Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

33 561

Structuurvisie Windenergie op Zee (SV WoZ)

Nr. 48

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN
KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 april 2019
Op 27 maart 2018 heb ik u per brief1 geïnformeerd over de routekaart
windenergie op zee 2030, waarmee ik uitvoering geef aan de afspraken in
het regeerakkoord over de bijdrage van windenergie op zee aan de
vermindering van de CO2-uitstoot. Met deze routekaart verwacht ik ook de
bijdrage van 49 TWh uit het ontwerp-klimaatakkoord geheel te kunnen
invullen.
Gegeven deze ambities is tempo maken met de uitrol van windenergie op
zee belangrijk. Tegelijk zijn er meer ontwikkelingen op de Noordzee, zoals
de afbouw van olie- en gaswinning, de opgave voor CCS, de visserij en
het belang van natuurherstel. Voor de routekaart 2030 heeft de belangenafweging plaatsgevonden bij de aanwijzing van de windenergiegebieden.
Voor een eventuele afspraak in het klimaatakkoord voor extra windparken
op zee, bovenop deze routekaart 2030, zal dit plaatsvinden in de Strategische Agenda Noordzee 2030, waarover de Minister van Infrastructuur en
Waterschap (IenW) u onlangs geïnformeerd heeft2. Het Overleg Fysieke
Leefomgeving is verzocht om medio 2019 met stakeholders en Rijk tot een
Noordzeeakkoord te komen, waarbij op hoofdlijnen afspraken worden
gemaakt over de balans tussen natuur, visserij en (wind)energie, de wijze
waarop deze wordt bereikt, het tijdpad, en het beschikbaar stellen van
toereikende en tijdige instrumenten en middelen die nodig zijn om de
noodzakelijke innovatie, transitie en mitigatie ten behoeve van een
duurzaam gebruik van de Noordzee te komen, mogelijk via een Noordzeetransitiefonds.
Bij de uitvoering van de routekaart 2030 hou ik echter al zoveel mogelijk
rekening met natuur en visserij. Ik kom daar tegen het einde van deze
brief op terug.

1
2

kst-33561-48
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Kamerstuk 33 561, nr. 42.
Kamerstuk 35 000 J, nr. 7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 561, nr. 48

1

Eind maart 2018 gaf ik aan bij de uitvoering van de routekaart
windenergie op zee 2030 nader onderzoek te laten verrichten naar:
1. de verkenning van de mogelijke aansluitpunten met bijbehorende
tracés voor de netten op zee naar en over land;
2. de nadere vormgeving van het net op zee, inclusief de eventuele
toepassing van een eiland, voor het windenergiegebied IJmuiden Ver;
3. de verkaveling van de windenergiegebieden, inclusief opstarten van de
voorbereidende onderzoeken naar de (geo)fysieke omstandigheden en
cultuurhistorische waarden op zee;
4. een actualisatie van het Kader Ecologie en Cumulatie voor de
windparken op zee, waarin ook de routekaart 2030 wordt opgenomen.
Met deze brief breng ik u, mede namens de Minister van IenW, de Minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, voor deze onderwerpen op de
hoogte van de voortgang van de uitvoering van de routekaart
windenergie op zee 2030, in het bijzonder van de onderzoeksresultaten en
op grond daarvan gemaakte keuzes. Keuzes nu zijn van belang om tijdig
te kunnen starten met de formele besluitvormingsprocedures, maar toch
voldoende tijd te hebben voor een zorgvuldig participatietraject en
integrale afweging van belangen. Daarbij is vooral de snelheid waarmee
de netaansluitingen gerealiseerd kunnen worden bepalend voor het
uitroltempo van windenergie op zee. De keuzes betreffen samengevat:
1. Verkenning aansluitpunten:
• In samenspraak en na een breed verkenningsproces met
vroegtijdige participatie door overheden, bedrijven en
maatschappelijke organisaties kies ik voor een gespreide
aansluiting, waarbij bij voorkeur dicht bij de industriële
clusters aan de kust wordt aangesloten, gebruikmakend van
bestaande infrastructuur;
• Op basis van de onderzochte effecten op techniek, kosten,
milieu, omgeving en toekomstvastheid, starten vier procedures waarbij alternatieven verder worden uitgewerkt;
• Voor Hollandse Kust (west) betekent dit aansluiting op station
Beverwijk; voor Ten Noorden van de Waddeneilanden
aansluiting op Eemshaven, Vierverlaten of Burgum en voor
IJmuiden Ver één aansluiting naar Borssele, Rilland of
Geertruidenberg en één aansluiting naar Maasvlakte of
Simonshaven.
• Voor het vervolgproces heb ik afgesproken met regionale
overheden om de procedures te starten in de geest van de
Omgevingswet waarbij gestart wordt met een participatieplan.
2. De vormgeving van het net op zee voor het windenergiegebied
IJmuiden Ver
• Op basis van verschillende onderzoeken kies ik ervoor om
IJmuiden Ver te verbinden met het landelijke hoogspanningsnet door twee 525 kV ondergrondse gelijkstroomverbindingen
met een transportvermogen van 2 gigawatt (GW) elk.
• Verder trek ik uit de onderzoeken de conclusie dat toepassing
van platforms voor aansluiting van windparken in IJmuiden
Ver het verstandigst is. Er is op die manier de meeste
zekerheid dat het lukt om tijdig de windparken aldaar
operationeel te hebben.
3. Verkaveling: na overleg met de visserijsector, de windenergiesector en mijnbouwbedrijven overweeg ik een compacte vormge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 561, nr. 48

2

ving van de windparken, die meer ruimte overlaat voor andere
activiteiten op de Noordzee.
4. Actualisatie van het Kader Ecologie en Cumulatie (KEC) laat zien
dat de te verwachten effecten van windparken op de natuur na
mitigatie geringer zijn dan voorheen werd gedacht. Nieuwe
resultaten uit door mij gefinancierd ecologisch onderzoek hebben
hieraan bijgedragen. Daarmee is de routekaart eenvoudiger
binnen de grenzen van de Wet natuurbescherming te realiseren
en is er tevens ruimte voor eventuele verdere doorgroei van
windenergie op zee.
Tot slot kies ik ervoor om het windenergiegebied Hollandse Kust
West in één keer uit te geven met een tender van 2 x 0,7 GW en voor
IJmuiden Ver twee tenders voor elk 2 x 1 GW te organiseren.
De gemaakte keuzes over de vormgeving van het net op zee leg ik op
grond van artikel 16e van de Elektriciteitswet 1998 vast in het (daarvoor te
wijzigen) ontwikkelkader windenergie op zee, dat op hoofdlijnen de
vormgeving en opleverdatum van de netten op zee bepaalt die door de
netbeheerder van het net op zee, TenneT, worden aangelegd. Dit zal ik te
zijner tijd aan uw Kamer aanbieden. Ook werk ik op dit moment uit hoe
het net op zee bekostigd kan worden. Ik kom daar verderop in deze brief
op terug, evenals op de planning van de tenders en de eventuele verdere
doorgroei van windenergie op zee.
1. Mogelijke aansluitpunten en tracés van de verbindingen van
het net op zee
De verkenning van mogelijke tracés en aansluitpunten dient ter voorbereiding op de procedures die begin 2019 onder de Rijkscoördinatieregeling (RCR) starten. Doel van de verkenning is om vroegtijdig belanghebbende partijen te betrekken, te komen tot een heldere onderbouwing van
nut en noodzaak van opties en een eerste selectie te maken van mogelijke
tracés en aansluitpunten. Op basis hiervan zullen later in de vergunningenprocedures voor de verschillende windenergiegebieden een voorkeurstracé en aansluitpunt gekozen worden. Dit alles moet leiden tot
snellere, betere en gedragen besluitvorming.
Vroegtijdige participatie
De wijze waarop deze verkenning is uitgevoerd geeft blijk van een nieuwe
manier van het ruimtelijk inpassen van projecten met gevolgen voor de
leefomgeving die ik voorsta. Kern van deze nieuwe aanpak is het breed
verkennen van het op te lossen probleem (in dit geval het aan land
brengen van op zee opgewekte energie) met vroegtijdige participatie
vanuit de regio’s en stakeholders.
Vroegtijdige participatie heeft geleid tot een brede betrokkenheid van
provincies, (kust)gemeenten, het Vlaams Gewest, belangenorganisaties
en bedrijfsleven. Dit is gebeurd door middel van een startbijeenkomst,
diverse gesprekken, twee ronden van regionale bijeenkomsten en een
slotbijeenkomst. Op 5 december jl. heeft een afrondende bijeenkomst
plaatsgevonden met gedeputeerden van de betrokken provincies. Als
bijlage bij deze brief is een overzicht opgenomen van de met hen
gemaakte afspraken3. Daar waar in deze verkenning gekeken is naar een
optie door de Westerschelde is dat ook besproken met de Vlaamse
overheid gelet op een goede en betrouwbare toegang tot de haven van
Antwerpen.
3

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 561, nr. 48

3

Het breed verkennen betekent dat niet alleen is gekeken naar het leggen
van elektriciteitskabels, maar ook is gekeken naar «onconventionele
opties» zoals omzetting naar waterstof op zee. De verkenning heeft
opgeleverd dat de netten ook een kans voor de verduurzaming van de
industrie kunnen zijn en dat het belangrijk is om verder te kijken dan 2030.
De afspraken met de regionale overheden geven daarmee blijk van een
tweeledige ambitie:
1. Het vóór 2030 realiseren van aanlanding van de netten op zee dicht bij
de industriële clusters aan de kust, en
2. Het maken van samenwerkingsafspraken ten behoeve van verdere
verduurzaming van de industriële clusters, zowel tot 2030 als ook
daarna. In en naar aanleiding van het klimaatakkoord zal daar verder
uitwerking aan worden gegeven.
Positief advies Commissie voor de Milieueffectrapportage op
effectenstudie
Aan de combinatie van adviesbureaus Arcadis en Pondera heb ik opdracht
gegeven om via een effectenonderzoek voor verschillende aansluitpunten
de mogelijkheden en (globale) voor- en nadelen aan te geven. Daarbij is
gekeken naar kosten, milieu, techniek (inclusief het ontwikkeltempo van
nieuwe technieken), omgevingsaspecten (zoals synergie met regionale
ambities) en toekomstvastheid. De resultaten hiervan zijn vastgelegd in
een afwegingsnotitie die breed met alle stakeholders is gedeeld en
besproken4.
De onafhankelijke Commissie voor de Milieueffectrapportage heeft
advies5 uitgebracht op de afwegingsnotitie. De commissie beoordeelde de
methodische en transparante opzet van dit verkennend onderzoek als zeer
positief. De Commissie vindt het logisch dat de aanlandingsopties voor de
drie windenergiegebieden in samenhang zijn bekeken vanwege de
mogelijke onderlinge beïnvloeding. Tal van partijen hebben in verschillende bijeenkomsten kunnen reageren op en discussiëren over de vorm
en inhoud van de verkenning. De afwegingsnotitie gaat in op de belangrijke vragen die tijdens die bijeenkomsten aan de orde kwamen.
De gekozen, bijzondere aanpak draagt naar verwachting van de
Commissie bij aan het draagvlak voor het voornemen, de beschouwde
alternatieven, de wijze van beoordelen en de keuzes die te zijner tijd zullen
worden gemaakt. De inventaris van aanlandingsopties en van belangrijke
beoordelingscriteria is naar het oordeel van de Commissie compleet. In de
eerste selectiestap valt een aantal opties af. In de notitie wordt helder
gemotiveerd waarom verdere uitwerking van die opties niet zinvol is en
welke rol de eventuele milieueffecten daarin hebben gespeeld. De wijze
waarop de resterende opties vervolgens worden beoordeeld en geordend,
is goed te volgen. Het detailniveau van de effectbeschrijvingen en
-beoordelingen is passend voor een verkennende studie. Er is naar het
oordeel van de Commissie zodanig «voorzichtig» gescoord dat alternatieven daardoor niet te snel en onterecht afvallen.
De Commissie is verder van oordeel dat het resultaat van de verkenning
een goed vertrekpunt is voor de individuele vervolgprocedures, omdat:
• overtuigend is gemotiveerd dat conventionele aanlanding via
aansluiting op het landelijk hoogspanningsnet, op dit moment de
meest logische keuze is;
4

Het rapport is te raadplegen via de website Bureau Energieprojecten: https://www.rvo.nl/
subsidies-regelingen/bureau-energieprojecten/lopende-projecten/hoogspanning/verkenningaanlanding-netten-op-zee-2030.
5
Het advies is te vinden op: https://www.commissiemer.nl/adviezen/3350.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 561, nr. 48

4

•
•

de selectie van mogelijke aansluitpunten goed is gemotiveerd;
knelpunten die moeten worden aangepakt, goed zijn aangegeven, en
er naar verwachting nog voldoende speelruimte is om ze op te lossen.

Onderbouwing voor conventionele aansluiting met elektriciteitskabels
Bij de verkenning van de wijze waarop de in de windparken op zee
geproduceerde energie naar het vasteland kan worden getransporteerd
zijn, zoals hiervoor aangegeven, ook uitgebreid niet-elektrische opties
beschouwd. Met name de mogelijkheid om de geproduceerde elektriciteit
via elektrolyse om te zetten naar waterstof is bekeken. Hoewel er op dit
moment meerdere initiatieven zijn voor productie en/of opslag van
waterstof, zullen de schaalgrootte en het kostenniveau nog onvoldoende
verbeterd zijn om de grote hoeveelheden elektriciteit op zee te verwerken
die uit de windparken volgens het tijdpad van de routekaart 2030 vanaf
circa 2025 beschikbaar komen. Een investeringsbeslissing voor de
benodigde elektrolyse-installaties dient immers nog een aantal jaren
daarvoor te worden genomen.
Productie van waterstof op zee en land blijkt, op basis van het verrichte
onderzoek6 en de huidige kennis, voor de windparken van de routekaart
2030 geen reëel alternatief voor een elektrische aansluiting. Conventionele
aansluiting via een elektriciteitskabel naar de industriële clusters aan de
kust biedt wel mogelijkheden voor (de ontwikkeling van) toepassingen
van elektrolyse op land. Mede ten behoeve van de RCR-procedures zullen
de ontwikkelingen rond waterstof dan ook op de voet gevolgd worden. En
ook voor de verdere toekomst, wanneer windparken mogelijk nog verder
op zee komen te staan, de technieken voor elektrolyse op zee verder
ontwikkeld zijn en de transportvoordelen in gasvorm boven elektriciteit
groter zijn, wordt deze optie steeds kansrijker. Bij een besluit over de
verdere doorgroei van windenergie op zee, zal ik waterstof als optie
nadrukkelijk meenemen.
Een uitgangspunt bij het vinden van geschikte aansluitstations op land en
tracés voor de elektrische aansluitingen is dat er geen grote knelpunten
op het landelijk hoogspanningsnet ontstaan die nopen tot extra investeringen bovenop reeds geplande uitbreidingen van het landelijke
hoogspanningsnet en daarmee ook negatieve effecten hebben op de
haalbaarheid van de planning van de routekaart. Wel heb ik – op verzoek
van de regionale partijen – onderzocht of het opwaarderen van bestaande
elektriciteitsnetten rond Den Helder en Terneuzen haalbaar is, gegeven
specifieke kansen in die regio’s. Gebleken is dat het realiseren van een 380
kV-net ter plaatse geen onderbouwde nut en noodzaak kent, een lange
doorlooptijd heeft (waardoor de planning van de routekaart onzeker
wordt) en niet kosteneffectief is m.b.t. de aanlanding en aansluiting van
IJmuiden Ver.
Een belangrijk gevolg van het uitgangspunt om het bestaande net op land
niet uit te breiden is dat de aansluitingen worden gespreid: zo zal ten
minste één verbinding vanuit IJmuiden Ver moeten worden aangesloten
op één van de zuidwestelijke 380 kV-stations Borssele, Rilland of
Geertruidenberg.
De elektriciteit zal vanuit de windparken via ondergrondse verbindingen
getransporteerd worden naar de aansluitlocaties op land, zoals dit nu ook
al gebeurt bij het net op zee voor de windenergiegebieden Borssele en
Hollandse Kust (zuid en noord) die op basis van het Energieakkoord
worden ontwikkeld. Conform de routekaart windenergie op zee 2030 is er
vanwege kosteneffectiviteit voor gekozen om de gebieden Hollandse Kust
6

Zie onder andere de studie «Power-to-Hydrogen IJmuiden Ver», DNV-GL, 6 juni 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 561, nr. 48

5

(west) en Ten noorden van de Waddeneilanden aan te sluiten door middel
van wisselstroomverbindingen en IJmuiden Ver met twee (eveneens
ondergrondse) gelijkstroomverbindingen.
Afwegingskader voor besluitvorming
Op basis van de afwegingsnotitie, bespreking met de decentrale
overheden en het advies van de Commissie voor de Milieueffectrapportage, heb ik een weging toegepast om te komen tot keuzes voor in het
vergunningentraject nader te onderzoeken aansluitlocaties en tracés.
Hierbij zijn drie aspecten leidend geweest:
1. Allereerst wordt ingezet op het zoveel mogelijk benutten van het
bestaande elektriciteitsnet. Dit is goedkoper dan het aanleggen van
nieuwe infrastructuur en leidt bovendien tot een kleinere ruimtelijke
impact;
2. Vervolgens wordt waar mogelijk ingezet op het aansluiten in de buurt
van de industriële clusters aan de kust. Zo worden aanbod en de vraag
zo dicht mogelijk bij elkaar gebracht. Dit is in lijn met de richtinggevende uitspraken uit het kabinetsperspectief voor de Nationale
Omgevingsvisie7;
3. Als derde is gekeken naar sterk onderscheidende effecten op de
aspecten techniek, milieu, toekomstvastheid, het voorkomen van
hinder voor de omgeving en kosten.
Op grond van bovenstaand afwegingskader neem ik voor de windenergiegebieden van de routekaart 2030 de volgende aansluitstations en tracés
op in de procedures onder de RCR (zie figuur 1):
• Hollandse Kust (west), kavel VII: aansluiting op Beverwijk8;
• Ten noorden van de Waddeneilanden, kavel I: aansluiting op Eemshaven, Burgum of Vierverlaten;
• IJmuiden Ver (zuid), kavels I en II: aansluiting op Borssele, Rilland of
Geertruidenberg;
• IJmuiden Ver (midden), kavels III en IV: aansluiting op Maasvlakte of
Simonshaven.
Vanwege de grote totale omvang van de beoogde windparken (4 GW) en
de grote afstand tot de kust (circa 80 km hemelsbreed) geeft de routekaart
windenergie op zee 2030 aan dat IJmuiden Ver wordt aangesloten met
behulp van gelijkstroom. Voor de nadere vormgeving van het net op zee
IJmuiden Ver baseer ik me op advies van TenneT, en een review die ik
daarop heb laten uitvoeren door een onafhankelijk adviesbureau (BLIX
Consultancy). Voor de aanleg van een kunstmatig eiland heb ik een
waterbouwkundige quick-scan gevraagd aan Rijkswaterstaat, met als doel
meer gevoel te krijgen bij de resultaten op dit punt van de in opdracht van
TenneT uitgevoerde marktconsultatie9.

7

Kamerstuk 34 682, nr. 6, bijlage.
Het tracé van de netaansluiting «alpha» voor kavel VI in dit gebied wordt gecombineerd met
het tracé van de netaansluiting voor het windpark Hollandse Kust (noord). De netaansluiting
voor kavel VII van Hollandse Kust (west) wordt ook wel aangeduid als «beta».
9
Zowel het rapport van BLIX als de review van Rijkswaterstaat zijn beschikbaar op de website
van RVO, www.rvo.nl/windenergie-op-zee.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 561, nr. 48

6

Figuur 1 Overzicht van nader te onderzoeken indicatieve tracés en aansluitstations

2. De vormgeving van het net op zee voor het windenergiegebied
IJmuiden Ver
Aansluiting IJmuiden Ver via twee elektriciteitskabels
De optimale transportcapaciteit van de verbindingen die de geproduceerde elektriciteit vanuit IJmuiden Ver afvoeren naar het hoogspanningsnet op land blijkt 2 GW te zijn. Deze 525 kV gelijkstroomkabels
bevinden zich in het laatste stadium van ontwikkeling en worden
momenteel getest in Duitsland. Toepassen van deze innovatieve techniek
is de goedkoopste optie en tevens de optie met de minste gevolgen voor
de omgeving: er zijn slechts twee verbindingen nodig om de gehele 4 GW
af te voeren, wat betekent dat er ook maar 2 kabeltracés over zee en land
nodig zijn.
Aansluiting via platforms
Bij de vormgeving heb ik, zoals aangekondigd in de routekaart
windenergie op zee 2030, ook onderzocht of het aanleggen van een
relatief klein kunstmatig eiland (circa 550 x 550 m) in IJmuiden Ver,
waarop TenneT de hoogspanningsapparatuur kan plaatsen, een beter
alternatief is dan het gebruik van (in het buitenland al toegepaste)
gelijkstroomplatforms die op palen in zee staan. Uit de verschillende
onderzoeken en reviews trek ik de conclusie dat toepassing van een
kunstmatig eiland voor aansluiting van de toekomstige windparken in
IJmuiden Ver niet verstandig is. Ik baseer me daarbij op een aantal
aspecten: tijdigheid, voldoen aan het uitrolschema, projectzekerheid,
kosten, flexibiliteit en veiligheid.
Tijdigheid: Om te kunnen voldoen aan het uitrolschema van de routekaart
2030, blijkt de toepassing van gelijkstroomplatforms aanzienlijk meer
zekerheid te geven voor de tijdigheid van de aansluiting van de
windparken in IJmuiden Ver. Aan een kunstmatig eiland kleven risico’s op
vertraging die in het geval van IJmuiden Ver ertoe kunnen leiden dat de
aansluiting van de eerste windparken een paar jaar vertraging kan
oplopen. Een belangrijke reden dat de aanleg van een eiland tot
vertraging kan leiden is dat in de aanlegfase éérst een eiland moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 561, nr. 48

7

worden aangelegd en daarna de elektrische installaties, terwijl dit bij een
platform parallel kan gebeuren.
Voldoen aan het uitrolschema: Het kunnen voldoen aan het uitrolschema
van de routekaart windenergie op zee 2030 is een randvoorwaarde om de
afspraken in het regeerakkoord over de bijdrage van windenergie op zee
aan de CO2-reductie in 2030 te realiseren. Dit geldt helemaal in het licht
van de ambities van het klimaatakkoord. Verder is een gelijkmatig,
voorspelbaar en betrouwbaar uitrolschema een belangrijke pijler onder
het (verder) verlagen van het kostenniveau van windenergie op zee,
doordat de gehele keten van marktpartijen hierop kan anticiperen.
(Risico’s op) vertragingen zullen leiden tot minder gunstige tenderbiedingen. Het niet halen van de (in het ontwikkelkader windenergie op zee
vast te leggen) opleverdatum kan op grond van artikel 16f Elektriciteitswet
1998 voor TenneT tevens leiden tot de plicht voor het betalen van een
schadevergoeding aan de vergunninghouder van het windpark.
Projectzekerheid: Afbreukrisico’s, die van invloed zijn op de projectzekerheid, zijn er ook in de vergunningenfase, namelijk bij de interactie met
andere gebruikers op de Noordzee en bij de onderzoeken voor de MER. Bij
platforms is het verloop van de vergunningsfase meer voorspelbaar. Het
in kaart brengen van de gevolgen van een kunstmatig eiland voor de MER
is complexer dan in het geval van platforms. Dit betreft vooral de effecten
op vogels en onderwaternatuur alsook die op zeestromingen en bodemmorfologie, welke beide nog vrij onbekend zijn en daarmee moeilijk
vooraf in te schatten. Ook de aanlegfase kent de nodige nieuwe uitdagingen, zoals risico’s op vertraging doordat het eiland eerst bouwrijp
gemaakt dient te worden alvorens de hoogspanningsapparatuur erop
geïnstalleerd kan worden. Het is bij de keuze van een eiland dus belangrijk
om voldoende marge te hebben om deze risico’s op te vangen. Die marge
is er in het geval van een kunstmatig eiland in IJmuiden Ver niet.
Kosten: Een kunstmatig eiland kent op zichzelf waarschijnlijk lagere kosten
dan de toepassing van platforms, waarbij echter de onzekerheidsmarge in
de kosten van een eiland groter is. Bij de vergelijking van de kosten voor
beide opties is steeds het totaal van de kosten voor het net op zee en de
windparken samen beschouwd. Toepassing van een eiland leidt bijvoorbeeld tot grotere kabelafstanden en -kosten voor de windparken doordat
alle kabels van de windturbines naar één punt moeten. Het kostenvoordeel van een kunstmatig eiland bedraagt circa 10% op de totale
kosten voor alleen het net op zee voor IJmuiden Ver en enkele procenten
op het totaal van de kosten voor net op zee en windparken samen. De
meerkosten van minder gunstige tenderbiedingen en eventuele schadevergoedingen bij (risico’s op) vertragingen zijn niet in deze kostenvergelijking meegeteld. Deze meerkosten zijn op voorhand niet uit te sluiten en
vast te stellen, maar kunnen aanzienlijk zijn.
Flexibiliteit: Een eiland biedt op de langere termijn minder flexibiliteit om
latere windparken elders te plaatsen en/of meer verspreid zodat er minder
onderlinge windafvang is en dus hogere opbrengsten. De windturbines
zullen immers zoveel mogelijk in de buurt van de netaansluiting op het
eiland geplaatst moeten worden in verband met de kabellengtes en
-kosten. Platforms bieden deze flexibiliteit wel. Mede met het oog op het
zoveel mogelijk ontzien van de visserij in de zuidelijke Noordzee en de
prioritaire positie die het kabinet geeft aan de ontwikkeling van
windenergie ten noorden van Groningen is flexibiliteit voor mij van
belang.
Veiligheid: Voor veiligheid is van belang dat een kunstmatig eiland een
haven zal bevatten waarvandaan het eiland eenvoudig kan worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 561, nr. 48

8

betreden. Gezien het feit dat het eiland 4 GW aan vitale energieinfrastructuur bevat vormt dit een serieus veiligheidsrisico (sabotage e.d.).
Ook kan een eiland eenvoudiger gebruikt worden voor ongeoorloofde
praktijken, zoals drugssmokkel.
Gegeven het bovenstaande kies ik ervoor om de windparken van
IJmuiden Ver aan te sluiten via twee platforms van elk 2 GW. Immers, om
de doelstellingen van de routekaart 2030 te behalen is het nodig tijdig in
IJmuiden Ver de windparken operationeel te hebben. Bij de aanleg van
een kunstmatig eiland voor het net op zee is het de vraag of dat gaat
lukken. Bij de aanleg van platforms is dit zeer waarschijnlijk.
Tegelijk hecht ik eraan om de verkenning naar de mogelijkheden voor
toepassing van kunstmatige eilanden voort te zetten, met het oog op de
eventuele verdere uitrol van windenergie op zee na 2030. Daarbij wil ik
ook de ideeën van marktpartijen voor dergelijke kunstmatige eilanden
betrekken. In dat verband vermeld ik dat het kabinet, onder leiding van de
Minister van IenW, een beleidskader voor kunstmatige eilanden op zee
ontwikkelt. Zoals de Minister van IenW in haar eerder genoemde brief van
19 november jl. aangeeft geldt daarbij dat vanwege de schaarse ruimte op
de Nederlandse Noordzee het Rijk bepaalt waar, wanneer en voor welke
functie(s) er kunstmatige eilanden kunnen komen (Kamerstuk 35 000 J,
nr. 7).
Bekostiging van het net op zee
Zoals het kabinet aangeeft in zijn appreciatie van de hoofdlijnen voor een
klimaatakkoord (Kamerstuk 32 813, nr. 220) is het voorstel om de
infrastructuur op zee, net als de infrastructuur op land, voor de windenergiegebieden vanaf de routekaart 2030 te financieren via de tarieven die de
netbeheerder in rekening brengt en niet langer via een subsidieregeling.
De voorgestelde aanpassing zou leiden tot een stijging van de nettarieven
voor burgers en bedrijven. Ik vind het belangrijk dat deze wijze van
bekostiging goed wordt onderzocht en ook wordt afgezet tegen alternatieven, rekening houdend met zowel de Europese wet- en regelgeving op
dit vlak alsook met de effecten op de lasten. Ik zal uw Kamer daarover
informeren zodra dit onderzoek gereed is. De bekostigingsstructuur van
het net op zee wordt verankerd in de Energiewet 1.0.
Met windparken steeds verder uit de kust zal de infrastructuur een
groeiend aandeel in de kosten van windenergie op zee hebben. In deze
brief heb ik aangegeven de kosten zoveel mogelijk te drukken met
innovatieve aansluitconcepten op zee die goed aansluiten bij een
voorspelbare en tijdige uitrol, het maximaliseren van de schaalgrootte en
het voorkomen van de noodzaak tot uitbreiding van het bestaande net op
land, door het spreiden van de aansluitpunten en het aansluiten dichtbij
waar de vraag zich concentreert. Het is daarnaast van belang om
innovaties te onderzoeken die kostenreducties teweeg kunnen brengen. In
dat verband heb ik de eventuele omzetting naar waterstof op zee al
genoemd. Voor de beoogde netinfrastructuur in het windenergiegebied
IJmuiden Ver vraag ik TenneT om te komen met een voorstel hoe deze
infrastructuur nog efficiënter te benutten is door deze ook in te zetten als
interconnector met het Verenigd Koninkrijk via de nabij IJmuiden Ver
geplande Britse windparken op zee of direct op het vasteland. Ook bezie ik
in overleg met TenneT en mijnbouwpartijen de mogelijkheden van
elektrificatie van gasplatforms via het net op zee of het benutten van het
net op zee voor CCS.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 561, nr. 48

9

3. Verkaveling van de windenergiegebieden
Bij de verkaveling van de windenergiegebieden heeft overleg plaatsgevonden met de visserijsector, de windenergiesector en mijnbouwbedrijven. Op grond daarvan overweeg ik om niet de volledige windenergiegebieden te benutten, maar de windparken compacter te bouwen. Ook
wijs ik, zoals aangekondigd in mijn brief van maart jl., geen kavels aan in
een deel van IJmuiden Ver vanwege de (eventuele) aanwijzing van het
deels overlappende gebied «Bruine Bank» als Natura-2000 gebied. Door
dit alles blijft er meer ruimte vrij waar, zo lang die ruimte niet gebruikt
wordt voor een eventuele verdere doorgroei van windenergie op zee,
andere activiteiten kunnen plaatsvinden.
Met het oog op de toekomstige tenders voor de kavels heb ik aan de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) opdracht gegeven om te
starten met de noodzakelijke onderzoeken naar onder andere het
windklimaat, de bodemgesteldheid, aanwezige cultuur-historische
waarden en eventuele aanwezigheid van niet ontplofte explosieven. Een
tijdige beschikbaarheid van deze informatie vermindert de risico’s voor
windparkontwikkelaars en bevordert een verdere kostenverlaging van
windenergie op zee.
4. Actualisatie van Kader Ecologie en Cumulatie (KEC)
Het totaal van de ecologische effecten (op vleermuizen, vogels en
zeezoogdieren) van alle in 2030 voorziene windparken op zee wordt
omschreven in een nieuw te publiceren KEC. Dit kader vormt een basis
voor de ecologische afweging in de MER voor nieuwe windparken en in
de betreffende kavelbesluiten voor te schrijven mitigerende maatregelen.
Het KEC laat zien dat de te verwachten effecten na mitigatie eenvoudiger
binnen de grenzen van de Wet natuurbescherming vallen, mede door de
keuze voor grotere turbines en windenergiegebieden ver uit de kust. Waar
in maart jl. het beeld nog was dat er maximaal 6,1 GW aan windparken
mogelijk was (bovenop de windparken van het Energieakkoord), blijkt nu
dat er meer ruimte is. Mocht, zoals in het ontwerp-klimaatakkoord is
bepaald, de vraag naar hernieuwbaar geproduceerde elektriciteit
aantoonbaar toenemen, dan zijn extra windparken op zee binnen de
grenzen van de Wet natuurbescherming mogelijk.
Ook hebben onderzoeken uit het door mij gefinancierde windenergie op
zee ecologische programma (WOZEP)10 bijgedragen aan het verder
reduceren van onzekerheden in de aannames over de effecten op
onderwatergeluid en slachtoffers onder vogels en vleermuizen. Daardoor
hoeft minder vaak te worden teruggevallen op het voorzorgsbeginsel om
uit te gaan van de meest ongunstige situatie en blijven de ecologische
effecten van windparken makkelijker binnen de gestelde ecologische
grenzen.
Planning van de tenders en doorgroei van windenergie op zee
De te verwachten tijdstippen van de toekomstige tenders zijn inmiddels
ook nauwkeuriger bekend ten opzichte van wat ik uw Kamer in maart 2018
kon melden. In overleg met de windenergiesector heb ik besloten om het
windenergiegebied Hollandse Kust West in één keer uit te geven met een
tender van 2 x 0,7 GW. Voor IJmuiden Ver organiseer ik twee tenders voor
elk 2 x 1 GW. Tabel 1 geeft een totaaloverzicht van de tenders van
windparken op zee.

10

Kamerstuk 33 561, nr. 26.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 561, nr. 48

10

Tabel 1 Planning en voorgenomen tenderschema windenergie op zee
Omvang
(GW)

Windenergiegebied,
kavel(s)

Tender kavels

Verwachte
ingebruikname
windpark

0,7

Borssele, kavels I en II

Gerealiseerd in 2016

2020

0,7

Borssele, kavels III, IV en
V

Gerealiseerd in 2016

2020

0,7

Hollandse Kust (zuid),
kavels I en II

Gerealiseerd in 2017

2022

0,7

Hollandse Kust (zuid),
kavels III en IV

Eerste kwartaal 2019

2022

0,7

Hollandse Kust (noord),
kavel V

Vierde kwartaal 2019

2023

0,7

Hollandse Kust (west),
kavel VI

Tweede kwartaal 2021

2024 t/m 2025

0,7

Hollandse Kust (west),
kavel VII

0,7

Ten noorden van de
Waddeneilanden, kavel I

Vierde kwartaal 2022

2026

1,0

IJmuiden Ver, kavel I

Vierde kwartaal 2023

2027 t/m 2028

1,0

IJmuiden Ver, kavel II

1,0

IJmuiden Ver, kavel III

1,0

IJmuiden Ver, kavel IV

2024 t/m 2025

2027 t/m 2028
Vierde kwartaal 2025

2029 t/m 2030
2029 t/m 2030

De routekaart windenergie op zee voorziet in 3,5 GW (in 2023) en 6,1 GW
(in 2030) bovenop de bestaande windparken (1 GW). Samen dus 10,6 GW.
Door de bij de wisselstroomplatforms toegestane, en bij de bouw van de
windparken in het gebied Borssele ook daadwerkelijk benutte
mogelijkheid om bijna 8% meer windvermogen te installeren dan de door
TenneT gegarandeerde transportcapaciteit («overplanting») zal het totale
windenergievermogen in 2030 naar verwachting nog wat meer worden,
circa 11 GW. Samen met een nog steeds toenemend aantal vollasturen
voor elk nieuw type windturbine kan hiermee de bijdrage van 49 TWh uit
het ontwerp-klimaatakkoord naar alle waarschijnlijkheid ingevuld worden.
Verdere opschaling van windenergie op zee is aan de orde als extra
behoefte aan hernieuwbaar opgewekte elektriciteit zich manifesteert en de
benodigde extra windenergie op zee voornamelijk aan de kust kan worden
aangesloten, nabij de industriële clusters. De keuze voor de daarvoor
meest geschikte locaties zal het kabinet te zijner tijd maken, in afstemming
met belanghebbenden en de internationale samenwerking met
buurlanden.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
E.D. Wiebes

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 561, nr. 48

11