Financieringsmonitor
2019

Financieringsmonitor
2019

Verklaring van tekens
.

Gegevens ontbreken

*

Voorlopig cijfer

**

Nader voorlopig cijfer

x

Geheim

–

Nihil

–

(Indien voorkomend tussen twee getallen) tot en met

0 (0,0)

Het getal is kleiner dan de helft van de gekozen eenheid

Niets (blank)

Een cijfer kan op logische gronden niet voorkomen

2018–2019

2018 tot en met 2019

2018/2019

Het gemiddelde over de jaren 2018 tot en met 2019

2018/’19

Oogstjaar, boekjaar, schooljaar enz., beginnend in 2018 en eindigend
in 2019

2016/’17–2018/’19

Oogstjaar, boekjaar, enz., 2016/’17 tot en met 2018/’19
In geval van afronding kan het voorkomen dat het weergegeven totaal niet
overeenstemt met de som van de getallen.

Colofon
Uitgever
Centraal Bureau voor de Statistiek
Henri Faasdreef 312, 2492 JP Den Haag
www.cbs.nl
Prepress: Textcetera, Den Haag en CCN Creatie, Den Haag
Ontwerp: Edenspiekermann
Copyright foto’s: Hollandse Hoogte
Inlichtingen
Tel. 088 570 70 70
Via contactformulier: www.cbs.nl/infoservice
© Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen/Bonaire, 2019.
Verveelvoudigen is toegestaan, mits CBS als bron wordt vermeld.

Inhoud
Samenvatting 5

1.
1.1
1.2
1.3

2.
2.1
2.2

3.
3.1
3.2
3.3
3.4

4.
4.1
4.2
4.3
4.4

5.
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6

Inleiding 10
Achtergrond 11
Aanpak 12
Leeswijzer 14

Ontwikkelingen op de markt voor bedrijfsfinanciering 15
Uitstaand krediet neemt af 16
Alternatieve financiering blijft groeien 21

De zoektocht naar financiering 26
Het aantrekken van financiering als proces 27
Uitkomsten voor het mkb in de business economy 29
Resultaten in de monitor 33
Toegang tot financiering in perspectief 34

Behoefte aan en oriëntatie op externe financiering 37
Behoefte aan externe financiering neemt af 38
Bedrijven zonder behoefte financieren het liefst intern 41
Bank is voornaamste informatiekanaal en financieringsoptie 42
Meeste afhakers verwachten te falen 48

De financieringsvraag: proces en uitkomsten 49
Kleinste bedrijven en startups stoppen zoektocht het vaakst na oriëntatie 51
Slaagkans neemt toe met bedrijfsomvang 53
Durfkapitaal voornamelijk in trek bij kleine hightech bedrijven 57
Rente en risico 58
Financiering voornamelijk aangevraagd om te kunnen groeien 59
Verwachte financieringsbehoefte lager dan het afgelopen jaar 61

Inhoud

3

6.
6.1
6.2
6.3

Vrouwelijke ondernemers en hun zoektocht naar financiering
Klein deel ondernemingen volledig met vrouwelijke ondernemers 65
Vrouwelijke ondernemers met een financieringsbehoefte slagen minder
vaak 68
Vrouwelijke ondernemers vaker zelf op verkenning 70
Literatuur 72
Medewerkers 74
Onderzoeksverantwoording 75

4

Financieringsmonitor 2019

63

Samenvatting
De zoektocht naar financiering door het mkb in de business economy (juli 2018 - juli 2019)
Mkb business economy

Legenda

241 025 bedrĳven

2019
2018

Behoefte

47 300 bedrĳven

Er is een nieuwe externe financieringsbehoefte
Mkb 20%

Waarom niet?

Microbedrĳf 17%
Kleinbedrĳf 30%
Middenbedrĳf 31%
Grootbedrĳf 29%

Oriëntatie

39 300 bedrĳven

Intern gefinancierd 44%
Geen groei 22%
Bestaand 8%

Er zĳn mogelĳkheden verkend
Mkb 83%
Microbedrĳf 80%
Kleinbedrĳf 88%
Middenbedrĳf 92%
Grootbedrĳf 94%

Aanvraag

27 100 bedrĳven

Waarom niet?
Verwacht geen succes 53%
Al bekend 28%
Te duur 14%

Er is een aanvraag gedaan
Mkb 69%
Microbedrĳf 64%
Kleinbedrĳf 77%
Middenbedrĳf 84%
Grootbedrĳf 80%

Uitkomst

22 700 bedrĳven

Waarom niet?
Intern gefinancierd 33%
Geen succes 29%
Afraden adviseur 26%

Er is financiering gekomen
Mkb 84%

Gevolgen afwĳzing

Microbedrĳf 81%
Kleinbedrĳf 86%
Middenbedrĳf 96%
Grootbedrĳf 98%

Vorm van
financiering?

Geen uitbreiding 51%
Geen gevolgen 30%
Geen vernieuwing 23%

Werkkapitaal
Leasing

23%

21%

Banklening

Doel van
financiering?

40%

Uitbreiding

19%

Onroerend
goed

Privaat

18%

8%

Crowdfunding

2%
Wagenpark

18%
Overbruggen

Rekeningcourant

7%

12%

Anders

Anders

15%

Vernieuwing

8%

9%

Samenvatting

5

Van alle ondernemingen in het mkb in de business economy heeft 20 procent
behoefte aan nieuwe externe financiering in het jaar van juli 2018 tot juli 2019.
Het gaat hierbij om vreemd vermogen dan wel om eigen vermogen dat buiten het
bedrijf, of het eigen geld van de ondernemer, wordt gezocht. Van die groep
bedrijven met een financieringsbehoefte zet 83 procent serieuze stappen om de
mogelijkheden te verkennen. Vervolgens besluit 69 procent van deze bedrijven na
oriëntatie daadwerkelijk een financieringsaanvraag te doen en daarvan is
84 procent succesvol. Zij krijgen het aangevraagde bedrag geheel of ten dele.
De opvallendste uitkomsten uit de Financieringsmonitor 2020 zijn de volgende:
Behoefte aan financiering neemt af …
Ten opzichte van een jaar geleden hebben minder bedrijven nu een externe
financieringsbehoefte. Dat is vooral zichtbaar in het microbedrijf: bedrijven met
minder dan 10 werkzame personen. Zij zien nu minder kansen op groei en gaan om
die reden minder vaak op zoek naar financiering buiten de eigen middelen om die
groei te kunnen bekostigen. Als financiering dan toch nodig is, financieren deze
allerkleinste bedrijven vaker uit het bedrijfsresultaat of privévermogen van de
ondernemer. Bij alle grotere bedrijven is de behoefte juist iets toegenomen. Omdat
het microbedrijf veruit de grootste groep vormt, neemt de totale behoefte onder alle
bedrijven alsnog af.
… maar het gezochte bedrag wordt groter
Het doorsnee gezochte bedrag aan financiering is toegenomen. In het mkb in de
business economy is de mediaan van het gezochte bedrag aan externe financiering
175 duizend euro. Een jaar eerder was dit 105 duizend euro. Microbedrijven zoeken
weliswaar minder vaak externe financiering, maar de omvang van het bedrag dat zij
zoeken, is wel toegenomen. Die omvang neemt verder toe met de bedrijfsomvang
en is in doorsnee het hoogst in de sector onroerend goed en bij innovatieve
bedrijven.

Bank blijft belangrijk
Het uitstaande bedrag aan bancair krediet neemt al sinds eind 2012 af.
De financieringsbedragen uit verschillende non-bancaire vormen nemen ook in 2018
ten opzichte van het voorgaande jaar weer verder toe: vooral equipment lease,
factoring en private equity hebben een grote groei doorgemaakt. Toch blijven de
banken het voornaamste kanaal voor externe financiering. Sterker nog, bedrijven
geven juist vaker aan bancair krediet te overwegen: 70 procent overweegt een
banklening tegenover 62 procent een jaar eerder.

6

Financieringsmonitor 2019

Focus op banken vooral in landbouw
Agrarische ondernemingen behoren niet tot de business economy die centraal staat
in deze monitor, maar ze vallen wel op in de financieringszoektocht. Ze hebben het
vaakst behoefte aan externe financiering en zetten ook het vaakst stappen om de
mogelijkheden te verkennen. Ook hebben ze het meest duidelijk een voorkeur voor
bancair krediet. Hun motivatie daarvoor is wel anders dan gebruikelijk in andere
sectoren: zij kiezen vaker voor de bank, omdat diezelfde bank al aanspraak maakt op
het onderpand van het bedrijf.
Sowieso klopt 80 procent van de bedrijven met een financieringsbehoefte als eerste
bij de bank aan om over de mogelijkheden te praten. Deze duidelijke voorkeur voor
bancaire financiering komt door de bestaande relatie met de huisbank en simpelweg
de bekendheid van dit kanaal. Beide redenen worden door de helft van de bedrijven
met een behoefte aan externe financiering opgegeven om een banklening of
rekeningcourant te zoeken. De betrouwbaarheid van banken wordt door een kwart
genoemd.
Ook accountant vaak ingeschakeld voor advies
Na de bank doen bedrijven het liefst een beroep op hun accountant als ze de
mogelijkheden gaan verkennen. Niet verwonderlijk: deze is goed op de hoogte van
de bedrijfseconomische status van het bedrijf en weet zeker bij kleine
ondernemingen alles van het financiële reilen en zeilen. De accountant levert ook
vaak een bijdrage aan het financieringsplan.

Uitleg bij afwijzing geeft weinig aanknopingspunten
Bijna alle bedrijven die een financieringsaanvraag doen en met een afwijzing te
maken krijgen, worden geïnformeerd van de motivatie achter die afwijzing. In twee
derde van de gevallen heeft de afwijzing te maken met de bedrijfseconomische
situatie: het bedrijf heeft onvoldoende zakelijke zekerheden of de financiële
kengetallen schieten tekort. Voor het grootste deel van de afgewezen
ondernemingen is die uitleg echter ontoereikend. De uitleg biedt hen geen
aanknopingspunten voor een nieuwe aanvraag en slechts 12 procent wordt
vervolgens op de mogelijkheden van alternatieven gewezen.

Samenvatting

7

Externe financiering meest van belang bij uitbouw en
uitbreiding van het bedrijf
In deze tweede editie van de Financieringsmonitor door het CBS wordt voor het eerst
stilgestaan bij de levensfase waar bedrijven zich in bevinden. Die cyclus begint met
de start van een onderneming, gevolgd door het opschalen, een succesfase, verdere
uitbreiding, een focus op continuïteit, overleven en als dat niet lukt, uiteindelijk de
beëindiging van het bedrijf.
De fases van opschalen na de start en van verdere uitbreiding bij succes zijn de
momenten in de bedrijfscyclus waarin de grootste behoefte bestaat aan externe
financiering. Bedrijven in die fases doen ook het vaakst moeite om de
mogelijkheden te verkennen. De kans op succes is echter hoger bij bedrijven die zich
in de succesfase bevinden. Bij de start en het daaropvolgende uitbouwen van het
bedrijf is de slaagkans het laagst.

Slaagkans aanvraag vrouwen en mannen even hoog
Bedrijven die geleid worden door (teams van merendeels) vrouwelijke ondernemers
komen vaker voor in grootteklassen en sectoren die over het algemeen minder vaak
behoefte hebben aan externe financiering. Het gaat dan bijvoorbeeld om kleine
bedrijven en horecaondernemingen. Dit type bedrijven weet ook relatief minder
vaak externe financiering aan te trekken. Na correctie voor die bedrijfskenmerken
blijkt echter dat vrouwelijke ondernemers alsnog minder vaak een
financieringsbehoefte hebben dan mannen, minder vaak de mogelijkheden
verkennen en minder vaak overgaan tot een aanvraag. Als er uiteindelijk een
aanvraag wordt ingediend, is de slaagkans voor mannelijke en vrouwelijke
ondernemers even hoog. De zoektocht naar externe financiering door vrouwen en
mannen is in deze Financieringsmonitor als speciaal onderwerp opgenomen.

De Financieringsmonitor
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) stelt de Financieringsmonitor samen in
opdracht van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK). De eerste
editie is in januari 2019 verschenen. Dit onderzoeksrapport bevat de uitkomsten van
de tweede meting.

8

Financieringsmonitor 2019

De monitor bestaat uit twee onderdelen. Het eerste onderdeel is een verkenning van
de vraagzijde van de markt voor financiering. Met een digitale enquête onder
5 200 ondernemingen is de gehele zoektocht naar financiering in beeld gebracht:
van behoefte tot aan uitkomst. De uitkomsten gelden voor het mkb in de business
economy in het jaar dat loopt van juli 2018 tot juli 2019. Het tweede onderdeel is
een schets van recente ontwikkelingen op de Nederlandse financieringsmarkt op
basis van data van aanbieders van acht vormen van financiering: bancair krediet,
crowdfunding, factoring, leasing, private equity, direct lending, mkb-beurs en
kredietunies. De resultaten van de monitor zijn opgenomen in dit onderzoeksrapport
en ook te vinden in een online dashboard1).

1)

Klik hier om het dashboard te bezoeken.

Samenvatting

9

1.
Inleiding

In 2018 heeft het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) voor het eerst de
Financieringsmonitor samengesteld, bekostigd door het ministerie van
Economische Zaken en Klimaat (EZK)1). Het doel van de monitor is om een
overzichtelijk beeld te geven van de Nederlandse markt voor externe
financiering voor bedrijven in het mkb. Daarvoor wordt de zoektocht naar
financiering van ondernemers gevolgd en een schets gegeven van recente
ontwikkelingen op de Nederlandse financieringsmarkt. Deze tweede editie van
de monitor heeft betrekking op de periode die loopt van 1 juli 2018 tot
1 juli 2019.
De Financieringsmonitor bestaat uit drie onderdelen. De voornaamste
uitkomsten worden beschreven in dit onderzoeksrapport. Het dashboard geeft
op interactieve wijze meer detailinformatie. Ten slotte worden de analysedata
die voortkomen uit de monitor beschikbaar gesteld aan gebruikers van de
microdatafaciliteit van het CBS. Zo kunnen ook anderen onderzoek doen naar de
financierbaarheid van het mkb.

1.1 Achtergrond
Een financieel systeem dat goed functioneert, is een belangrijk onderdeel van een
economie die goed werkt. Het zorgt ervoor dat geld efficiënt ingezet wordt.
Spaargeld van consumenten en vermogens van investeerders stromen naar
ondernemers die willen investeren in groei van hun bedrijf.
Voor het mkb is toegang tot de financieringsmarkt niet altijd vanzelfsprekend.
De buitenwereld beschikt vaak over minder informatie van deze bedrijven dan het
geval is bij grote bedrijven. Ook zijn hun activiteiten minder gediversifieerd
waardoor ze gevoeliger zijn voor negatieve ontwikkelingen. Ze kunnen om die
redenen een groter risico vormen voor geldverstrekkers. De bedragen die deze
bedrijven aanvragen zijn ook nog eens kleiner. Het is voor hen daarom extra
kostbaar om financiering aan te trekken: de vaste kosten zijn relatief hoog.
Een beperkte toegang tot financiering voor het mkb kan een remmende werking
hebben op succesvolle toetreding tot markten, wat weer tot minder marktdynamiek
en concurrentie kan leiden.

1)

De Financieringsmonitor is gepubliceerd op de maatwerksite van het CBS.

Inleiding

11

1.2 Aanpak
De zoektocht van het mkb naar financiering is in beeld gebracht met een digitale
enquête waar ruim 5 200 ondernemers aan mee hebben gedaan. Dit is een
steekproef uit de totale populatie van ruim 240 000 mkb bedrijven in de business
economy. De resultaten die op basis van deze steekproef in deze monitor worden
weergegeven zijn representatief voor de hele populatie, maar zijn dus schattingen
van de uitkomsten onder alle bedrijven. Daarom zijn er 95%betrouwbaarheidsintervallen opgenomen voor de belangrijkste indicatoren.

Waar heeft de monitor betrekking op?
De onderzoekspopulatie van de monitor is het mkb in de business economy. Het
mkb bestaat uit ondernemingen met niet meer dan 250 werkzame personen.
Ondernemingen van zzp’ers laten we buiten beschouwing. De business economy
is een onderdeel van de totale economie. Het bestaat uit bedrijfstakken B-N
en 95, exclusief K van de Standaard Bedrijfsindeling (SBI). Dat betekent
bijvoorbeeld dat de financiële dienstverlening niet tot de business economy
hoort, net als landbouw, openbaar bestuur, onderwijs en zorg. De
onderzoekseenheid is de bedrijfseenheid (BEID) zoals die door het CBS
gedefinieerd wordt.
Het grootbedrijf behoort niet tot het mkb, de landbouw niet tot de business
economy. Als er cijfers over het mkb in de monitor staan, is dat dus zonder die
groepen bedrijven. Cijfers naar sector hebben alleen betrekking op het mkb in die
sector, cijfers naar grootteklasse alleen op de business economy in die
grootteklasse. Toch zijn er soms resultaten voor het grootbedrijf en de landbouw
opgenomen. Die staan dan los van de andere uitkomsten, maar dienen als
benchmark.

Vraag en aanbod
Met de zoektocht naar externe financiering wordt een deel van de markt voor
financiering in beeld gebracht. Een markt bestaat echter uit vraag én aanbod.
De vraag naar financiering vindt zijn oorsprong bij ondernemingen. Het aanbod
bestaat uit al het geld dat de banken, vermogende investeerders, betrokken
consumenten, en zo verder, uit zouden willen zetten.

12

Financieringsmonitor 2019

Vraag en aanbod vinden elkaar in de financiering die uiteindelijk verstrekt wordt.
Een deel van de totale vraag wordt niet ingevuld. Een deel van het totale aanbod
komt niet bij ondernemers terecht. Dat is het deel van het aanbod dat niet uitgezet
kan worden door financiers. Met behulp van de enquête is het mogelijk een idee te
krijgen van dat deel van de vraag dat niet wordt ingevuld. Voor het aanbod is dat
lastiger. Om die reden beperkt deze monitor zich tot recente ontwikkelingen in het
gerealiseerde aanbod. Dit is ondersteunende informatie. Het geeft een context
waarbinnen de vraag naar financiering gezien moet worden.

Ontwikkelingen op de markt voor financiering
Er is een enorme veelheid aan aanbieders en vormen van financiering. De omvang
van het totale aanbod is bovendien niet transparant. Zo is het bijvoorbeeld moeilijk
om de omvang te bepalen van leverancierskrediet of financiering door business
angels: vermogende individuen die op betrokken wijze investeren in een
onderneming. Er wordt ook nergens geregistreerd wat het verschil is tussen de
bedragen die aanbieders graag zouden willen financieren en het deel dat ze
daadwerkelijk financieren.
Om die reden beperkt deze monitor zich tot recente ontwikkelingen in acht vormen
van financiering: bankkredieten, crowdfunding, equipment lease, factoring, private
equity inclusief durfkapitaal, direct lending, de mkb-beurs en kredietunies. Alle data
komen uit bronnen buiten het CBS en zijn enkel verzameld om deze in samenhang te
presenteren. De gegevens zijn afkomstig van De Nederlandsche Bank (DNB), de
Nederlandse Vereniging van Leasemaatschappijen (NVL), de Factoring & Asset-based
financing Association Netherlands (FAAN), Crowdfundingcijfers.nl, de Nederlandse
Vereniging van Participatiemaatschappijen (NVP) en de Stichting MKB Financiering
(SMF).

Thematische special over vrouwelijk ondernemerschap
Slechts een beperkt deel van de durfkapitaalinvesteringen vindt zijn weg naar
ondernemingen van vrouwelijke ondernemers of gemengde teams
(TechLeap.NL, 2019). Dat roept vragen op over de mate waarin vrouwelijke
ondernemers toegang hebben tot bedrijfsfinanciering in brede zin. Deze tweede
editie van de Financieringsmonitor bevat een thematische special die beschrijft hoe
vrouwelijke ondernemers hun zoektocht naar financiering inrichten. In het
onderzoek wordt ook gekeken of er verschillen bestaan tussen de toegankelijkheid
van financiering voor bedrijven van vrouwelijke en mannelijke ondernemers.

Inleiding

13

1.3 Leeswijzer
De rest van de monitor is als volgt opgezet. Hoofdstuk 2 geeft een overzicht van
recente ontwikkelingen in bancaire financiering en verschillende vormen van nonbancaire financiering. Hoofdstuk 3 is een leeswijzer voor de hoofdstukken die
daarna volgen en de zoektocht naar externe financiering beschrijven. Het gaat in op
de interpretatie van uitkomsten voor de zoektocht: de trechterwerking van het
zoekproces, de populatie en marges rondom de uitkomsten. Hoofdstuk 4 beschrijft
de financieringsbehoefte en de oriëntatiefase. Hoofdstuk 5 gaat in op de echte
aanvraag van financiering: het proces en de uitkomsten. Tot slot bevat hoofdstuk 6
een thematische special over vrouwelijk ondernemerschap en de toegang tot
externe financiering. De bijlage bevat een onderzoeksverantwoording met aandacht
voor de methodiek achter de enquête, een begrippenlijst en een bronnenoverzicht.

14

Financieringsmonitor 2019

2.
Ontwikkelingen op
de markt voor
bedrijfsfinanciering

De Nederlandse economie vertoont al een aantal jaren constante groei. Deze
groei gaat, ondanks een lagere rentestand, samen met een afname in de
uitstaande kredietverlening. Ieder kwartaal neemt het totale bedrag dat banken
aan Nederlandse bedrijven geleend hebben verder af. Tegelijkertijd worden
ieder kwartaal nog wel ongeveer evenveel nieuwe kredieten verstrekt als
voorheen. Bedrijven bouwen hun bestaande kredieten dus af en passen zo hun
vermogensstructuur aan.
De uitstaande kredietverlening aan alleen het mkb neemt juist iets toe
sinds 2017. Dat komt echter vooral door een toename van grote leningbedragen,
vaak gericht op de bovenkant van het mkb. Voor kleine of jonge bedrijven in het
mkb met een kleinere financieringsbehoefte is externe financiering in algemene
zin dan ook moeilijker bereikbaar (Span et al., 2019). Steeds meer vormen van
alternatieve financiering (zowel vreemd als eigen vermogen) komen echter op
en worden ieder jaar groter. Sommigen als vervanger van bancair krediet,
sommigen als aanvulling daarop. Vooral private equity liet in 2018 een forse
groei zien door een aantal zeer grote transacties.
Dit hoofdstuk schetst een beeld van de financieringsmarkt voor bedrijven en recente
ontwikkelingen in die markt. Dit gebeurt door bestaande bronnen over de omvang
van verschillende financieringsvormen bij elkaar te brengen. Aan patronen wordt
enige duiding gegeven op basis van een niet-uitputtende selectie van recent
onderzoek. Het inzicht in de ontwikkelingen helpt om de vraag naar
bedrijfsfinanciering in perspectief te plaatsen.

2.1 Uitstaand krediet neemt af
Jarenlang nam het bedrag aan uitstaande kredietverlening aan Nederlandse
bedrijven toe. Sinds het vierde kwartaal van 2012 is daar verandering in gekomen en
neemt het af. De afname in de eerste jaren na de crisis had twee voorname oorzaken
(Hebbink et al., 2014). Ten eerste hadden bedrijven door een tegenvallende vraag
minder behoefte aan krediet voor zaken als werkkapitaal en uitbreiding. Ten tweede
was er minder aanbod van financiering door banken door de toegenomen
kredietrisico’s.

16

Financieringsmonitor 2019

Sindsdien blijft de afname echter doorzetten met als gevolg dat het uitstaande
bedrag in het eerste kwartaal van 2019 op hetzelfde niveau zit als in 2007.
Dit ondanks toezicht en stimulerend beleid van de Europese Centrale Bank (ECB) en
een lage herfinancieringsrente1).
Kredietverlening aan niet-financiële ondernemingen1)

2.1.1

uitstaande bedragen in miljard euro
500
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0

nieuwe contracten in miljard euro
50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

kwartaal1e

kwartaal4e

kwartaal3e

2e

kwartaal

1e

2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 '19

1)

Gegevens over nieuwe contracten zijn vóór 2010 niet beschikbaar. In tegenstelling tot figuur 2.1.2
uit de Financieringsmonitor 2018 zijn trendbreuken in deze figuur weggewerkt.

Het totale bedrag aan uitstaande kredietverlening neemt dus af vanaf eind 2012.
Voor een deel van die periode valt de terugval samen met een daling in de omvang
van nieuwe contracten. Er wordt dan dus daadwerkelijk minder nieuw krediet

1)

Zoals de Targeted Longer-Term Refinancing Operations (TLTRO) die er op gericht zijn commerciële banken langlopende
leningen te bieden om zo de kredietverstrekking aan bedrijven en consumenten te stimuleren. In TLTRO II hangen de
kosten van banken voor deze leningen samen met de hoeveelheid krediet die zij vervolgens verstrekken.

Ontwikkelingen op de markt voor bedrijfsfinanciering 17

verstrekt. Na 2017 neemt het totale uitstaande bedrag geleidelijk verder af maar
fluctueert de omvang van nieuw verstrekte kredieten ieder kwartaal rond een vast
bedrag. Hier zijn verschillende mogelijke oorzaken voor aan te wijzen. Het kan
bijvoorbeeld aantrekkelijk zijn om in economisch goede tijden winsten te gebruiken
om schulden versneld af te lossen. Dat verbetert de solvabiliteitspositie van
bedrijven en vermindert hun afhankelijkheid van een financier als het in de toekomst
een keer minder goed gaat2). Daarnaast zit ook herfinanciering verwerkt in de
constante stroom aan nieuwe contracten. Het gaat dan niet om nieuw uitgeleend
geld, maar om vernieuwde leningen. Het kan bijvoorbeeld gaan om afspraken voor
een lagere rente op bestaande kredietlijnen.
2.1.2

Uitstaande kredietverlening aan het mkb1)

mld euro
120
100
80
60
40
20
0
'14

<= 0,25 mln euro

'15

'16

> 0,25 mln en <= 1 mln euro

'17

'18

'19

> 1 mln euro

Bron: CBS, DNB (2019), Kredietverlening Nederlandse grootbanken aan Nederlands midden- en kleinbedrijf.
1)
De bedragen hebben alleen betrekking op de kredietverlening aan het mkb door de drie
Nederlandse grootbanken.

Groei bancair krediet aan het mkb vooral door grote
leningen
De totale uitstaande kredietverlening aan het mkb heeft in de afgelopen jaren een
beperktere afname vertoond dan die aan het gehele bedrijfsleven. Dat verschil komt
onder meer doordat obligaties voor grotere bedrijven een steeds vaker gebruikte

2)

Dit is in lijn met de pikordetheorie die stelt dat bedrijven het liefst financieren vanuit intern eigen vermogen voordat zij
een beroep doen op extern vreemd en eigen vermogen.

18

Financieringsmonitor 2019

financieringsoptie zijn geworden. De kredietverlening aan het mkb neemt
sinds 2017 zelfs weer wat toe. Die toename is wel beperkt en wordt vooral bepaald
door leningen groter dan 1 miljoen euro. Het bedrag aan kleinere uitstaande
leningen neemt in de meeste kwartalen licht af. Voor het kleine mkb met een
behoefte aan kleinere bedragen is het lastiger om bancair krediet aan te trekken.
Deze groep kent een hoger risico door de verwevenheid van ondernemer en
onderneming, heeft een beperkte staat van dienst en kan minder zakelijke
zekerheden bieden. De vaste financieringskosten drukken bovendien zwaarder op
een kleiner leningbedrag.

Verdieping: kredietrantsoenering
Eén van de mogelijke verklaringen voor de beperkte groei in kredietverstrekking
aan het kleinere mkb is kredietrantsoenering (Dubovik, 2019). Dat mogelijke
fenomeen komt voort uit het verschil in beschikbare informatie tussen bedrijf en
kredietverstrekker. Als de bank onvoldoende zicht heeft op de gang van zaken bij
het bedrijf, moeten de gelopen risico’s worden gedekt door een hogere rente.
Maar op een zeker punt is het risico en daarmee die rente zo hoog dat het juist
zorgt voor betaalproblemen op de lening. Het is dan niet meer rendabel om het
krediet te verstrekken. Deze informatieasymmetrie is groter bij kleine bedrijven.
Het is dan ook de kleinste 20 procent van Nederlandse bedrijven die, volgens de
genoemde publicatie, in de periode van tien jaar tot 2016 met meer
kredietrantsoenering te maken heeft gehad dan middelgrote en grote
ondernemingen. Dat wijst er op dat de kleinste bedrijven zwaarder zijn geraakt
door de financiële crisis.

Er bestaan verschillende verklaringen voor de beperkte groei (of zelfs afname) in de
uitstaande kredietverlening aan het kleinere mkb. Het kan zijn dat banken
simpelweg minder krediet verstrekken aan kleine bedrijven. Maar het kan ook zo zijn
dat ondernemers hun schulden versneld aflossen en dat er een algehele beweging
naar meer financiering met eigen vermogen bestaat. Een andere mogelijke
verklaring is dat leningen van deze omvang concurrentie ondervinden van
hypotheken (Dubovik, 2019). Die zijn vaak winstgevender en veiliger voor banken.
Zo zijn Nederlandse banken bijvoorbeeld relatief goed beschermd tegen problemen
met terugbetalingen op hypotheken, onder meer in de vorm van de
hypotheekrenteaftrek, de Nationale Hypotheek Garantie (NHG) en de hoofdelijke
aansprakelijkheid van huiseigenaren voor hun schulden.

Ontwikkelingen op de markt voor bedrijfsfinanciering 19

Langetermijn rente blijft laag
De herfinancieringsrente die de ECB toepast op leningen aan commerciële banken is
al sinds begin 2016 gelijk aan nul procent. Dat betekent dat banken gratis geld lenen
bij de ECB. Deze lage kosten vertalen zich ook naar lagere rentes op bancair krediet
dan voor de crisis, die sindsdien grosso modo stabiel zijn of zelfs een nog verdere
daling hebben laten zien.
2.1.3

Rentepercentage nieuw afgesloten bankleningen, 2003-20191)

%
6
5
4
3
2
1
0
'03-I

'04-I

'05-I

'06-I

<= 0,25 mln euro

'07-I

'08-I

'09-I

'10-I

'11-I

'12-I

> 0,25 mln en <= 1 mln euro

'13-I

'14-I

'15-I

'16-I

'17-I

'18-I '1…

> 1 mln euro

Bron: CBS, DNB (2018), Deposito's en leningen van MFI's aan niet-financiële bedrijven, rentepercentages.
Rentepercentages op leningen kleiner dan 1 miljoen euro zijn niet vroeger dan 2010 beschikbaar.

1)

Er bestaat een kans dat de rente de komende jaren laag blijft door de afname van de
(verwachte) inflatie, de afname van de potentiële economische groei en
veranderingen in de leeftijdsopbouw van de bevolking (Van der Wiel et al., 2019).
Potentiële economische schokken in 2019, zoals onzekerheid rondom een mogelijke
Brexit, een handelsconflict tussen de VS en China en de financiële instabiliteit in Italië
drukken de economische groei en daarmee ook de inflatie. Dit leidt tot het gevaar
van een lage rente val en een vergelijkbare situatie als in Japan. Daar zijn rente en
inflatie al sinds 1999 uitzonderlijk laag met als gevolg dat de centrale bank het
rente-instrument niet kan gebruiken om de economische groei aan te jagen.

20

Financieringsmonitor 2019

De lage herfinancieringsrente van de ECB vertaalt zich duidelijk naar een lagere
rente dan voor de crisis. In Europees perspectief blijft de rente die Nederlandse
banken rekenen op verstrekte leningen echter hoog (Dubovik et al., 2019)3).

2.2 Alternatieve financiering blijft
groeien
Bankfinanciering is niet altijd beschikbaar voor ondernemingen die in de start van
hun levensloop een beperkte financieringsbehoefte hebben. Alternatieve vormen
van financiering anders dan bancair krediet vormen, worden steeds vaker gebruikt
als aanvulling op de financieringsmix. Deze paragraaf behandelt een aantal vormen
van alternatieve financiering, zowel van eigen als vreemd vermogen: crowdfunding,
equipment lease (exclusief auto lease), factoring, private equity, durfkapitaal, direct
lending, mkb-beurzen en kredietunies. Die laatste drie worden in deze editie van de
Financieringsmonitor voor het eerst besproken en worden daarom extra toegelicht.
Vergeleken met bankfinanciering blijft nieuwe financiering via alternatieve vormen
beperkt. In 2018 werd nog ruim 130 miljard euro aan nieuwe kredieten verstrekt4).
Alternatieve financiering blijft ook in 2018 echter een gestage groei doormaken.
Equipment lease, factoring en private equity zijn met afstand de drie grootste.
Hoewel deze vormen ook aantrekkelijk kunnen zijn voor het mkb (denk bijvoorbeeld
aan leasing van voertuigen en machines) zijn deze vormen in bedragen zoveel
groter dan de andere vormen van alternatieve financiering, omdat ze ook veel door
het grotere mkb en het grootbedrijf gebruikt worden. Vooral deze drie hebben het
laatste jaar een flinke groei doorgemaakt met private equity als grootste uitschieter.
Dat komt vooral door een aantal erg grote transacties in het grotere bedrijfsleven.
In het mkb is vooral sprake van een grote toename van durfkapitaal en in veel
mindere mate van een groei in private equity.
In 2018 werden er 33 procent meer private investeringen in Nederlandse bedrijven
gedaan. Private equity is een financieringsvorm die vooral interessant is voor
volwassen bedrijven met een grote financieringsbehoefte en bestaat bijna volledig
uit buy-outs (Van de Kerkhof et al., 2019)5). Bij een buy-out wordt eigendom van een

3)
4)
5)

De rente op bedrijfsleningen groter dan 1 miljoen euro met een looptijd van 1 tot 5 jaar bedroeg 2,3 procent in 2018 (ECB).
Duitsland en Italië vormen de rest van de top drie van hoogste rentes met respectievelijk 1,6 en 1,4 procent.
Een optelling van de vier kwartalen aan nieuwe contracten voor 2018 uit figuur 2.1.1.
Het in 2018 geïnvesteerde bedrag bestaat voor 89 procent uit buy-outs. In aantallen bedrijven waarin geïnvesteerd is, is
het belang van buy-outs veel kleiner: 20 procent. Startupinvesteringen maken met 42 procent dan het grootste deel uit.

Ontwikkelingen op de markt voor bedrijfsfinanciering 21

onderneming door de participatiemaatschappij overgenomen. De groei werd vooral
gestuwd door buy-outs in de sector consumentengoederen en -diensten. Een private
equity investering wordt uiteindelijk afgerond met een verkoop: ook het aantal van
zulke desinvesteringen is toegenomen. De investeerder doet de onderneming dan
weer van de hand om rendement voor diens beleggers te realiseren.
Ontwikkeling alternatieve financiering, 2017-20181)2)

2.2.1
mln euro
8 000

7 150

6 000

5 975

5 780

5 579

5 250
4 194

4 000

2 000
349 387

223 329

149 216

0
equipment
lease

2017

factoring

private
equity

durfkapitaal crowdfundi…

direct
lending

22

17

mkb-beurs

5

6

kredietunies

2018

Bron: CBS, Crowdfundingcijfers.nl, FAAN, NVL, NVP, Stichting Mkb Financiering.
De cijfers over factoring bestaan vooral uit bancaire factoringmaatschappijen. Zij bieden weinig
factoring aan het kleinere mkb aan.
2)
Durfkapitaal kan als een vorm van private equity beschouwd worden. De cijfers voor private equity
in de figuur zijn exclusief durfkapitaal.
1)

Durfkapitaal is een onderdeel van private equity en is gericht op startende en
groeiende bedrijven met een grote financieringsbehoefte. Ook deze vorm van
private investeringen groeit consequent, maar toch blijft Nederland op dit terrein
een middenmoter (Nauta & Biersteker, 2019). Ook de constante opmars van
crowdfunding zet verder door: van 32 miljoen euro in 2013 naar 329 miljoen euro
in 2018. Van het totale bedrag dat aan crowdfunding wordt opgehaald, wordt nu
90 procent gebruikt om bedrijven te financieren. Dat doel wordt daarmee steeds
belangrijker. De overige 10 procent bestaat uit crowdfunding voor maatschappelijke
projecten, creatieve projecten en consumentenleningen.

22

Financieringsmonitor 2019

Direct lending
De meeste alternatieve financieringsvormen hebben gemeen dat het ook echt om
een ander type producten dan leningen gaat. Dat geldt niet voor direct lending.
Dat is een vorm van onderhandse leningen, maar dan buiten de banken om. Deze
manier van financieren is vooral sinds de kredietcrisis opgekomen door de extra
eisen die aan banken gesteld werden (Kempen, 2019). De werkwijze voor
verstrekkers van direct lending lijkt op die van private equity, waarbij investeerders
de markt afspeuren naar complexe kansen (Van Poll, 2019). Traditioneel is direct
lending gericht op het middensegment met steeds meer aandacht voor het
(kleinere) mkb.

Direct lending
Het is ook mogelijk om geld te lenen van andere partijen dan een bank. Als dat
gebeurt zonder tussenkomst van een investeringsbank of andere makelaar is er
sprake van direct lending. Vaak zijn het institutionele beleggers, bedrijven of rijke
investeerders die aan andere ondernemingen geld uitlenen. Als er bij
crowdfunding met een lening gefinancierd wordt, kan dat ook als een vorm van
direct lending beschouwd worden. In de praktijk worden crowdlending en direct
lending echter vaak als twee aparte fenomenen beschouwd met de
financieringsbron als het belangrijkste verschil. Bij crowdlending zijn dit
particulieren en bij direct lending institutionele partijen.

Deze directe vorm van financieren is echter niet geheel zonder risico (Van
Poll, 2019). Zo is de sector onderworpen aan minder strenge leenstandaarden en
wordt een deel van het financieel risico buiten het gereguleerde bankwezen
geplaatst.

Mkb-beurs
Traditioneel bestond de financieringsmarkt voor bedrijven uit bancair krediet en de
mogelijkheid om zelf de kapitaalmarkt te betreden door verhandelbare aandelen en
obligaties uit te geven. Die laatste optie is tegenwoordig ook toegankelijk voor het
mkb.

Ontwikkelingen op de markt voor bedrijfsfinanciering 23

Mkb-beurs
Effectenbeurzen bieden bedrijven de mogelijkheid om direct geld op te halen bij
investeerders buiten banken om. Deze vorm van financieren was tot voor kort
vooral voor grotere bedrijven weggelegd. Een mkb-beurs geeft kleine en
middelgrote ondernemingen ook de kans om aandelen of obligaties uit te geven
op een publiek handelsplatform.

De kapitaalmarkt voor mkb-bedrijven is van beperkte omvang. Financiering via een
mkb-beurs is ook de enige vorm van alternatieve financiering die in 2018 een krimp
vertoonde. Dit hangt samen met het zes maanden stilleggen van de handel op de
NPEX, de grootste mkb-beurs, door de Autoriteit Financiële Markten (AFM). De beurs
had een zwaardere vergunning nodig om zijn functie voort te mogen zetten.

Kredietunies
Alternatieve financieringsvormen zijn opgekomen om financiering buiten het
bankwezen om mogelijk te maken. Er wordt daarbij vaak gekozen voor een
financieringsmodel dat afwijkt van het traditionele krediet. In coöperatieve
kredietunies komen ondernemers samen om juist wel die traditionele manier van
kredietverstrekking te verzorgen, maar dan onderling en zonder tussenkomst van de
bank. Solidariteit tussen de ondernemers en relatiebankieren zijn een groot goed.

Kredietunies
Ondernemers kunnen elkaar onderling geld uitlenen in een coöperatie. Dit is een
manier om bedrijven te financieren zonder tussenkomst van een bank. Dit concept
van een kredietunie is na de kredietcrisis in 2013 uit de Angelsaksische landen
over komen waaien. Banken waren in die periode terughoudend in hun
kredietverlening. Een kredietunie is georganiseerd per regio of bedrijfstak
waardoor er ook veel kennis bestaat van de omgeving waarin de ondernemer
actief is. Kredietunies richten zich vooral op leningen tot een bedrag
van 250 duizend euro.

24

Financieringsmonitor 2019

Het bedrag aan financiering dat door kredietunies verstrekt wordt, neemt iets toe,
maar blijft een zeer beperkt deel van de totale markt voor alternatieve financiering
uitmaken. Dit komt door de relatieve onbekendheid van deze financieringsvorm
onder ondernemers en een gebrek aan goede aanvragen (Koning, 2019). Slechts
20 procent van alle aanvragen wordt gehonoreerd. Financiering via een kredietunie
kent relatief hoge rentepercentages, onder meer omdat kredietunies vaker leningen
verstrekken zonder zekerheden. Dat leidt tot het risico dat ondernemers eerst buiten
de kredietunie op zoek gaan naar goedkopere alternatieven en dat de kredietunie
vervolgens als laatste optie wordt benaderd door bedrijven met een slechtere
uitgangspositie.

Nieuwe initiatieven op de markt voor mkb-financiering
De Nederlandse markt voor financiering gericht op het mkb en bedrijven in de
vroegste fasen van hun levensloop wordt steeds verder volwassen. Dat wordt
duidelijk uit het bredere pallet aan alternatieve vormen van financiering en de
consistente stijging in het bedrag dat jaarlijks via deze vormen wordt geïnvesteerd in
ondernemingen. Om de markt voor mkb-financiering verder te ontwikkelen is
in 2018 de Stichting MKB Financiering opgericht. Deze onafhankelijke organisatie
heeft als doel om de toegang tot mkb financiering voor ondernemers te verbeteren
en wordt gesteund door het ministerie van EZK. In 2019 hebben elf financiers
formeel de erkenning van SMF gekregen.
Begin 2019 heeft de Stichting MKB Financiering een gedragscode voor mkb financiers
gepubliceerd waar mkb financiers zich aan dienen te houden. Mkb financiers kunnen
een audit aanvragen om getoetst te worden op de gedragscode en om het keurmerk
Erkend MKB Financier te ontvangen. Onderdeel van de gedragscode en het keurmerk
is dat ondernemers met klachten kunnen aankloppen bij het onafhankelijke
klachtenloket Kifid.

Ontwikkelingen op de markt voor bedrijfsfinanciering 25

3.
De zoektocht
naar financiering

De komende hoofdstukken beschrijven de zoektocht van ondernemers naar
externe bedrijfsfinanciering. Deze zoektocht is een proces dat uit verschillende
stappen bestaat. Keuzes en afwegingen die ondernemingen in iedere stap
maken, komen uitgebreid aan bod. Dit hoofdstuk is de leeswijzer tot die
zoektocht. Het staat stil bij de manier waarop de rest van de monitor is
opgebouwd, bij de onderzoekspopulatie en de verschillende typen
ondernemingen die worden onderscheiden. Nieuw in deze
Financieringsmonitor 2019 ten opzichte van de Financieringsmonitor 2018 is het
onderscheid naar levensfase. Het hoofdstuk neemt ook al een voorschot op de
belangrijkste uitkomsten en sluit af door de beschikbaarheid van externe
financiering in perspectief te plaatsen ten opzichte van andere uitdagingen voor
de bedrijfsvoering.

3.1 Het aantrekken van financiering
als proces
In deze monitor wordt het gehele traject van behoefte tot daadwerkelijk aantrekken
van externe financiering beschouwd als een proces dat uit een aantal stappen
bestaat. Als eerste is er een mogelijke behoefte aan financiering. Als tweede is er de
fase van oriëntatie. Ondernemers met een serieuze behoefte zetten stappen om
informatie in te winnen over hun mogelijkheden. Als derde volgt een echte
aanvraag als die kansrijk lijkt tijdens de oriëntatie en als vierde is er de uitkomst van
de aanvraag. Die vier stappen hebben in deze monitor allemaal betrekking op de
periode die loopt van 1 juli 2018 tot 1 juli 2019. Tot slot is er nog een vijfde stap: de
verwachte behoefte aan financiering in de toekomst. Het gaat dan om de
12 maanden na het moment van uitvraag in de enquête. Dit gehele proces ziet er als
volgt uit:

1. Behoefte

2. Oriëntatie

3. Aanvraag

4. Uitkomst

5. Toekomst

Het gaat in deze monitor steeds om nieuwe, externe financiering. Dat zijn alle
vormen van vreemd vermogen en extern eigen vermogen. Voorbeelden van extern
eigen vermogen zijn crowdfunding met aandelen of private equity. Het gaat dus niet
om intern eigen vermogen: financiering uit het bedrijfsresultaat of als een
ondernemer beroep doet op zijn of haar eigen middelen.

De zoektocht naar financiering 27

Steeds specifiekere resultaten verder in het proces
Niet elke onderneming heeft behoefte aan externe financiering. Niet alle
ondernemingen met een financieringsbehoefte gaan ook daadwerkelijk op zoek of
doen een aanvraag. Een deel van de ondernemingen dat een aanvraag doet, vangt
bot. Er is daarom sprake van een trechterwerking waardoor er in iedere stap minder
ondernemingen overblijven. In termen van de enquête waar de monitor op
gebaseerd is: vragen worden steeds specifieker naarmate het proces van de
zoektocht vordert en de steekproef wordt dus steeds kleiner.
3.1.2

Trechterwerking zoektocht naar financiering

Mkb business economy
241 025

Geen behoefte

80%

Wel behoefte

20%

Oriëntatie
Wel verkenning

83%

Geen verkenning

17%

Aanvraag
Wel aanvraag

69%

Geen aanvraag

31%

Uitkomst
Toegekend

84%

Succesvolle bedrijven
22 700

28

Financieringsmonitor 2019

Afgewezen

16%

Van het mkb in de business economy heeft 20 procent een financieringsbehoefte.
Van die bedrijven met een financieringsbehoefte verkent 83 procent ook echt de
mogelijkheden om financiering aan te trekken. De relevante populatie is in dat geval
dus de groep ondernemingen met een financieringsbehoefte. Het is ook mogelijk
om ondernemingen die zich oriënteren te relateren aan de totale populatie. Op deze
wijze uitgedrukt, heeft 17 procent van alle bedrijven zich georiënteerd op
financiering. Dat ziet er als volgt uit voor het mkb in de business economy (zie
paragraaf 3.2 voor een definitie):
Het is duidelijk dat uitspraken in de monitor gebaseerd zijn op steeds minder
bedrijven in de enquête, omdat er bij iedere stap in het proces respondenten
afvallen. Vier op de vijf van de benaderde respondenten had geen behoefte aan
externe financiering en valt dus af voor de rest van de vragenlijst waarop de monitor
is gebaseerd. Bij hen is wel geïnformeerd naar het waarom hiervan en ook over de
verwachte financieringsbehoefte voor het komende jaar.

3.2 Uitkomsten voor het mkb in de
business economy
De hoofdpopulatie van de monitor bestaat uit alle ondernemingen in het mkb in de
business economy. Het mkb bestaat uit bedrijven met niet meer dan 250 werkzame
personen. Er wordt daarnaast een ondergrens van 2 werkzame personen
gehanteerd. De business economy is een afbakening van het bedrijfsleven exclusief
de landbouw en de financiële dienstverlening1). Als er in de monitor uitkomsten
genoemd worden zonder verbijzondering (bijvoorbeeld naar grootteklasse) hebben
ze altijd betrekking op het gehele mkb in de business economy, vanaf 2 werkzame
personen.
Hoewel de landbouw geen onderdeel vormt van de business economy, zijn er soms
toch apart uitkomsten voor deze sector opgenomen. De enquête is namelijk wel in
die sector uitgezet om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen. De resultaten voor
de landbouw zitten echter nooit verwerkt in de totaalcijfers. Hetzelfde geldt voor het
grootbedrijf dat is opgenomen als benchmark voor het mkb.

1)

De exacte afbakening van de business economy is de SBI-codes B t/m N en 95, exclusief K. Zie onderdeel I.1 in de
verantwoording.

De zoektocht naar financiering 29

De structuur van het mkb in de business economy
De populatie van de Financieringsmonitor is bepaald op basis van het Algemeen
Bedrijven Register (ABR) met als peilmaand mei 2019. Op dat moment bestond het
mkb in de business economy uit 241 025 bedrijfseenheden.
Omdat het microbedrijf bijna vier-vijfde van het mkb in de business economy
beslaat, zijn de resultaten in de monitor sterk beïnvloed door de uitkomsten voor
deze grootteklasse. Als dat mogelijk is, zijn daarom ook resultaten naar omvang
opgenomen. Deze zijn vaak informatiever, omdat er een verband is tussen
bedrijfsgrootte, financieringsbehoefte en slaagkans.
De figuren geven een verdeling weer van het mkb in de business economy op basis
van tellingen van bedrijven. Uitgedrukt in werkgelegenheid zouden de figuren er
heel anders uit zien. Het microbedrijf met 2 tot 10 werkzame personen zou dan nog
niet een derde van het mkb in de business economy uitmaken.
3.2.1a

Verdeling van het mkb in de business economy naar
kenmerken1)

4,0 %

9,0 %
10,0 %

23,0 %

5,0 %

49,0 %

nijverheid

bouw

handel, vervoer en horeca

informatie en communicatie

zakelijke dienstverlening

onroerend goed en reparatie

Bron: CBS, ABR mei 2019.

30

Financieringsmonitor 2019

3.2.1b

Verdeling van het mkb in de business economy naar
grootteklasse1)
4,0 %
18,0 %

78,0 %

microbedrijf

kleinbedrijf

middenbedrijf

1)
We onderscheiden het microbedrijf, kleinbedrijf, middenbedrijf en grootbedrijf, met ten minste 2
werkzame personen en vervolgens grenzen op 10, 50 en 250 werkzame personen.
Bron: CBS, ABR mei 2019.

3.2.1c

Verdeling van het mkb in de business economy naar
leeftijdsgroepen

19,0 %

81,0 %

jonger dan 5 jaar

5 jaar en ouder

Bron: CBS, ABR mei 2019.

De zoektocht naar financiering 31

Typen ondernemingen
Soms worden resultaten verbijzonderd naar bepaalde typen ondernemingen anders
dan naar grootteklasse, sector of bedrijfsleeftijd. Het gaat om zes ondernemingstypen. Bedrijven kunnen tot meerdere typen behoren. Er zijn ook bedrijven die zich
met geen van deze groepen identificeren. Tussen haakjes staat hun aandeel in de
steekproef:
— Familiebedrijf (45%);
— Innovatief bedrijf (10%);
— Snelgroeiend bedrijf (9%);
— Dochtermaatschappij (7%);
— Sociale onderneming (6%);
— Startup (4%).
Met innovatieve bedrijven worden ondernemingen bedoeld die aan product-,
proces-, marketing- en organisatorische vernieuwingen of sterke verbeteringen
doen. Onder een dochter wordt een zelfstandige juridische eenheid binnen een
concern verstaan. Een startup is een starter met een vernieuwend, schaalbaar idee
rondom een nieuwe technologie. Sociale ondernemingen leveren net als andere
ondernemingen een product of dienst. In plaats van winst is hun primaire doel het
dienen van een maatschappelijk doel zoals het klimaat, emancipatie en toegang tot
zorg. Deelnemers aan de enquête kiezen zélf met welk type zij zich identificeren.

Levensfase
De levensloop van ondernemingen bestaat uit verschillende fasen, van start tot
(doorgaans) ooit ook beëindiging. Tussen begin en eind maken ondernemingen
ontwikkelingen door die allemaal specifieke financieringsbehoeften en -kansen met
zich meebrengen. De fase waarin een bedrijf zich bevindt kan ook mede bepalen
welke financieringsvorm het meest geschikt is (Nauta & Biersteker, 2019). In de start
is er behoefte aan financiering om het bedrijf op te zetten, maar zijn er nog weinig
zekerheden. Geld komt dan vaak vooral van de ondernemer zelf of van informele
investeerders zoals vrienden en familie. Als het bedrijf zich heeft bewezen en
vervolgens verder wil uitbreiden, komen andere financieringsvormen binnen
handbereik. Net als bij de typering van het bedrijf, kiezen deelnemers aan de
enquête zelf met welke levensfase zij zich identificeren.

32

Financieringsmonitor 2019

3.2.2

Verdeling van het mkb in de business economy naar levensfase

%
60

50

40

30

20

10

0
start

opschalen

succes

uitbreiding

continuïteit

overleven

beëindiging

3.3 Resultaten in de monitor
De Financieringsmonitor bevat voornamelijk uitkomsten voor het gehele mkb in de
business economy. Die uitkomsten zijn gebaseerd op een netto steekproef onder
ruim 5 200 ondernemingen in de doelpopulatie, aangevuld met het grootbedrijf en
bedrijven actief in de landbouw. Door middel van weging en ophoging zijn ze
representatief voor de gehele populatie. Er vindt weging plaats naar
werkgelegenheid. Omdat de opbouw van de steekproef gedetailleerd is, wijken de
ophoogfactoren bij weging naar werkgelegenheid en naar het aantal bedrijven
weinig van elkaar af2).

2)

Dat betekent dat weging naar het aantal bedrijven of naar werkgelegenheid weinig verschil maakt. In de
Financieringsmonitor is er voor gekozen te wegen naar werkgelegenheid, gezien het verband tussen bedrijfsomvang en
de financieringsbehoefte en -uitkomst. Zie hiervoor ook de onderzoeksverantwoording.

De zoektocht naar financiering 33

Marges
De uitkomsten zijn schattingen op basis van de steekproef. Er zit een bepaalde
onzekerheid rondom die geschatte waarde. Dit zijn de 95%betrouwbaarheidsintervallen waarbinnen de uitkomsten vallen. Dat wil zeggen dat
bij herhaling de geschatte uitkomst in 95 procent van de gevallen binnen dat interval
ligt. Marges zijn te berekenen voor alle indicatoren, maar deze zijn in de monitor
uiteindelijk alleen opgenomen voor de vijf voornaamste indicatoren. Het gaat om
het aandeel van het mkb in de business economy…
1. … met een financieringsbehoefte;
2. … dat vervolgens de mogelijkheden verkend heeft;
3. … dat vervolgens een financieringsaanvraag heeft gedaan;
4. … naar de uitkomsten na een financieringsaanvraag;
5. … dat een financieringsbehoefte verwacht in het komende jaar.
In de betreffende figuren in de volgende hoofdstukken zijn marges met zwarte
staafjes aangegeven.

3.4 Toegang tot financiering in
perspectief
Toegang tot bedrijfsfinanciering kan een belangrijke voorwaarde zijn voor een
onderneming om te investeren en te groeien, maar het is niet de enige uitdaging
waar ondernemers dagelijks mee te maken krijgen. Het vinden en aantrekken van
goed personeel vormt de grootste belemmering voor het mkb in de business
economy: voor bijna de helft van de ondernemingen is dat in meer of mindere mate
het geval. In het grootbedrijf is het probleem zelfs nog nijpender en worstelt ruim
twee derde hier mee. De roep om goed personeel hangt duidelijk samen met
omvang: hoe groter de onderneming, hoe vaker het kunnen vinden van personeel
een belemmering voor de bedrijfsvoering is. Snelgroeiende en innovatieve
ondernemingen en bedrijven in de bouw hebben hier het vaakst mee te kampen.
Gestegen kosten en wet- en regelgeving worden daarna het vaakst genoemd.
In beide gevallen is het met ruime afstand de landbouw die hier het vaakst door
geraakt wordt. Ondernemers in deze bedrijfstak ervaren sowieso met afstand het
vaakst belemmeringen, ook op het gebied van ketenmacht en de toegang tot

34

Financieringsmonitor 2019

financiering. Wet- en regelgeving wordt verder vaak genoemd door vernieuwende
bedrijfstypen zoals sociale en innovatieve ondernemingen.
3.4.1

Uitdagingen voor de bedrijfsvoering, van helemaal niet
belemmerend tot erg belemmerend, voor het mkb en
grootbedrijf in de business economy1)
mkb
concurrentie groot

kosten

mkb
groot

vraag

mkb
groot

mkb
financiering groot

personeel

mkb
groot

mkb
digitalisering groot
mkb
ketenmacht groot
mkb
regelgeving groot
0

20

40

60

80

100

%
heel belemmerend

belemmerend

neutraal

niet belemmerend

helemaal niet belemmerend
1)

De uitkomsten in deze figuur zijn gebaseerd op alle deelnemers aan de Financieringsmonitor in de business
economy, dus ook bedrijven zonder financieringsbehoefte.

Toegang tot financiering als obstakel
Tegen die achtergrond blijkt de toegang tot financiering een kleiner probleem te
zijn. Het vormt voor het mkb zelfs één van de minst urgente uitdagingen: 17 procent
noemt het als een belemmering. Dat wordt volledig bepaald door het micro- en
kleinbedrijf. In het midden- en grootbedrijf beschouwt respectievelijk 11 en
7 procent de toegang tot financiering als een (grote) belemmering.

De zoektocht naar financiering 35

Alhoewel bijna één op de vijf ondernemingen er toch mee te maken heeft, wordt
alleen digitalisering minder vaak als belemmerende uitdaging genoemd. Voor het
grootbedrijf is de toegang tot financiering zelfs de minst grote belemmering.
Hoe kleiner de onderneming, hoe vaker toegang tot financiering een belemmering
vormt.
Het zijn verder vooral startups, snelgroeiende bedrijven en innovatieve
ondernemingen die problemen ondervinden met het aantrekken van financiering.
De eerste twee typen bedrijven zoeken iets minder grote financieringsbedragen dan
gebruikelijk in het totale mkb in de business economy: dat is 175 duizend euro
(mediaan, zie paragraaf 5.1). Het doorsnee door startups en snelgroeiende bedrijven
gezochte bedrag is 150 duizend euro. Innovatieve bedrijven zoeken in de regel juist
grotere bedragen met een mediaan van 300 duizend euro. Wel gaat het hier stuk
voor stuk om bedrijven die minder zekerheid over hun toekomst kunnen bieden: ze
hebben een beperkte staat van dienst, ze moeten hun groei in goede banen zien te
leiden of hebben te maken met onzekere baten uit de ontwikkeling of introductie
van nieuwe producten en diensten.

36

Financieringsmonitor 2019

4.
Behoefte aan en
oriëntatie op
externe financiering

De financieringsbehoefte in het mkb in de business economy is afgenomen.
Tussen juli 2018 en juli 2019 had 20 procent van die bedrijven behoefte aan
externe financiering. Een jaar eerder was dit nog 24 procent. Dit wordt geheel
veroorzaakt door de afgenomen behoefte in het microbedrijf, omdat zij nu
minder vaak groeikansen zien. De bank is en blijft het voornaamste kanaal waar
ondernemers met een financieringsbehoefte een beroep op doen: 80 procent
stapt direct naar de bank om de mogelijkheden te bespreken. Bankleningen
worden vervolgens door 70 procent overwogen en dat is meer dan een jaar
eerder. Met name de relatie met de bank en de bekendheid van dit
financieringskanaal zorgen voor deze voorkeur.
In dit hoofdstuk worden de resultaten van de eerste twee fases, behoefte en
oriëntatie, in de zoektocht naar financiering door het bedrijfsleven verder
uiteengezet. De volgende figuur geeft de positie van dit hoofdstuk in het gehele
proces weer. Nieuw in deze monitor ten opzichte van vorig jaar zijn aandacht voor
versneld aflossen en motivaties voor voorkeur inzake bancaire financiering.

1. Behoefte

2. Oriëntatie

3. Aanvraag

4. Uitkomst

5. Toekomst

4.1 Behoefte aan externe financiering
neemt af
De behoefte aan externe financiering is in het jaar tussen juli 2018 en juli 2019 lager
dan het jaar daarvoor. Toen had nog 24 procent van het mkb in de business economy
die financiering nodig, nu is dat afgenomen tot 20 procent. Dit verschil is groot
genoeg om buiten de onzekerheidsmarges te vallen en dus is er sprake van een
statistisch significante afname1). Die terugval komt volledig voor rekening van
minder vraag naar externe financiering in het microbedrijf: die zakte van 23 procent
naar 17 procent. Bij alle andere grootteklassen is de behoefte aan externe
financiering juist toegenomen2), het sterkst in het grootbedrijf: van 23 procent naar
29 procent.

2)

De ondergrens van de onzekerheidsmarge was in de vorige monitor 21 procent.
Alleen voor het kleinbedrijf statistisch significant. Voor het midden- en grootbedrijf valt de toename nog binnen de
bandbreedte van de onzekerheidsmarges van vorig jaar.

38

Financieringsmonitor 2019

1)

4.1.1

Aandeel bedrijven met een externe
financieringsbehoefte, inclusief marges 1)2)
20%
Mkb

17%
Micro
30%
Klein
31%
Midden
29%
Groot

30%
Landbouw
27%
Nijverheid
21%
Bouw
20%
Handel
22%
ICT
16%
Zakelijke
dienstverlening
18%
Onroerend goed
en reparatie

25%
Jong
18%
Oud

0%

10%

20%

30%

40%

Legenda
2019
2018

1)

De landbouw is onderdeel van de analyses daar waar interessant, maar maakt geen deel uit van
de business economy. In het totaalcijfer voor het mkb is het dan ook niet opgenomen. In de
resultaten naar sector is het grootbedrijf niet verwerkt.

2)

Het gaat hier om 95%-betrouwbaarheidsinterval marges, zie de onderzoeksverantwoording voor
meer toelichting op de weergegeven marges.

Behoefte aan en oriëntatie op externe financiering 39

Het microbedrijf geeft in toegenomen mate aan dat ze meer met intern eigen
vermogen konden financieren (van 38 procent naar 42 procent). Ten opzichte van
grotere ondernemingen wordt het uitblijven van groei en het onafhankelijk willen
blijven van een financier ook relatief vaak als reden aangevoerd. Het grootbedrijf
geeft aan dat een gebrek aan externe financieringsbehoefte vaak voortvloeit uit het
feit dat ze reeds aan hun financieringsbehoefte kunnen voldoen vanuit middelen
van de moeder of met bestaande externe financieringsruimte zoals openstaande
leningen of kredietlijnen.

Vooral agrarische ondernemingen zoeken externe
middelen
Microbedrijven zijn relatief sterk vertegenwoordigd in de sectoren handel, vervoer
en horeca en in de zakelijke dienstverlening, daarom is de afgenomen behoefte ook
daar terug te zien. In de landbouw is de toename juist het grootst. Dit is de
bedrijfstak waar ondernemers het vaakst behoefte hebben aan externe financiering:
30 procent van alle agrarische ondernemingen in het mkb heeft financiering nodig.
Als ze geen behoefte hebben, is dat vaker dan in andere bedrijfstakken omdat ze niet
groeien.
Snelle groeiers (40 procent) en innovatieve bedrijven (31 procent) zijn de groepen
waarvan het grootste aandeel een behoefte heeft aan externe financiering.
Zij hebben externe middelen nodig om groei te faciliteren of investeringen met een
langere looptijd en onzekere uitkomst te financieren. Dochter- (13 procent) en
familiebedrijven (21 procent) hebben juist het minst vaak behoefte aan extern geld.
Dochterbedrijven hebben bijvoorbeeld makkelijker toegang tot interne middelen
binnen het concern.
Verschil in financieringsbehoefte is ook terug te zien als de financieringsbehoefte
wordt afgezet tegen de levensfase van de onderneming. Vooral bedrijven in de
uitbreidingsfase (41 procent) of bedrijven die aan het opschalen zijn (37 procent)
geven aan externe middelen te kunnen gebruiken. De financieringsbehoefte is het
laagst bij bedrijven die gaan stoppen (8 procent).

40

Financieringsmonitor 2019

4.2 Bedrijven zonder behoefte
financieren het liefst intern
Minder behoefte aan externe financiering kan leiden tot minder aanvragen voor
financiering en uiteindelijk minder verstrekte financieringen. In dat geval kan de
stabiliserende (of zelfs afnemende) kredietverstrekking die in hoofdstuk 2 werd
geconstateerd in ieder geval deels het gevolg zijn van een vraageffect. Er zijn echter
zowel positieve als negatieve factoren die schuilgaan achter het al dan niet hebben
van een financieringsbehoefte.
4.2.1

Motivatie van bedrijven zonder financieringsbehoefte, mkb in
de business economy

9,0 %
2,0 %
4,0 %
8,0 %
44,0 %

11,0 %

22,0 %

intern eigen vermogen

geen groei(kansen)

onafhankelijk van financier

bestaande financiering

versneld aflossen

moedermaatschappij

anders

Positieve factoren die er voor zorgen dat ondernemingen geen behoefte hebben aan
financiering bestaan bijvoorbeeld uit goede bedrijfsresultaten in recente jaren,
waardoor groei en investeringen met intern eigen vermogen gefinancierd kunnen
worden. Dit is ook de voornaamste reden dat het mkb in de business economy geen
externe financiering zoekt. Dat eigen vermogen bestaat dan bijna altijd uit
ingehouden winsten of reserves en in een kwart van de gevallen uit privévermogen
van de ondernemer, vanzelfsprekend vooral bij de kleinste bedrijven, maar ook
bovengemiddeld vaak in de landbouw. Voorwaarde voor beiden is natuurlijk dat er
voldoende eigen vermogen binnen de onderneming bestaat. Bedrijven met een

Behoefte aan en oriëntatie op externe financiering 41

externe financieringsbehoefte hebben een duidelijk lagere solvabiliteit en dus
minder eigen vermogen op de balans3).
Voorbeelden van negatieve factoren waardoor bedrijven geen financieringsbehoefte hebben, zijn situaties waarin zich geen groeimogelijkheden aandienen of
als het bedrijf er bewust voor kiest om niet bij een externe financier aan te kloppen
om zo volledige invloed te behouden op de eigen bedrijfsvoering. Er zijn ook
motivaties die zowel positief als negatief kunnen zijn. De wens versneld af te lossen
is er hier één van. Het aantrekken van vreemd vermogen maakt het mogelijk om met
een vaste inleg van eigen vermogen meer te investeren en zo een hoger rendement
te behalen. Het is tegelijkertijd niet geheel zonder risico, omdat rentebetalingen op
schulden ook gedaan moeten worden in economisch mindere tijden.
Bedrijven kunnen er om die reden dus voor kiezen om hun schulden versneld af te
lossen in de betere jaren. Van bedrijven zonder financieringsbehoefte blijkt dit voor
vier procent de voornaamste verklaring te zijn. Dat geldt vooral voor de allerkleinste
bedrijven en geheel niet voor het grootbedrijf. Vooral agrarische ondernemingen
lossen liever af dan dat zij nieuwe middelen aantrekken: voor 13 procent van hen is
dit de voornaamste reden. Het neemt bij hen daarmee de derde plek in.

4.3 Bank is voornaamste informatiekanaal en financieringsoptie
Van de ondernemingen met een financieringsbehoefte, zet vervolgens 83 procent
ook daadwerkelijk stappen om daar invulling aan te geven. Die verkenning bestaat
onder andere uit het onderzoeken van bronnen en financieringsvormen die zich het
beste lenen voor hun situatie.

3)

Zie ook figuur 4.1.2. uit de Financieringsmonitor 2018.

42

Financieringsmonitor 2019

4.3.1

Aandeel bedrijven met een externe financieringsbehoefte dat
zich oriënteert op de mogelijkheden, inclusief marges 1)2)
83%
Mkb

80%
Micro
88%
Klein
92%
Midden
94%
Groot

95%
Landbouw
88%
Nijverheid
84%
Bouw
79%
Handel
81%
ICT
88%
Zakelijke
dienstverlening
89%
Onroerend goed
en reparatie

80%
Jong
84%
Oud

0%

20%

40%

60%

80%

100%

120%

Legenda
2019
2018

1)

De landbouw is onderdeel van de analyses daar waar interessant, maar maakt geen deel uit van
de business economy. In het totaalcijfer voor het mkb is het dan ook niet opgenomen. In de
resultaten naar sector is het grootbedrijf niet verwerkt.

2)

Het gaat hier om 95%-betrouwbaarheidsinterval marges, zie de onderzoeksverantwoording voor
meer toelichting op de weergegeven marges.

Behoefte aan en oriëntatie op externe financiering 43

Startups vallen het vaakst al af vóór oriëntatie
Hoe groter bedrijven zijn, hoe vaker zij zich oriënteren: grote bedrijven met een
financieringsbehoefte zetten deze stap eigenlijk bijna allemaal, onder
microbedrijven met een financieringsbehoefte valt een vijfde in deze oriëntatiefase
van de zoektocht alsnog af. Bedrijven in de agrarische sector gaan het vaakst over op
verkenning. Die in de handel, vervoer en horeca doen dat het minst vaak.
De bereidheid om de volgende stap te zetten en proactief de mogelijkheden te
verkennen is vooral zichtbaar bij innovatieve bedrijven, sociale ondernemingen en
snelle groeiers. Van hen oriënteert ten minste 92 procent zich. Van de startups valt
juist 23 procent in deze fase af. Ondernemingen oriënteren zich het vaakst als ze aan
het uitbreiden of opschalen zijn (respectievelijk 95 en 93 procent).

Kleine en jonge bedrijven vaker zelf op verkenning
Bancair krediet blijft voor de meeste ondernemers de eerste financieringsvorm die
overwogen wordt, 70 procent (zie figuur 4.3.3). Dat blijkt ook uit de
informatiekanalen die bedrijven met een financieringsbehoefte actief verkennen:
80 procent van de bedrijven in het mkb gaat naar de bank om te bepalen welke
mogelijkheden er voor hen bestaan. In de landbouw gaat het zelfs om 91 procent.
De groep bedrijven die naar de bank gaat voor informatie is meer dan drie keer zo
groot als het aandeel dat zelf op internet zoekt. Slechts 30 procent vindt ook de weg
naar andere financiers als informatiebron.

44

Financieringsmonitor 2019

4.3.2

Wijze waarop bedrijven zich oriënteren op de
financieringsmarkt, mkb in de business economy1)

%
100

75

50

25

0
bank

accountant

andere
financier

financieel
adviseur

bekenden

zelf online
gezocht

anders

1)

Bedrijven kunnen zich op meerdere manieren oriënteren. De aandelen tellen daarom op tot meer
dan 100 procent.

Vooral voor grote bedrijven is de weg naar de banken vanzelfsprekend. Het aandeel
is het laagst in het microbedrijf. Voor de kleinste en jongste bedrijven is het
doorgaans moeilijker om bankkrediet aan te trekken. Zij hebben vaak een
beperktere staat van dienst, kunnen minder zekerheden bieden en hebben een
kleinere financieringsbehoefte, waardoor de financieringskosten relatief zwaar
wegen. Ondernemers in het microbedrijf gaan dan ook eerder zelf online of bij
bekenden op verkenning uit. Ook bedrijven die actief zijn in de ICT gaan relatief vaak
zelf op zoek.

Helft ondernemers kijkt naar accountant voor advies
De helft van de bedrijven in het mkb gaat in gesprek met de accountant. Deze is
bekend met de bedrijfseconomische kant van de onderneming, heeft zicht op de
prestaties van de onderneming en is om die redenen een logische gesprekspartner
voor de ondernemer4). Dat geldt zeker voor kleinere ondernemingen: het aandeel
loopt af van 56 procent in het microbedrijf tot 11 procent in het grootbedrijf. Meer

4)

Toch blijkt er een tekort aan kennis van financiering te bestaan onder accountants om de rol als ‘financiële huisarts’ van
een bedrijf op zich te nemen (NEMACC, 2019). Zeker als het om complexe financieringen gaat, vraagt dit een aparte
deskundigheid.

Behoefte aan en oriëntatie op externe financiering 45

dan negen op de tien bedrijven in het mkb in de business economy heeft ooit een
financieringsplan opgesteld voor een aanvraag. Ruim een op de vijf heeft dat
zelfstandig gedaan, maar veruit het grootste deel kreeg daarbij hulp van een
accountant.
4.3.3

Door het mkb overwogen financieringsvormen naar vreemd
(lichtblauw) en eigen (donkerblauw) vermogen, mkb in de
business economy1)2)
banklening
rekeningcourant
leasing
informele investeerders
onderhandse lening
formeel durfkapitaal
leverancierskrediet
factoring
crowdfunding
business angels
toch intern eigen vermogen
overig eigen vermogen
overig vreemd vermogen
0

25

50

75

%

1)

Een bedrijf kan zich op meerdere oriëntatievormen hebben gericht. De aandelen tellen daarom op tot meer
dan 100 procent.
2)
Afhankelijk van de vorm kan crowdfunding tot eigen vermogen (financier ontvangt aandelen) of tot
vreemd vermogen (financier ontvangt rente) behoren. Dat laatste komt vaker voor.

Ongeveer een derde van de bedrijven maakt gebruikt van de diensten van een
financieel adviseur. Deze beroepsgroep gaat zich de komende periode in
samenwerking met de Stichting MKB Financiering verder professionaliseren, onder
meer door een gedragscode op te stellen.

Mogelijkheden bancair krediet nog vaker dan vorig jaar
verkend
Ondanks een veranderend financieringslandschap, zoals beschreven in hoofdstuk 2,
blijft bancair krediet met afstand de vaakst overwogen financieringsvorm.
Het aandeel bedrijven dat een banklening overweegt is juist nog hoger dan een jaar

46

Financieringsmonitor 2019

eerder: van 62 procent naar 70 procent. Vooral klein- en grootbedrijf denkt aan
bancair krediet, net als agrarische ondernemingen en oudere bedrijven.

Duidelijke link tussen type onderneming en
financieringsvormen
De mogelijkheden van leasing worden vooral door het grotere mkb en bedrijven in
de nijverheid en bouw verkend. Factoring wordt het vaakst genoemd door het
grootbedrijf en de sector informatie en communicatie. De vormen van eigen
vermogensfinanciering worden vooral door het microbedrijf en door jongere
bedrijven als opties gezien. Hoe kleiner en jonger, hoe vaker informele
investeerders, crowdfunding en business angels worden overwogen. Deze vormen
spreken sowieso een specifiek publiek aan. Zo zijn zakelijke dienstverleners
bovengemiddeld geïnteresseerd in informele investeringen (31 procent) en
crowdfunding (15 procent) en van de ondernemers in informatie en communicatie
overweegt 28 procent business angels als financieringsvorm.
Bedrijven in de overlevende fase kiezen relatief veel voor rekening courant en
informele investeerders als financieringsvorm. Bedrijven die in een uitbreidende of
opschalende fase zitten kiezen daarentegen eerder voor durfkapitaal en
achtergestelde leningen.

Voorkeur bancair krediet vooral vanwege al bestaande
relatie met huisbank en bekendheid
Bedrijven die een voorkeur voor de bancaire opties (banklening en rekening
courant) kennen, hebben die voorkeur vooral vanwege de al bestaande relatie met
de huisbank en de bekendheid van bancaire financiering. Beide redenen worden
door ruim de helft van de ondernemingen genoemd. Ook de betrouwbaarheid van
banken en de onbekendheid met non-bancaire opties worden vaak genoemd:
respectievelijk door 26 en 20 procent. De duidelijke relatie tussen agrarische
ondernemingen en banken blijkt hier opnieuw. Bijna de helft van hen geeft namelijk
aan dat zij nadrukkelijk naar bancaire opties kijken, omdat de bank het onderpand al
heeft, wat het moeilijk maakt om ergens anders financiering aan te trekken. Bij de
andere sectoren is dit aandeel duidelijk lager.

Behoefte aan en oriëntatie op externe financiering 47

4.3.4

Reden voorkeur bancair krediet (banklening en rekening
courant), mkb in de business economy1)
Relatie huisbank
Bekendheid
Betrouwbaarheid
Beschikt al over onderpand
Onbekendheid non-bancair
Aangeraden door adviseur
Goedkoper
Anders
Gemakkelijker
0

25

50

75

%

1)

Bedrijven kunnen meerdere redenen hebben om te kiezen voor bancair krediet. De aandelen tellen
daarom op tot meer dan 100 procent.

4.4 Meeste afhakers verwachten te
falen
Hoewel veruit het grootste deel van het mkb met een financieringsbehoefte
vervolgens ook stappen zet om de mogelijkheden te verkennen, doet bijna één op
de vijf dat niet. Het gaat dan om een groep bedrijven die aangeeft de externe
middelen goed te kunnen gebruiken, maar toch niet tot oriëntatie over gaat.
De voornaamste reden hiervoor is dat ondernemers geen succesvolle aanvraag
verwachten. Dit afschrikeffect is het sterkst in het microbedrijf, de landbouw en in de
sector handel, vervoer en horeca. Daarnaast is er een substantiële groep die
aangeeft de mogelijkheden niet te verkennen, omdat ze simpelweg al een vast
adres hebben waar ze aankloppen om in hun financieringsbehoefte te voorzien.

48

Financieringsmonitor 2019

5.
De financieringsvraag:
proces en uitkomsten

Het aandeel bedrijven in het mkb in de business economy dat daadwerkelijk
overgaat tot een financieringsaanvraag is vrijwel gelijk gebleven. Zo ook de
uitkomst van de aanvraag. Tussen juli 2018 en juli 2019 deed 69 procent van de
bedrijven met een externe financieringsbehoefte een aanvraag en 84 procent
daarvan was succesvol.
Vooral kleine bedrijven en startups haken af na het verkennen van de
mogelijkheden. Ze hebben ofwel nieuwe inzichten gekregen waaruit bleek dat
externe financiering niet de juiste oplossing was op dat moment of hadden het
idee dat hun kans op slagen niet hoog genoeg was.
Hoe groter het bedrijf, hoe hoger de kans op een succesvolle aanvraag. Meer dan
de helft van de bedrijven met een succesvolle aanvraag investeert om groei
mogelijk te maken. Dit proberen ze voornamelijk te bereiken door te investeren
in uitbreiding en vernieuwing. Vooruitkijkend verwacht 14 procent van alle
bedrijven in het mkb in de business economy een financieringsbehoefte te
hebben in het komende jaar. Dat is duidelijk lager dan de 20 procent die het
afgelopen jaar een financieringsbehoefte hadden.
Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de laatste drie fases in de zoektocht naar
financiering: de daadwerkelijke aanvraag van externe financiering en de uitkomst
daarvan voor de periode van juli 2018 tot juli 2019 en de toekomstige
financieringsbehoefte voor de periode van juli 2019 tot juli 2020. De volgende figuur
geeft de positie van dit hoofdstuk in het gehele proces weer. Nieuw in deze monitor
ten opzichte van vorig jaar is de aandacht voor aanknopingspunten voor een nieuwe
aanvraag bij afwijzing.

1. Behoefte

50

Financieringsmonitor 2019

2. Oriëntatie

3. Aanvraag

4. Uitkomst

5. Toekomst

5.1 Kleinste bedrijven en startups
stoppen zoektocht het vaakst na
oriëntatie
Ruim twee derde van de bedrijven zet na de verkenning van de mogelijkheden ook
daadwerkelijk een aanvraag in gang. Het gaat dan om bedrijven die behoefte
hebben aan financiering én zich georiënteerd hebben op de mogelijkheden.
Dit betekent tegelijkertijd dat voor een derde van de bedrijven in deze
verkenningsfase iets duidelijk is geworden dat hen weerhoudt van het indienen van
een financieringsaanvraag.
De groep die na de tweede fase uitvalt is het grootst in het microbedrijf. Van deze
bedrijven gaat slechts 64 procent over tot een aanvraag. Onder de grotere bedrijven
loopt dit op tot 84 procent. De uitval is dan ook het hoogst in de groepen die voor
een groot deel uit kleine bedrijven bestaan: startups en ondernemingen in de ICT en
handel, vervoer en horeca. Snelle groeiers en sociale ondernemingen doen juist het
vaakst een aanvraag. Deze trend vertaalt zich ook naar de levensfase waarin de
bedrijven zich bevinden. Zo worden er relatief veel financieringsaanvragen gedaan
onder bedrijven die in een uitbreidende fase en continuïteitsfase zitten. Dat zijn ook
vaak de snelle groeiers en de wat grotere bedrijven.

Zoektocht stopt vaak als kans laag ingeschat wordt
door ondernemers en adviseurs
Voor 31 procent van de ondernemingen met een financieringsbehoefte bleek
externe financiering toch niet de juiste weg te zijn. Bij hen stopt de zoektocht na het
verkennen van de mogelijkheden dus alsnog. Een derde van die stoppers doet dat,
omdat ze er voor kiezen de behoefte alsnog met interne middelen te financieren.
Een bijna even grote groep schat de eigen kansen op succes simpelweg te laag in en
stopt de zoektocht om die reden. Bij een kwart van de bedrijven is het de adviseur
die afraadt tot een aanvraag over te gaan. Deze inschatting is mogelijk ingegeven
door het geplande doel: bedrijven die uiteindelijk geen aanvraag doen, zochten de
financiering minstens twee keer zo vaak om een moeilijke periode te overbruggen
en om het werkkapitaal op peil te houden als de bedrijven die wel een aanvraag
indienen.

De financieringsvraag: proces en uitkomsten

51

5.1.1 Aandeel bedrijven met een externe financieringsbehoefte
dat na oriëntatie een aanvraag doet, inclusief marges 1)2)
69%
Mkb

64%
Micro
77%
Klein
84%
Midden
80%
Groot

72%
Landbouw
79%
Nijverheid
72%
Bouw
66%
Handel
63%
ICT
71%
Zakelijke
dienstverlening
64%
Onroerend goed
en reparatie

69%
Jong
69%
Oud

0%

20%

40%

60%

80%

100%

Legenda
2019
2018

1)

De landbouw is onderdeel van de analyses daar waar interessant, maar maakt geen deel uit van
de business economy. In het totaalcijfer voor het mkb is het dan ook niet opgenomen. In de
resultaten naar sector is het grootbedrijf niet verwerkt.

2)

Het gaat hier om 95%-betrouwbaarheidsinterval marges, zie de onderzoeksverantwoording voor
meer toelichting op de weergegeven marges.

52

Financieringsmonitor 2019

Bedrijven zoeken hoger financieringsbedrag
Het bedrag dat het mkb in de business economy aan externe financiering zocht
tussen juli 2018 en juli 2019 lag met een mediaan van 175 duizend euro hoger
dan een jaar daarvoor. Het mediane bedrag lag toen op 105 duizend euro. Dit
komt doordat het bedrag dat microbedrijven zochten is toegenomen én omdat
minder microbedrijven een financieringsbehoefte hebben (zie paragraaf 4.1). De
mediaan betekent dat de helft van de aanvragers een lager bedrag zochten en de
andere helft dus een hoger bedrag. Micro, klein- en middenbedrijven zochten
respectievelijk (het mediane bedrag van) 100 duizend, 250 duizend en
850 duizend euro aan financiering.
Het doorsnee (mediaan) gezochte bedrag is het hoogst in de sector onroerend
goed en bij innovatieve bedrijven en juist het laagst in de bouw en zakelijke
dienstverlening. Ook bedrijven die een dochter zijn van een andere onderneming
zoeken relatief lage bedragen voor externe financiering, mogelijk omdat zij al
een beroep kunnen doen op financiering binnen de eigen groep.
Bedrijven die zich middenin de succesfase bevinden, vragen met een mediaan van
400 duizend euro relatief hoge bedragen aan. Ook in de opschalings- en
uitbreidingsfase is het aangevraagde doorsneebedrag relatief hoog (200 duizend
euro). Een aanvraag tijdens de start van een bedrijf is juist relatief klein
(85 duizend euro).

5.2 Slaagkans neemt toe met
bedrijfsomvang
De uitkomst van een aanvraag na oriëntatie blijft onveranderd ten opzichte van vorig
jaar: 84 procent is (deels) succesvol. Dit betekent dat van alle bedrijven met een
externe financieringsbehoefte uiteindelijk 48 procent financiering weet aan te
trekken. Dit is de groep die na een behoefte de mogelijkheden verkent, een
aanvraag doet én (deels) slaagt.
De kans op slagen hangt wel sterk samen met de omvang van het bedrijf en de
levensfase waarin een bedrijf zich bevindt. Zo is de slaagkans in het microbedrijf
81 procent, terwijl dit oploopt tot wel 98 procent voor het grootbedrijf. Van de

De financieringsvraag: proces en uitkomsten

53

bedrijven die in de succesfase zitten worden vrijwel alle aanvragen gehonoreerd.
Ook oudere bedrijven en bedrijven die meer onderpand kunnen bieden zijn relatief
vaak succesvol in hun aanvraag. Zij kunnen een staat van dienst laten zien en kunnen
zakelijke zekerheden bieden, waardoor het verstrekken van financiering voor de
financier minder risicovol wordt. Van de bedrijven die in de opbouwfase zitten en
willen opschalen ligt het slagingspercentage net als voor het microbedrijf relatief
laag, rond de 80 procent.

Startups en innovatieve bedrijven krijgen minder vaak
én minder geld
Voor startups en innovatieve ondernemingen is het duidelijk moeilijker om externe
financiering aan te trekken. De slaagkans is voor deze bedrijven het laagst:
respectievelijk 60 en 74 procent krijgt het gezochte bedrag in ieder geval deels.
Zij krijgen ook het vaakst te maken met een niet volledige verstrekte financiering:
hun aanvraag is dus minder vaak succesvol én ze krijgen vaker dan andere bedrijven
minder dan aangevraagd.
Een afwijzing kan betekenen dat bedrijfsplannen weer de ijskast in kunnen met
mogelijk gevolgen voor onderneming en ondernemer. In de helft van de gevallen
zorgt een afwijzing ervoor dat een geplande uitbreiding niet door kan gaan.
Ook vernieuwing en investeren in personeel zijn vaak de dupe van een afgewezen
aanvraag. Toch is een afwijzing niet altijd zo ingrijpend. Een derde van de bedrijven
die te maken kreeg met een afwijzing geeft aan dat dit geen verdere gevolgen voor
de bedrijfsvoering had.

54

Financieringsmonitor 2019

5.2.1

Aandeel bedrijven met een externe financieringsbehoefte dat
na oriëntatie een (deels) succesvolle aanvraag doet, inclusief
marges1)2)
84%

Mkb

81%
Micro
86%
Klein
96%
Midden
98%
Groot

86%
Landbouw
89%
Nijverheid
86%
Bouw
82%
Handel
83%
ICT
82%
Zakelijke
dienstverlening
89%
Onroerend goed
en reparatie

80%
Jong
85%
Oud

0%

20%

40%

60%

80%

100%

120%

2019
2018

1)

De landbouw is onderdeel van de analyses daar waar interessant, maar maakt geen deel uit van
de business economy. In het totaalcijfer voor het mkb is het dan ook niet opgenomen. In de
resultaten naar sector is het grootbedrijf niet verwerkt.

2)

Het gaat hier om 95%-betrouwbaarheidsinterval marges, zie de onderzoeksverantwoording voor
meer toelichting op de weergegeven marges.

De financieringsvraag: proces en uitkomsten

55

Afwijzing leidt zelden tot alternatief
Ruim een kwart van de bedrijven trekt na de financieringsaanvraag alsnog de
aanvraag terug. De financieringsvoorwaarden (kosten of rentetarief) blijken dan
toch tegen te vallen of de situatie van het bedrijf is tijdens de aanvraag simpelweg
veranderd. De bedrijven die doorgaan met de aanvraag, maar die eindigen met een
afwijzing, krijgen bijna altijd een toelichting van de financier. Bij een groot deel van
alle afwijzingen heeft de opgegeven reden betrekking op de bedrijfseconomische
situatie. Een derde komt doordat de onderneming onvoldoende zakelijke
zekerheden kan bieden. Het gaat dan om zaken als onderpand, hypotheekrecht,
borgtocht of hoofdelijke aansprakelijkheid. Bij nog eens een derde geldt dat de
rentabiliteit, kasstromen of solvabiliteit onvoldoende rooskleurig zijn. Ongeveer een
vijfde van de afgekeurde aanvragen past niet binnen het beleid van de financier.
Hoewel de meeste financiers bij een afwijzing netjes vermelden waarom een
aanvraag is afgewezen, helpt dat de ondernemer zelden verder: 78 procent geeft
aan dat de uitleg van de financier geen aanknopingspunten gaf voor een nieuwe,
betere aanvraag. Slechts 12 procent wordt na een afwijzing ook expliciet op
alternatieven gewezen. Dat advies bestond uit het overwegen van andere vormen
(zoals crowdfunding) of het later opnieuw proberen.
Zoals te verwachten, ervaren bedrijven met een succesvolle aanvraag het proces als
(zeer) positief en zijn de bedrijven met een afgewezen aanvraag een stuk minder te
spreken over het gehele proces.

Slaagkans hoog of laag?
Van alle financieringsaanvragen leidt 84 procent tot succes. Dat is een hoog getal,
maar op zichzelf vertelt dit percentage maar een deel van het verhaal. Bedrijven
met een financieringsbehoefte kunnen op verschillende punten in de zoektocht
afvallen. Zo kan het zijn dat ze bij nader inzien het gevoel hebben dat hun
aanvraag niet kansrijk gaat zijn of dat ze vrezen dat de voorwaarden te streng
zijn. Van alle bedrijven met een behoefte aan financiering, weet 48 procent ook
daadwerkelijk de gezochte financiering aan te trekken. Of dergelijke aandelen
als ‘hoog’ of ‘laag’ worden beschouwd in de zin van een positieve of negatieve
duiding, is afhankelijk van het gezichtspunt. Dat wordt mede bepaald door het
standpunt of men afvallers ziet als het gevolg van een noodzakelijke gezonde
voorselectie of doordat ondernemers (onterecht) ontmoedigd raken.

56

Financieringsmonitor 2019

5.3 Durfkapitaal voornamelijk in trek
bij kleine hightech bedrijven
Van de succesvolle aanvragen blijft de banklening de meest voorkomende
financieringsvorm. Eigen vermogensvormen (bijvoorbeeld achtergestelde leningen)
zijn afgenomen in populariteit en nemen 16 procent van de toegekende
financieringsaanvragen in. Aangetrokken eigen vermogen, en dan voornamelijk
durfkapitaal, is voornamelijk terug te zien bij de kleinere bedrijven en bedrijven in
de ICT. Het gaat dan vooral om (kleine) hightech startups die een groter risico als
investering kunnen betekenen. Dit zijn ook de bedrijfstypen die zich tijdens de
oriëntatiefase al meer richtten op deze financieringsvormen. Het belang van
durfkapitaal en informele investeerders neemt duidelijk af met bedrijfsomvang en
bedrijfsleeftijd.
5.3.1

Financieringsvormen in de aangetrokken financiering1)
banklening
leasing
rekeningcourant
informele investeerders
onderhandse lening
overig
factoring
achtergestelde lening
formeel durfkapitaal
crowdfunding
leverancierskrediet
business angels
0

10

20

30

40

50

%

1)

Aandelen op basis van aantal (deels) succesvolle aanvragen.

In het microbedrijf en in de sectoren bouw en onroerend goed wordt relatief veel
gebruik gemaakt van een onderhandse lening. Bij een onderhandse lening wordt
geld geleend zonder tussenkomst van een officiële financiële instantie waardoor er
niet voldaan hoeft te worden aan de vaak strenge financieringsvoorwaarden die
gesteld worden. Het aanvragen en verstrekken van financiering is hierdoor een stuk

De financieringsvraag: proces en uitkomsten

57

eenvoudiger. In de bouw en onroerend goed sector zijn relatief veel kleine
ondernemingen actief waarvoor een dergelijke financieringsvorm aantrekkelijk is.

5.4 Rente en risico
Verkregen financiering gaat gepaard met de nodige financieringsvoorwaarden,
zoals het rentetarief en eventueel onderpand. De mediaan van het vaste
rentepercentage voor het mkb bedraagt 3,7 procent, die van het variabele
rentepercentage 3,0 procent1). De rente is relatief hoog voor de kleinere en jongere
bedrijven. Zij hebben doorgaans een beperkte staat van dienst, zijn gevoeliger voor
externe schokken en vormen daarom een groter risico voor de financier.
5.4.1

Mediaan van het rentetarief (vast en variabel) op de ontvangen
financiering1)

%
4

3

2

1

0
vaste rente

micro
1)

klein

variabele rente

midden

mkb

groot

Zoals gerapporteerd door de bedrijven zelf.

In de sectoren is dit ook terug te zien: hogere rentes in de zakelijke dienstverlening
en ICT (meer risicovolle sectoren met kleinere bedrijven en relatief veel immateriële
vaste activa) en lagere rentes in de sectoren onroerend goed en reparatie en landbouw (sectoren met meer waardevaste activa en dus meer zakelijke zekerheden).

1)

De vaste rente staat voor een langere periode vast en biedt meer zekerheid. De variabele rente schommelt gedurende de
looptijd en wordt bijvoorbeeld beïnvloed door het Euribor rentetarief. Dit is een benchmarktarief dat banken betalen voor
korte termijn leningen.

58

Financieringsmonitor 2019

Vooral bedrijfspand en machines worden ingezet als
onderpand
Meer dan de helft van het mkb geeft zelf aan activa als onderpand aan te moeten
bieden als onderdeel van de financieringsvoorwaarden2). Het gaat dan vooral om
bedrijfspanden (39 procent) en machines (30 procent). Voorraden en debiteuren als
onderpand komen echter specifiek in het grootbedrijf (31 procent) en in de ICT
(44 procent) relatief vaker voor. Persoonlijke borgstelling (of borgstelling door
derden) wordt een stuk minder vaak genoemd door de respondenten, maar dan nog
het meest bij het micro- en kleinbedrijf en bij jonge ondernemingen.

5.5 Financiering voornamelijk
aangevraagd om te kunnen groeien
Meer dan de helft van de bedrijven in het mkb investeert om groei mogelijk te
maken. Dit proberen ze voornamelijk te bereiken door in te zetten op uitbreiding en
vernieuwing. Het gaat dan ook vaak om bedrijven die in een succes- en
uitbreidingsfase zitten. Jongere bedrijven investeren vaker in groei dan oudere
bedrijven. De oudere bedrijven vragen voornamelijk financiering aan voor
operationeel beheer en onderhoud of ter financiering van een bedrijfsovername of
fusie.
Een aantal strategische financieringsdoelen is sterk verbonden met de sector waarin
bedrijven actief zijn. Zo is financiering ten behoeve van het op gang krijgen van
internationalisering en voor R&D sterk aanwezig in de ICT en is verduurzaming
voornamelijk van groot belang in de landbouw.

Bedrijven investeren vooral in uitbreiding en voorraden
Een vijfde van de bedrijven met een succesvolle aanvraag investeert in uitbreiding
en nog eens een vijfde investeert in haar voorraden en werkkapitaal. Hoewel dit
vorig jaar ook de meest voorkomende financieringsdoelen waren, is het belang van
uitbreiding duidelijk afgenomen. Dit wordt grotendeels ondervangen door het
toegenomen aandeel bedrijven dat investeert in het wagenpark en onroerend goed.
Beide investeringen nemen af met bedrijfsomvang. Financiering wordt het minst

2)

In de praktijk zal dit aandeel hoger zijn, omdat financiering niet of nauwelijks zonder dekking verstrekt wordt.

De financieringsvraag: proces en uitkomsten

59

vaak ingezet ten behoeve van herfinanciering of het aannemen en opleiden van
personeel.
Net als het strategisch doel hangt het financieringsdoel ook sterk af van de sector
waarin de onderneming opereert. Zo zijn het aantrekken en opleiden van personeel
wel van relatief groot belang in de ICT en herfinanciering in de sector onroerend
goed en reparatie. Er bestaat een duidelijke link tussen het strategisch doel en het
financieringsdoel. Zo wordt er logischerwijs bij overnames en fusies relatief veel
geïnvesteerd in uitbreiding. Om verduurzaming te bewerkstelligen wordt er veel in
vernieuwing geïnvesteerd.
5.5.1a

Financieringsdoel

3,0 %
5,0 %

21,0 %

7,0 %
9,0 %

19,0 %
18,0 %

18,0 %

60

werkkapitaal

uitbreiding

onroerend goed

wagenpark

vernieuwing

overbrugging

herfinanciering

anders

Financieringsmonitor 2019

5.5.1b

Strategisch doel

1,0 %
2,0 %
3,0 %
4,0 %
10,9 %
52,5 %

12,9 %

13,9 %

groei

operationeel beheer en onderhoud

overname of fusie

innovatie en R&D

verduurzaming

digitalisering

internationalisering

anders

5.6 Verwachte financieringsbehoefte
lager dan het afgelopen jaar
In totaal verwacht 14 procent van het mkb een financieringsbehoefte te hebben in
het komende jaar. Het afgelopen jaar was dit nog 20 procent. Ook hier geldt dat het
microbedrijf het minst vaak een behoefte aan financiering verwacht. De lagere
verwachte behoefte vergeleken met de daadwerkelijke behoefte over het afgelopen
jaar is echter zichtbaar bij alle grootteklassen. Vooral het middenbedrijf heeft het
komende jaar behoefte aan financiering. Bedrijven in de bouw en innovatieve
bedrijven hebben het minst behoefte aan toekomstige financiering, terwijl deze het
afgelopen jaar een hoge financieringsbehoefte hadden.
In de uitbreidings- en de overlevingsfase is de verwachte financieringsbehoefte het
grootst. Ondernemingen die in een beëindigende of afbouwende fase zitten hebben
(logischerwijs) de minste behoefte aan toekomstige financiering. Van alle
ondernemingen die in het afgelopen jaar behoefte hadden aan financiering
verwacht uiteindelijk iets minder dan de helft het komende jaar weer behoefte aan
financiering te hebben.

De financieringsvraag: proces en uitkomsten

61

5.6.1

Aandeel bedrijven met een verwachte toekomstige externe
financieringsbehoefte, inclusief marges1)2)
15%
Mkb

13%
Micro
22%
Klein
27%
Midden
22%
Groot

27%
Landbouw
20%
Nijverheid
9%
Bouw
17%
Handel
15%
ICT
11%
Zakelijke
dienstverlening
13%
Onroerend goed
en reparatie

19%
Jong
14%
Oud

0%

10%

20%

30%

40%

2019
2018

1)

De landbouw is onderdeel van de analyses daar waar interessant, maar maakt geen deel uit van
de business economy. In het totaalcijfer voor het mkb is het dan ook niet opgenomen. In de
resultaten naar sector is het grootbedrijf niet verwerkt.

2)

Het gaat hier om 95%-betrouwbaarheidsinterval marges, zie de onderzoeksverantwoording voor
meer toelichting op de weergegeven marges.

62

Financieringsmonitor 2019

6.
Vrouwelijke
ondernemers
en hun zoektocht
naar financiering

De zoektocht naar financiering door het mkb in de business economy (juli 2017 - juli 2019)
Mannelĳke
aanvragers

Vrouwelĳke
aanvragers

Behoefte

23%

19%

77%

81%
Waarom geen behoefte?
intern eigen vermogen

Oriëntatie

Onafhankelĳkheid

88%

70%

12%

30%

46%

38%
24%
27%

Geen groei
11%
15%

Waarom geen oriëntatie?
Verwacht geen succes
Te duur

Aanvraag

Weet niet waar

68%

61%

32%

39%

34%
10%

45%

27%
22%

8%

Waarom geen aanvraag?
29%
25%
22%
29%

Toch zelf gefinancierd
Verwacht geen succes

Uitkomst

Te duur

87%

13%

25%

87%

Bedrijven van teams geleid door overwegend vrouwelijke ondernemers vallen in
de zoektocht naar financiering vaker af dan bedrijven met mannelijke
ondernemers. Zij hebben minder vaak een behoefte aan externe financiering,
verkennen de mogelijkheden minder vaak en doen minder vaak een aanvraag.
Maar áls bedrijven van vrouwelijke ondernemers uiteindelijk een externe
financieringsaanvraag doen dan hebben zij dezelfde slaagkans als mannelijke
ondernemers. Dat betekent uiteindelijk dus dat vrouwelijke ondernemers met
een externe financieringsbehoefte er minder vaak in slagen in die behoefte te
voorzien dan mannelijke ondernemers: 37 versus 52 procent.
Teams van vrouwelijke ondernemers hebben vaker bedrijven die qua omvang en
economische activiteit sowieso minder vaak een financieringsbehoefte hebben.
Om die reden is expliciet gecorrigeerd voor verschillen in omvang en sector van
het bedrijf en de leeftijd en herkomst van de ondernemer. De verschillen blijven
bestaan ook nádat hiervoor gecorrigeerd is.

64

Financieringsmonitor 2019

Dit hoofdstuk beschrijft hoe vrouwelijke ondernemers hun zoektocht naar
financiering inrichten en in hoeverre deze verschilt van mannelijke ondernemers.
Voor het leesgemak wordt in dit hoofdstuk steeds gesproken over vrouwelijke
ondernemers en mannelijke ondernemers. Eigenlijk gaat het om de vergelijking
tussen ondernemingen met (merendeels) vrouwelijke ondernemers aan het roer in
vergelijking met ondernemingen die geleid worden door (merendeels) mannelijke
ondernemers.

Waar heeft deze analyse betrekking op?
Voor deze analyse zijn twee verslagjaren van de Financieringsmonitor
samengevoegd. De resultaten hebben betrekking op de periode 1 juli 2017 tot
1 juli 2019. De analyse beperkt zich tot bedrijven waarachter duidelijk een of
meer ondernemers aangewezen kunnen worden: zelfstandigen met personeel en
directeur-grootaandeelhouders (dga). Naamloze vennootschappen en grote
bedrijven komen dan ook zeer beperkt voor in deze cijfers. Zelfstandigen zonder
personeel (zzp’ers) behoren niet tot de onderzoekspopulatie van de
Financieringsmonitor. Dat betekent dat een groot deel van de ondernemers
buiten beschouwing blijft in dit onderzoek1).

6.1 Klein deel ondernemingen volledig
met vrouwelijke ondernemers
Achter een bedrijf kunnen meerdere ondernemers zitten. Als de
onderzoekspopulatie van de Financieringsmonitor (het mkb in de business economy)
met identificeerbare ondernemers ingedeeld wordt naar (teams van) mannen,
(teams van) vrouwen en gemengde teams, dan vormt de groep met enkel
vrouwelijke ondernemers slechts negen procent van de bedrijven. Dit aandeel is
binnen de steekproefopzet van de Financieringsmonitor te klein om significante
uitspraken te kunnen doen over de zoektocht naar financiering. Door een indeling te
maken op basis van de meerderheid binnen het team, komt ruim 40 procent van de
ondernemingen onder het vrouwelijke ondernemerschap te vallen. Maar liefst

1)

Zelfstandigen zonder personeel zijn vaker vrouwen dan zelfstandigen met personeel: van de zzp’ers is 39 procent vrouw
en van de zmp’ers is dit 26 procent. Zie StatLine: arbeidsdeelname, kerncijfers.

Vrouwelijke ondernemers en hun zoektocht naar financiering

65

90 procent van de gemengde teams bestaat dus voor de meerderheid uit vrouwen.
De resultaten in dit hoofdstuk zijn gebaseerd op deze tweedeling2).
Per type bedrijf (bedrijfstak en grootteklasse) bestaat een duidelijk verschil in het
aandeel van bedrijven van vrouwelijke ondernemers. Zo zijn vrouwelijke
ondernemers relatief vaak actief in de sectoren handel, vervoer en horeca en
onroerend goed en reparatie. Mannelijke ondernemers domineren de bouw en de
ICT. Ook hebben vrouwen vaker kleinere ondernemingen: het aandeel vrouwelijk
ondernemerschap neemt af naarmate de grootteklasse toeneemt.
6.1.1a

Indeling ondernemingen naar geslacht van de ondernemers
achter de onderneming

38,0 %

53,0 %

9,0 %

Mannen

Vrouwen

Gemengd

2)

Het relatief beperkte aantal waarnemingen waarvoor de ondernemer geïdentificeerd kan worden, zelfs na het
samenvoegen van datapunten uit twee jaargangen en met het gebruik van een tweedeling van geslacht, maakt ook dat
het niet of nauwelijks mogelijk is om uitspraken te doen over zaken als financieringsvorm en financieringsdoel.

66

Financieringsmonitor 2019

6.1.1b

Indeling ondernemingen naar geslacht van de ondernemers
achter de onderneming op basis van meerderheid

43,0 %

57,0 %

Mannen

6.1.2

Vrouwen

Type ondernemingen naar geslacht van de ondernemers achter
de onderneming, voor het mkb in de business economy
microbedrijf
kleinbedrijf
grootteklasse
middenbedrijf

nijverheid
bouw

bedrijfstak

handel, vervoer
en horeca
informatie en
communicatie
zakelijke
dienstverlening
onroerend goed
en reparatie
0

25

50

75

100

%
Mannen

Vrouwen

Vrouwelijke ondernemers en hun zoektocht naar financiering

67

Deze verschillen in bedrijfskenmerken hebben ook invloed op de zoektocht naar
financiering, zoals in de hoofdstukken hiervoor is geconstateerd. Zo is in hoofdstuk 4
te zien dat het type bedrijven waar vrouwelijke ondernemers voornamelijk in actief
zijn over het algemeen minder financieringsbehoefte heeft en zich minder snel
oriënteert. Om een mogelijk verschil in de zoektocht naar financiering tussen
mannen en vrouwen te kunnen aantonen wordt in de analyse in de volgende
paragrafen om die reden gecorrigeerd voor deze bedrijfskenmerken (bedrijfstak en
grootteklasse), evenals voor de leeftijd en herkomst van de ondernemer.

6.2 Vrouwelijke ondernemers met een
financieringsbehoefte slagen
minder vaak
Ondernemingen in het mkb die voornamelijk uit mannelijke ondernemers bestaan
gaan vaker op zoek naar externe financiering. De verschillen die te zien zijn in de
verschillende fases van de zoektocht zijn vrijwel allemaal significant, met
uitzondering van de uitkomst van de aanvraag. Dat betekent dat – ook na correctie
voor verschillen in bedrijfskenmerken – vrouwelijke ondernemers met een externe
financieringsbehoefte minder vaak slagen op de financieringsmarkt. Van de
ondernemingen met voornamelijk vrouwelijke ondernemers, heeft 19 procent een
financieringsbehoefte en hiervan oriënteert 70 procent zich op de mogelijkheden
die de externe financieringsmarkt bieden. Dit is minder dan de mannelijke
ondernemers, waarbij dit respectievelijk 23 procent en 88 procent is.

68

Financieringsmonitor 2019

6.2.1

Financieringszoektocht: aandeel ondernemingen van
voornamelijk mannen en vrouwen als achterliggende
ondernemers1)2)
financieringsbehoefte*

orientatie*

financieringsaanvraag*

succesvolle aanvraag
toekomstige
financieringsbehoefte*
0

20

40

60

80

100

%
mannen
1)
2)

vrouwen

Gecorrigeerd voor bedrijfskenmerken en leeftijd en herkomst van de ondernemer.
Een sterretje duidt op een statistisch significant verschil tussen mannen en vrouwen.

Een daadwerkelijke financieringsaanvraag wordt vervolgens ook vaker door
mannelijke ondernemers met een financieringsbehoefte gedaan, 68 procent ten
opzichte van 61 procent onder vrouwelijke ondernemers. Vrouwelijke ondernemers
vallen in het zoekproces dus eerder af. Als er eenmaal daadwerkelijk een aanvraag is
gedaan, blijken aanvragen van vrouwelijke ondernemers even kansrijk te zijn als die
van mannelijke ondernemers. Het verloop van deze zoektocht laat zien dat er een
wezenlijk verschil bestaat in de mate waarin deze twee groepen bedrijven met een
financieringsbehoefte er in slagen die financiering aan te trekken. Bij bedrijven van
vrouwen slaagt uiteindelijk 37 procent, bij mannen is dit 52 procent3). De toekomstige financieringsbehoefte ligt weer hoger bij mannelijke ondernemers, wat in lijn
is met de behoefte over het afgelopen jaar.
De voornaamste reden voor bedrijven om na het verkennen van de mogelijkheden
toch geen aanvraag te doen, is dat zij verwachten uiteindelijk niet te slagen (zie
paragraaf 4.4). Die reden weegt voor bedrijven van vrouwelijke ondernemers
(29 procent) zwaarder dan voor mannelijke ondernemers (22 procent). Ook de
verwachte kosten zijn vaker een reden om toch geen aanvraag te doen: 22 versus
13 procent.

3)

Bij vrouwelijke ondernemers met een externe financieringsbehoefte leidt de combinatie oriëntatie, aanvraag en (deels)
succesvol tot 0,88 * 0,68 * 0,87 = 37 procent. Bij mannen is dit 0,70 * 0,61 * 0,87 = 52 procent.

Vrouwelijke ondernemers en hun zoektocht naar financiering

69

6.3 Vrouwelijke ondernemers vaker
zelf op verkenning
Vrouwelijke ondernemers die geen externe financiering zoeken, laten dit vaker na
omdat ze geen groei verwachten of omdat ze onafhankelijk willen zijn van externe
financiers. Mannelijke ondernemers geven daarentegen vaker aan dat ze ervoor
kiezen om uit intern eigen vermogen te financieren: voornamelijk uit ingehouden
winsten of reserves.
Dit blijkt uit figuur 6.3.1. De kansen waar het over gaat in deze figuur, zijn niet de
slaagkansen bij een aanvraag, maar de kansverhoudingen dat een antwoordcategorie gekozen is door bedrijven van vrouwelijke ondernemers ten opzichte van
mannelijke ondernemers. Vrouwen kiezen bijvoorbeeld vaker dan mannen voor de
financieringsvormen banklening, rekening courant en informele investeerders, want
die kansverhouding is groter dan 1. Zij kiezen minder vaak voor leasing, want die is
kleiner dan 1 ten opzichte van mannen. Al die verschillen zijn bovendien statistisch
significant.
Van de ondernemers die wel een financieringsbehoefte hebben, is de kans dat ze
zich bij de bank laten informeren aanmerkelijk groter bij mannen dan bij vrouwen.
Vrouwen gaan vaker zelf online op zoek naar de mogelijkheden. Voor wat betreft de
financieringsvorm is de kans dat vrouwelijke ondernemers zich oriënteren op een
banklening iets groter dan voor mannen, maar is de kans aanzienlijk groter als het
gaat om rekening courant en informele investeerders. Bij mannelijke ondernemers is
er een hogere kans dat zij zich oriënteren op leasing4).

4)

De aantallen zijn te laag om iets te kunnen zeggen over een mogelijk verschil tussen mannen en vrouwen in hun
oriëntatie op durfkapitaal of crowdfunding.

70

Financieringsmonitor 2019

6.3.1

Financieringsbehoefte en oriëntatie, kans voor vrouwelijke
ondernemers ten opzichte van de kans voor mannelijke
ondernemers1)2)3)
geen groei*
reden geen
financieringsbehoefte

intern eigen vermogen*
onafhankelijk*

zelf online*
bekenden*
oriëntatievorm
bank*

banklening*
overwogen
financieringsvorm

leasing*
rekening courant*
informele inversteerders*
0

0,5

1

1,5

2

1)

Op basis van een logistische regressie. Bij een kansverhouding van 1 is de kans dat bedrijven van vrouwen
de categorie kozen gelijk aan die van mannen. Als de verhouding groter is dan 1, is de categorie vaker
gekozen door vrouwen.
2)
Gecorigeerd voor bedrijfskenmerken en leeftijd en herkomst van de ondernemer.
3)
Een sterretje duidt op een significant verschil tussen mannen en vrouwen.

Vrouwelijke ondernemers en hun zoektocht naar financiering

71

Literatuur
Biersteker, B. & L. Nauta (2019), Weinig bewijs voor mkb-’financieringskloof’,
Rabobank: Utrecht.
Dubovik, A. (2019), Measuring Credit Rationing of Dutch Firms, Centraal Planbureau:
Den Haag.
Dubovik, A., F. van Solinge & K. van der Wiel (2019), Mkb-bankfinanciering in
Europees perspectief, Centraal Planbureau: Den Haag.
Hebbink, G., M. Kruidhof & J.W. Slingenberg (2014), Kredietverlening en bancair
kapitaal, DNB Occasional Studies 12, 3, De Nederlandsche Bank: Amsterdam.
Kempen (2017), Direct lending – de kenmerken en de drivers, white paper:
Amsterdam.
Koning, R. (2019), Vijf jaar Nederlandse kredietunies: Quickscan naar het functioneren
van kredietunies en hun brancheorganisaties, KplusV: Amsterdam.
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (2019), Meer ruimte voor het mkb: Mkbactieplan voortgangsrapportage 2019: Den Haag.
Nauta, L. & B. Biersteker (2019), Alternatieve financieringsvormen voor het mkb blijven
groeien, Rabobank: Utrecht.
NEMACC (2019), Financiering in het mkb en de rol van de mkb-accountant: Onderzoek
naar kennis en kunde, competenties en factoren die de mkb-accountant belemmeren
dan wel stimuleren: Zwolle.
Smith, L. (2013), Ripe for the Picking: a Guide to Alternative Sources of Finance, CBI.
Span, T., K. Keller & E. Onat (2019), Financieringsmonitor 2018, Centraal Bureau voor
de Statistiek: Den Haag/Heerlen.
Stichting Mkb Financiering (2019), Onderzoek non-bancaire financiering 2019:
Amsterdam.

72

Financieringsmonitor 2019

TechLeap.NL (2019), Gender diversity in the Netherlands: Startup & scaleup report
October 2019.
Van de Kerkhof, J. J. Storms & A. Willemsen, NVP onderzoek private equity en venture
capital: marktcijfers 2018, PwC Corporate Finance.
Van der Wiel, K., B. Hendriks, B. Soederhuizen, F. van Solinge, B. Vogt & L. Zhang
(2019),
Risicorapportage financiële markten 2019, Centraal Planbureau: Den Haag.
Van Poll, M. (2019), Snelle opmars direct lending: een vloek of een zegen?, Het
Financieele Dagblad: Amsterdam.

Literatuur

73

Medewerkers
Auteurs
Tommy Span
Remco Kaashoek
Krista Keller
Dashboard
Stephen Verschuren
Mirjam Zengers
Met medewerking van
Henri Demarteau
Chantal Lemmens-Dirix
Femke Hitzert
Stefan Hoefsmit
Remco Paulissen
Manuela Schols
Vragen over deze publicatie kunnen gestuurd worden aan het CBS-CvB onder
vermelding van het referentienummer 181015. Ons e-mailadres is
maatwerk@cbs.nl.

74

Financieringsmonitor 2019

Onderzoeksverantwoording
De bijlage bevat de onderzoeksverantwoording voor de Financieringsmonitor en
bestaat uit drie onderdelen:
1. methodologie achter de enquête;
2. methodologie achter de special vrouwelijk ondernemerschap;
3. begrippen en afkortingen;
4. bronnenoverzicht.

I.

Onderzoeksmethode enquête
Cijfers over de manier waarop het bedrijfsleven op zoek gaat naar externe
financiering zijn verzameld door middel van een digitale enquête. De enquête is
uitgezet onder 10 001 bedrijfseenheden waarvan 52 procent ook daadwerkelijk
heeft deelgenomen. Om precies te zijn, bedraagt de netto steekproef
5 240 bedrijfseenheden. De onderzoekspopulatie van de monitor wordt gevormd
door het gehele mkb in de business economy (zie I.1). Aan de enquête hebben ook
grote bedrijven en ondernemingen die actief zijn in de landbouw deelgenomen.
Hun uitkomsten maken geen deel uit van de uitkomsten als er alleen totaalcijfers
voor het mkb in de business economy worden gepresenteerd, maar vormen wel een
benchmark. De verantwoordingsonderdelen I.1 tot en met I.3 gaan nader in op de
populatie, stratificatie, weging en onzekerheidsmarges van de enquête.
Bewerkingen
Op de ruwe enquêtedata zijn verschillende bewerkingen uitgevoerd. Zo zijn er
controles uitgevoerd op de routing van de vragenlijst om er zeker van te zijn dat
vragen alleen zijn beantwoord door respondenten die de vraag ook horen te
beantwoorden.
Sommige vragen bevatten een categorie ‘anders, namelijk…’. De open respons op
die categorie is in detail bekeken. Wanneer mogelijk zijn antwoorden toegekend
aan gegeven antwoordcategorieën. Zo bleken veel van de open antwoorden bij de
financieringsdoelen toch toe te kunnen worden geschreven aan het doel
werkkapitaal of voorraden. Soms leverde dit ook nieuwe categorieën op die
aanvankelijk niet in de vragenlijst waren opgenomen, zoals bekend met de
mogelijkheden als reden voor geen oriëntatie. Bij de (overwogen)
financieringsvormen werden vaak antwoorden gegeven die, ondanks de expliciete

Onderzoeksverantwoording

75

vraag naar externe financiering, toch intern eigen vermogen betroffen.
Winstinhoudingen en privévermogen werden daar vaak genoemd. Daarom is die
categorie alsnog toegevoegd in de weergave van de antwoorden.
Corrigeren voor extreme waarden
De enquête bevat slechts een beperkt aantal kwantitatieve vragen. Het gaat dan om
het aantal aanvragen, de omvang van de financieringsaanvraag en het
daadwerkelijk aangetrokken bedrag en om de vaste en variabele rentepercentages
die betaald zijn op die financiering.
Omdat deze variabelen (de bedragen in het bijzonder) gevoelig zijn voor uitschieters
is winsorising toegepast op 1,5 keer de standaardafwijking boven het gemiddelde.
Dat wil zeggen dat iedere waarde boven dat punt is vervangen door de waarde die
gelijk is aan 1,5 keer de standaardafwijking boven het gemiddelde. Dat maakt de
variabelen beter geschikt voor het berekenen van representatieve rekenkundige
gemiddelden. Het heeft geen invloed op de mediaan, deze blijft ongewijzigd, omdat
het aantal waarnemingen niet verandert.
I.1

Populatie en stratificatie
De onderzoekspopulatie van de Financieringsmonitor bestaat uit het mkb in de
business economy. De business economy bestaat uit het bedrijfsleven met
uitzondering van de landbouw en financiële dienstverlening. Het mkb is
gedefinieerd als ondernemingen met minder dan 250 werkzame personen. Er wordt
een ondergrens van 2 werkzame personen gehanteerd. De onderzoekseenheid is de
bedrijfseenheid (BEID) zoals die door het CBS gedefinieerd wordt. De BEID is
bepalend voor de bedrijfsgrootte, niet de omvang van het (eventuele) gehele
concern.
In de Financieringsmonitor wordt binnen de business economy een onderscheid
gemaakt naar zes bedrijfstakken, ingedeeld op basis van de Standaard
Bedrijfsindeling (SBI). De combinatie van de bedrijfstak onroerend goed (L) en de
sector reparatie (95) is geen voor de hand liggende. Hier is voor gekozen, omdat de
sector reparatie op zichzelf te klein is voor veel uitsplitsingen en dan onderdrukt zou
moeten worden in de weergave van de resultaten. Uitkomsten voor de landbouw
worden aanvullend gepresenteerd wanneer relevant.

76

Financieringsmonitor 2019

B.1 Afbakeningen binnen de Financieringsmonitor
Bedrijfstak

SBI Grootteklasse Wp

Business economy

Leeftijd Jaren

mkb

Nijverheid

B-E

microbedrijf

2–9

jong

<5

Bouw

F

kleinbedrijf

10–49

oud

5+

Handel, vervoer en Horeca

G-I

middenbedrijf

50–249

Informatie en communicatie

J

Zakelijke dienstverlening

M-N

Onroerend goed en reparatie L, 95
Niet-business economy
Landbouw

niet-mkb
A

grootbedrijf

250+

Bron: CBS

Binnen het mkb worden drie grootteklassen onderscheiden op basis van de
werkzame personen (wp). Voor het grootbedrijf worden uitkomsten aanvullend
gepresenteerd als benchmark. Uitkomsten zijn ook opgenomen naar twee klassen
van bedrijfsleeftijd.
De steekproef van de enquête is disproportioneel gestratificeerd naar drie
dimensies: sector (7), grootteklasse (4) en bedrijfsleeftijd (2). Dit leidt in beginsel tot
een totaal van 56 strata waarvoor consistente uitkomsten gepresenteerd kunnen
worden. Drie strata zijn niet gevuld in de steekproef. Het grootbedrijf in de
landbouw, jong en oud, is bewust niet opgenomen in de steekproef. Als cijfers
betrekking hebben op de landbouw, is dat namelijk alleen voor het mkb in de
landbouw. Als cijfers betrekking hebben op het grootbedrijf, is dat alleen voor de
business economy. Ten slotte komen er simpelweg geen grootbedrijven voor in de
bedrijfstak onroerend goed en reparatie.
Disproportionele stratificatie betekent dat de aandelen van strata in de steekproef
niet gelijk zijn aan hun aandelen in de populatie. Zo maakt het microbedrijf
80 procent uit van het mkb in de business economy, maar slechts 29 procent van de
uiteindelijke steekproef. De reden is tweeledig. Enerzijds is er efficiëntie: er zijn op
deze wijze minder waarnemingen nodig om uitspraken met voldoende
betrouwbaarheid te doen. Anderzijds zou een proportionele verdeling er toe leiden
dat er in absolute zin bijna geen grote bedrijven in de steekproef zitten.

Onderzoeksverantwoording

77

B.2 Steekproef en respons
Jong

Oud

micro klein midden groot micro klein midden groot
Bruto steekproef
(totaal: 10 001)
Landbouw

271

151

6

-

329

270

133

-

Nijverheid

326

236

116

37

334

262

128

56

Bouw

343

249

54

5

337

271

131

103

Handel, vervoer,
horeca

316

265

125

49

332

266

131

57

ICT

310

271

87

19

342

277

135

96

Zakelijke diensten

321

266

110

71

340

273

132

56

Onroerend goed,
repar.

335

111

12

1

340

256

124

27

Netto steekproef
(totaal: 5 240)
Landbouw

85

66

2

-

98

127

77

-

Nijverheid

140

162

89

30

141

187

103

39

Bouw

111

154

41

2

116

160

105

77

Handel, vervoer,
horeca

92

151

91

33

137

162

101

38

ICT

116

150

56

15

126

182

95

70

Zakelijke diensten

114

147

77

51

165

177

98

46

Onroerend goed,
repar.

120

63

4

1

151

172

106

21

Respons (%)
Landbouw

31

44

33

-

30

47

58

0

Nijverheid

43

69

77

81

42

71

80

70

Bouw

32

62

76

40

34

59

80

75

Handel, vervoer,
horeca

29

57

73

67

41

61

77

67

ICT

37

55

64

79

37

66

70

73

Zakelijke diensten

36

55

70

72

49

65

74

82

Onroerend goed,
repar.

36

57

33

0

44

67

85

78

Bron: CBS

I.2

Ophoging
De populatie voor de Financieringsmonitor bestond uit 241 025 bedrijfseenheden
toen in mei 2019 een steekproef werd getrokken. Uiteindelijk hebben er
5 240 bedrijfseenheden deelgenomen aan de enquête. Door ophoging kunnen op

78

Financieringsmonitor 2019

basis van de enquête uitspraken gedaan worden over de gehele
onderzoekspopulatie. Elke bedrijfseenheid in de steekproef krijgt een
ophooggewicht. Er vindt weging plaats naar werkgelegenheid binnen de strata.
De ophoogfactoren worden berekend per stratum: een driedimensionale combinatie
van bedrijfstak, grootteklasse en bedrijfsleeftijd. Omdat de stratificering erg
gedetailleerd is, wijken de ophoogfactoren bij weging naar werkgelegenheid en
naar het aantal bedrijven weinig van elkaar af. De impact op de hoofduitkomsten ligt
in de orde van grootte van enkele tienden van procentpunten.
Insluitgewichten
In eerste instantie worden insluitgewichten berekend. Het insluitgewicht van een
bedrijf in stratum h wordt genoteerd met ih. Het insluitgewicht van een respondent is
gelijk aan 1 gedeeld door de insluitkans.
De insluitkans van een bedrijf wordt gedefinieerd als de kans dat het bedrijf in de
respons voorkomt. De kans dat een bedrijf in de respons voorkomt, is gelijk aan de
kans dat een bedrijf in de steekproef voorkomt (aantal in steekproef in stratum
gedeeld door het aantal in populatie in stratum), vermenigvuldigd met de kans dat
een bedrijf in de respons voorkomt gegeven dat het bedrijf in de steekproef
voorkomt (aantal in respons in stratum gedeeld door aantal in steekproef in
stratum). In formulevorm:
nℎ rℎ
ℎ ℎ

ih = 1/ N * n =
rℎ
ℎ

1/ N =
Nℎ
rℎ

met nh de steekproefomvang in stratum h, Nh de populatieomvang in stratum h en rh
de responsomvang in stratum h. Merk op dat de insluitgewichten van respondenten
in stratum h op deze manier optellen tot de populatieomvang in stratum h.
In formulevorm:
ih * rh = (Nh / rh) * rh =
Nh

Correctiegewichten
Vervolgens worden de insluitgewichten vermenigvuldigd met correctiegewichten
om te komen tot eindgewichten. Het eindgewicht van een bedrijf in stratum h wordt
genoteerd met wh.

Onderzoeksverantwoording

79

Alle indicatoren in de monitor worden op een hoger niveau bekeken dan op dat van
het stratum. Doelvariabelen zoals de financieringsbehoefte en zeker de slaagkans
correleren met het economische gewicht van bedrijven. Als proxy voor het
economische gewicht van een stratum kan beter het aantal werkzame personen in
dat stratum worden gebruikt dan het aantal bedrijven.
De correctiegewichten worden daarom zodanig bepaald dat het eindgewicht van
een bedrijf gelijk is aan het aantal werkzame personen in de populatie van het
betreffende stratum gedeeld door het aantal werkzame personen in de respons van
het betreffende stratum. In formulevorm:
wh = Ah / ah
met Ah het aantal werkzame personen in de populatie van stratum h en ah het aantal
werkzame personen in de respons van stratum h.
Bedrijven in de steekproef tellen na ophoging niet op tot de
bedrijvenpopulatie
Merk op dat de eindgewichten van respondenten in stratum h op deze manier niet
optellen tot de populatieomvang in stratum h. Dit komt doordat de responsfractie
(aandeel respons in populatie) uitgedrukt in bedrijven anders kan zijn dan de fractie
uitgedrukt in werkzame personen.
Dat de eindgewichten van respondenten in een stratum niet optellen tot de
populatie-omvang in het stratum, is geen probleem als de doelvariabelen worden
uitgedrukt in aandelen. Dat is ook het geval in de Financieringsmonitor.
Doelvariabelen kunnen dan niet in aantallen bedrijven worden uitgedrukt. Als de
berekende eindgewichten niet aan bedrijfseenheden in de respons worden
toebedeeld, maar aan alle werkzame personen in de respons, tellen de
eindgewichten in stratum h wel op tot het aantal werkzame personen in de
populatie van stratum h.
Deze manier van ophoging naar werkgelegenheid wordt ook toegepast in de Survey
on the Access to Finance for Enterprises (SAFE), een financieringsmonitor voor de hele
Europese Unie, van de Europese Centrale Bank (ECB) en de Europese Commissie1).

1)

Zie voor resultaten en informatie over de methodologie van de SAFE de website van de ECB.

80

Financieringsmonitor 2019

Ten slotte gaat op dat de berekende eindgewichten minimaal gelijk zijn aan 1.
Bedrijven die gerespondeerd hebben, tellen na weging dus minimaal voor
1 bedrijfseenheid mee: zichzelf.
I.3

Betrouwbaarheidsintervallen
De enquêtering heeft plaatsgevonden onder een klein deel van de daadwerkelijke
populatie. De resultaten die gebaseerd zijn op deze steekproef vertegenwoordigen
schattingen van de uitkomsten. Er zit een bepaalde onzekerheid rondom die
geschatte waarde. Dit zijn de 95%-betrouwbaarheidsintervallen waarbinnen de
uitkomsten vallen. Dat wil zeggen dat bij herhaling de geschatte uitkomst
in 95 procent van de gevallen binnen dat interval ligt.
Marges zijn te berekenen voor alle indicatoren, maar deze zijn in de monitor
uiteindelijk alleen opgenomen voor de vijf voornaamste indicatoren. Het gaat om
het aandeel van het mkb in de business economy…
1. … met een financieringsbehoefte;
2. … dat vervolgens de mogelijkheden verkend heeft;
3. … dat vervolgens een financieringsaanvraag heeft gedaan;
4. … met een succesvolle financieringsaanvraag;
5. … dat een financieringsbehoefte verwacht in het komende jaar.
Iedere indicator leidt tot een fractie voor ieder van de 53 strata. Deze fracties kunnen
worden geschat per stratum ℎ maar ook voor combinaties U van strata. Dat speelt

bijvoorbeeld bij het schatten van de uitkomsten voor het gehele microbedrijf. Dit is
immers een combinatie van 12 strata: 6 bedrijfstakken in 2 leeftijdsklassen.

Dit resulteert voor een dergelijke deelpopulatie U in de volgende schattingen van
relatieve fracties:
y/x

rU

y x
= rU
/rU

met uit de respons
y

y
rU
= ∑ℎϵU wℎnℎ / ∑ℎϵU wℎnℎ

y

met ophooggewichten wℎ gelijk aan Aℎ /aℎ, nℎ het aantal bedrijven in de respons in

stratum ℎ met categorie yℎi = 1 voor enquêtevraag y, en nℎ het aantal bedrijven in
de respons in stratum ℎ. Analoog in de notatie voor enquêtevraag x.

De bijbehorende variantie voor doelgroep U is:
y/x

Var r U

y/x 2

y
= Var rU
+ rU

x − 2ry/xCov ry , rx / rx
Var rU
U
U
U U

2

Onderzoeksverantwoording

81

Met als variantie en covariantie voor de doelgroepen U:
y

y
Var rU
= ∑ℎϵU Wℎ2Var rℎ

y

y x
, rU = ∑ℎϵU Wℎ2Cov rℎ , rℎx , met Wℎ = Nℎ /NU.
Cov rU

Opgebouwd vanuit de variantie en covariantie van de individuele strata h:
y

y

y

Var rℎ = 1 − rℎ rℎ 1 − rℎ / nℎ − 1
y

y

Cov rℎ , rℎx = 1 − rℎ rℎ 1 − rℎx / nℎ − 1

Analoog in de notatie voor enquêtevraag x. De gebruikte variantieschatter is een

eerste-orde linearisatie inclusief eindige-populatie correctie. Hieruit worden 95%betrouwbaarheidsintervallen berekend waarbij de marge gelijk is aan 1,96*SE met
de standaardfout berekend als:
y/x

SE = Var r U

.

De betrouwbaarheidsintervallen worden groter naarmate de berekende schatting

op minder waarnemingen gebaseerd is en de geschatte ratio dichter bij 50 procent
in de buurt komt. In de praktijk betekent dit dat de marges veelal het grootst zijn
voor het grootbedrijf en de landbouw. Deze groepen behoren ook niet tot de
onderzoekspopulatie en zijn opgenomen als benchmarks.
I.4

Verrijking
De resultaten uit de enquête zijn verrijkt met gegevens uit andere
bedrijvenstatistieken van het CBS. Op die manier is informatie over de rechtsvorm en
regio toegevoegd, een reeks samengesteld met jaarlijkse werkgelegenheid (vanaf
mei 2013) en kwartaalomzet (vanaf 2014) en de gehele balans en
resultatenrekening voor responderende bedrijven die in 2017 al bestonden.
Kernindicatoren zoals de solvabiliteit, liquiditeit, rentabiliteit en het aandeel
onderpand zijn berekend als maatstaf van de financiële gezondheid van
ondernemingen.
Bronnen en peilmomenten
De steekproef voor de enquête is getrokken op basis van de populatie in mei 2018.
De ophooggewichten zijn ook op basis van die populatie bepaald. Dezelfde
peilmaand geldt voor kenmerken van ondernemingen: bedrijfstak, grootteklasse,
bedrijfsleeftijd, regio, en rechtsvorm. Deze kenmerken komen allen uit het

82

Financieringsmonitor 2019

Algemeen Bedrijven Register (ABR) en het Bedrijfsdemografisch Kader (BDK) van het
CBS.
De jaarlijkse werkgelegenheid is bepaald op basis van de Polisadministratie.
De Polisadminsitratie bevat gegevens van banen in een inkomstenperiode en is
gebaseerd op data uit de loonaangiften. Het peilmoment is steeds de maand mei van
een jaar. Alle werknemers die in die maand actief waren, worden gerekend tot de
werkgelegenheid. Er worden zowel personen geteld als fte. Als een persoon twee
banen heeft binnen dezelfde onderneming, telt deze mee als één werknemer, maar
in termen van fte als de optelling van de twee bijbehorende fte-factoren. Deze
werkgelegenheidscijfers hebben alleen betrekking op werknemers, niet op
zelfstandigen die actief zijn bij bedrijven. Als er in deze monitor over werkzame
personen wordt gesproken, gaat het wél over werknemers en zelfstandigen,
bovendien uitgedrukt in fte.
Omzetcijfers zijn afkomstig uit de Directe Ramingen Totaal (DRT) en
vertegenwoordigen de totale omzet per kwartaal van ondernemingen. De cijfers
bestaan voor een groot deel uit btw-aangiftecijfers. Ondernemingen die geen btw
hoeven te betalen of een ontheffing hebben, komen niet in deze bestanden voor.
Dat betekent bijvoorbeeld dat de omzet voor landbouwbedrijven vaak ontbreekt: zij
vielen tot begin 2018 onder de landbouwregeling en hoefden geen btw af te dragen
over hun agrarische activiteiten.
De financiële indicatoren zijn afkomstig uit twee bronnen. De Statistiek Financiën
van Niet-Financiële Ondernemingen (NFO) voor bedrijven mét rechtspersoonlijkheid
en de Satelliet Zelfstandige Ondernemers (SZO) voor bedrijven zónder
rechtspersoonlijkheid. Die bronnen zijn gecombineerd om zo compleet mogelijk de
balans en resultatenrekening van respondenten in beeld te brengen. Beiden zijn
(deels) gebaseerd op aangiftegegevens en voor deze monitor daarom niet recenter
beschikbaar dan 2017. Gegevens hebben betrekking op dat gehele jaar.
Financiële indicatoren
De balans en resultatenrekening van ondernemingen worden gebruikt om
indicatoren te berekenen die hun financiële positie uitdrukken. De primaire bron
voor deze cijfers is de NFO. De NFO bevat gegevens op het niveau van het fiscale
nummer. De enquête voor de Financieringsmonitor en alle andere gekoppelde data
betreffen gegevens op het niveau van de bedrijfseenheid van het CBS.
Een bedrijfseenheid kan meerdere fiscale nummers hebben of een fiscaal nummer
kan bij meerdere bedrijfseenheden horen. Alleen voor die gevallen waar één
fiscaalnummer hoort bij één bedrijfseenheid, zijn de waarden uit de NFO één-op-één
overgenomen.

Onderzoeksverantwoording

83

Als die link niet eenduidig bestaat, is de balans en resultatenrekening gebruikt van
het gehele concern: de ondernemingengroep (OG). Dat zorgt ervoor dat de balans
van een bedrijfseenheid die onderdeel vormt van een groter ondernemingengroep
nu groter is. Dit gebeurt vanuit het idee dat het de financiële positie van het gehele
concern is die er toe doet bij een financieringsbehoefte en -aanvraag en niet alleen
die van de business unit. Er wordt in de monitor bovendien alleen gewerkt met de
financiële positie van het concern, uitgedrukt in samenvattende indicatoren.
Gegevens uit de NFO hebben alleen betrekking op bedrijven met
rechtspersoonlijkheid. De natuurlijke personen (eenmanszaken, stichtingen, vof)
ontbreken dus. Die bedrijven maken een wezenlijk deel uit van de populatie en
komen bovendien veelvuldig voor in het microbedrijf. Om ook voor die bedrijven
een beeld te krijgen van hun financiële positie is gebruik gemaakt van de SZO. Dit is
een statistisch halffabricaat binnen het CBS dat alleen gebruikt wordt als input om
statistieken en microdatabestanden te maken. Deze bron wordt ook niet
gaafgemaakt en is daardoor van mindere kwaliteit. Er zijn op de koppeling voor de
monitor diverse controles uitgevoerd. Waarnemingen die niet aan deze controles
voldeden, zijn uitgesloten.
Er zijn vier indicatoren berekend om de financiële gezondheid van deelnemers aan
de enquête uit te drukken. De solvabiliteit meet de mate waarin ondernemingen
met eigen middelen gefinancierd zijn en ze kunnen voldoen aan
betalingsverplichtingen op de lange termijn. De liquiditeit meet de mate waarin
bedrijven kunnen voldoen aan verplichtingen op korte termijn. Rentabiliteit op
totaal vermogen en op eigen vermogen zijn maatstaven van de winstgevendheid
van ondernemingen, gerelateerd aan de ingelegde middelen. De onderpandratio
geeft een indicatie van de financiële zekerheden die een onderneming de financier
kan bieden. De indicatoren worden als volgt berekend:
solvabiliteit = eigen vermogen / balanstotaal
liquiditeit = vlottende activa / kortlopend vreemd vermogen
rentabiliteit totaal vermogen (RTV) = resultaat uit bedrijfsvoering / balanstotaal
rentabiliteit eigen vermogen (REV) = resultaat na belastingen / eigen vermogen
onderpand = materiële vaste activa / balanstotaal
Het resultaat na belastingen komt niet voor in de SZO. Daarom wordt in de monitor
alleen gewerkt met de rentabiliteit op het totaal vermogen. Die maatstaf is
bovendien minder gevoelig voor de hefboomwerking van vreemd vermogen. Bij een
gelijk eigen vermogen kan een onderneming veel vreemd vermogen aantrekken en
die grotere pot aan geld inzetten om meer winst te behalen. Hogere winst bij een
gelijk eigen vermogen zorgt voor een hogere rentabiliteit op dat eigen vermogen.

84

Financieringsmonitor 2019

Maar tegelijkertijd wordt er ook veel meer risico genomen en gaat de solvabiliteit
omlaag. De rentabiliteit op het totaal vermogen geeft een evenwichtiger beeld.
Op de financiële indicatoren is ook winsorising toegepast om te corrigeren voor
extreme waarden.

II.

Onderzoeksmethode financiering van vrouwelijk
ondernemerschap
De uitkomsten zijn gebaseerd op de samengevoegde metingen van 2018 en 2019.
Voor respondenten die aan beide metingen hebben deelgenomen, is de meest
actuele waarneming gebruikt. Dit levert een analysebestand op met ongeveer
9 800 unieke waarnemingen, waarvan er 8 950 tot de business economy, en dus de
onderzoekspopulatie, behoren.
Identificeren ondernemer achter onderneming
Voor een groot deel van de bedrijven valt niet eenduidig een ondernemer aan te
wijzen. Bedrijven waarvoor dit niet kan (bijvoorbeeld een nv) blijven buiten
beschouwing in het onderzoek. Dit zijn met name de grotere bedrijven. Het CBS
identificeert vier typen ondernemers: zelfstandige ondernemers (winstgenieters),
directeur- grootaandeelhouders (dga’s), meewerkende gezinsleden en overige
zelfstandigen. Van de eerste twee typen kan een verband worden gelegd tussen
onderneming en ondernemer. Dit gebeurt aan de hand van de statistiek Inkomen
van personen. Omdat die statistiek deels wordt samengesteld op basis van gegevens
van de aangifte Inkomstenbelasting, is deze niet actueler beschikbaar dan 2017.
Het kan ook voorkomen dat een bedrijf meerdere ondernemers heeft, bijvoorbeeld
bij een vof of maatschap. In die gevallen worden maximaal twaalf ondernemers in
beeld gebracht.
Van het mkb in de business economy kan voor 43 procent een ondernemer
geïdentificeerd worden. Meer dan de helft daarvan is actief in het microbedrijf. Dit is
volgens verwachting, omdat zelfstandige ondernemers over het algemeen actief zijn
in kleinere bedrijven.
Weging
De Financieringsmonitor is een enquête onder een steekproef. Op basis van die
steekproef worden uitspraken gedaan over de totale populatie. Dit gebeurt door de
uitkomsten te wegen en op te hogen. Omdat twee metingen voor dit onderzoek
gecombineerd en uniek gemaakt worden, moeten de weegfactoren per stratum
opnieuw berekend worden.

Onderzoeksverantwoording

85

ℎ
ℎ
A2018
+ A2019
weegfactor2018 − 2019 =
2

ℎ
ℎ
A2018
+ A2019
excl . overlap

Waarbij A het aantal werkzame personen is en h het stratum. Het gemiddelde aantal
werkzame personen in de gecombineerde onderzoeksperiode wordt gedeeld door
het totaal aantal werkzame personen in het stratum, gecorrigeerd voor
ondernemingen die in beide jaren in de steekproef voorkomen.
Analyse
De volgende analyses zijn uitgevoerd om te kijken of de verschillen tussen
mannelijke en vrouwelijke ondernemers statistisch significant zijn en of er een
structureel verschil bestaat als er gecorrigeerd wordt voor de kenmerken: sector en
grootteklasse van het bedrijf en de herkomst en leeftijd van de ondernemer.
1. Een covariantieanalyse (ANCOVA) met als afhankelijke variabele één van de
genoemde indicatoren en sector en grootteklasse van het bedrijf en herkomst en
leeftijd van de ondernemer als covariaten;
2. Een logistische regressie met als afhankelijke variabele dummyvarianten van de
genoemde indicatoren, een geslachtsdummy als onafhankelijke variabele en
sector en grootteklasse van het bedrijf en herkomst en leeftijd van de
ondernemer als covariaten. De geschatte coëfficiënt op de geslachtsdummy geeft
aan hoeveel groter de kans is dat een vrouwelijke ondernemer behoefte heeft
aan, of toegang heeft tot, externe financiering dan een mannelijke
ondernemer – en of dit verschil statistisch significant is.
Omdat de afhankelijke variabele een dummyvariabele moet zijn, worden de
categorische variabelen (financieringsvormen, financieringsdoelen, wijze van
oriënteren) omgezet naar dummyvariabelen per categorie. Er wordt dan ook
steeds een logistische regressie per categorie apart geschat, mits het aantal
waarnemingen voor de betreffende categorie voldoende is.

III.

Begrippen
Achtergestelde lening
Een kredietvorm die kenmerken van vreemd en eigen vermogen combineert. In het
geval van faillissement wordt de crediteur bij uitbetaling achtergesteld op de andere
kredietverstrekkers. De verstrekker van een achtergestelde lening heeft nog wel
voorrang op houders van obligaties of aandelen.

86

Financieringsmonitor 2019

Asset-based finance
Financiering op basis van een onderpand, zoals debiteuren, machines of auto’s.
Omdat het door het onderpand zekerheden met zich meebrengt, is deze vorm
interessant voor zowel de financier als het bedrijf in kwestie.
Bedrijfseenheid
De feitelijke transactor in het productieproces gekenmerkt door zelfstandigheid ten
aanzien van de beslissingen over dat proces en door het aanbieden van zijn
producten aan derden.
Bedrijfsobligaties
Bij een bedrijfsobligatie schrijft een bedrijf, met behulp van een bank of andere
bemiddelaar, een lening uit waar beleggers op intekenen. Die lening wordt
opgeknipt in verhandelbare coupures en er worden afspraken gemaakt over de
looptijd, rente en aflossing. Zo’n obligatie krijgt een notering aan een beurs of kan
buiten de beurs om onderhands verhandeld worden, bijvoorbeeld aan de
werknemers van het bedrijf.
Business angel
Een business angel is een andere benaming voor een informele
durfkapitaalverstrekker, een vermogende particulier (meestal een ex-ondernemer
die zijn bedrijf heeft verkocht) die een gedeelte van zijn eigen geld actief investeert
in het kapitaal van veelbelovende bedrijven in ruil voor aandelen, een
achtergestelde lening of een combinatie van beide.
Business economy
De term ‘business economy’ wordt internationaal het meest gebruikt om het
midden- en kleinbedrijf (mkb) af te bakenen. De business economy telt de
overheidssector niet mee. Ook de agrarische sector, financiële dienstverlening,
onderwijs, zorg, cultuur, sport en recreatie, belangen- en hobbyverenigingen en
overige persoonlijke dienstverlening worden niet tot de business economy
gerekend. De business economy is dus een deel van alle economische activiteiten en
beslaat de SBI-codes B tot en met N en 95, exclusief K.
Crowdfunding
Bij crowdfunding wordt financiering opgehaald bij een grote groep donateurs of
investeerders. Een belangrijk voordeel is dat geldvragers zelf de voorwaarden
kunnen bepalen. Zo beslissen ze zelf welke financieringsvorm ze gebruiken en wat
de tegenprestatie zal zijn.

Onderzoeksverantwoording

87

Digitalisering
Aanpassen van het bedrijf aan door digitalisering veranderende markt. Digitalisering
gaat over de structurele verandering van de economie en maatschappij door mensen
en bedrijven die steeds meer van digitale technologie gebruik maken.
Direct lending
Vorm van ondernemingsfinanciering, waarbij niet bancaire geldverstrekkers
rechtstreeks leningen verstrekken aan bedrijven. In praktijk werken soms meerdere
geldverstrekkers samen die tezamen geld investeren in een fonds dat als financier
optreedt voor ondernemers.
Dochterbedrijf
Een zelfstandige juridische eenheid binnen een concern.
Durfkapitaal
Vorm van ondernemingsfinanciering, ook wel aangeduid wordt als venture capital,
dat verstrekt wordt aan een onderneming die een meer dan gemiddeld risico loopt.
Equipment lease
Lease is een vorm van kredietverstrekking waarbij de verstrekker een goed koopt en
deze gedurende een overeengekomen termijn en tegen een vergoeding ter
beschikking stelt aan het bedrijf. Bij equipment lease gaat het om objecten anders
dan auto’s, zoals kranen, grondverzetmachines, industriële machines,
koffieapparaten, kopieermachines, computers en ICT-oplossingen.
Externe financiering
Alle financiering die van buiten de onderneming aangetrokken wordt.
Een combinatie van vreemd vermogen en extern eigen vermogen. Voorbeelden van
extern eigen vermogen zijn aandelenuitgifte, geld van informele investeerders of
private equity. Intern eigen vermogen behoort niet tot externe financiering.
Ingehouden winsten en eigen inleg door de ondernemer behoren dus niet tot dit
begrip.
Factoring
Dit is een vorm van debiteurenfinanciering of voorraadfinanciering. Hierbij draagt de
ondernemer de facturatie over aan een extern bedrijf dat zorg voor de facturering,
de debiteurenadministratie en de incassering van de debiteuren. Het externe bedrijf
ontvangt in ruil meestal een percentage van de omzet, maar draagt ook het risico
over de schulden.

88

Financieringsmonitor 2019

Grootbedrijf
Tot het grootbedrijf behoren ondernemingen met ten minste 250 werkzame
personen. Deze grootteklasse komt voor in de monitor als benchmark maar behoort
niet tot het mkb.
Informele investeerders
Onder informele investeerders worden vrienden, familie, collega’s en andere
bekenden verstaan. Ze verschillen onder meer van business angels omdat zij niet
actief betrokken blijven bij de bedrijfsvoering.
Innovatief bedrijf
Ondernemingen die doen aan product-, proces-, marketing- en organisatorische
vernieuwingen of sterke verbeteringen.
Ketenmacht
Beperkende voorwaarden vanuit afnemers. Dit kan zich uiten in langere
betaaltermijnen of aanvullende voorwaarden.
Kleinbedrijf
Tot het kleinbedrijf behoren ondernemingen met tenminste 10 en minder dan
50 werkzame personen.
Kredietunies
Een kredietunie is een coöperatieve kredietvereniging zonder winstoogmerk waarin
ondernemers zich per regio of per branche organiseren om elkaar geld te lenen.
Het is als non-bancair alternatief voor bankfinanciering ontstaan, wordt door de
politiek gedragen en is voornamelijk een fenomeen in Amerika, Canada en
Engeland.
Liquiditeit
De verhouding van de vlottende activa tot het kortlopend vreemd vermogen wordt
ook wel de current ratio genoemd. Het is een maatstaf van hoe goed bedrijven in
staat zijn om aan hun verplichtingen op korte termijn te voldoen.
Leverancierskrediet
Wanneer een onderneming goederen of diensten afneemt en die niet direct betaalt,
ontvangt deze in feite een vorm van krediet van de leverancier. De niet-betaalde
rekening is de financiering.

Onderzoeksverantwoording

89

Management Buy-Out
Van een management buy-out (MBO) is sprake wanneer het management van een
bedrijf de activa en middelen overneemt.
Microbedrijf
De kleinste grootteklasse binnen het mkb. Tot het microbedrijf behoren
ondernemingen met minder dan 10 werkzame personen. In de Financieringsmonitor
wordt ook een ondergrens gehanteerd van 2 werkzame personen.
Middenbedrijf
Tot het kleinbedrijf behoren ondernemingen met tenminste 50 en minder dan
250 werkzame personen.
Midden- en kleinbedrijf
Tot het mkb behoren ondernemingen met minder dan 250 werkzame personen.
In de Financieringsmonitor wordt ook een ondergrens gehanteerd van 2 werkzame
personen. De bedrijfsgrootte is bepaald op het niveau van de individuele
bedrijfseenheid en niet het gehele concern. Binnen het mkb wordt een
onderverdeling gemaakt naar drie onderliggende grootteklassen: het microbedrijf,
het kleinbedrijf en het middenbedrijf. Het grootbedrijf, dat ook voorkomt in de
monitor, behoort niet tot het mkb.
Mkb-beurs
Een platform waarbij beleggers rechtstreeks kunnen investeren in mkb bedrijven.
Dat kan in de vorm van (certificaten van) aandelen en obligaties (leningen).
De (certificaten van) aandelen en de obligaties zijn verhandelbaar.
Onderhandse lening
Een geldlening zonder tussenkomst van een bank, bijvoorbeeld bij familie of
vrienden. Rente en afspraken worden wel vastgelegd in een contract.
Ondernemingengroep
De eenheid die feitelijk optreedt als financiële transactor. De ondernemingengroep
(OG) wordt gedefinieerd als de meest omvattende verzameling van in Nederland
gevestigde juridische eenheden waarover zeggenschap kan worden uitgeoefend en
die homogeen is naar institutionele sector. De ondernemingengroep is de
statistische eenheid op basis waarvan het financieringsproces in Nederland wordt
beschreven. Vooral bij grotere eenheden komt deze feitelijke transactor doorgaans
niet overeen met één juridische eenheid, maar is een combinatie van juridische
eenheden.

90

Financieringsmonitor 2019

Private equity
Een financieringsvorm waarbij investeerders buiten de aandelenbeurs om financieel
in bedrijven participeren. Deze participatiemaatschappijen nemen dan een
meerderheids- of een groot minderheidsbelang in een bedrijf. Binnen private equity
zijn drie soorten investeringen te onderscheiden: een buy-out, een groeiinvestering, of een investering in vaak jonge ondernemingen met hoge risico’s, het
zogenaamde venture capital.
Regionale Ontwikkelingsmaatschappij
Een samenwerkingsverband met het rijk (met het ministerie van EZK als handelend
onderdeel) en de desbetreffende provincies als aandeelhouders. ROM’S hebben als
doel de regionale economie te versterken. Ze investeren met name in innovatieve en
snelgroeiende regionale bedrijven en herstructureren vervallen bedrijventerreinen.
Rekeningcourant
Doorlopend krediet dat ondernemingen gebruiken voor alledaagse uitgaven en om
hun rekeningen te betalen, ook wel bekend als een betaalrekening.
Rentabiliteit eigen vermogen
De rentabiliteit op het eigen vermogen is de verhouding tussen de nettowinst (het
resultaat ná belastingen) en het eigen vermogen. Het is een indicator van het
rendement op het vermogen dat door aandeelhouders geïnvesteerd is.
Rentabiliteit totaal vermogen
De rentabiliteit op het totaal vermogen is de verhouding tussen het resultaat uit de
normale bedrijfsvoering (het resultaat vóór belastingen) en het totale vermogen.
Securitisaties
Bij securitisaties worden leningen gebundeld en als verhandelbare effecten verpakt
via speciaal daarvoor opgerichte entiteiten (Special Purpose Vehicles).
Solvabiliteit
Het aandeel van het eigen vermogen in het balanstotaal. De solvabiliteit is een
indicator die gebruikt wordt om de financiële positie van ondernemingen te meten.
Het geeft een indicatie van de mate waarin zij in staat zijn te voldoen aan
verplichtingen op langere termijn. Een hogere solvabiliteit duidt op een financieel
gezonder bedrijf.
Startup
Een startende onderneming met een vernieuwend, schaalbaar idee rondom een
nieuwe technologie.

Onderzoeksverantwoording

91

Stratum
Een combinatie van bedrijfskenmerken waardoor bedrijven in de populatie en in de
steekproef van de enquête aan hokjes toe te kennen zijn. In de Financieringsmonitor
wordt gewerkt met 53 driedimensionale strata door bedrijfstak, grootteklasse en
leeftijd te combineren.
Venture capital
Een vorm van private equity waarbij het specifiek om investeringen in vaak jonge
ondernemingen met hoge risico’s gaat.
Werkzame persoon
Persoon die een baan heeft bij een in Nederland gevestigd bedrijf of bij een
particulier huishouden in Nederland. Tot de werkzame personen behoren alle
personen die betaalde arbeid verrichten, ook al is het maar voor één of enkele uren
per week. Zij kunnen worden onderscheiden in werknemers en zelfstandigen.

IV.

92

Afkortingen
ABR

Algemeen Bedrijven Register

AFM

Autoriteit Financiële Markten

BDK

Bedrijfsdemografisch Kader

BEID

Bedrijfseenheid

BMKB

Borgstelling Mkb Kredieten

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

COEN

Conjunctuur Enquête Nederland

CPB

Centraal Planbureau

DGA

Directeur-grootaandeelhouder

DNB

De Nederlandsche Bank

DRT

Directe Ramingen Totaal

EBA

Europese Bankautoriteit

ECB

Europese Centrale Bank

EZK

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

FAAN

Factoring & Asset-based finance Association Netherlands

Fte

Full-time equivalent

ICT

Informatie- en Communicatie Technologie

IMF

Internationaal Monetair Fonds

MBO

Management buy-out

Mkb

Midden- en Kleinbedrijf

MFI

Monetaire Financiële Instelling

Financieringsmonitor 2019

NFO

Statistiek Financiën Niet-Financiële Ondernemingen

NHG

Nationale Hypotheek Garantie

NVB

Nederlandse Vereniging van Banken

NVL

Nederlandse Vereniging van Leasemaatschappijen

NVP

Nederlandse Vereniging van Participatiemaatschappijen

OG

Ondernemingengroep

RA

Remote Access

REV

Rentabiliteit eigen vermogen

RTV

Rentabiliteit totaal vermogen

ROM

Regionale Ontwikkelingsmaatschappij

RVO.nl Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
SAFE

Survey on the Access to Finance of Enterprises

SBI

Standaard Bedrijfsindeling

SMF

Stichting MKB financiering

SPV

Special Purpose Vehicle

SZO

Satelliet Zelfstandige Ondernemingen

TLTRO

Targeted Longer-Term Refinancing Operations

Vof

Vennootschap onder firma

Wp

Werkzame personen

WSW

Waarborgfonds Sociale Woningbouw

Zmp

Zelfstandigen met personeel

Zzp

Zelfstandigen zonder personeel

Onderzoeksverantwoording

93