VERANTWOORDINGSONDERZOEK

De Koning (I)
Rapport bij het Jaarverslag 2021

2022

Vooraf
Verantwoordingsonderzoek 2021
De Algemene Rekenkamer doet ieder jaar onderzoek naar de verantwoording die
ministers in hun jaarverslagen afleggen over hun bestedingen, hun bedrijfsvoering
en hun beleid. Dit noemen we het verantwoordingsonderzoek. Onze centrale
vragen in dit jaarlijkse verantwoordingsonderzoek zijn:
• Is het geld in het afgelopen jaar ontvangen, besteed en verantwoord volgens
de regels?
• Waren de zaken op het departement goed geregeld?
• Heeft het gevoerde beleid de gewenste resultaten opgeleverd?
Op basis van deze vragen beschrijven wij per begrotingshoofdstuk of de verantwoordelijke ministers hun zaken op orde hebben. Zoals onze wettelijke taak voorschrijft,
geven wij daarbij ook oordelen over de financiële informatie, de kwaliteit van de
bedrijfsvoering en de totstandkoming van de bedrijfsvoerings- en beleids­informatie
in de jaarverslagen van de ministers. Pas nadat de verklaring van goedkeuring van
de Algemene Rekenkamer bij de rijksrekening en rijkssaldibalans is ontvangen,
kunnen de Staten-Generaal per begrotingshoofdstuk decharge verlenen aan de
verantwoordelijke minister. Bijlage 1 bevat een uitgebreidere toelichting over ons
verantwoordingsonderzoek.
Dit rapport heeft betrekking op het Jaarverslag 2021 van de Koning. Onze overige
publicaties in het kader van het verantwoordingsonderzoek 2021 vindt u op
www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek-2021. Hier vindt u ook ons
rapport Staat van de rijksverantwoording 2021. Hierin nemen wij de verklaring
van goedkeuring van de rijksrekening op. Ook bevat deze publicatie een over­
koepelende uiteenzetting over het verantwoordingsonderzoek 2021.

Inhoud
1.

Onze conclusies | 4

2.

Feiten en cijfers | 6

3.

Financiële informatie | 8

3.2

Oordeel over de financiële verantwoordings­informatie op artikelniveau | 10

3.3

Transparantie over uitgaven van de Koning | 10

4.

Bedrijfsvoering | 15

4.2

Oordeel over totstandkoming bedrijfsvoeringsinformatie | 16

5.

Reactie minister en nawoord Algemene Rekenkamer | 17

5.2

Nawoord Algemene Rekenkamer | 18

3.1

4.1

5.1

Oordeel over de financiële verantwoordingsinformatie op totaalniveau | 9

Oordeel over de bedrijfsvoering | 15

Reactie minister van Algemene Zaken | 17

Bijlagen | 19

Bijlage 1 Over het verantwoordingsonderzoek | 19
Bijlage 2 Eindnoten | 24

1. Onze conclusies
De transparantie over de kosten van het koningschap moet worden afgewogen tegen het belang
van bescherming van de persoonlijke levenssfeer van de Koning. De minister-president beoordeelt
of kosten een persoonlijk of een functioneel karakter hebben. De overwegingen daarbij worden
vastgelegd, zodat dit besluitvormingsproces controleerbaar is en we er een oordeel over kunnen
geven. In ons onderzoek naar de functionele uitgaven hebben wij geen uitgaven gezien die als
persoonlijk hadden moeten worden aangemerkt.

Inzicht in reserveringen is duidelijk

Berekening A- en B-component is juist

Een deel van het geld voor de koning wordt
opzijgezet voor de toekomst in de vorm van een
bestemmingsreserve. Voordat een bestemmingsreserve mag worden gevormd moet er
een plan worden gemaakt waar het geld in de
toekomst aan uitgegeven gaat worden. Zo kan
op basis van de verschillende plannen een
afweging worden gemaakt waar het geld aan
besteed gaat worden en wordt het geld geoormerkt. Zo kan de koning goed sturen op de
vorming van de reserves en kan hij per reserve
verantwoorden hoe het geld is besteed. Wij
hebben geconstateerd dat voor alle bestemmingsreserves toereikende plannen zijn en dat
reserves in 2021 zijn gebruikt in overeenstemming met het vooraf gestelde doel.
Vanaf 2020 is er een algemene reserve
gevormd. In 2020 waren wij negatief over
een algemene reserve, omdat het geld dan niet
geoormerkt is. In 2021 is voor deze algemene
reserve een meerjarig plan opgesteld waaruit de
besteding van het geld blijkt en voldoende is
onderbouwd. Voor de algemene reserve wordt
hiermee aan dezelfde voorwaarden voldaan als
de andere reserves.

Wij hebben geconstateerd dat de grondwettelijke
uitkering aan de leden van het Koninklijk Huis
juist zijn berekend en de juiste bedragen zijn
uitbetaald. De Prinses van Oranje is op 7
december 2021 18 jaar geworden. Vanaf die
datum ontvangt zij een grondwettelijke uitkering. Zij heeft besloten om haar inkomen tot het
einde van haar studie terug te betalen. Ook haar
vergoeding voor onkosten zal zij terugbetalen
zolang zij geen hoge kosten heeft. Wij hebben
vastgesteld dat zij het juiste bedrag heeft
ontvangen en terugbetaald.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

4

Algemene Rekenkamer

Financieel oordeel bij het Jaarverslag 2021 van de Koning
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag
2021 van de Koning voldoet op totaalniveau aan de daaraan
te stellen eisen, zoals opgenomen in de Comptabiliteitswet
2016 en de Rijksbegrotingsvoorschriften.

Verder in het rapport
• Hoofdstuk 2 Feiten en cijfers
• Hoofdstuk 3 Financiële informatie
• Hoofdstuk 4 Bedrijfsvoering
• Hoofdstuk 5 Reactie minister en nawoord Algemene Rekenkamer

Verantwoordingsonderzoek de Koning

5

Algemene Rekenkamer

2.
Feiten en cijfers
De minister-president, minister van Algemene Zaken (AZ), is verantwoordelijk voor
het beheer van het begrotingshoofdstuk de Koning. Artikel 1 van het begrotingshoofdstuk de Koning bevat de grondwettelijke uitkering aan leden van het Koninklijk
Huis. Artikel 2 bevat de functionele uitgaven die te maken hebben met de uitoefening
van het koningschap. De Dienst van het Koninklijk Huis dient hiervoor de kosten op
declaratiebasis in bij de minister-president. Artikel 3 bestaat uit uitgaven die niet via
de Dienst van het Koninklijk Huis lopen, maar die wel deel uitmaken van de uitgaven
die functioneel samenhangen met het koningschap. Het gaat om de uitgaven van
de Rijksvoorlichtingsdienst, het Militaire Huis en van het Kabinet van de Koning.
Op het begrotingshoofdstuk de Koning is in 2021 € 46 miljoen uitgegeven. Dit is
0,01% van de totale rijksuitgaven over 2021. Daarnaast zijn verplichtingen aangegaan
voor € 46 miljoen. De ontvangsten bedroegen € 0,27 miljoen.
Tabel 1 De Koning (I) in miljoenen €
2019

2020

2021

Verplichtingen

44

45

46

Uitgaven

44

45

46

0,17

0,05

0,27

Ontvangsten

In het jaarverslag staan naast de grondwettelijke uitkeringen voor de leden van het
Koninklijk Huis (€ 8,8 miljoen) de uitgaven die samenhangen met het uitoefenen van
het koningschap (€ 31,2 miljoen). De doorbelaste uitgaven van andere begrotingen

Verantwoordingsonderzoek de Koning

6

Algemene Rekenkamer

bedragen € 6,4 miljoen. Deze betreffen onder meer de uitgaven ten behoeve van
het Kabinet van de Koning bij het Ministerie van Algemene Zaken (€ 2,6 miljoen).
De ontvangsten betreffen de eindafrekening in 2021 van het in 2020 verstrekte
voorschot aan het Ministerie van Defensie voor het Militaire Huis. Naast de verantwoording in het jaarverslag (begrotingshoofdstuk I) is er ook het Jaaroverzicht
Koninklijk Huis 2021, waarin uitgebreid verslag wordt gedaan van de wijze waarop
de koning en de andere leden van het Koninklijk Huis invulling aan hun werk hebben
gegeven.
Figuur 1 Uitgaven De Koning in 2021

Van begrotingshoofdstuk De Koning ging het meeste geld naar functionele
uitgaven van de Koning

Functionele uitgaven van de Koning

Uitkering aan leden van het Koninklijk Huis

Doorbelaste uitgaven van andere begrotingen

0

10

20

30

Bedragen x € miljoen
Uitgaven (realisatiecijfers)

Verantwoordingsonderzoek de Koning

7

Algemene Rekenkamer

3.
Financiële informatie
In dit hoofdstuk bespreken we de resultaten van ons onderzoek naar de financiële
verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2021 van de Koning.
We geven oordelen over zowel de rechtmatigheid als de betrouwbaarheid en ordelijkheid van de financiële verantwoordingsinformatie. Een financiële transactie, zoals
een uitgave, is rechtmatig als deze voldoet aan relevante Nederlandse en Europese
regelgeving. Voldoet een uitgave niet aan deze regelgeving, dan is de uitgave onrechtmatig. De rechtmatigheid van een uitgave is onzeker als onduidelijk is of een uitgave
voldoet aan deze regelgeving.
Financiële verantwoordingsinformatie in het jaarverslag is betrouwbaar als deze
overeenkomt met de werkelijk aangegane verplichtingen, gedane uitgaven en
gerealiseerde ontvangsten. Ordelijk wil zeggen dat de informatie op een beheerste
wijze tot stand is gekomen.
We geven onze oordelen in § 3.1 op totaalniveau van het Jaarverslag 2021 en in
§ 3.2 op artikelniveau. We sluiten hiermee aan op het budgetrecht van het parlement.
In § 3.3 gaan we in op enkele specifieke aspecten van de verantwoorde ontvangsten,
verplichtingen en uitgaven in het jaarverslag. Hieronder is ons oordeel weergegeven.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

8

Algemene Rekenkamer

Financieel oordeel bij het Jaarverslag 2021 van de Koning
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag
2021 van de Koning voldoet op totaalniveau aan de daaraan
te stellen eisen, zoals opgenomen in de Comptabiliteitswet
2016 en de Rijksbegrotingsvoorschriften.

3.1 Oordeel over de financiële
verantwoordingsinformatie op totaalniveau
In deze paragraaf geven wij ons oordeel over de financiële verantwoordingsinformatie
op totaalniveau.
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2021 van de Koning:
• is op totaalniveau rechtmatig;
• is op totaalniveau betrouwbaar en ordelijk en voldoet aan de regels voor het
inrichten van de jaarverslagen.
Wij geven dit oordeel onder het voorbehoud dat de Staten-Generaal goedkeuring
zullen verlenen aan de slotverschillen waarin alle geraamde uitgaven, verplichtingen en ontvangsten uit de begroting van de Koning (I) in overeenstemming
zijn gebracht met de uiteindelijk gerealiseerde bedragen.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

9

Algemene Rekenkamer

Onderstaand is grafisch aangegeven bij welke financiële stromen wel of geen sprake
is van overschrijding van de tolerantiegrens (rood respectievelijk groen bolletje).

Op totaalniveau
Rechtmatigheid van de
verplichtingen
Rechtmatigheid van de
uitgaven en ontvangsten
Betrouwbaarheid en ordelijkheid
van de verplichtingen
Betrouwbaarheid en ordelijkheid
van de uitgaven en ontvangsten
Tolerantiegrens

3.2 Oordeel over de financiële verantwoordings­
informatie op artikelniveau
In deze paragraaf geven wij ons oordeel over de financiële verantwoordingsinformatie
op artikelniveau.
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2021 van de Koning:
• is op artikelniveau rechtmatig,
• is op artikelniveau betrouwbaar en ordelijk en voldoet aan de regels voor
het inrichten van de jaarverslagen.

3.3 Transparantie over uitgaven van de Koning
Declaratie functionele uitgaven is juist
Sinds de invoering van de Wet financieel statuut van het Koninklijk Huis (WFSKH) in
1972 ontvangt de koning een vaste uitkering voor persoonlijke personele en materiële
uitgaven. Dit heet met ingang van 2009 de B-component. De B-component wordt op
artikel 1 van dit begrotingshoofdstuk verantwoord. Functionele uitgaven mag de
koning, via de Dienst van het Koninklijk Huis, declareren bij de minister-president.
Deze worden op artikel 2 verantwoord.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

10

Algemene Rekenkamer

In de Grondwet staat dat de koning met inachtneming van het openbaar belang zijn
Huis mag inrichten. De koning hoeft over besteding van de B-component geen
verantwoording af te leggen. Hoewel verantwoording op uitgavenniveau niet nood­
zakelijk en niet gewenst is vanwege bescherming van de persoonlijke levenssfeer van
de koning, is het wel van belang dat er duidelijkheid is over het onderscheid tussen
functionele uitgaven aan de ene kant en persoonlijke uitgaven (de B-component) aan
de andere kant.
Het onderscheid tussen persoonlijke en functionele uitgaven is historisch gegroeid.
Daarnaast kunnen er elk jaar nieuwe uitgaven zijn waarbij de afweging moet worden
gemaakt of ze persoonlijk of functioneel zijn. Vanwege de bescherming van de
persoonlijke levenssfeer van de koning, past het niet om in het openbaar tot in detail
inzicht te geven in de kosten van het koningschap. De overwegingen die de ministerpresident maakt moeten wel transparant zijn vastgelegd, zodat deze navolgbaar
gecontroleerd kunnen worden door de Auditdienst Rijk (ADR) en de Algemene
Rekenkamer. De minister-president maakt keuzes en onderbouwt deze op basis
van de Wet financieel statuut van het Koninklijk Huis 1972 (WFSKH), de memorie
van toelichting hierbij, begrotingen, Kamermoties, e-mails van het Ministerie van
Algemene Zaken en van het Ministerie van Financiën, gespreksverslagen en afspraken
tussen de Dienst van het Koninklijk Huis en het Ministerie van Algemene Zaken. Dat
maakt de besluitvorming reproduceerbaar. De minister-president kan de onderbouwing
wel eenvoudiger en transparanter vastleggen. Het Ministerie van Algemene Zaken
beschikt namelijk niet over een lijst met veelvoorkomende kostensoorten waarin
staat welke kosten onder de B-component vallen, welke kosten declarabel zijn als
functionele uitgaven en welke kosten uit andere begrotingen betaald worden.
Naast het risico dat er uitgaven worden gedeclareerd die persoonlijk zijn, bestaat ook
het risico dat er onder de functionele uitgaven van de koning kosten ten behoeve van
het koningschap worden gedeclareerd, die door andere begrotingen betaald hadden
moeten worden. Het Ministerie van Algemene Zaken heeft aangetoond dat hierover
overleg plaatsvindt met de verantwoordelijken van andere begrotingshoofdstukken.
Zij overleggen in de Regiegroep Begroting van de Koning. Daarnaast is er overleg
tussen de Dienst van het Koninklijk Huis en het Rijksvastgoedbedrijf over wie welke
uitgaven voor zijn rekening neemt.
De koning wil geen risico lopen dat hij uitgaven ten onrechte declareert. Daarom
controleert de Dienst van het Koninklijk Huis of een uitgave functioneel is, voordat
deze wordt gedeclareerd. Aanvullend heeft de koning aan een externe accountant
gevraagd om te onderzoeken of de declaratie die hij indient inderdaad alleen

Verantwoordingsonderzoek de Koning

11

Algemene Rekenkamer

functionele uitgaven bevat en of de dotaties en onttrekkingen aan de bestemmings­
reserves juist zijn. Bij de declaratie is een controleverklaring van deze externe
accountant gevoegd. Wij hebben vastgesteld dat deze externe accountant de
controle zorgvuldig heeft uitgevoerd. Hierdoor is extra zekerheid verkregen dat
uitgaven in de declaratie inderdaad uitsluitend functionele uitgaven betreffen. Wij
hebben de declaratie van de functionele uitgaven ook gecontroleerd. In ons onderzoek
hebben wij geen uitgaven gezien die ten onrechte in de declaratie zijn opgenomen.
Berekening A- en B-component klopt, actualisatie B-component heeft nog niet
plaatsgevonden
Wij stellen vast dat de grondwettelijke uitkering aan leden van het Koninklijk Huis
conform de WFSKH zijn berekend en dat de juiste bedragen zijn uitbetaald. Bijzonderheid hierbij was dat de Prinses van Oranje op 7 december 2021 18 jaar is geworden.
Vanaf die datum ontvangt zij een grondwettelijke uitkering. De Prinses van Oranje
heeft besloten dat zij tot het einde van haar studie de A-component (haar feitelijke
inkomen) zal terugstorten. De B-component (de onkostenvergoeding) zal zij ook
terugstorten, zolang zij geen hoge kosten maakt in haar functie van beoogd troon­
opvolger. Wij stellen vast dat in 2021 het juiste bedrag aan grondwettelijke uitkering
aan de Prinses van Oranje is uitbetaald en dat deze in januari 2022 door haar is
terug­gestort. Het terugbetaalde bedrag komt ten goede aan de algemene middelen
van het Rijk.
In het verantwoordingsonderzoek 2019 deden wij de aanbeveling om elke 5 jaar te
bekijken of de B-component nog past bij de werkelijke uitgaven. Deze aanbeveling is
niet opgevolgd, ondanks een aangenomen motie in de Tweede Kamer (de motie van
de leden Sneller en Kuiken) en bespreking van dit onderwerp in de Tweede Kamer,
bij onder andere de behandeling van de begroting van de Koning voor 2022. Tijdens
de begrotingsbehandeling in 2021 heeft de minister-president een uitspraak gedaan
over onze aanbeveling die niet overeenkomstig doel en inhoud ervan zijn. Wij hebben
dat de minister-president laten weten, waarop toegezegd is dit te corrigeren. Medio
april 2022 is dat nog niet gebeurd. Wij vertrouwen erop dat dit alsnog rechtgezet wordt.
Inzicht in reserveringen is duidelijk
Algemeen
Artikel 2 van het hoofdstuk de Koning bevat de functionele uitgaven die te relateren
zijn aan de uitoefening van het koningschap. In artikel 2 staan ook de toevoegingen
aan de bestemmingsreserves voor langetermijninvesteringen. De bestemmingsreserves zijn in 2015 geïntroduceerd. De functionele uitgaven die de koning doet kunnen
tussen verschillende jaren sterk fluctueren. In het verplichtingen-kasstelsel dat het

Verantwoordingsonderzoek de Koning

12

Algemene Rekenkamer

Rijk hanteert zijn dergelijke fluctuaties moeilijk op te vangen. Daarom mag de koning
bestemmingsreserves vormen. Hierdoor krijgt de verantwoording van de uitgaven
meer een baten-lastenkarakter. Wij vinden dit verstandig, omdat zo de uitgaven beter
toegerekend worden aan de jaren waarop ze betrekking hebben.
Informatie over (doel en omvang van) reserveringen voor langetermijninvesteringen
en dotaties en onttrekkingen aan de bestemmingsreserves wordt omwille van de
bescherming van de persoonlijke levenssfeer van de koning niet nader gespecificeerd
opgenomen in de begroting en verantwoording van de Koning. De ADR en de Algemene
Rekenkamer hebben voor hun controle wel voldoende inzicht in het doel, de opbouw
en omvang van de bestemmingsreserves. Met ingang van de verantwoording over
2022 zal in het jaarverslag van de Koning op totaalniveau worden ingegaan op de
ontwikkeling van de bestemmingsreserves. Dit komt de transparantie ten goede.
Hoogte en opbouw bestemmingsreserves
Het Ministerie van Algemene Zaken en de Dienst van het Koninklijk Huis hebben
afspraken gemaakt over de totale omvang van de bestemmingsreserves en het
bedrag dat jaarlijks mag worden toegevoegd aan de bestemmingsreserves om te
voorkomen dat deze te hoog worden. In 2021 hield de koning, net als in 2020, geld
over op zijn begroting, omdat als gevolg van corona evenementen niet doorgingen.
De minister van Algemene Zaken heeft daarom toestemming gegeven dit bedrag
eenmalig te gebruiken om de bestemmingsreserves te verhogen. Wij achten dit
geoorloofd, omdat de hoogte van de bestemmingsreserves op dit moment nog niet
toereikend is om alle investeringsplannen te kunnen uitvoeren. Wij constateren op
basis van ons onderzoek dat de omvang van de bestemmingsreserves tot en met
2019 afnam en vanaf 2020 licht toeneemt. Er is volgens ons geen sprake van structureel geld opsparen maar van goed financieel management om pieken in de uitgaven
op te vangen.
Voordat er geld gereserveerd mag worden, moet er een duidelijk plan zijn. Daarin
staat in welke jaren en voor welk doel het geld nodig is, gebaseerd op een verwacht
uitgavenpatroon. Op basis van verschillende plannen wordt een afweging gemaakt
waar het geld aan besteed gaat worden en wordt het geld geoormerkt. Op die manier
kan de koning goed sturen op de vorming van de bestemmingsreserves. De koning
kan dan achteraf per bestemmingsreserve verantwoorden of het geld is besteed
zoals bedoeld.
De Dienst van het Koninklijk Huis heeft per categorie uitgaven meerjarige investeringsplannen opgesteld. Op basis van deze plannen worden toevoegingen aan de

Verantwoordingsonderzoek de Koning

13

Algemene Rekenkamer

verschillende bestemmingsreserves gedaan. Daarnaast is er met ingang van 2020
een algemene bestemmingsreserve gevormd. In 2020 waren wij negatief over een
algemene bestemmingsreserve, omdat het geld daarbij niet geoormerkt is. In 2021
zien wij dat er voor de algemene bestemmingsreserve een meerjarig plan is waar
het geld aan besteed gaat worden. De algemene bestemmingsreserve is toereikend
onderbouwd. Voor de algemene bestemmingsreserve wordt hiermee aan dezelfde
voorwaarden voldaan als de andere bestemmingsreserves.
Gebruik bestemmingsreserves
Wij hebben gecontroleerd of de onttrekkingen aan de bestemmingsreserves, inclusief
de algemene bestemmingsreserve, in 2021 overeenkwamen met het doel waarvoor de
bestemmingsreserves zijn gevormd. Dat bleek bij alle onttrekkingen het geval te zijn.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

14

Algemene Rekenkamer

4.
Bedrijfsvoering
In dit hoofdstuk bespreken we de resultaten van ons onderzoek naar de bedrijfsvoering
van de Koning. Wij hebben onderzoek gedaan naar de informatie die de ministerpresident in het Jaarverslag 2021 van het begrotingshoofdstuk de Koning heeft
opgenomen over de bedrijfsvoering. Wij geven in dit hoofdstuk een oordeel over de
door ons onderzochte onderdelen van de bedrijfsvoering (§ 4.1) en over de totstandkoming van de informatie hierover (§ 4.2).

4.1 Oordeel over de bedrijfsvoering
De minister van Algemene Zaken is op grond van de Comptabiliteitswet 2016, artikel
4.3 verantwoordelijk voor het beheer van de begroting van de Koning. Het beheer van
deze begroting is een taak van het Ministerie van Algemene Zaken.
De onderdelen van de bedrijfsvoering van het Ministerie van Algemene Zaken
die wij hebben onderzocht, voldeden in 2021 aan de gestelde eisen.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

15

Algemene Rekenkamer

4.2 Oordeel over totstandkoming
bedrijfsvoeringsinformatie
Wij hebben ook de betrouwbaarheid van de totstandkoming van de bedrijfsvoeringsinformatie in het jaarverslag onderzocht.
De bedrijfsvoeringsinformatie in het Jaarverslag 2021 van de Koning
is betrouwbaar tot stand gekomen en is niet strijdig met de financiële
verantwoordingsinformatie.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

16

Algemene Rekenkamer

5.
Reactie minister en
nawoord Algemene
Rekenkamer
De minister van Algemene Zaken heeft op 26 april 2022 gereageerd op ons conceptrapport. Hieronder geven we zijn reactie weer. We sluiten dit hoofdstuk af met ons
nawoord.

5.1 Reactie minister van Algemene Zaken
De minister van Algemene Zaken schrijft:
“Met belangstelling heb ik kennis genomen van uw conceptrapport bij het jaarverslag
2021 van de Koning. Tot mijn genoegen constateert u dat de in het jaarverslag
opgenomen financiële verantwoordingsinformatie op totaalniveau rechtmatig,
betrouwbaar en ordelijk weergegeven is en voldoet aan de regels voor het inrichten
van de jaarverslagen.
Op 5 oktober 2021 heb ik in een brief naar de Kamer mijn overwegingen uiteengezet
aangaande de motie van de leden Sneller en Kuiken over het elke vijf jaar toetsen van
de B-component (Kamerstuk 35 925 I, nr.5). In de brief staat beschreven dat bij het
uitvoeren van deze motie is gebleken dat ondanks het voornemen om deze zo ruimhartig mogelijk uit te voeren, ook de grenzen van de Grondwet nadrukkelijk in zicht
zijn gekomen. Vervolgens heb ik getracht om, teneinde zo veel mogelijk recht te doen
aan de strekking van de motie, binnen de grenzen van artikel 41 van de Grondwet,
meer inzichtelijk weer te geven op welke wijze de B-component wordt bestemd en
hoe binnen de organisatie van de Dienst van het Koninklijk Huis de interne verantwoordingsprocessen ten aanzien van de controle op de uitgaven zijn ingericht en
gewaarborgd.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

17

Algemene Rekenkamer

Op 14 oktober 2021 heeft het debat in de Tweede Kamer plaatsgevonden over de
begroting van Algemene Zaken en de begroting van de Koning. Tijdens dit debat zijn
vragen gesteld over de aanbeveling van de Algemene Rekenkamer om elke vijf jaar
een toets uit te voeren om te beoordelen of de hoogte van de B-component nog
passend is bij de hoogte van de personele en materiële uitgaven van de Koning.
In de beantwoording van deze vragen heb ik gezegd dat deze aanbeveling van de
Algemene Rekenkamer leunt op de gedachte dat de Dienst van het Koninklijk Huis
een onderdeel zou zijn van de Rijksdienst. Nadien heeft de Rekenkamer mij gemeld
dat dit niet overeenkomstig het door de Rekenkamer bedoelde doel en inhoud van de
aanbeveling is. In het verantwoordingsonderzoek 2019 van de Algemene Rekenkamer
staat beschreven dat de aanbeveling gericht is op het vergroten van de transparantie,
navolgbaarheid, reconstrueerbaarheid van het begrotingshoofdstuk De Koning en het
voorkomen van onnodige discussies daarover.
Artikel 2 van de begroting van de Koning bevat de functionele uitgaven die te relateren
zijn aan de uitoefening van het koningschap. In 2015 zijn binnen deze functionele
uitgaven bestemmingsreserves geïntroduceerd. Door te reserveren kan de Dienst van
het Koninklijk Huis een meer planmatig financieel beleid voeren en worden incidentele
hoge uitgaven bij langetermijninvesteringen voorkomen. Zoals u ook in het verantwoordingsonderzoek aangeeft zal in de verantwoording over 2022 in het jaarverslag van
de Koning op totaalniveau worden ingegaan op de ontwikkeling van de bestemmingsreserves. In het begrotingshoofdstuk De Koning 2022 is de verwachte dotatie aan de
bestemmingsreserves voor het eerst opgenomen. Ik ben met u van mening dat het
opnemen van deze informatie de transparantie ten goede komt.
Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.”

5.2 Nawoord Algemene Rekenkamer
Wij stellen vast dat de minister van Algemene Zaken ons beeld over de financiële
informatie en de bedrijfsvoering in grote lijnen deelt. Daarnaast stellen wij het op prijs
dat de minister in zijn nawoord aangeeft dat de uitspraak die hij deed in de begrotingsbehandeling 2022 over onze aanbeveling uit het verantwoordingsonderzoek 2019 niet
overeenkomstig doel en inhoud van deze aanbeveling was (zie ook § 3.3). Onze
aanbeveling om elke 5 jaar te bekijken of de B-component nog past bij de werkelijke
uitgaven blijft staan. Binnen de grenzen van artikel 41 van de Grondwet is dit volgens
ons mogelijk. Het is aan het parlement en kabinet om te bezien of dit ook gewenst is.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

18

Algemene Rekenkamer

Bijlagen
Bijlage 1 Over het verantwoordingsonderzoek
In ons jaarlijkse verantwoordingsonderzoek beoordelen wij de jaarverslagen die
de ministers op Verantwoordingsdag aanbieden aan de Staten-Generaal. Wij onderzoeken ook de bedrijfsvoering en beleidsresultaten van de ministeries gedurende
het begrotingsjaar.
Wij voeren ons onderzoek uit op basis van de internationale principes en standaarden
voor rekenkamers (International Standards of Supreme Audit Institutions, ISSAIs)
als onderdeel van de INTOSAI Framework of Professional Pronouncements (IFPP)
(zie https://www.issai.org). We houden daarbij rekening met het controlebestel waarin
ook de Auditdienst Rijk (ADR) als intern controleur het jaarverslag certificeert. Voor
haar oordeel maakt de Algemene Rekenkamer daarom zoveel mogelijk gebruik van
de resultaten van de werkzaamheden van de ADR volgens de Comptabiliteitswet 2016.
Ons kwaliteitssysteem vereist dat wij onafhankelijk, integer en deskundig zijn, gedegen
onderzoek doen, onze oordelen goed onderbouwen met feiten en daarover helder
rapporteren. We waarborgen de kwaliteit van onze onderzoeksrapporten op verschillende manieren, onder andere door interne kwaliteitstoetsen uit te voeren.
Deze bijlage beschrijft kort de manier waarop wij ons verantwoordingsonderzoek
uitvoeren. Een uitgebreide methodologische verantwoording staat op onze website:
www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek-2021.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

19

Algemene Rekenkamer

Financiële informatie
De financiële verantwoordingsinformatie die wij onderzoeken bestaat uit de rijks­
rekening en de rijkssaldibalans in het Financieel Jaarverslag van het Rijk, en de
jaarverslagen van de ministeries (art. 7.12 CW 2016, 1e lid onder c). De minister
van Financiën is verantwoordelijk voor het opmaken van het Financieel Jaarverslag
van het Rijk (art. 2.29 CW 2016, 3e lid).
Wij onderzoeken of:
• de financiële verantwoordingsinformatie in de rijksrekening en de rijkssaldibalans
aansluit op de financiële verantwoordingsinformatie in de verantwoordingsstaten
en de saldibalansen in de jaarverslagen van de ministeries (art. 3.8 CW 2016, 2e lid);
• de financiële verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen van de ministeries
aan de wettelijke eisen voldoet.
Op basis van ons onderzoek geven wij een verklaring van goedkeuring bij de rijks­
rekening en de rijkssaldibalans (art. 7.14 CW 2016, 2e lid). Deze verklaring is een
voorwaarde voor de Staten-Generaal om, aan de hand van het betreffende jaarverslag, goedkeuring te kunnen verlenen aan de minister voor het gevoerde financieel
beheer (art. 2.40 CW 2016, 2e lid).
De verklaring van goedkeuring nemen wij op in ons rapport Staat van de rijksverantwoording. Hierin geven wij een beschouwing over het jaar dat is onderzocht. Onze
financiële oordelen zijn bestuurlijke oordelen van het college van de Algemene
Rekenkamer en geen controleverklaring zoals een accountant afgeeft. Wij kunnen
bij onze verklaring een aantekening plaatsen als wij bezwaar hebben gemaakt tegen
het financieel beheer, de materiële bedrijfsvoering of de verantwoording daarover en
dat bezwaar handhaven (art. 7.22 CW 2016, 6e lid).
Wij onderzoeken de jaarverslagen van de ministeries. De inhoud van de jaarverslagen
is uitgewerkt in de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften. De minister is verantwoordelijk voor het opmaken van het jaarverslag (art. 2.29 CW 2016, 2e lid).
Wij onderzoeken of de financiële verantwoordingsinformatie voldoet aan de normen
van rechtmatigheid, betrouwbaarheid en ordelijkheid. Ook onderzoeken we of de
jaarverslagen op de juiste manier zijn ingericht (art. 3.8 CW 2016, 1e lid).
Voor de normen voor onderzoek naar financiële informatie (financial audit) sluiten
de ISSAIs aan bij de internationale controlestandaarden: de International Standards
of Auditing (ISA). Deze standaarden stellen gedetailleerde eisen aan de planning en

Verantwoordingsonderzoek de Koning

20

Algemene Rekenkamer

uitvoering van een controle en aan de rapportage daarover. Wij passen de ISSAIs toe,
rekening houdend met de comptabele regelgeving en de inrichting van het Nederlandse controlebestel. Dit geldt met name voor de toepassing van de standaarden
voor de formulering van financiële oordelen en voor het gebruikmaken van de certificerende auditwerkzaamheden uitgevoerd door de interne auditdienst, de ADR.
De ADR controleert alle jaarverslagen van de ministeries, fondsen en overige begrotingshoofdstukken en geeft hierover afzonderlijke controleverklaringen af. Teneinde
het controlebestel zo doelmatig mogelijk in te richten en dubbele controlelasten
zoveel mogelijk te voorkomen maken wij zoveel mogelijk gebruik van de controlewerkzaamheden van de ADR. Wij toetsen jaarlijks het kwaliteitssysteem van de ADR
en stellen risicogericht vast of de controlewerkzaamheden van de ADR goed zijn
uitgevoerd en of de bevindingen hebben geleid tot de juiste oordelen. Daartoe reviewen
wij de controle van de ADR en voeren wij aanvullende eigen controlewerkzaamheden
uit. Daarnaast liggen onze opdracht en de formulering van ons oordeel vast in de
Comptabiliteitswet.
Wij leggen onze bevindingen en conclusies uit het onderzoek vast in een rapport per
jaarverslag (art. 7.14 CW 2016, 1e lid). De Algemene Rekenkamer geeft bestuurlijke
oordelen over de betrouwbaarheid, ordelijkheid en rechtmatigheid op totaalniveau en
op artikelniveau.
Belangrijke fouten en onzekerheden lichten wij toe als uitzondering bij ons oordeel.
Een fout of onzekerheid kan om 2 redenen belangrijk zijn:
• op grond van de financiële omvang, als de fout of onzekerheid hoger is dan de
tolerantiegrens;
• op grond van de aard van de fout, los van de financiële omvang.
Deze fouten en onzekerheden nemen wij op in een toelichtende paragraaf bij
ons oordeel.
Bedrijfsvoering
De minister is verantwoordelijk voor:
• de bedrijfsvoering van het ministerie;
• het periodiek onderzoeken van de doeltreffendheid en doelmatigheid van
die bedrijfsvoering;
• het begrotingsbeheer en de daartoe gevoerde administraties;
• het financieel beheer en de daartoe gevoerde administraties;

Verantwoordingsonderzoek de Koning

21

Algemene Rekenkamer

• het materieelbeheer voor zover dat betrekking heeft op roerende zaken en
de daartoe gevoerde administraties (art. 4.1 CW 2016, 2e lid);
• het opmaken van het jaarverslag (art. 2.29 CW 2016, 2e lid).
Wij onderzoeken of:
• het begrotingsbeheer ordelijk en controleerbaar is (art. 3.2 CW 2016);
• het financieel beheer doelmatig, rechtmatig, ordelijk en controleerbaar is
(art. 3.2 CW 2016);
• het verwerven, beheren en afstoten van materieel doelmatig, rechtmatig,
ordelijk en controleerbaar is (art. 3.4 CW 2016);
• de financiële administratie betrouwbaar en controleerbaar wordt ingericht en
gevoerd (art. 3.5 CW 2016);
• de overige aspecten van de bedrijfsvoering, zoals informatiebeveiliging, IT-beheer1,
management control, sturing en toezicht, voldoen aan de daaraan te stellen eisen;
• de niet-financiële verantwoordingsinformatie in het jaarverslag over de bedrijfsvoering betrouwbaar tot stand is gekomen en niet strijdig is met de financiële
verantwoordingsinformatie (art. 3.9 CW 2016).
De eisen waaraan de bedrijfsvoering moet voldoen, zijn uitgewerkt in lagere regel­
geving en/of opgenomen in beoordelingskaders die de Algemene Rekenkamer of
andere organisaties hebben opgesteld. Waar dat van belang is, vermelden wij het
normenkader dat wij hebben gehanteerd.
Wij onderzoeken niet ieder jaar alle onderdelen van de bedrijfsvoering. Wij maken een
selectie op basis van risicoanalyse en periodiciteit. Als wij in ons onderzoek tekort­
komingen constateren in de bedrijfsvoering, vermelden wij deze. Wij spreken dan van
(ernstige) onvolkomenheden. In onze rapporten geven we niet alleen informatie over
de onvolkomenheden, maar ook over belangrijke risico’s en aandachtspunten.
Daarnaast geven wij een oordeel over de totstandkoming van de bedrijfsvoerings­
informatie in het jaarverslag. Het onderzoek naar de betrouwbare totstandkoming
richt zich op het proces van de totstandkoming van de informatie en minder op de
informatie zelf. Wij geven dus geen oordeel over deze niet-financiële informatie.
Beleidsresultaten
De minister is verantwoordelijk voor:
• het ontwikkelen, vaststellen en uitvoeren van het beleid (art. 3.1 CW 2016);
• het toezicht houden op het uitvoeren van het beleid;
• het periodiek onderzoeken van de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid;

Verantwoordingsonderzoek de Koning

22

Algemene Rekenkamer

• de in de begroting opgenomen informatie;
• de in het jaarverslag opgenomen informatie (art. 4.1 CW 2016).
Wij onderzoeken of:
• het gevoerde beleid doeltreffend en doelmatig is (art. 7.16 CW 2016);
• de niet-financiële verantwoordingsinformatie in het jaarverslag over het beleid
betrouwbaar tot stand is gekomen en niet strijdig is met de financiële verantwoordingsinformatie (art. 3.9 CW 2016).
In het onderzoek gaat het vooral om de vraag of de burger waar voor zijn geld krijgt
en of de ministers het parlement hierover voldoende informeren. Wij selecteren de
beleidsterreinen voor onze onderzoeken op basis van risicoanalyse en maatschappelijke relevantie.
Naast ons onderzoek naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van beleid geven
wij in het verantwoordingsonderzoek een oordeel over de totstandkoming van de
beleidsinformatie in het jaarverslag. Het onderzoek naar de betrouwbare totstand­
koming richt zich op het proces van de totstandkoming van de informatie en minder
op de informatie zelf. Wij geven dus geen oordeel over deze niet-financiële informatie.

Verantwoordingsonderzoek de Koning

23

Algemene Rekenkamer

Bijlage 2 Eindnoten
1

Hiertoe behoren ook de aspecten van IT-beheer uit het toetsingskader Algoritmes
(Aandacht voor algoritmes, 2021).

Verantwoordingsonderzoek de Koning

24

Algemene Rekenkamer

Verantwoordingsonderzoek de Koning

25

Algemene Rekenkamer

Algemene Rekenkamer
Afdeling Communicatie
Postbus 20015
2500 EA Den Haag
070 342 44 00
voorlichting@rekenkamer.nl
www.rekenkamer.nl
De tekst in dit document is
vastgesteld op 2 mei 2022.
Dit document is op 18 mei 2022
aangeboden aan de
Tweede Kamer.
Den Haag, mei 2022