Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2016–2017

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2651
Vragen van het lid Beckerman (SP) aan de Minister van Economische Zaken
over de staat van de sector geothermie (ingezonden 19 juli 2017).
Antwoord van Minister Kamp (Economische Zaken) (ontvangen 6 september
2017).
Vraag 1
Bent u bekend met het rapport van het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM)
«De Staat van de sector Geothermie»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Deelt u de zorgen die in het rapport worden geuit over de veiligheidsrisico’s
bij het winnen van aardwarmte en de mate waarin de sector op dit moment
risico’s herkent, beheerst en/of daartoe in staat is? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 2
In de tweede helft van 2016 ben ik samen met betrokkenen in de sector
gestart met het «verbeterplan geothermie», waarin bekeken wordt hoe
geothermie kan uitgroeien tot een veilige en volwassen technologie die een
belangrijke bijdrage kan leveren aan de energietransitie. Hierbij wordt
specifiek gekeken naar punten die ook naar voren komen in de «Staat van de
sector» en of en hoe de mijnbouwwetgeving hiervoor aangepast moet
worden. Het «verbeterplan geothermie» is in een afrondende fase en ik zal
uw Kamer naar verwachting in het najaar van 2017 over de uitkomsten ervan
informeren.
Vraag 3
Wat is uw reactie op de stelling in het rapport dat wet- en regelgeving niet
altijd voldoende worden nageleefd en er een zwak ontwikkelde veiligheidscultuur heerst bij nogal wat initiatiefnemers? Voelt u zich overvallen door deze
constateringen?

1

ah-tk-20162017-2651
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2017

https://www.sodm.nl/documenten/rapporten/2017/07/13/staat-van-de-sector-geothermie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

1

Antwoord 3
Het is niet acceptabel als wet- en regelgeving niet wordt nageleefd. Ook
zullen initiatiefnemers moeten beseffen dat geothermie projecten alleen
uitgevoerd kunnen en mogen worden door partijen die een goede veiligheidscultuur nastreven. Ik ben zoals in het antwoord op vraag 2 is aangegeven in 2016 gestart met het «verbeterplan geothermie», juist om bovengenoemde zaken aan te pakken.
Vraag 4
Hoe gaat u de vanuit de geschiedenis geleerde lessen rond de winning van
aardgas in het Slochterenveld inzetten om vergelijkbare situaties veroorzaakt
door diepe- en ultradiepe geothermie te voorkomen?
Antwoord 4
Zowel bij gaswinning als bij geothermie wordt er geboord in de diepe
ondergrond. Veel risico’s zijn daarom vergelijkbaar. Het is belangrijk de lessen
die zijn geleerd bij de exploitatie van het Slochterenveld mee te nemen bij
het verder ontwikkelen van geothermie in Nederland. Dit betekent dat
conform het OVV-rapport over Groningen, veiligheid een herkenbare plaats
heeft in het vergunningenproces. Ook bij het opstellen van nieuwe wet- en
regelgeving voor geothermie zal ik hiermee rekening houden.
Vraag 5
Hoe gaat voorkomen worden dat de wens naar hernieuwbare energie en
duurzaamheid gaat doorslaan, waardoor willekeurig wie het zich kan
permitteren toe te staan geothermie en ultradiepe geothermie toe te passen?
Antwoord 5
Het opsporen en winnen van geothermie is gebonden aan de eisen die
gesteld worden in de mijnbouw wet- en regelgeving. Deze wet- en regelgeving en veiligheidseisen zijn dezelfde als die gelden voor de olie- en
gaswinning. Wel wordt op het ogenblik in het kader van het «verbeterplan
geothermie» bekeken op welke wijze deze wet- en regelgeving meer specifiek
op geothermie kan worden toegesneden. De huidige wetgeving sluit niet
goed aan bij de praktijk van geothermie. Daarbij zal ook specifiek worden
gekeken naar de borging van deskundigheid en kennis.
Vraag 6
Wat is uw mening over de opmerking dat milieu en veiligheidsrisico’s
onvoldoende worden onderkend en er nauwelijks beperkingen zijn om
geothermie toe te passen waar dan ook in het land?
Antwoord 6
Zie hiervoor ook het antwoord op vraag 3. Zoals ook is aangegeven in de
«Staat van de Sector» zijn sommige risico’s van geothermie projecten
specifiek voor bepaalde regio’s. De «Staat van de Sector» geeft hier een
aantal voorbeelden van. Het is dus belangrijk om bij geothermieprojecten
goed in kaart te brengen of de genoemde risico’s daar spelen en of eventueel
mitigerende maatregelen nodig zijn. Ook zal worden gekeken of er gebieden
zijn waar geothermie niet of slechts in beperkte mate ontwikkeld mag
worden.
Vraag 7
Op welke wijze gaat u de naleving van de veiligheidscultuur na bij alle reeds
afgegeven vergunningen en bij inwerking zijnde geothermie projecten? Welke
maatregelen kunt u (laten) nemen, indien geconstateerd wordt dat het bij
deze projecten schort aan de naleving van de wetten en regels? Welke
maatregelen kunt u (laten) nemen indien de veiligheidscultuur bij deze
projecten onvoldoende is?
Antwoord 7
De veiligheid van activiteiten van een mijnbouwonderneming is wettelijk
geborgd in meerdere wetten, voornamelijk de Mijnbouwwet en de Arbeidsomstandighedenwet. SodM ziet als onafhankelijk toezichthouder toe op de
veiligheid en zal bij overtreding van normen voor veiligheid bestuurlijke
handhaving inzetten bijvoorbeeld door het opleggen van een last onder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

2

dwang of zo nodig het stil leggen van activiteiten. Daarnaast kan SodM in
samenwerking met het Openbaar Ministerie te allen tijden strafrechtelijk
optreden.
Vraag 8
Op welke wijze gaat u bij nog af te geven vergunningen voor geothermieprojecten inzetten op strikte naleving van wetten en regels? Op welke wijze gaat
een sterk ontwikkelde veiligheidscultuur opgenomen worden in af te geven
vergunningen?
Antwoord 8
SodM houdt toezicht op de naleving van wetten en regels en heeft op basis
van dit toezicht meerdere malen geothermieprojecten stilgelegd. De
constateringen die SodM doet in de «Staat van de Sector», betekenen dat het
toetsen van partijen die geothermieprojecten willen uitvoeren stringenter
uitgevoerd moet en zal worden op technisch en financieel vlak. In het kader
van «verbeterplan geothermie» ben ik in overleg met SodM (technische
toetsing) en EBN (financiële toetsing) om te komen tot adequate toetsingscriteria gericht op een goede veiligheidscultuur in de geothermie.
Vraag 9
Wat vindt u van het feit dat het duurzaamheidslabel van geothermieprojecten
nogal breed wordt uitgedragen, waarbij de focus in de praktijk vaak vooral op
kostenbesparing ligt, waardoor er gebruik wordt gemaakt van inferieure
materialen of van onvoldoende deskundig personeel, met alle risico’s van
dien? Op welke wijze gaat dergelijk onwenselijk gedrag bij voorbaat
uitgebannen worden?
Antwoord 9
Ik heb geen aanleiding om aan te nemen dat de nadruk bij geothermieprojecten vooral ligt bij kostenbesparing. Het kan niet zo zijn dat door kostenbesparingen de veiligheid in het geding komt. Voor mij levert geothermie een
belangrijke bijdrage aan de verduurzaming van de warmtevraag, zowel in de
gebouwde omgeving als voor de industrie. Alle partijen, waaronder de
decentrale overheden, met wie ik de ontwikkeling van geothermie een stap
verder probeer te brengen, werken vanuit ditzelfde gedachtegoed. Hierbij
blijft overigens het uitgangspunt dat bij geothermie de veiligheid voor mens,
natuur en milieu in alle gevallen geborgd moet zijn. Zie ook mijn antwoord
op vraag 8.
Vraag 10
Gaat u in nog af te geven vergunningen opnemen dat bij het onvoldoende
inzetten op een gedegen veiligheidscultuur, de vergunning ingetrokken kan
worden? Bent u bereid alle wetten en regels van in ieder geval ultradiepe
geothermie te herdefiniëren? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 10
Zie mijn antwoord op vraag 3. Als bij geothermie de veiligheid in het geding
is, zal de winning worden stilgelegd en eventueel de vergunning worden
ingetrokken. Zoals aangegeven bij het antwoord op vraag 5 gelden voor
geothermie en ultradiepe geothermie dezelfde strenge veiligheidseisen als
voor olie- en gaswinning en zie ik geen aanleiding om specifiek voor
ultradiepe geothermie andere regels te hanteren dan voor de andere vormen
van geothermie.
Vraag 11
Kan er een uitgebreid overzicht komen van alle observaties en interventies
van SodM op de door hen geschetste tekortkomingen bij aardwarmteprojecten bij zowel de rijksoverheid, lagere overheden en private partijen? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord 11
Aan de hand van inspecties van geothermieprojecten en externe signalen
komt SodM tot observaties die kunnen leiden tot een interventie. De
desbetreffende bedrijven ontvangen hierover inspectiebrieven waarin de
relevante observaties staan weergegeven, gevolgd door aanbevelingen en/of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

3

interventies. De door SodM uitgebrachte Staat van de Sector geeft mijns
inziens een goed beeld van de huidige prestaties van de sector en geeft een
goed beeld van de bevindingen van de toezichthouder. Overigens zijn alle
operators van geothermieprojecten, die nu produceren, private partijen.
Vraag 12
Op welke termijn gaan de door SodM geadviseerde aanpassingen van de
Mijnbouwwet de Kamer(s) bereiken? Deelt u de mening dat de voorbereidingen daartoe nu al – ook door een demissionaire Minister – genomen dienen
te worden? Kunt u uw antwoord toelichten?
Antwoord 12
Op het ogenblik wordt er gewerkt aan een meer specifieke en passende
wetgeving voor geothermie. Mijn streven is deze wetgeving voor het eind
van 2017 gereed te hebben voor consultatie met alle betrokkenen in de
geothermiesector.
Vraag 13
Op welke wijze en op welke termijn gaat u bevorderen dat de sector meer
begeleiding krijgt, transparanter en meer ervaren wordt en kennis meer gaat
delen? Kunt u uw antwoord toelichten?
Antwoord 13
De belangrijkste reden dat ik in 2016 gestart ben met het «verbeterplan
geothermie» is om samen met de sector in kaart te brengen hoe de geothermiesector versterkt kan worden, zowel technisch als financieel, maar ook qua
kennis, innovatie en organisatie.
Vraag 14
Hoe gaat de «full-life-circle» van een project (van boren tot ontmantelen)
ingevuld worden? Kunt u daarbij nadrukkelijk aangeven dat deze relatief
nieuwe techniek niet zo maar en al helemaal niet eeuwigdurend wordt
weggegeven, zoals destijds nogal onnadenkend gedaan is na de vondst van
het Slochterenveld?
Antwoord 14
Het is inderdaad goed om te beseffen dat het bij geothermie niet alleen gaat
om het boren van twee putten, maar om een project van meestal tientallen
jaren, waar onderhoud, reparaties en ook het ontmantelen van de putten deel
van uitmaken. Daarom is het van belang om bij de start van het geothermieproject zoveel mogelijk zekerheid te krijgen dat de initiatiefnemer voldoende
technische kennis heeft voor alle fasen van het project en voldoende
financiële draagkracht heeft om alle fasen van het project te kunnen
bekostigen. Vergunningen worden niet eeuwigdurend afgegeven, maar
afgestemd op de duur van de productie. De Mijnbouwwet biedt daarbij de
mogelijkheid om vergunningen in te trekken als daar aanleiding toe is.
Vraag 15
Kunt u in kaart (laten) brengen hoe omgegaan wordt met een mogelijk
aansprakelijkheidsdilemma in een gebied met zowel gaswinning als
geothermie?
Antwoord 15
In gebieden waar sprake is van gaswinning, is het van belang dat bij
voornemens voor geothermie goed wordt bekeken of deze twee toepassingen
elkaar ondergronds niet beïnvloeden. Zou dit wel het geval zijn, dan kan er
interferentie ontstaan. Indien er in redelijkheid een risico van interferentie is
tussen gaswinning en geothermie, dan zal ik geen vergunning voor geothermie verlenen.
Vraag 16
Bent u bereid te onderzoeken op welke wijze aardwarmteprojecten publiek
gemaakt kunnen worden? Zo nee, waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

4

Antwoord 16
Ook geothermieprojecten vallen onder de Mijnbouwwet. Dit betekent dat alle
data en informatie, die in het kader van een geothermie project verzameld
worden, aan mij ter beschikking gesteld moeten worden. Wel bepaalt de
Mijnbouwwet dat een deel van deze gegevens voor vijf jaar vertrouwelijk zijn.
Omdat ik het ook van belang acht dat voor een snelle leercurve en veilige
ontwikkeling van geothermie alle data en informatie zo snel mogelijk
beschikbaar komt, heb ik bepaald dat van initiatieven die in aanmerking
komen voor de garantieregeling voor het boren (RNES) en de SDE+, de data
en informatie direct openbaar worden. Daarnaast bekijk ik ook of de
wetgeving hierop aangepast kan worden.
Vraag 17
Bent u bereid de afgegeven vergunningen voor gebieden met een verhoogde
kans op natuurlijke aardbevingen, zoals in oostelijk Brabant en Noord
Limburg, nabij de Peelbreuken en in gebieden waar sprake is van seismiciteit
als gevolg van gaswinning, zoals in Groningen, ter heroverwegen? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord 17
Zie mijn antwoord op vraag 18.
Vraag 18
Welke extra voorzorgen en maatregelen gaat u afdwingen om te zorgen dat
in de provincie Groningen – een gebied waar sprake is van verhoogd
seismisch risico – de veiligheid gegarandeerd is? Welke extra onderzoeken
gaat u (laten) entameren bij geothermieprojecten in Groningen en Drenthe?
Antwoord 18
In alle gebieden waar sprake is van natuurlijke of geïnduceerde seismiciteit
zal locatie-specifiek bekeken moeten op basis van een seismische risico
analyse (SRA) of geothermie veilig kan worden uitgevoerd. Deze SRA wordt
beoordeeld door SodM. Op basis van het advies hierover van SodM neem ik
mijn besluit. Dit geldt voor heel Nederland, maar meer specifiek voor
Groningen (geïnduceerde seismiciteit) en voor oostelijk Brabant en noordelijk
Limburg nabij de Peelbreuken. In het geval van geothermie is het van belang
dat de seismische risicoanalyse wordt uitgevoerd en beoordeeld voordat
gestart wordt met de boringen. Ik onderzoek in hoeverre de bestaande
wetgeving hiervoor moet worden aangepast. In het specifieke geval van
Groningen is het ook van belang om voordat ik toestemming geef voor de
winning uitgesloten te hebben dat er kans is op interferentie met de
gaswinning in Groningen.
Vraag 19
Kunt u uitgebreid reageren op de conclusie uit het SodM-rapport dat in
verband met een mogelijke wisselwerking met de door de gaswinning
veroorzaakte aardbevingen, gepaste terughoudendheid op zijn plaats is wat
betreft geothermische projecten in en om het Groningerveld? Deelt u deze
conclusies? Zo ja, hoe gaat u daar invulling aangeven?
Antwoord 19
Zoals aangegeven in mijn antwoord op vraag 15 is het van belang dat vooraf
goed bekeken wordt dat de twee toepassingen elkaar ondergronds niet
beïnvloeden. Zou dit wel het geval zijn dan kan er interferentie ontstaan,
waardoor geothermie indirect invloed kan hebben op het ontstaan van
bevingen. Indien er in redelijkheid een risico van interferentie is tussen
gaswinning en geothermie, dan zal ik geen vergunning voor de winning van
geothermie verlenen. TNO en SodM zullen mij hierin adviseren.
Vraag 20
Deelt u de mening dat de veiligheid van Groningers de prioriteit heeft? Hoe
bent u voornemens om de veiligheid van Groningers te garanderen en de
risico’s die mogelijk voortkomen uit de winning van aardwarmte te pareren?
Zo nee, waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

5

Antwoord 20
Veiligheid heeft voor mij de hoogste prioriteit en ik zal daarom handelen als
aangegeven in het antwoord op vraag 19.
Vraag 21
Bent u bereid het gedeelte over geothermie binnen de Structuurvisie
Ondergrond te herzien en hierbij nadrukkelijk opnieuw de Commissie m.e.r te
betrekken? Zo nee, waarom niet?2
Antwoord 21
In de Ontwerp Structuurvisie Ondergrond (Kamerstuk 33 136, nr. 14), die de
Minister van Infrastructuur & Milieu samen met mij heeft opgesteld, wordt
specifiek naar de ruimtelijke ordening van de ondergrond gekeken. Hierbij is
gekeken naar de vraag of het nodig is om specifieke gebieden uit te sluiten
voor specifieke toepassingen. Ik zal kijken of dit aspect aanscherping behoeft
in lijn met de door SodM geuite zorgen. Op het ogenblik worden de
ingediende zienswijzen bekeken en in dat kader zal ook worden bezien of de
Structuurvisie nog aanpassingen behoeft naar aanleiding van de zorgen die
er bij SodM bestaan over de veiligheid bij delfstoffenwinning en geothermie.
Vraag 22
Deelt u de mening dat naar aanleiding van de brief van het SodM, het SodM
extra mankracht voor uitbreiding van het toezicht verdient? Zo nee, waarom
niet?3
Antwoord 22
SodM stelt voor sectoren waar toezicht op wordt gehouden een «Staat van
de Sector» op. Op basis hiervan zal SodM bepalen hoe het toezichtsarrangement er voor de verschillende sectoren uit moet gaan zien. Hieruit vloeit
voort of en hoeveel extra mankracht en welke expertise er bij SodM nodig is
om invulling te geven aan de verschillende toezichtsarrangementen. Ik ben
hierover in gesprek met SodM.
Vraag 23
Bent u bereid in te zetten op meer gedegen onafhankelijk wetenschappelijk
onderzoek naar geothermie en daarbij de afweging tussen technieken –
bijvoorbeeld het stoppen van gaswinning om ultradiepe geothermie mogelijk
te maken- daarbij te betrekken? Kunt u uw antwoord toelichten?
Antwoord 23
Ja, daar ben ik toe bereid. Daarom maakt enerzijds het versterken van kennis
en innovatie in de geothermie onderdeel uit van het onafhankelijke Kennisprogramma Effecten Mijnbouw (KEM) dat dit jaar is gestart. Anderzijds ben ik
aan het bekijken hoe de innovatie binnen de geothermiesector versneld en
versterkt kan worden en hoe de kennis van de ondergrond kan worden
vergroot.
Vraag 24
Waarom heeft geen enkele geothermist beschikking over een goedgekeurd
winningsplan? Is het naar uw mening wenselijk dat geothermisten opereren
zonder goedgekeurd winningsplan? Op welke termijn gaat u de door het
SodM geconstateerde achterstanden weg werken? Bent u bereid indien nodig
spoedwetgeving te ontwikkelen waarbij in reeds afgegeven vergunningen een
goedgekeurd winningsplan verplicht gesteld wordt?
Antwoord 24
Het winningsplan zoals gedefinieerd in de Mijnbouwwet is vooral geënt op de
doelmatige winning van olie- en gas en de mogelijk daaraan gerelateerde
bodembeweging. De wetgeving sluit daardoor niet altijd goed aan bij de
praktijk van geothermie. Bovendien zijn de in het winningsplan te adresseren
elementen deels niet van toepassing op geothermie. Daarom wordt er nu

2
3

13 juli 2017: Advies milieueffectrapport Structuurvisie Ondergrond
https://www.sodm.nl/binaries/staatstoezicht-op-de-mijnen/documenten/brieven/2017/07/13/
brief-naar-minister-staat-van-de-sector-geothermie/Brief+SvdS+Geothermie.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

6

gewerkt aan een meer specifieke en passende wetgeving voor geothermie,
waarbij mijn streven is deze wetgeving voor het eind van 2017 gereed te
hebben voor consultatie met alle betrokkenen in de geothermiesector.
SodM geeft in de «Staat van de sector» aan dat door het ontbreken van
goedgekeurde winningsplannen, en de daarbij behorende voorwaarden,
onvoldoende handvatten te hebben voor toezicht en handhaving en vraagt
daarom om een tijdelijk beleidskader als basis voor het SodM-toezicht. Ik ben
begin dit jaar gestart met het ontwikkelen van een tijdelijk format, specifiek
voor winningsplannen geothermie, dat gebruikt kan worden totdat de
aanpassing van de Mijnbouwwet voor geothermie gereed is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

7