Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

30 977

AIVD

Nr. 119

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 juni 2015
Met deze brief informeer ik uw Kamer over de prioriteiten en accenten van
het AIVD Jaarplan 2015. Het Jaarplan van de AIVD vormt een nadere
uitwerking van beleidsartikel 2 van de begroting van het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (Kamerstuk 34 000 VII, nr. 1).
Het Jaarplan zelf is vanwege zijn inhoud staatsgeheim gerubriceerd en
wordt integraal gedeeld met de Commissie voor de Inlichtingen- en
Veiligheidsdiensten. Het is gelijktijdig met het Jaarplan van de MIVD
besproken en geaccordeerd in de Raad voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten van 9 juni jl. en is daaropvolgend in de Ministerraad
vastgesteld.
Nationale veiligheid en de rol van de AIVD
Veiligheid is een kerntaak van de overheid. De AIVD staat voor de
nationale veiligheid door tijdig dreigingen, (politieke) ontwikkelingen en
risico’s te onderkennen die niet direct zichtbaar zijn. Hiertoe verricht de
AIVD onderzoek in binnen- en buitenland met inachtneming van de
waarborgen van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv).
Inlichtingen verzamelen en duiden is daarbij geen doel op zich. Het is een
essentiële voorwaarde om terroristische aanslagen te kunnen verijdelen,
een uitreis te verstoren, spionage te ontdekken en meer in het algemeen
het regeringsbeleid te ondersteunen ter bescherming van de democratische rechtsorde en andere gewichtige belangen van de staat. De AIVD
deelt gericht kennis en informatie met samenwerkingspartners (bijvoorbeeld bestuurders, beleidsmakers, Nationale Politie) en zet andere
organisaties aan tot handelen.
Jaarplan AIVD op basis van Geïntegreerde Aanwijzing I&V
Het AIVD Jaarplan 2015 is voor het eerst gebaseerd op de systematiek van
een Geïntegreerde Aanwijzing I&V (GA I&V), zoals geïntroduceerd naar
aanleiding van de kabinetsreactie op de Evaluatie Wet op de Inlichtingen-

kst-30977-119
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 977, nr. 119

1

en Veiligheidsdiensten (Kamerstuk 33 820, nr. 2). Hoewel de GA I&V
formeel pas bij de wijziging van de Wiv 2002 een wettelijke grondslag
krijgt, heeft het kabinet besloten reeds dit jaar te starten met deze
systematiek. De GA I&V beschrijft de vraag naar inlichtingen van de
afnemers op verschillende thema’s en aandachtsgebieden en vormt
daarmee voortaan de basis voor de jaarplannen van AIVD en MIVD. De
bijbehorende Jaarplanbrief voor de Tweede Kamer zal vanaf 2016, in lijn
met de motie van der Staaij c.s. (Kamerstuk 29 754, nr. 295), voortaan vóór
1 januari van het betreffende uitvoeringsjaar beschikbaar komen.
Versterking budget AIVD
Op 30 juni 2014 heeft het kabinet besloten tot een structurele toevoeging
van € 25 miljoen aan het budget van de AIVD vanaf 2015. Reden van deze
toekenning was het veranderde dreigingsbeeld. Zowel nationaal als
internationaal waren er ontwikkelingen die zorgelijk waren. De intensivering is bestemd voor onderzoeken met betrekking tot de dreiging vanuit
de jihadgang Syrië, de ontwikkelingen in Irak en met betrekking tot de
instabiliteit in het Midden-Oosten en aan de buitengrenzen van Europa.
Ook diende geïntensiveerd te worden op het gebied van Cyberdreiging.
Op 27 februari 2015 heeft het kabinet besloten tot een nieuwe versterking
van de veiligheidsketen. Dit met het oog op het langdurige karakter van
het verslechterde dreigingsbeeld op het gebied van jihadisme. Met deze
versterking kunnen de betrokken diensten en organisaties ook de
komende jaren doen wat nodig is om de jihadistische dreiging tegen te
gaan. De structurele toevoeging aan het budget van de AIVD loopt
gefaseerd op tot € 40 mln per jaar vanaf 2020. Het budget van de AIVD
bedraagt dan € 230 mln. Hiermee kan de onderzoekscapaciteit op het
gebied van radicalisering en contra-terrorisme structureel versterkt
worden, zonder dat andere belangrijke onderzoeken (links- en rechtsextremisme, inlichtingen buitenland) daaronder leiden.
In het Jaarplan AIVD zijn de prioriteiten en de accenten, zoals weergegeven in deze Jaarplanbrief, bepaald indachtig de bovenstaande
versterkingen.
Prioriteiten en accenten AIVD-onderzoek
Onderstaand wordt voor de wettelijke taken van de AIVD inzicht gegeven
in de prioriteiten en accenten die binnen het betreffende aandachtsgebied
in 2015 centraal staan:
Jihadistisch terrorisme
Nederland heeft een terroristisch dreigingsniveau dat sinds maart 2013
wordt aangeduid als «substantieel». Vanuit Nederland zijn er thans circa
200 jihadisten vertrokken om deel te nemen aan de strijd in Syrië en Irak.
Ook in andere strijdgebieden, zoals in Somalië, ondersteunt een aantal
personen met een Nederlandse achtergrond de jihad. Zij trainen, doen
kennis, expertise en gevechtservaring op en komen in contact met lokale,
regionale en internationale terroristische groeperingen. Zij vormen een
bedreiging voor (de regimes in) de betreffende landen, maar veelal ook
voor westerse belangen aldaar. Wanneer deze jihadisten terugkeren naar
Nederland, vormen ze een potentiële dreiging. Een deel van deze
personen kan zijn terroristische activiteiten in Nederland voortzetten.
Er gaat eveneens een dreiging uit van jihadistische groeperingen die
actief zijn in diverse landen, en daarnaast ook een internationale agenda
hanteren. De bekendste organisaties zijn kern-al-Qa’ida (kern-AQ), de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 977, nr. 119

2

daaraan gelieerde groeperingen AQAS (AQ op het Arabisch Schiereiland),
AQIM (AQ in de Islamitische Maghreb), al-Shabaab (Somalië) en Jabhat
al-Nusra (Syrië).
Daarnaast heeft ook Islamitische Staat in Irak en al-Sham (ISIS) de intentie
aanslagen in het Westen te plegen. Zorgen baart ook de toenemende rol
van oude, transnationale jihadistische netwerken die in de jaren negentig
actief waren.
Hierin actieve veteranen lijken zich steeds meer op te werpen als
faciliteerders voor een nieuwe generatie jihadisten. Deze veteranen
beschikken over de juiste contacten om voor groeperingen met een
internationale agenda een ondersteunende rol te kunnen spelen.
De jihadistische dreiging tegen het Westen wordt momenteel ook bepaald
door individuen die niet aan een bepaalde groep verbonden zijn en die al
dan niet zijn uitgereisd. Sympathisanten worden wereldwijd aangezet om
over te gaan tot relatief eenvoudige aanslagen. De aanslagen in Parijs en
Kopenhagen zijn hiervan een voorbeeld en kunnen radicale moslims
inspireren om vergelijkbare terroristische activiteiten uit te voeren. De
aanslagen in Parijs maken bovendien duidelijk dat verschillende van
elkaar losstaande elementen ook kunnen samenkomen: eenlingen,
sympathisanten, diffuse lokale netwerken, relatie met en inspiratie uit
oude transnationale netwerken en personen die weliswaar affiniteit
hebben met rivaliserende jihadistische groeperingen maar desondanks
eigenstandig een gelegenheid aangrijpen om nagenoeg gelijktijdig én
gezamenlijk aanslagen uit te voeren.
Bovendien blijken jihadisten van wie de uitreis is verstoord, een dreiging
te kunnen vormen voor het Westen. De aanslagen die in het najaar van
2014 plaatsvonden in Canada en Australië en die gerelateerd kunnen
worden aan ISIS, illustreren deze dreiging. In Nederland zijn er eveneens
signalen dat er een dreiging kan uitgaan van jihadisten van wie
verhinderd is dat ze konden uitreizen.
De inspanningen van de AIVD zijn erop gericht om bovengenoemde
nationale en internationale jihadistische dreigingen tijdig te kunnen
onderkennen om daarmee een handelingsperspectief te bieden aan de
desbetreffende overheidsorganisatie(s). Daarnaast zijn inspanningen erop
gericht om bij te dragen aan het voorkomen dat Nederlandse jongeren
uitreizen naar strijdgebieden en de dreiging die uitgaat van (teruggekeerde) jihadstrijders vroegtijdig te onderkennen. Verder tracht de AIVD
ondersteunende en rekruterende activiteiten voor deelname aan de
internationale gewelddadige jihad te belemmeren.
Vanzelfsprekend kan de AIVD op het gebied van jihadistisch terrorisme
niet alleen acteren en wordt er actief samengewerkt met andere organisaties, zoals de NCTV, de Nationale Politie, het Openbaar Ministerie, de
gemeenten en de Raad voor de Kinderbescherming. Ook vindt er
internationale samenwerking plaats met buitenlandse inlichtingen- en
veiligheidsdiensten.
Radicalisering en extremisme
Radicalisering van verschillende bevolkingsgroepen in Nederland is voor
de AIVD reden tot zorg en aanleiding voor intensivering van het
onderzoek. De recente ontwikkelingen in o.a. het Midden Oosten hebben
effecten die reiken tot in Nederland. In de afgelopen twee jaar heeft een
groot aantal personen de uitreis richting het conflict in Syrië en Irak
ondernomen. Een veel groter aantal voelt zich betrokken bij dit conflict,
om persoonlijke of ideologische redenen. De aanzuigende werking van
het jihadisme heeft verschillende gevolgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 977, nr. 119

3

In de open AIVD-publicatie «Transformatie van het jihadisme in
Nederland» (Kamerstuk 29 754, nr. 249) wordt gewezen op de potentiële
dreiging van de brede groep sympathisanten en aanhangers van de
radicale islam in Nederland, die zich niet meteen inlaten met of te
relateren zijn aan daadwerkelijke jihadistische activiteiten maar wel een
draagvlak en groeipotentieel daarvoor kunnen vormen. Het is daarom van
belang om goed zicht te hebben op radicaliseringsprocessen onder deze
groep. In dit verband is niet alleen het sterke momentum dat de jihadistische beweging heeft gekregen een reden tot grote zorg. Ook de grote
aanwas van een andere specifieke vorm van radicale islam, het dawasalafisme, vormt een toenemend risico. Het dawa- salafisme heeft de
afgelopen jaren steeds meer ruimte ingenomen in het islamitisch
landschap van Nederland, zowel fysiek als online.
Onder impuls van predikers die buiten de gevestigde dawa-salafistische
organisaties werken is de onverdraagzame en antidemocratische
boodschap van het dawa-salafisme, die deze gemeen heeft met het
jihadisme, weer sterker gaan doorklinken. Ook de toon van gevestigde
salafistische predikers is verhard. De mate van weerstand die de gevestigde dawa-salafistische organisaties beweerden te kunnen vormen tegen
het jihadisme is mede daardoor afgenomen.
De dreiging die uitgaat van (de groei van) de radicale islam in Nederland
is tweeledig: enerzijds kan deze groei leiden tot geweld in de vorm van
jihadistisch terrorisme, anderzijds kan deze op zichzelf een dreiging
vormen tegen de democratische rechtsorde vanwege het onverdraagzame
en antidemocratische gedachtegoed dat verspreid wordt. De AIVD
onderzoekt beide typen dreiging. Het onderzoek naar personen en
organisaties die een jihadistisch gedachtegoed verkondigen, helpt om
tijdig zicht te krijgen op jihadisten en faciliteert het AIVDonderzoek naar de
focus binnen onderzoeken naar jihadistisch terrorisme. Het onderzoek
naar de niet-jihadistische radicale islam helpt onder meer de NCTV, de
lokale overheden en andere relevante organisaties bij het treffen van
maatregelen tegen individuen die andere aanzetten tot anti-integratief en
onverdraagzaam isolationisme.
Het links-extremisme in Nederland wordt gekenmerkt door een grillig
verloop met soms grote pieken in intensiteit en dreiging. Bij het rechtsextremisme in Nederland ontstaat naast de enkele overgebleven kleine
«klassiek» rechts-extremistische groeperingen een vorm van weinig
georganiseerd en ongestructureerd «nieuw» rechts-extremisme. Bij dit
laatste gaat het om «antiislamistische» personen en groepen die zich vaak
op ad hoc basis richten op (vermeende) uitwassen in de islam. Naast de
werkelijke dreiging die hiervan uitgaat, dient ook rekening gehouden te
worden met de gepercipieerde dreiging en de maatschappelijke onrust die
daaruit voortkomt ten gevolge van het aandikken van de dreiging van het
rechts-extremisme door links-activisten en – extremisten vanuit hun
anti-fascistische oogpunt. De duiding van de feitelijke dreiging die de
AIVD aangaande links- en rechts-extremisme verschaft is essentieel om
gezagsdragers op lokaal en nationaal niveau een realistisch handelingsperspectief te bieden.
Proliferatie van massavernietigingswapens
Massavernietigingswapens vormen potentieel een grote bedreiging voor
de internationale vrede en veiligheid. Nederland heeft internationale
verdragen ondertekend die erop gericht zijn om de proliferatie van
dergelijke wapens tegen te gaan. De gezamenlijke Unit Contraproliferatie
(UCP) van de AIVD en de MIVD doet onderzoek naar landen die ervan
worden verdacht dat zij, in strijd met die internationale verdragen, werken
aan het ontwikkelen van massavernietigingswapens en hun overbren-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 977, nr. 119

4

gingsmiddelen of daar al over beschikken. De inspanningen van de AIVD
en MIVD zijn erop gericht om over een zo zelfstandig mogelijke inlichtingenpositie te beschikken met betrekking tot programma’s van massavernietigingswapens in landen van zorg om op basis hiervan de Nederlandse
regering te kunnen informeren. Ook worden verwervingsactiviteiten door
of voor landen van zorg in of via Nederland tegen gegaan. Hiermee wordt
voorkomen dat Nederlandse bedrijven bewust of onbewust bijdragen aan
de proliferatie van (onderdelen van) massavernietigingswapens.
Landenonderzoek
Gezien de onzekere en onvoorspelbare internationale omgeving en de
risico’s die dit met zich meebrengt voor de internationale vrede en
veiligheid, zijn inlichtingen van wezenlijk belang voor de totstandkoming
van het Nederlandse buitenlandbeleid. Het landenonderzoek van de AIVD
wordt uitgevoerd teneinde de regering achtergrondinformatie en
handelingsperspectief te bieden en te gebruiken bij overleg over
onderwerpen die de Nederlandse nationale en internationale politieke
belangen raken. Daarbij raakt het landenonderzoek steeds nauwer aan de
veiligheidstaken van de AIVD. Voor een aantal landen is in de GA I&V door
de afnemers een gezamenlijke inlichtingenbehoefte gesteld voor de AIVD
en de MIVD. Bij de uitvoering van deze onderzoeken vindt nauwe
(operationele) samenwerking en afstemming plaats met de MIVD.
(Digitale) spionage en cyberdreiging
De AIVD doet structureel onderzoek naar buitenlandse inlichtingenactiviteiten (spionage) in Nederland, of gericht tegen Nederlandse belangen.
Het onderzoek heeft tot doel deze ongewenste activiteiten te onderkennen
en te verstoren door eigen handelen, of door het aanreiken van handelingsperspectieven aan de daartoe geëigende autoriteiten.
Ten aanzien van digitale spionage heeft de AIVD in de afgelopen jaren
diverse digitale aanvallen gericht op spionage en het vergaren van
kwetsbare en kostbare (politieke, militaire, economische en technische)
informatie waargenomen. De voorbeelden zijn talrijk, en de dreiging en
schade groot. Daarnaast kan het gaan om digitale aanvallen gericht op
sabotage of maatschappelijke ontwrichting.
Digitale aanvallen als Flame, Shamoon en Stuxnet, maar ook minder
geavanceerde aanvallen als DDoS aanvallen hebben afgelopen jaren laten
zien hoe (delen van) vitale sectoren ontregeld of beschadigd kunnen
worden. Een groot probleem van cyberaanvallen is dat die vaak moeilijk
kunnen worden herleid naar een dader of opdrachtgever, en vanuit of via
vrijwel elk land ontplooid kunnen worden. De AIVD doet onderzoek naar
cyberaanvallen, zo nodig in samenwerking met het Nationaal Cyber
Security Centrum (NCSC) van de NCTV.
Veiligheidsbevordering en Stelsel bewaken en beveiligen
Op het gebied van veiligheidsbevordering zijn de inspanningen van de
AIVD gericht op het bevorderen van het nemen van maatregelen ter
bescherming van processen, organisaties en sectoren die belangrijk zijn
voor de nationale en economische veiligheid. Het gaat hier bijvoorbeeld
om de beveiliging van vitale onderdelen van de overheid en het bedrijfsleven tegen terrorisme, maar ook om de bescherming van gegevens
waarvan de geheimhouding voor de nationale veiligheid geboden is. Op
het gebied van veiligheidsbevordering zijn de inspanningen van de AIVD
gericht op het informeren van de overheid en het (vitale) bedrijfsleven
over dreigingen en risico’s en wordt advies gegevens ten behoeve van het
nemen van adequate beveiligingsmaatregelen. Ook worden er dreigings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 977, nr. 119

5

analyses gemaakt voor het Alerteringssysteem Terrorismebestrijding
(ATb) van NCTV.
Het Nationaal Bureau voor Verbindingsbeveiliging (NBV), onderdeel van
de AIVD, adviseert de rijksoverheid over informatiebeveiliging, bijvoorbeeld over preventieve maatregelen ten aanzien van detectie en reactie op
inbreuken op de beveiliging. Ook beoordeelt de AIVD op verzoek
beveiligingsproducten voordat ze door de rijksoverheid worden ingezet.
Ten behoeve van het Stelsel Bewaken en Beveiligen biedt de AIVD inzicht
in de (potentiële) dreiging tegen politieke ambtsdragers, de overheid,
diplomatieke vertegenwoordigingen, internationale organisaties en
grootschalige evenementen. Deze informatie wordt in de vorm van
dreigingsinschattingen, dreigingsanalyses en risicoanalyses aan de NCTV
verstrekt, die vervolgens beslist over te nemen beveiligingsmaatregelen.
Vanuit deze taak zijn er directe raakvlakken met andere doelstellingen
binnen de onderzoeksportefeuille van de AIVD, waaronder op het gebied
van radicalisering en extremisme.
Overige prioriteiten en accenten AIVD
Onderstaand wordt ingegaan op overige prioriteiten en accenten voor de
AIVD in 2015, waaronder op het gebied van Veiligheidsonderzoeken en de
bedrijfsvoering:
Vertrouwensfuncties en Veiligheidsonderzoeken
Sinds dit jaar is een nieuwe, herijkte, werkwijze voor de aanwijzing van
vertrouwensfuncties en de uitvoering van veiligheidsonderzoeken van
kracht.
Alleen die functies worden aangewezen als vertrouwensfunctie van
waaruit de nationale veiligheid ernstige en voorstelbare schade kan
worden toegebracht. Ook staat het wettelijk uitgangspunt centraal dat
veiligheidsonderzoeken, onder andere vanwege de inbreuk op de privacy,
het sluitstuk vormen van de beveiliging. Bij de uitvoering van veiligheidsonderzoeken is de bescherming van de nationale veiligheid leidend.
Onderzoek in de eigen systemen vormt de basis van ieder veiligheidsonderzoek, waarbij de aard van de door de AIVD onderkende dreiging
bepaalt welke informatie het meest relevant is. Als doelstelling geldt dat
tenminste 90% van de veiligheidsonderzoeken binnen de wettelijke
behandeltermijn van acht weken wordt afgerond.
Met het recent aannemen van het wetsvoorstel voor de wijziging van de
Wet op de Veiligheidsonderzoeken in de Eerste Kamer, kan ook aan de
private aanvragers voor de uitvoering van veiligheidsonderzoeken een
tarief in rekening worden gebracht. Voor aanvragers uit de publieke sector
is de tarifering van veiligheidsonderzoeken reeds ingevoerd in 2013.
Voorts wordt in 2015 een samenwerkingsmodel uitgewerkt binnen het
verkennende onderzoek naar een gezamenlijke unit voor de uitvoering
van de veiligheidsonderzoeken door zowel de AIVD als de MIVD. Het
streven is om uiterlijk in 2017 een gezamenlijke unit te kunnen realiseren.
Instroom nieuw personeel
In de komende jaren zal de instroom van nieuw (operationeel) personeel
hoge prioriteit krijgen binnen de bedrijfsvoering van de AIVD. Dit nieuwe
personeel komt enerzijds voort uit intensiveringen door het kabinet en
anderzijds uit vacatures na afronding van het reorganisatietraject per
1 januari 2015. Binnen de AIVD is een taskforce opgericht ten behoeve van
een optimale werking van de keten van in- en doorstroom van personeel,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 977, nr. 119

6

zoals ten aanzien van werving, veiligheidsonderzoeken, faciliteiten en
training en opleiden.
Informatievoorziening en ICT
De AIVD is in hoge mate afhankelijk van een actuele en veilige informatievoorziening. Daarom is het ook in de komende jaren noodzakelijk om flink
te investeren in ICT-vernieuwing. Deze behoefte wordt versterkt doordat
de AIVD steeds meer gegevensstromen moet verwerken om het gedrag
van targets te kunnen volgen, de AIVD op meer locaties met systemen
aanwezig moet zijn en doordat gegevensverwerking steeds meer bedreigd
wordt door nieuwe vormen van cyberaanvallen. De focus op het gebied
van ICT ligt daarbij onverminderd op het blijvend waarborgen van de
continuïteit van ICT-voorzieningen en de vernieuwing en doorontwikkeling
van (operationele) ICT-systemen.
Onderzoek co-locatie AIVD en MIVD
Eind 2014 is een interdepartementaal project gestart waarbij, in samenwerking tussen de Ministeries van Algemene Zaken, Defensie en
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties wordt onderzocht in hoeverre
en onder welke voorwaarden het mogelijk is om de AIVD en de MIVD
gezamenlijk te huisvesten op de Frederikkazerne. In de zomer van 2015
worden de uitkomsten van het vooronderzoek naar de gezamenlijke
huisvesting gepresenteerd, waarna er, afhankelijk van de uitkomsten,
verdere besluitvorming kan plaatsvinden.
Opvolging onderzoek Algemene Rekenkamer
Op 19 mei jl. heeft de Algemene Rekenkamer het rapport «Bezuinigingen
en intensiveringen bij de AIVD» uitgebracht. In de kabinetsreactie op dit
rapport is toegezegd dat de gerichte investeringen door het kabinet in de
AIVD en de GA I&V zullen worden uitgewerkt in een meerjarig implementatieplan. Dit plan wordt in 2015 door de AIVD opgeleverd. In de borging
van dit meerjarenperspectief zullen daarbij de onderwerpen opleiding,
informatisering en permanente innovatie een plaats krijgen.
Rapportage en verantwoording
Met deze Jaarplanbrief heb ik u inzicht gegeven in de prioriteiten en
accenten voor de AIVD in 2015, mede in relatie tot het budget en de
samenwerking met (keten)partners in het veiligheidsdomein. Verantwoording over de uitvoering van het Jaarplan wordt in het openbaar
afgelegd in het departementale jaarverslag van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties en in het eigen jaarverslag van de AIVD. Tussentijds
rapporteert de AIVD over de voortgang van het Jaarplan via onder meer
viermaandelijkse voortgangsrapportages. Deze voortgangsrapportages
worden gedeeld en besproken met de commissie voor de Inlichtingen- en
Veiligheidsdiensten van uw Kamer.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.H.A. Plasterk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 977, nr. 119

7