NEDERLANDS OF NIET: GEDRAGSCODES EN
TAALBELEID IN HET HOGER ONDERWIJS

Utrecht, november 2018

Voorwoord

De ‘verengelsing’ van het hoger onderwijs in Nederland is al geruime tijd onderwerp
van discussie en debat. Dat komt mede doordat het tempo van de
internationalisering van het hoger onderwijs de laatste jaren versnelt. Maar ook
doordat de politiek de afgelopen jaren sterk heeft ingezet op internationalisering. Dit
leidt er onder andere toe dat je bij instellingen nu niet alleen een toegenomen
aandacht ziet voor internationalisering bij masteropleidingen, maar ook bij
bacheloropleidingen.
De discussie gaat ook over hoe instellingen tot de keuze komen om opleidingen in
het Engels aan te bieden. De gedragscodes zoals bedoeld in artikel 7.2 van de WHW
spelen hierbij een belangrijke rol, maar geven tot op heden geen duidelijke richting.
Mag een instelling nu wel of niet overgaan op het Engels? Hoewel de wet dit inperkt,
laat diezelfde wet ook veel ruimte voor een uitzonderingsmogelijkheid. Het
uitgangspunt in de wet is dat alle onderwijs en examens in het Nederlands wordt
aangeboden. Ook moeten instellingen het Nederlands bevorderen. Dit zorgt voor
onduidelijkheid over wat nu wel en niet mag.
Voor dit onderzoek heeft de inspectie gekeken naar deze gedragscodes en overige
documentatie omtrent taalbeleid. We brengen in kaart in hoeverre instellingen die
onderwijs in een andere taal dan het Nederlands aanbieden beschikken over de
vereiste gedragscode. En we kijken in breder perspectief welk taalbeleid instellingen
hanteren. Met het oog op vragen uit de Tweede Kamer keken we ook naar de
procedures die instellingen hanteren bij de overgang naar een andere taal.
Uit deze inventarisatie blijkt dat de gedragscodes nu teveel een invulling van de
verplichting uit de wet zijn, zonder dat daar in de instelling een met de gedragscode
samenhangend en doorleefd taalbeleid tegenover staat. Alhoewel de wet uit 1992
stamt toen internationalisering nog niet zo sterk aan de orde was, kunnen
instellingen wel aan de slag met de verder invulling van hun taalbeleid. Dit moet
gaan om een duurzaam taalbeleid dat rekening houdt met het feit dat hoger
onderwijs deel uitmaakt van het Nederlandse onderwijsbestel en opleidt voor
deelname aan de Nederlandse arbeidsmarkt. Maar dat taalbeleid moet er
tegelijkertijd ook rekening mee houden dat Nederland onlosmakelijk is verbonden
met Europa en met de wereld.
Met dit rapport willen we stimuleren dat taalbeleid en de gedragscodes beter worden
ingevuld. Instellingen kunnen hier nu al mee aan de slag ondanks dat de wet op dit
punt wordt gewijzigd. Dit geldt voor alle bekostigde en niet-bekostigde instellingen
die een deel van het onderwijs in een andere taal aanbieden. Ons rapport geeft een
aantal bouwstenen hoe dit verder vorm te geven.
De uitkomsten van dit onderzoek zijn voor de inspectie aanleiding om de
internationalisering van het hoger onderwijs nauwlettend te blijven volgen. Zo doen
we in 2019 onderzoek naar de vraag hoe instellingen in de praktijk omgaan met
taalbeleid, of de knelpunten worden geadresseerd en wat de wet daarin betekent.

drs. Monique Vogelzang
Inspecteur-generaal van het Onderwijs

Inhoudsopgave

Samenvatting 4
1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
1.8

Inleiding 6
Aanleiding 6
Wettelijk kader: WHW 7.2c 7
Ontwikkelingen in het wettelijk kader 8
Internationalisering: er is al veel over geschreven 9
Maatschappelijk debat 10
Doelstelling en onderzoeksvragen 11
Onderzoeksopzet 12
Leeswijzer 12

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Aantal gedragscodes ‘vreemde taal’ 13
Wanneer een gedragscode? 13
Aantallen opleidingen in een andere taal dan het Nederlands 13
Ontvangen gedragscodes en overige beleidsdocumenten 14
Gedragscode aanwezig als onderwijs in een andere taal aangeboden wordt 15
Conclusie 17

3
3.1
3.2
3.3

Invulling gedragscodes ‘vreemde taal’ 18
Uitgangspunt voor de taal van het onderwijs 18
Invulling van de gronden uit WHW-artikel 7.2c 19
Conclusie 23

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Gedragscodes ’vreemde taal’ in relatie tot taalbeleid 25
Procedures 25
Taalbeheersing van een andere taal dan het Nederlands 27
Nederlandse taalbeheersing 29
Toegankelijkheid 29
Conclusie 30

5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5

Bouwstenen voor gedragscode en taalbeleid 32
De discussie over taalbeleid: ‘Nederlands tenzij’ 32
Statische gedragscodes 32
Toegevoegde waarde op instellingsniveau 33
Stelselvraagstukken rond de taal van het hoger onderwijsaanbod 34
Conclusie 35

6
6.1
6.2

Samenvattende conclusies en vervolg 37
Conclusie 37
Vervolgtoezicht 39

Literatuur 40
Bijlage 1: Lijst met afkortingen 41
Bijlage 2: Brief aan instellingen 42
Bijlage 3: Analysekader gedragscodes en taalbeleid 43

Samenvatting

Vanuit haar wettelijke taak volgt de inspectie de ontwikkelingen rondom
internationalisering. Het voorliggende onderzoek richt zich op een specifiek element
van internationalisering: het gebruiken van een andere taal dan het Nederlands voor
onderwijs en examens. De wet vereist in dat geval dat de onderwijsinstelling een
gedragscode heeft. Dit onderzoek laat zien in hoeverre hogescholen en
universiteiten zich houden aan de wettelijke voorschriften (artikel 7.2c uit de WHW).
De toename van Engelstalige opleidingen is tevens onderwerp van maatschappelijk
debat. Met dit onderzoek beoogt de inspectie een bijdrage te leveren aan de
discussie over taalkeuze en taalbeleid, mede met het oog op de voorgenomen
nieuwe wetgeving.
In dit onderzoek staan vier vragen centraal:
1. Hebben instellingen met onderwijs in een andere taal dan het Nederlands
een gedragscode?
2. Voldoet de invulling van de gedragscodes aan de eisen die de wet daaraan
stelt?
3. In hoeverre staat de taalkeuze in een breder perspectief van taalbeleid van
de instelling?
4. Welke bouwstenen zijn er voor een landelijk taalbeleid en de invulling van
de wet- en regelgeving?
De inspectie heeft in mei 2018 de gedragscode bedoeld in artikel 7.2 van de WHW
en overig relevant taalbeleid opgevraagd bij alle bekostigde en niet-bekostigde
universiteiten en hogescholen. De documenten zijn aan de hand van een
analysekader geanalyseerd. Tevens is een websearch uitgevoerd om de opgave van
het onderwijsaanbod te verifiëren.
Hebben instellingen met onderwijs in een andere taal dan het Nederlands een
gedragscode?
Er zijn 77 instellingen die onderwijs verzorgen in een andere taal dan het
Nederlands. Daarvan beschikken er 43 over een gedragscode als voorgeschreven in
de WHW. De overige 34 instellingen – twee bekostigde universiteiten, zestien
bekostigde hogescholen en zestien niet-bekostigde onderwijsinstellingen, hebben
geen gedragscode en voldoen daarmee niet aan de wet.
Voldoet de invulling van de gedragscodes aan de eisen die de wet daaraan stelt?
De wet vermeldt vier gronden die kunnen noodzaken dat onderwijs in een vreemde
taal wordt verzorgd. De instellingen moeten de uitzonderingsgronden die van
toepassing zijn in de gedragscode uitwerken. 39 van de 43 gedragscodes noemt
minimaal één van deze gronden. Aard of inrichting en herkomst van studenten staan
iets vaker vermeld dan de kwaliteit van het onderwijs. De gronden zijn echter niet of
slechts beperkt uitgewerkt. Hierbij moet worden opgemerkt dat het open
geformuleerde wetsartikel en de toelichting daarop geen concrete toetsbare
uitwerking als handreiking biedt.
In hoeverre staat de taalkeuze in een breder perspectief van taalbeleid van de
instelling?
Naast de wettelijke vereisten uit artikel 7.2 is gekeken naar het bredere perspectief
van taalbeleid zoals procedures, taalbeheersing en toegankelijkheid. Op grond van
de WHW hoeven instellingen deze aspecten niet op te nemen in de gedragscode.
Toch vermeldt meer dan de helft van de instellingen het gewenste taalniveau van
docenten en studenten. Op het vlak van toelating tot het masteronderwijs stellen

instellingen verschillende eisen aan het taalniveau. Dit kan gevolgen hebben voor de
doorstroommogelijkheden voor studenten die na een Nederlandstalige
(bachelor)opleiding een anderstalige vervolgopleiding willen starten. Daarnaast is
het belangrijk dat instellingen ook aandacht hebben voor het bevorderen van het
Nederlands op grond van artikel 1.3 lid 5 van de WHW.
Welke bouwstenen zijn er voor een landelijk taalbeleid en de invulling van de weten regelgeving?
Het uitgangspunt geformuleerd in de wetgeving stamt uit een tijd waarin het
onderwijsaanbod er anders uitzag dan dat het heden ten dage doet. We zien dat de
invulling van de huidige gedragscodes summier is en te weinig handvatten biedt
voor een passend taalbeleid, op instellingsniveau, maar ook binnen het stelsel als
geheel. Landelijke wetgeving moet voldoende richtinggevend en duidelijk zijn, maar
tegelijkertijd passen bij een autonoom stelsel waarbij keuzes door professionals op
de werkvloer gemaakt kunnen worden. Ten opzichte van het huidige beeld moeten
niet alleen de inhoud van gedragscodes verbeteren, maar moeten deze ook een rol
krijgen bij periodieke (her)overweging van de taalkeuze, zodat een blijvend gesprek
in onderwijsinstellingen plaats vindt. Het gesignaleerde toegankelijkheidsrisico
vraagt daarnaast om afstemming op stelselniveau.

1

Inleiding

1.1

Aanleiding
Wie zich verdiept in artikelen, discussies en debatten van de afgelopen twee jaar,
ontkomt niet aan de indruk dat internationalisering in het hoger onderwijs een haast
principiële kwestie is. Een zaak over de kern van ons onderwijs, of wellicht zelfs de
kern van onze maatschappij. Dit debat is mede aanleiding voor de Inspectie van het
Onderwijs (hierna: inspectie) om in haar toezicht aandacht te besteden aan
internationalisering.
Vanuit haar wettelijke taak volgt de inspectie de ontwikkelingen rondom
internationalisering al geruime tijd. Vanuit onze rol als toezichthouder op het stelsel
en bezien vanuit de eisen die de wet aan ons onderwijs stelt, vinden we drie
ontwikkelingen daarbij van extra belang:
•
De ontwikkeling van internationale vestigingen: zowel Nederlandse
aanbieders die onderwijs in het buitenland verzorgen, als buitenlandse
aanbieders die onderwijs in Nederland verzorgen. Daarbij zien we erop toe
dat de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW)
wordt nageleefd, dat voor studenten duidelijk is met welk aanbod en welke
aanbieder zij van doen hebben en welke rechten en plichten daarbij horen.
•
De mobiliteit van studenten. Tussen 2007 en 2017 steeg het aantal
internationale studenten in bekostigde opleidingen van bijna 35.000 naar
ruim 76.000. In 2017 was 10% van de ingeschreven studenten een
internationale student (Inspectie van het Onderwijs, 2018). De
aantrekkingskracht van Nederland voor internationale studenten zit onder
andere in de goede reputatie van het Nederlandse hoger onderwijs
(Inspectie van het Onderwijs, 2017) en het grote aanbod aan Engelstalige
wetenschappelijk onderwijsopleidingen (OCW, 2016). Voor de inspectie is
daarbij niet zozeer de absolute toestroom van belang, maar vooral het
voorkomen van onnodige barrières die de brede toegankelijkheid van het
hoger onderwijs verminderen, de doelmatige besteding van middelen en het
voorkomen van risico’s voor de financiële continuïteit van bekostigde hoger
onderwijsinstellingen.
•
De ontwikkeling en gevolgen van het gebruiken van een andere voertaal dan
het Nederlands.
Deze elementen moeten in samenhang worden beschouwd en onderzocht. Daarbij
stellen we de volgende drie vragen:
•
Wat zijn de wettelijke kaders en hoe staat het met de naleving daarvan?
•
Wat zijn knelpunten in wet- en regelgeving?
•
Welke implementatiefactoren zien we binnen het stelsel en op het niveau
van instellingen?
Toename Engelstalige opleidingen: reden voor debat
In de Staat van het Onderwijs 2018 vragen we aandacht voor de ontwikkeling van
internationalisering. Zo stellen we vast dat het aandeel internationale studenten in
het wetenschappelijk onderwijs (wo) de afgelopen tien jaar is gestegen. In het
hoger beroepsonderwijs (hbo) is het aandeel internationale studenten stabiel. Bij
universiteiten werken ook steeds vaker personeelsleden van niet-Nederlandse
afkomst (Inspectie van het Onderwijs, 2018). Op basis van de gegevens van de
Vereniging Hogescholen (VH) en de Vereniging van Samenwerkende Universiteiten
Pagina 6 van 45

(VSNU) (2018) signaleren we dat inmiddels een flink deel van de masteropleidingen
in het Engels wordt aangeboden. Ook stellen we in diezelfde Staat van het
Onderwijs vast dat er mogelijk nadelen zijn aan de toegenomen ‘verengelsing’:
gebrekkige kennis van een andere taal dan het Nederlands van zowel docenten als
studenten kan kennisoverdracht en discussie in de weg staan en mede met het oog
op de arbeidsmarkt is een goede beheersing van het Nederlands van belang
(Inspectie van het Onderwijs, 2018).
Onderzoek naar internationalisering
Om meer zicht te krijgen op de mogelijke voor- en nadelen en om een bijdrage te
leveren aan de discussie over internationalisering, doet de inspectie in 2018 en 2019
onderzoek naar aspecten van internationalisering. In 2018 en 2019 zullen we
publiceren over de financiële gevolgen van internationalisering en over de gevolgen
voor de toegankelijkheid van het onderwijs.
Het voorliggende onderzoek richt zich op een specifiek element van
internationalisering: het gebruiken van een andere taal dan het Nederlands voor
onderwijs en examens.
1.2

Wettelijk kader: WHW 7.2c
Het wettelijk kader voor dit onderzoek is artikel 7.2c van de WHW. In dit artikel
wordt de taal van het onderwijs en de taal van examinering geregeld. Het
uitgangspunt van de WHW is helder: het onderwijs moet worden gegeven in het
Nederlands. De nota van wijziging, die aan dit artikel ten grondslag ligt, legt ook uit
waarom: omdat de bevordering van de uitdrukkingsvaardigheid in het Nederlands
tot de doelstellingen van de instellingen voor hoger onderwijs behoort (Tweede
Kamer, 1991-1992). In onderdeel c wordt vervolgens bepaald dat de instelling
onderwijs mag verzorgen in een andere taal dan het Nederlands als “de specifieke
aard, de inrichting of de kwaliteit van het onderwijs dan wel de herkomst van de
studenten daartoe noodzaakt, overeenkomstig een door het instellingsbestuur
vastgestelde gedragscode”.
Wat wordt daar nu exact mee bedoeld? In de voornoemde nota van wijziging van de
Tweede Kamer (1991-1992) wordt kort toegelicht onder welke voorwaarden het
instellingsbestuur kan afwijken van het uitgangspunt dat het onderwijs wordt
gegeven in het Nederlands:
•
Aard en inrichting van het onderwijs kunnen verband houden met
internationalisering en internationale uitwisselingsprogramma's.
•
De kwaliteit van het onderwijs kan een uitzonderingsgrond vormen wanneer
specifieke expertise niet in Nederland beschikbaar is en een buitenlandse
docent aangetrokken moet worden.
•
Tenslotte kan de herkomst van de studenten een grond zijn om het
onderwijs in een andere taal dan het Nederlands aan te bieden
•
In een gedragscode werkt het instellingsbestuur deze gronden nader uit.
Er zijn voor dit onderzoek wat betreft de huidige wetgeving nog drie elementen van
belang:
•
De wetgever heeft de begrippen in dit artikel globaal geformuleerd en laat
daarmee de nodige ruimte voor uitwerking en interpretatie.
•
Het artikel spreekt daarbij wel duidelijk van noodzaak: dit impliceert dat er
zwaarwegende redenen moeten zijn om voor een andere taal te kiezen. Het
is aan het bestuur zelf de gronden uit te werken in een eigen ‘gedragscode’.
•
In het regeerakkoord is een passage opgenomen die hernieuwd aandacht
vraagt voor taalbeleid: “Het kabinet ziet scherper toe op de naleving van de
wet dat opleidingen alleen Engelstalig zijn wanneer dit een toegevoegde
Pagina 7 van 45

waarde heeft, de kwaliteit van voldoende niveau is en er in voldoende mate
Nederlandstalige opleidingen zijn” (VVD, CDA, D66 & ChristenUnie, 2017).
De wetswijziging is in voorbereiding.
1.3

Ontwikkelingen in het wettelijk kader
In dit onderzoek kijken we in eerste instantie naar de naleving van artikel 7.2c van
de WHW. Dat doen we door heel specifiek te kijken of en in welke mate instellingen
voldoen aan de eisen uit dat artikel. Daarbij hebben we echter wel oog voor de
bredere ontwikkeling van het denken over taalbeleid en internationalisering. Heel
specifiek spelen daarbij: artikel 1.3 uit de WHW, de rol van Europees beleid en de
visiebrief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW, 2018).
Uitdrukkingsvaardigheid in het Nederlands
Bij het spreken over taalbeleid in het hoger onderwijs, is ook artikel 1.3 lid 5
relevant: “De universiteiten, levensbeschouwelijke universiteiten, hogescholen en de
Open Universiteit schenken mede aandacht aan de persoonlijke ontplooiing en aan
de bevordering van maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef. Zij richten zich in
het kader van hun werkzaamheden op het gebied van het onderwijs wat betreft
Nederlandstalige studenten mede op de bevordering van de uitdrukkingsvaardigheid
in het Nederlands.”
Voor Nederlandstalige studenten heeft elke instelling dus de opdracht de
uitdrukkingsvaardigheid in het Nederlands te bevorderen, ongeacht de keuze voor
een voertaal en de argumenten die daarvoor worden gegeven in een gedragscode.
Artikel 1.3 van de WHW is geen onderwerp van dit onderzoek, maar is wel relevant
voor de bredere context van het taalbeleid binnen instellingen. Onderwijsinstellingen
die met een gedragscode zoals bedoeld in artikel 7.2c regelen dat opleidingen
volledig in een andere taal kunnen worden aangeboden, hebben ten aanzien van
Nederlandse studenten in die opleidingen ook de verplichting die artikel 1.3 van de
WHW stelt.
Europese hoger onderwijsruimte
Een belangrijk kader voor het Nederlandse hoger onderwijs is de verklaring van
Bologna: de start van een Europese hoger onderwijsruimte. Die ruimte betekent
concreet: een systeem met in heel Europa vergelijkbare Europese graden, een
systeem van peerreview voor onderwijskwaliteit en de bevordering van de mobiliteit
van studenten, docenten en onderzoekers.
Visiebrief internationalisering
In juni 2018 stuurt minister Van Engelshoven de brief ‘Internationalisering in
evenwicht’ aan de Tweede Kamer, waarin ze haar visie op internationalisering in het
mbo en het hoger onderwijs uiteenzet. Ze noemt daarbij vier ‘ankerpunten’
(OCW,2018):
•
Kwaliteit
•
Toegankelijkheid
•
Doelmatigheid
•
Verbinding met de omgeving
In aan aparte paragraaf gaat deze brief in op het taalbeleid. Deze passage is van
belang voor dit onderzoek, omdat ze een beeld geeft van de te verwachten richting
waarin de wetgeving zich zal ontwikkelen. Uitgangspunt is dat er ruimte moet zijn
en blijven voor variëteit in de onderwijstaal. De keuze voor de taal moet
weloverwogen gemaakt worden. De instellingen zijn – ieder afzonderlijk en als
geheel – primair verantwoordelijk voor verantwoorde taalkeuzes.
Pagina 8 van 45

De minister geeft aan dat ze het huidig wettelijk kader wil herzien. Het herziene
wetsartikel moet volgens de brief borgen dat er een afweging op opleidingsniveau
wordt gemaakt, waarbij er sprake is van meerwaarde voor de kwaliteit. Ook moet er
rekening worden gehouden met de toegankelijkheid van het onderwijs voor
Nederlandse studenten en aandacht zijn voor zowel Nederlands als Engels van
voldoende niveau. Tenslotte gaat de brief in op waarborgen. Die waarborgen moeten
binnen de instelling gerealiseerd worden door betrokkenheid van de interne
medezeggenschap en inspraak. Externe waarborgen bestaan volgens de brief uit
extra aandacht voor taalkeuze door de inspectie (naleving), door de NederlandsVlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO) tijdens accreditatie en door de Commissie
Doelmatigheid Hoger Onderwijs (CDHO) (OCW, 2018).
1.4

Internationalisering: er is al veel over geschreven
In de afgelopen jaren zijn er meerdere onderzoeken uitgevoerd naar
internationalisering (en daaruit voortvloeiend taalbeleid).
We vatten deze onderzoeken samen met onderstaande conclusies, die mede voeding
geven aan onze onderzoekvragen:
1. Nederland is een klein land met veel internationale belangen en de wereld
globaliseert. Er is met Bologna een internationale hoger onderwijsruimte.
Internationalisering is daarom ook voor het hoger onderwijs een belangrijk
onderwerp.
2. Internationalisering kent grenzen: zonder duidelijke visie en goede
argumenten, wordt internationalisering een doel op zichzelf zonder
duidelijke meerwaarde en met potentieel nadelen. Op alle niveaus in de
maatschappij moet daarom verstandig worden nagedacht over de voor- en
nadelen van internationalisering en over taalbeleid.
Onderwijsraad: visie op internationalisering
De Onderwijsraad heeft in de afgelopen jaren drie keer over internationalisering
gepubliceerd. Voor haar advies uit 2011 heeft ze onder andere de gedragscodes
geïnventariseerd. Ze stelt dat de overheid van instellingen een duidelijke visie op
internationalisering mag verwachten. Het beoordelen van een andere taal zou
onderdeel moeten uitmaken van de beoordeling door de NVAO, eindtermen van het
toeleverend onderwijs zouden beter moeten aansluiten op het hoger onderwijs en
buitenlandse studenten en docenten moeten voldoende van onze taal en cultuur
weten (Onderwijsraad, 2011). In het rapport uit 2016 ligt de nadruk op een
globaliserende maatschappij: iedereen moet het onderwijs ‘internationaal
competent’ verlaten. Er moet bovendien in alle schoolsoorten aandacht zijn voor
internationalisering en randvoorwaarden daarvoor, zoals de competenties van
docenten, moeten op orde zijn (Onderwijsraad, 2016).
In 2018 komt de Onderwijsraad met een brief, waarin ze internationalisering als een
op zichzelf positieve ontwikkeling ziet. Wel pleit ze voor voldoende waarborgen op
zeven gebieden. Deels zijn deze nieuw, deels zijn het zaken waar de Onderwijsraad
(2018) al eerder voor pleitte:
1. de visie van een instelling en structurele inbedding in het onderwijs en de
organisatie
2. kennis en vaardigheden van docenten
3. eisen aan studenten en grip op de instroom
4. een inclusieve studeeromgeving
5. bekostiging en doelmatige besteding
6. doorlopende leerlijnen
7. de variëteit in het stelsel in zijn geheel
Pagina 9 van 45

KNAW: taalbeleid en praktijk
De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) ziet in 2017 dat
het taalbeleid achterblijft bij de praktijk van een steeds verdere opmars van het
Engels in het hoger onderwijs. De KNAW komt tot die conclusie op basis van een
inventarisatie van het taalbeleid van instellingen in het wo. Volgens de KNAW
worden uitzonderingen op het Nederlands als onderwijstaal stelselmatig gemaakt.
Ze constateert dat er discussie nodig is over de houdbaarheid van het huidige
wettelijk kader en dat instellingen bovendien hun taalbeleid aan het herijken zijn
(KNAW, 2017).
De KNAW komt met de volgende aanbevelingen:
•
Laat de instellingen de regie nemen voor het vormgeven van taalbeleid.
•
Maak het hen mogelijk duidelijke kaders vast te stellen waarbinnen
opleidingen keuzes kunnen maken over de onderwijstaal
•
Maak instellingen verantwoordelijk voor het vormgeven van een sterk
ondersteunend taalbeleid.
De keuzes moeten volgens de KNAW worden beoordeeld als onderdeel van de
accreditatie: in de kaders voor accreditatie moet uitdrukkelijk aandacht wordt
besteed aan de argumenten voor taalkeuze en aan taalbeleid binnen een opleiding.
1.5

Maatschappelijk debat
In onze analyse van de ontwikkelingen in het hoger onderwijs, viel ons de afgelopen
jaren op dat het debat over internationalisering verschuift. Waar eerst de voordelen
en de noodzaak van internationalisering dominant waren, wordt er met name de
laatste jaren steeds nadrukkelijker aandacht gevraagd voor inperking en voldoende
waarborg van internationalisering. In debatten worden argumenten voor en tegen
gebruikt, de nuance gezocht of juist bewust weggelaten. Zonneveld, Hermes en
Dams (2018) beschrijven in opdracht van het ministerie van OCW dit
maatschappelijk debat over internationalisering. Ze vatten dat debat samen aan de
hand van drie standpunten:
1. Het standpunt waarbij rendement centraal staat: hier bedienen voor- en
tegenstanders zich van argumenten die focussen op het rendement van
internationalisering.
2. Het standpunt waarbij de ‘bildung’ centraal staat: de vorming en ontplooiing
van studenten geven argumenten voor en tegen internationalisering.
3. Het standpunt waarbij emancipatie en binding centraal staat:
internationalisering kan binding en emancipatie bevorderen en tegenwerken.
De genoemde analyse is behulpzaam voor eenieder die vanuit een neutrale blik het
debat wil begrijpen en kan helpen om orde te brengen in een veelomvattend debat.
Hetzelfde argument kan soms zowel voor als tegen internationalisering worden
gebruikt. Dit zijn volgens de analyse de belangrijkste voor- en tegenargumenten die
in het maatschappelijk debat worden gebruikt (Zonneveld et al., 2018):
Vanuit het perspectief van rendement:
Pro
•
De komst van slimme studenten die (enige tijd) blijven en hier belasting
betalen als veelverdieners; hoger opgeleid arbeidspotentieel.
•
Steden en regio’s profiteren van (internationale) universiteiten. De
innovatiekracht van Nederland verbetert.
•
Een hoog niveau van het Engels in Nederland is aantrekkelijk voor
buitenlandse investeerders.
•
Engelstaligheid is voor individuen de sleutel voor een baan in het buitenland.

Pagina 10 van 45

Contra
•
Buitenlandse studenten kosten instellingen veel meer dan dat ze opleveren.
•
Druk op studentenhuisvesting met stijgende prijzen als gevolg
•
Er is een gevaar dat onze kennis lekt naar concurrenten.
•
Het belang van Engels in Nederland wordt overdreven, terwijl het niveau van
Nederlands juist achteruitgaat.
Vanuit het perspectief van bildung:
Pro
•
Studenten kunnen zich beter ontplooien als ze ook in het buitenland
studeren.
•
Wetenschap is altijd al internationale kennisuitwisseling geweest.
Contra
•
Verplicht Engels is een struikelblok voor de ontplooiing van Nederlandse
studenten.
•
De academische vrijheid wordt bedreigd.
•
De meerwaarde van Engelstalig onderwijs voor de letteren en sociale
wetenschappen is onduidelijk, zeker als het gaat om taalonderwijs en
geschiedenis.
Vanuit het perspectief van binding en emancipatie:
Pro
•
De ‘international classroom’: Het ontwikkelen van interculturele
vaardigheden. Docenten worden uitgedaagd met gevarieerde leerstijlen te
werken.
•
De ontwikkeling van een internationale (mondiale) community die
samenwerkt aan problemen die niet op nationaal niveau kunnen worden
opgelost
Contra
•
Uitsluiting van Nederlandse studenten door verdringing of taaleisen die
aansluiting en doorstroming bemoeilijken.
•
De wetenschappelijke elite maakt zich (verder) los van samenleving.
•
De ‘international classroom’ is ‘humbug’, een verkooppraatje.
•
Gehanteerde leerstijlen docenten sluiten slecht aan bij veel studenten uit het
buitenland.
1.6

Doelstelling en onderzoeksvragen
Met dit onderzoek willen we inzicht krijgen in de naleving van het artikel 7.2c uit de
WHW. We onderzoeken hoeveel instellingen daadwerkelijk een gedragscode hebben
en hoe ze deze hebben vormgegeven. We willen zicht krijgen op welke andere
beleidsdocumenten er binnen instellingen gehanteerd worden in het kader van
taalbeleid. We beogen bovendien een bijdrage leveren aan de discussie over
taalkeuze en taalbeleid, mede met het oog op de voorgenomen nieuwe wetgeving.
De volgende vier vragen staan in dit onderzoek centraal:
1. Hebben instellingen met onderwijs in een andere taal dan het Nederlands
een gedragscode?
2. Voldoet de invulling van de gedragscodes aan de eisen die de wet daaraan
stelt?
3. In hoeverre staat de taalkeuze in een breder perspectief van taalbeleid van
de instelling?
4. Welke bouwstenen zijn er voor een landelijk taalbeleid en de invulling van
de wet- en regelgeving?
Pagina 11 van 45

De vragen 1 en 2 richten zich dus nadrukkelijk op de verplichtingen die voortkomen
uit WHW artikel 7.2 volgens de huidige wet. Aan de hand van vraag 3 inventariseren
we of instellingen mogelijk meer of andere zaken regelen dan wettelijk verplicht in
artikel 7.2. Aan de hand van vraag 4 tenslotte proberen we op basis van de
ontvangen documenten bouwstenen te identificeren, in het licht van de
voorgenomen wetswijziging. Dit rapport beperkt zich daarmee tot wat er op papier
staat. De volgende stap is onderzoeken hoe instellingen hieraan in de praktijk
vormgeven.
1.7

Onderzoeksopzet
Ten behoeve van dit onderzoek zijn alle bekostigde universiteiten en hogescholen en
niet-bekostigde instellingen voor hoger onderwijs 1 in mei 2018 aangeschreven.
Instellingen werd in de brief (zie bijlage 2) gevraagd:
a. inzicht te geven in het onderwijsaanbod in een andere taal dan het
Nederlands;
b. de gedragscode zoals bedoeld in WHW artikel 7.2c toe te zenden indien een
instelling hierover beschikt;
c. eventueel andere relevante beleidsdocumenten van de instelling toe te
zenden waarin het taalbeleid is vastgelegd.
In hun beantwoording bleken instellingen artikel 7.2c (en daarmee de noodzaak
voor een gedragscode) verschillend te interpreteren. Om de opgave van het
onderwijsaanbod te verifiëren (wel/geen opleidingen in een vreemde taal) hebben
we daarom een websearch uitgevoerd. Indien instellingen niet op de brief
reageerden, is telefonisch of per mail gerappelleerd. Van de 127 aangeschreven
instellingen, hebben we daarmee van 125 instellingen antwoord gekregen en is
bekend of deze instellingen beschikken over een gedragscode. Twee instellingen
vallen buiten dit onderzoek.
De ontvangen gedragscodes en beleidsdocumenten beoordeelden we aan de hand
van een analysekader. We controleerden of minimaal één van de gronden uit het
artikel 7.2c wordt genoemd en uitgewerkt. Het betreft de specifieke aard, inrichting
of kwaliteit van het onderwijs dan wel de herkomst van de studenten. Daarnaast
gingen we aan de hand van het analysekader na of de gedragscodes en
beleidsdocumenten ingaan op de procedure omtrent de taalkeuze van het onderwijs.
Tot slot keken we of de aandachtspunten uit de visiebrief internationalisering van de
minister van OCW (2018) (zie ook paragraaf 1.2) aan bod komen in de
gedragscodes en andere documenten. De meest opvallende bevindingen daarvan
zijn opgenomen in dit rapport. De punten uit het analysekader zijn opgenomen in
bijlage 3.
Over de opzet van ons onderzoek en over de ontwikkelingen in het landelijk beleid
hebben we gesproken met vertegenwoordigers van VSNU, VH, NRTO en OCW.

1.8

Leeswijzer
Dit rapport gaat in vier hoofdstukken in op de vier onderzoeksvragen. Hoofstuk 2 en
3 geven antwoord op de vraag of en in welke mate instellingen de wet naleven.
Hoofdstuk 4 beschrijft wat instellingen verder nog regelen rond taalbeleid. Hoofdstuk
5 tenslotte is meer beschouwend van aard: welke ontwikkelingen en accenten zien
we op basis van onze inventarisatie en hoe kan dat helpen om te komen tot een
taalbeleid dat werkt? Hoofdstuk 6 bevat de samenvattende conclusies.

1

In de WHW genoemd ‘rechtspersoon voor hoger onderwijs’ (rpho).
Pagina 12 van 45

2

Aantal gedragscodes ‘vreemde taal’

Dit hoofdstuk gaat in op de eerste onderzoeksvraag: hebben instellingen met
onderwijs in een andere taal dan het Nederlands een gedragscode? Om deze vraag
te beantwoorden, bekijken we eerst de situaties waarin een gedragscode volgens de
wet verplicht is. Daarna bespreken we of een gedragscode in al deze situaties
aanwezig is. In het volgende hoofdstuk gaan we in op de vraag of de ontvangen
gedragscodes aan de eisen van de wet voldoen.
2.1

Wanneer een gedragscode?
Uitgangspunt van WHW artikel 7.2 is dat “het onderwijs in het Nederlands wordt
gegeven en examens in het Nederlands worden afgenomen.” Indien één van beide
punten afwijkt van het Nederlands, komen de uitzonderingen uit het artikel in beeld.
Het artikel heeft betrekking op het onderwijs. Dat kan een volledige geaccrediteerde
opleiding zijn, maar ook onderdelen (zoals een module of minor) daarvan. Onderwijs
kan in een vreemde taal worden aangeboden indien het een opleiding met
betrekking tot die taal betreft (zie WHW artikel 7.2a) of wanneer het onderwijs een
gastcollege betreft (zie artikel 7.2b). Er hoeft dan geen gedragscode te zijn. Voor al
het andere onderwijs, verzorgd of geëxamineerd in een andere taal dan het
Nederlands, moet het instellingsbestuur een gedragscode vaststellen. De reden
waardoor het noodzakelijk is om in een andere taal dan het Nederlands te doceren
of te examineren moet daarbij verband houden met een van de gronden uit artikel
7.2c.

2.2

Aantallen opleidingen in een andere taal dan het Nederlands
Ten behoeve van deze rapportage hebben we op basis van de uitvraag en de
websearch de 125 instellingen voor het hoger onderwijs ingedeeld in drie groepen:
1. Instellingen met minimaal één door de NVAO geaccrediteerde opleiding 2,
volledig in een andere taal dan het Nederlands;
2. Instellingen die een substantieel deel 3 van een geaccrediteerde opleiding in
een andere taal verzorgen;
3. Instellingen die het gehele onderwijsaanbod in het Nederlands verzorgen.
Uit Tabel 1 blijkt dat in totaal 77 van de 125 instellingen onderwijs verzorgen in een
andere taal dan het Nederlands, waardoor zij moeten beschikken over een
gedragscode zoals bedoeld in artikel 7.2c van de WHW. Meer dan de helft van alle
instellingen voor hoger onderwijs (64 van de 125) biedt minimaal één opleiding
volledig in een andere taal dan het Nederlands aan. Daarnaast zijn er 13 instellingen
waarbij er sprake is van minimaal één opleiding met een substantieel deel in een
andere taal dan het Nederlands.

2

Hierbij gaan we uit van waar een student voor kiest. Dat wil zeggen: als opleiding A twee stromen heeft - een
Nederlands- en een Engelstalige – dan is vanuit de student gezien de opleiding volledig in een andere taal (of in
het Nederlands).
3
De wet geeft geen absolute norm. Als norm voor dit onderzoek hanteren we 30 studiepunten of meer uit het
onderwijsprogramma, bijvoorbeeld meerdere modulen zoals een minorpakket. Daarbij tellen we modulen die
vallen onder 7.2a (een taal module) of 7.2b (een gastcollege) niet mee. Bij gastcolleges gaat het dus niet om
buitenlandse medewerkers met een tijdelijke aanstelling.
Pagina 13 van 45

Tabel 1: taal van het onderwijs (op basis van websearch)
Minimaal één opleiding volledig in een andere taal dan
het Nederlands
Substantieel deel (≥30EC) in een andere taal dan in het
Nederlands
Taal Nederlands (geen andere taal dan het Nederlands
zoals boven)

64

13

48

wo bekostigd

16

hbo bekostigd

27

nbi* (wo+hbo)

21

wo bekostigd

2

hbo bekostigd

6

nbi* (hbo)

5

wo bekostigd

0

hbo bekostigd

4

nbi* (hbo)

44

Totaal

125

*nbi = niet-bekostigde instelling

2.3

Ontvangen gedragscodes en overige beleidsdocumenten
We hebben alleen gedragscodes ontvangen van instellingen die onderwijsaanbod in
een andere taal dan het Nederlands hebben. Van de in totaal 77 instellingen met
onderwijs in een andere taal dan het Nederlands stuurden 43 instellingen een
gedragscode toe (zie Tabel 2). 34 instellingen hebben geen gedragscode, hoewel
deze wel verplicht is. Een gedragscode is als zodanig meegeteld als die de
documentatie feitelijk invulling geeft aan artikel 7.2c van de WHW. Er hoeft dus
geen sprake te zijn van een zelfstandig document. Ook in studentenstatuten van
instellingen troffen we bijvoorbeeld bijlagen aan waarbij de naam en/of vermelding
van het wetsartikel duidelijk maakte dat dit de gedragscode is.
Tabel 2: gedragscodes ‘vreemde taal’ van instellingen met onderwijsaanbod in een andere taal
dan het Nederlands
Gedragscode ontvangen

Geen gedragscode ontvangen
Totaal

43

34

wo bekostigd

16

hbo bekostigd

17

Nbi* (wo+hbo)

10

wo bekostigd

2

hbo bekostigd

16

Nbi* (wo+hbo)

16

77

*nbi = niet-bekostigde instelling

Drie instellingen gaven aan nog geen gedragscode te hebben, maar vanaf het
komende studiejaar met een gedragscode te gaan werken. Deze instellingen hebben
tevens een conceptgedragscode toegezonden. Deze conceptgedragscodes zijn als
een gedragscode in bovenstaande tabel gepresenteerd en als zodanig voor dit
onderzoek geanalyseerd. Van alle ontvangen gedragscodes dateert de helft van de
laatste twee studiejaren of betreft het een concept, soms ter vervanging van een
bestaande code (zie Figuur 1). Een kwart van de ontvangen gedragscodes is meer
dan vijf jaar oud. De oudste ontvangen gedragscode is in 1993 vastgesteld. Van
deze instelling is tevens een nieuwe conceptcode ontvangen.

Pagina 14 van 45

Figuur 1: publicatiejaar gedragscodes en documentatie
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

onbekend

<2000

2000-2004 2005-2009 2010-2013
gedragscodes

2014,
2017,2018
2015, 2016 en concept

beleidsdocumenten

Alle instellingen is naast de gedragscode ook gevraagd naar andere documentatie
over taalbeleid. De documenten zijn allemaal uit 2013 of recenter (indien gedateerd)
(zie Figuur 1). De beleidsdocumenten zijn overwegend recenter dan de
gedragscodes.
Van 56 instellingen hebben we aanvullende documentatie ontvangen. Dit betrof 47
van de 77 instellingen die onderwijs in andere taal dan het Nederlands verzorgen en
negen instellingen met alleen Nederlandstalig onderwijsaanbod. Deze documentatie
is zeer divers. Het gaat onder andere om taalbeleid van instellingen,
internationaliseringsbeleid van instellingen, statuten van de rechtspersoon, model
Onderwijs- en Examenregelingen of een voorbeeld Onderwijs- en Examenregeling
van een opleiding. Van deze 56 hebben 24 instellingen een gedragscode en andere
instellingsdocumentatie toegezonden. De overige 32 instellingen hebben alleen
andere instellingsdocumentatie toegezonden, zonder gedragscode. Hieronder waren
ook instellingen die geen substantieel onderwijsaanbod in een andere taal dan het
Nederlands hebben. Een aantal instellingen gaf aan dat deze documentatie invulling
geeft aan (dus gezien moet worden als) een gedragscode.
Naast de gedragscode, zoals bedoeld in artikel 7.2c van de WHW, kent het hoger
onderwijs ook de Gedragscode Internationale Student (Landelijke Commissie
Gedragscode Internationale Student, 2017). Deze code bestaat sinds 2006 en wordt
door de overheid als voorwaarde gesteld voor het verlenen van
verblijfsvergunningen aan studenten van buiten de Europese Unie. Het
ondertekenen van deze gedragscode ontslaat instellingen niet van de verplichting
om, als ze onderwijs in een andere taal dan het Nederlands verzorgen, voor de
eigen instelling een gedragscode op te stellen zoals bedoeld in artikel 7.2c van de
wet. De inspectie ontving desondanks zes reacties die verwezen naar de
Gedragscode Internationale Student alsof dit de gedragscode van artikel 7.2c van de
WHW betrof.
2.4

Gedragscode aanwezig als onderwijs in een andere taal aangeboden wordt
Voor elk van de drie typen aanbod van onderwijs geeft Figuur 2 aan hoeveel
instellingen een gedragscode hebben toegezonden.

Pagina 15 van 45

Figuur 2: ontvangen gedragscodes en overige documentatie

wel gedragscode 39
min 1 opleiding
64
volledig andere taal
geen gedragscode 25

wel gedragscode

4

substantieel deel in
13
andere taal
geen gedragscode 9

wel gedragscode

Ander document 23
geen ander doc 16
Ander document 19
geen ander doc

6

Ander document 1
geen ander doc

3

Ander document 4
geen ander doc

5

0

taal NL (geen andere
48
taal zoals boven)
geen gedragscode 48

Ander document 9
geen ander doc 39

In totaal hebben we 43 gedragscodes ontvangen. Daarvan zijn er 39 afkomstig van
instellingen die ten minste één opleiding volledig in een andere taal dan het
Nederlands verzorgen (eerste blok in bovenstaand figuur). De overige vier
gedragscodes zijn afkomstig van instellingen die ten minste één opleiding voor een
substantieel in een andere taal aanbieden (middelste groep). Zoals in Tabel 1
aangegeven, hebben 16 bekostigde universiteiten, 17 bekostigde hogescholen en
tien niet-bekostigde hoger onderwijsinstellingen een gedragscode toegezonden.
Er zijn 34 instellingen zonder gedragscode, hoewel deze wel verplicht is. Het betreft
twee bekostigde universiteiten, zestien bekostigde hogescholen en zestien nietbekostigde hoger onderwijsinstellingen. Van de 64 instellingen die minstens één
opleiding volledig in een andere taal dan het Nederlands aanbieden, hebben 25
instellingen, ondanks verplichting, geen gedragscode. Van de dertien instellingen
met een substantieel deel van het onderwijs in een andere taal dan het Nederlands,
hebben negen instellingen ook geen gedragscode, hoewel dit ook in deze gevallen
verplicht is. Dit lijkt er op te duiden dat instellingen niet goed op de hoogte zijn van
het feit dat ook als het aanbod niet de gehele opleiding betreft, een gedragscode
toch een vereiste is. Van deze 34 instellingen hebben 23 wel andere
instellingsdocumentatie toegezonden. In hoofdstuk 3 gaan we in op de vraag of deze
documentatie, eventueel met aanpassingen, invulling aan een gedragscode kan
geven. Enkele instellingen waarvan we geen gedragscode en geen andere
documentatie ontvingen, geven wel een inhoudelijke toelichting op het ontbreken
van een gedragscode. Het gaat om de volgende redenaties:
•
we hebben een Gedragscode Internationale Student;
Pagina 16 van 45

•
•
•

we hebben in het verleden wel een dergelijke gedragscode gehad, maar dit
is losgelaten;
onze opleidingen moeten hun keuze verantwoorden in de Onderwijs- en
examenregeling (hierna: OER);
wij zijn een instelling die van oudsher altijd Engelstalig onderwijs heeft
verzorgd en zijn daarom van mening dat we niet onder het wetsartikel
vallen.

Ook van de instellingen die geen onderwijs in een andere taal dan het Nederlands
verzorgen, is documentatie ontvangen (zie onderste blok in figuur 2). Het betreft
negen niet-bekostigde instellingen die geaccrediteerde opleidingen verzorgen. In de
documentatie wordt aangegeven dat opleidingen de voertaal vermelden in de OER.
De documentatie geeft verder geen inzicht in het taalbeleid. Deze documentatie is
niet opgenomen in de inventarisatie in hoofdstuk 3 aangezien er geen sprake is van
onderwijs in een vreemde taal.
2.5

Conclusie
Dit hoofdstuk beantwoordt de vraag of instellingen met onderwijs in een andere taal
dan het Nederlands een gedragscode hebben.
77 instellingen in het hoger onderwijs verzorgen onderwijs in een andere taal dan
het Nederlands. Hiervan beschikken 43 instellingen over een gedragscode. De
overige 34 instellingen met onderwijs in een vreemde taal hebben geen gedragscode
zoals voorgeschreven in artikel 7.2c van de WHW en voldoen daarmee niet aan de
wet. Mogelijk is onduidelijk dat een gedragscode ook verplicht is bij opleidingen die
deels in een vreemde taal worden verzorgd. Daarnaast zijn er instellingen zonder
gedragscode die van oudsher enkel onderwijs in een vreemde taal hebben verzorgd.
Van de instellingen zonder gedragscode hebben 23 instellingen wel andere
documentatie aangeleverd.
In het volgende hoofdstuk gaan we nader in op de inhoud van de gedragscodes en
de ontvangen beleidsdocumentatie. Daarin wordt duidelijk welke invulling wordt
gegeven aan de vier in het wetsartikel genoemde gronden.

Pagina 17 van 45

3

Invulling gedragscodes ‘vreemde taal’

In dit hoofdstuk beantwoorden we de tweede onderzoeksvraag: voldoet de invulling
van de gedragscodes aan de eisen die de wet daaraan stelt? We behandelen de
vraag vanuit twee invalshoeken:
1. welke uitgangspunten worden genoemd voor taal van het onderwijs?
2. hoe worden de gronden uit artikel 7.2c van de WHW door instellingen
uitgewerkt?
Zoals uit het voorgaande hoofdstuk blijkt hebben we van 66 van de 77 instellingen
met onderwijs in een andere taal documentatie ontvangen. We richten ons bij de
analyse in eerste instantie op de 43 ontvangen gedragscodes. Per invalshoek
hebben we in alle gedragscodes gekeken hoe deze is ingevuld. Daar waar de
gedragscodes niet of beperkt ingaan op een invalshoek, zijn we in alle aanvullende
documentatie op zoek gegaan naar nadere invulling.
3.1

Uitgangspunt voor de taal van het onderwijs
Een doelstelling van het hoger onderwijs is de bevordering van de
uitdrukkingsvaardigheid in het Nederlands van Nederlandse studenten. Dit staat in
artikel 1.3 van de WHW. Met het oog daarop luidt het uitgangspunt in artikel 7.2 van
de WHW: “Het onderwijs wordt gegeven en de examens worden afgenomen in het
Nederlands.” Instellingen mogen in bepaalde gevallen, indien er sprake van
noodzaak is, afwijken van de Nederlandse taal.
Ongeveer de helft van de 43 gedragscodes noemt een uitgangspunt dat
vergelijkbaar is met het uitgangspunt in de WHW. Iets meer dan een derde van de
43 gedragscodes noemt een ander uitgangspunt dan ‘Nederlands is de voertaal
tenzij’. Er wordt niet aangegeven waarom het instellingsuitgangspunt afwijkt van het
wettelijke uitgangspunt. Zes gedragscodes gaan in het geheel niet in op een
uitgangspunt voor de taal van het onderwijs.
Ruim een derde van de 66 instellingen vermeldt een uitgangspunt voor de
onderwijstaal in een beleidsdocument. Hiervan noemt minder dan de helft als
uitgangspunt ‘Nederlands tenzij’. De uitgangspunten die instellingen in de
gedragscodes en beleidsdocumenten beschrijven, noemen niet altijd expliciet de taal
waarin examens worden afgenomen, naast de taal waarin het onderwijs wordt
gegeven, zoals in de WHW in artikel 7.2 wel gebeurt.
De volgende uitgangspunten voor de onderwijstaal die afwijken van de WHW worden
het meest genoemd in de gedragscodes en ontvangen beleidsdocumenten:
•
Uitgangspunten van meerdere talen
Kenmerkend voor deze uitgangspunten is dat er geen keuze wordt gemaakt
voor één onderwijstaal. De documenten met deze uitgangspunten stellen
meestal dat de onderwijstaal Nederlands en/of Engels is (tweetaligheid).
•
Engels is de taal (tenzij) als uitgangspunt
In plaats van een uitgangspunt dat Nederlands in de regel de taal van het
onderwijs is, wordt in een aantal documenten Engels als de onderwijstaal
genoemd. Daarbij wordt door de instelling regelmatig niet benoemd dat van
het uitgangspunt in de wet, Nederlands, kan worden afgeweken. Dit
uitgangspunt wordt in verschillende documenten in verband gebracht met de
internationale reputatie dan wel oriëntatie van het onderwijs van de
instelling.
Pagina 18 van 45

•

Verschillende uitgangspunten voor de bachelor en master
In een aantal documenten zijn uitgangspunten voor de onderwijstaal in de
bachelor anders dan de uitgangspunten voor de master. Dit zijn
voornamelijk gedragscodes en/of beleidsdocumenten van universiteiten. In
deze gevallen geldt voor de bachelor vaak het uitgangspunt uit de WHW:
‘Nederlands tenzij’. Voor de master is Engels meestal de norm of tweetalig
aanbod (Engels of Nederlands). In enkele beleidsdocumenten wordt de
ambitie uitgesproken om ook het bacheloronderwijs de komende jaren
verder te ‘verengelsen’.

Opvallend is dat bij enkele instellingen het uitgangspunt in de gedragscode niet
overeenkomt met het uitgangspunt in de beleidsdocumenten van dezelfde instelling.
Een voorbeeld is dat de gedragscode het wettelijke uitgangspunt noemt, maar in de
beleidsdocumenten wordt uitgegaan van tweetaligheid.
In artikel 7.2c van de WHW is een noodzakelijkheidseis opgenomen. Dit maakt
duidelijk dat instellingen zwaarwegende redenen moeten hebben om voor een
andere onderwijstaal dan het Nederlands te kiezen. In het wetsartikel of de
toelichting daarop zijn geen concrete criteria genoemd op basis waarvan de
noodzakelijkheid kan worden beoordeeld. In veel gedragscodes zien we terug dat
alleen de formulering van de wet met betrekking tot noodzakelijkheidseis is
overgenomen uit artikel 7.2 van de WHW. Een aantal gedragscodes noemen
expliciet dat de noodzaak moet worden onderbouwd, maar werken dit niet uit.
3.2

Invulling van de gronden uit WHW-artikel 7.2c
Op grond van artikel 7.2c van de WHW dient minimaal één van de vier genoemde
gronden te zijn uitgewerkt in een gedragscode om onderwijs in een andere taal dan
het Nederlands te kunnen verzorgen. Tabel 3 geeft aan hoe vaak elk van de gronden
is genoemd in de 43 gedragscodes of als alternatief in de beleidsdocumenten.
Vrijwel alle instellingen die een gedragscode hebben aangeleverd, benoemen op
welke gronden zij onderwijs in een vreemde taal aanbieden. Er zijn vier
gedragscodes die geen enkele wettelijke grond noemen voor een afwijkende
taalkeuze.
Tabel 3: aantal instellingen dat één of meer gronden uit WHW-artikel 7.2c in de gedragscode of
in andere documentatie noemt
Grond uit artikel 7.2c van

Gedragscode

Andere documentatie

Specifieke aard of inrichting

38 van 43 codes

18 instellingen

Kwaliteit van het onderwijs

31 van 43 codes

12 instellingen

Herkomst van studenten

38 van 43 codes

16 instellingen

Minimaal één van de gronden

39 van 43 codes

WHW

De rechterkolom in Tabel 3 vermeldt het aantal instellingen waar de grond niet in de
gedragscode staat, maar wel in beleidsdocumentatie wordt genoemd. Bekijken we
de ontvangen gedragscodes en andere documenten als één geheel, dan zien we dat
de kwaliteit van het onderwijs door twee van de drie instellingen wordt genoemd. De
andere gronden worden vaker genoemd.
Het artikel vereist dat de grond om onderwijs in een andere taal dan het Nederlands
te verzorgen niet alleen wordt genoemd, maar ook wordt uitgewerkt (wijzigingsnota
van de Tweede Kamer (1991-1992)). Voor elk van de gronden geeft de toelichting in
de nota aan wat onder deze grond kan worden verstaan. We zijn in de gedragscodes
en de beleidsdocumenten nagegaan hoe de gronden zijn uitgewerkt.
Pagina 19 van 45

Gronden 1 en 2: aard of inrichting van het onderwijs
De wijzigingsnota licht toe dat aard en inrichting van het onderwijs verband kunnen
houden met internationalisering en internationale uitwisselingsprogramma's
(Tweede Kamer, 1991-1992). Uit Tabel 3 blijkt dat bijna alle gedragscodes aard of
inrichting van het onderwijs hebben genoemd. Ruim de helft van de 43
gedragscodes noemt niet alleen aard of inrichting maar werkt ook uit wat daaronder
wordt verstaan. Deze uitleg loopt sterk uiteen. Van summier (“onderwijs kan in een
andere taal als opleidingen een internationale onderwijscultuur beogen”), tot een
uitgebreidere toelichting van de aard of inrichting en wat daaronder wordt verstaan.
Zoals we eerder in paragraaf 3.1 aangaven, wordt de noodzaak in het merendeel
van de gedragscodes niet geëxpliciteerd.
De gedragscodes geven de volgende invulling aan ‘aard of inrichting” als reden voor
een andere taal:
•
Vreemde taal is onmisbaar
Voor onderdelen van het curriculum is kennis van een andere taal dan het
Nederlands onmisbaar. Het specialisme van de opleiding heeft betrekking op
de kennis van een andere taal, het materiaal van een cursus/het onderwijs
is overwegend in een andere taal en de literatuur in het vakgebied is
grotendeels of in zijn geheel Engelstalig.
•
Vaardigheden
Als onderdeel van vaardigheden in het vakgebied van een opleiding is het
onmisbaar onderwijs in een andere taal dan het Nederlands te verzorgen.
Studenten dienen internationale en interculturele vaardigheden op te doen
in het kader van de internationale arbeidsmarkt.
•
Leeromgeving/international classroom
Opleidingen zijn ingericht om een internationale leeromgeving te creëren
met een diverse studentenpopulatie en om onder andere de hierboven
genoemde vaardigheden op te doen. Ook stellen opleidingen zich tot doel
studenten voor te bereiden op internationale ervaringen, zoals
uitwisselingen.
•
Vakgebied is internationaal
In plaats van noodzakelijk wordt in meerdere gedragscodes aangegeven dat
het functioneel is om het onderwijs in een andere taal dan het Nederlands te
verzorgen als het wetenschapsgebied en/of het werkveld internationaal is.
•
Facultatief onderwijs
In enkele gedragscodes is aangegeven dat onderwijs dat geen verplicht
onderdeel van een curriculum is, in een andere taal dan het Nederlands kan
worden verzorgd. Dit gaat zowel om minors als (buiten-curriculaire)
keuzevakken. In deze codes wordt niet gesproken over de noodzaak van het
verzorgen van keuzeonderwijs in een vreemde taal.
In de overig ontvangen documentatie heeft een derde van de 66 instellingen de aard
of inrichting van het onderwijs in een andere taal dan het Nederlands verder
uitgewerkt. Vrijwel alle gronden die in de gedragscodes worden genoemd, worden
ook uitgewerkt in de beleidsdocumenten.
Grond 3: kwaliteit van het onderwijs
Een tweede reden voor een andere taal betreft volgens de wet de kwaliteit van het
onderwijs. In de wijzigingsnota wordt aangegeven dat dit een uitzonderingsgrond
kan vormen wanneer specifieke expertise niet in Nederland beschikbaar is en een
buitenlandse docent aangetrokken moet worden (Tweede Kamer, 1991-1992).
In meerdere gedragscodes wordt een buitenlandse docent – anders dan een
gastdocent – als reden opgenomen om onderwijs in een andere taal dan het
Pagina 20 van 45

Nederlands te verzorgen. In de meeste van deze gedragscodes wordt niet
aangegeven dat deze docenten zijn of worden aangetrokken omdat hun expertise in
Nederland niet beschikbaar is. Er wordt evenmin een ander verband gelegd waaruit
blijkt dat deze buitenlandse docenten in dienst van een instelling noodzakelijk zijn
voor de kwaliteit van het onderwijs. Daarbij moet worden aangetekend dat gezien
het vrije verkeer van personen in Europa, buitenlandse docenten uit de EU kunnen
solliciteren op functie in Nederland. Dit maakt dat instellingen kunnen kiezen uit een
aanbod van goede Nederlandse en buitenlandse docenten. Ook gastdocenten staan
in verschillende gedragscodes vermeld. Onderwijs in het kader van een gastcollege
valt echter onder artikel 7.2b van de WHW, hiervoor is geen gedragscode vereist.
In minder dan een vijfde van de 43 gedragscodes staat een uitwerking van kwaliteit
van het onderwijs opgenomen als reden om onderwijs in een vreemde taal te
verzorgen. Die uitwerking betreft:
•
Expertisegebied niet-Nederlandstalige docent
Zo leggen twee instellingen de verbinding tussen het aantrekken van
docenten die de Nederlandse taal niet beheersen en het specifieke
expertisegebied van deze docenten.
•
Anderstalige literatuur
In één gedragscode troffen we bijvoorbeeld aan dat een specifiek onderwerp
zich kwalitatief het beste laat uitleggen aan de hand van Engelstalige
publicaties.
Een vergelijkbaar klein deel van de overig ontvangen documentatie werkt kwaliteit
van het onderwijs verder uit. De beleidsdocumentatie kent een hele andere
invalshoek dan de gedragscodes. In de beleidsdocumentatie komen bovengenoemde
punten als invulling voor kwaliteit niet voor. Het gaat in deze documentatie steeds
over de raakvlakken tussen internationalisering en kwaliteit. We onderscheiden:
•
Kwaliteitsbevordering
Instellingen geven aan dat internationalisering een kwaliteitsimpuls aan het
onderwijs geeft; zowel vanuit het oogpunt van sterk geïnternationaliseerde
opleidingen, waar internationale studenten het multiculturele karakter
versterken, als vanuit een internationale academische gemeenschap, waarbij
de staf als katalysator dient voor onderwijs en onderzoek.
•
NVAO-kenmerk en accreditatie
Instellingen geven aan te streven naar het bijzonder kenmerk
internationalisering of verwijzen naar het NVAO-kader voor
opleidingsaccreditatie dat vraagt om aandacht te besteden aan
internationalisering. Bij één instelling was het advies van het panel reden
voor de thans Engelstalige opleiding.
Hoewel kwaliteit als reden weinig is uitgewerkt in de gedragscodes, wordt kwaliteit
wel veelvuldig als randvoorwaarde genoemd. Dit gebeurt zowel in gedragscodes als
in andere ontvangen documentatie. Zo wordt als randvoorwaarde genoemd dat de
kwaliteit van de anderstalige opleiding aan dezelfde eisen moet voldoen als de
(voormalig) Nederlandstalige opleiding en dat er voldoende lesmateriaal van goede
kwaliteit beschikbaar moet zijn in de voertaal van de opleiding. Daarnaast moet de
taalbeheersing van de docenten voldoende zijn (zie voor dat laatste punt ook
paragraaf 4.2).
Grond 4: Herkomst van de student
De herkomst van studenten is de laatste grond die in de wijzigingsnota is vermeld.
De nota licht deze grond niet nader toe (Tweede Kamer, 1991-1992). In iets minder
dan de helft van de 43 gedragscodes wordt deze reden voor een andere taal verder
uitgewerkt. Elk van de uitwerkingen in gedragscodes gaat uit van de aanwezigheid
Pagina 21 van 45

van internationale studenten, echter opnieuw zonder de noodzaak echt te
expliciteren. De herkomst van studenten vormt wat betreft noodzaak van onderwijs
in een vreemde taal een ‘kip-en-ei-probleem’: een opleiding die in een vreemde taal
wordt verzorgd, is ook aantrekkelijk voor internationale studenten. Als zij er
eenmaal zijn, kan worden betoogd dat dit onderwijs in een vreemde taal noodzaakt.
De uitwerking in gedragscodes kent verschillende nuances:
•
De internationale studentenpopulatie
Verschillende gedragscodes vermelden dat de instelling een internationale
studentenpopulatie kent. In elke code wordt dit vervolgens ook
geëxpliciteerd als reden voor het aanbieden van onderwijs in een andere taal
dan het Nederlands.
•
Vergroten of aantrekken internationale instroom
Een beperkt aantal gedragscodes geeft niet alleen de internationale
populatie aan, maar wil deze ook vergroten.
•
Voldoende internationale instroom
Daarnaast staat in enkele gedragscodes dat bij voldoende instroom van
internationale studenten het onderwijs (ook) in een andere taal dan het
Nederlands kan worden verzorgd. Wanneer van ‘voldoende’ sprake is, wordt
daarbij niet duidelijk. Evenmin wordt duidelijk of en wanneer het onderwijs
weer in het Nederlands moet worden verzorgd, bijvoorbeeld als de
internationale instroom op een later moment onder de drempel zakt.
In één gedragscode zien we hierop een variant. Daarbij kan het onderwijs,
dat normaal gesproken in het Nederlands wordt verzorgd, incidenteel in het
Engels worden verzorgd als zich tenminste één internationale student
aanmeldt die de Nederlandse taal niet beheerst.
•
Onderwijs speciaal gericht op internationale studenten
Een enkele instelling heeft gespecificeerd dat ze ook onderwijs speciaal voor
internationale studenten verzorgen. Dit kan onderwijs zijn dat alleen door
internationale studenten wordt gevolgd, maar ook onderwijs dat wordt
georganiseerd naar aanleiding van afspraken over internationale
studentenuitwisseling met partnerinstellingen.
De herkomst van de student is door een kwart van de 66 instellingen in de overig
ontvangen documentatie uitgewerkt. De uitwerking in deze documentatie ligt in lijn
met de uitwerkingen in de gedragscodes. Verschillende beleidsdocumenten gaan
bovendien in op de herkomst van medewerkers die leiden tot een breed taalbeleid.
Naast onderwijs gaat dit bijvoorbeeld over de taal tijdens vergaderingen en de taal
waarin verslag wordt gelegd. In paragraaf 4.1 gaan we hier nader op in.
Andere gronden die niet in de wet worden genoemd
Naast de gronden uit artikel 7.2c van de WHW staan in ruim een derde van de 43
gedragscodes andere criteria op grond waarvan het onderwijs in een andere taal dan
het Nederlands verzorgd kan worden. Het gaat om de volgende criteria:
•
Voorbereiding op masteronderwijs
Verschillende gedragscodes gaan in op de doorstroom van bachelor naar
master binnen het hoger onderwijs. De codes bieden mogelijkheden om
onderdelen van de bachelor in een andere taal aan te bieden, ter
voorbereiding op een master in een andere taal (meestal Engels).
•
Internationale samenwerking bij verzorgen van onderwijs
In verschillende gedragscodes worden joint degree- of double degreeprogramma’s met een niet-Nederlandstalige instelling genoemd als reden
voor het verzorgen van onderwijs in een andere taal dan het Nederlands.
Daarnaast troffen we aan dat cursussen die onderdeel zijn van een
geaccrediteerde opleiding, die tevens worden afgenomen door andere
Pagina 22 van 45

•

•

•

instellingen, in een andere taal verzorgd kunnen worden als de afnemer dat
eist.
Arbeidsmarkt
De gedragscodes gaan in op de internationale arbeidsmarkt waarvoor wordt
opgeleid. In een aantal codes wordt vermeld dat het beroepenveld
internationaal is. Er zijn daarnaast gedragscodes die aangeven het
carrièreperspectief voor studenten regionaal, nationaal en internationaal te
willen stimuleren.
Organisatorische en financiële aspecten
Er wordt aangegeven dat niet al het onderwijs dat in een andere taal wordt
aangeboden, daarnaast ook in het Nederlands gegeven moet worden.
Organisatorische of financiële aspecten kunnen bij de overweging een rol
spelen.
Internationale oriëntatie van de instelling
Enkele gedragscodes vermelden dat het instituut of de academische
gemeenschap als geheel internationaal is georiënteerd. Een ander voorbeeld
betreft instellingen die aangeven vanuit de geografische ligging bewust
verder dan de landsgrenzen te kijken.

Andere redenen om onderwijs in een andere taal dan het Nederlands aan te bieden
troffen we tevens in ontvangen beleidsdocumenten van een vijfde van de 66
instellingen. Dit ging om bovenstaande criteria en daarnaast werden nog genoemd:
•
Internationale reputatie van de onderwijsinstelling
Anders dan bij internationale oriëntatie gaat het hierbij om doelstellingen om
in Nederland of de wereld internationaal geprofileerd te zijn.
•
Curriculaire doelstelling
Invulling geven aan burgerschapsonderwijs, een internationale stage voor
elke student of het opdoen van een internationale ervaring in Nederland via
at home-projecten.
3.3

Conclusie
In dit hoofdstuk is ingegaan op de vraag: voldoet de invulling van de gedragscodes
aan de eisen die de wet daaraan stelt?
Ongeveer de helft van de gedragscodes hanteert het wettelijke uitgangspunt
‘Nederlands tenzij’. De andere gedragscodes formuleren een uitgangspunt waarin
meerdere talen mogelijk zijn, het Engels uitgangspunt is of het uitgangspunt voor
het bacheloronderwijs verschilt van het masteronderwijs.
De wet schrijft voor dat onderwijs alleen in een andere taal dan het Nederlands kan
worden verzorgd als dit noodzakelijk is. Deze noodzakelijkheid wordt over het
algemeen genoemd, maar niet uitgewerkt in de gedragscodes. Dit zien we terug bij
de gronden op basis waarvan onderwijs in een andere taal dan het Nederlands
verzorgd mag worden. De meeste gedragscodes vermelden minimaal één van de in
WHW artikel 7.2c geldende gronden. Hierbij moet worden opgemerkt dat het open
geformuleerde wetsartikel en de toelichting daarop geen concrete toetsbare
uitwerking biedt, anders dan een enkel voorbeeld. Hoewel de gedragscodes over het
algemeen gronden om onderwijs in een andere taal dan het Nederlands te verzorgen
vermelden, zijn de gronden beperkt uitgewerkt, waarbij slechts een enkele keer
noodzakelijkheid in de uitwerking is opgenomen. Daarmee ontbreekt een goed
inhoudelijk toetsingskader waarmee kan worden bepaald of een opleiding (nog
steeds) in een vreemde taal moet worden aangeboden. De ontvangen
beleidsdocumentatie gaat hier evenmin op in. De door de instellingen zelf
opgestelde gedragscodes geven in die zin enkel handreikingen aan de taalkeuze,
Pagina 23 van 45

terwijl de wetgeving voorschrijft dat een andere taal dan het Nederlands alleen
mogelijk is indien de noodzakelijkheid vaststaat.
De meest gehanteerde grond voor een andere taal is ‘de specifieke aard of inrichting
van het onderwijs’, gevolgd door ‘de herkomst van studenten’. De ‘kwaliteit van het
onderwijs’ wordt als grond het minste genoemd en uitgewerkt. Kwaliteit, die
minimaal gelijk moet zijn aan het Nederlandstalige onderwijs, staat wel als
voorwaarde in verschillende gedragscodes vermeld.
De wet verplicht instellingsbesturen om te motiveren waarom het noodzakelijk is om
onderwijs te geven in een andere taal. De wet bevat geen normenkader aan de hand
waarvan kan worden beoordeeld of die noodzaak er daadwerkelijk is. Met het
ontbreken van een normenkader bij dit artikel, wordt aan instellingen weinig richting
gegeven voor de invulling van de gedragscode en is het (ook voor de inspectie)
lastig de grens te bepalen wanneer noodzakelijkheid is aangetoond en wanneer niet.
Instellingen benutten de geboden ruimte echter lang niet altijd om vervolgens zelf
duidelijke criteria te formuleren. Uitwerkingen ontbreken of zijn summier. Ook de
gedragscodes van instellingen die wel minimaal één van de wettelijke gronden
noemen, zijn op onderdelen voor verbetering vatbaar.

Pagina 24 van 45

4

Gedragscodes ’vreemde taal’ in relatie tot taalbeleid

In dit hoofdstuk gaan we in op de derde onderzoeksvraag: in hoeverre staat de
taalkeuze in een breder perspectief van taalbeleid van de instelling? In de
voorgaande hoofdstukken hebben we gekeken naar eisen die artikel 7.2 stelt en de
invulling daarvan door instellingen. Op basis van onze analyse van de
ontwikkelingen in het wettelijk kader en het maatschappelijk debat, hebben we
daarnaast vier aspecten bekeken die geen onderdeel uitmaken van artikel 7.2, maar
die wel ons beeld completeren van het taalbeleid binnen instellingen. We hebben
gekeken of de volgende aspecten onderdeel uitmaken van het taalbeleid van
instellingen:
1. Procedures om over te gaan op een andere taal
2. Taalbeheersing van een andere taal dan het Nederlands
3. Nederlandse taalbeheersing
4. Toegankelijkheid

4.1

Procedures
Een procedure waarin wordt geregeld hoe een keuze voor onderwijs in een andere
taal door de instelling wordt gemaakt, is niet een door de wet voorgeschreven
onderdeel van de gedragscode. De inspectie vindt een procedure echter wel van
belang mede gegeven het feit dat de wet open criteria geeft en het dus aan de
professionele gemeenschap is om tot verantwoorde keuzes te komen en daarbij de
zorgplicht voor studenten in acht te nemen. Ook in het Algemeen Overleg op 21 juni
2018 is gevraagd om een inhoudelijk overzicht van procedures die instellingen
hanteren (Tweede Kamer, 2018).
Onder procedures verstaan we zaken als: wie beslist en toetst, hoe is de
medezeggenschap betrokken en hoe is het implementatietraject vormgegeven,
zodat aspirant-studenten kennis kunnen nemen van de verandering en zich kunnen
voorbereiden op het volgen van onderwijs in een andere taal dan het Nederlands.
Ook hebben we gekeken naar of en hoe geëvalueerd wordt of de verandering van
taalkeuze effectief is geweest en of aan in de gedragscode gestelde voorwaarden is
voldaan.
In totaal vermeldt ongeveer de helft van de 66 instellingen (een onderdeel van) een
procedure voor het vaststellen van de taal van het onderwijs. Dit treffen we
voornamelijk aan in de gedragscodes. Een volledige procedure om te komen tot
omzetting van de taal wordt minder vaak genoemd.
Samengevat zien we zeven procedurele elementen waar instellingen in hun
gedragscodes of documenten melding van maken:
1. Wie beslist?
Ongeveer de helft van de 66 instellingen geeft in hun gedragscode en/of
beleidsdocumenten informatie over op welk niveau of door wie de beslissing wordt
genomen om de taal van het onderwijs te wijzigen in een andere taal dan het
Nederlands. Het beeld over wie uiteindelijk beslist, is divers. Dit loopt uiteen van
instellingen waar het College van Bestuur besluit, tot instellingen waar de taalkeuze
gemaakt wordt op het niveau van de faculteit of het instituut/de academie van de
betreffende opleiding. Wanneer de faculteit of het instituut/de academie de
taalkeuze maakt, is regelmatig gespecificeerd dat een directeur en/of decaan
betrokken is. Enkele instellingen beschrijven dat de opleiding beslist, zonder dat
Pagina 25 van 45

wordt verduidelijkt wie van de opleiding. Een aantal instellingen verfijnt de
rolverdeling tussen de instelling en opleiding. In die gevallen ligt het initiatief of het
verzoek om de onderwijstaal te wijzigen over het algemeen op facultair, instituutsof opleidingsniveau. Het plan behoeft vervolgens goedkeuring of instemming van het
College van Bestuur. Tot slot is in een enkele gedragscode onderscheid gemaakt
tussen wie beslist over taalwijziging van volledige opleidingen of delen van het
onderwijs.
2. Advies over en instemming op het besluit
Voor de bekostigde instellingen, gelden specifieke regels voor inspraak en
medezeggenschap. Minder dan de helft van de 47 bekostigde instellingen waarvan
een gedragscode en/of beleidsdocument is ontvangen, schrijft voor dat advies moet
worden ingewonnen bij opleidingscommissie(s) over de beslissing om over te gaan
op een vreemde taal. Soms wordt in dit verband (ook) de medezeggenschapsraad
(hogescholen), universiteitsraad (universiteiten), faculteitsraad (universiteiten) of
examencommissie genoemd. Sommige instellingen spreken niet over adviesrecht,
maar instemmingsrecht van opleidingscommissie(s) en medezeggenschapsraad.
3. Onderdeel van de OER
In de meerderheid van de gedragscodes van zowel bekostigde als niet-bekostigde
instellingen is bepaald dat de taal voor het onderwijs dient te worden vastgelegd in
de OER van de opleiding. Een enkele keer wordt daarbij vermeld dat de reden voor
een vreemde taal moet worden verantwoord in de OER. Daarmee valt het taalbeleid
onder de procedures die er zijn voor het vaststellen van de OER.
4. Moment waarop de taal van het onderwijs mag worden gewijzigd
Het meest komt voor dat een wijziging uitsluitend kan plaatsvinden met ingang van
een nieuw studiejaar. Enkele instellingen bespreken daarbij in detail een planning
voor de omzetting van de taal waarin staat wie, wat, wanneer moet doen alvorens
de taal kan wijzigen. Deze planningen nemen anderhalf of twee jaar in beslag. Een
ander voorbeeld is dat een opleiding ervoor kan kiezen in eerste instantie de taal
geleidelijk te wijzigen, waarbij in het tweede studiejaar de Engelse taal wordt
geïntroduceerd in een paar modules en vervolgens het derde jaar volledig wordt
gedoceerd in de Engelse taal.
5. Overgangsregeling voor de zittende studenten bij de taalwijziging
Vermeld wordt dat voor de zittende studenten in geval van een wijziging van de
voertaal van de opleiding een overgangsregeling moet worden vastgesteld. Deze
regeling moet worden opgenomen in de OER. Een enkele instelling werkt deze
regeling verder uit in hun gedragscode of beleidsdocument, bijvoorbeeld: de
voertaal geldt, op het moment dat de student start met de opleiding, gedurende de
nominale studieduur van de opleiding plus een extra studiejaar.
6. Plan ter voorbereiding van de implementatie van de taalwijziging
Een paar instellingen noemen expliciet het opstellen van een plan ter voorbereiding
op de implementatie van de taalomzetting van een opleiding. In een dergelijk plan
kan bijvoorbeeld zijn opgenomen: de visie op de inhoudelijke omzetting, reikwijdte
van de omzetting, gevolgen voor onderwijsorganisatie/logistiek/voorzieningen voor
studenten, taalniveau voor docenten en studenten, communicatieplan en financiële
consequenties. Ook kan een onderdeel van dit plan zijn om de consequenties voor
de toelating en studentaantallen te analyseren, waaronder of een numerus fixus als
gevolg van de taalwijziging noodzakelijk is.

Pagina 26 van 45

7. Evaluatie van de taalwijziging
De meeste instellingen geven niet aan of het besluit om onderwijs te geven in een
andere taal dan het Nederlands wordt geëvalueerd. Instellingen die dit wel doen,
noemen elke drie jaar of het eind van de accreditatietermijn als moment voor de
evaluatie van het besluit. Een instelling vult deze evaluatie verder in en beschrijft
dat een inventarisatie wordt gemaakt van ervaringen onder studenten, docenten en
onderwijsmanagement over de samenstelling en het functioneren van studentgroepen, onderwijskwaliteit, begeleiding, informatievoorziening/communicatie,
rendement en het gerealiseerde profiel van afgestudeerden.
4.2

Taalbeheersing van een andere taal dan het Nederlands
In het maatschappelijke debat gaat het vaak over het taalniveau van studenten en
docenten. Er zijn zorgen over het niveau van het Engels in het hoger onderwijs. In
het analysekader hebben we daarom ook gekeken wat er in de gedragscodes en/of
beleidsdocumenten vermeld staat over het niveau van taalbeheersing waaraan
docenten en studenten moeten voldoen en de scholingsmogelijkheden voor
docenten en studenten.
Taalniveau docenten
De universiteiten hebben onderling afgesproken dat docenten de taal waarin ze
doceren op minimaal C1-niveau moeten beheersen. Voor hogescholen geldt in
principe hetzelfde niveau met aandacht voor de beroepspraktijk en vaktaal (VH &
VSNU, 2018). Ruim de helft van de 66 instellingen gaat in hun gedragscode en/of de
beleidsdocumentatie in op een niveau waaraan een docent moet voldoen. In de
gedragscodes komt taalniveau van docenten vaker aan bod dan in de overige
documentatie. In de gedragscodes staat vermeld dat docenten over een ’passend’
taalniveau moeten beschikken of de taal voldoende moeten beheersen. Wat onder
een passend niveau wordt verstaan is verder niet uitgewerkt. Ook staat in de
gedragscode opgenomen wie verantwoordelijk is voor het taalniveau. Daarbij wordt
de opleidingsdirecteur, de faculteitsdirecteur of het College van Bestuur regelmatig
genoemd.
In de beleidsdocumentatie wordt het taalniveau verder uitgewerkt. Vaak wordt
ingegaan op het gewenste taalniveau van docenten en soms ook op die van andere
medewerkers in de instelling. Meestal wordt van docenten minimaal niveau C1
verlangd en een enkele keer C2-niveau. Dit laatste niveau wordt vooral in het wo
genoemd. Verder troffen we aan dat instellingen het taalniveau van docenten
hebben gekoppeld aan het HRM-beleid. Bij deze instellingen wordt het taalniveau
vaak per functie uitgewerkt.
Scholing docenten
In ruim een derde van de documentatie wordt aandacht besteed aan de scholing van
docenten om zo aan het vereiste taalniveau te voldoen. In de gedragscodes staat
voornamelijk opgenomen dat docenten gefaciliteerd worden om aan de
taalvaardigheidseisen te voldoen. Over het algemeen gaan de beleidsdocumenten
dieper in op de scholingsmogelijkheden voor docenten dan de gedragscodes.
Scholingsaanbod wordt gefaciliteerd via talencentra en cursussen. Ook wil een
enkele instelling het vereiste niveau van taalbeheersing opnemen in de Basis
Kwalificatie Onderwijs (BKO).
Taalniveau studenten
Bijna twee derde van de 66 instellingen maakt in de documentatie een vermelding
over de taalvaardigheid van studenten. In de gedragscodes is opgenomen dat
studenten een aantoonbare (Engelse) taalvaardigheidsniveau moeten hebben.
Pagina 27 van 45

Instellingen gaan in de beleidsdocumenten dieper in op het taalniveau van
studenten dan in de gedragscodes. Verschillende aspecten worden daarbij genoemd,
zoals: de taalbeheersing bij start van een opleiding, het niveau bij afronding van een
opleiding, aansluiting tussen bachelor- en masteronderwijs en taaleisen voor
internationale studenten. Voor wat betreft de toelating tot het bacheloronderwijs
treffen we in zowel gedragscodes als beleidsdocumenten aan dat de eisen aan de
taal niet zwaarder mogen zijn dan de wettelijk bepaalde vooropleidingseisen voor de
betreffende bachelor (havo of vwo). Wo-bachelors beginnen vaker met een B2niveau en aan het einde van de bachelor beschikt de student over C1-niveau.
Bij masteropleidingen zien we in documentatie meer verschillen dan in de
bacheloropleidingen. Bij de ene master wordt Engels op vwo-eindexamenniveau
gevraagd of wordt gemeld dat de Engelse taal geen extra toelatingseis mag zijn,
terwijl bij de andere masteropleidingen als toelatingsniveau C1 wordt aangegeven.
Deze taalvereisten gelden ook voor Nederlandse studenten. Als instellingen een
hoger taalniveau vereisen dan op grond van de vooropleiding verwacht mag worden,
is er feitelijk sprake van selectie. In het masteronderwijs mogen instellingen
selectiecriteria hanteren, zolang het gaat om een combinatie van ten minste twee
soorten criteria (WHW-artikel 7.30b, vijfde lid). We zijn in dit onderzoek niet
nagegaan of de taaltoets altijd samengaat met minimaal een tweede
selectiecriterium.
Voor niet-EER studenten gelden vaak de taaleisen zoals vermeld in de Gedragscode
Internationale Student (Landelijke Commissie Gedragscode Internationale Student,
2017). Enkele instellingen verwijzen in de gedragscode ’vreemde taal’ ook naar deze
Gedragscode Internationale Student. Daarbij geldt een minimumniveau voor de
bachelor- en masteropleiding, namelijk een IELTS-score van 6.0. Instellingen vragen
voor de masteropleiding vaker een IELTS-score van minimaal 6.5. Dit is hoger dan
in de Gedragscode Internationale Student is opgenomen.
Scholing studenten
In de documentatie van meer dan een derde van de 66 instellingen staat een
passage opgenomen over scholingsmogelijkheden voor studenten. De meeste
gedragscodes beperken dit tot de voorlichting aan (aspirant-)studenten om hen te
wijzen op de mogelijkheden hun taalvaardigheid te verbeteren. Ook hier zijn de
beleidsdocumenten in hun uitwerking uitgebreider dan de gedragscodes. Er wordt
aangegeven waar studenten zich (op eigen initiatief) kunnen bijscholen, of hier
kosten aan zijn verbonden en wat deze scholing inhoudt.
Een aantal instellingen gaat daarnaast in op aansluiting tussen bachelor- en
masteronderwijs. Zo wordt aangegeven dat in de Nederlandstalige bachelor al een of
meerdere vakken en ook studiemateriaal Engelstalig wordt aangeboden. Op deze
manier is de student beter voorbereid op de aansluitende Engelstalige master.
Anderen nemen in de bachelor toetsen af zodat de student kan checken of het
taalniveau Engels voldoende is om een Engelstalige master te volgen. Enkele
instellingen benoemen ook de mogelijkheden voor studenten om internationale en
interculturele vaardigheden op te doen.
Voertaal in de instelling
Tot slot staat in een beperkt aantal gedragscodes en beleidsdocumenten iets
vermeld over de voertaal in de instelling. Vaak lichten instellingen toe welke taal de
norm voor onderwijs, vergaderingen en andere bijeenkomsten is en welk
taalbeheersingsniveau van verschillend type medewerkers wordt verwacht. Dit kan
Nederlands, Engels of tweetaligheid zijn. Tweetaligheid komt het meest voor. Een
afweging voor instellingen is daarbij de wens inclusief te zijn voor alle medewerkers
Pagina 28 van 45

en studenten. Daarom wordt in bijeenkomsten een spreektaal gekozen die de
aanwezigen beheersen. De gevolgen van de gekozen voertaal van de instelling
worden nader uitgewerkt in handleidingen en richtlijnen voor interne en externe
communicatie. Vaak wordt in de opleidingsspecifieke informatie bepaald dat de
voertaal van de opleiding gehanteerd moet worden.
4.3

Nederlandse taalbeheersing
Zoals in de inleiding van dit rapport is aangegeven, heeft het hoger onderwijs in
artikel 1.3 lid 5 (WHW) ten aanzien van Nederlandstalige studenten een rol in het
bevorderen van de uitdrukkingsvaardigheid in het Nederlands. Dit artikel geldt
ongeacht of de Nederlandse student een volledig Nederlandstalige opleiding of een
opleiding (gedeeltelijk) in een vreemde taal volgt. Alhoewel er niets over
bevordering van het Nederlands in de gedragscode hoeft te staan, speelt dit artikel
wel een rol in het maatschappelijke debat en hebben wij het artikel wel opgenomen
in het analysekader. Het kan overigens zijn dat instellingen artikel 1.3 ergens anders
hebben uitgewerkt dan in de door ons ontvangen informatie. Daarom geven we in
deze paragraaf slechts een impressie.
Bijna een kwart van de 66 instellingen vermeldt het bevorderen van de
uitdrukkingsvaardigheid in het Nederlands in de toegezonden documentatie. In de
gedragscodes wordt dit op één na alleen door hbo-instellingen vermeld. In
beleidsdocumentatie gaan zowel universiteiten als hogescholen hierop in.
Sommige instellingen gaan concreet in op het belang van het helder kunnen
uitdrukken in het Nederlands. Anderen focussen meer op de aansluiting op de
Nederlandse arbeidsmarkt. Ook wordt een enkele keer de aansluiting op een
Nederlandstalige master genoemd. De Nederlandse uitdrukkingsvaardigheid, indien
een student een Engelstalige master volgt, wordt niet expliciet benoemd. Eén
instelling geeft voor onderwijs in een andere taal dan het Nederlands aan dat, als de
doelstelling van de opleiding het uitoefenen van een beroep in een Nederlandstalige
beroepsomgeving is, en in het examen onder meer een bewijs van beheersing van
de Nederlandse taal is opgenomen. Daarmee wordt impliciet verwezen naar de taak
om de uitdrukkingsvaardigheid te bevorderen.
Instellingen noemen verschillende mogelijkheden om de Nederlandse taal te
bevorderen. Zo geven instellingen waar studenten Engelstalig onderwijs volgen,
facultatieve cursussen Nederlands, zoals de cursussen academisch schrijven of
presenteren. Een enkele instelling vermeldt dat afgestudeerden jaarlijks een
anderstalig document hebben geschreven in het kader van een van de
onderwijsactiviteiten of dat de samenvatting van de thesis in het Nederlands wordt
geschreven.
Ook zien we dat veel instellingen ingaan op het bevorderen van het Nederlands bij
niet-Nederlandse studenten. Vaak staat er iets opgenomen over dat internationale
studenten cursussen Nederlands, zoals ‘Nederlands als Tweede Taal’, kunnen
volgen. Daarbij wordt meestal het belang genoemd van aansluiting op de
Nederlandse arbeidsmarkt. Van een verplichting is geen sprake.

4.4

Toegankelijkheid
In de visiebrief van de minister van OCW uit juni 2018 staat dat het Nederlandse
onderwijs in de eerste plaats toegankelijk moet zijn voor Nederlandse studenten.
Daarbij moet aandacht worden besteed aan de doorstroming vanuit voortgezet
onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs naar het hoger onderwijs en van het hbo
naar het wo. De (vreemde) taal van het onderwijs mag voor minder taalvaardige
Pagina 29 van 45

leerlingen en studenten nooit een drempel vormen om te kunnen doorstromen naar
een hoger onderwijsniveau (OCW, 2018).
Een derde van de 66 instellingen gaat in op de toegankelijkheid van het onderwijs.
Dit treffen we voornamelijk aan in de gedragscodes. Instellingen noemen vooral het
feit dat het veranderen van de voertaal niet mag leiden tot verzwaring van de
studielast of een verzwaring van het programma. Hoe dit wordt vormgegeven, wordt
verder niet uitgewerkt. Ook mag bij sommige instellingen de invoering van een
andere taal dan het Nederlands niet leiden tot benadeling bij examens. Soms staat
daarbij vermeld dat studenten via de examencommissie een verzoek kunnen
indienen om de toets in het Nederlands af te leggen.
Verschillende documenten geven aan dat studenten tijdens de (bachelor)opleiding in
de gelegenheid moeten worden gesteld om de vereiste beheersing van de taal te
verwerven. Dit mag vaak niet ten koste gaan van de studielast. Met name waar het
gaat over aansluiting tussen een Nederlandstalige bachelor en een Engelstalige
master wordt de inspectie niet duidelijk hoe opleidingen dit realiseren. Met andere
woorden: hoe zij studenten in gelegenheid stellen het vereiste taalbeheersing te
verwerven, zonder dat dit ten koste gaat van de studielast. Enkele universiteiten
gaan in hun gedragscode uit van de doorstroommaster. Deze codes kennen veelal
een vaststellingsdatum van voor de afschaffing van de doorstroommaster. Het
programma van de (Nederlandstalige) bachelor is dan zodanig ingericht dat de
afgestudeerde voldoet aan de toelatingseis met betrekking tot de beheersing van de
Engelse taal van een Engelstalig masterprogramma.
Hoewel toegankelijkheid vaak gaat over de aansluiting van de Nederlandse
vooropleiding (mbo 4, havo of vwo) op het hoger onderwijs, stellen we bij een
enkele gedragscode of beleidsdocument vraagtekens bij de toegankelijkheid voor
internationale studenten die het Nederlands niet machtig zijn. Zo troffen wij aan dat
bij volledig anderstalig onderwijs de afhandeling van klachten in het Nederlands
plaatsvindt. Een internationale student kan zich dan laten bijstaan door bijvoorbeeld
een tolk. Soms is dit op eigen kosten, soms wordt dit gefaciliteerd.
4.5

Conclusie
In dit hoofdstuk is ingegaan op het bredere perspectief van taalbeleid binnen hoger
onderwijsinstellingen. Het gaat daarbij om procedures rond de taalkeuze,
taalbeheersing en toegankelijkheid. Instellingen moeten in hun beleid met deze
aspecten rekening houden, maar hoeven dat op grond van de WHW niet in de
gedragscode op te nemen. Indien de ontvangen documentatie niet op de
geanalyseerde aspecten in gaat, wil dit niet zeggen dat een instelling hier geen
beleid op heeft. Het beeld van het bredere perspectief geeft wel een impressie van
de aandachtspunten die instellingen zelf voor ogen hebben.
De wet schrijft niet voor dat een procedure voor omzetting naar een vreemde taal is
opgenomen in de gedragscode. Toch noemt ongeveer de helft van de 66 instellingen
onderdelen die daarmee verband houden. In de meeste gevallen gaat dit om degene
die binnen een instelling beslist over de taal van het onderwijs.
Meer dan de helft van de 66 instellingen gaat in op taalbeheersing. Het gaat dan om
het noemen van voldoende taalbeheersing bij docenten om een opleiding in een
vreemde taal te kunnen verzorgen en als voorwaarde voor studenten om het
onderwijs te kunnen volgen.
Het vereiste taalniveau voor bacheloronderwijs, sluit wat betreft Engelse
taalbeheersing bijna altijd aan op het niveau van de Nederlandse vooropleiding
Pagina 30 van 45

(havo, vwo of mbo 4) dat toelatingsrecht geeft tot het hoger onderwijs. Voor de
taalvereisten bij aanvang van een masteropleiding ligt dit anders. De resultaten
duiden op een risico dat er niet altijd sprake is van aansluiting. Voor studenten moet
transparant zijn welke vereisten er zijn, zodat de taalvereisten geen belemmering
worden bij toelating tot de master. Niet alle instellingen geven aan hoe zij zorgen
voor aansluiting tussen het onderwijs in een andere taal en het Nederlandse
onderwijs dat daaraan voorafgaat.
Als gevolg hiervan moeten studenten bij aanvang van de bachelor al een idee
hebben of deze aansluit op de taalvereiste voor een master die ze later mogelijk
gaan volgen. De inspectie vraagt zich af of dit mogelijk belemmeringen oplevert
voor doorlopende leerlijnen binnen het Nederlandse onderwijsbestel. Bovendien rijst
daarbij de vraag of facultatief aanbod voldoende is om goede aansluiting van
Nederlandstalig naar anderstalig (hoger) onderwijs te realiseren. Instellingen zouden
daartoe bijvoorbeeld meer moeten inzetten op deficiëntieprogramma’s of zorgen
voor voldoende Nederlandstalige masters.

Pagina 31 van 45

5

Bouwstenen voor gedragscode en taalbeleid

We gaan in dit hoofdstuk in op de vierde onderzoeksvraag: welke bouwstenen zijn
er voor een landelijk taalbeleid en de invulling van de wet- en regelgeving? Daarbij
proberen we lessen te trekken voor afzonderlijke instellingen en voor het stelsel uit
onze analyse van de gedragscodes in hun huidige vorm.
5.1

De discussie over taalbeleid: ‘Nederlands tenzij’
Het is evident dat de wereld er vandaag anders uitziet dan in 1992 toen artikel 7.2
van de WHW werd geschreven. Ook is er de afgelopen jaren in het hoger onderwijs
beleidsmatig behoorlijk ingezet op internationalisering en tweetaligheid. Er is
discussie over het wetsartikel. Bovendien is het artikel 7.2 van de WHW open
geformuleerd, waardoor dit weinig handreiking biedt aan instellingen om aan de wet
te voldoen. Nu, in 2018, lijkt de discussie in het veld te gaan tussen enerzijds
degenen die vast willen houden aan het uitgangspunt dat het onderwijs wordt
gegeven in het Nederlands en anderzijds degenen die van mening zijn dat dat
uitgangspunt achterhaald is en stellen dat verdere internationalisering
onontkoombaar is.
Het uitgangspunt ‘Nederlands tenzij’ versmalt in zekere zin de discussie over
taalbeleid. Is er niet veel meer variëteit mogelijk dan alleen volledig
Nederlandstalige of volledig Engelstalige opleidingen? Immers, ook in
Nederlandstalige opleidingen wordt gebruik gemaakt van relevante internationale
literatuur. Engelstalige opleidingen zullen niet louter internationale casuïstiek
bestuderen, maar ook Nederlandse voorbeelden behandelen. Het gaat ook om
fundamentele vragen: welke autonomie hebben instellingen en hoe verhoudt zich
dat tot de maatschappelijke opdracht, hoe moet het nationale landschap van aanbod
in het hoger onderwijs er uit zien en hoe verhoudt zich dat tot internationale
ontwikkelingen. Dat zijn de vraagstukken waar de ‘verengelsing’ ons voor stelt. Veel
van die vragen zijn nog niet beantwoord, maar het aanbod van opleidingen in een
vreemde taal groeit desalniettemin gestaag. Gaat het tempo van ‘verengelsing’ niet
harder dan het nadenken over taalbeleid in het licht van de opdracht van het hoger
onderwijs?

5.2

Statische gedragscodes
Zonder toetsbare normen wordt een gedragscode al snel een statisch document. Als
een instelling een gedragscode heeft, voldoet de instelling tenslotte aan de wet, zo
lijkt de gedachte te zijn. De introductie van het begrip ‘toegevoegde waarde’ ter
vervanging van het begrip ‘noodzakelijk’ in het wetsartikel verandert daar niet veel
aan. De gedragscode lijkt nu geen levend document en vormt lang niet altijd een
geheel met de beleidsdocumentatie. Zeker waar het instellingsbeleid een ander
uitgangspunt kent dan in de gedragscode van de instelling is verwoord. Dat gaat
voorbij aan het doel. De inspectie constateert dat veel gedragscodes niet voldoen en
aangescherpt kunnen worden. Het is logisch dat een centrale gedragscode op niveau
van de gehele instelling vrij generiek is. Op centraal niveau worden op basis van de
wetgeving randvoorwaarden geformuleerd waarbinnen opleidingen invulling geven
aan onder andere taalkeuze. Op die wijze kunnen de gronden om de opleiding deels
of volledig in een andere taal dan het Nederlands te verzorgen per opleiding
verschillen.

Pagina 32 van 45

Op dit moment echter lijken de gedragscodes geen reflectie van het debat dat
maatschappelijk, in de politiek en binnen instellingen wordt gevoerd. Nieuwe
wetgeving en vooral de invulling daarvan binnen instellingen, moet volgens ons juist
stimuleren dat taalkeuze het resultaat is van een stevige professionele dialoog. Die
discussie zou volgens de inspectie veel meer moeten gaan over de vraag waarom
een opleiding overgaat op een andere taal dan het Nederlands. Een gedragscode
moet die discussie in goede banen leiden. Er moet ruimte zijn voor evaluatie van de
toegevoegde waarde: is deze daadwerkelijk gerealiseerd en nog altijd relevant?
5.3

Toegevoegde waarde op instellingsniveau
Het begrip ‘toegevoegde waarde’ verlaagt de drempel voor het gebruik van een
vreemde taal ten opzichte van de noodzakelijkheideis die de wet nu kent. Echter,
ook hiervoor geldt dat er toetsbare normen moeten komen die instellingen
handvatten geven om de toegevoegde waarde te kunnen afwegen en te
verantwoorden. Om daarbij tot breed gedragen keuzes te komen, zouden de
volgende elementen moeten worden meegenomen in de afweging bij taalkeuze:
Kwaliteit gerealiseerd binnen de opleiding (bildung)
Onderwijsinstellingen moeten beschikken over een visie op internationalisering en
een goed doordacht taalbeleid, afgestemd op het onderwijsaanbod van de instelling.
De uitwerking hiervan kan per opleiding verschillen. Dit geldt ten eerste op het vlak
van aandacht voor internationalisering: denk aan een op maat ingerichte mix tussen
regionale, nationale, Europese en wereldwijde casuïstiek. Daarnaast geldt dit voor
de taal of mix van talen, ingezet om het onderwijs te geven en examinering af te
nemen. Deze mix hangt af van de inhoud van het onderwijs (zoals casuïstiek), maar
ook van de verplichting om te voldoen aan de wettelijke opdracht van de WHW in
artikel 1.3 om de Nederlandse taalbeheersing van Nederlands studenten te
bevorderen. De instellingsbrede gedragscode ’vreemde taal’ kan binnen dit geheel
een document zijn waarin voor een opleiding de randvoorwaarden en procedure
staan opgenomen om over te gaan op een andere taal dan het Nederlands.
Daarover moet intern discussie worden gevoerd. Daarnaast moet bij bekostigde
instellingen ook inspraak plaatsvinden door studenten en docenten, al dan niet via
de medezeggenschapsraad.
Een ‘ideale gedragscode’ beperkt zich niet tot de keuze om op een andere taal dan
het Nederlands over te gaan, maar voorziet tevens in periodieke evaluatie waarbij
aandacht is voor heroverweging van de taalkeuze. Met andere woorden: in hoeverre
voldoet de huidige taal van het onderwijs? Of is een andere mix nodig? Betrek
hierbij eveneens studenten en docenten (bijvoorbeeld via studenttevredenheidenquêtes) en zorg dat docenten mee kunnen gaan met de ontwikkelingen van de
opleidingen. Tot slot moet uit het centrale beleid blijken, en de gedragscode als
verlengde daarvan, wanneer opleidingen niet over kunnen gaan op een andere taal
dan het Nederlands of wanneer het aanbod niet langer exclusief en volledig in een
andere taal is gewenst en hoe deze praktijk moet veranderen.
Opbrengsten onderwijs en aansluiting arbeidsmarkt (rendement)
De visie op internationalisering staat ook in het teken van de nationale en
internationale arbeidsmarkt waar studenten voor worden opgeleid. Opleidingen
willen blijven aansluiten op de behoeften vanuit het beroepenveld alsmede de
gebruiken in het wetenschappelijke domein. Hoe kijkt het Nederlandse werkveld aan
tegen afgestudeerden met hoofdzakelijk ervaring met internationale casuïstiek? Zijn
afgestudeerden in staat deze ervaring te vertalen naar regionale en nationale
vraagstukken van Nederlandse bedrijven? Hoe wordt het werkveld door hogescholen
en universiteiten meegenomen in de keuze om opleidingen in een andere taal dan
Pagina 33 van 45

het Nederlands te verzorgen? Welke behoefte is er bij werkgevers ten aanzien van
de Nederlandse taalvaardigheid van afgestudeerden?
Daarnaast zouden instellingen de ervaringen van alumni kunnen betrekken.
Aandachtspunten daarbij kunnen zijn: de aansluiting tussen onderwijs in een andere
taal en de arbeidsmarkt, de toegevoegde waarde van het gevolgde onderwijs in een
andere taal dan het Nederlands, de vraag of de opleiding heeft bijgedragen aan de
uitdrukkingsvaardigheid in het Nederlands ten behoeve van de dagelijkse
werkzaamheden. Dergelijk commentaar vanuit werkgevers en alumni levert input
aan de heroverweging van de taal, waarmee de gedragscodes niet langer een
statisch geheel vormen.
Aansluiting en doorstroming hoger onderwijs (binding)
Het hoger onderwijs is onderdeel van het Nederlandse onderwijsbestel. Dit roept de
vraag op hoe onderwijs in een andere taal dan het Nederlands aansluit op onderwijs
dat hoofdzakelijk in het Nederlands is gevolgd. In geval van een anderstalige
bacheloropleiding gaat het om aansluiting met het middelbaar (beroeps)onderwijs
en dus de eindtermen van de vreemde taal bij diplomering van de havo, het vwo of
een niveau 4-opleiding van het mbo. Bij een anderstalige masteropleiding gaat het
om de aansluiting op bacheloropleidingen. Dit aansluitingsvraagstuk, in combinatie
met de in diverse gedragscodes aangegeven restrictie dat de andere taal geen
verzwaring van de studielast mag veroorzaken en dat de kwaliteit op hetzelfde
niveau als de Nederlandstalige opleiding moet liggen, levert een spanningsveld op
dat instellingsoverstijgend is. Van een instelling mag verwacht worden dat in de
instellingsvisie op internationalisering en daarop afgestemd taalbeleid, aandacht
wordt geschonken aan de doorlopende leerlijnen vanuit havo/mbo naar hbobachelor, vwo naar wo-bachelor en hbo/wo-bachelor naar hbo/wo-master.
5.4

Stelselvraagstukken rond de taal van het hoger onderwijsaanbod
Op stelselniveau zijn er eveneens lessen te leren uit de analyse van gedragscodes.
Ook onder een ‘ideale gedragscode’ op instellingsniveau, zijn er zaken die de
verantwoordelijkheid van een individuele instelling overstijgen. Deze moeten op
stelselniveau geadresseerd worden:
•
Wat is het landelijke aanbod van Nederlandstalig en anderstalig onderwijs in
het hoger beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs per sector?
•
Hoe sluit het onderwijs in sectoren waar vrijwel grotendeels anderstalig
onderwijs wordt verzorgd, aan op een Nederlandstalige vooropleiding in het
voortgezet of middelbaar beroepsonderwijs en op Nederlandstalig onderwijs
van andere hoger onderwijsinstellingen?
•
Hoe wordt op stelselniveau de Nederlandse taalvaardigheid bevorderd, in het
bijzonder van studenten die uitsluitend anderstalig hoger onderwijs volgen?
Landelijk opleidingsaanbod
Dit is geen vraagstuk voor individuele instellingen, maar voor het stelsel als geheel.
De minister van OCW (2018) geeft in de visiebrief al aan dat op dit vlak, meer dan
nu het geval is, afstemming nodig is tussen instellingen in het hbo en het wo. Het
gaat dan om de vragen over toegevoegde waarde van onderwijs in een andere taal
dan het Nederlands en de behoefte van de arbeidsmarkt. De minister wijst op de
toezegging van de VSNU om jaarlijks in disciplineoverlegorganen taalkeuze te
agenderen en hierover te rapporteren. Specifiek voor het bacheloronderwijs op
universiteiten wordt een voornemen om van taal te veranderen besproken voordat
de taalwijziging een feit is. Niet alleen voor het wo, maar ook voor het hbo kan
taalkeuze sectoraal besproken worden (OCW, 2018). Dit past in het verlengde van
afstemming over de gezamenlijke competentieprofielen.
Pagina 34 van 45

Aansluiting op anderstaligonderwijs bij verandering van onderwijsinstelling
In de overleggen moet daarbij oog zijn voor de aansluiting op de vooropleiding.
Zeker in die sectoren waar nog (bijna) uitsluitend sprake is van een anderstalig
bacheloraanbod, verdient de aansluiting op het voortgezet onderwijs en middelbaar
beroepsonderwijs extra aandacht. Dit geldt ook voor sectoren met een uitsluitend
anderstalig masteraanbod dat aansluit op een (deels) Nederlandstalig
bacheloraanbod. Hoewel de wet, in tegenstelling tot de bachelor, voor de master
geen algemeen toelatingsrecht kent en masters mogen selecteren, moet het stelsel
voorzien in een passend masteraanbod voor bachelor-afgestudeerden. Zoals in dit
rapport is gepresenteerd, verschillen de eisen met betrekking tot taalbeheersing bij
toelating tot masteropleidingen. Daarmee bestaat het risico dat verschillen in deze
eisen onbedoeld beperkend zijn voor de mobiliteit tussen instellingen. Zoals in de
vorige paragraaf onder ‘binding’ is aangegeven, moet een instelling aandacht
besteden aan aansluiting. Bijvoorbeeld door in het bacheloronderwijs zorg te dragen
voor aansluiting op de eisen van taalbeheersing van het masteronderwijs van de
eigen instelling. Van instellingen kan niet worden gevraagd aan alle verschillende
eisen van alle instellingen te voldoen. Wel moeten instellingen transparant zijn naar
aspirant-studenten over de taalvereisten van het masteronderwijs en in overleg met
andere instellingen afspraken maken zodat de verschillen overbrugbaar zijn. Dit past
bij de door de VSNU ingestelde taskforce Toelating master.
Bevorderen van het Nederlands in anderstalig hoger onderwijs
Op dit moment is met name een groot deel van het universitaire masteronderwijs
Engelstalig. Voor het wo-bacheloronderwijs en het hbo-bachelor- en
masteronderwijs is Nederlands vaker de norm. Dat betekent dat een groot deel van
de Nederlandstalige studenten nog altijd gedurende een deel van het hoger
onderwijs de taalvaardigheid in het Nederlands kan vergroten. Er is een groep
studenten waar dit niet voor geldt, namelijk (Nederlandse) studenten die een
Engelstalige bacheloropleiding starten, gevolgd door een Engelstalige
masteropleiding. Deze studenten blijven niet noodzakelijk bij dezelfde
faculteit/instituut of zelfs bij dezelfde instelling. De vraag is dan ook wie zorgdraagt
voor deze groep ten aanzien van de verplichting om de uitdrukkingsvaardigheid in
het Nederlands te bevorderen (artikel 1.3 van de WHW).
5.5

Conclusie
In dit hoofdstuk stond de laatste onderzoeksvraag centraal: welke bouwstenen zijn
er voor een landelijk taalbeleid en de invulling van de wet- en regelgeving? Het
uitgangspunt geformuleerd in de wetgeving stamt uit een tijd waarin het
onderwijsaanbod op het vlak van de taal waarin het onderwijs gegeven werd en de
examens werden afgenomen er anders uitzag dan dat het heden ten dage doet. In
1992 bood het artikel ruimte om bij (hoge) uitzondering af te wijken van de
Nederlandse taal. Gezien die uitzonderingspositie zijn de vereisten in de wet globaal
geformuleerd. Immers de WHW gaat uit van autonome Nederlandse hoger
onderwijsinstellingen die instellingsbeleid formuleren, evalueren en bijstellen.
De gedragscodes hebben met de wet echter een vrij statisch karakter. De
gedragscodes bieden daarmee nauwelijks houvast voor de procedurele verankering
van de omzetting van de onderwijstaal en voor de evaluatie of de taal (nog) voldoet.
Verantwoording van taalkeuze is dus niet een eenmalige activiteit op grond van een
gedragscode, maar onderdeel van het instellingsbeleid waarbij op het vlak van
taalkeuze een instelling aandacht moet hebben voor in elk geval: het aanbod in
relatie tot de arbeidsmarkt, de aansluiting van onderwijs in een vreemde taal op
Nederlandstalige vooropleidingen en het bevorderen van de Nederlandse
taalvaardigheid binnen Nederlandstalige én anderstalige opleidingen.
Pagina 35 van 45

Gezien de autonomie van onderwijsinstellingen zijn dit niet alleen vraagstukken
binnen elke onderwijsinstelling afzonderlijk, maar ook op het niveau van het stelsel
als geheel. In die zin is ook op stelstelniveau het terugkerende gesprek tussen
instellingen:
•
oog te houden voor het landelijk aanbod van Nederlandstalig en anderstalig
onderwijs in relatie tot de arbeidsmarktbehoefte;
•
de aansluiting tussen anderstalig onderwijs in het bijzonder wanneer een
student overstapt naar een andere Nederlandstalige onderwijsinstelling; en
•
het bevorderen van het Nederlands in het bijzonder in een volledig
anderstalige hoger onderwijsloopbaan bij verschillende
onderwijsinstellingen.

Pagina 36 van 45

6

Samenvattende conclusies en vervolg

Met dit onderzoek wil de inspectie een actueel beeld krijgen van de gedragscodes
‘vreemde taal’ in het hoger onderwijs. Die gedragscode is volgens de wet verplicht
voor alle instellingen die een opleiding in een andere taal dan het Nederlands
aanbieden. De wet benoemt de elementen die in een dergelijke gedragscode kunnen
worden opgenomen. Uitgangspunt is (en blijft) daarbij dat het onderwijs in het
Nederlands wordt aangeboden. We hebben het onderzoek uitgevoerd tegen de
achtergrond van een stevig maatschappelijk debat over het gebruik van taal, met
een groeiend aantal opleidingen die niet in het Nederlands worden aangeboden, met
een open geformuleerde wet en in de wetenschap dat het wetsartikel gewijzigd
wordt.
Met dit onderzoek wilde de inspectie antwoord geven op vier vragen:
1. Hebben instellingen met onderwijs in een andere taal dan het Nederlands
een gedragscode?
2. Voldoet de invulling van de gedragscodes aan de eisen die de wet daaraan
stelt?
3. In hoeverre staat de taalkeuze in een breder perspectief van taalbeleid van
de instelling?
4. Welke bouwstenen zijn er voor een landelijk taalbeleid en de invulling van
de wet- en regelgeving?
6.1

Conclusie
Landelijk taalbeleid (inclusief wetgeving) én het taalbeleid van instellingen zouden
een afweging moeten maken van de verschillende voor- en nadelen van het gebruik
van een andere taal dan het Nederlands. De gedragscodes in haar huidige vorm
slagen er niet in die gewenste afweging te laten zien. In veel gevallen ontbreekt de
gedragscode en als er een code is, dan is de invulling vaak summier. Ze voldoen
daarmee niet aan de huidige wet. Ongeacht wat er precies in het huidig wetsartikel
staat en wat er in een nieuw artikel komt te staan, de kern moet zijn dat een
instelling het eigen taalbeleid doordenkt en hierover het goede gesprek voert met
betrokkenen binnen de instelling. Wanneer is sprake van noodzaak (of toegevoegde
waarde) om (een deel van) het onderwijs in een andere taal te verzorgen? Het
beleid moet voorbij een papieren exercitie gaan en een cyclisch proces worden,
waarbij niet alleen de keuze wordt gefaciliteerd maar deze tevens wordt
geëvalueerd.
1. Hebben instellingen met onderwijs in een andere taal dan het Nederlands een
gedragscode?
Van alle bekostigde universiteiten, bekostigde hogescholen en niet-bekostigde hoger
onderwijsinstellingen bieden 77 instellingen onderwijs aan in een andere taal dan
het Nederlands. Deze 77 instellingen kunnen we onderverdelen in twee groepen: 1.
instellingen met zowel Nederlandstalige als anderstalige opleidingen en 2.
instellingen die niet een volledige opleiding, maar wel een substantieel deel van het
onderwijs in een andere taal dan het Nederlands aanbieden. Onder de eerste groep
zijn ook instellingen die van oudsher uitsluitend onderwijs in een andere taal dan het
Nederlands aanbieden.
Deze 77 instellingen moeten dus conform de wet beschikken over een gedragscode.
Van 43 van deze instellingen hebben we een gedragscode ontvangen. 34 instellingen
beschikken dus niet over een dergelijke gedragscode en voldoen derhalve niet aan
de wet. Dit betreft twee bekostigde universiteiten, zestien bekostigde hogescholen
Pagina 37 van 45

en zestien niet-bekostigde onderwijsinstellingen. Van de instellingen zonder
gedragscode hebben 23 instellingen wel andere documentatie aangeleverd.
Desalniettemin voldoet dus bijna de helft van de instellingen niet aan wet. Daar
kunnen verschillende redenen voor zijn. Zo bleek uit de reacties van instellingen op
ons onderzoek dat instellingen de wet verschillend interpreteren en er daardoor
onterecht van overtuigd zijn dat zij geen gedragscode hoeven te hebben. We stellen
vast dat de wet op dit punt duidelijker geformuleerd had mogen zijn, maar
tegelijkertijd dat instellingen soms te makkelijk concluderen dat het artikel op hen
niet van toepassing is.
2. Voldoet de invulling van de gedragscodes aan de eisen die de wet daaraan stelt?
Er zijn 43 instellingen die een gedragscode hebben opgestuurd waar deze ook
wettelijk vereist is. In deze 43 gedragscodes hebben we gekeken of het taalbeleid is
ingevuld volgens de wet. Dat betekent dat de gedragscode motiveert waarom het
noodzakelijk is dat de instelling onderwijs verzorgt in een andere taal.
Ongeveer de helft van de gedragscodes bevat het wettelijke uitgangspunt van
‘Nederlands tenzij’. Ruim een derde van de gedragscodes noemt echter andere
uitgangspunten: meerdere talen, Engels als taal (tenzij), of verschillende
uitgangspunt voor bachelor- en masteronderwijs binnen dezelfde instelling. Enkele
instellingen expliciteren geen uitgangspunt in de gedragscode rond de taal.
De noodzakelijkheidseis zien we onvoldoende terug in de gedragscodes. Een aantal
codes vermeldt expliciet dat de noodzaak moet worden onderbouwd, maar werkt dit
niet verder uit.
Daarnaast hebben we in de gedragscodes gekeken naar de gronden die de wet
noemt als reden om een andere taal dan het Nederlands te hanteren. Bijna alle
gedragscodes noemen minimaal één van de wettelijke gronden. Aard of inrichting en
herkomst van studenten staan iets vaker vermeld dan de kwaliteit van het
onderwijs. De gronden worden echter niet of slechts beperkt uitgewerkt. Vaak
volstaan instellingen met het letterlijk of geparafraseerd noemen van de gronden uit
de wet. Als er sprake is van uitwerkingen, wordt doorgaans niet duidelijk in hoeverre
er sprake is van de noodzaak. Hierdoor ontbreekt in de codes een toetsbaar
criterium op grond waarvan bepaald kan worden of er sprake is van de noodzaak om
het onderwijs in een vreemde taal aan te bieden. De aanvullend ontvangen
beleidsdocumenten tonen hetzelfde beeld – de gronden worden ook daar niet nader
uitgewerkt. Juist daar waar de wet veel beleidsruimte aan instellingen geeft, mag je
verwachten dat de instellingen zelf daarover een duidelijk ontwikkelde visie hebben,
en deze doorvertalen in werkbaar beleid. Die visie staat nu niet op papier. Dit sluit
natuurlijk niet uit dat er over de visie en de gronden binnen instellingen goed wordt
nagedacht, maar als beslisdocument zijn de gedragscodes en de beleidsdocumenten
in veel gevallen niet geschikt.
3. In hoeverre staat de taalkeuze in een breder perspectief van taalbeleid van de
instelling?
Gedragscodes bevatten ook andere niet in de wet voorgeschreven elementen. Meer
dan de helft van de gedragscodes bevatten (onderdelen van) procedures om over te
gaan op onderwijs in een andere taal dan het Nederlands. De WHW schrijft niet voor
dat dergelijke procedures in de gedragscode moeten zijn opgenomen. De ontvangen
documentatie gaat slechts zelden in op evaluatie van de taalkeuze. In het bekostigd
hoger onderwijs zou de opleidingscommissie bij deze evaluatie een logische rol
kunnen spelen, maar in de documentatie wordt deze nauwelijks benoemd.

Pagina 38 van 45

Een tweede element dat niet is voorgeschreven is het taalbeheersingsniveau.
Verschillende gedragscodes noemen voldoende taalbeheersing bij docenten als een
voorwaarde en geven daarnaast aan welk taalniveau van de student verwacht wordt
om aan het onderwijs te kunnen deelnemen. Op het vlak van toelating tot het
masteronderwijs stellen instellingen verschillende eisen aan het taalniveau. Dit kan
gevolgen hebben voor de doorstroommogelijkheden voor studenten die na een
Nederlandstalige (bachelor)opleiding een anderstalige vervolgopleiding willen
starten.
Ook de ankerpunten genoemd in de recente visiebrief van de minister van OCW
(2018) treffen we aan in de gedragscodes en de overige documenten. Dit geldt
zeker voor de kwaliteit en toegankelijkheid. Met betrekking tot kwaliteit zien we dat
instellingen vooral ingaan op internationalisering in het algemeen en de visie hierop
en niet zozeer op het taalbeleid. Daarboven stellen gedragscodes op het vlak van
toegankelijkheid voorwaarden. Zo mag het veranderen van taal niet leiden tot
verzwaring van studielast of het programma. Met name bij de overgang tussen
Nederlandstalig onderwijs en anderstalig vervolgonderwijs signaleert de inspectie
een risico op toegankelijkheid.
4. Welke bouwstenen zijn er voor een landelijk taalbeleid en de invulling van de weten regelgeving?
Uit de analyse van de gedragscodes en documenten, kunnen we lessen leren voor
toekomstig beleid en de invulling van een nieuw wetsartikel. We zien dat de invulling
van de huidige gedragscodes summier is en te weinig handvatten biedt voor een
passend taalbeleid, op instellingsniveau, maar ook binnen het stelsel als geheel.
Landelijke wetgeving moet voldoende richtinggevend en duidelijk zijn, maar
tegelijkertijd passen bij een autonoom stelsel waarbij keuzes door professionals op
de werkvloer gemaakt kunnen worden. De taalkeuze moet wat ons betreft net als nu
gemaakt worden door de professional op de werkvloer binnen heldere kaders op
instellingsniveau. Instellingen (en de professionals die daar werken) hebben
daarmee wel de plicht om deze keuze op basis van goed uitgewerkte gronden en
transparant tot stand te laten komen. Daartoe moet niet alleen de inhoud van
gedragscodes verbeteren, maar moet deze ook een rol te krijgen bij een periodieke
(her)overweging van de taalkeuze van het onderwijs. De gedragscode – of een
soortgelijk wettelijk verankerd instrument – moet daartoe meer onderdeel zijn van
het blijvende gesprek in onderwijsinstellingen.
6.2

Vervolgtoezicht
In het thematisch vervolgonderzoek gaat de inspectie na wat de oorzaken van nietnaleving zijn. Niet-naleving kan bijvoorbeeld te maken hebben met onbekendheid,
het verkeerd begrijpen van de verplichting van de wet, of een gebrek aan draagvlak
voor het uitgangspunt dat onderwijs gegeven moet worden in het Nederlands.
Gezien het feit dat de wetgeving in ontwikkeling is, wil de inspectie in 2019 met
instellingen in gesprek gaan over de vraag hoe instellingen in de praktijk met
taalbeleid omgaan, of de knelpunten die we zien op basis van deze documentanalyse
worden geadresseerd en wat de wet daarin betekent. Daarbij zullen we nagaan hoe
dit doorwerkt op de opleiding en wat dit betekent voor studenten. Ook de
stelselvragen die het individuele instellingsbeleid overstijgen nemen we daarbij mee.
Tevens zullen we afstemming zoeken met de CDHO en NVAO. Met deze aanpak wil
de inspectie bevorderen dat de wet nu en in de toekomst wordt nageleefd.

Pagina 39 van 45

Literatuur

Inspectie van het Onderwijs (2017). De staat van het onderwijs. Onderwijsverslag
2015/2016. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs
Inspectie van het Onderwijs (2018). De staat van het onderwijs. Onderwijsverslag
2016/2017. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
KNAW (2017). Nederlands en/of Engels? Taalkeuze met beleid in het Nederlands
hoger onderwijs. Verkenning. Amsterdam: Koninklijke Nederlandse
Akademie van Wetenschappen (KNAW).
Landelijke Commissie Gedragscode Internationale Student (2017). Gedragscode
internationale student hoger onderwijs. Geraadpleegd op 12-11-2018 van
https://www.internationalstudy.nl/wpcontent/uploads/2017/03/Gedragscod
-2017.pdf
OCW (2016). De waarde(n) van de wereld – Voortgangsbrief over de internationale
dimensie van het ho en mbo. [Brief] aan de Tweede Kamer der Staten
Generaal, 19 september 2016. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (OCW).
OCW (2018). Internationalisering in evenwicht. [Brief] aan de Tweede Kamer der
Staten-Generaal, 4 juni 2018. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (OCW).
Onderwijsraad (2011). Weloverwogen gebruik van het Engels in het hoger
onderwijs. Den Haag: Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2016). Advies: Internationaliseren met ambitie. Den Haag:
Onderwijsraad.
Onderwijsraad (2018). Advies: Internationalisering in het hoger onderwijs. [Brief]
aan de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Mevrouw mr. drs.
I.K. van Engelshoven, 20 april 2018. Den Haag: Onderwijsraad.
Tweede Kamer (1991-1992). Zesde nota van wijziging: Bepalingen met betrekking
tot het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (Wet op het hoger
onderwijs en wetenschappelijk onderzoek). ’s-Gravenhage: Tweede Kamer
der Staten-Generaal.
Tweede Kamer (2018). Algemeen Overleg: Internationalisering van het onderwijs.
’s-Gravenhage: Tweede Kamer der Staten-Generaal.
VH & VSNU (2018). Internationaliseringsagenda hoger onderwijs. Den Haag:
Vereniging Hogescholen (VH) & Vereniging van Samenwerkende
Universiteiten (VSNU).
VVD, CDA, D66, & ChristenUnie (2017). Regeerakkoord 2017-2021: Vertrouwen in
de toekomst.
Zonneveld, M., Hermes, J., & Dams, T. (2018). Vertooganalyse en strategisch
perspectief op debat over internationalisering van het onderwijs. Uitgevoerd
in opdracht van Ministerie van OCW. Den Haag: Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (OCW).

Pagina 40 van 45

Bijlage 1: Lijst met afkortingen

BKO
CDHO
havo
hbo
IELTS
KNAW
mbo
nbi
NRTO
NVAO
OCW
OER
VH
VSNU
vwo
WHW
wo

Basis Kwalificatie Onderwijs
Commissie Doelmatigheid Hoger Onderwijs
hoger algemeen vormend onderwijs
hoger beroepsonderwijs
International English Language Testing System
Koninklijke Nederlandse Akademie voor Wetenschappen
middelbaar beroepsonderwijs
niet bekostigde instelling
Nederlandse Raad voor Training en Opleiding
Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Onderwijs en Examenregeling
Vereniging Hogescholen
Vereniging van Samenwerkende Universiteiten
voorbereidend wetenschappelijk onderwijs
Wet op het Hoger onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek
wetenschappelijk onderwijs

Pagina 41 van 45

Bijlage 2: Brief aan instellingen

Het volgende verzoek is aan niet-bekostigde instellingen gestuurd. Een
overeenkomstig verzoek is naar bekostigde instellingen verzonden.
De inspectie doet onderzoek naar de gedragscodes zoals bedoeld in
artikel 7.2c van de WHW*. Ze geeft hiermee invulling aan het
voornemen van het kabinet om scherper toe te zien op het taalbeleid
zoals vermeld in het regeerakkoord. Artikel 7.2c bepaalt dat het
onderwijs in het Nederlands wordt verzorgd tenzij de specifieke aard, de
inrichting of de kwaliteit van het onderwijs dan wel de herkomst van de
studenten een andere taal noodzaakt, overeenkomstig een door het
instellingsbestuur vastgestelde gedragscode. Met dit onderzoek wil de
inspectie in kaart brengen in hoeverre dit artikel wordt nageleefd. Deze
inventarisatie is onderdeel van een breder onderzoeksprogramma naar
internationalisering in het hoger onderwijs.
Ik wil u verzoeken de onderstaande vragen voor uw instelling te
beantwoorden.
Heeft u opleidingen zoals bedoeld in artikel 7.2c van de WHW?
•
Ja, wij hebben dergelijke opleidingen > dan ontvangen wij
graag een opgave van het aantal opleidingen;
•
Nee, we hebben zulke opleidingen niet;
•
Nee, maar we zijn wel van plan in het nieuwe studiejaar te
starten met een dergelijke opleiding > dan graag het aantal
nieuw te starten opleidingen opgeven.
Heeft u een gedragscode zoals bedoeld in artikel 7.2c van de
WHW?
•
Ja, wij hebben een dergelijke gedragscode > dan ontvangen wij
graag de gedragscode van uw instelling;
•
Nee, we hebben zo'n gedragscode niet.
Heeft u nog andere beleidsdocumenten die zijn vastgelegd op
instellingsniveau en relevant zijn voor de onderbouwing van het
taalbeleid van artikel 7.2c WHW?
•
Ja, we hebben nog andere relevante beleidsdocumenten > dan
ontvangen we die documenten graag;
•
Nee, we hebben geen andere documenten op instellingsniveau
over taalbeleid.
* Wetsartikel 7.2 WHW
Het onderwijs wordt gegeven en de examens worden afgenomen in het
Nederlands. In afwijking van de eerste volzin kan een andere taal
worden gebezigd:
•
a. wanneer het een opleiding met betrekking tot die taal
betreft,
•
b. wanneer het onderwijs betreft dat in het kader van een
gastcollege door een anderstalige docent gegeven wordt, of
•
c. indien de specifieke aard, de inrichting of de kwaliteit van het
onderwijs dan wel de herkomst van de studenten daartoe
noodzaakt, overeenkomstig een door het instellingsbestuur
vastgestelde gedragscode.

Pagina 42 van 45

Bijlage 3: Analysekader gedragscodes en taalbeleid

Proces en totstandkoming
1.1 Is de code door het instellingsbestuur vastgesteld/ ondertekend?
1.2 Wat is de datum van vaststelling?
1.3 Is er een geldigheidsduur op de code en/of beleidsdocumenten vermeld?
1.4 Verwijst de code naar beleidsdocumenten?
1.5 Zijn deze beleidsdocumenten geschreven op instellings- of opleidingsniveau?
1.6 Wordt er onderscheid gemaakt in de code en/of beleidsdocumenten tussen
onderwijs en volledige opleiding(svariant/track) in een andere taal dan het
Nederlands?
1.7 Blijkt uit het document dat medezeggenschap betrokken is geweest bij het
vaststellen van de code?
1.8 Is voorlichting over onderwijs in een andere taal dan het Nederlands aan
(aspirant)studenten vastgelegd in de code en/of beleidsdocumenten?
Wettelijk: invulling van lid c art. 7.2 WHW
2.1 Gaat de code en/of beleidsdocumenten in op de noodzakelijkheid van onderwijs
in een andere taal dan het Nederlands?
2.2 Worden de gronden uit de wet voor keuze van onderwijs in een andere taal dan
het Nederlands genoemd in de code en/of beleidsdocumenten?
a - de specifieke aard of inrichting van het onderwijs
b - de kwaliteit van het onderwijs
c - de herkomst van de studenten
2.3 Worden de gronden uit de wet voor keuze van onderwijs in een andere taal dan
het Nederlands uitgewerkt in de code en/of beleidsdocumenten? Zo ja, hoe?
a - de specifieke aard of inrichting van het onderwijs
b - de kwaliteit van het onderwijs
c - de herkomst van de studenten
Aanvullend: invulling meer dan lid c artikel 7.2 van de WHW
3.1 Zijn er nog andere criteria/gronden voor keuze van onderwijs in een andere taal
dan het Nederlands opgenomen in de code en/of beleidsdocumenten? Zo ja,
welke?
3.2 Is een procedure opgenomen om de taal van een opleiding (eventueel
onderwijs) te wijzigen in de code en/of beleidsdocumenten? Zo ja, geef een
beknopte samenvatting.
3.3 Is duidelijk wie beslist of een opleiding (eventueel onderwijs) in een andere taal
dan het Nederlands over gaat in de code en/of beleidsdocumenten? Zo ja, wie?
3.4 Is in de code en/of beleidsdocumenten vastgelegd dat de taalkeuze op
opleidingsniveau moet worden verantwoord? Zo ja, bij wie?
3.5 Gaat de code en/of beleidsdocumenten in op een uitgangspunt voor het
onderwijs in een andere taal dan het Nederlands? Zo ja, licht toe (denk aan: al
het onderwijs/alle opleidingen in het Nederlands, tenzij..., al het onderwijs/alle
opleidingen in een andere taal, keuze aan opleiding et cetera).
Taalbeleid
4.1 Gaat de code en/of beleidsdocumenten in op de volgende onderdelen van het
taalbeleid? Zo ja, hoe en op het gebied van:
a - taalniveau docenten (bijvoorbeeld C2/C1);
b - scholingsmogelijkheden docenten;
c - taalniveau studenten;
d - scholingsmogelijkheden studenten;
Pagina 43 van 45

e - bevorderen van het Nederlands (WHW-artikel 1.3 lid 5).
4.2 Gaat de code en/of beleidsdocumenten in op de reikwijdte van het taalbeleid?
Zo ja, hoe en op het gebied van:
a - specificatie naar opleidingsniveau (ad, bachelor, master);
b - specificatie naar voltijd/deeltijd/duale variant;
c - specificatie richting/track/groepen et cetera.
Visiebrief minister
5.1 Gaat de code en/of beleidsdocumenten in op:
a - meerwaarde voor de kwaliteit van het onderwijs (zie ook 2.2b & 2.3b);
b - toegankelijkheid: aandacht voor de belangen van Nederlandse student;
c - doelmatigheid van opleiding/onderwijs in een andere taal dan het
Nederlands;
d - verbinding met de omgeving van instelling/met Nederland.
5.2 Gaat de code en/of beleidsdocumenten in op toegevoegde waarde van onderwijs
in een andere taal dan het Nederlands?
Overig
6.1 Verwijst de instelling naar de gedragscode internationale student in hun reactie
op onze brief?

Pagina 44 van 45

Colofon

Inspectie van het Onderwijs
Postbus 2730 | 3500 GS Utrecht
www.onderwijsinspectie.nl

Een exemplaar van deze publicatie is te downloaden vanaf de website van de
Inspectie van het Onderwijs: www.onderwijsinspectie.nl.
© Inspectie van het Onderwijs | november 2018

Pagina 45 van 45