Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 177

Initiatiefnota van het lid Koerhuis over de
toekomst van gemeentelijk grondbeleid voor
woning- en bedrijvenbouw

Nr. 2

INITIATIEFNOTA
Samenvatting
Ruimte voor woning- en bedrijvenbouw is belangrijk voor iedereen.
Iedereen kent wel een starter die een goede en betaalbare woning zoekt,
maar die niet kan vinden. Gemeenten moeten hiervoor meer ruimte van
provincies krijgen. De nota moet leiden tot een zuiverdere rolverdeling
tussen gemeenten en provincies. Steeds meer gemeenten beginnen weer
actief grond aan te kopen, nu de vraag naar woningen en bedrijven
aantrekt. Dat kan echter gepaard gaan met grote financiële risico’s als de
economie een keer terugvalt, zoals de crisis na 2008 heeft laten zien.
Enerzijds moeten gemeenten meer ruimte krijgen en altijd 130% kunnen
programmeren. Dan hoeven gemeenten ook niet langer per se actief
grond aan te kopen. Door gemeenten meer ruimte voor woning- en
bedrijvenbouw te geven, kunnen starters in de toekomst ook een goed en
betaalbaar huis vinden. Anderzijds moeten provincies beter financieel
toezicht houden op het grondbeleid van gemeenten om grote financiële
risico’s voor inwoners te voorkomen.
Inleiding
Ruimte voor woning- en bedrijvenbouw is belangrijk voor iedereen.
Iedereen kent wel een starter die een goede en betaalbare woning zoekt,
maar die niet kan vinden. Gemeenten hebben verschillende instrumenten
om op grondgebruik te sturen. Dat is belangrijk, want gemeenten zijn
verantwoordelijk voor woning- en bedrijvenbouw. De nota beoogt om
gemeenten meer vrijheid te geven om aan die verantwoordelijkheid te
voldoen.
Gemeenten gebruiken grondbeleid om op grondgebruik te sturen en
bijvoorbeeld landbouwgrond naar woning- en bedrijvenbouwgrond om te
zetten. Afhankelijk van de maatschappelijke opgave kan de rol van de
gemeente hierin verschillen. Bij grote woning- en bedrijvennood heeft de
gemeente verregaande instrumenten om locaties te realiseren, zoals
voorkeurs- en onteigeningsrecht. Bij dit beleid spelen ook de bijkomende
kosten een grote rol, zoals het bouwrijp maken van de grond, het

kst-35177-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 177, nr. 2

1

verkavelen van de grond, weg-, spoor- en waterinfrastructuur, riool, gas,
water, elektriciteit etc. en de vergunningverlening.
De afgelopen tientallen jaren hebben gemeenten steeds meer beleidsinstrumenten gekregen om op grondgebruik te sturen. Daardoor zijn er drie
vormen van grondbeleid ontstaan: actief grondbeleid, faciliterend
grondbeleid, en publiek-private samenwerking. Bij de eerste exploiteert de
gemeente de grond en pakt de rol als marktspeler op, gaat de lening aan,
koopt de grond aan, maakt het bouwrijp en verkoopt het dan voor
toekomstige woning- en bedrijvenbouw. Bij de tweede pakt de gemeente
de rol als marktmeester op vanuit de Wet ruimtelijke ordening (Wro) en
doorlopen marktpartijen het hele proces van het aankopen van de grond
tot het verkopen van woningen en bedrijven. De laatste is een samenwerking tussen de gemeente en marktpartijen. Hierbij gaat het ofwel om
een bouwclaim, waarbij gemeenten de grond overnemen van ontwikkelaars met de afspraak dat ontwikkelaars de bouwrijpe grond zullen
overnemen, ofwel om een gezamenlijke onderneming van gemeenten en
ontwikkelaars. In beide gevallen delen gemeenten mee in financiële
risico’s, winsten en verliezen. Gemeenten en marktpartijen doorlopen
hierbij samen het hele proces van het aankopen van de grond tot het
verkopen van woningen en bedrijven.
Steeds meer gemeenten beginnen weer actief grond aan te kopen, nu de
vraag naar woningen en bedrijven aantrekt. Dat kan echter gepaard gaan
met grote financiële risico’s als de economie een keer terugvalt, zoals de
crisis na 2008 heeft laten zien. Uiteindelijk moesten gemeenten miljarden
aan verliezen dekken door hogere belastingen en minder publieke
voorzieningen.
Probleemstelling
Meer ruimte voor woning- en bedrijvenbouw
Het tekort aan woningen loopt op. Om precies te zijn: er is op dit moment
een tekort aan 200.000 woningen. De middellange- en lange termijn
huishoudensprognose laat zien dat Nederland de komende 15 jaar ruim
1 miljoen woningen moet bouwen en hiervoor vaak bedrijventerreinen
moet verplaatsen. Gemeenten zijn hiervoor verantwoordelijk en moeten
meer ruimte van provincies krijgen.
Gemiddeld genomen valt zo’n 30% van bouwplannen uit, omdat plannen
niet gerealiseerd kunnen worden. Bij een plancapaciteit van 100%,
stevenen gemeenten dus al op een tekort af. In het laatste rapport
«Update Inventarisatie Plancapaciteit 2018» van het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) blijkt dat in een aantal
provincies, gemeenten te weinig ruimte krijgen om te bouwen. Dat geldt
met name in Noord-Holland en Utrecht, maar ook in Gelderland en
Noord-Brabant.
In Noord-Holland en Utrecht neemt de vraag naar woningen het meest toe
en daar zal dan ook het meeste gebouwd moeten worden. Tegelijkertijd
laat het bovenstaande rapport hier zien dat de harde plannen daar ten
opzichte van de vraag de komende 10 jaar ook het meest achterblijven:
respectievelijk 57% en 35%. Het is belangrijk om gemeenten daar meer
ruimte voor woning- en bedrijvenbouw te geven. Dat geldt in NoordHolland met name voor gemeenten boven Amsterdam, en in Utrecht
rondom stad Utrecht. In Noord-Holland zullen de komende 15 jaar zo’n
235.000 woningen gebouwd moeten worden en in Utrecht 115.000.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 177, nr. 2

2

In Gelderland en Noord-Brabant is het beleid van de provincie om 100% te
plannen en zoveel mogelijk zacht te houden. Dat klinkt logisch, maar dat is
het niet gezien de gemiddeld genomen planuitval. Tegelijkertijd laat het
bovenstaande rapport hier ook zien dat de harde plannen ook daar ten
opzichte van de vraag de komende 10 jaar achterblijven: respectievelijk
68% en 85%. Daar worden gemeenten dus geremd in woningbouwplannen. In Gelderland zullen de komende 15 jaar zo’n 100.000 woningen
gebouwd moeten worden en in Noord-Brabant 135.000.
Bouwclaims
De samenwerking tussen gemeenten en ontwikkelaars in de vorm van
bouwclaims was nodig, omdat gemeenten actief grondbeleid moesten
voeren om op grondgebruik te sturen. Bij het aankopen van grond door
de gemeente raakt de verkoper zijn bouwmogelijkheden kwijt. Dat maakt
het minder aantrekkelijk om grond te verkopen. Dit losten gemeenten op
door de afspraak dat ontwikkelaars die grond verkochten het recht te
geven om op de toekomstige bouwrijpe grond woningen te bouwen: de
bouwclaim. Dat is door veel gemeenten toegepast. Er staat echter geen
maximale termijn voor bouwclaims: veelal is vastgelegd dat er een recht
is om woningen en bedrijven te bouwen tegen een marktconforme prijs.
Dat maakte dat in de crisis ontwikkelaars gewacht hebben met het
inwisselen van bouwclaims, terwijl gemeenten rentekosten wel moesten
betalen en grond wel moesten afwaarderen. Gemeenten met bouwclaims
durfden het niet aan een termijn te stellen met daarna contractontbinding
als grond niet afgenomen werd. Gemeenten bleven liever aan tafel met
ontwikkelaars. En ontwikkelaars bleven zelf ook liever aan tafel om
eventueel projecten te herontwikkelen.
Dit heeft in de crisis tot grote verliezen voor gemeenten met actief
grondbeleid geleid. Ontwikkelaars geven nu aan dat de kosten voor het
bouwen zijn gestegen. De crisis is achter de rug en de vraag naar
woningen en bedrijven neemt toe. Personeel en materiaal zijn schaars en
duur geworden. Daardoor hebben ontwikkelaars minder financiële ruimte
voor het aankopen van grond waarop bestaande bouwclaims liggen,
terwijl gemeenten aangeven dat de marktwaarde van grondposities
ondertussen is gestegen. Daarmee lijken gemeenten en ontwikkelaars in
een impasse te zijn beland waardoor gemeenten worden geremd in
woning- en bedrijvenbouwplannen.
Minder financiële risico’s
De afgelopen tientallen jaren is er veel vraag naar woningen en bedrijven
geweest. Dat maakte de toegevoegde maatschappelijke waarde van
woning- en bedrijvenbouwgrond ten opzichte van bijvoorbeeld landbouwgrond steeds groter. En dat maakte de te behalen winsten ook steeds
groter. Steeds meer gemeenten gingen zich actiever als marktpartij
gedragen en begonnen te speculeren op grond door met name grond op
uitleglocaties aan te kopen. Doordat de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening
Extra (VINEX 1991) locaties aanwees, gingen ontwikkelaars actief
landbouwgrond aankopen. Gemeenten hebben hiervan ook geprofiteerd,
enerzijds doordat ze zelf nog actief landbouwgrond wisten aan te kopen
en anderzijds doordat ze met publiek-private samenwerking meedeelden
in financiële risico’s en winsten. Financiële risico’s zijn steeds meer opzij
geschoven en in enkele gevallen zijn zelfs winstdoelstellingen voor
grondbedrijven opgelegd. Algemene uitgaven zijn steeds meer vanuit
winstafdrachten en reserves gedekt.
De gevolgen van de genomen financiële risico’s werden pijnlijk zichtbaar
toen de vraag naar woningen en bedrijven terugviel in de crisis na 2008.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 177, nr. 2

3

Gemeenten hadden geld geleend voor het aankopen van grond, maar
konden deze grond niet meer kwijtraken. Pijnlijk zichtbare voorbeelden
zijn Apeldoorn en Lansingerland die grond hebben aangekocht tot drie
keer de gemeentebegroting. Schattingen van de totale verliezen liepen
flink op: Deloitte becijferde het op € 4 tot 5 miljard, waarna Ernst & Young
en onderzoeksbureau Fakton het verlies in een later onderzoeksjaar op € 6
tot 7 miljard becijferden. Omdat tekorten in grondexploitaties onder
bedrijfsmatige risico’s vielen (en vallen) konden Apeldoorn en Lansingerland niet automatisch een aanvulling vanuit het Gemeentefonds
krijgen. Het toezicht van provincies op gemeenten is in dit geval ook flink
tekort geschoten.
De financiële verantwoording over grondposities staat vastgelegd in het
Besluit Begroting en Verantwoording (BBV). De commissie BBV heeft al
aanvullende eisen gesteld aan de afwaardering van grondexploitaties. Op
uiterlijk 19 december 2019 moet getoetst worden of de marktwaarde van
grondexploitaties overeenkomt op dat moment geldende bestemming.
Indien dat niet het geval is, moet dat uiterlijk 31 december 2019 tot een
afwaardering van grondexploitaties leiden.
Ondertussen neemt de vraag naar woningen en bedrijven weer toe en
lopen grond-, woning- en bedrijvenprijzen weer op. Onderzoek toont aan
dat nu 30% van gemeenten weer actief grondbeleid voert.
Bestaande wet- en regelgeving
Meer ruimte voor woning- en bedrijvenbouw
Met de in 1966 en 2008 ingevoerde Wetten ruimtelijke ordening (Wro 1966
en Wro 2008) hebben gemeenten de publiekrechtelijke bevoegdheden
gekregen om op grondgebruik te sturen. De Wro 2008 heeft kortgezegd
sturingsinstrumenten op grondgebruik verplaatst van het Rijk en
provincies naar gemeenten. De belangrijkste verbetering is dat
gemeenten nu het Bestemmingsplan hebben gekregen om sturing te
kunnen geven op grondgebruik zonder de grond in bezit te hebben. Met
de in 2017 ingevoerde wijziging van het Besluit ruimtelijke ordening in
verband met het aanwijzen van geliberaliseerde woningen voor
middenhuur, hebben gemeenten de publiekrechtelijke bevoegdheid
gekregen om zowel sociale huur als middenhuur aan te wijzen. Daardoor
kunnen gemeenten met publiekrechtelijke bevoegdheden nu hetzelfde
bereiken als met het privaatrechtelijke instrument van actief grondbeleid.
Zo hebben zij meer sturing gekregen op woningcategorieën, waardoor
alsnog de gewenste aantallen goedkope en middeldure huur- en
koopwoningen gebouwd kunnen worden, als de gemeente een woonvisie
heeft vastgesteld. Met de nieuwe Omgevingswet zullen gemeenten het
Omgevingsplan krijgen om op een flexibelere mogelijkheid te sturen op
grondgebruik.
Zoals onder de probleemstelling beschreven, blijft de zachte en harde
plancapaciteit in een aantal provincies achter. Met de in 2017 ingevoerde
wijziging van het Besluit ruimtelijke ordening (Bro 2017) Ladder van
Duurzame Verstedelijking hebben provincies publiekrechtelijke bevoegdheden gekregen om woning- en bedrijvenbouw van gemeenten te
remmen. Deze «Ladder» heeft tot gevolg dat provincies een aantal
aanvullende eisen kunnen stellen aan een bestemmingsplan dat
«duurzame» nieuwe stedelijke ontwikkelingen mogelijk zou maken. In de
praktijk zien we echter dat gemeenten moeite hebben om te voldoen aan
deze aanvullende eisen, waardoor er vaak een bestemmingsplan
«onderuit gaat» bij de Raad van State.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 177, nr. 2

4

In de Bro 2017 staat de «Ladder» beschreven. Het belangrijkste doel
hiervan is om leegstand als gevolg van nieuwe stedelijke ontwikkelingen
te voorkomen. Door de «Ladder» wordt zorgvuldig ruimtegebruik en een
goede afweging tussen woning- en bedrijvenbouw binnen het bestaande
stedelijk gebied en het buitengebied gestimuleerd. Binnen de «Ladder» is
te onderscheiden:
1) Bij een nieuwe stedelijke ontwikkeling die wordt opgenomen in een
bestemmingsplan, moet in de toelichting bij dat plan onderbouwd
worden dat de voorgenomen ontwikkeling voorziet in een behoefte.
2) Als er sprake is van een dergelijke behoefte, dan moet in de
toelichting bij het plan ook onderbouwd worden dat die behoefte niet
kan worden voorzien door bouwen binnen het bestaande stedelijk
gebied van een dergelijke regio.
Het is nu voor provincies onduidelijk dat bij de raming van die behoefte
ook rekening kan worden gehouden met de te verwachte planuitval. Het is
die onduidelijkheid die een aantal provincies aangrijpen om woning- en
bedrijvenbouwplannen van gemeenten te remmen. Binnen de «Ladder»
zou ook opgenomen kunnen worden dat woning- en bedrijvenbouw
gestimuleerd moet worden door gemeenten meer ruimte te geven. De
probleemstelling geeft in ieder geval aan dat er iets moet gebeuren. Er
zijn nu veel te weinig plannen, waardoor het tekort aan woningen oploopt.
Minder financiële risico’s
Tegelijkertijd moeten financiële risico’s daarbij niet oplopen. Met de Wro
1966 hebben gemeenten de eerste publiekrechtelijke bevoegdheden
gekregen om op grondgebruik te sturen. Daardoor kunnen gemeenten
faciliterend grondbeleid voeren, waarmee de grond in bezit kan blijven
van ontwikkelaars. De crisis na 2008 heeft echter laten zien dat deze
publiekrechtelijke bevoegdheden niet genoeg waren, omdat gemeenten
op grote schaal actief grond moesten blijven aankopen. Met de Wro 2008
hebben gemeenten de laatste publiekrechtelijke bevoegdheden gekregen
om op grondgebruik te sturen. De verwachting is dat samen met een
verruiming van de «Ladder» en de nieuwe Omgevingswet deze publiekrechtelijke bevoegdheden wel genoeg zullen zijn en gemeenten niet
langer per se actief grond moeten blijven aankopen.
Het toezicht van provincies op gemeenten is de afgelopen tientallen jaren
flink gewijzigd. In de jaren »60 hadden gemeenten nog toestemming van
de provincie nodig voor het aankopen van grond en het aangaan van
leningen. Dat werd in de jaren »90 flink gewijzigd. Met de Wet sanering
toezichtsbepalingen (Wst 1990) werd het toezicht door de provincie op het
aankopen van grond geschrapt. De provincie speelt nu alleen nog een rol
in het financiële toezicht op gemeenten. De gemeentebegroting moet
structureel in evenwicht zijn, anders kan die onder preventief financieel
toezicht worden geplaatst. Het grote verschil met de situatie voor deze
wetswijziging is dat het toezicht van de provincie op gemeenten achteraf
in plaats van vooraf is geworden en dus dat de provincie geen
goedkeuring meer hoeft te geven aan de gemeentebegroting en het
jaarverslag. Daarmee hebben gemeenten al meer vrijheid gekregen om
aan de verantwoordelijkheid voor woning- en bedrijvenbouw te voldoen.
Vanwege de gevolgen van de crisis besloot de commissie BBV in 2012 een
Notitie Grondexploitatie 2012 te publiceren, waarin verbeterd is hoe
grondexploitaties vastgelegd dienen te worden in de gemeentelijke
begroting. De belangrijkste verbetering in de notitie bestond uit het
voorschrift dat «er bij een geprognosticeerd verlies op een grondexploitatie direct een afboeking plaats vindt of een voorziening wordt getroffen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 177, nr. 2

5

ter grootte van dit volledige verlies.» Omdat de marktwaarde van
grondposities daalden, moest er direct worden afgewaardeerd.
In de jaren na 2012 bleek dat het jaarverslag van gemeenten mogelijk te
weinig informatie bevat over grondexploitaties. De commissie BBV heeft
daarom in 2016 een Notitie Grondexploitatie 2016 gepubliceerd, waarin
een verschil werd aangebracht tussen actief en faciliterend grondbeleid.
De herziene notitie is alleen van toepassing op gemeenten die actief
grondbeleid voeren. Dat is een belangrijke stap geweest om grote
financiële risico’s van actief grondbeleid te voorkomen.
Toekomst
Meer ruimte voor woning- en bedrijvenbouw
De regering werkt nu de landelijke plancapaciteit van 1 miljoen nieuwbouwwoningen uit. Door die woningen te bouwen, kunnen starters in de
toekomst ook een goed en betaalbaar huis vinden. Voor al deze toekomstige woningbouwprojecten moeten gemeenten meer ruimte van
provincies krijgen. De rolverdeling tussen gemeenten en provincies moet
zuiverder. Enerzijds moeten gemeenten meer ruimte voor woning- en
bedrijvenbouw van provincies krijgen en altijd 130% kunnen programmeren. Dan hoeven gemeenten ook niet langer per se actief grond aan te
kopen. Anderzijds moeten provincies beter financieel toezicht kunnen
houden op gemeenten om grote financiële risico’s voor inwoners te
voorkomen. Dat zou onderzocht moeten worden.
Woning- en bedrijvenbouw projecten zijn lange termijn projecten, die tot
10 jaar kunnen duren voor buitenstedelijke projecten en tot 15 jaar voor
complexe, binnenstedelijke projecten. Die plannen zijn het beste te maken
op basis van de middellange en lange termijn huishoudensprognose.
Daarom is het goed dat het Ministerie van BZK naar aanleiding van de
motie Ronnes/ Koerhuis (Kamerstuk nummer 34 775 XVIII nr. 19) een
halfjaarlijkse rapportage naar de Kamer stuurt waarin het aantal zachte en
harde bouwplannen en de verwachte vraag de komende 10 jaar wordt
geïnventariseerd. De maximale termijn voor gemeenten voor grondexploitaties is ook 10 jaar. Omdat complexe, binnenstedelijke projecten tot
15 jaar kunnen duren, zou het aantal zachte en harde bouwplannen en de
verwachte vraag de komende 15 jaar moeten worden geïnventariseerd en
zou de maximale termijn om grondaankopen te exploiteren ook van 10
naar 15 jaar moeten worden verruimd.
Minder financiële risico’s
Gemeenten die grote verliezen hebben gehad geven aan sturing op
projecten te hebben willen houden. De rolverdeling van gemeenten
tussen marktmeester en marktspeler moet ook zuiverder. Sinds de
invoering van Wro 1966 en zeker de Wro 2008 gaat het sturingsargument
minder op en blijft over het nemen van financiële risico’s op grond en het
maken van winsten. Maar het nemen van financiële risico’s leidt niet
alleen tot winsten, maar ook tot grote verliezen. Dat wordt versterkt
doordat verliezen van het grondbedrijf worden aangemerkt als bedrijfsmatige risico’s die niet automatisch gedekt kunnen worden uit het
Gemeentefonds. Dat is alleen mogelijk als grondaankopen onder andere
«onontkoombaar en onuitstelbaar» zijn geweest, en in het geval dat de
gemeente voldoende in staat is om de lasten in de toekomst te kunnen
dekken. Gezien de nieuwe publiekrechtelijke bevoegdheden, wordt het
steeds moeilijker om aan te tonen dat grondaankopen «onontkoombaar
en onuitstelbaar» zijn. Gemeenten zouden zich hier bewust van moeten
zijn, omdat hiermee financiële risico’s voor inwoners vergroot worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 177, nr. 2

6

Een natuurlijk moment om dat aan te kaarten zou na de deadline van
31 december 2019 zijn. Op 19 december moet uiterlijk getoetst zijn of de
marktwaarde van grondexploitaties overeenkomt met de op dat moment
geldende bestemming. Op 31 december moet dat uiterlijk tot een
afwaardering van grondexploitaties leiden.
In de BBV is het mogelijk om een maximum percentage voor gemeenten
in te voeren om het aankopen van grond te exploiteren. Daarmee houden
gemeenten vrijheid welke grond waar aan te kopen, maar worden grote
financiële risico’s voorkomen. Een reden voor gemeenten om toch grond
aan te kopen kunnen complexe, binnenstedelijke projecten zijn om grond
die het bezit is van verschillende eigenaren te verzamelen en te verkopen
aan een ontwikkelaar. Een andere reden voor gemeenten om toch grond
aan te kopen kan leefbaarheid van krimpregio’s zijn om eerst grond voor
een prijs aan te kopen, financiële risico’s tijdens ontwikkeling te dragen en
later voor eenzelfde prijs te verkopen aan een ontwikkelaar. Daarmee kan
ontwikkeling en woning- en bedrijvenbouw in krimpregio’s worden
gesubsidieerd. Daarbij kan er ook gestuurd worden op een specifieke
doelgroep, zoals starters. Dat is belangrijk voor leefbaarheid in dergelijke
regio’s.
Voorstellen
Meer ruimte voor woning- en bedrijvenbouw
Om gemeenten meer ruimte in het grondbeleid voor woning- en
bedrijvenbouw te geven, is een aanpassing van de Ladder van Duurzame
Verstedelijking nodig. Gemiddeld genomen valt zo’n 30% van het aantal
bouwplannen uit. Om niet op een tekort af te stevenen, zouden
gemeenten meer ruimte moeten krijgen altijd 130% te kunnen programmeren. Dan hoeven gemeenten ook niet langer per se actief grond aan te
kopen.
De maximale uitgangstermijn voor gemeenten om grondaankopen te
exploiteren is 10 jaar. Omdat complexe, binnenstedelijke projecten 15 jaar
kunnen duren, zou die maximale termijn ook van 10 naar 15 jaar moeten
worden verruimd. Als na een aantal jaren blijkt dat die maximale termijn
niet gehaald wordt, moet die termijn verlengd kunnen blijven worden,
zoals het BBV en de regelgeving nu al toestaat.
Door gemeenten meer ruimte voor woning- en bedrijvenbouw te geven,
kunnen starters in de toekomst ook een goed en betaalbaar huis vinden.
Bouwclaims
Apeldoorn werkt met een «gebiedsaanduiding wetgevingszone –
wijzigingsgebied realisatietermijn woningbouw» op woonbestemmingen.
Daarin is opgenomen dat de gemeente na drie jaar het bestemmingsplan
kan wijzigen indien er niet is gebouwd en bouwvergunningen kan
intrekken. Daarmee kunnen gemeenten bestaande bouwclaims ontbinden.
Om een toekomstige impasse tussen gemeenten en ontwikkelaars te
voorkomen en om aan te sluiten bij de maximale termijn om grondaankopen te exploiteren, zou ook een maximale termijn van 15 jaar moeten
worden ingevoerd om bouwclaims uit te geven. Als de termijn om
grondaankopen te exploiteren verlengd moet worden, moet de maximale
termijn voor bouwclaims ook verlengd kunnen worden. Om de bestaande
impasse te doorbreken, zouden gemeenten moeten worden gewezen op
de Apeldoornse aanpak.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 177, nr. 2

7

Door gemeenten bouwclaims te kunnen laten ontbinden, wordt de
bestaande impasse tussen gemeenten en ontwikkelaars doorbroken en
wordt een toekomstige impasse voorkomen.
Minder financiële risico’s
Om financiële risico’s van actief grondbeleid te verkleinen, moeten
provincies meer financieel toezicht houden op gemeenten. De gemeentebegroting moet structureel in evenwicht zijn, inclusief de marktwaarde
van grondaankopen en bouwclaims. De vraag is of het financieel toezicht
van provincies op gemeenten nu wel voldoende is, en indien dat niet het
geval is hoe het financieel toezicht te verbeteren. Het Ministerie van BZK
heeft hiernaar onderzoek gedaan. Op basis van dit onderzoek zijn Rijk,
provincies en gemeenten een Agenda Toekomst Toezicht overeengekomen. Het is immers ook in het belang van het Rijk dat het financieel
toezicht van provincies op gemeenten voldoende is, omdat verliezen uit
het Gemeentefonds gedekt moeten worden.
Een andere vraag is of het jaarverslag van gemeenten nu wel voldoende
informatie bevat over de marktwaarde van grondaankopen en
bouwclaims. De commissie BBV zou hiernaar onderzoek moeten doen.
Een natuurlijk moment om dat te doen zou na de deadline van
31 december 2019 kunnen zijn, de huidige deadline voor een eventuele
afwaardering van grondexploitaties.
Door provincies beter financieel toezicht te kunnen laten houden van
gemeenten, worden in de toekomst grote financiële risico’s voor inwoners
voorkomen.
Beslispunten
De Kamer wordt gevraagd in te stemmen de regering te verzoeken om zo
spoedig mogelijk:
– de toepassing van de Ladder van Duurzame Verstedelijking aan te
passen zodat gemeenten rekening kunnen houden met de te verwachte planuitval en 130% kunnen programmeren ten opzichte van de
verwachte vraag de komende 15 jaar;
– de commissie BBV in overweging te geven om de maximale uitgangstermijn voor gemeenten om grondaankopen te exploiteren naar 15 jaar
te verruimen; en
– de commissie BBV in overweging te geven om een begrotingspost en
een maximale termijn voor gemeenten om bouwclaims uit te geven
van 15 jaar in te voeren en om gemeenten te wijzen op de Apeldoornse aanpak om een maximale termijn voor bestaande bouwclaims
in te voeren.
De Kamer wordt daarnaast gevraagd in te stemmen de regering te
verzoeken om:
– grondexploitaties in de uitwerking van de Agenda Toekomst Toezicht
expliciet mee te nemen, en
– de commissie BBV in overweging te geven om te onderzoeken of de
jaarrekening van gemeenten voldoende informatie bevat over
grondexploitaties, indien dat niet het geval is hoe de jaarrekening te
verbeteren en in de nieuwe Notitie Grondexploitatie expliciet mee te
nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 177, nr. 2

8

Financiële consequenties
De voorstellen hebben geen financiële consequenties.
Koerhuis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 177, nr. 2

9