Vergelijking
overheidssteun in
Europese landen ten
behoeve van de
staalsector
Eindrapportage

NOVEMBER 2022

Openbaar

GRONDLEGGER VAN VOORUITGANG

S

1

2

3

4

B

Inhoudsopgave

Openbaar

S

Samenvatting en aanpak

1

Overzicht verduurzamingsplannen van Europese
staalbedrijven

2

Overzicht ondersteuningsmaatregelen door Europese
overheden

3

Vergelijking van plannen en maatregelen

4

Toepassing ondersteuning in Nederlandse context

I

Bijlage I: Factsheets per land

II

Bijlage II: Bronnenlijst

III

Bijlage III: Inschatting toepassing staatssteunkaders op
verduurzaming staalindustrie

2

Samenvatting en aanpak

Openbaar

3

SAMENVATTING

S

1

2

3

4

B

Samenvatting I: verduurzamingsplannen, overheidssteun en vergelijking
fondsen. De vraag is, of deze maatwerkfinancieringen zullen worden goedgekeurd
Verduurzamingsplannen Europese staalbedrijven (meer info: klik hier)
door de Europese Commissie. De (beoogde) ondersteuning van grote staalbedrijven
Er zijn op dit moment (naast Tata Steel in Nederland) tien grote staalbedrijven die
de ambitie hebben om het productieproces te verduurzamen. Deze bedrijven hebben richt zich op CAPEX (capital expenditures oftewel initiële investeringsuitgaven) om de
eerste investering in de techniek te ondersteunen. OPEX-ondersteuning (operational
vrijwel allemaal de ambitie om DRI met elektrische smeltoven met aardgas en op
expenditures oftewel jaarlijkse kosten die voortkomen uit bedrijfsactiviteiten) wordt
termijn hernieuwbare waterstof hiervoor toe te passen. Totale investeringen voor
alleen in een aantal generieke maatregelen toegepast (bijv. Decarbonisering in de
deze tien plannen liggen tussen €110 miljoen en €4,7 miljard. Niet al deze
Industrie in Duitsland of SDE++ in Nederland) en is geen op dit moment geen
investeringen zijn onderling vergelijkbaar. De hoogte van de productiecapaciteit
onderdeel van de onderzochte maatwerkfinancieringen voor grote staalbedrijven.
verschilt sterk onderling. Ook zijn sommige investeringen niet alleen bedoeld voor
verduurzaming, maar ook voor het (ver)bouwen van andere faciliteiten. De termijn
waarbinnen de bedrijven beogen de DRI’s te bouwen is tussen 2025 en 2033. De
termijn van overstap van een DRI met aardgas naar hernieuwbare waterstof is veelal
nog onzeker. De meeste grotere bedrijven hebben op dit moment geen expliciete
plannen voor het tegengaan van andere type (lucht)vervuiling (met uitzondering
van Acciaierie d'Italia in Taranto). Het hoofddoel van de plannen is daarom CO2besparing.

Vergelijking plannen: bijdrage aan klimaatopgave en investeringen per ton
groen staal (meer info: klik hier)
Samen tellen zeven concrete plannen met gedefinieerde beoogde CO2-besparing op tot
een bijdrage van 2,5% aan de Europese opgave van 55% minder CO2-uitstoot in 2030
ten opzichte van 1990. Afhankelijk van de doelen die landen voor zichzelf gesteld
hebben en de hoeveelheid CO2 die zij nu al uitstoten, is het nationale effect van de
verduurzaming onderling verschillend (0,2%-16,4%).

Overheidssteun ten behoeve van plannen (meer info: klik hier)
De (nominale) investeringskosten per ton geproduceerde groen staal liggen op basis
Elk onderzocht land beschikt over generieke ondersteuningspakketten voor de
van de onderzochte pannen tussen de €435 en €1150 investeringskosten per ton
reductie van CO2-emissies waar meerdere sectoren gebruik van kunnen maken, zo
groen staal (exclusief operationele en overige kosten). Er spelen vier onzekerheden
ook de industrie. Echter lenen deze zich in de praktijk maar beperkt voor de grote
die ervoor kunnen zorgen dat de investeringen per ton groen staal variëren. Meer
investeringen die staalproducenten moeten nemen, omdat de maximale
info: klik hier.
subsidiebedragen voor individuele projecten veel lager liggen ten opzichte van de
Het bereik van de (nominale) investeringskosten per gereduceerde hoeveelheid CO2
hoge investeringen die staalbedrijven van plan zijn te maken. Generieke maatregelen
ligt tussen de €138 investeringskosten per ton CO2-besparing en €571
zijn meer bedoeld om verduurzaming te realiseren in meerdere sectoren en in
investeringskosten per ton CO2-besparing (exclusief operationele en overige kosten).
kleinere projecten. Hierdoor zijn veel landen op de route om maatwerkfinanciering
Ook hiervoor gelden diverse onzekerheden. Meer info: klik hier.
op te stellen voor grote producenten en gebruiken hiervoor soms geld uit generieke
Openbaar

4

SAMENVATTING

S

1

2

3

4

B

Samenvatting II: juridische inzichten
Juridische inzichten (meer info: klik hier)
Onze inschatting is dat de CEEAG het primaire beoordelingskader zal zijn bij
steunmaatregelen gericht op de verduurzaming van de staalindustrie door middel
van industriële toepassingen. De CEEAG vereist dat de voorgenomen
steunmaatregel een verbetering in gang zet die de markt niet zelfstandig tot stand
kan brengen. In geval een steunmaatregel niet alleen bedoeld is voor
decarbonisering, maar ook het werken aan een verbetering van de luchtkwaliteit of
andere vormen van verontreiniging, kan de Commissie dit – naar onze inschatting in
positieve zin – meenemen in de beoordeling wat betreft de geschiktheid,
noodzakelijkheid en proportionaliteit van de steunmaatregel. De Commissie gaat er
in beginsel vanuit dat steun voor de reductie van broeikasgasemissies in de regel
moet worden toegekend via een concurrerende biedprocedure. Een uitzondering op
de vereiste concurrerende biedprocedure kan gerechtvaardigd zijn indien het
potentiële aanbod of het aantal potentiële bieders onvoldoende is om concurrentie
te waarborgen. De CEEAG is echter zo geformuleerd dat de focus van de
voorgenomen steunmaatregel dient te liggen op de reductie van
broeikasgasemissies in de brede zin van het woord, en in principe niet gericht op
één specifieke sector of begunstigde. Als de doelstelling is om in algemene zin CO2reductie te bewerkstelligen, zal de lidstaat de Commissie moeten overtuigen
waarom is gekozen voor een specifieke begunstigde, sector en/of technologie. Voor
dat laatste is het relevant in hoeverre er ook
andere technologieën beschikbaar zijn voor CO2-reductie, met name als de

Openbaar

overheid in het verleden die andere technologieën heeft ondersteund via beleid of
eerdere steun. Het is hierdoor aannemelijk dat de Commissie eerder de voorkeur
zal geven aan een regeling gericht op meerdere begunstigden, dan op het
financieren van een gerichte maatregel voor één bedrijf.
Op 4 oktober 2022 heeft de Commissie bekend gemaakt dat de staatssteun voor
het verduurzamen van Salzgitter in Duitsland is goedgekeurd in het kader van de
CEEAG. De onderliggende besluiten zijn nog niet gepubliceerd, maar het
persbericht haalt aan dat het verduurzamen van het industriële proces, het
‘stimulerende effect’ van de maatregel voor een verbetering die de markt niet
zelfstandig tot stand kan brengen en het toepassen van onderzoek, ontwikkeling
en innovatie (O&O&I)-activiteiten aan als redenen van toekenning.

5

S

SAMENVATTING

1

2

3

4

B

Samenvatting III: ervaringen andere landen en toepassing Nederlandse
context
Ervaringen andere landen (meer info: klik hier)
Op basis van de gevoerde gesprekken hebben we de ervaringen in andere landen
in kaart gebracht. Volgens gesprekspartners zorgt het goedkeuringsproces bij de
Europese Commissie (DG COMP) – door de beperkte middelen en de mogelijk
vele vragenrondes – voor lange wachttijden en frustratie bij aanvragers. De
aanvraagprocedure bij de EC (voor goedkeuring op staatssteun maar ook voor
gelden bijvoorbeeld vanuit het Innovatiefonds) wordt door gesprekspartners
gezien als onvoorspelbaar. Ook zijn deze lange procedures volgens hen niet in lijn
met de ambitie om te versnellen vanuit REPowerEU en het Fit-for-55 pakket.
In het aanvraagproces dient er een analyse van de financieringskloof te worden
ingediend, indien er geen concurrerend biedproces plaatsvindt, en daarnaast een
terugbetalingsmechanisme worden opgesteld die geld terugvordert als de
begunstigde niet aan de voorwaarden heeft voldaan. Er is in Europa vooral
ervaring met CAPEX-ondersteuning. Hoewel deze nog niet bestaan, zijn
verschillende lidstaten en ook de Europese Commissie momenteel aan het
onderzoeken om beleidskaders op te zetten die operationele kosten
ondersteunen (zogeheten Contracts for Difference (CfD) of Carbon Contracts for
Difference (CCfD). Het beperken van ondersteuningskosten in gesprekken met
het staalbedrijf kan op basis van ervaring in andere landen op vier manieren: 1)
Organiseer alsnog concurrentie tussen staalbedrijven onderling, 2) indien
gekozen wordt voor maatwerk, dan kunnen kosten beperkt worden middels een
concurrentiedialoog, 3) dek risico’s af en 4) voorkom dubbele compensatie en
versnipperde ondersteuning. Meer info: klik hier.
Openbaar

Onzekerheden en risico’s (meer info: klik hier)
Hoofdzakelijk zien gesprekspartners uit andere Europese landen de
volgende onzekerheden en risico’s voor de verduurzaming van de staalindustrie:
1) de beschikbaarheid en duurzaamheid van aardgas en waterstof, 2) Europese CO2grensheffing, 3) de hervorming van EU ETS en 4) de concurrentie uit de VS. Deze
onzekerheden zijn dit rapport nader opgesplitst in acht deelaspecten.

Toepassing Nederlandse context (meer info: klik hier)
Samengevat doen we negen observaties waarmee we de ervaring uit andere landen
bij het opstellen van verduurzamingsplannen en goedkeuring krijgen van
overheidssteun toepassen in de Nederlandse context:
1.

2.
3.

De meeste plannen van staalbedrijven richten zich op de periode 2025-2033
voor het implementeren van de verduurzaming van het productieproces
(bouwen DRI’s). Vooralsnog is grotendeels onbekend wanneer over wordt
gegaan op hernieuwbare waterstof. Dit hangt van meerdere factoren af (prijs,
beschikbaarheid, vraag en aanbod etc). Andere grote staalbedrijven richten zich
vooralsnog niet op de vermindering van lucht- of milieuvervuiling, met
uitzondering van de Tarantofabriek in Italië.
De Europese Commissie heeft de voorkeur voor een algemene regeling met
concurrerend biedproces, zoals in de Nederlandse SDE++.
Indien de Nederlandse overheid geen algemene regeling maar maatwerk voor
de verduurzaming van TATA Steel beoogt, vergt dit grondige onderbouwing.

Vervolg observaties op volgende pagina
6

SAMENVATTING

S

1

2

3

4

B

Samenvatting IV: vervolg toepassing Nederlandse context
4.

Hiervoor zien we twee uitzonderingen die mogelijk kunnen ondersteunen in deze
onderbouwing:
a.
Als er onvoldoende concurrentie kan worden gecreëerd voor een concurrerend
biedproces
b. Als de doelstelling niet alleen CO2-gerelateerd is, maar ook aan de verbetering van de
luchtkwaliteit of tegengaan van andere type vervuiling of uitstoot.
5. Hiervoor zien we ook twee knelpunten:
a.
De onderbouwing van steun voor hernieuwbare waterstof lijkt lastig: volgens
sommige gesprekspartners is hernieuwbare waterstof relatief duur om te
produceren, heeft de Nederlandse overheid in het verleden al veel subsidie aan CCS
verstrekt dat ook gebruikt kan worden voor de staalsector en is er onderbouwing
nodig over waar Nederland hernieuwbare waterstof vandaan gaat halen.
b. Afwijking van de regel zorgt waarschijnlijk voor een tijdsintensief
goedkeuringsproces
6. Kosten worden het beste beperkt middels een concurrerend biedproces. Indien niet
mogelijk, dan zijn er andere opties, namelijk het aangaan van een concurrentiedialoog
of het verkrijgen van toezeggingen voor afname.
7. Mocht OPEX-ondersteuning nodig zijn, dan kan een CCfD (die alleen de CO2prijsvolatiliteit afdekt) mogelijk goedkoper zijn dan een CfD (die alle risico's van de
prijs van groen vs conventioneel staal dekt).
8. Om lock-in van aardgas te voorkomen vraagt de Commissie naar verwachting een
ambitieus tijdpad voor overstap naar hernieuwbare waterstof
9. De Nederlandse overheid kan als ‘efficiënte makelaar’ spelen om het
goedkeuringsproces bij de Europese Commissie te faciliteren en mogelijk te versnellen.
Openbaar

7

S

AANPAK

1

2

3

4

B

Dit rapport geeft antwoord op negen onderzoeksvragen
In het landelijk coalitieakkoord is afgesproken dat het Rijk
maatwerkafspraken gaat maken met de grootste Nederlandse
uitstoters. Een belangrijke uitstoter van broeikasgassen is TATA Steel. Om
goede afspraken te maken vragen de RVO en de ministeries van EZK en
IenW om inzicht in enerzijds de verduurzamingsplannen van andere
grote Europese staalbedrijven en anderzijds de (financiële)
ondersteuning die andere lidstaten hierin bieden. Hiervoor zijn een
aantal onderzoeksvragen opgesteld. Dit rapport beoogt antwoord te
geven op onderstaande onderzoeksvragen:
Plannen van bedrijven
1. Welke plannen hebben staalbedrijven in Europa om broeikas- en
andere gassen te verminderen bij de productie van staal? Hoe ver
gaan deze plannen en op welke technieken wordt ingezet?
2. Wat is de (economische) investering die voor deze plannen wordt
gedaan en hoe verschilt deze tussen bedrijven?
3. Op welke termijn worden deze plannen en investeringen
bewerkstelligd?

5.

Welke voorwaarden gelden voor staalbedrijven om deze
ondersteuning te ontvangen? Gaan deze voorwaarden ook in op
andere opgaven rondom het milieu?

Analyse en vergelijking maatregelen
6. Wat is de status van de ondersteuningsmaatregelen? Lijken de
maatregelen op het eerste oog in lijn met de EU-wetgeving rondom
staatssteun?
7. Welke onzekerheden en risico’s spelen mee en hoe spelen andere
Europese landen hierop in?
Toepasbaarheid Nederlandse context
8. Welke van de geanalyseerde ondersteuningsmaatregelen kunnen
relevant zijn in de Nederlandse context (verduurzaming van Tata
Steel)?
9. Hoe kunnen de onderzochte maatregelen mogelijk kunnen
functioneren in de Nederlandse context?

Ondersteuningsmaatregelen vanuit overheden
4. Welke ondersteuningsmaatregelen (support schemes) worden
overwogen door EU-lidstaten? Zijn dit generieke maatregelen of
maatwerkfinancieringen per bedrijf? Zetten deze maatregelen in op
stimulering van CAPEX, OPEX of beide?
Openbaar

8

AANPAK

S

1

2

3

4

B

Onze aanpak richtte zich op deskresearch en het voeren van gesprekken
met experts werkzaam in diverse lidstaten
Aanpak
In korte tijd is het team van Berenschot aan de slag gegaan om de
benodigde informatie te verzamelen om de onderzoeksvragen te kunnen
beantwoorden. De aanpak bestond enerzijds uit het verzamelen van
bronnen en literatuur (140 bronnen in totaal, zie ook de bronnenlijst) en
anderzijds uit het voeren van gesprekken. Berenschot werkte hiervoor
samen met #SustainablePublicAffairs. Samen kwamen we in totaal in
contact met vijfentwintig gesprekspartners uit acht verschillende landen
waarmee we diverse gesprekken hebben gevoerd of informatie van hebben
ontvangen. De gesprekspartners zijn beleidsadviseur bij een lidstaat,
onderzoeker of werkzaam bij een staalbedrijf of brancheorganisatie.

plannen bijdragen aan duurzaamheidsdoelen en geeft een overzicht van
ervaringen uit andere landen met het opstellen van steunmaatregelen.
Hoofdstuk 4 past ten slotte de informatie uit de vorige hoofdstukken toe
in de Nederlandse context met bijbehorende observaties.

De ervaringen en observaties van de gesprekspartners zijn niet altijd te
verifiëren met publiek toegankelijke bronnen. Echter gaan wij ervanuit dat
zij naar eer en geweten antwoord gegeven op onze vragen.
Leeswijzer
Elke hoofdstuk begint met een aparte leeswijzer en beschrijven hoe de
desbetreffende onderzoeksvragen beantwoord worden. Hoofdstuk 1 gaat
dieper in op de verduurzamingsplannen van de Europese staalbedrijven.
Hoofdstuk 2 geeft een overzicht van ondersteuningsmaatregelen van
Europese lidstaten t.b.v. de verduurzamingsplannen. Hoofdstuk 3 vergelijkt
de verschillende plannen en maatregelen, biedt inzicht in hoe
Openbaar

9

1. Verduurzamingsplannen
Europese staalbedrijven
Openbaar

10

VERDUURZAMINGSPLANNEN EUROPESE STAALBEDRIJVEN

S

1

2

3

4

B

Leeswijzer hoofdstuk 1: verduurzamingsplannen
Doel hoofdstuk 1
Inzicht bieden in de plannen van Europese staalbedrijven voor de
verduurzaming van hun bedrijfsprocessen.
Resultaten hoofdstuk 1
We bieden inzicht in:
• Selectie van grote staalbedrijven
• Hoeveelheid en type productie
• Techniekkeuze per bedrijf voor verduurzaming
• Scope van verduurzaming (alleen CO2 of breder?)
• Tijdlijn van verduurzaming
• Beoogde en type investering(en) voor verduurzaming
Onderzoeksvragen die worden beantwoord in dit hoofdstuk
•
Welke plannen hebben staalbedrijven in Europa om broeikas- en
andere gassen te verminderen bij de productie van staal? Hoe ver
gaan deze plannen en op welke technieken wordt ingezet?
•
Wat is de (economische) investering die voor deze plannen wordt
gedaan en hoe verschilt deze tussen bedrijven?
•
Op welke termijn worden deze plannen en investeringen
bewerkstelligd?
Openbaar

11

VERDUURZAMINGSPLANNEN EUROPESE STAALBEDRIJVEN

S

1

2

3

4

B

Er zijn hoofdzakelijk tien verduurzamingsplannen in ontwikkeling bij
grote Europese staalbedrijven
Momenteel zijn er (naast Tata Steel) tien grote Europese staalfabrieken die van
plan zijn om het productieproces te gaan verduurzamen of een duurzame fabriek
te bouwen (zie tabel 1). Geen van deze plannen is al in uitvoering. De plannen zijn:
• ArcelorMittal (Duitsland)
• Thyssenkrupp (Duitsland)
• Salzgitter (Duitsland)
• ArcelorMittal (België)
• HYBRIT (Zweden)
• H2Greensteel (Zweden)
• ArcelorMittal (Frankrijk)
• Acciaierie d'Italia (Italië)
• ArcelorMittal (Spanje)
• Iberdrola en H2Greensteel (Spanje)
Verduurzamingstechniek
De meeste plannen beogen de verduurzaming van het productieproces met een
DRI-EAF op aardgas, waar uiteindelijk hernieuwbare waterstof voor gebruikt
wordt. Verdere details zijn vaak lastig te achterhalen. Thyssenkrupp beoogt te
verduurzamen met een DRI-SAF (submerged arc furnace). Het voordeel hiervan is
dat hetzelfde soort ijzererts te gebruiken is als bij de huidige hoogovens. CCS
wordt weinig ingezet, met uitzondering van ArcelorMittal in Gent welke een
variatie aan plannen beoogt (DRI met biomassa en daarna waterstof, maar ook
CCU en CCS en productie bio-ethanol).
Openbaar

Op basis van de bekeken bronnen en gevoerde gesprekken maken de
meeste grotere bedrijven op dit moment geen expliciete plannen voor het
tegengaan van andere type (lucht)vervuiling of besparing van andere
uitlaat- of broeikasgassen met uitzondering van Acciaierie d'Italia in
Taranto, welke naast CO2 ook fijnstof beoogt te verminderen. Daarbij
geldt dat door bedrijven rekening gehouden wordt met landelijke of
Europese wetgeving rondom milieu. CO2-besparing blijft echter het
hoofddoel voor de verduurzamingsplannen.
Tijdlijn
De meeste plannen richten zich op de periode 2025-2033 voor het
implementeren van de verduurzaming van het productieproces. Het is
vaak niet duidelijk wanneer de (gedeeltelijke) overstap gemaakt wordt
naar waterstof. Wel geeft bijvoorbeeld ArcelorMittal in Duitsland aan in
2030 volledig op waterstof over te stappen. De meeste plannen geven een
fasering aan, waarin bijvoorbeeld gefaseerd de hoogovens worden
vervangen en DRI’s worden gebouwd. Alle grote plannen beogen te
starten vóór 2030. Salzgitter beoogt in 2033 klaar te zijn met de volledige
omschakeling van zijn staalproductie van hoogovens naar DRI-EAF
installaties. In hoofdstuk 3 zoomen we in op deze plannen en worden ze
nader vergeleken op basis van beoogde investeringen en CO2-besparing
en grootte van productie.
12

S

VERDUURZAMINGSPLANNEN EUROPESE STAALBEDRIJVEN

1

2

3

4

B

Totale investeringen liggen tussen €110 miljoen en €4,7 miljard. Grotere
staalbedrijven investeren zelf tussen €37 miljoen en €1.2 miljard.
Investeringen door bedrijven
Op basis van deskresearch en de gevoerde gesprekken is (nog) niet altijd te
achterhalen hoeveel staalbedrijven gaan investeren in de verduurzaming
van het productieproces. Vaak is alleen het totale bedrag van het
verduurzamingsproject bekend en is nog niet duidelijk wat de verdeling is
tussen de lidstaat en het bedrijf gaat worden. Wel rekenen staalbedrijven
erop dat zij bij het maken van hun eigen investering aanvullend worden
ondersteund door de desbetreffende overheid. De grootste investeringen
(bij ons bekend) die worden gedaan zijn als volgt:
• De grootste verwachte investering is €4,7 miljard door Acciaierie
d'Italia (deels in handen van ArcelorMittal) in Italië, waarvan €1,15
miljard (naar schatting) vanuit het bedrijf zelf komt. Het is echter
onduidelijk welk deel van deze investering precies zorgt voor
verduurzaming, aangezien er ook een deel wordt geïnvesteerd in het
openhouden van deze (vervuilende) fabriek. Deze investering staat
onder grote politieke en maatschappelijke druk in Italië.
• Iberdrola en H2Greensteel in Spanje doen de grootste
bedrijfsinvestering, van €2.3 miljard. De overheidsbijdrage is hierbij
vooralsnog onduidelijk. Het betreft de bouw van een nieuwe
staalfabriek en is hierdoor lastiger te vergelijken met het ombouwen
van bestaande fabrieken.
Openbaar

•

•

•

•

De investering van Salzgitter in Duitsland (€1,7 miljard) is de
daaropvolgende grootste investering door een staalbedrijf. De overheid
steunt deze voor €1 miljard, Salzgitter zelf investeert €723 miljoen.
ThyssenKrupp in Duisburg heeft al een subsidie ontvangen van €37
miljoen voor een testproject en verwacht nog €2 miljard nodig te
hebben om een DRI-SAF te bouwen.
De verduurzaming van twee kleinere fabrieken in Duitsland
(Thyssenkrupp in Duisburg en ArcelorMittal in Bremen) kostte de
bedrijven respectievelijk €37 miljoen en €55 miljoen.
HYBRIT kostte het bedrijf zelf €99 miljoen en werd ondersteund met
€143 miljoen uit het Europese Innovatiefonds.

De investeringen variëren sterk en hangen daarmee met name af van de
grootte van de productie. In hoofdstuk 2 gaan we nader in op hoe deze
bedrijven ondersteund worden door overheden en in hoofdstuk 3 schatten
we de opbrengsten per euro die met deze investeringen wordt bereikt
(groen staal en CO2-besparing).

13

S

VERDUURZAMINGSPLANNEN EUROPESE STAALBEDRIJVEN

1

2

3

4

B

Tabel 1: Overzicht verduurzamingsplannen grote staalbedrijven (1/3)
Land of
regio

Bedrijf

Nederland

Tata Steel

ArcelorMittal

Duitsland

Thyssenkrupp

Salzgitter

België

Openbaar

ArcelorMittal

Plaats

Jaarlijkse productie
en omzet

Primair of
secundair
staal?

Beoogde
verduurzaming
s-techniek

IJmuiden

Productie: 7,5 mln. ton
Omzet: €2,7 mld149

Primair

DRI-EAF

Bremen,
Hamburg,
Duisburg en
Eisenhüttenstadt

Productie: 36,8 mln. ton*
Omzet: €43,34 mld* 133

Primair en
secundair

Duisburg

Productie: 11 mln ton
Omzet: €8,9 mld
(2020/2021)108

Salzgitter

Productie: 6,75 mln ton
Omzet: €9,77mld
(2021)135

Gent

Zie boven*

Tijdlijn verduurzaming

Scope van
verduurzaming

Beoogde en type
investering (bedrijf en
overheid)

CO2, stikstof, milieu

Onbekend

•

2030: 35%-40%
minder CO2, aardgas
2045: CO2-neutraal, H2

•
•

2025 aardgas
2030 volledig H2

Alleen CO2-besparing
(geen overige
plannen rondom
milieu)

Totaal: €110 mln
Lidstaat: €55 mln
Bedrijf: €55 mln
Type: CAPEX

Alleen CO2-besparing

Totaal: Onbekend
• DRI-SAF: >€2 mld nodig
Lidstaat: €37 mln
Bedrijf: Onbekend
Type: CAPEX;

Alleen CO2-besparing

Totaal: €1,723 mld
Lidstaat: €1 mld
Bedrijf: €723 mln
Type: CAPEX

Alleen CO2-besparing

Totaal: €1,1 mld (totaal)
Lidstaat: Onbekend
Bedrijf: Onbekend
Type: Onbekend

•

Primair

Primair

Primair

DRI-EAF en EAF

•
•

H2 in BOF
DRI-SAF

2 DRI; 3 EAF

DRI-EAF (eerst
biomassa ipv H2)

•
•

•
•

H2 opschalen in 5 jaar;
2022-’26 DRI bouwen

Eerste fase in 2025,
Afgerond in 2033

35% CO2-reductie in 2030

* Productie en omzet zijn alleen beschikbaar voor ArcelorMittal Europe, niet per vestiging

14

S

VERDUURZAMINGSPLANNEN EUROPESE STAALBEDRIJVEN

1

2

3

4

B

Tabel 1: Overzicht verduurzamingsplannen grote staalbedrijven (2/3)
Land of
regio

Bedrijf

Hybrit

Plaats

Luleå

Jaarlijkse productie
en omzet

Productie: 1,35 mln ton 6
Omzet: Onbekend

Primair of
secundair
staal?

Primair

Beoogde
verduurzamingstechniek

DRI-EAF

Tijdlijn
verduurzaming

Vóór 2030

Scope van
verduurzaming

Beoogde en type
investering (bedrijf en
overheid)

Alleen CO2-besparing

Totaal: €695 mln.
Lidstaat:€596 mln.*
Bedrijf: €99 mln.
Type: Onbekend

Alleen CO2-besparing

Totaal: Onbekend*2
Lidstaat: Onbekend
Bedrijf: Onbekend
Type: Onbekend

Alleen CO2-besparing

Totaal: €1,7 mld
Lidstaat: Onbekend*3
Bedrijf: Onbekend
Type: CAPEX

CO2- en
fijnstofreductie

Totaal: €4,7 mld*4
Lidstaat: Onbekend
Bedrijf: €1,15 mld
Type: Onbekend

Alleen CO2-besparing

Totaal: €1 mld.*3
Lidstaat: Onbekend
Bedrijf: Onbekend
Type: Onbekend

Alleen CO2-besparing

Totaal: Onbekend
Lidstaat: Onbekend
Bedrijf: €2,3 mld.
Type: Onbekend

Zweden
H2Greensteel

Frankrijk

ArcelorMittal

Italië

Verwacht:
Acciaierie
d'Italia

ArcelorMittal

Boden

Duinkerken en
Fos-sur-Mer

Taranto

Productie: 5 mln ton132
Omzet: Onbekend*

Zie vorige pagina

Productie: 8 mln. ton 123
Omzet: onbekend

Gijon

Zie vorige pagina

n.t.b.

Productie: 2 mln. ton115
Omzet: onbekend

Primair

Primair en
secundair

Primair

Primair

DRI-EAF

In 2024 operationeel

DRI-EAF en EAF

•
•

DRI-EAF

Operationeel in 2027
3 van de 5 BOF’s
vervangen in 2030

2025 operationeel

DRI-EAF

Vóór 2025 operationeel

DRI-EAF

Operationeel per
2025/2026

Spanje
Iberdrola&
H2Greensteel

Openbaar

Primair

* Bestaat uit: Industriklivet & Klimatklivet (€53 mln), EU ETS (€143 mln), IPCEI
(€400 mln); totaal €596 mln
*2 Verwachte netto export waarde is €2,7 mld. 132

*3 Nog niet openbaar welk deel de overheid zal betalen en welk deel het bedrijf
*4 Precieze getallen en bronnen van investeringen vanuit lidstaat en bedrijf zijn onduidelijk

15

S

VERDUURZAMINGSPLANNEN EUROPESE STAALBEDRIJVEN

1

2

3

4

B

Tabel 1: Overzicht verduurzamingsplannen grote staalbedrijven (3/3)

Land of
regio

Bedrijf

Plaats

Jaarlijkse productie
en omzet

Primair of
secundair
staal?

Beoogde
verduurzamingstechniek

Tijdlijn
verduurzaming

Scope van
verduurzaming

Beoogde en type
investering (bedrijf en
overheid)

Secundair

EAF134

Nog niet geconcretiseerd

Alleen CO2-besparing

N.v.t.

Alleen CO2-besparing

Totaal: £3 mln.
Lidstaat: £1,5 mln.
Bedrijf: £1,5 mln
Type: Onbekend 136

Alleen CO2-besparing

Totaal: Onbekend
Lidstaat: Onbekend
Bedrijf: Onbekend
Type: Onbekend

Productie: 2,6 mln. ton33,
British Steel

Scunthorpe

34

Omzet: Onbekend
Verenigd
Koninkrijk
Tata Steel

Oostenrijk

Openbaar

Voestalpine
AG

Port Talbot

Productie: 3,2 mln. ton
staal32
Omzet: £2,6 mld.

Linz

Productie: Onbekend
Omzet: Onbekend*

Secundair

Primair

EAF

Start bouw 2025142

Onbekend

•
•

*Alleen mondiale gegevens bekend, niet alleen Oostenrijk132

Opgeleverd in 2019
Testen van 20202021

16

VERDUURZAMINGSPLANNEN EUROPESE STAALBEDRIJVEN

S

1

2

3

4

B

Beantwoording onderzoeksvragen hoofdstuk 1
Welke plannen hebben staalbedrijven in Europa om broeikas- en andere gassen te verminderen bij de productie van staal? Hoe ver gaan deze
plannen en op welke technieken wordt ingezet?
De grote staalbedrijven die met een primair proces produceren, hebben hoofdzakelijk de ambitie om over te stappen op DRI-EAF met aardgas en op termijn
hernieuwbare waterstof. CCS wordt in principe niet ingezet voor de verduurzaming van de staalindustrie, met uitzondering van ArcelorMittal in Gent die een
brede variatie aan plannen beoogt, waaronder een DRI, CCU en CCS en de productie van bio-ethanol. Hoe ver deze plannen gaan met betrekking tot de
bijdrage aan duurzaamheidsdoelen en beoogde investeringen en opbrengsten, wordt nader toegelicht in hoofdstuk 3.
Wat is de (economische) investering die voor deze plannen wordt gedaan en hoe verschilt deze tussen bedrijven?
Totale investeringen liggen tussen €110 miljoen en €4,7 miljard. Wel rekenen staalbedrijven erop dat zij hiervoor ondersteund worden door een
desbetreffende overheid (zie hiervoor meer in hoofdstuk 2). De investeringen die bedrijven zelf beogen te doen liggen daarom wat lager (tussen €37
miljoen en €1.2 miljard). Of deze ondersteuning mag/gaat gebeuren ligt vaak nog ter goedkeuring bij de EC of moet nog over besloten worden door de
overheid in kwestie. De plannen met de hoogste bedragen zijn breder (voor de bouw van een nieuwe fabriek of ook bedoeld voor het opknappen van een
verouderde fabriek), waardoor het lastig te achterhalen is welk deel hiervan bedoeld is voor de verduurzaming van het productieproces.
Op welke termijn worden deze plannen en investeringen bewerkstelligd?
De termijn waarbinnen de bedrijven beogen de DRI’s te bouwen is 2025 en 2033. Verschillende plannen mikken erop om vóór 2030 al delen van hun
productieproces te hebben verduurzaamd. De termijn van overstap van een DRI met aardgas naar waterstof is veelal nog onzeker. ArcelorMittal in Duitsland
beoogt in 2030 volledig op waterstof over te stappen.

Openbaar

17

2. Ondersteuningsmaatregelen
door Europese overheden

Openbaar

18

ONDERSTEUNINGSMAATREGELEN

S

1

2

3

4

B

Leeswijzer hoofdstuk 2: ondersteuningsmaatregelen
Doel hoofdstuk 2
Inzicht bieden in de ondersteuningsmaatregelen van Europese overheden
ten behoeve van de verduurzaming van grote staalbedrijven.
Resultaten hoofdstuk 2
We bieden inzicht in:
• Namen van de maatregelen per land
• Generiek of maatwerk
• Voorwaarden voor toekenning (type verduurzaming, TRL, sector)
• Totale hoeveelheid aan gelden en maximaal bedrag per aanvraag
• Type ondersteuning (lening/subsidie, CAPEX/OPEX/combinatie)
• Is de maatregel goedgekeurd door de EC?
Onderzoeksvragen die worden beantwoord in dit hoofdstuk
•
Welke ondersteuningsmaatregelen (support schemes) worden
gebruikt of overwogen door EU-lidstaten? Zijn dit generieke
maatregelen of maatwerkfinancieringen per bedrijf? Zetten deze
maatregelen in op stimulering van CAPEX, OPEX of beide?
•
Welke voorwaarden gelden voor staalbedrijven om deze
ondersteuning te ontvangen? Gaan deze voorwaarden ook in op
andere opgaven rondom het milieu?
Openbaar

19

ONDERSTEUNINGSMAATREGELEN

S

1

2

3

4

B

Bestaande ondersteuningsmaatregelen zijn vaak ontoereikend voor de
hoge investeringen in de staalbedrijven
Generieke maatregelen
De verduurzamingsplannen van grote staalbedrijven die in het vorige
hoofdstuk zijn beschreven worden in het algemeen weinig ondersteund
door generieke ondersteuningsmaatregelen (zie tabel 2). Dit is
ondersteuning die beschikbaar is voor meerdere sectoren en technieken,
vaak gericht op algemene verduurzaming. De generieke maatregelen
waarvoor staalbedrijven wel in aanmerking zijn gekomen of mogelijk
zullen komen, zijn
• Het Innovatiefonds vanuit de EU (HYBRIT gefinancierd voor €143
miljoen)
• Decarbonisering in de Industrie (intentieverklaring voor het
ondersteunen van een DRI-plant in Hamburg (H2H project) t.w.v.
€55 miljoen (project is €110 miljoen in totaal).
• Reallobore (H2Stahl t.w.v. €37 miljoen, met een looptijd van 5 jaar
voor waterstof in staalproductie).
• Stratégie Nationale Bas Carbone (verduurzaming van
ArcelorMittal in Frankrijk, nog onduidelijk hoeveel dit gaat worden
en via welke route)

De overige beoogde maatwerkondersteuningen verschillen onderling sterk en
zijn daarbij vaak nog onzeker over de precieze werking hiervan. Een overzicht
hiervan staat in tabel 2 met als toelichting in de bijlage.
Eigenschappen ondersteuning
In het algemeen richten de onderzochte ondersteuningsmaatregelen zich op de
ondersteuning in CAPEX. Financiering van CAPEX wordt ingezet om de
investeringsrisico’s te verkleinen en de route richting nieuwe technologieën te
vergemakkelijken88, 143. OPEX-ondersteuning wordt alleen door een aantal
generieke maatregelen gebruikt (bijv. Decarbonisering in de Industrie in
Duitsland). Andere type ondersteuning naast CAPEX wordt door GrootBrittannië bijvoorbeeld wel overwogen in de ontwikkeling van toekomstige
beleidsinitiatieven en strategieën voor ‘deep decarbonisation’, omdat er
mogelijkerwijs toch hogere operationele kosten verbonden zijn aan de nieuwe
technologieën dan nu gedacht143.

Maatwerkondersteuning
De investering in Salzgitter is de eerste grote investering in de
verduurzaming van het productieproces die goedgekeurd is door de EC.
Openbaar

20

S

ONDERSTEUNINGSMAATREGELEN

1

2

3

4

B

Tabel 2: Ondersteuningsmaatregelen (1/6): Europa
Naam
Naam maatregel

Type ondersteuning

Voorwaarden voor toekenning

Generiek of maatwerk

Type verduurzaming

Sector

Beschikbare gelden
TRL

Maximaal bedrag
beschikbaar per
aanvraag (€)

Totale grootte
maatregel(€)

Eigenschappen ondersteuning
Lening of
subsidie

Staatssteun

Bijzonderheden

CAPEX/OPEX/ Goedgekeurd
combinatie
door EC?
Competitief fonds
In voorgaande ronde geen
CAPEX hoger
toewijzingen aan
Ondersteuning
dan €7.5 mln.
staalbedrijven.
vanuit EU
• Aankomende call (nov. ’22)
nieuwe kans voor
staalbedrijven.
Goedkeuring van aanvragen
Ondersteuning
CAPEX
verloopt sneller dan aanvragen
vanuit EU
voor staatssteun.
•
•

Innovation Fund
(IF)

InvestEU

JustTransition
Mechanism / Fund

Important Project
for Common
European Interests
(IPCEI)

“Low carbon
technologies”
Inclusief CCS & CCUS

Niet
gespecificeerd

Iedere techniek die CO2
reduceert

Niet
gespecificeerd

•
Generiek
•

Generiek

Generiek

Generiek

Iedere techniek die CO2
reduceert

Waterstof-infrastructuur

Niet
gespecificeerd

Niet
gespecificeerd

Tot 60% van de
1-9 gerelateerde
projectkosten.

€10 mld.* 151

Subsidie

Wordt bepaald op
€26.6 mld.
7-9 basis van een
Subsidie
puntensysteem.
Wordt bepaald op
basis van locatie en
€19.2-25.4 mld.
soort project (welke
Subsidie en
1-9
(€47,3 mln
doelstellingen beoogt
garantstelling
voor NL)
het te helpen
realiseren)
Nederland heeft in
totaal ± €2 miljard
5-9 gereserveerd om
Lening en
± €2 mld.
Nederlandse IPCEIsubsidie
projecten te
financieren

CAPEX

Onderdeel van het Cohesiefonds.
Mogelijk minder relevant voor
Ondersteuning
Nederland, want meeste regio’s
vanuit EU
vallen buiten de scope en grootte
is te laag.98

CAPEX

Ondersteuning Waar veel staalprojecten zich in
vanuit het
eerste instantie voor financiering
lidstaat,
bij het IPCEI hadden aangemeld,
goedgekeurd moeten deze nu door het CEEAG
door de EU getoetst worden.

* Dit geldt voor de hele (verwachte) looptijd van het fonds (2020-2030), waarvan 3 miljard in 2023 beschikbaar is.

Openbaar

21

S

ONDERSTEUNINGSMAATREGELEN

1

2

3

4

B

Tabel 2: Ondersteuningsmaatregelen (2/6): Duitsland
Naam
Naam maatregel

Type ondersteuning
Generiek of maatwerk

Reallabore H2Stahl
ThyssenKrupp

Generiek/
Maatwerk

Kopernikus

Generiek

Voorwaarden voor toekenning
Type verduurzaming
Vermindering CO2emissies; H2Stahl werkt
met waterstof in blast
furnaces
Geen specifieke techniek;
Doel is vermindering van
energieverbruik en
broeikasgassen en
toename van
hernieuwbare energie.

Decarbonisering in
de Industrie

Generiek

Geen specifieke techniek;
Doel is vermindering van
broeikasgassen.

Umweltinnovations
-programm

Generiek

Vermindering
broeikasgassen

SALCOS Salzgitter

Maatwerk

CO2 -reductie d.m.v. 2 DRIinstallaties en 3 EAFovens.

ArcelorMittal
Duitsland

Maatwerk

CO2 -reductie d.m.v. DRIEAF (inclusief DRI pilot
programma in Hamburg).

Openbaar

Beschikbare gelden

Sector

TRL

Meerdere
sectoren

1-9

Meerdere
sectoren

1-9

Meerdere
sectoren

4-9

Klimaatintensieve
industrieën

1-9

Maximaal bedrag
beschikbaar per
aanvraag (€)

Totale grootte
maatregel(€)

Varieert; toekenning €415 mln
H2Stahl is €37 mln (2020-2024)

Tot 50% van de
projectkosten.

Voor grote
ondernemingen
ondersteuning van
25-50% van de
kosten.
Geen vastgestelde
bedragen per
aanvraag

Eigenschappen ondersteuning
Lening of
subsidie

Staatssteun

Bijzonderheden

CAPEX/OPEX/ Goedgekeurd
Combinatie
door EC?

Subsidie

CAPEX

Ja

Initiatief van Duitse overheid
en Thyssenkrupp

Subsidie

OPEX

Ja

Tot op heden nog niet ingezet
voor de staalindustrie.

€1 mld (20202023)

Subsidie

CAPEX/
OPEX

Ja

Ingezet bij project H2H
ArcelorMittal, voor bouw DRIplant.

€45 mln
(2019-2023)

Subsidie

CAPEX

Ja

Gebruikt bij ProDRI, Salzgitter:
subsidie van €5 mln voor het
installeren van een DRI fabriek.

€400 mln
(2015-2025)

n.v.t.

7-9

€1 mld (0.7 door
lidstaat, 0.3 door
federale overheid)

n.v.t.

Subsidie

CAPEX

Ja

n.v.t.

Hamburg: €55 mln
7-9 (van de totale €110
mln)

n.v.t.

Subsidie

CAPEX

Onbekend

Is recent goedgekeurd door EC.
Initiatief tussen Duitse
overheid en Salzgitter AG.
Specifieke financiële afspraken
in Bremen, Duisburg en
Eisenhüttenstadt nog
onduidelijk.

22

S

ONDERSTEUNINGSMAATREGELEN

1

2

3

4

B

Tabel 2: Ondersteuningsmaatregelen (3/6): België & Oostenrijk

Naam
Naam maatregel

ArcelorMittal Gent

Type ondersteuning
Generiek of maatwerk

Maatwerk

Voorwaarden voor toekenning
Type verduurzaming

Installatie DRI-EAF

Sector

Staalindustrie

Beschikbare gelden
TRL

8-9

Maximaal bedrag
beschikbaar per
aanvraag (€)
België
€1,1 miljard

Totale grootte
maatregel(€)

Eigenschappen ondersteuning

Staatssteun

Lening of
subsidie

CAPEX/OPEX/ Goedgekeurd
combinatie
door EC?

n.v.t.

Subsidie

CAPEX

Wordt
momenteel
beoordeeld
(CEEAG)

€100 mln.

Subsidie

CAPEX

Ja

Bijzonderheden

Samenwerking tussen
ArcelorMittal, Vlaamse en
federale overheid.

Oostenrijk
Transformation der
Wirtschaft
Umweltförderung
im Inland
FFG
Basisprogramm

Openbaar

Generiek

Generiek

Generiek

Niet gespecificeerd op
techniek of type
verduurzaming.
Niet gespecificeerd op
techniek of type
verduurzaming.
Niet gespecificeerd op
techniek of type
verduurzaming.

Meerdere
sectoren

1-9

€10 mln.

Meerdere
sectoren

1-9

Meerdere
sectoren

50% van de
1-9 investering, maximaal
€3 mln.

€4,5 mln.

€4,5 mld.
(totaal RRP)

Subsidie

CAPEX

Ja

Onbekend

Subsidie

CAPEX

Ja

Weinig aanvullende informatie
beschikbaar op basis van
gesprekken met Oostenrijkse
gesprekspartners.

23

S

ONDERSTEUNINGSMAATREGELEN

1

2

3

4

B

Tabel 2: Ondersteuningsmaatregelen (4/6): Frankrijk, Spanje, VK
Naam

Type ondersteuning

Naam maatregel

Generiek of
maatwerk

Stratégie Nationale
Bas Carbone

Generiek

Decarbonisatie
ArcelorMittal
France

Voorwaarden voor toekenning
Sector

TRL

Broeikasgassen

Meerdere
industrieën

7-9

Maatwerk

CO2

Staalindustrie

7-9

ArcelorMittal
Asturias
Gijón/Sestao

Maatwerk

Reductie CO2-emissie
d.m.v. installatie DRI en Staalindustrie
EAF

8+

H2GreenSteel

Maatwerk

Reductie CO2-emissie
d.m.v. installatie DRI

Staalindustrie

8+

Generiek

Iedere mogelijke
techniek om CO2
-emissies te reduceren

Meerdere
sectoren

7-9

Tussen 14 en 30 mln.

250 mln

Subsidie

CAPEX

Ligt buiten EU

Generiek

CO2-reductie door
Meerdere
middel van waterstof in subsectoren in Open
zware industrie
zware industrie

Tussen 444k en 7,7 mln

30 mln

Subsidie

CAPEX

Ligt buiten EU

Generiek

Gebruik waterstof
(CCUS en waterstofinfrastructuur)

Maximaal 16,8 mln

270 mln

Subsidie

CAPEX/
DEVEX

Ligt buiten EU

Industrial Energy
Transformation
Fund
Industrial
Hydrogen
Accelarator
Programme
Net Zero Hydrogen
Fund

Openbaar

Type verduurzaming

Beschikbare gelden
Eigenschappen ondersteuning Staatssteun
Bijzonderheden
Maximaal bedrag
Totale grootte
Lening of CAPEX/OPEX/ Goedgekeurd
beschikbaar per aanvraag
maatregel(€)
subsidie
combinatie
door EC?
(€)
Frankrijk
Investeringssubsidies en
Onderdeel van bredere France
Onbekend
5,6 mld
CAPEX
Ja
‘carbon
2030
credits’
Wordt
Wordt naar verwachting
momenteel gefinancierd uit France 2030/
1,7 mld
N.v.t.
Subsidie
CAPEX
beoordeeld Stratégie Nationale Bas
(CEEAG) Carbone
Spanje
Memorandum van
Totale investering is €1
Wordt
overeenstemming (MoU)
mld., nodig precieze
momenteel
N.v.t.
N.v.t.
CAPEX
getekend met de Spaanse
verdeling publiek-privaat
beoordeeld
regering die voorziet in een
onduidelijk
(CEEAG)
investering van € 1 miljard
Totale investering van
Green Hydrogen deal gesloten
€2,3mld., nodig precieze
voor €2,3 mld. De exacte
N.v.t.
N.v.t.
CAPEX
N.v.t.
verdeling publiek-privaat
publiek-private samenwerking
onduidelijk
is nog onduidelijk.
Verenigd Koninkrijk

Meerdere
sectoren

7-9

24

S

ONDERSTEUNINGSMAATREGELEN

1

2

3

4

B

Tabel 2: Ondersteuningsmaatregelen (5/6): Zweden

Naam

Type ondersteuning

Naam maatregel

Generiek of
maatwerk

Type verduurzaming

Sector

Industriklivet –
Proces gerelateerde
emissies

Generiek

Verminderen van uitstoot
gassen (CCS)

Industriklivet Negatieve emissies

Generiek

Industriklivet Negative emissies
(pilot en
haalbaarheidstudie)
Klimatklivet
Credit guarantees
for green
investments

Voorwaarden voor toekenning

Beschikbare gelden

Eigenschappen ondersteuning

Staatssteun

Bijzonderheden

TRL

Maximaal bedrag
beschikbaar per
aanvraag (€)

Totale grootte
maatregel(€)

Lening of
subsidie

CAPEX/OPEX/ Goedgekeurd
combinatie
door EC?

Meerdere
sectoren

1-9

€22-45 mln.

€150-175 mln.

Subsidie

Combinatie
CAPEX/OPEX

Ja

Subsidie voor gloednieuwe
technologie en R&D

Verminderen van uitstoot
gassen (CCS)

Meerdere
sectoren

1-9

€4,5-9 mln.

€30mln. en
€25mln.

Subsidie

Combinatie
CAPEX/OPEX

Ja

Subsidie voor gloednieuwe
technologie en R&D

Generiek

Verminderen van uitstoot
gassen (CCS)

Meerdere
sectoren

1-9

€4,5-9 mln.

€30mln. en
€25mln.

Subsidie

Combinatie
CAPEX/OPEX

Ja

Subsidie voor gloednieuwe
technologie en R&D

Generiek

Verminderen van uitstoot
gassen (CCS)

Meerdere
sectoren

1-9

Afhankelijk van
aanvraag

€5,4 mld.

Subsidie

Combinatie
CAPEX/OPEX

Ja

Subsidie voor commerciële
technologie

Generiek

Verduurzaming die
klimaat- en milieudoelen
helpen behalen

Meerdere
sectoren

Ja

Op dit moment nog redelijk
onbekend, maar krijgt steeds
meer aandacht.

1-9

Minimaal €67 miljoen

Onbekend*

Combinatie
Garantstelling CAPEX/OPEX

*per aanvraag €67 miljoen

Openbaar

25

S

ONDERSTEUNINGSMAATREGELEN

1

2

3

4

B

Tabel 2: Ondersteuningsmaatregelen (6/6): Italië

Naam

Type ondersteuning

Voorwaarden voor toekenning

Naam maatregel

Generiek of maatwerk Type verduurzaming

Verwacht:
Acciaierie d’Italia
(Taranto plant)

Verminderen
kolengebruik d.m.v.
hybride fabriek,
vermindering CO2 en
fijnstof

Contratto di
Sviluppo
(Development
Contract)

Openbaar

Maatwerk

Maatwerk per
aanvraag

Sector

Staalindustrie

TRL

8-9

Ondersteuning van
grote strategische en
innovatieve
Meerdere sectoren 6-9
investeringen in
industrie en
milieugebieden

Beschikbare gelden
Eigenschappen ondersteuning
Staatssteun
Maximaal bedrag
Totale grootte
CAPEX/OPEX/ Goedgekeurd
beschikbaar per
Lening of subsidie
maatregel(€)
combinatie
door EC?
aanvraag (€)

n.v.t.

Maximaal
€20 mln

€4,7 mld

Onbekend

CAPEX

Nee

€3,6 mln.

Varieert:
• Gesubsidieerde
lening;
• Rentesubsidie;
• Subsidies m.b.t.
activa;
• Directe bijdrage
aan bestedingen

CAPEX

Ja

Bijzonderheden

Staatsbedrijf in
samenwerking met
ArcelorMittal, politiek
maatschappelijk beladen

26

ONDERSTEUNINGSMAATREGELEN

S

1

2

3

4

B

Beantwoording onderzoeksvragen hoofdstuk 2
Welke ondersteuningsmaatregelen worden overwogen door andere Europese landen? Zijn dit generieke maatregelen of maatwerkafspraken per bedrijf? Zetten deze maatregelen in op stimulering van CAPEX, OPEX of beide?
Elk onderzocht land beschikt over generieke ondersteuningspakketten. Echter lenen deze zich in de praktijk maar beperkt voor de grote investeringen
die grote staalproducenten moeten nemen en zijn deze meer bedoeld voor verduurzaming in meerdere sectoren en doorgaans kleinere projecten.
Hierdoor zijn veel landen op de route om maatwerkfinancieringen op te stellen voor grote producenten en gebruiken hiervoor soms geld uit
generieke fondsen (zoals het Innovatiefonds van de EU, Decarbonisering in de Industrie, Reallobore en Stratégie Nationale Bas Carbone). De bedragen
uit generieke maatregelen (47-143 miljoen) liggen in het algemeen lager dan de grote investeringen die beoogd worden door de grote staalbedrijven.
De vraag is, of deze maatwerkfinancieringen worden goedgekeurd door de Europese Commissie (daarover meer in hoofdstuk 3). De (beoogde)
ondersteuning van grote staalbedrijven richt zich hoofdzakelijk op CAPEX om de eerste investering in de techniek te ondersteunen. OPEXondersteuning kan mogelijk nog een vervolgstap zijn in de toekomst.
Welke voorwaarden gelden voor staalbedrijven om deze ondersteuning te ontvangen? Gaan deze voorwaarden ook in op andere opgaven
rondom het milieu?
De voorwaarden voor generieke maatregelen zijn breed ingestoken en richten zich op algemene verduurzaming of reductie van CO 2 in meerdere
sectoren. De hoge investeringen van staalbedrijven komen hier beperkt voor in aanmerking. Maatwerkondersteuning ligt vervolgens bij de EC ter
goedkeuring of de geschetste voorwaarden per geval juridisch houdbaar zijn. De onderzochte maatregelen richten zich vooralsnog hoofdzakelijk
alleen op CO2-besparing en niet op andere milieu-opgaven.

Openbaar

27

3. Vergelijking van plannen
en maatregelen

Openbaar

28

RAPPORT

S

1

2

3

4

B

Leeswijzer hoofdstuk 3: vergelijking
Doel hoofdstuk 3
Vergelijking maken tussen verduurzamingsplannen van bedrijven en ondersteuning
hiervan door overheden. Dit beslaat o.a. de kosten, de bijdrage aan
duurzaamheidsdoelen en ervaring van andere landen bij opstellen van
steunmaatregelen. Ook geeft het hoofdstuk inzicht in en een vergelijking van het
juridische aspect van de maatregelen in andere landen in relatie tot staatssteun.
Resultaten hoofdstuk 3
We vergelijken diverse aspecten in de volgende paragrafen::
3.1 Bijdrage van plannen aan nationale en EU-klimaatdoelen
3.2 Investeringen en opbrengsten
3.3 Inschatting toepassing staatssteunkaders op verduurzaming staalindustrie
3.4 Ervaringen andere landen bij opstellen steunmaatregelen en beperken van kosten
3.5 Toekomstbestendigheid

Onderzoeksvragen die worden beantwoord in dit hoofdstuk
•
Wat is de status van de ondersteuningsmaatregelen? Lijken de maatregelen op
het eerste oog in lijn met de EU-wetgeving rondom staatssteun?
•
Welke onzekerheden en risico’s spelen mee en hoe spelen andere EU-lidstaten
hierop in?

Openbaar

29

3.1 BIJDRAGE AAN KLIMAATDOELEN

S

1

2

3

4

B

Zeven concrete plannen voor verduurzaming staalindustrie dragen voor
2,5% bij aan de Europese ambities in 2030
Bijdrage aan klimaatdoelen
Nog voor lang niet alle plannen is bekend hoeveel CO2 bedrijven jaarlijks
beogen te besparen. Voor de zeven onderzochte plannen die het meest
concreet zijn, hebben we in kaart gebracht hoeveel deze relatief
bijdragen aan nationale en Europese ambities (zie tabel 3). Deze bijdrage
aan klimaatdoelen wordt enerzijds gerelateerd aan de hoogte van de
beoogde CO2-besparing van het plan van het staalbedrijf, maar ook aan
de grootte van de staalindustrie in het desbetreffende land en Europa.
Observaties
Samen tellen de zeven concrete plannen van grotere staalbedrijven op tot
een bijdrage van 2,5% aan de Europese opgave van 55% minder CO2uitstoot in 2030 ten opzichte van 1990. Afhankelijk van de doelen die
landen voor zichzelf gesteld hebben en de hoeveelheid CO2 die zij nu al
uitstoten, is het effect van de verduurzaming verschillend:
• Salzgitter in Duitsland en ArcelorMittal in Frankrijk beogen allebei
een vergelijkbare reductie van ongeveer 8 Mt CO2.
• In Duitsland draagt dit voor 2,3% mee aan de nationale
verduurzamingsopgave tot 2030; in Frankrijk echter voor 6,7%. De
impact van de verduurzaming van het staalbedrijf in Frankrijk is
daarmee groter op het behalen van de klimaatambities dan in
Duitsland.
Openbaar

30

S

3.1 BIJDRAGE AAN KLIMAATDOELEN

1

2

3

4

B

Tabel 3: Vergelijking bijdrage plannen staalbedrijven aan klimaatdoelen
3a. Overzicht nationale klimaatdoelen

3b. Overzicht bijdrage plannen aan nationale klimaatdoelen

Land of
regio

Algemene klimaatdoelstelling tot
streefjaar

Vermindering mln
tCO2 van 2022 tot
streefjaar

Land of
regio

Nederland

In 2030 49% minder CO2-uitstoot t.o.v. 1990

69

Nederland

EU

In 2030 55% minder CO2-uitstoot t.o.v. 1990

1.374

Duitsland

In 2030 65% minder CO2-uitstoot t.o.v.
1990110

355

•

In 2050 80% minder CO2-uitstoot t.o.v.
2005;
In 2035 35% minder CO2-uitstoot t.o.v.
2005
+/- 1,8 mln tCO2/jaar

•
•
•

In 2045 volledig klimaatneutraal.
Dit is 85% minder uitstoot t.o.v. 1990.
Vanaf 2045 negatieve emissies 112

36

Frankrijk

In 2030 40% minder CO2-uitstoot t.o.v. 1990

117

Oostenrijk

In 2040 klimaatneutraal

77

Italië

In 2030 40% minder CO2-uitstoot t.o.v. 1990

99

Spanje

In 2030 55% minder CO2-uitstoot t.o.v. 1990

183

Verenigd
Koninkrijk

In 2035 78% minder CO2-uitstoot t.o.v. 1990

201

•
België

Zweden

Openbaar

•

24 (2035)
82 (2050)

Beoogde CO2besparing (mln
tCO2)

Bijdrage aan
klimaatdoelstelling land

Bijdrage aan
klimaatdoelstelling EU

Tata Steel

5 (2030)

7,2%

0,4%

H2H, ArcelorMittal
Hamburg

0,8 (2030)

0,2%

0,06%

SALCOS, Salzgitter

8 (2033)

2,3%

0,6%

Verwacht: ThyssenKrupp,
H2Stahl, DRI-SAF

3,5 (2026)

1%

0,3%

België

ArcelorMittal

3,9 (2030)

16,4% (2035)
4,8% (2050)

0,3%

Frankrijk

Decarbonisatie
ArcelorMittal

7,8 (2027)

6,7%

0,6%

Spanje

ArcelorMittal

4,8 (2025)

2,6%

0,4%

Zweden

Hybrit

0 (nieuwe fabriek)

n.v.t.

n.v.t.

Duitsland

ThyssenKrupp, H2Stahl

Onbekend

Oostenrijk

Geen plannen

Onbekend

Italië

Verwacht: Acciaierie
d'Italia

Onbekend

Spanje

H2Greensteel & Iberdrola

Onbekend

Verenigd
Koninkrijk

Tata Steel

Onbekend

Duitsland

Plan

31

3.2 INVESTERINGEN EN OPBRENGSTEN

S

1

2

3

4

B

De investering per ton groen staal en ton CO2 varieert nog sterk binnen
het lage aantal concrete plannen
Investeringen en opbrengsten
Het tweede aspect dat we in kaart brengen om plannen en ondersteuning
goed te kunnen vergelijken, zijn de investeringen die door het bedrijf en
de lidstaat worden gedaan ten opzichte van de relatieve opbrengsten
(groen staal en CO2-besparing; zie tabel 4).
Investeringskosten per ton groen staal
De vuistregel die uit gesprekken naar voren kwam, is dat de productie
van 1 miljoen ton groen staal €1 miljard aan investeringen kost (of één
ton kost €1000).152 Dit bedrag past binnen de marge die wij hebben
berekend met deze voorbeeldprojecten; tussen de €435 en €1150
investeringskosten per ton groen staal (zie tabel 4). Dit is exclusief
operationele en overige kosten. Dat deze marge breder is, kan meerdere
oorzaken kennen, namelijk:
• (Nog) niet alle benodigde investeringen zijn in beeld of beschikbaar
tijdens dit onderzoek
• De productie groen staal wordt uiteindelijk lager dan verwacht
• De kosten van overstap op en productie van waterstof zijn mogelijk
(nog) niet in alle plannen verwerkt.
• De efficiëntie van de productie van groen staal kan hoger zijn dan de
vuistregel suggereert.
Openbaar

De investeringsplannen van Salzgitter komen aardig in de buurt van de
vuistregel (€907 investering per ton groen staal). Ondanks de hiernaast
genoemde onzekerheden, is het goed om als Nederlandse overheid te
kijken hoeveel ton groen staal er geproduceerd beoogt te worden en
welke investeringen hiervoor nodig zijn (en of deze binnen de
bovenstaande bandbreedte passen).
Investeringskosten per ton verduurzaamd CO2
Voor investeringen per ton verminderde CO2 is het op basis van
beschikbare informatie lastiger om een vuistregel te maken. Ook bij een
vergelijkbare staalproductie, kan de beoogde hoeveelheid CO2-reductie
sterk verschillen. Salzgitter bespaart bijvoorbeeld met de verduurzaming
van 1,9 miljoen ton staal 8 Mt CO2, terwijl ArcelorMittal België met een
fabriek voor 2,5 miljoen ton staal slechts 3,5 mln tCO2 bespaart. Het
bereik van de kosten per gereduceerde hoeveelheid CO2 ligt hiermee
tussen de 138 euro investeringskosten per ton CO2-besparing en 571
euro investeringskosten per ton CO2-besparing (wederom exclusief
operationele en overige kosten). Dezelfde onzekerheden als hier links
opgesomd gelden ook voor deze bandbreedte.

32

S

3.2 INVESTERINGEN EN OPBRENGSTEN

1

2

3

4

B

Tabel 4: Overzicht investeringen en opbrengsten (1/2)
Land of
regio

Project

Totale investering (€)

Vanuit
overheid

Vanuit
bedrijf

Doel totale
groene staalproductie (mln
ton staal/DRI)

Investering per ton groen staal
(EUR/ton staal)

Vanuit
overheid

Totaal

Vanuit
bedrijf

Gemiddelde
benchmark
Nederland

Doel totale
CO2reductie
(mln ton
CO2)

Totaal

Investeringskosten per ton
verminderd CO2 (excl. operationele en
overige kosten)
Vanuit
overheid

Vanuit
bedrijf

Totaal

€1.000/
ton
staal152, *
Tata Steel IJmuiden

5

H2H, ArcelorMittal
Hamburg

55 mln

55 mln

110 mln

0,1 mln

550

550

1100

0,8

69

69

138

SALCOS, Salzgitter

1 mld

723 mln

1,723
mld

1,9 mln

526

380

907

8

125

90,4

215

Verwacht:
ThyssenKrupp,
H2Stahl, DRI-SAF

> 2 mld

2,5 mln

> €800

3,5

571

België

ArcelorMittal

1,1 mld

2,5 mln

440

3,9

282

Spanje

ArcelorMittal

1 mld

2,3 mln

435

4,8

208

Frankrijk

Decarbonisatie
ArcelorMittal

1,7 mld

2,5 mln

680**

7,8

218

Zweden

Hybrit

697 mln

1,35 mln

Duitsland

Openbaar

596 mln

99 mln

441

73

515

N.v.t. (doel is CO2-neutrale productie van nieuwe fabriek)

* Dit is gebaseerd op gesprekken en een sectorbreed onderzoek vanuit GREENSTEEL (bron 152) en zie ook bron 153.
** Bij ArcelorMittal France is alleen de productie van staal in Fos-sur-Mer bekend. De investering geldt echter ook voor de fabrieken in Duinkerken, dus dit cijfer is nog onduidelijk.

33

S

3.2 INVESTERINGEN EN OPBRENGSTEN

1

2

3

4

B

Tabel 4: Overzicht investeringen en opbrengsten (1/2)

Land of
regio

Project

Totale investering (€)

Vanuit
overheid

Vanuit
bedrijf

Doel totale
groene staalproductie
(mln ton
staal/DRI)

Vanuit
overheid

Totaal

Spanje

H2Greensteel &
Iberdrola

Onbekend

2,3 mld

Italië

Verwacht: Acciaierie
d'Italia

4,7 mld

1,15 mld

5,85 mld

Verenigd
Koninkrijk

TataSteel

£1.5 mln

£1.5 mln

£3 mln

Duitsland

ThyssenKrupp,
H2Stahl Reallabore

37 mln

Zweden

H2Greensteel

Oostenrijk

Geen plannen

Investering per ton groen
staal (EUR/ton staal)

2 mln

Vanuit
bedrijf

Totaal

Doel totale
CO2reductie
(mln ton
CO2)

Investeringskosten per ton
verminderd CO2 (excl.
operationele en overige kosten)

Vanuit
overheid

Vanuit
bedrijf

Totaal

1150

** In documenten wordt gesproken over 95% reductie van CO2. Het is onduidelijk ten opzichte waarvan dit wordt gemeten . 116

Openbaar

Data onbekend

34

S

3.3 TOEPASSING STAATSSTEUNKADERS OP VERDUURZAMING STAALINDUSTRIE

1

2

3

4

B

De toets van de Commissie op staatssteun moet niet worden onderschat.
Tien hoofdpunten waar rekening mee gehouden dient te worden (1/3)
Inleiding
Staatssteun kan de mededinging (in de bijlage ook wel: concurrentie) op
de interne markt verstoren en handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig
beïnvloeden. Het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie
(VwEU) legt daarom vast dat staatsteun in beginsel verboden is. In
bepaalde gevallen kan staatsteun echter verenigbaar zijn met de interne
markt. Over deze verenigbaarheid heeft de Europese Commissie kaders
opgesteld. Deze kaders bieden houvast over de vraag hoe de Commissie
de steunmaatregelen beoordeelt op hun verenigbaarheid met VwEU.
De Commissie heeft – naast enkele persberichten – nog geen besluiten
openbaar gemaakt over de toepassing van de verschillende kaders op de
verduurzaming van de staalindustrie. Om die reden is de gevolgde
argumentatielijn van de Commissie niet te reconstrueren.

Onze inschatting is echter wel dat een dergelijke toets door de Commissie
op de voorgenomen steunmaatregel niet moet worden onderschat.
Een steunmaatregel moet te rechtvaardigen zijn in lijn met de voorwaarden
gesteld in de richtsnoeren. Een steunmaatregel is namelijk niet alleen
een interne aangelegenheid van de Commissie, maar moet ook
te rechtvaardigen zijn in de ogen van het Europese Hof van Justitie in geval er
beroep wordt ingesteld tegen het besluit van de Commissie.
In bijlage III is de uitgebreide juridische analyse te vinden waarvan
de kernpunten op de volgende pagina’s is opgenomen. De tien hoofdpunten
zijn als volgt:
1.

Gelet op de ambitie van de Europese Unie rondom de energieen klimaatdoelstelling van de Unie voor 2030 zal de ruimte voor
de eventuele steunmaatregel die de Nederlandse overheid in het leven
wilt roepen moeten worden gezocht binnen de bestaande kaders.
Naar onze verwachting zal de Commissie bij de toepassing van
de steunkaders mede oog hebben voor de Europese Green Deal en
het belang van verduurzaming van de staalsector.
Openbaar

2.

Onze inschatting is dat de CEEAG het primaire beoordelingskader zal zijn
bij steunmaatregelen gericht op de verduurzaming van de staalindustrie
door middel van industriële toepassingen.
De CEEAG vereist dat de voorgenomen steunmaatregel een verbetering in
gang zet die de markt niet zelfstandig tot stand kan brengen.

35

S

3.3 TOEPASSING STAATSSTEUNKADERS OP VERDUURZAMING STAALINDUSTRIE

1

2

3

4

B

We belichten tien hoofdpunten waar rekening mee gehouden dient te
worden (2/3)
3.

Openbaar

De CEEAG biedt de mogelijkheid om steun toe te kennen o.a. gericht
op a) het reduceren van broeikasgasemissies, en b) het voorkomen of
reduceren van de verontreiniging die rechtstreeks met de activiteiten
van de begunstigde verband houdt. Wij veronderstellen dat het
richten van de steun op het reduceren van broeikasgassen
waarschijnlijker is.

4.

In geval een steunmaatregel niet alleen bedoeld is voor
decarbonisering, maar ook het werken aan een verbetering van de
luchtkwaliteit of andere vormen van verontreiniging, kan de
Commissie dit – naar onze inschatting in positieve zin – meenemen in
de beoordeling wat betreft de geschiktheid, noodzakelijkheid en
proportionaliteit van de steunmaatregel. Wel dienen deze
verbeteringen direct en voor zover mogelijk kwantificeerbaar te zijn.

5.

De Commissie beschouwt de steun als evenredig indien het
steunbedrag per begunstigde beperkt blijft tot het minimum dat
noodzakelijk is om het gesteunde project of de gesteunde activiteit uit
te voeren. Van evenredigheid is sprake als het steunbedrag
overeenstemt met de netto meerkosten (“financieringskloof”) die
noodzakelijk zijn om de doelstelling van de steunmaatregel te
bereiken.

6.

De Commissie gaat er in beginsel vanuit dat steun voor de reductie van
broeikasgasemissies in de regel moet worden toegekend via een
concurrerende biedprocedure.

7.

De biedprocedure kan worden beperkt tot één of meer specifieke
categorieën begunstigden indien uit een publieke consultatie blijkt dat
één procedure die open staat voor alle in aanmerking komende
begunstigden (i) een suboptimale uitkomst zou opleveren, (ii) de
doelstellingen van de maatregel niet zou kunnen verwezenlijken, of (iii) er
een aanzienlijk verschil zal zijn tussen de verwachte biedingsniveaus van
de verschillende categorieën begunstigden. In dat laatste geval kunnen
verschillende concurrerende biedprocedures worden gebruikt zodat
begunstigden met vergelijkbare kosten kunnen concurreren. Daarbij kan
er een uitzondering op de vereiste concurrerende biedprocedure
gerechtvaardigd zijn indien het potentiële aanbod of het aantal potentiële
bieders onvoldoende is om concurrentie te waarborgen.

36

S

3.3 TOEPASSING STAATSSTEUNKADERS OP VERDUURZAMING STAALINDUSTRIE

1

2

3

4

B

We belichten tien hoofdpunten waar rekening mee gehouden dient te
worden (3/3)
8.

Openbaar

De CEEAG is echter zo geformuleerd dat de focus van de
voorgenomen steunmaatregel dient te liggen op de reductie van
broeikasgasemissies in de brede zin van het woord, en in principe
niet gericht op één specifieke sector of begunstigde. De reductie van
broeikasgasemissies dient zo kostenefficiënt mogelijk te worden
gerealiseerd. In geval er sprake is van een directe toekenning als
steunmaatregel zullen de volgende drie punten moeten worden
gerechtvaardigd: (i) de begunstigde, (ii) de sector, en (iii) de
technologie. Als de doelstelling is om in algemene zin CO2-reductie
te bewerkstelligen, zal de lidstaat de Commissie moeten overtuigen
waarom is gekozen voor deze specifieke begunstigde, sector en/of
technologie. Voor dat laatste is het relevant in hoeverre er ook
andere technologieën beschikbaar zijn voor CO2-reductie, met name
als de overheid in het verleden die andere technologieën heeft
ondersteund via beleid of eerdere steun.

9.

Mede gelet op bovenstaande punten is het in onze optiek aannemelijk dat
de Commissie de voorkeur zal geven aan een regeling gericht op meerdere
begunstigden, dan op het financieren van een gerichte maatregel voor één
bedrijf. De voorkeur voor een regeling hangt samen met onder meer de
beperkte capaciteit bij de Commissie, en de grotere kans dat een bredere
regeling de markt niet verstoort. Iedere afwijking van de uitgangspunten
gesteld in de CEEAG worden op een case-by-case basis beoordeeld en
binnen de kaders van de CEEAG.

10. Het beeld dat regelingen de voorkeur van de Commissie geniet komt ook
naar voren uit de afgenomen interviews.

37

S

3.4 ERVARINGEN ANDER LANDEN

1

2

3

4

B

We brengen ervaringen van andere landen met de aanvraagprocedure bij
de EC in kaart en vervolgens de toekomstbestendigheid van plannen
We brengen twee elementen in kaart
Momenteel liggen bijna alle relevante* steunregelingen van de
verschillende EU-lidstaten voor de verduurzaming van hun staalindustrie
nog ter goedkeuring in Brussel, bij DG COMP (onderdeel van de Europese
Commissie). Het is dus lastig om conclusies te trekken over de
robuustheid van steunmaatregelen die nog niet zijn geïmplementeerd.
Daarom focust deze paragraaf zich op het in kaart brengen van de
ervaringen van andere landen rondom het goedkeuringsproces en het
beperken van kosten van steunmaatregelen. Ook belichten we mogelijke
risico’s voor de toekomstbestendigheid van steunregelingen, met name
in de context van nieuwe Europees beleid en concurrentie met de VS. In
een notendop brengen wij het volgende in kaart:
•

Openbaar

•

Toekomstbestendigheid:
o Mogelijke risico’s die de toekomstige levensvatbaarheid, efficiëntie
en/of effectiviteit kunnen bedreigen

De lessen die uit deze ervaringen getrokken kunnen worden voor de
Nederlandse context worden in het volgende hoofdstuk 4 besproken.

Ervaringen andere landen:
o Ervaringen tot nu toe met het goedkeuringsproces voor
steunregelingen bij DG COMP
o Ervaringen tot nu toe met het beperken van de kosten van een
steunmaatregel in de onderhandelingen met staalbedrijven

* Met relevante steunregelingen bedoelen wij de steun voor de industriële toepassingen (hoge technology-readiness level, ofwel high-TRL) in de staalindustrie. Deze vallen sinds
eind 2021 onder het goedkeuringsproces van de CEEAG. Ook de aanvragen onder het oude IPCEI raamwerk die zijn overgeheveld naar de CEEAG vallen hieronder.

38

3.4 ERVARINGEN ANDER LANDEN

S

1

2

3

4

B

Ervaringen met goedkeuringsproces (1/4): achtergrondinformatie en de
overstap van IPCEI naar CEEAG
Algemene groepsvrijstelling en DG Competition
De Europese Commissie past momenteel de zogenaamde Algemene
groepsvrijstellingsverordening (AGVV) aan. De AGVV-drempels voor
staatssteun specificeren waaronder een project wordt vrijgesteld van de
verplichting tot voorafgaande notificatie bij – en goedkeuring door – de
Europese Commissie (zie ook bijlage III). Echter, de
staatssteunbehoefte voor industriële verduurzamingstoepassingen van
de meeste staalbedrijven is van zo'n hoog kaliber, dat zij ver boven de
drempels van de AGVV zal uitstijgen, ook wanneer deze in de toekomst is
aangepast. We komen in het volgende hoofdstuk terug op hoe de
Nederlandse overheid hierop kan inspelen. Het dienstdoende
departement in de EC dat zich ontfermt over goedkeuring van
steunaanvragen die boven de AGVV-drempels uitstijgen is het
Departement voor Mededinging (DG Competition of DG COMP).

Van IPCEI naar CEEAG
In het verleden hebben overheden veel van hun staatssteun voor de
verduurzaming van de staalindustrie genotificeerd via het IPCEI-proces.
De Europese Commissie concludeerde eind 2021 echter dat
verscheidene projecten die waren genotificeerd, niet genoeg aan
de IPCEI-criteria voldeden.
Openbaar

De IPCEI is volgens de EC alleen geschikt voor staatssteun
aan infrastructuurprojecten en voor projecten met een lage technologyreadiness level (TRL), zoals onderzoek en innovatie.
Gecommercialiseerde, industriële toepassingen (zoals het bouwen van
een EAF- of DRI-fabriek) hebben een hogere TRL en bleken daarmee niet
geschikt. Gezien het feit dat de meeste staalbedrijven staatssteun zochten
voor dat laatste, waren zij en hun overheden verrast en ontstemd over dit
nieuws. Het is op basis van de gevoerde gesprekken niet duidelijk of de
regels tussentijds door de EC veranderd zijn, of dat de regels van tevoren
niet helder waren voor overheden en bedrijven. Het risico ontstond
hierdoor dat de reeds ingediende plannen bij IPCEI een volledig nieuwe
goedkeuringsprocedure moesten doorlopen via CEEAG.
Clausule
Omdat de kritiek op de Commissie die hierop volgde fors was (vertraging
van de energietransitie), kwam zij met een zogeheten "Passerelle"
clausule. Deze clausule houdt volgens gesprekspartners in dat de IPCEI
projecten die verschoven werden naar de CEEAG niet een nieuwe,
langdurige goedkeuringsprocedure hoefden te doorlopen.

39

3.4 ERVARINGEN ANDER LANDEN

S

1

2

3

4

B

Ervaringen met goedkeuringsproces (2/4): invloed van goedkeuring op
realisatie van plannen
Lange goedkeuringsprocedure
Gesprekspartners geven aan dat er verschillende feedbackrondes
onderdeel zijn van het IPCEI en/of CEEAG-proces tussen DG COMP en de
desbetreffende lidstaat. Eén gesprekspartner zegt vijf vragenrondes te
hebben doorlopen. Bedrijven staan officieel buiten dit proces, maar
zodra DG COMP met vragen komt, zal de lidstaat deze vragen soms
doorspelen aan het beoogde begunstigde bedrijf. Op basis van de
gesprekken zijn er ongeveer vierhonderd individuele IPCEI-projecten
(inclusief die zijn verschoven naar CEEAG) ingediend bij DG COMP,
waarvan meer dan zestig in Duitsland. Gezien de beperkte middelen bij
DG COMP en de uitgebreide regels, levert dit erg lange wachttijden op (en
veel frustratie bij aanvragers).

Wie het eerst komt, wie het eerst maalt
Toch neemt het staalbedrijf dit risico, want er zijn slechts 2-3
leveranciers van DRI-fabrieken waar staalproducten hun DRI
aanschaffen en de orderboeken van deze leveranciers lopen vol. Er geldt
een wachtlijst en als het staalbedrijf aan de beurt is, dan moet het op
korte termijn aangeven of het de DRI fabriek daadwerkelijk wilt kopen.
Als dit niet zo is, dan belandt het staalbedrijf weer onderaan het
orderboek van de leverancier, waardoor hun plannen met 2-3 jaar
kunnen vertragen. Hierdoor gaan sommige staalbedrijven over op het
definitief aanschaffen van de DRI-fabriek, ook al hebben zij nog geen
toestemming van DG COMP voor de steun van de desbetreffende
overheden (op basis van door ons gevoerde gesprekken).

Sprong in het diepe
Eén staalbedrijf geeft aan dat het bedrijf ervoor kiest een "sprong in het
diepe" te nemen. Zij hopen nu op pre-autorisatie van hun regering: groen
licht krijgen om bijvoorbeeld alvast de DRI-fabriek aan te schaffen en om
het terrein waarop de fabriek gebouwd beoogd te worden bouwklaar te
maken. Dit is op eigen risico van het staalbedrijf: als de steunaanmelding
door DG COMP wordt afgekeurd, dan heeft het staalbedrijf investeringen
gemaakt die niet gesteund worden door de overheid.
Openbaar

40

S

3.4 ERVARINGEN ANDERE LANDEN

1

2

3

4

B

Ervaringen met goedkeuringsproces (3/4): kritiek op werkwijze EC
Innovatiefonds
Naast het IPCEI-/CEEAG-proces, groeit ook de kritiek op de gang van
zaken met het Innovatiefonds onder het Europese
Emissierechtenhandelssysteem (EU ETS). Dit is het grootste EU-fonds
voor de verduurzaming van zware industrie en er zijn tot dusver twee
aanmeldingsrondes op grote schaal (Large Scale Calls) geweest (van in
totaal €1 miljard en €1,5 miljard respectievelijk). Een derde ronde is op
3 november 2022 geopend met een totale pot van €3 miljard. Het
dienstdoende departement in de EC dat zich ontfermt over de
aanmeldingsprocedures van het IF is de European Climate, Infrastructure
and Environment Executive Agency van het Department voor
Klimaatactie, kortgezegd CINEA onder DG CLIMA.
Kritiek op toekenning
Hoewel één staalproject via de eerste ronde wel steun kreeg vanuit het IF
(het HYBRIT-project), gaven gesprekspartners aan dat verder geen enkel
staalproject geld heeft ontvangen in de tweede ronde. Dit ging tegen de
verwachting in van staalproducenten. Zij kregen pas achteraf te horen
dat staalprojecten niet in aanmerking kwamen voor het geld uit de
tweede ronde. De kritiek is hier dan ook als volgt:

Openbaar

1.

2.

Onvoorspelbaar: Er geldt een hoge mate van onvoorspelbaarheid
bij de toekenning van gelden of goedkeuring van nationale
ondersteuning door de Europese Commissie. Staalbedrijven
vermoeden dat de EC soms halverwege spelregels voor toekenning
of goedkeuring aanpast.
Procedures ondermijnen voortgang: Er is een discrepantie tussen
de mate van urgentie zoals blijkt uit Fit-for-55 en REPowerEU aan
de ene kant, en de (te) langdurige en onduidelijke aanmeldings- en
goedkeuringsprocedures bij zowel DG COMP als CINEA/DG CLIMA
aan de andere kant.

Maatregelen in de VS
Dit is volgens één gesprekspartner een groot verschil met de
steunmaatregelen in de Verenigde Staten, zoals de in augustus 2022
goedgekeurde Inflation Reduction Act (IRA). Hoewel de steun via de IRA
pas vanaf eind volgend jaar van start gaat, kan er van tevoren al met
enige zekerheid worden vastgesteld dat iemand steun ontvangt wanneer
men de vakjes kan aanvinken. Bijkomend detail is hier wel dat het budget
van de IRA vooralsnog onbeperkt is, iets wat niet het geval is voor het IF
en nationale steunregelingen. Verderop in het hoofdstuk gaan wij dieper
in op de mogelijke gevolgen van de IRA voor het investeringsklimaat in
de EU.
41

3.4 ERVARINGEN ANDERE LANDEN

S

1

2

3

4

B

Ervaringen met goedkeuringsproces (4/4): Salzgitter en HYBRIT
Onlangs goedgekeurd
De Europese Commissie heeft op 21 september 2022 een persbericht
gepubliceerd waarin ze de verduurzaming van HYBRIT in Zweden in het
kader van richtsnoer IPCEI goedkeuren. Op 4 oktober 2022 heeft de
Commissie een persbericht gepubliceerd waarin de staatssteun voor het
verduurzamen van Salzgitter in het kader van richtsnoer CEEAG is
goedgekeurd. De onderliggende besluiten waarin de overwegingen van
de Commissie staan toegelicht zijn echter nog niet gepubliceerd, en blijft
het speculeren welke redenering de Commissie heeft toegepast. In het
persbericht van HYBRIT staat opgenomen de voorgenomen
steunmaatregelen van overige lidstaten rondom de verduurzaming van
de staalindustrie dienen te worden aangemeld en zullen beoordeeld
onder CEEAG. In het persbericht van Salzgitter wordt o.a. vermeld dat:
het om een verduurzaming van een industrieel proces gaat; een O&O&Iactiviteit wordt toegepast; en dat er met de steun sprake is van een
stimulerend effect. Ons inziens verdient het de vermelding dat iedere
afwijking van de uitgangspunten gesteld in de CEEAG op een case-bycase basis worden beoordeeld en binnen de kaders van de CEEAG. Zodra
de besluiten openbaar worden, zijn deze terug te vinden in het
staatssteunregister: Salzgitter onder nummer SA.104276; van HYBRIT is
het nummer nog niet bekend gemaakt.

Openbaar

42

S

3.4 ERVARINGEN ANDERE LANDEN

1

2

3

4

B

Optimaliseren van ondersteuningskosten (1/3): Regels en analyse van
financieringskloof
Hieronder geven we een overzicht van de ervaring van andere landen met het
beperken van de ondersteuningskosten. Dit is van belang bij het aanvraagproces
bij DG COMP. Verschillende beleidsmakers hebben hun ervaringen met ons
gedeeld over in hoeverre rekening is gehouden met het optimaliseren van de
kosten en te voorkomen dat er te veel wordt betaald aan staalbedrijven. Volgens
de 2022 CEEAG, zoals in dit rapport eerder beschreven in paragraaf 3.3, dient er
een analyse van de financieringskloof uitgevoerd te worden indien afgeweken
wordt van een concurrerend biedproces. Deze analyse verschilt van geval tot geval.
Een financieringskloofanalyse kan als volgt gemaakt worden, afhankelijk van of het
gaat om steun voor CAPEX of OPEX:
•
CAPEX-kloof. Bedrijven dienen hiervoor alle onderbouwing voor de beoogde
kosten te verstrekken (zowel CAPEX als OPEX) gedurende de looptijd van het
project, samen met de verwachte inkomsten. Hiermee wordt de netto
contante waarde berekend; dit is de maximale steun die is toegestaan. Dit is
sterk bedrijfsspecifiek en niet te generaliseren als beleidsmaker.
•
OPEX-kloof. OPEX zal in de toekomst waarschijnlijk vooral gefinancierd
worden via een contract for difference (CfD) of carbon contract for difference
(CCfD). C(C)fD's bestaan nog niet voor industrie, maar op basis van de
gevoerde gesprekken is het doel hiervoor om de zogeheten uitoefenprijs
(strike price) met de staalproducent overeen te komen. Dit is de breakevenprijs die de staalproducent nodig heeft om concurrerend de nieuwe
technologie te opereren.
Openbaar

Om een onderbouwde analyse van de financieringskloof te maken, dient
(op basis ons onderzoek en ervaringen in andere landen) rekening
gehouden te worden met drie hoofdaspecten die op de volgende
pagina’s nader toegelicht worden:
•
•
•

Concurrentiebeding
Risico’s afdekken
Dubbele compensatie voorkomen

Concurrentiebeding
Een land als Nederland met maar één groot staalbedrijf dient rekening
te houden met de concurrentiepositie van dat bedrijf. De overheid dient
ervoor te zorgen dat de uitoefenprijs waar het bedrijf op mikt, niet leidt
tot buitensporige subsidies, wat een uitdaging kan vormen voor het
maken van passend instrumentarium. Dit is één van de redenen waarom
de EC voor steun aan de operationele kosten (OPEX) van zware
industrie een EU-brede CfD- en CCfD-regeling voorziet, hoewel de
details nog onbekend zijn. Deze zal zeer waarschijnlijk gebaseerd zijn op
een concurrerend biedproces en kan concurrentie tussen lidstaten
harmoniseren. Ook kan het de OPEX kosten van verschillende
staalproducenten transparant maken en het mogelijk maken deze te
vergelijken. Op de volgende pagina beschrijven we een aantal routes hoe
met concurrentie om kan worden gegaan bij een C(C)fD-regeling.

43

3.4 ERVARINGEN ANDERE LANDEN

S

1

2

3

4

B

Optimaliseren van ondersteuningskosten (2/3): concurrentiebeding
Concurrentiebeding (vervolg)
Concurrentie creëren om zo de steunkosten te verminderen werkt beter in
het ene land dan het andere. Duitsland heeft bijvoorbeeld vier grote
geïntegreerde staalbedrijven, waardoor het makkelijker voor de Duitse
overheid is om bij het vaststellen van de financieringskloof de
verschillende staalproducenten te vergelijken (deze cijfers waren
bedrijfsgevoelig en hebben we niet mogen ontvangen). In de toekomst zal
deze informatie naar verwachting meer publiek worden. Uit persberichten
1.
en via het staatssteunregister van de Europese Commissie zal dan beter
aan cijfers af te leiden zijn wat een gemiddelde elektrolyser of DRI-fabriek
aan steun heeft ontvangen. Hieronder beschrijven we een aantal routes hoe
de ondersteuning aan bedrijven via een C(C)fD-regeling geoptimaliseerd
kan worden met behulp van concurrentie:
1. Meeliften op en aanvullen van EU-brede regeling: Een overheid zou
ten eerste kunnen helpen met het aanvullen van de toekomstige EUbrede C(C)fD-regeling en erop aan te sturen dat het staalbedrijf in het
desbetreffende land via deze route concurreert met andere Europese 3.
staalbedrijven. Het risico is dat het onzeker is of het bedrijf
uiteindelijk geld wordt toegekend via deze regeling en het land kan
hierop zelf geen invloed uitoefenen.
2. Nationale regeling met concurrentie: Een tweede optie is om toch
een nationale C(C)fD regeling op te stellen. Dan zijn er twee opties.
Optie 1 is een nationale C(C)fD met concurrerend biedingsproces.
Openbaar

Een overheid kan een C(C)fD opzetten waarin verschillende sectoren (zoals
ammoniak, staal, chemicaliën etc.) met elkaar concurreren. Dit is wat de
Nederlandse SDE++ al doet en naar verwaching de optie die de Europese
Commissie het liefste ziet. Echter, verschillende sectoren gebruiken verschillende
technologieën en hebben verschillende kostenstructuren, waardoor dit lastig kan
zijn. Ook riskeert de overheid in kwestie dat al het beschikbare geld aan één
kostenconcurrerende sector ter beschikking wordt gesteld en dat andere
bedrijven in de concurrerende sectoren niet in aanmerking komen.
Nationale regeling met concurrentiedialoog: Een tweede optie binnen
de landelijke C(C)fD-regeling is om een regeling te maken voor één staalbedrijf,
maar aangevuld met een “concurrentiedialoog”, wat volgens gesprekspartners in
Duitsland is toegepast voor sommige IPCEI-projecten die overgeheveld zijn naar
CEEAG. Dit houdt in dat de overheid verschillende gespreksrondes voert met de
bieders (het staalbedrijf), en expertise van derden gebruikt om te
beargumenteren waarom de uitoefenprijs van de bieder lager zou kunnen zijn
dan wat deze claimt. In diverse rondes onderhandelt de overheid vervolgens een
prijs uit die naar verwachting dicht ligt bij wat de bieder echt nodig heeft.
Aanbieden als consortium: Concurrentie behelst ook de omliggende
waterstofinfrastructuur. Een staalbedrijf moet kunnen aantonen waar de
waterstof vandaan gaat komen, zowel aan de overheid als aan de EC. De
staalproducent kan er bijvoorbeeld voor kiezen om als consortium aan te bieden
waarin ook de waterstofleverancier en de netbeheerder zitten. Dit levert een
mini-industrieel cluster op en dit kan als extra onderbouwing gelden voor de
landelijke overheid en de EC dat het project toekomstbestendig is, in tegenstelling
44
tot wanneer het bedrijf alléén aanbiedt.

3.4 ERVARINGEN ANDERE LANDEN

S

1

2

3

4

B

Optimaliseren van ondersteuningskosten (3/3): risico’s afdekken en
dubbele compensatie voorkomen
Risico's afdekken
Naast concurrentie dient een overheid ook na te denken over welke risico's de C(C)fD-regeling moet afdekken. Hier bestaat de keuze tussen een
Contract for Difference (CfD) die kijkt naar het verschil tussen de prijs van groen versus normaal staal, en een Carbon CfD (CCfD) die kijkt naar de
volatiliteit van de CO2-prijs:
Optie 1: Staal-referentieprijs: Een Contract for Difference (CfD) vergoedt
het verschil tussen de prijs van schoon staal ten opzichte van de prijs
van conventioneel staal. Dit is volgens één gesprekspartner een
betrouwbaardere manier voor het afdekken van de risico's voor
investeerders, omdat zo veel verschillende typen kosten meegenomen
kunnen worden (i.p.v. alleen de CO2-prijs). Het risico hiervan is dat er veel
parameters deze CfD kunnen beïnvloeden, gezien de staalprijs uit veel
facetten bestaat. Hierdoor ontstaat de vraag aan welk product de CfD
gekoppeld dient te worden. Als de kosten van pellets bijvoorbeeld stijgen, of
de prijs van conventioneel staal verder daalt, dan is CO2-arm staal niet
langer concurrerend en kan de staalfabriek wellicht besluiten te stoppen
met produceren.

Optie 2: CO2-referentieprijs: Een Carbon Contract for Difference (CCfD) vergoedt het
verschil tussen de CO2 prijs die schoon staal nodig heeft om concurrerend te zijn, en de
huidige CO2 prijs van de EU ETS (een hogere CO2 prijs drijft namelijk de prijs van
conventioneel staal op t.o.v. schoon staal). Dit lijkt een simpelere optie, maar ook hier
gelden onzekerheden. Zo zijn er geen modellen die de EU ETS CO2 prijs voorspellen
voorbij 2030, waardoor het lastig is een CCfD-systeem voor de komende tien jaar op te
stellen. Eén gesprekspartner geeft daarbij het volgende aan:
i.
Het risico van de CO2-prijs wordt momenteel als een relatief klein aandeel in de
totale productiekosten geschat door investeerders. Overige kosten rondom
staalproductie, zoals die van stijgende fossiele brandstoffen door de oorlog in
Oekraïne, bedragen een veel groter deel van de risico’s. Dit kan onder de huidige
energiecrisis een tijdelijk fenomeen zijn.
ii.
Grote staalbedrijven dekken voor doorgaans hun CO2-kostenrisico’s al af (hedgen),
waardoor deze optie minder interessant wordt.

Dubbele compensatie voorkomen
Een C(C)fD moet tot slot ook voorkomen dat het tot dubbele compensatie leidt. In een land bevinden zich meerdere duurzame energieproducenten,
de bouwers van de infrastructuur, de staalproducent, etc. Het is hierdoor waarschijnlijk dat een of meerdere van deze spelers op de een of andere
manier reeds steun ontvangen. Het is daarom belangrijk dat een overheid gecoördineerd te werk gaat te midden van bestaande nationale en
Europese steunregelingen om te voorkomen dat zij twee keer voor hetzelfde steun verleent. Projectontwikkelaars willen daarnaast ook
geen versnippering van steunregelingen, omdat dit het risico vergroot dat een deel de financiering ergens in de keten niet rond komt.
Openbaar

45

S

3.4 ERVARINGEN ANDERE LANDEN

1

2

3

4

B

Conclusie: ervaringen uit andere landen kunnen helpen met het goed
doorlopen van het goedkeuringsproces van DG COMP en het beperken
van ondersteuningskosten
Om de steunmaatregel succesvol te implementeren, moet deze
goedgekeurd worden bij DG COMP en hiervoor moet 1) het
goedkeuringsproces op goede wijze doorlopen worden en 2) de
ondersteuningskosten die aan het staalbedrijf in kwestie wordt gegeven,
geoptimaliseerd worden zodat DG COMP hiermee akkoord gaat en de
overheid niet te veel betaalt. De ervaringen van andere land zijn hiermee
als volgt
Het goedkeuringsproces bij DG COMP
• Voor projecten met een hoge technology-readiness level dienen
overheden rekening te houden met de CEEAG-doelstellingen en –
uitzonderingen.
• Gezien de beperkte middelen bij DG COMP en de mogelijk vele
vragenrondes zorgt het goedkeuringsproces voor lange wachttijden
(en veel frustratie bij aanvragers).
• De aanvraagprocedure bij de EC (voor goedkeuring op staatssteun
maar ook voor gelden vanuit het Innovatiefonds) worden door
gesprekspartners gezien als onvoorspelbaar (in tegenstelling tot de
nieuwe ondersteuningsmaatregel in de VS). Ook zijn deze lange
procedures volgens hen niet in lijn met de ambitie om te versnellen
vanuit REPowerEU en het Fit-for-55 pakket.
Openbaar

•

Sommige staalbedrijven wachten (het lange proces van) goedkeuring niet af
voor het definitief inkopen van DRI-installaties vanwege het beperkte
aanbod en de grote vraag vanuit de markt. Hiermee nemen zij een financieel
risico.

Het beperken van de kosten van een steunmaatregel
• In het aanvraagproces dient er een analyse van de financieringskloof te
worden ingediend indien er geen concurrerend biedproces plaatsvindt.
Deze werkt voor CAPEX-ondersteuning anders dan voor OPEX.
Ondersteuning van grote staalbedrijven in OPEX bestaat vooralsnog niet in
Europa, maar dit kan in de toekomst via (carbon) contracts for difference
(CfD's of CCfD’s).
• Ondersteuningskosten beperken in de onderhandelingen met het
staalbedrijf kan op basis van ervaring in andere landen op vier manieren:
• Organiseer concurrentie tussen staalbedrijven onderling.
• Indien gekozen wordt voor maatwerk, dan kunnen kosten beperkt
worden middels een concurrentiedialoog.
• Dek risico’s af. Met een CfD kan dit door de referentieprijs te nemen ten
opzichte van conventioneel staal, en met een CCfD door te kijken naar de
CO2-prijs. Voor beide ontstaan onzekerheden.
• Voorkom dubbele compensatie en versnipperde ondersteuning.
46

3.5 TOEKOMSTBESTENDIGHEID

S

1

2

3

4

B

Toekomstbestendigheid: Vier risico’s rondom de (ondersteuning van de)
verduurzaming van de staalindustrie
Toekomst is onzeker
Het ondersteunen van bedrijven met innovatieve technieken brengt als
overheid altijd onzekerheden met zich mee. Naast financiële onzekerheden
of onzekerheden rondom de staatssteunregels, zoals eerder toegelicht,
spelen ook bredere geopolitieke en beleidsgerelateerde onzekerheden een
rol. Deze paragraaf brengt een aantal van deze risico’s op basis van de
gevoerde gesprekken in kaart en verbindt mogelijke implicaties voor de
staalsector hieraan. Overigens is het belangrijk te vermelden dat deze
risico's niet geheel bij de overheid gelegd kunnen worden, maar ook horen
bij de bedrijfsvoering zelf.
Vier risico’s
We brengen de volgende risico’s in kaart die aan zijn gedragen door
gesprekspartners:
•
•
•
•

Openbaar

Beschikbaarheid en duurzaamheid van kolen, aardgas en waterstof
Europese CO2-grensheffing
Hervorming van EU ETS
Concurrentie uit de VS

47

S

3.5 TOEKOMSTBESTENDIGHEID

1

2

3

4

B

Toekomstbestendigheid (1/4): aardgas en waterstof
Beschikbaarheid en duurzaamheid van aardgas en waterstof
Er bestaan momenteel grofweg twee wegen om de staalproductie van een
hoogoven te verduurzamen, namelijk door i) de hoogoven te vervangen
met een DRI-EAF (elektrificatie route), ii) de hoogoven aan te sluiten op
CO2 afvang en opslag (CCS route).
Beschikbaarheid en prijs van aardgas
Gesprekspartners zien vooral risico’s rondom beschikbaarheid van gronden brandstof voor de DRI-EAF-optie. Volgens hen gebruiken
staalproducenten die hiervoor gaan, vaak aardgas als transitiemiddel
tussen kolen en waterstof. Door de recente ontwikkelingen rond de
beschikbaarheid en prijs van (Russisch) aardgas, wordt aardgas als
transitiemiddel opeens een stuk duurder. Eén gesprekspartner adviseert
hierom aan staalbedrijven hun gebruik van fossiele brandstoffen versneld
uit te faseren, maar geeft ook aan dat de lidstaat hier maar beperkt op kan
sturen.
Hoe groen is hernieuwbare waterstof?
Ook het gebruik van hernieuwbare waterstof brengt op basis van de
gesprekken risico’s met zich mee. Meerdere gesprekspartners zien
hernieuwbare waterstof als een mindere efficiënte optie wanneer deze met
EU-geproduceerde hernieuwbare energie wordt opgewekt. Volgens hen
beschikken veel Europese landen nog niet over een volledig duurzame
Openbaar

energievoorziening en moet dit gebruikt worden in de meest
effectieve eindsectoren (bijvoorbeeld warmtepompen of transport). Wanneer
men de schaarse hernieuwbare energie gebruikt om waterstof te maken, drijft
dit (indirect) de CO2-uitstoot omhoog.
Hernieuwbare waterstof buiten Europa?
Hernieuwbare waterstof kan volgens hen wel goed ingezet worden als deze
geproduceerd wordt in landen waar een overschot aan duurzame energie is,
zonder dat dit de energievoorziening in het desbetreffende land benadeelt. In
gesprekken worden bijvoorbeeld Afrika, Canada, Chili, Noorwegen en NoordZweden genoemd. Dit brengt natuurlijk wel weer het vraagstuk omtrent
strategische autonomie over waterstof met zich mee, welke wij ook van de
gasmarkt kennen. Er bestaat hierdoor een risico dat de afhankelijkheid van
Rusland wordt teruggedrongen, terwijl de afhankelijkheid van andere landen of
regio’s (buiten Europa) stijgt.
Gedelegeerde handeling voor groene waterstof (RED II + III)
De EC is momenteel in de afrondingsfase voor het opstellen van een nieuwe
gedelegeerde handeling ("delegated act") onder de Renewable Energy Directive
van 2018 (RED II). Dit initiatief stelt de vereisten vast voor elektriciteit die
wordt gebruikt om hernieuwbare brandstoffen van niet-biologische oorsprong
(RFNBO's) te produceren, zodat deze als volledig hernieuwbaar kunnen worden
beschouwd. Hieronder valt ook de elektriciteit voor hernieuwbare
waterstof. Vervolg op volgende pagina.
48

S

3.5 TOEKOMSTBESTENDIGHEID

1

2

3

4

B

Toekomstbestendigheid (1/4): aardgas en waterstof
Gedelegeerde handeling voor hernieuwbare waterstof (RED II + III)
(vervolg)
Een van de voorstellen van de EC in de RED hervorming (genaamd RED
III) is om de scope van de gedelegeerde handeling uit te breiden van
alleen de transportsector naar alle andere sectoren, inclusief industrie.
Mocht dit gebeuren, dan zal dit betekenen dat de elektriciteit om
hernieuwbare waterstof te produceren voor de staalindustrie alleen als
‘hernieuwbaar’ wordt bestempeld als het aan de regels in de
gedelegeerde handeling voldoet. Voldoet de elektriciteit hier niet aan,
dan kan het een stuk lastiger of zelfs onmogelijk worden om nog
staatssteun te ontvangen voor de productie van deze waterstof. Ook
zullen belastingen mogelijk een stuk hoger uitvallen: Overheden mogen
volgens de toekomstige Energy Taxation Directive alleen onbeperkt de
energiebelasting minimaliseren voor RFNBO’s.
Investeringsklimaat en concurrentie
De Europese industrie heeft in de afgelopen maanden daarom veel druk
uitgeoefend op de Europese Commissie om de regels voor het labelen
van RFNBO's niet te streng te maken. Want, zo zegt de industrie, een
gedelegeerde handeling met duidelijke regels is zeker nodig, maar ze
moeten niet te streng zijn, anders zal dat het investeringsklimaat in
Europa voor hernieuwbare waterstof minder aantrekkelijk maken.
Openbaar

Gezien het feit dat de wereldwijde concurrentie voor het aantrekken van
investeringen voor schone waterstof een stuk heviger is geworden (zie
concurrentie vanuit VS), kunnen te strenge regels via de gedelegeerde
handeling mogelijk een negatief gevolg hebben voor de beschikbaarheid
van schone waterstof voor de staalindustrie in de toekomst.
Sub-target RFNBO’s voor industrie onder de richtlijn hernieuwbare
energie voor industrie met de REPowerEU-ambitie
De Europese Commissie wilt dat de waterstof die de industrie al gebruikt
of beoogt te gebruiken versneld van hernieuwbare bronnen wordt
gemaakt. Het precieze doel is nog een punt van discussie: De Commissie
wilt dat dit aandeel 78% per 2030 is, terwijl de Europese Raad maar
35% voorstelt. Als het Commissievoorstel wordt aangenomen, dan
betekent dit dat in 30% van de primaire staalproductie in 2030
hernieuwbare waterstof gebruikt moet worden. Het verplichten van
hernieuwbare waterstof door de industrie kan een harde prijsstijging
voor hernieuwbare waterstof tot gevolg hebben, zeker als de
waterstofproductie niet snel genoeg verloopt. Dit kan daarmee mogelijk
negatieve gevolgen hebben voor de winstgevendheid van de staalsector.

49

S

3.5 TOEKOMSTBESTENDIGHEID

1

2

3

4

B

Toekomstbestendigheid en potentiële risico’s (2/4): CO2-grensheffing
CO2-grensheffing op producten
De Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) houdt in een CO2-heffing
aan de Europese grenzen op producten die geïmporteerd worden uit landen
met een lagere CO2-prijs dan in Europa. De testfase van dit mechanisme start
naar verwachting in 2023 (verzameling van data), waarna het (als het aan de
EC ligt) in 2026 in werking zal treden. De achtergrond van het ontstaan van dit
mechanisme staat hiernaast in Box 3.1 uitgelegd.
Effect van CBAM op staalsector onzeker
Het is lastig in te schatten wat het effect van de CBAM zal zijn op de staalsector.
Hoewel de gratis EU ETS rechten iets sneller worden verlaagd, zal de
uitfasering niet van vandaag op morgen zijn, maar pas rond 2032-2035
(afhankelijk van de huidige onderhandelingen tussen de Europese
instanties). Daarbij komt dat het doel van de CBAM is ook om de Europese
staalindustrie beter te beschermen, door extra CO2 kosten te heffen op
geïmporteerd staal.
Ook is relevantie van de CBAM door recente ontwikkelingen nog maar de
vraag. Volgens onderzoekers bij E3G en Sandbag waren Rusland en Oekraïne
twee van de meest relevante landen waarvoor de CBAM effect zou hebben ten
tijde van het schrijven van het Commissievoorstel in 2021. Het is
onwaarschijnlijk dat Oekraïens industrie, wat er nog van over is, nu nog onder
de CBAM zal vallen. De staalimport vanuit Rusland zal daarnaast door sancties
naar verwachting zo goed als stilgevallen zijn.
Openbaar

Box. 3.1 Totstandkoming van de CBAM
De Europese staallobby heeft jarenlang voor een CBAM gepleit (zie
bijvoorbeeld dit FT artikel in 2017 door de voorzitter van ArcelorMittal),
maar werd kritischer in 2021 toen duidelijk werd dat een CBAM volgens
de EC alleen kan werken binnen de regels van de
Wereldhandelsorganisatie (WTO) indien de gratis te vergeven CO2rechten onder het EU ETS versneld afgebouwd zouden worden (zie
volgende pagina). Anders, zo redeneert de EC, ontstaat er een situatie van
dubbele bescherming (dus én gratis rechten én een CBAM), en dat mag
volgens de EC niet van de WTO. Eén gesprekspartner benadrukt dat
wanneer de staalindustrie zijn gratis CO2-rechten zou verliezen, er
minder budget overblijft voor investeringen in verduurzaming.
Inmiddels hebben alle drie de Europese instituten hun positie over de
CBAM ingenomen (Europese Raad, Europees Parlement, en Europese
Commissievoorstel); alledrie (inclusief de 27 EU lidstaten in de Raad) zijn
van mening dat een CBAM nodig is. De partijen zijn nu bezig om een
laatste deal te sluiten. De laatste onderhandeling ten tijde van schrijven
was op 4 oktober 2022.

50

3.5 TOEKOMSTBESTENDIGHEID

S

1

2

3

4

B

Toekomstbestendigheid en potentiële risico’s (3/4): hervorming EU ETS
Hervorming van EU ETS
Het Europese Emissierechtenhandelssysteem (EU ETS) wordt momenteel
hervormd. Staalbedrijven zoals TATA Steel vallen hieronder. De ambitie
van deze hervorming staat vast: het systeem moet strenger worden. Dit
zal met name tot uiting komen in een sterke afname van het totaal aantal
geveilde en gratis-vergeven rechten die jaarlijks in het systeem komen.

Deze uitzondering resulteert in een extra toewijzing aan de staalsector
van vele extra miljoenen gratis rechten per jaar. De extra gratis rechten kunnen
de winstgevendheid van alle installaties in de Hot Metal benchmark verhogen.
Enerzijds kunnen staalbedrijven hierdoor wellicht makkelijker investeren in
verduurzaming, anderzijds is daar tegelijkertijd minder directe aanleiding toe
dan wanneer gratis rechten sterk verlaagd worden.

Recente meevaller voor de staalindustrie
Op 10 oktober 2022 waren er onderhandelingen tussen de EC, het
Europese Parlement en de Europese raad over de hervorming van het
ETS-systeem. De laatste informatie die we hierover hebben is dat de drie
instituten overeen zijn gekomen dat er een uitzondering gaat gelden voor
zogeheten ETS product benchmarks voor Hot Metal. In deze benchmark
bevinden zich alle hoogovens in Europa (hoe benchmarks werken, staat in
de Box hiernaast). Alle benchmarks in het ETS worden de komende jaren
herzien om ook nieuwe technieken toe te laten voor het gratis ontvangen
van rechten. Hier geldt ook een uitzondering voor, namelijk dat deze
nieuwere technieken geen invloed hebben op de waarden van de Hot
Metal benchmark tussen 2026 en 2030. Voor deze uitzondering heeft de
staalsector sterk gelobbyd (volgens de staallobby zou, in het geval dat er
maar enkele DRI's draaien en deze de Hot Metal benchmarkwaarde
zouden bepalen, een reductie van 50% t.o.v. de benchmarkwaarde van
2008 het resultaat zijn).

Box 3.2 Achtergrondinformatie over ontstaan en hervorming van benchmarks

Openbaar

Om het risico op koolstoflekkage te verkleinen, ontvangen industriële installaties gratis
een aanzienlijk deel van de emissierechten die nodig zijn om hun emissies te dekken.
Sinds de start van fase 3 van het EU ETS (2013-2020) is de toewijzing van gratis rechten
gebaseerd op benchmarks. Benchmarks worden uitgedrukt als CO2-emissie-intensiteit
(ton uitgestoten CO2 per ton geproduceerd product) en moeten de prestaties
vertegenwoordigen van de 10% beste installaties die onder het EU ETS vallen en het
product produceren. Het gebruik van benchmarks om de gratis rechten te bepalen heeft
als voordeel dat alle installaties hetzelfde aantal gratis rechten per geproduceerde ton
product krijgen. In principe hoeven efficiënte installaties geen emissierechten te kopen,
terwijl installaties die boven het benchmarkniveau uitstoten, extra emissierechten
moeten kopen om hun emissies te dekken. Dit stimuleert kosteneffectieve
emissiereducties. De EC heeft vastgesteld dat verschillende benchmarks te technologieof bedrijfsproces specifiek zijn. Wanneer een installatie in een nieuwe, schonere techniek
investeert, kan deze daarom uit de benchmark vallen en niet langer gratis rechten
krijgen, terwijl oude, vervuilende technieken dat nog wel doen. Daarom moeten de
benchmarks worden hervormd, zodat deze toekomstbestendig worden.
51

3.5 TOEKOMSTBESTENDIGHEID

S

1

2

3

4

B

Toekomstbestendigheid en potentiële risico’s (4/4): concurrentie uit de VS
Concurrentie uit de VS
Sinds augustus 2022 is de wereldwijde concurrentie voor het aantrekken
van investeringen voor schoon staal en hernieuwbare waterstof flink
opgevoerd. In die maand nam het Amerikaanse Congres namelijk de
Inflation Reduction Act (IRA) aan, waardoor producenten een tegoed
("tax credit") tot en met US$ 3 voor elke kilogram aan schone waterstof
kunnen ontvangen. Dit betekent: hoe lager de broeikasgasemissies
gedurende de levenscyclus en hoe beter de arbeidsomstandigheden, hoe
hoger het tegoed. Hierdoor kunnen de VS volgens experts (hier en hier)
in één klap een van de goedkoopste schone waterstofproducent van de
wereld worden.
Toekenning tegoed is simpel en gemakkelijk
Hoewel het tegoed onder de IRA pas vanaf volgend jaar te verkrijgen is,
zal deze volgens sommige gesprekspartners vrij makkelijk te verkrijgen
zijn. Dit komt omdat de IRA volgens de huidige berichtgeving geen
plafond hanteert op de hoeveelheid tegoeden die beschikbaar
zijn. Indien aan alle voorwaarden wordt gedaan, dan is met redelijke
zekerheid van tevoren vast te stellen dat de aanvrager het tegoed zal
ontvangen.

Openbaar

Mislopen van investeringen in Europa
Verschillende waterstofproducenten hebben daarom
gewaarschuwd (bijv. hier en hier) dat Europa met haar uitgebreide
regels het risico loopt om veel van de benodigde investeringen in
Europa voor groene waterstof mis te lopen.
Dit kan de doelstellingen van het REPowerEU-plan voor de
bevoorrading van hernieuwbare waterstof in de EU (10 miljoen import
+ 10 miljoen in de EU geproduceerd tegen 2030) in gevaar brengen,
wat ongetwijfeld negatieve gevolgen kan hebben voor de bevoorrading
van schone waterstof aan zware industrieën zoals staal.
Race is nog niet gelopen
Verschillende media melden (bijv. hier en hier) in november 2022 dat
Europese Commissie zich uit zal spreken tegen het marktverstorende
karakter van de IRA-subsidies, inclusief het tegoed voor schone
waterstof. In het uiterste geval kan de Commissie een zaak tegen de VS
aanspannen bij de Wereldhandelsorganisatie (WTO), dus het valt nog
te bezien in hoeverre de ruimhartige subsidies van de IRA zullen
blijven bestaan. Toch benoemen wij dit risico gezien de omvang van het
steunpakket en de directe mogelijke impact op Europese zware
industrieën.
52

S

3.5 TOEKOMSTBESTENDIGHEID

1

2

3

4

B

Conclusie: Er zijn acht deelaspecten die onzekerheid met zich meebrengen en
die van invloed zijn op de (verduurzaming van) de Europese staalindustrie
Onderwerp

Beschikbaarheid
en duurzaamheid
van aardgas en
waterstof

Europese CO2grensheffing

Hervorming EU
ETS

Concurrentie uit
de VS
Openbaar

Deelaspect

Onzekerheid

Impact op staalindustrie

Aardgas

De beschikbaarheid en prijs van aardgas is onzeker door recente ontwikkelingen in
Rusland en Oekraïne.

Dit maakt aardgas als transitiemiddel tussen kolen en waterstof
op korte en langere termijn onzekerder.

Duurzaamheid

Het is mogelijk efficiënter om hernieuwbare elektriciteit te gebruiken voor andere
eindsectoren waar veel fossiele brandstoffen gebruikt worden (bijv. warmtepompen
huishoudens of transport), in plaats van Europese productie van hernieuwbare waterstof
(wat relatief minder CO2 bespaart per MWh)

De beschikbaarheid van voldoende hernieuwbare waterstof
voor de sector is onzeker.

Import

Importeren hernieuwbare waterstof is een mogelijke optie, maar brengt (na aardgas) een
nieuw afhankelijkheidsvraagstuk met zich mee.

De beschikbaarheid van voldoende hernieuwbare waterstof
voor de sector wordt afhankelijker van import en dus onzeker.

Eisen aan elektriciteit
voor waterstofproductie

Een nieuwe gedelegeerde handeling kan ervoor zorgen dat er strenge eisen aan
elektriciteit worden gesteld voor de productie van hernieuwbare waterstof. Verder zal
een sub-target voor het verplicht gebruik van hernieuwbare waterstof in de industrie
binnenkort worden ingesteld, hoe hoog deze target wordt is nog onzeker.

De beschikbaarheid van voldoende hernieuwbare waterstof
voor de sector is onzeker. Daarnaast kan een verplichte
gebruikstarget de prijs voor hernieuwbare waterstof flink
opdrijven, wat negatief kan uitpakken voor de staalsector.

Deal nog niet rond

De Europese instanties zijn nog in onderhandeling over hoe de CBAM eruit moet komen
te zien en wanneer deze in werking treedt.

Rusland en Oekraïne
minder geraakt door
heffing

De CBAM is deels ontworpen voor de import van staal uit Rusland en Oekraïne. Deze
import is door recente ontwikkelingen minder relevant.

De inwerktreding van de CBAM beïnvloedt de
concurrentiepositie van Europese staalbedrijven t.o.v. import
van staal. Hoe dit precies zal doorwerken is onzeker, maar dit
kan zowel positief als negatief zijn.

Hoeveelheid gratis
rechten
staalindustrie

Tot voor kort onzekerheid hoeveelheid gratis rechten voor de staalindustrie overblijven
na de hervorming. Recent werd duidelijk dat een uitzondering voor de sector onderdeel
van de deal wordt, wat resulteert in een extra toewijzing aan de staalsector van vele extra
miljoenen gratis rechten per jaar.

Enerzijds kunnen staalbedrijven hierdoor wellicht makkelijker
investeren in verduurzaming, anderzijds zijn er minder prikkels
voor als de sector veel van haar uitstoot kan blijven dekken met
gratis rechten.

Dit relatief nieuwe steunpakket zorgt er mogelijk voor dat de VS in één klap een stuk
goedkoper wordt om schone waterstof te produceren dan Europa. Hiermee loopt Europa
risico om benodigde investeringen voor hernieuwbare waterstof mis te lopen.

De beschikbaarheid van voldoende hernieuwbare waterstof
voor de sector is onzeker. Daarnaast beïnvloedt dit mogelijk het
Europese investeringsklimaat voor hernieuwbare waterstof. 53
Het is afwachten of de EU dit nog kan tegenhouden

Inflation Reduction
Act

RAPPORT

S

1

2

3

4

B

Beantwoording onderzoeksvragen hoofdstuk 3
Wat is de status van de ondersteuningsmaatregelen? Lijken de maatregelen op het eerste oog in lijn met de EU-wetgeving rondom staatssteun?
In paragraaf 3.3 delen we tien juridische hoofdinzichten die ingaan op de EU-wetgeving rondom staatssteun, die nader worden toegelicht in de bijlage.
Daarnaast hebben we uit gesprekken geleerd dat, gezien de beperkte middelen bij DG COMP en de mogelijk vele vragenrondes, het goedkeuringsproces
voor lange wachttijden zorgt en veel frustratie bij aanvragers. De aanvraagprocedure bij de EC (voor goedkeuring op staatssteun maar ook voor gelden
bijvoorbeeld vanuit het Innovatiefonds) worden door gesprekspartners gezien als onvoorspelbaar. Ook zijn deze lange procedures volgens hen niet in lijn
met de ambitie om te versnellen vanuit REPowerEU en het Fit-for-55 pakket.
In het aanvraagproces dient er een analyse van de financieringskloof te worden ingediend indien er geen concurrerend biedproces plaatsvindt. Deze werkt
voor CAPEX-ondersteuning anders dan voor OPEX. Ondersteuning van grote staalbedrijven in OPEX bestaat vooralsnog niet in Europa, maar dit kan in de
toekomst via (carbon) contracts for difference (CfD's of CCfD’s). Het beperken van ondersteuningskosten in de onderhandelingen met het staalbedrijf
kan op basis van ervaring in andere landen op vier manieren: 1) Organiseer alsnog concurrentie tussen staalbedrijven onderling, 2) indien gekozen wordt
voor maatwerk, dan kunnen kosten beperkt worden middels een concurrentiedialoog, 3) dek risico’s af (met een CfD kan dit door de referentieprijs te
nemen ten opzichte van conventioneel staal, en met een CCfD door te kijken naar de CO2-prijs) en 4) voorkom dubbele compensatie en versnipperde
ondersteuning.
Welke onzekerheden en risico’s spelen mee en hoe spelen andere Europese landen hierop in?

Hoofdzakelijk zien gesprekspartners uit andere Europese landen de volgende onzekerheden en risico’s voor de verduurzaming van de staalindustrie: 1) de
beschikbaarheid en duurzaamheid van aardgas en waterstof, 2) Europese CO2-grensheffing, 3) de hervorming van EU ETS en 4) de concurrentie uit de VS.
Deze onzekerheden zijn in paragraaf 3.4 nader opgesplitst in acht deelaspecten.

Openbaar

54

4. Toepassing in Nederlandse
context

Openbaar

55

4. TOEPASSING NEDERLANDSE CONTEXT

S

1

2

3

4

B

Leeswijzer hoofdstuk 4: toepassing Nederlandse context
Doel hoofdstuk 4
In dit hoofdstuk maken wij een vertalingsslag: hoe kunnen de ervaringen van de
gesprekspartners met toekomstige steunmaatregelen voor de verduurzaming van de
staalindustrie passen in de Nederlandse context? Hierbij geven we een aantal
observaties die kunnen helpen bij het bepalen van de aanpak in Nederland.
Resultaten hoofdstuk 4
We geven een overzicht van observaties en geleerde lessen uit andere landen.
Hiervoor lenen we uit informatie zoals getoond in eerdere hoofdstukken en gevoerde
gesprekken.
Onderzoeksvragen die worden beantwoord in dit hoofdstuk
•
Welke van de geanalyseerde ondersteuningsmaatregelen kunnen relevant zijn in
de Nederlandse context (verduurzaming van Tata Steel)?
•
Hoe kunnen de onderzochte maatregelen mogelijk functioneren in de
Nederlandse context?

Openbaar

56

4. TOEPASSING NEDERLANDSE CONTEXT

S

1

2

3

4

B

De geleerde lessen vatten we samen in negen observaties
De gesprekken en het deskresearch vatten we samen in een aantal observaties en die plaatsen we in dit laatste hoofdstuk in de
Nederlandse context. De negen observaties staan hieronder opgesomd:
1.
2.

De Europese Commissie heeft de voorkeur voor een algemene regeling met concurrerend biedproces.
Indien de Nederlandse overheid geen algemene regeling maar maatwerk voor de verduurzaming van TATA Steel beoogt, vergt
dit grondige onderbouwing.
3. Hiervoor zien we twee uitzonderingen die mogelijk kunnen ondersteunen in deze onderbouwing:
a. Als er onvoldoende concurrentie kan worden gecreëerd voor een concurrerend biedproces
b. Als de doelstelling niet alleen CO2-gerelateerd is, maar ook aan de verbetering van de luchtkwaliteit of tegengaan van
andere type vervuiling of uitstoot.
4. Hiervoor zien we ook twee knelpunten:
a. De onderbouwing van steun voor hernieuwbare waterstof lijkt lastig
b. Afwijking van de regel zorgt waarschijnlijk voor een tijdsintensief goedkeuringsproces
5. Kosten worden het beste beperkt middels een concurrerend biedproces. Indien niet mogelijk, dan zijn er andere opties,
namelijk het aangaan van een concurrentiedialoog of het verkrijgen van toezeggingen voor afname.
6. Mocht OPEX-ondersteuning nodig zijn, dan kan een CCfD (die alleen de CO2-prijsvolatiliteit afdekt) mogelijk goedkoper zijn
dan een CfD (die alle risico's van de prijs van groen vs conventioneel staal dekt).
7. Om lock-in van aardgas te voorkomen vraagt de Commissie naar verwachting een ambitieus tijdpad voor overstap naar
hernieuwbare waterstof
8. De Nederlandse overheid kan als ‘efficiënte makelaar’ spelen om het goedkeuringsproces bij de Europese Commissie te
faciliteren en mogelijk te versnellen.
9. De meeste plannen richten zich op de periode 2025-2033 voor het implementeren van de verduurzaming van het
productieproces (bouwen DRI’s). Vooralsnog is grotendeels onbekend wanneer over wordt gegaan op hernieuwbare
waterstof (met uitzondering van ArcelorMittal die in Duitsland in 2030 over wil zijn). Andere grote staalbedrijven richten zich
vooralsnog niet op de vermindering van lucht- of milieuvervuiling, met uitzondering van de Tarantofabriek in Italië.
Openbaar

57

4. TOEPASSING NEDERLANDSE CONTEXT

S

1

2

3

4

B

Observatie 1: De Europese Commissie heeft sterke voorkeur voor een
algemene regeling met concurrerend biedproces
1. Concurrerend biedproces
De logica achter de CEEAG-aanpak is dat de EC een bredere benadering
zoekt voor nieuwe landelijke steunregelingen in tegenstelling tot de focus
op één enkele sector. De CEEAG moedigt lidstaten daarom aan om de
energie-intensieve sectoren meer integraal of holistisch te steunen. Het
doel moet zijn om verduurzaming zo kosteneffectief mogelijk te
realiseren. Het hoofduitgangspunt van de CEEAG voor steunmaatregelen
is daarom dat er concurrentie ontstaat tussen meerdere sectoren,
oftewel concurrerend bieden.
Volgens gesprekspartners speelt ook mee dat de Commissie (nog vanuit
IPCEI) ongeveer 400 individuele projecten moest goedkeuren en dat dit
veel tijd kostte. Hierdoor ligt ook de voorkeur van de Commissie bij een
algemene steunregeling, omdat ze die eenmalig goedkeuren waarna
individuele toekenningen binnen de regeling geen notificatie meer
vragen (steun moet wel aangekondigd worden). Toekenning onder de
CEEAG wordt kortom steeds moeilijker als een lidstaat beperkingen stelt
aan welke sectoren of industrieën in aanmerking komen voor de steun.
Grondige onderbouwing voor keuze ondersteuning TATA Steel
In het geval van Nederland zou de overheid bijvoorbeeld
moeten verantwoorden waarom het nodig is om specifiek de staalsector,
en in het bijzonder TATA, de beoogde steun te verlenen.
Openbaar

De overheid zou ook moeten rechtvaardigen waarom een techniek
met hernieuwbare waterstof de beste manier is om TATA Steel
te verduurzamen, en niet andere technologieën, zoals blauwe waterstof
(waterstof van aardgas met CCS), waar Nederland al miljarden steun aan
geeft. De Nederlandse overheid zou hier verschillende argumenten kunnen
gebruiken:
• Dat hernieuwbare waterstof door veel staalbedrijven en overheden in
de EU als dé verduurzamingstechniek voor staal wordt gezien.
• Dat de Nederlandse steun voor (blauwe waterstof door) CCS niet is
bedoeld voor de verduurzaming van de staalsector, maar juist voor
andere sectoren die pas na 2030 verduurzamingsstappen kunnen
inzetten .
Steunregelingen zullen alleen worden goedgekeurd als zij verenigbaar zijn
met een of meerdere doelstellingen van de CEAAG, zoals het kosteneffectief
reduceren van CO2. Steunaanvragen op basis van doelstellingen die niet
expliciet in de CEEAG beschreven staan, zoals behoud van werkgelegenheid,
zullen naar alle waarschijnlijkheid worden afgekeurd.

58

4. TOEPASSING NEDERLANDSE CONTEXT

S

1

2

3

4

B

Observatie 2 en 3: Indien de overheid maatwerkondersteuning beoogt, vergt
dit grondige onderbouwing. We zien twee uitzonderingen die hierin kunnen
ondersteunen

2.

Indien de overheid geen algemene regeling maar maatwerk voor de
verduurzaming van TATA Steel beoogt, vergt dit grondige onderbouwing
De Nederlandse overheid moet zoals op de vorige pagina aangegeven de
onderstaande drie elementen kunnen onderbouwen wanneer specifiek steun aan
TATA Steel wordt geboden: 1) Waarom de staalsector en niet andere sectoren, 2)
Waarom TATA Steel en niet andere staalbedrijven en 3) Waarom deze techniek en
niet andere verduurzamingstechnieken?
3.

We zien twee uitzonderingen die mogelijk kunnen ondersteunen in de
onderbouwing voor maatwerk

a. Onvoldoende concurrentie
Uitzonderingen op de voorwaarde om steun toe te wijzen en het steunniveau
te bepalen via een concurrerend biedprocedure kunnen mogelijk
worden gerechtvaardigd wanneer bewijs wordt geleverd dat een van de
situaties onder paragraaf 107 van de CEEAG van toepassing is. Paragraaf 107(a)
beschrijft de uitzondering wanneer er onvoldoende potentieel aanbod is of aantal
potentiële bieders zijn om concurrentie te verzekeren; in dat geval moet de
lidstaat aantonen dat het niet mogelijk is de concurrentie te vergroten door het
budget te verlagen of deelname aan het biedingsproces te vergemakkelijken. De
Commissie kan in dit geval vragen waarom er een speciale steunregeling voor
staal moet worden opgezet, terwijl er ook andere industrieën zich in het land
bevinden.
Openbaar

In dit geval kan er namelijk een concurrerend biedproces tussen de
verschillende sectoren worden gecreëerd. De Nederlandse overheid kan
dan als tegenargument opwerpen dat dit niet werkt, omdat verschillende
sectoren verschillende kostenstructuren kennen. Het valt natuurlijk te bezien of
de Commissie akkoord gaat met deze redenering.
b. Doelstellingen rondom milieu
Een tweede mogelijkheid is om beperkingen op te leggen aan wie er in
aanmerking komt voor de algemene steunregeling. Deze redenen worden
beschreven in sectie 4.1.3.3 van de CEEAG. Paragraaf 96 (c) in die sectie staat
bijvoorbeeld steun voor een maatregel toe die niet alleen gericht is op CO2reductie, maar ook op de luchtkwaliteit of andere vervuiling; 96 (d) staat
specifieke steun toe aan innovatieve technologieën die het potentieel hebben
om op langere termijn een belangrijke en kosteneffectieve bijdrage te leveren
aan milieubescherming. Dit zou, gezien de milieu- en luchtvervuilingsproblematiek rondom IJmuiden, mogelijk een legitieme reden zijn voor
specifieke steun aan TATA. Mocht de Nederlandse overheid steun aan TATA
willen legitimeren via deze route, dan moet ze de milieuvoordelen duidelijk
kunnen kwantificeren. De milieuwinst moet ook direct af te leiden zijn en
onderbouwd, dus niet speculatief. Ook moet grondig onderbouwd worden
waarom TATA de begunstigde is en dient gekwantificeerd te worden waarom
het belangrijk is om diens vervuiling te verminderen.
59

S

4. TOEPASSING NEDERLANDSE CONTEXT

1

2

3

4

B

Observatie 4: Onderbouwing voor keuze waterstof is lastig. De grondige
onderbouwing zal zorgen voor een tijdsintensief proces
4.

Twee knelpunten indien de overheid voor maatwerkondersteuning kiest, in plaats van een algemene regeling

Indien de Nederlandse overheid onderbouwing kan geven voor het beperken
van de regeling aan één specifieke sector en één specifieke begunstigde, dan
resteert nog de onderbouwing voor het beperken van de steun aan één
specifieke technologie.
a. De onderbouwing van steun voor hernieuwbare waterstof lijkt lastig
TATA Steel heeft publiekelijk aangegeven de route van hernieuwbare
waterstof versneld te willen bewandelen. Hieronder geven we een aantal
redenen waarom staatssteun voor deze technologie in de Nederlandse
context lastig kan worden.
• Ten eerste is hernieuwbare waterstof relatief duur om te produceren
volgens sommige gesprekspartners. Het is volgens hen dus de vraag of dit
de beste weg is voor de verduurzaming van de staalproductie,
bijvoorbeeld ten opzichte van de inzet van blauwe waterstof met CCS. Aan
de andere kant zijn veel lidstaten juist momenteel bezig om steun
goedgekeurd te krijgen voor DRI met hernieuwbare waterstof (zie
eerdere hoofdstukken), dus het is duidelijk dat de meningen hierover
verdeeld zijn.
• Ten tweede heeft de Nederlandse overheid in het verleden al
veel subsidie verstrekt aan CCS. Als de Nederlandse overheid CCS
beschouwt als een effectieve en
Openbaar

•

kostenefficiënte manier van CO2-reductie, dan roept dat de vraag op
waarom nu gekozen wordt voor een nieuwe, mogelijk duurdere manier
van de verduurzaming van TATA Steel. De Nederlandse overheid kan al
met al uitleggen dat de steun voor blauwe waterstof en CCS is bedoeld
voor sectoren die niet vóór 2030 kunnen verduurzamen, dat CCS door
de overheid als tussenoplossing wordt gezien (zie ook het plafond op
subsidie) en dat juist veel andere overheden in Europa voor hun
staalsector de verduurzamingsroute met hernieuwbare waterstof
steunen.
Ten derde is onderbouwing nodig waar Nederland de benodigde
hernieuwbare waterstof vandaan gaat halen.

b. Tijdsintensief proces
Samengevat zou de Nederlandse overheid verschillende lagen van
uitzonderingen en beperkingen moeten kunnen beargumenteren om
ervoor te zorgen dat alleen TATA Steel steun krijgt voor de verduurzaming
met DRI met hernieuwbare waterstof in plaats van andere sectoren of
bedrijven of technieken. Om dit verantwoord te krijgen bij de Europese
Commissie, zo zeggen verschillende gesprekspartners, zal waarschijnlijk
een tijdsintensief proces zijn. Hoewel het goedkeuren van een algemene
regeling met concurrerend biedproces ook enige tijd zou vergen om
goedgekeurd te krijgen, wordt dit door verschillende gesprekspartners
toch als de snellere goedkeuringsroute gezien.

60

4. TOEPASSING NEDERLANDSE CONTEXT

S

1

2

3

4

B

Observatie 5 en 6: Steunkosten zijn ook te beperken indien een
concurrerend biedproces geen optie is; CCfD mogelijk goedkoper dan CfD
5.

Steunkosten zijn ook te beperken indien een concurrerend
biedproces geen optie is

De Nederlandse overheid kan drie dingen doen om de ondersteuningsgelden
aan TATA te optimaliseren:

a. Toch voor een concurrerend biedingsmodel gaan
Een concurrerend biedproces is in de regel het meest kosteneffectief.
Hiermee wordt steun geboden aan oplossingen met de laagste
ondersteuningskosten per ton CO2-besparing. Mocht voor maatwerk gekozen
worden, dan dient er onder andere een financierings-kloofanalyse voor de
begunstigde te worden gemaakt, alsmede een terugbetalingsmechanisme
worden opgesteld die geld terugvordert indien begunstigde op een gegeven
moment niet aan de voorwaarden heeft voldaan. Verschillende
gesprekspartners geven aan dat een financieringskloofanalyse erg lastig te
doen is wanneer een sector maar uit één bedrijf bestaat, zoals in het geval
van TATA in Nederland. De keuze van een concurrerend biedproces zou, puur
procesmatig en economisch gezien, daarom de voorkeur hebben.
b. Concurrentiedialoog
Mocht de Nederlandse overheid toch voor een uitzondering of beperking
gaan, dan is het nodig om de analyse van de financieringskloof te maken voor
TATA.
Openbaar

Verschillende gesprekspartners geven aan dat een concurrentiedialoog met
TATA kan helpen om de financieringskloof te beperken. Zodra
de financieringskloof is vastgesteld, kan de Nederlandse overheid
verder onderhandelen over welk deel van de kloof behoort tot een "strategische
investering“ (het deel wat het bedrijf zelf kan betalen).
c. Ophalen van toezeggingen door afnemers
Een extra manier om de financieringskloof te verkleinen is, is om als
voorwaarde op te nemen dat TATA toezeggingen probeert te bemachtigen bij
afnemers. In Duitsland schijnt dit volgens één gesprekspartner al te gebeuren.
Dit kan de kosten drukken, want: als afnemers vanuit de markt al een groot deel
van de financieringskloof kunnen dekken, dan hoeft de overheid dit deel niet bij
te leggen. Indien de Nederlandse overheid wel voor een concurrerend
biedingsmodel kiest, dan kan het hebben van afnemers bieders als TATA een
voordeel geven.
6. CCfD mogelijk goedkoper dan CfD
Bij het opstellen van een CCfD hoeft de overheid in principe alleen maar het
risico te dekken van CO2-prijsschommelingen. Dit betekent minder risico's
afdekken dan bij een CfD, die juist het verschil vergoed tussen de prijs van groen
staal versus conventioneel staal. TATA Steel is in het geval van een CCfD zelf
verantwoordelijk voor inspelen op overige marktontwikkelingen.
61

4. TOEPASSING NEDERLANDSE CONTEXT

S

1

2

3

4

B

Observatie 7, 8 en 9: Ambitieus tijdpad naar groene waterstof, overheid
als makelaar voor versnelling en plannen van grote staalbedrijven
7

7. Ambitieus tijdspad
Mocht TATA steun zoeken voor een DRI-fabriek, dan hoeft deze niet
meteen volledig te draaien op hernieuwbare elektriciteit. Het
gedeeltelijke gebruik van fossiele elektriciteit op de korte termijn is
namelijk onder voorwaarden toegestaan in paragraaf 129 van de CEEAG.
De Nederlandse overheid dient duidelijk te onderbouwen hoe zij erop toe
zal zien dat de investering bijdraagt aan het behalen van de Europese
klimaatdoelstellingen in 2030 en 2050, ook al wordt in het begin ingezet
op het gedeeltelijke gebruik van aardgas. Dit vereist daarnaast een uitleg
hoe een lock-in van productie op aardgas wordt voorkomen. Hiervoor
kan gebruik worden gemaakt van een nationaal decarbonisatieplan met
bindende doelstellingen (Klimaatakkoord/Klimaatwet) en/of van
bindende toezeggingen van TATA Steel. In de CEEAG staat dat "de
toezeggingen moeten een of meer geloofwaardige mijlpalen bevatten in de
emissiereductie naar klimaatneutraliteit tegen 2050". Op basis van
gesprekken vermoeden wij echter dat de EC een ambitieuzer tijdspad
wilt zien voor het uitfaseren van aardgas in een DRI. Eén
gesprekspartner denkt eerder aan begin 2030 dan aan 2040. Dit
versterkt onze eerdere observatie dat een onderbouwing van de keuze
voor en beschikbaarheid van hernieuwbare waterstof lastig kan zijn in de
goedkeuringsprocedure.
Openbaar

8. Efficiënte makelaar
In het algemeen wordt het goedkeuringsproces van DG COMP als
bureaucratisch ervaren. Lidstaten blijven ophelderingsvragen ontvangen
van DG COMP en dienen deze samen met de beoogde steunontvanger (het
staalbedrijf) te beantwoorden. Lidstaten moeten ook genoegen nemen met
het feit dat de mankrachten bij DG COMP beperkt zijn. Wel is het zo dat de
ene lidstaat welwillender is dan de ander om snelle support te verlenen in
de vorm van goede communicatie tussen DG COMP en de steunontvanger.
De Nederlandse overheid heeft als meldende partij dus een belangrijke rol
om het proces te bespoedigen, en in nauwe samenwerking met de
begunstigde zo snel mogelijk antwoord te geven op vragen van DG COMP.
9. Plannen andere grotere staalbedrijven
Op basis van de uitkomsten in hoofdstuk 1 en 2 zien we dat elf grotere
fabrieken met verduurzamingsplannen in principe kiezen voor een DRIEAF-route met als ambitie een verduurzaming van hun productieproces
tussen 2025 en 2033. Deze staalbedrijven richten zich hoofdzakelijk niet
op de vermindering van lucht- of milieuvervuiling. De investering in
Salzgitter is vooralsnog de grootste investering en grootste (goedgekeurde)
ondersteuning van de overheid in de overstap naar DRI-EAF.

62

4. TOEPASSING NEDERLANDSE CONTEXT

S

1

2

3

4

B

Beantwoording onderzoeksvragen hoofdstuk 4
Welke van de geanalyseerde ondersteuningsmaatregelen kunnen relevant zijn in de Nederlandse context (verduurzaming van Tata Steel)?
Er zijn op dit moment nog maar weinig ondersteuningsmaatregelen (in ontwikkeling) die qua grootte, sector en techniek lijken op de situatie in
Nederland. De investering in Salzgitter (€1.7 miljard totale investering in overstap op DRI-EAF, waarvan de federale overheid en Nedersaksen
gezamenlijk €1 miljard ondersteunen) is interessant omdat deze recent is goedgekeurd door de Europese Commissie. Een aantal generieke
maatregelen die ingezet zijn voor de verduurzaming van de staalindustrie, zijn eerder toegelicht in hoofdstuk 2.
Hoe kunnen de onderzochte maatregelen mogelijk functioneren in de Nederlandse context?
We hebben op pagina 54 negen observaties gedaan op basis van ervaringen in andere landen, deskresearch en eventuele tips die gesprekspartners
hebben gegeven voor het opzetten van een maatregel. Deze observaties richten zich hoofdzakelijk op het succesvol doorlopen van de
goedkeuringsprocedure bij de Europese Commissie. De Europese Commissie heeft de voorkeur voor een algemene regeling met concurrerend
biedproces en indien hier vanaf wordt geweken, moet dit goed onderbouwd worden. Daarvoor kan de Nederlandse overheid gebruik maken van een
aantal uitzonderingen, maar we zien ook knelpunten die mogelijk kunnen resulteren in een lang goedkeuringsproces.

Openbaar

63

Bijlage I: Factsheets per land
en per bedrijf

Openbaar

64

S

BIJLAGE • NAVIGATIE

1

2

3

4

B

Navigatieblad voor bijlage

Land of regio

Openbaar

Link

Nederland

Klik hier

EU (Commissie)

Klik hier

Duitsland

Klik hier

België

Klik hier

Oostenrijk

Klik hier

Frankrijk

Klik hier

Spanje

Klik hier

Verenigd Koninkrijk

Klik hier

Zweden

Klik hier

Italië

Klik hier

65

S

BIJLAGE • TATA STEEL IJMUIDEN

1

2

3

4

B

Tata Steel IJmuiden
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Tata Steel IJmuiden is van plan staal te gaan produceren op basis van waterstof
middels een DRI-EAF installatie vanaf 2030. Het is de verwachting dat omschakeling
van aardgas naar waterstof tussen de 10 en 20 jaar duurt, dus pas vanaf dat moment
worden de laatste Kooks- en Gasfabriek ook vervangen.148
Over de uiteindelijke kosten en investeringen weten wij nog weinig.

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

CO2-besparing van 35-40% in 2030; CO2-neutraal in 2050

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

DRI-EAF, uiterlijk 2030 op H2

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk
TRL

7-9

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)
Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

Openbaar

66

S

BIJLAGE • EUROPESE UNIE

1

2

3

4

B

Europese Unie: samenvatting
Algemene informatie
• Vanuit de EU zijn er geen specifieke ondersteuningsmaatregelen die
gericht zijn op de verduurzaming van de staalindustrie. Wel zijn er
enkele funding opportunities op EU-niveau voor de verduurzaming van
de Europese staalindustrie vanuit verschillende Europese programma’s.
• Belangrijke toekomstige ontwikkelingen op het gebied van de
staalindustrie op Europees niveau zijn:
- De overgang van ETS naar CBAM. Gepland is dat tijdens deze
overgang ook de ETS-vrijstellingen van de staalindustrie in de EU
worden afgebouwd (oftewel de staalindustrie moet emissierechten
gaan betalen)
- Clean Steel Partnership. Dit is een publiek-privaat initiatief, gesteund
door HorizonEurope, dat gericht is op de verduurzaming van de
staalindustrie. In totaal is er €1.7 mld. Beschikbaar, waarvan €700
mln. Publieke gelden zijn toegezegd en €1 mld. Private gelden.

Openbaar

De Europese Unie in het kort
De gehele EU produceert 153 miljard ton per jaar (2021)
aan staal in totaal
Grootte van de
staalsector

Overzicht
ondersteuningsmaatregelen

Overheidsprogramma’s
Innovation Fund (IF)
InvestEU, NextGenerationEU (incl. recovery plan)
Just Transition Mechanism (1st and 2nd pillar)
Important Projects for Common European Interests
(IPCEI)

67

S

BIJLAGE • EUROPESE UNIE

1

2

3

4

B

Overzicht van fondsen en maatregelen
Ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Innovation Fund (IF) 94

Fonds vanuit EU Cohesion Policy gericht op het aanmoedigen van (duurzame) innovatie

InvestEU 95, 96

Garantstellingsrogramma voor publieke- en private-investeringen, medegefinancierd uit
NextGenEU

Just Transition Mechanism (1st and 2nd pillar) 97, 98

Maatregel om een eerlijke en succesvolle energietransitie in de Europese Unie te
realiseren

Important Projects for Common European Interests (IPCEI), onderdeel
van Recovery and Resilience Facility (RRF) 155, 156

IPCEI initiatieven focussen zich op ambitieuze innovatieve grensoverschrijdende
onderzoeken/innovaties of infrastructurele initiatieven die in het belang zijn voor de
gehele EU.

Verwachte / Relevante ontwikkelingen

Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) - EU

Mechanisme om carbon leakage tegen te gaan, dit wordt gedaan door producten uit derde
landen te belasten met emmissiekosten. Mede hierdoor zullen vrijstellingen van het ETS
afgebouwd worden.

Clean Steel Partnership (CSP) – Europees

CSP is een publiek-private samenwerking wat tevens in het kader van Horizon Europe
opereert. In totaal komt er €1.7 mld. Beschikbaar voor enkele prioriteitsthema’s, de
verduurzaming van de staalindustrie zou mogelijk steun kunnen krijgen door zichzelf te
koppelen aan een van deze thema’s.

Openbaar

68

S

BIJLAGE • EUROPESE UNIE

1

2

3

4

B

1. Innovation Fund (large-scale projects)
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Fonds ten behoeve van het stimuleren van innovatieve low-carbon technologies in
meerdere sectoren, zoals de staalsector. Dit fonds wordt voor een deel gefinancierd via
NextGenEU.94 Subsidiering wordt gebaseerd op vermindering/vermijding van
broeikasgassen en niveau van innovatie, schaalbaarheid, kosten efficiëntie en
volwassenheid van het project.

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Creëren van mogelijkheden voor zware industrie om low-carbon technologies in te
zetten om Europa te decarboniseren en te werken naar een klimaat-neutraal Europa.

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Innovatieve low-carbon technieken (incl. CCS en CCUS).94

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generieke ondersteuningsmaatregel voor meerdere projecten of sectoren

TRL

1-9147

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

Netto extra kosten (CAPEX en OPEX) gerelateerd aan de implementatie gedurende de
10 jaar na de start van de exploitatie van het project.

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

Totaal fonds is 10 miljard euro, waarvan 500 miljoen euro verwacht voor de
verduurzaming van de staalindustrie. Tot 60% van de ‘relevante kosten’ gerelateerd
aan het verduurzamingsproject kunnen worden vergoed. 94 Grootschalige projecten
met een CAPEX hoger dan €7,5 miljoen euro mogen aanmelden voor bovenstaande
regeling.

Openbaar

69

S

BIJLAGE • EUROPESE UNIE

1

2

3

4

B

2. InvestEU
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Via het Europees programma, InvestEU, kunnen publieke- en private investeringen in
verduurzamingsprojecten te helpen garanderen. De hele maatregel maakt het mogelijk
dat de totale publiek-private investeringsgrootte groeit naar 370 miljard. InvestEU
kent vier prioriteiten, vooral prioriteit duurzame infrastructuur en prioriteit
onderzoek, innovatie en digitalisatie bieden mogelijkheden voor de verduurzaming van
de staalindustrie. Dit programma wordt voor een deel gefinancierd via NextGenEU. 95, 96

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Niet gespecificeerd voor staalindustrie

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Niet gespecificeerd voor staalindustrie

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generieke ondersteuningsmaatregel

TRL

7-9

Financiële aspecten
Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

Totaal fonds €26.2 miljard aan garantstelling die een totaal van €370 miljard aan
investeringen mogelijk maakt. Hooge van ondersteuning wordt apart bepaald voor elke
aanvraag, op basis van een puntensysteem welke meet in hoeverre een project strookt
met de doelen en regels van het InvestEU programma. 95, 96

Ervaringen bij aanmelding van fonds

Meerdere landen, waaronder Duitsland en Nederland, hebben hun aanvraag toegekend
gekregen. Dit is een stuk sneller verlopen dan aanvragen bij de EC voor een
staatssteuntoets.

Openbaar

70

S

BIJLAGE • EUROPESE UNIE

1

2

3

4

B

3. Just Transition Mechanism (1e en 2e pilaar)
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

•
•

Pillar 1: fonds ter grootte van €19.2-25.4 miljard 97
Pillar 2: Platform; Garantstelling door Commissie voor private investeerders
via InvestEU 98

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Het fonds heeft het doel om een klimaatneutrale economie te realiseren in 2050.
Dit betekent de verduurzaming van de economie en het behoud van banen
realiseren

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generieke ondersteuningsmaatregel

TRL

1-9

Financiële aspecten

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

Totaal fonds behelst €19.2-25.4 miljard. Hoeveel per aanvraag mag uitgekeerd
worden is niet nader gespecificeerd; JTF valt onder Cohesiefonds, dus
financiering is afhankelijk van de regio van de aanvraag. Daarnaast moet er
sprake zijn van cofinanciering vanuit nationale overheden en private actoren.97, 98

CAPEX/OPEX

CAPEX: Subsidies en leningen gebaseerd op een vastgesteld bedrag per regio.

Overig
Uitvoerbaarheid
Openbaar

Mogelijk interessant voor decarbonisatie van staalindustrie. Echter valt het fonds
onder het Cohesiefonds, waardoor het minder relevant kan zijn voor Nederland.
Dit gezien Nederland relatief sterke regio’s kent en een rijk lidstaat is vergeleken71

S

BIJLAGE • EUROPESE UNIE

1

2

3

4

B

4. Important Projects for Common European Interests (IPCEI)
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

IPCEI-initiatieven focussen zich op ambitieuze innovatieve grensoverschrijdende
onderzoeken/innovaties of infrastructurele initiatieven die in het belang zijn voor de
gehele EU. Infrastructuur initiatieven kunnen relevant zijn voor de verduurzaming van
de Nederlandse staalsector, gezien waterstof een grote rol inneemt in de infrastructuur
focus van het IPCEI programma. 155, 156

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Bevordering van de aanleg, en het gebruik van, waterstof

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Waterstof

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generieke ondersteuning voor belangrijke projecten voor gemeenschappelijke Europese
belangen

TRL

5-9

Financiële aspecten
Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

Voor Nederland is er ongeveer €2 miljard beschikbaar voor het gehele programma.
Vergoeding voor de funding gap (van initiatieven die zonder IPCEI investering niet van
de grond zou komen door het gat in kosten en investering) 155, 156

CAPEX/OPEX

CAPEX: Lidstaten kunnen financiering ontvangen tot een eerder overeengekomen niveau

Juridische aspecten
Toetsing
Openbaar

Goedkeuring voor hoge TRL IPCEI projecten via CEEAG
72

S

BIJLAGE • EUROPESE UNIE

1

2

3

4

B

Toekomstige relevante Europese ontwikkelingen
CBAM
• Het mechanisme is een uitbreiding van het ETS, waarin carbon
leakage wordt voorkomen in een selectie van energie-intensieve
industrieën, zoals de staalindustrie.70
• Onder het CBAM moeten Europese goederenimporteurs voor de
emissierechten betalen die benodigd waren voor de productie buiten
de EU, hierdoor worden de koolstofemissies binnen en buiten de EU
gelijk getrokken.
• Als een niet-Europese exporteur de emissiekosten al heeft voldaan,
kan de Europese importeur de te betalen certificaatkosten in
mindering brengen.
• De vrije emissierechten onder het ETS worden voor de energieintensieve industrieën afgebouwd.
• Het plan is door het Europese Parlement goedgekeurd, waardoor het
CBAM vanaf 2027 geleidelijk ingevoerd kan worden en de vrije
rechten voor specifieke energie-intensieve industrieën vanaf 2032
worden afgebouwd.

Openbaar

CSP
• De publiek-private samenwerking in het Clean Steel Partnership is
onderdeel van Horizon Europe. Het hoofddoel is de verduurzaming
van de staalindustrie.63 68
• Het partnerschap valt onder de tweede pilaar van Horizon Europe,
cluster vier: Digital, Industry and Space.
• De samenwerking is vastgelegd in het Memorandum van
Overeenstemming tussen de Europese Commissie en het European
Steel Technology Platform (ESTEP). De EU heeft €700miljoen
toegezegd, de private partners ongeveer €1miljard.64
• Het partnerschap houdt zich bezig met het ondersteunen van
projecten die CO2-emissie reducerende technologieën naar TRL 8
brengen.
• Er wordt gewerkt aan een CSP-call in het Horizon Europe
programma, deze worden voor de jaren 2023/2024 verwacht.69

73

S

BIJLAGE • DUITSLAND

1

2

3

4

B

Duitsland: samenvatting
Algemene informatie
• Het merendeel van de productie gebeurt in basic oxygen furnaces
(BOF), een kleine dertig procent wordt in electric arc furnaces (EAF)
gemaakt.16
• De “Klimaschutzgesetz”, of klimaatbeschermingswet, streeft naar een
reductie in meerdere sectoren, waaronder de industrie. Hiervoor zijn
jaarlijkse maxima vastgelegd, die gelden voor de hele industrie.22
• Het DARP (Deutscher Aufbau- und Resilienzplan; German Recovery
and Resilience Plan) is een heel grote reeks van investeringen die de
vergroening van heel Duitsland beogen, inclusief de staalsector d.m.v.
onderzoek naar waterstof.
• Er zijn meerdere onderzoeksprogramma’s opgezet die moeten helpen
met de verduurzaming van de (staal-)industrie, waaronder het
“Förderprogramm Dekarbonisierung in der Industrie”. Hieruit wordt
een project van ArcelorMittal Hamburg gefinancierd. Daarnaast bestaat
de Duitse overheidssteun aan de staalindustrie vooral uit
maatwerksubsidies, die direct aan specifieke staalbedrijven worden
toegekend. Het gaat hierbij om ThyssenKrupp en Salzgitter
• Behalve op CO2 zijn er in Duitsland geen additionele verplichtingen
voor de leefomgeving.

Openbaar

Duitsland in het kort
40,066 miljoen ton per jaar (2021)
26,2% van de EU staalproductie
Grootte van de
staalsector

Belangrijkste
bedrijven

Overzicht
ondersteuningsmaatregelen

ThyssenKrupp
ArcelorMittal
Salzgitter
Dillinger

Overheidsprogramma’s
Kopernikus
Dekarbonisierung in der Industrie (o.a.
ArcelorMittal Hamburg)
Umweltinnovationsprogramm
Maatwerk
H2Stahl (Reallabore)
SALCOS
Verwacht: DRI-SAF ThyssenKrupp

74

S

BIJLAGE • DUITSLAND

1

2

3

4

B

Kopernikus
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

4 projecten die hieronder vallen:
• Het ENSURE project ontwikkelt het stroomnetwerk van de toekomst;
• Het P2X project kijkt naar de conversie van CO2, water en elektriciteit van duurzame
bronnen naar gas, brandstof, chemicaliën en plastics;
• Het SynErgie project ziet erop energie-intensieve industriële processen flexibeler te
maken om ze aan de beschikbaarheid van hernieuwbare energie aan te passen
• Het Ariadne project analyseert hoe beleidsmaatregelen werken door met verschillende
stakeholders te werken130

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Vermindering van energieverbruik (50% t.o.v. 2008), broeikasgassen (80% t.o.v. 1990) en
toename van hernieuwbare energie (zodat het deelmaakt van 80% van bruto
stroomverbruik en 60% van bruto eindenergieverbruik).

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Geen specifieke techniek voor verduurzaming

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generiek fonds

Financiële aspecten

Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

Max. 50% van de projectkosten

Grootte fonds

€400 miljoen tussen 2015 en 2025; €100miljoen per jaar

Ervaringen bij aanmelding van maatregel

Niet voor staalindustrie ingezet

Openbaar

75

S

BIJLAGE • DUITSLAND

1

2

3

4

B

Onderzoeksprogramma Decarbonisering in de Industrie
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Het BMWK (Duitse Ministerie voor Economie en Klimaat) ondersteunt projecten
in energie-intensieve industrieën die pogen om proces gerelateerde uitstoot van
broeikasgassen middels innovatie te verminderen/elimineren.

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Gericht op vermindering van broeikasgassen

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Geen specifieke techniek voor verduurzaming, wel voorbeeld van DRI

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generiek fonds

TRL

4-9

Financiële aspecten

Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX/OPEX81

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

Totaal fonds: €1 miljard tussen 2020 en 2023
Per aanvraag grote ondernemingen:
• Bij industrieel onderzoek: 50% van de totale kosten
• Experimentele ontwikkeling; 25% van de totale kosten
• Haalbaarheidsstudies: 50%

Overig
Ervaringen bij aanmelding van maatregel

Openbaar

Intentieverklaring voor het ondersteunen van een DRI-plant in Hamburg (H2H
project) à €55 mln. (€110 mln in totaal).103 Zie hier voor meer informatie.
76

S

BIJLAGE • DUITSLAND

1

2

3

4

B

Umweltinnovationsprogramm
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Het klimaatbeschermingsprogramma ziet op het broeikasgasneutraal maken van
klimaatintensieve industrieën (EII‘s), waaronder de staalindustrie.

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Gericht op vermindering van broeikasgassen van energie-intensieve industrieën
(staal, cement, kalk en chemicaliën)

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

DRI

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Maatwerk.
Voorbeeld ProDRI, Salzgitter: subsidie van €5 miljoen voor het installeren van
een DRI fabriek.88

Financiële Grootte

€45 miljoen tussen 2019 en 2023

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

€45 miljoen tussen 2019 en 2023. Geen minimum of maximum bedrag per
aanvraag.

Openbaar

77

S

BIJLAGE • DUITSLAND

1

2

3

4

B

ThyssenKrupp, H2Stahl (Reallabore)
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

•
•

Testlab (proeftuin), waar nieuwe technologieën uitgeprobeerd kunnen
worden binnen de industrie.
Voor staal is er momenteel 1 project bij ThyssenKrupp (H2Stahl) voor 37
miljoen gesubsidieerd.80

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

CO2-emissies

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Gebruik van waterstof in ‘blast furnaces’.

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Maatwerk

Financiële aspecten

Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

H2Stahl: €37 miljoen, met een looptijd van 5 jaar, voor waterstof in
staalproductie. Totale investeringskosten onduidelijk, behalve “high double-digit
million figure”.80

Totale hoogte scheme

€415 miljoen van 2020-2024. Onduidelijk hoeveel hiervan in totaal naar staal
gaat.

Openbaar

78

S

BIJLAGE • DUITSLAND

1

2

3

4

B

Verwacht: ThyssenKrupp, H2Stahl DRI-installatie
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

ThyssenKrupp is voornemens om vanaf 2022 een DRI-installatie te bouwen.106
Hiervoor moet nog publiek geld beschikbaar worden gemaakt. De oplevering is
gepland in 2026, waarna in 2028 de eerste conventionele fabriek zal sluiten.107
Het beoogde doel is een productie van 2,5 mln ton staal, wat 3,5 mln ton CO2 zal
verminderen. Thyssenkrup schat dat dit €2 mld of meer moet kosten.

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

CO2-emissies

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Bouw van een DRI en een SAF (submerged arc furnace). Het voordeel hiervan is
dat de output (heet metaal) hetzelfde is als bij een hoogoven. De bestaande
downstream kan dan ook worden gebruikt.107

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Maatwerk

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

Nog niet beschikbaar

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

Precieze data onbekend, schatting is €2 mld.

Totale hoogte scheme

Nog niet beschikbaar

Openbaar

79

S

BIJLAGE • DUITSLAND

1

2

3

4

B

Salzgitter, SALCOS Project
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Staalproducent Salzgitter AG, bondsland Nedersaksen, en het Bundesministerium für
Wirtschaft und Klimaschutz (Ministerie voor Economie en Klimaatbescherming)
investeren samen in groen staal. Deze investering van €1,723 mld. is op 5 oktober 2022
door de Europese Commissie goedgekeurd.101

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

CO2-besparing van 95%; rond de 8 miljoen ton CO2.

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

•
•

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Maatwerk

TRL

7-9

2 DRI-installaties; 3 EAF-ovens (electric arc furnace)
3 fases. Fase 1 afgerond in 2025, fase 3 in 2033

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

•
•
•

Salzgitter: €723 mln.
Federale overheid: €700 mln.; Federale staat Nedersaksen: €300 mln.
In totaal: €1,723 mld.

Juridische aspecten
Toetsing op staatssteun

Openbaar

De staatssteun is inmiddels goedgekeurd door de Europese Commissie.101 Er volgt nog een
“positive, conclusive review and decision by the national funding authorities”101, daarna
kan de steun definitief gegeven worden.

80

S

BIJLAGE • DUITSLAND

1

2

3

4

B

ArcelorMittal Duitsland
Eigenschappen
ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

In Hamburg heeft ArcelorMittal Duitsland’s eerste DRI-EAF fabriek opgetuigd, met een innovatieve DRI ‘pilot
plant’. In plaats van met gas, kan hierdoor met waterstof ijzererts worden gereduceerd en daarna in een EAF
(met scrap) gesmolten. De nieuwe DRI in Hamburg wordt in een intentieverklaring ondersteund door het
“Förderprogramm Dekarbonisierung in der Industrie”, voor 100,000 ton staal.102, 113
Samen met energiebedrijf RWE kijkt AM voor haar fabrieken in Bremen en Eisenhüttenstadt waar
'electrolysis plants' gebouwd kunnen worden om die van groene waterstof te voorzien.104
In Bremen is ArcelorMittal van plan een DRI-EAF fabriek op te zetten, evenals een electrolyser om groene
waterstof te kunnen maken. De verduurzamingsplannen in Eisenhüttenstadt en Duisburg zijn nog onbekend.

Type ondersteuning

Type beoogde verduurzaming

CO2

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

DRI-EAF ter vermindering CO2-uitstoot

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Maatwerk

Financiële Grootte

•
•

TRL

7-9

Openbaar

Hamburg: €55 mln (van de totale €110 mln)
Bremen, Duisburg, Eisenhüttenstadt: Onduidelijk

81

S

BIJLAGE • BELGIË

1

2

3

4

B

België: samenvatting
Algemene informatie
• In België heeft ArcelorMittal Europe in 2021 aangekondigd één DRIinstallatie en twee EAF’s te bouwen in hun fabriek in Gent, de
investering is 1,1 miljard euro.40 41
• België is, vergeleken met Nederland, minder ver met het opzetten van
klimaatplannen. De ingewikkelde staatsstructuur is daarvan één van
de oorzaken.
• De federale overheid acht waterstof en CCUS als ‘kritieke
succesfactoren’ bij het koolstofarmer maken van de energie-intensieve
industrieën, waaronder de staalindustrie.50
• De chemische industrie krijgt momenteel veel aandacht in
klimaatplannen en heeft hiervoor een grote ondersteuning vanuit het
Europese Innovation Fund gekregen.
• Vlaams klimaatplan Moonshot wordt ‘geregisseerd’ door Catalisti
(chemiesector).4
• De staalsector wordt expliciet genoemd in het Belgische Nationaal Plan
voor Herstel en Veerkracht bij het investeren in opkomende
energietechnologieën.154

België in het kort
6,909 miljoen ton per jaar (2021)
4,5% van de EU productie26
Grootte van de
staalsector

Belangrijkste
bedrijven

Overzicht
ondersteuningsmaatregelen

Nr. 7 van de staalproductie in de EU

Thyssenkrupp
ArcelorMittal
Salzgitter
Dillinger

Overheidsprogramma’s
Onderzocht wordt of financiële ondersteuning voor
ArcelorMittal Gent mogelijk is om één hoogoven tot
DRI-plant te verduurzamen, en twee EAF’s te
realiseren
Er bestaan enkele generieke ondersteuningsmaatregelen voor groot, midden- en kleinbedrijf.
Gezien de beperkte subsidiehoogte en het doel van
de subsidies zullen deze niet opgenomen worden in
deze rapportage43,44,45

Openbaar

82

S

BIJLAGE • BELGIË

1

2

3

4

B

Verduurzaming ArcelorMittal in Gent
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregel

€1.1 miljard investering door de Belgische federale overheid en Vlaanderen in de
productielocatie van ArcelorMittal in Gent ter verduurzaming van het
productieproces in de Gentse fabriek. 40, 87
De staalproducent en het Vlaamse gewest werkten al eerder samen in de joint
venture ‘OCAS’ (OnderzoeksCentrum voor de Aanwending van Staal) voor een
eerdere verduurzaming. Of hier weer vanuit die joint venture geïnvesteerd
wordt, is onduidelijk.150

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Plaatsen van 2.5 miljoen-ton DRI installatie en plaatsen van twee elektrische
hoogovens ter CO2-reductie.

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

•
•
•

TRL

8-9

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Maatwerk

Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

€1.1 miljard

Openbaar

Techniek: DRI installatie (eerst aardgas, later H2) en twee EAF’s
Tijdlijn: 3.9 miljoen ton CO2-reductie per jaar tot 2030; 2050 CO2-neutraal.
Daarnaast ook plannen voor: meer efficiëntie en gebruik van schroot;
gebruik van biokolen in hoogoven; maken van bio-ethanol; CCS en CCU.

83

S

BIJLAGE • BELGIË

1

2

3

4

B

Overzicht van maatregelen buiten scope

Naam van
ondersteuningsmaatregel(en)

Onderbouwing buiten scope onderzoek

Energie Transitie Fonds (ETF) 89, 90

Maximale ondersteuning per aanvraag is €5 miljoen.

Moonshot42

Focus op innovatie en ontwikkelingsprojecten met lage TRL en huidige focus ligt bij chemiesector.

VLAIO43 44 45

De fondsen bevatten maximaal rond de €1 miljoen.

Marshallplan 4.0 (Wallonië)48

Alleen gericht op midden- en kleinbedrijf, tot 2019.

Interreg (EU regio deal voor Vlaanderen,
Wallonië en Frankrijk)49

Per aanvraag een vergoeding tot maximaal €4 miljoen.

Openbaar

84

S

BIJLAGE • OOSTENRIJK

1

2

3

4

B

Oostenrijk: samenvatting
Algemene informatie
• Rond de 90% van alle staalproductie vindt plaats in BOF’s, een kleine
10% in EAF’s. Dit betekent vooral dat het grootste deel van de
staalproductie primaire staalproductie is, niet secundair.
• Oostenrijk heeft enkele zeer grote staalbedrijven, met omzetten boven
de €1 miljard, waarvan de grootste, voestalpine AG, een omzet van
€11,4 miljard.
• De ondersteuningsprogramma’s in Oostenrijk komen veel uit EUgelden, of worden gefinancierd door verschillende ‘Länder’
(deelstaten) binnen het land.
• Er zijn in Oostenrijk nog geen maatwerkprogramma’s, of hier is nog
niets openbaars over bekend. De contacten uit Oostenrijk wilden hier
nog geen stellingen over kwijt.

Beglië in het kort
7,884 miljoen ton per jaar (2021)
5,2% van de EU productie26
Grootte van de
staalsector

voestalpine AG
Blum Verwaltung GmbH
Plansee Holding AG
Belangrijkste
bedrijven

Overzicht
ondersteuningsmaatregelen

Openbaar

Nr. 6 van de staalproductie in de EU

Overheidsprogramma’s
Overheidsprogramma’s
Transformation in der Wirtschaft
Umweltförderung im Inland
FFG Basisprogramm
Vorzeigeregion Energie/New Energy for Industry
(NEFI)

85

S

BIJLAGE • OOSTENRIJK

1

2

3

4

B

Transformation der Wirtschaft77
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

•

•

Dit programma ondersteunt procesgerelateerde emissies, gefinancierd uit het Herstel- en
Ontwikkelingsplan van de EU (RRP) in het kader van NextGenerationEU. In totaal is er voor
dit programma €100 miljoen beschikbaar.
Open voor alle industrieën en type bedrijven (van mkb tot grote bedrijven)

Type beoogde verduurzaming

•

Niet gericht op een bepaald soort verduurzaming

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

•

Niet gericht op een bepaald soort techniek

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generiek, voor mkb- en grote bedrijven in div. sectoren

Type ondersteuning

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

€10 miljoen per investering, totaalbudget: €100 miljoen

Openbaar

86

S

BIJLAGE • OOSTENRIJK

1

2

3

4

B

Umweltförderung im Inland
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

•

•

Dit instrument is sinds 1993 al een steuninstrument vanuit de federale regering
voor verduurzamingsmaatregelen. Deze wordt deels medegefinancierd vanuit de
EU.
Open voor alle industrieën en type bedrijven (van mkb tot grote bedrijven)

Type beoogde verduurzaming

•

Niet gericht op een bepaald soort verduurzaming

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

•

Niet gericht op een bepaald soort techniek

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generiek, voor mkb- en grote bedrijven in div. sectoren

Type ondersteuning

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

€4,5 miljoen per investering78, van de in totaal €4,5 miljard dat in het RRP beschikbaar
is79

Openbaar

87

S

BIJLAGE • OOSTENRIJK

1

2

3

4

B

FFG Basisprogramm
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Open voor alle industrieën en type bedrijven (van mkb tot grote bedrijven), waarbij tot
50% van een investering (start-up 70%) (max. €3 miljoen) wordt bekostigd.52

Type ondersteuning

Type beoogde verduurzaming

Niet gericht op een bepaald soort verduurzaming

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Niet gericht op een bepaald soort techniek. Looptijd tussen 1 en 12 maanden.

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generiek, voor mkb- en grote bedrijven in div. sectoren

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

€3 miljoen, max. 50% van de investering. (looptijd max. 1 jaar)

Openbaar

88

S

BIJLAGE • OOSTENRIJK

1

2

3

4

B

New energy for industry (NEFI)
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Onderdeel van het grotere programma “Vorzeigeregion Energie”. Het wordt
ondersteund door het “Klimaenergiefonds”, FFG, en enkele decentrale
overheden.55

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Niet gericht op een bepaald soort verduurzaming

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Niet gericht op een bepaald soort techniek.

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generiek, voor mkb- en grote bedrijven in div. sectoren

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

Maximale financiële ondersteuning is niet bekend, wel is er een voorbeeld uit de
staalindustrie: OxySteel kreeg twee subsidies; €582.607 steun van een
investering van €2,0 miljoen53 + €308.316 steun v.d. €665.974 investering54

Hoogte fonds

Totale fondsgrootte: €40 miljoen per ‘Vorzeigeregion’, waaronder ook NEFI82

Openbaar

89

S

BIJLAGE • OOSTENRIJK

1

2

3

4

B

Overzicht van maatregelen buiten scope
Eigenschappen
ondersteuningsmaatregel(en)

Onderbouwing buiten scope onderzoek

COMET (Competence Centers for Excellent
Technologies)57

Gericht op R&D, met financiering van €0,45 miljoen tot €1,7miljoen per jaar (OPEX).

BRIDGE58

Gericht op R&D (lage TRL), met financiering van max. €360.000 per project.

Beyond Europe59

Gericht op R&D (lage TRL), met financiering van max. €500.000 per project.

Stand-alone projects (FWF)60 en Joint Projects
(FWF)61

Gericht op individueel onderzoek in ‘non-profit’ georiënteerd academisch onderzoek.

Christian Doppler Gesellschaft73

Gericht op onderzoek, waarvoor alleen onderzoekers bij universiteiten, onderzoeksinstituten en
hogescholen zich kunnen aanmelden

GreenTech 10074

Max. subsidie van €400.000

Energy Transition 2050

Subsidiehoogte lag in de laatste uitvraag maximaal op €120.000

H2FUTURE

Gericht op waterstof R&D voor staalbedrijf voestalpine, voor een te laag bedrag

Openbaar

90

S

BIJLAGE • FRANKRIJK

1

2

3

4

B

Frankrijk: samenvatting
Algemene informatie
• De grootste producent van staal is ArcelorMittal
• De grootste steun wordt gegeven via het programma “France 2030” –
de nationale invulling van het Herstelfonds (RFF) vanuit de EU – dat
zo’n €50 miljard in totaal te besteden heeft. Voor de gehele industrie is
daarvan €5,6 miljard beschikbaar uit de Stratégie Nationale Bas
Carbone (SNBC).
• Het grootste project vanuit de Franse overheid is om de fabrieken van
ArcelorMittal te verduurzamen, door hier DRI- en EAF-installaties te
realiseren. Hierdoor kunnen drie van de huidige vijf hoogovens
gesloten worden. Dit project is in totaal €1,7 miljard, waarbij het
onduidelijk is hoeveel de Franse staat hieraan precies meebetaalt (en
ook niet te achterhalen). De steun hiervoor komt uit het “France 2030”
programma.

Openbaar

België in het kort

Grootte van de
staalsector

13,947 miljoen ton per jaar (2021)
9,1% van de EU productie
Nr. 4 van staalproductie in de EU26

ArcelorMittal

Belangrijkste
bedrijven

Overzicht
ondersteuningsmaatregelen

Overheidsprogramma’s
France 2030
Maatwerk
Verduurzaming ArcelorMittal

91

S

BIJLAGE • FRANKRIJK

1

2

3

4

B

Frankrijk: Stratégie Nationale Bas Carbone (SNBC)
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Onderdeel van het programma “France 2030”, waarbij de SNBC specifiek op de
industrie gericht is. 72

Type ondersteuning

Type beoogde verduurzaming

Reductie broeikasgassen: 35% per 2030, 81% per 2050 (t.o.v. 2015)
Voor staal: reductie van 31% voor broeikasgassen tussen 2015 en 2030

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Groene hoogoven/Smart Carbon hoogoven; DRI47

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generiek voor gehele industrie

Grootte financiering

€5,6 mld voor de gehele industrie, niet alleen staal. (€50 mld in totaal beschikbaar,
waarvan €34 mld aan “nouveaux crédits”)46

TRL

7-9

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

€5,6 mld voor de gehele industrie, niet alleen staal. (€50 mld in totaal beschikbaar,
waarvan €34 mld aan “nouveaux crédits”)46

Openbaar

92

S

BIJLAGE • FRANKRIJK

1

2

3

4

B

Frankrijk: ArcelorMittal
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

ArcelorMittal gaat bij zijn locatie in Fos-sur-Mer een EAF bouwen en in Duinkerken
een DRI en EAF in de plaats van de oude hoogovens. Hiervoor doen zij een forse
investering van €1,7 miljard., waar de Franse overheid voor heeft toegezegd mee te
helpen. Deze subsidie is nog onderworpen aan goedkeuring van de EC.71

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

CO2-vermindering

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

•
•
•

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Maatwerk, toegespitst op verduurzaming ArcelorMittal

Grootte financiering

Totale investering: €1,7 miljard. De grootte van de investering vanuit de overheid is
onzeker, maar het zal uit het ‘France 2030’ fonds komen.

TRL

7-9

3 technieken: Meer recyclen van staal; DRI-ontwikkeling; CCU/S.
3 van de 5 hoogovens sluiten om plaats te maken voor EAF en DRI.
CO2-reductie van 35% in Europa en 25% wereldwijd in 2030; volledig
klimaatneutraal (CO2-neutraal) in 2050.71

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

Capex;

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

•
•

Openbaar

Totale investering: €1,7 miljard. De grootte van de investering vanuit de overheid
is onzeker, maar het zal uit het ‘France 2030’ fonds komen.
Volgt op een investering van €830.000 uit het ‘France Relance’ fonds voor een
93
nieuw type oven.

S

BIJLAGE • SPANJE

1

2

3

4

B

Spanje: samenvatting
Algemene informatie
• 75% van het staal in Spanje wordt geproduceerd via recycling route
(electric arc furnaces), dus lagere CO2-impact. 83
• Uit verschillende bronnen en interviews blijkt dat er wensen zijn om
de staal industrie te verduurzamen, maar dat er tot zover nog weinig
concrete plannen zijn. 26 Veel schemes zijn niet specifiek voor de
staalindustrie zoals bijvoorbeeld een project met Fertiberia
(ammoniakbedrijf). Ontwikkelingen in Spanje zijn daarnaast vooral
gefocust op hydrogen.84
• Wel zijn er veel kleinere ondersteuningsmaatregelen die zich focussen
op R&D, zoals bijvoorbeeld vanuit CELSA Group. 26 Echter, gezien de
geringe omvang van de te verlenen subsidies en het lage TRL vallen
deze buiten de scope van dit onderzoek om verder grondig te
bespreken.
• H2 Green Steel en Iberdrola zijn voornemens een DRI-plant te bouwen
op het Iberisch schiereiland. Deze fabriek moet jaarlijks ongeveer 2
miljoen ton groen staal gaan produceren. De productie moet in
2025/26 aanvangen op een nog onbekende locatie. Zowel publieke als
private partijen dragen bij aan de investering van €2,3 miljard, details
zijn (nog) niet beschikbaar.

Openbaar

Spanje in het kort

Grootte van de
staalsector

Belangrijkste
bedrijven

Overzicht
ondersteuningsmaatregelen

14,234 miljoen ton per jaar (2021)
9,3% van de EU productie
Nr. 3 van staalproductie in de EU26

CEOE (Spanish Confederation of Business Organizations)
ArcelorMittal
Acerinox SA
Thyssenkrupp
Overheidsprogramma’s
Enkele generieke overheidsprogramma's die zich
voornamelijk focussen op R&D en waterstof.
Hierdoor is de TRL en zijn de subsidiehoogtes vaak
te laag voor dit onderzoek om deze programma’s
mee te nemen
Samenwerking tussen bedrijven
H2 Green Steel/Iberdrola
Maatwerk
Verduurzaming ArcelorMittal te Gijón
(verantwoordelijk voor 25% van de uitstoot)

94

S

BIJLAGE • SPANJE

1

2

3

4

B

1. ArcelorMittal (AM) - Asturias fabriek in Gijón/Sestao
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

ArcelorMittal heeft een memorandum van overeenstemming (MoU) ondertekend
met de Spaanse regering die voorziet in een investering van € 1 miljard in
decarbonisatietechnologieën in de ArcelorMittal Asturias-fabriek in Gijón. 85 Een
deel van de DRI vanuit Gijón wordt vervolgens getransporteerd naar een plant in
Sestao om staalproducten mee te maken. Verder worden er ontwikkelingen
doorgevoerd om de bestaande EAFs op hernieuwbare energie te draaien. Met
behulp van nationale en Baskische overheid wordt de infrastructuur rondom
hernieuwbare energie opgezet.117

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

2,3 miljoen ton groene waterstof direct reduced iron (DRI) unit, aangevuld met
een 1,1 miljoen ton hybride electric arc furnace (EAF).

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Voor 2025 start, CO2-uitstoot met 30% gedaald in 2030 en een ambitie om in
2050 net-zero te zijn.

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Maatwerk gezien de omvang van de uitstoot en ambities om dit terug te dringen.
Overheid en AM hebben samen een overeenkomst getekend.

Openbaar

95

S

BIJLAGE • SPANJE

1

2

3

4

B

1. ArcelorMittal (AM) - Asturias fabriek in Gijón /Sestao
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

Vooral CAPEX

Per project hoeveel subsidie en wat zit er in de totale regeling?

De totale investering vraagt om 1 miljard euro. Het is niet volledig duidelijk welk
deel de overheid zal betalen en welk deel door AM betaald zal worden. Uit
gesprekken blijkt dat er 1 miljard is aangevraagd voor vier jaar en voor meerdere
bedrijven. Het lijkt er op dat minder dan de helft door de overheid zal worden
bijgedragen. En waarschijnlijk zal het aanleggen van de infrastructuur om
waterstof te gebruiken moeten worden bekostigd door AM zelf. 83 84 86

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

+/- 40%

Juridische aspecten
Subsidies, garanties leningen, wat is het ondersteuningsmechanisme?

Moet nog worden goedgekeurd door de EC

Toetsing op staatssteun

CBER overeenkomst
Eerst onder IPCEI nu ondergebracht bij CAEEG

Openbaar

96

S

BIJLAGE • SPANJE

1

2

3

4

B

2. H2 Green Steel/Iberdrola114
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Samenwerkingsovereenkomst tussen H2 Green Steel en Iberdrola om een
nieuwe staalfabriek te openen op het Iberisch schiereiland. Deze fabriek moet 2
mln ton groen staal per jaar gaan produceren. Samen hebben zij nu een green
Hydrogen deal gesloten voor €2,3 mld. De exacte publiek-private samenwerking
hier in is nog onduidelijk.

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Staalproductie via een DRI-unit op waterstof.

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Fabriek operationeel in 2025/2026.

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Maatwerk: combinatie van bedrijfsinvestering, publieke fondsen en
financieringsmogelijkheden voor groene projecten.

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

Openbaar

Nog niet beschikbaar, deel van de financiering zal waarschijnlijk via het Spaanse
RRF lopen.115 116

97

S

BIJLAGE • VERENIGD KONINKRIJK

1

2

3

4

B

Verenigd Koninkrijk: samenvatting
Algemene informatie
• Het Clean Steel Fund is sinds 2019 in ontwikkeling. Het
verduurzamingsfonds voor de staalindustrie zal een grootte van £250
miljoen pond hebben. Omdat de technologieën nog worden
(door)ontwikkeld en bedrijven hun plannen nog moeten
ontwikkelen/uitwerken, wordt dit fonds waarschijnlijk vanaf 2023
open gesteld.30 31
• Er zijn verschillende algemene verduurzamingsfondsen, dit zijn het
Industrial Energy Transformation Fund (IETF) en het Industrial
Hydrogen Accelerator Programme (IHA). 37 38 39
• Het VK heeft een emissiehandelssysteem ingevoerd, dit systeem is
eenzelfde als de EU toepast. De mogelijkheden van CBAM worden ook
in het VK onderzocht.35 36
• Tata Steel UK heeft ondersteuning van de Britse overheid gevraagd. Het
voorstel is om twee nieuwe EAFs te financieren door beide £1,5mld. bij
te dragen.136 142

Openbaar

Het Verenigd Koninkrijk in het kort
7,218 miljoen miljoen ton per jaar (2021)28

Grootte van de
staalsector
Tata Steel UK
British Steel
Belangrijkste
bedrijven

Overzicht
ondersteuningsmaatregelen

Overheidsprogramma’s
Industrial Energy Transformation Fund (IETF)37
Industrial Hydrogen Accelerator Programme
(IHA)38, 39

98

S

BIJLAGE • VERENIGD KONINKRIJK

1

2

3

4

B

1. Industrial Energy Transformation Fund (IETF)
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Maatregel is gericht op het reduceren van de energierekening middels het
investeren in efficiënte technologieën; Tevens is deze maatregel gericht op het
reduceren van emissies door de kosten en risico’s van het investeren in
carbonisatie technieken ten verzachten.37

Type ondersteuning

Algemeen fonds voor decarbonisatie zware industrie.

Type beoogde verduurzaming

Niet gespecificeerd, zolang CO2-emmissies dalen met het oog op een
klimaatneutraal VK in 2050.

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Geen specifieke tijdlijn of beoogde techniek; Aanvragen moeten aantonen of de
verduurzamingsplannen passen in de tijdlijn en het doel om het VK
klimaatneutraal te maken in 2050.

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generieke ondersteuningsmaatregel voor de gehele zware industriesector

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX66

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

Max £14 miljoen - £30 miljoen (afhankelijk van het project en doel)

Fondsgrootte

£220 miljoen (equivalent aan €250 miljoen)

Openbaar

99

S

BIJLAGE • VERENIGD KONINKRIJK

1

2

3

4

B

2. Industrial Hydrogen Accelerator Programme (IHA)
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Programma dat gericht is op het subsidiëren van innovatieve projecten die aan
kunnen tonen dat industrieën volledig kunnen overschakelen van fossiele
brandstof naar waterstof.

Type ondersteuning

(Financierings)programma

Type beoogde verduurzaming

CO2-reductie middels het omzetten van zware industrie van fossiele
brandstoffen naar waterstof als industriële brandstof.

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Projecten uit het programma dienen bewijs te verzamelen om strategische
beslissingen te ondersteunen in 2026 over de rol van waterstof als vervangende
brandstof voor gas in de zware industrie.

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generieke ondersteuningsmaatregel.

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

£10 miljoen Stream 1 - £400.000 Stream 2A - £7 miljoen Stream 2B

Fondsgrootte

£26 miljoen (equivalent aan €30 miljoen)

Openbaar

100

S

BIJLAGE • VERENIGD KONINKRIJK

1

2

3

4

B

3. Net Zero Hydrogen Fund (NZHF)
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Het NZHF heeft als doel kapitaal beschikbaar te stellen voor capital expenditure
(CAPEX) en development expenditure (DEVEX) die gericht zijn op de
verduurzaming van de economie middels waterstof.

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Waterstof

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

CCUS en waterstof infrastructuur om de uitstoot te verlagen naar het doel in
2030 en uiteindelijk toe te werken naar net-zero in 2050

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generieke ondersteuningsmaatregel (niet specifiek gericht op de staalindustrie)

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX en DEVEX* (DEVEX in strand 1, later CAPEX in strand 2, 3 & 4)

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

Max £15 miljoen aan grants

Fondsgrootte

£240 miljoen (equivalent aan €270 miljoen)
* Development expenditure

Openbaar

101

S

BIJLAGE • ZWEDEN

1

2

3

4

B

Zweden: samenvatting
Algemene informatie
•

•

•

De Zweedse staalproductie is verantwoordelijk voor 3% van de totale Europese
staalproductie en 2% van het Zweedse BBP. In 2018 was staal 4% van de totale
Zweedse export. 51
Als reactie op buitenlandse concurrentiedruk heeft Zweden expertise
ontwikkeld op het gebied van hoogwaardige verwerkte staalsoorten en niche
georiënteerde producten van milieu vriendelijk staal. 51
De inzet om fossielvrije staalproductie te ontwikkelen wordt ondersteund door
zowel de overheid als de industrie zelf (zie langetermijnplannen grootste
gevestigde ijzer- en staalproducenten, LKAB (staatsmijnbouwbedrijf) en SSAB)
51

•

Openbaar

Zweden kent vier ondersteuningsmaatregelen die veel gebruikt worden in de
staalindustrie:
Industriklivet: 300 miljoen SEK (~€27,5 miljoen) voor nieuwe
technologieën en R&D die bijdragen aan het behalen van het doel van netto
nul uitstoot in 2045.62
Klimatklivet: €5.4 miljard aan >drieduizend lokale en regionale projecten in
commerciële technologie die uitstoot van CO2 en andere gassen vermindert.
Credit guarantees for green investments (Riksgälden): €67 miljoen voor
groene krediet garanties om de risico's voor particuliere financiële
instellingen te verminderen.
EU fondsen: European Regional Development Fund: €214 miljoen, Just
Transition Fund: €156 miljoen en het Innovation Fund: €143 miljoen.92,93

Zweden in het kort

Grootte van de
staalsector

4,657 miljoen ton per jaar (2021)
3,1% van de EU productie
Nr. 11 van staalproductie in de EU26

- SSAB
- LKAB
Belangrijkste
bedrijven

Overzicht
ondersteuningsmaatregelen

Overheidsprogramma’s
Industriklivet
Klimatklivet
EU fondsen
Investeringen in:
H2Greensteel
HYBRIT

102

S

BIJLAGE • ZWEDEN

1

2

3

4

B

1a. Industriklivet – Procesgerelateerde emissies
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Verminderen van procesgerelateerde emissies. Hieronder vallen:
• Vervuilende emissies die rechtstreeks voortkomen uit industriële processen
• Vervuilende emissies door verbranding van restproducten uit fossiele
grondstoffen in productieprocessen;
• Vervuilende industriële restgassen
Dit fonds is ontwikkeld vanuit de Zweedse Energieagentschap.22

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Afvang, transport en geologische of permanente opslag van broeikasgassen
(CCS)

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Projecten mogen 12 tot 36 maanden duren. Geen specifieke voorwaarden voor
techniek.

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generieke ondersteuningsmaatregel: op basis van type aanvraag en type project
wordt een subsidie toegekend.

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

Combinatie, zowel CAPEX als OPEX.

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

•
•

Openbaar

Per aanvraag: €45 miljoen (SEK500M) per jaar in de periode 2020-2022 en
€22 miljoen (SEK250M) per jaar in de periode 2023-2027.
Totaal fonds: €150 miljoen en €175 miljoen zijn beschikbaar in de periode
2020-2022 en 2023-2027 respectievelijk voor alle sectoren, met inbegrip
van de staalsector.
103

S

BIJLAGE • ZWEDEN

1

2

3

4

B

1b. Industriklivet – Negatieve emissies (1/2)
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Projecten die financiering ontvangen vanuit dit pakket dragen bij aan het
bereiken van de netto nul emissie in 2045.
• Dit pakket financiert R&D- projecten die bijdragen aan negatieve emissies
door afvang, transport en geologische of permanente opslag van
broeikasgassen. De call omvat geen CCU- of biokoolstofprojecten.
•

Ontwikkeld vanuit het Zweedse Energieagentschap. 22

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Afvang, transport en geologische of permanente opslag van broeikasgassen (CCS)

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Projecten mogen 12 tot 36 maanden duren. Geen specifieke voorwaarden voor
techniek.

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generieke ondersteuningsmaatregel

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

Zowel CAPEX als OPEX. Personeelskosten

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

•
•

Openbaar

Per aanvraag: €9 miljoen (SEK100M)per jaar voor de periode 2020-2022 en
€4,5 miljoen (SEK50M) per jaar voor de periode 2023-27.
Totaal fonds: € 30 miljoen en € 25 miljoen beschikbaar in de periode 20202022 en 2023-2027 respectievelijk voor CO2-emissiereductie in alle
sectoren, inclusief de staalsector.
104

S

BIJLAGE • ZWEDEN

1

2

3

4

B

1c. Industriklivet – Negatieve emissies (2/2)
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Projecten die financiering ontvangen van dit fonds dragen bij aan het bereiken
van de netto nul emissie in 2045. Dit fonds financiert projecten die bijdragen aan
negatieve emissies door afvang, transport en geologische of permanente opslag
van broeikasgassen. De call omvat geen CCU- of biokoolstofprojecten. Focus op
investeringsprojecten, pilot- en demonstratieprojecten en haalbaarheidsstudies.
Ontwikkeld vanuit het Zweedse Energieagentschap.22

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Afvang, transport en geologische of permanente opslag van broeikasgassen (CCS)

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Projecten mogen 12 tot 36 maanden duren. Naast CCS geen specifieke
voorwaarden voor techniek.

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generieke ondersteuningsmaatregel

Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

Zowel CAPEX als OPEX.

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

•
•

Openbaar

Per aanvraag: €9 miljoen (SEK100M) per jaar voor de periode 2020-2022 en
€4,5 miljoen (SEK50M) per jaar voor de periode 2023-2027.
Totaal fonds: € 30 miljoen en € 25 miljoen beschikbaar in de periode 20202022 en 2023-2027,respectievelijk voor CO2-emissiereductie in alle
industrieën, inclusief staalsector.

105

S

BIJLAGE • ZWEDEN

1

2

3

4

B

2. Klimatklivet
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Richt zich op ondersteuning van lokale en regionale maatregelen die de uitstoot
van CO2 en andere gassen verminderen. Een aantal van deze maatregelen zijn
van lange duur en lopen over meerdere jaren met grote investeringen. De oproep
is gericht op projecten die bijdragen aan technologische vooruitgang die proces
gerelateerde -emissies verminderen. Support vanuit Zweeds agentschap voor
milieubescherming. 26

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Verminderen van uitstoot gassen (CCS)

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Geen specifieke voorwaarden voor techniek.

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generieke maatregel, met veel verschillende type aanvragen. Diverse publieke en
private organisaties kunnen ondersteuning krijgen van Klimatklivet.
Particulieren kunnen geen ondersteuning krijgen.

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

Klimatklivet kan alleen ondersteuning bieden bij fysieke investeringen. Dit
betekent dat maatregelen gericht op gedragsverandering geen steun krijgen.
Onduidelijk of het om CAPEX of OPEX gaat.

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

€5.4 mld. (>3200 projecten). Kleinste subsidiebedrag was SEK 4.000 aan

Openbaar

steun, terwijl het grootste subsidiebedrag SEK 134 miljoen was.

106

S

BIJLAGE • ZWEDEN

1

2

3

4

B

3. Credit guarantees for green investments (Riksgälden)
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

De Zweedse overheid staat met dit programma garant voor industrial investments
als deze investeringen de beleidsdoelen voor het klimaat of milieu helpen
behalen.109 Deze groene krediet garanties zijn staatsleningen om de risico's voor
particuliere financiële instellingen te verminderen. Het is mogelijk om deze
aanvraag te doen naast andere subsidieaanvragen. 66

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Elke vorm van verduurzaming die klimaat- en milieudoelen doet behalen, zolang
deze aan bepaalde milieueisen voldoet.

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Geen specifieke voorwaarden voor techniek.

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Generieke ondersteuningsmaatregel: de aanvraagen van grote bedrijven worden
volgens de zelfde criteria beoordeeld.

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

Garantstellingen voor industriële investeringen.

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

Minimaal €67 miljoen (500 miljoen SEK) per aanvraag.

Openbaar

107

BIJLAGE • ZWEDEN

S

1

2

3

4

B

H2Greensteel
• Gedigitaliseerde en circulaire fabriek in Boden, Noord-Zweden.
• Produceert groen staal, waardoor de CO₂-uitstoot tot 95 procent wordt
verminderd in vergelijking met traditionele staalproductie.
• Focus op verminderen van uitstoot gassen door gebruik groene waterstof en
fossiel vrij proces.
• Locatie dichtbij de erts, dichtbij hernieuwbare goedkope elektriciteit.
• Per 2024 operationeel en per 2030 produceert deze fabriek jaarlijks 5 miljoen
ton hoogwaardig, groen, Zweeds staal genereren. Dat is meer dan de totale
staalproductie van Zweden vandaag en komt overeen met een netto127,132
exportwaarde van ongeveer 30 miljard SEK.
• Zowel geld aangevraagd voor Industriklivet als Klimatklivet. Omdat de
technologie van H2G niet gloednieuw is, zal H2G geen Industriklivet-geld
65
krijgen. De Klimatklivet aanvraag loopt nog.
• Het is nog niet openbaar hoeveel geld H2G krijgt vanuit de Zweedse overheid. In
gesprekken is er geen bedrag genoemd, maar wel dat de aanvraag onder CEEAG
wordt aangemeld en dat H2G eerder geld heeft ontvangen voor een
impactassessment. Ook zal H2G zich waarschijnlijk aanmelden voor het
Riksgälden programma.
• Daarnaast heft H2G uit private investeringen €190 miljoen opgehaald van o.a..
Zweeds pensioen fonds AMF, Singapore's Government Investment Corporation
126
(GIC) en Schaeffler AG.
• Op 24 oktober werd bekend dat H2Greensteel 3,5 mld. schuldfinanciering krijgt
147
vanuit meerder Europese financiële instellingen.

Openbaar

108

BIJLAGE • ZWEDEN

S

1

2

3

4

B

HYBRIT
•
•

•

•

•
•

•

•
•

Openbaar

Dit project is een samenwerking tussen SSAB, LKAB en Vattenfall.
Deze fabriek die zal draaien op waterstof zal jaarlijks ongeveer 1,35 miljoen
ton waterstof ijzer (sponsijzer) produceren, voor de productie van ruw
staal, wat neerkomt op ongeveer 25% van de totale Zweedse productie. 6
Aangezien staalproductie een belangrijke plaats inneemt in de Zweedse
economie, heeft de HYBRIT-technologie het potentieel om de totale CO2uitstoot van Zweden met ten minste tien procent te verminderen.
Vanuit Industriklivet en Klimatklivet kreeg dit project ongeveer €53
miljoen voor R&D, impact assessment, implementation assessment en een
pilot demonstration. 65
Het project krijgt in totaal €143 miljoen vanuit EU ETS Innovation Fund.
Ook IPCEI akkoord. Het maximum dat HYBRIT via IPCEI kan ontvangen is
ongeveer € 400 miljoen. 65 Dus totaal €596 miljoen.
Uit gesprekken is gebleken dat er eigenlijk geen maatwerkovereenkomst
met Hybrit is. De reden voor de speciale behandeling van het Hybritinvesteringsproject is dat de omvang van de aangevraagde subsidie (die is
aangevraagd via Industriklivet) veel groter is dan wat aan één bedrijf kan
worden verstrekt zonder vrijstelling van de EU-staatssteunregels.
Ook zal HYBRIT zich waarschijnlijk aanmelden voor het Riksgälden
programma.
Door SSAB, LKAB en Vattenfall is €99 mln.(SEK 1.1 mld.) geïnvesteerd.

Tijdslijn: 129
• 2019 - 2021 Fossielvrije pellets proef
• 2020-2024 Op waterstof gebaseerde reductie- en
smeltproeven
• 2021/22 - 2024 waterstof opslag
• 2025 - 2030 Proeven en transformatie van
commerciële planten in volume
• 2025 Transformatie - BF naar EAF bij SSAB
Oxelösund HYBRIT demo-installatie
• 2026 SSAB fossielvrij staal op de markt
• Rond 2030 Transformatie - BF's naar minimills
met EAF's bij SSAB Raahe en SSAB Luleå

109

S

BIJLAGE • ITALIË

1

2

3

4

B

Italië: samenvatting
Algemene informatie
Ondersteuningsmaatregelen die bekeken zijn:
Contratto di Sviluppo (Development Contract) Ondersteuning van grote
strategische en innovatieve investeringen in industrie en milieugebieden.
Dit programma steunt meerdere sectoren.
Verwacht: Acciaierie d’Italia (Taranto plant) De Italiaanse overheid heeft de
Taranto fabriek voor een groot deel overgenomen in 2020/2021 van
ArcelorMittal. Dit wordt in in 2025 een volledig hybride fabriek.
Er zijn een aantal schemes in Italië kleiner en vallen daarom buiten de
scope van dit onderzoek zoals:
•
Accordo per l’Innovazione (Agreement for Innovation) Ondersteuning
van projecten mbt. industrieel onderzoek en experimenteel
ontwikkeling. Totaal € 1.117.590.324,52 verdeeld over de regio’s. Geen
van de regio’s heeft meer dan 50M te besteden. 21
•
Fondo Nazionale Efficienza Energetica (National Fund for Energy
Efficiency) Ondersteuning van projecten die gericht zijn de nationale
energie-efficiëntie streefcijfers te halen. Max 4 miljoen per
projectaanvraag voor 10 jaar. 21
• Overige relevante kenmerken voor Italië:
- Italië krijgt veel steun uit de regionale EU fondsen
- ETS innovation fund
- CCfD’s

Italië in het kort

•

Openbaar

Grootte van de
staalsector

• 24,412 miljoen ton per jaar (2021)
• 16% van de EU productie
• Nr. 2 van staalproductie in de EU26

Belangrijkste
bedrijven

•
•
•
•
•

Confindustria
Eurofer
Thyssenkrupp
Riva Group
Metinvest Trametal

Overheidsprogramma’s
Contratto di Sviluppo (Development Contract)
Overzicht
ondersteuningsmaatregelen

Maatwerk
Verwacht: Acciaierie d’Italia (Taranto plant)

110

S

BIJLAGE • ITALIË

1

2

3

4

B

Contratto di Sviluppo (Development Contract)
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

Ondersteuning van strategische en innovatieve investeringen in industrie en milieugebieden. Dit
programma steunt meerdere sectoren. Mogelijkheden voor projecten binnen het thema
milieubescherming zijn gericht zijn op: milieubescherming door het bedrijf , naleving van
milieubeschermingsregels, grotere energie-efficiëntie, creëren van hoogrenderende
warmtekrachtinstallaties, recycling van bijzonder bedrijfsafval. 22

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Onderzoek, ontwikkeling en innovatie binnen meerdere sectoren op het gebied van
milieubescherming. 22

TRL

6-922

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Projectduur mag 26-48 maanden zijn 22

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Maatwerk op basis van projectaanvraag 22

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

Niet volledig duidelijk waarschijnlijk CAPEX 22

Per project hoeveel subsidie en wat zit er in de totale regeling?

Totale aanvraag bedraagt €3,595.3 M . Per project max. €20 miljoen 22

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

Max €20miljoen Per project (of 75% van de kosten die in aanmerking komen / tevens afhankelijk
van wat (EU-)wetgeving toelaat) 22

Openbaar

Subsidie wordt verleend in de volgende vormen (ook in combinatie): gesubsidieerde lening, tot
75% van de subsidiabele uitgaven; rentesubsidie; subsidies met betrekking tot activa; directe
bijdrage aan de bestedingen. 22
111

S

BIJLAGE • ITALIË

1

2

3

4

B

Verwacht: ArcelorMittal-Acciaierie d'italia
Eigenschappen ondersteuningsmaatregel(en)

Beschrijving

Algemene beschrijving maatregelen

De Taranto steel plant is op dit moment voor 38% van staatsbedrijf Invitalia en voor 62% van
ArcelorMittal.120 Rondom deze fabriek spelen zowel grote economische belangen
(verantwoordelijk voor 75% GDP van de provincie), als enorme milieu- en
gezondheidsbelangen (mogelijk toename aantal kankerpatiënten in de regio).121 Dit heeft
geleid tot onderzoek van de EC om een milieucrisis te voorkomen en een uitspraak van EHMR
(mei,2022) waarin Italië werd veroordeeld voor het niet beschermen van inwoners tegen deze
vervuiling.120 Er zijn wel plannen gemaakt om de fabriek te verduurzamen waardoor op dit
moment verder juridische actie uitblijft. 120 Zo is er een plan gepresenteerd om de fabriek in
2025 een volledig hybride fabriek te maken (50/50 - gas/elektrisch). Momenteel worden er
plannen (ter waarde van €4,7 miljard) verwacht die pogen om de fabriek geheel emissieloos te
maken (elektrisch) .119, 128 Vanuit het bedrijf wordt €1,15 miljard geïnvesteerd. 119 Deze plannen
zijn nog in ontwikkeling, dus het is even afwachten hoe dit er precies uit gaat zien.

Type ondersteuning
Type beoogde verduurzaming

Het verminderen van het kolengebruik. 40% minder CO2 en 30% minder fijnstof.

Beoogde techniek en tijdlijn voor verduurzaming

Langzaam introduceren van duurzamere alternatieven dan kolen (duurzamere alternatieven
kunnen langzaam de fossiele brandstoffen uitfaseren)

Generieke ondersteuningsmaatregel of maatwerk

Maatwerk voor de Taranto staalfabriek

Financiële aspecten
Type financiële ondersteuning (CAPEX/OPEX/combinatie)

CAPEX

Hoogte financiële ondersteuning (€ en %)

Tot €4.7 miljard

Openbaar

112

Bijlage II: Bronnenlijst
(apart in Excel)

Openbaar

113

Bijlage III: Inschatting
toepassing staatssteunkaders
op verduurzaming
staalindustrie
(apart in PDF)

Openbaar

Berenschot

www.berenschot.nl
linkedin.com/berenschot

Openbaar

GRONDLEGGER VAN VOORUITGANG