/artikelen/onbesuisd-afschaffen-verzorgingshuizen-problematisch-voorkwetsbare-ouderen?share=1.
15
https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/eenzaamheid/cijfers-context/huidigesituatie#node-eenzaamheid-naar-leeftijd.
16
https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/eenzaamheid/cijfers-context/huidigesituatie#node-eenzaamheid-naar-leeftijd.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 849, nr. 2

7

zouden willen wonen in het verzorgingshuis. Dat is vooral vanwege de
24-uursalarmknop, dus de aanwezigheid van zorg, maar ook vanwege de
gezelligheid, oftewel het sociale aspect.17 Veel ouderen zijn op zoek naar
een vorm van wonen en zorg, maar woningen of plekken die hieraan
voldoen zijn na het sluiten van de verzorgingshuizen nauwelijks meer te
vinden.
Naast het beschermd wonen voor ouderen waren verzorgingshuizen vaak
de spil in de buurt. Ouderen mensen die in het dorp of in die buurt
eenzaam waren, konden terecht bij de collectieve voorzieningen van het
verzorgingshuis, voor een maaltijd, activiteiten, sociale contacten en
bovendien gezelligheid. Met het wegvallen van verzorgingshuizen is ook
deze sociale verbindende functie in de buurt verdwenen.
Wat meespeelt is dat de plekken die er nog wel zijn, bijvoorbeeld
thuiszorg in een woonzorgcentrum, vaak onbetaalbaar zijn voor ouderen
met een laag inkomen. Zij komen niet in aanmerking voor deze woningen,
omdat door de Wet passend toewijzen ouderen met recht op huurtoeslag
alleen een woning krijgen toegewezen die recht geeft op huurtoeslag.
Voor huishouden van 1 of 2 personen ligt deze grens op minder dan 600
euro huur. Alternatieven voor thuis wonen zijn daarmee alleen bereikbaar
voor mensen met voldoende geld18.
Beslispunten
Om bovenstaande mogelijk te maken, is het van belang dat:
1. Financiering van Zorgbuurthuizen niet versnipperd wordt door drie
wetten (Zvw, Wlz, Wmo). Dit leidt tot (onnodige) bureaucratie en dus
(onnodige) kosten. Zorgbuurthuizen worden gefinancierd vanuit de
Wlz. Hiermee hoeft de zorg niet meer vanuit drie bureaucratische
geldpotjes te komen en ouderen krijgen hiermee een recht op zorg
die zij nodig hebben. Zorgbuurthuizen komen onder toezicht te staan
van de Inspectie voor Gezondheidszorg en Jeugd. Samen met
zorgverleners en bewoners wordt er een verantwoordingssystematiek opgesteld die de zorg zo min mogelijk belast, geen onnodige
bureaucratie met zich meebrengt, en die informatie oplevert die ten
goede komt van de dagelijkse praktijk van de zorgverleners en de
bewoners.
2. Zorgbuurthuizen ontvangen geld op basis van groepsgrootte en een
bindende personeelsbezettingsnorm. Zorgbuurthuizen krijgen de
budgetten direct om te voorkomen dat er geld blijft hangen.
3. Om in een Zorgbuurthuis te kunnen wonen of om gebruik te maken
van dagbesteding en activiteiten wordt niet geïndiceerd door het
Centrum Indicatiestelling Zorg of door gemeenten. De indicatiestelling wordt gedaan door zorgverleners die alle kennis en kunde
hebben om te oordelen wat iemand nodig heeft aan zorg en
ondersteuning. Indiener vertrouwt de zorgverleners. Dit kan de
wijkverpleegkundige zijn of een zorgverlener vanuit het Zorgbuurthuis die hiervoor opgeleid is. Hierdoor is geborgd dat de indicatie
zonder (onnodige) bureaucratie snel gesteld wordt.
4. Voor het opstarten van een Zorgbuurthuis moet een onderbouwd
plan worden aangeleverd bij een team van professionals, het
Zorgbuurthuis Ondersteuningsteam, ter verkrijging van financiering.
Initiatiefnemers worden door dit team actief ondersteund en begeleid
om barrières in bijvoorbeeld regelgeving weg te nemen en Zorg17

https://www.volkskrant.nl/binnenland/menig-oudere-prefereert-het-vertrouwdeverzorgingshuis~a4123195/.
18
https://www.actiz.nl/nieuws/ouderenzorg/2016/12/uitzending-de-monitor-over-passendtoewijzen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 849, nr. 2

8

5.

6.

7.

8.

buurthuizen op te zetten. Dit team bestaat uit mensen die vanuit
verschillende disciplines (zorgverleners, bouwkunde, wetenschap,
financiën, gemeenten) werkt onder toezicht van het Ministerie van
VWS.
Met het ontwikkelen en beheren van het vastgoed van zorgorganisaties zijn grote belangen gemoeid. Woningcorporaties nemen deze
taak op zich, waarbij wordt uitgesloten dat het beleggingsobjecten
worden van de vastgoedsector. Bouw door de vrije sector wordt
uitgesloten. Het college bouw zorginstellingen, dat in 2010 werd
ontmanteld, krijgt zijn taken weer terug om vastgoedplannen te
beoordelen volgens de doelen van de Zorgbuurthuizen, doet dit in
samenspraak met het Zorgbuurthuis Ondersteuningsteam, en
hanteert hierbij een korte doorlooptijd om onnodige vertraging te
voorkomen. Er komt een garantstelling vanuit de overheid voor de
bouwkosten wat leidt tot lage kosten van mogelijke leningen voor de
investering. Het voormalige college sanering zorginstellingen, nu
onderdeel van de NZa, beoordeelt of er geen verkeerde handel
plaatsvindt (bijvoorbeeld door te lage verkoop- of te hoge koopprijzen).
Bovenstaande punten vereisen een andere manier van inrichten van
ons zorgsysteem. Een manier zonder bureaucratie, waarbij de
professionals die de zorg verlenen vertrouwen, zeggenschap en
verantwoordelijkheid krijgen. Waarbij de zorg voor de mensen
centraal staat en niet het geld, juist omdat we vertrouwen hebben in
de zorgverleners die dagelijks de zorg verlenen. Door deze veranderingen gaat meer geld naar zorg, zonder dat daardoor de kosten
omhoog gaan.
Maar ook binnen het huidige systeem is het mogelijk om Zorgbuurthuizen op te zetten. Het gebeurt nu slechts op plekken waar moedige
initiatiefnemers dat proberen, maar zij lopen vast in een web aan
procedures, financiering uit verschillende potjes, en bureaucratie.
Dus om Zorgbuurthuizen binnen de huidige systematiek daadwerkelijk tot een keuze te maken voor ouderen die dat willen, is het van
belang dat:
Er de komende twee jaar op minimaal 100 plekken een Zorgbuurthuis
wordt ingericht. De initiatiefnemers worden door het Zorgbuurthuis
Ondersteuningsteam, actief ondersteund en begeleid. We leren van
alle ervaringen die hiermee opgedaan worden.
Er een opstartsubsidie komt om het opzetten van Zorgbuurthuizen te
ondersteunen. Voor deze opstartsubsidie wordt in ieder geval 100
miljoen euro beschikbaar gemaakt. Aanvragen uit het fonds worden
in samenspraak met Zorgbuurthuis Ondersteuningsteam gedaan om
de aanvragers niet te belasten met onnodige bureaucratie en lange
doorlooptijden.
De moeilijkheden op het gebied van financiering en regels voor het
starten van een Zorgbuurthuis de komende twee jaar geïnventariseerd worden en leiden tot een voorstel om deze moeilijkheden
verder weg te nemen. Dit voorstel wordt na de periode van twee jaar
voorgelegd aan de Tweede Kamer.

Financiële consequenties
Het financieren van de zorg en voorzieningen in de Zorgbuurthuizen kan
vanuit de bestaande beschikbare financiering. De zorg die mensen thuis
ontvangen kost nu immers ook geld. Sterker nog, als geld voor zorg naar
zorg gaat, zoals in het Zorgbuurthuis, dan besparen we veel op
overbodige bureaucratie, regels, administratie en management. In
vergelijking met de zorg thuis die nu voor deze groep mensen wordt
bekostigd vanuit de WMO en de ZVW, kunnen de kosten voor huisvesting
omlaag voor het Zorgbuurthuis. Tien mensen die apart wonen hebben

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 849, nr. 2

9

immers hogere woonlasten dan mensen die samen wonen. Verder
worden kosten voor het reizen van de thuiszorg bespaard. De besparing
hierop kan worden omgezet naar het financieren van de zorg en welzijnsactiviteiten voor de ouderen in een Zorgbuurthuis.
Desalniettemin kunnen er extra kosten zijn om locaties aan te passen tot
Zorgbuurthuizen. Daarvoor beoogt indiener in eerste instantie 100 miljoen
euro opstartsubsidie beschikbaar te maken. Dit geld wordt beheerd door
het Zorgbuurthuis Ondersteuningsteam, onder toezicht van het Ministerie
van VWS. Dit lijkt een extra investering te zijn, echter naar verwachting
wordt dit bedrag in ieder geval grotendeels terugverdiend door besparingen die het Zorgbuurthuis op andere gebieden geeft, zoals een
verminderde druk op de spoedeisende hulpposten en afname van de
zorgkosten als resultaat van o.a. valpartijen en eenzaamheid:
• Het Zorgbuurthuis pakt eenzaamheid onder ouderen aan. Onderzoek
toont aan dat het aanpakken van eenzaamheid onder ouderen 1 tot 2
miljard euro per jaar bespaart. Door eenzaamheid neemt bijvoorbeeld
de kans op dementie met 60% toe. Eenzaamheidsbestrijding leidt
aantoonbaar tot minder vallen, minder gebruik van medicatie, minder
ziekenhuis- en doktersbezoek, en tot substantieel lagere zorgkosten19.
• Het Zorgbuurthuis zal druk bij mantelzorgers wegnemen. Eén op de
zeven mantelzorgers is overbelast. Dat leidt tot ziekteverzuim, mensen
die dus niet naar hun werk kunnen gaan, zelf wellicht een beroep doen
op zorg – en dus leidt het tot verlies aan productiviteit en hogere
kosten. Daar zal het Zorgbuurthuis een besparing geven.
• Ook zullen er besparingen optreden door afname van bezoek aan de
spoedeisende hulp en eerstelijns verblijf door ouderen. Onderzoek laat
zien dat er sinds de bezuinigingen op de WMO een directe toename te
zien is in aantal bezoeken aan de spoedeisende hulp en eerstelijns
verblijf20. Dit zijn duurdere vormen van zorg, en de druk op deze
duurdere zorg zal door het Zorgbuurthuis afnemen.
• Het Zorgbuurthuis wordt met zo min mogelijk bureaucratie ingericht.
Momenteel is dat een enorme kostenpost, en besparingen daarop
zullen in de kosten voelbaar zijn. Onderzoek toont aan dat de administratieve lasten in de ouderenzorg momenteel maar liefst 5 miljard
kosten21. Ander onderzoek schat de mogelijke besparingen op 200 tot
400 miljoen door alleen al lagere overheadkosten22.
• Als gevolg van de vergrijzing en ouderen die thuis moeten blijven
wonen zal een groeiend aantal ouderen met 1- of
2-persoonshuishoudens in hun (grote) eengezinshuizen blijven wonen,
waardoor de reeds bestaande druk op de woningmarkt zal toenemen.
Zorgbuurthuizen zorgen ervoor dat deze druk op de woningmarkt
vermindert en ook de kosten die daarmee gepaard gaan.
Marijnissen

19

https://www.zorgvisie.nl/eenzaamheidsbestrijding-levert-2-miljard-op-1319910w/.
https://fd.nl/economie-politiek/1188592/overheid-bezuinigt-op-ouderenzorg-maar-totalezorgkosten-ouderen-stijgen.
21
https://www.berenschot.nl/actueel/2016/juli/administratieve-taken/.
22
https://www.nrc.nl/nieuws/2013/07/02/vier-simpele-recepten-voor-betere-en-goedkopere-zorg1267546-.a541081?utm_source=NRC&utm_medium=banner&utm_campaign=Paywall.
20

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 849, nr. 2

10