Eergerelateerd Geweld in Nederland
Onderzoek naar de beleving en aanpak van eergerelateerd geweld

Auteurs:
Drs. Nicole Brenninkmeijer
Drs. Miriam Geerse

Projectleiders
Prof. Dr. Halleh Ghorashi
Prof. Dr. Marcel Veenswijk

Dr. Conny Roggeband
Met medewerking van:
Najat Bay
Ouafila Essayah
Jacquelien Kiewiet
Sanne van Strien

Eindrapport
Amsterdam, 19 december 2008
Vrije Universiteit

II

Inhoudsopgave
VOORWOORD.................................................................................................................... VII
MANAGEMENT SAMENVATTING..................................................................................IX
INLEIDING .............................................................................................................................. 1
1. THEORETISCHE VERKENNING ................................................................................... 7
2. METHODOLOGISCHE VERANTWOORDING.......................................................... 21
2.1 Onderzoek I: De beleving van eer en eergerelateerd geweld door migranten ................... 21
2.2 Onderzoek II: De Nederlandse aanpak van eergerelateerd geweld.................................... 32
DEEL I .................................................................................................................................... 37
Inleiding ................................................................................................................................... 39
1. De beleving van eer, schande en schaamte .......................................................................... 43
Inleiding ............................................................................................................................... 43
1.1 Wat is eer? ...................................................................................................................... 45
1.2 Hoe wordt eervol gedrag bijgebracht? ........................................................................... 57
1.3 Hoe gaan mensen om met eer?....................................................................................... 67
1.4 Verschillen in eerbeleving tussen de groepen ................................................................ 73
1.5 Verschillen in eerbeleving binnen groepen.................................................................... 75
1.6 Hoe wordt de eer geschonden?....................................................................................... 84
2. Eerschending en geweld....................................................................................................... 89
Inleiding ............................................................................................................................... 89
2.1 Hebben wij eerwraak? .................................................................................................... 90
2.2 Verschillende vormen en aspecten van geweld............................................................ 101
2.3 Percepties over de relatie tussen eer en geweld en de toelaatbaarheid van eergerelateerd
geweld ................................................................................................................................ 111
2.4 Risicosituaties en risicofactoren voor fysiek en ander zichtbaar geweld..................... 113

III

2.5 Hulpverlening............................................................................................................... 117
2.6 De positie van de gemeenschappen in de samenleving................................................ 126
2.7 Reflecties op het praten over eer en geweld................................................................. 130
Conclusie Deel I ..................................................................................................................... 134
DEEL II................................................................................................................................. 143
Inleiding ................................................................................................................................. 145
1. De hoofdrolspelers en hun rollen ....................................................................................... 147
Inleiding ............................................................................................................................. 147
1.1 De hoofdrolspelers ....................................................................................................... 148
1.2 De rollen: een uitwerking............................................................................................. 152
2. Wat is eergerelateerd geweld volgens de actoren?............................................................. 161
Inleiding ............................................................................................................................. 161
2.1 De werkdefinitie versus de betekenisgeving................................................................ 162
2.2 Operationalisering per actor ......................................................................................... 176
3. Aanpak, organisatie en samenwerking............................................................................... 183
Inleiding ............................................................................................................................. 183
3.1 Een tweesporenbeleid en de verschillende vormen van organisatie ............................ 184
3.2 De landelijke opererende actoren en hun interne organisatie....................................... 187
3.2.1 De Rijksoverheid................................................................................................... 187
3.2.2 De koepels voor zelforganisaties........................................................................... 190
3.3 Samenwerking op landelijk niveau .............................................................................. 194
3.4 De 'aansturing' van lokale actoren................................................................................ 199
3.4.1 'Aansturing' vanuit de Rijksoverheid .................................................................... 199
3.4.2 'Activering' vanuit de Koepels voor Zelforganisaties ........................................... 202
3.5 De lokale actoren en hun samenwerking...................................................................... 205
3.5.1 De ketensamenwerking ......................................................................................... 205
3.5.2 De keten en de zelforganisaties............................................................................. 210
Conclusie Deel II.................................................................................................................... 217

IV

REFLECTIE EN AANBEVELINGEN.............................................................................. 221
LITERATUUR ..................................................................................................................... 227
BIJLAGEN ........................................................................................................................... 235
Bijlage 1 focusgroepen en interviews .................................................................................... 236
Bijlage 2: Focusgroep schema................................................................................................ 240
Bijlage 3: Organisatiemedewerkers ....................................................................................... 244
Bijlage 4: Interviewschema voor organisatieleden ................................................................ 247
Bijlage 5: Observaties ............................................................................................................ 251

V

VI

Voorwoord
Talloze mensen en organisaties hebben een bijdrage geleverd aan de totstandkoming van dit onderzoek
en het rapport. Een woord van dank is dan ook op zijn plaats.
In de eerste plaats bedanken wij de vele respondenten die zich met ons over de complexe thema’s van
het onderzoek hebben gebogen.
Voor sommige Hindostaanse, Marokkaanse, Turkse en Turks-Koerdische respondenten kwam
dit onderzoek erg dichtbij en was er moed nodig om aan dit onderzoek deel te nemen, voor andere was
het juist ver van hun bed. Toch hebben allen hun ervaringen en opvattingen met ons gedeeld. Zij
beantwoordden niet alleen onze vragen, maar brachten ook nieuwe onderwerpen in en gingen
discussies met elkaar aan. De respondenten maakten een middag of avond vrij om met ons te praten in
een vaak drukbezet leven met werk, studie en kinderen. Enkele respondenten waren bovendien bereid
om anderen over te halen om mee te werken aan het onderzoek, en liepen zich vervolgens als
gastvrouw of gastheer de benen uit het lijf om te zorgen dat het de deelnemers aan de
focusgroepgesprekken aan niets ontbrak.
Voor de organisatiemedewerkers gold eveneens dat zij in grote getale bereid waren om in een,
vaak volle, agenda een gaatje te zoeken voor een interview met ons. Dit deden zij, terwijl het veelal
niet de eerste, maar de zoveelste keer was dat hen werd gevraagd mee te werken aan een onderzoek
naar eergerelateerd geweld. Zij verschaften ons bovendien toegang tot allerlei relevante bijeenkomsten
en leverden een grote hoeveelheden relevante documenten aan. Naast de vele medewerkers van
organisaties, spraken wij met wetenschappers van binnen en buiten de Vrije Universiteit die deskundig
zijn op de thema’s van het onderzoek. Ook hun inzichten zijn van grote waarde geweest voor ons
begrip van de thematiek.
Buiten de respondenten is er nog een flink aantal mensen dat ons geholpen heeft dit onderzoek te
realiseren. Zonder Najat Bay en Ouafila Essayah, die allebei vele interviews en focusgroepgesprekken
voor hun rekening namen en kritisch meedachten met het onderzoek, was dit rapport niet geweest wat
het nu is. Hartelijk dank! Verder hebben wij dankbaar gebruik gemaakt van de onderzoeken van
masterstudenten Jacqueline Kiewiet en Sanne van Strien. Ook Okuden consulting, dat voor ons enkele
focusgroepgesprekken organiseerde, en de medewerkers van De Groot en Partners, die vele
gesprekken transcribeerden, bedanken wij voor hun grote inzet. Lorraine Nencel, onderzoeker aan de
Vrije Universiteit, zijn wij erkentelijk voor haar waardevolle adviezen ten aanzien van de
focusgroepmethode. Veel dank zijn wij ook verschuldigd aan Shanta Bikharie, Peter van der Linden,
Melda Müjde, Fatma Özgümüş en Bram Teerds die, als leden van de klankbordgroep, tot tweemaal toe
de moeite namen om een conceptversie van dit rapport door te nemen en van feedback te voorzien.

VII

Bovendien zijn wij Patricia Gerrits en Dick van der Meide zeer dankbaar voor hun commentaren.
Hoewel zij formeel geen lid van de klankbordgroep waren, zijn hun inzet en inhoudelijke bijdrage van
groot belang geweest voor ons rapport.
Ten slotte willen wij opmerken dat wij het, als kwalitatieve onderzoekers met een kritisch oog voor
diversiteit en overheidsbeleid, bijzonder hebben gewaardeerd dat het Ministerie van Justitie ons de
gelegenheid heeft gegeven dit onderzoek naar de beleving van eer en eergerelateerd geweld uit te
voeren.
Nicole Brenninkmeijer, Miriam Geerse, Halleh Ghorashi, Conny Roggeband en Marcel Veenswijk
Amsterdam, 19 december 2008

VIII

Management Samenvatting
Aanleiding voor het in dit rapport gepresenteerde onderzoek was de behoefte bij het Ministerie van
Justitie aan inzicht in hoe eer en eergerelateerd geweld door migranten beleefd wordt. Daarnaast
bestond bij het ministerie de wens om inzicht te verkrijgen in de wijze waarop organisaties die te
maken krijgen met slachtoffers en daders van eergerelateerd geweld, omgaan met de problematiek van
eergerelateerd geweld. De twee hoofdvragen voor dit onderzoek zijn dan ook als volgt:
1.

Welke betekenis geven mannen en vrouwen, zowel jongeren als ouderen, uit
migrantengemeenschappen waarin eergerelateerd geweld voorkomt, aan eer en daarmee
verwante concepten en praktijken, alsook aan de wijze waarop over eergerelateerd geweld
gediscussieerd wordt in de media en politiek?

2.

Welke betekenis geven medewerkers van instanties binnen de organisatieketen aan
eergerelateerd geweld, hoe organiseren zij zich rondom het thema eergerelateerd geweld, en
hoe verloopt de samenwerking tussen de instanties die deel uitmaken van de organisatieketen
die zich bezig houdt met eergerelateerd geweld?

Methodiek
Ten behoeve van de beantwoording van deze vragen zijn de volgende onderzoeksmethoden toegepast:
om vraag 1 te kunnen beantwoorden zijn tweeëntwintig interviews afgenomen met leden van de
Turkse/Turks-Koerdische, Marokkaanse en Hindostaanse gemeenschappen in Nederland. Daarnaast
zijn achttien focusgroepgesprekken georganiseerd, waaraan in totaal ruim honderd leden van de
onderzochte gemeenschappen deelnamen. Ten behoeve van het onderzoek naar de aanpak van
eergerelateerd geweld zijn documenten bestudeerd, relevante bijeenkomsten bijgewoond en interviews
afgenomen met 74 organisatiemedewerkers. Beide onderzoeken zijn gebaseerd op een gedegen
literatuuranalyse, zodat de bevindingen uit dit onderzoek voortbouwen op eerdere onderzoeken naar
(eergerelateerd) geweld in migrantengezinnen in Nederland.

Beantwoording vraag 1:
Voor de mannen en vrouwen die aan dit onderzoek deelnamen is eer zowel vanzelfsprekend alsook
ongrijpbaar en diffuus. Eer wordt op veel verschillende manieren geïnterpreteerd en heeft
verschillende betekenissen. In de breedste betekenis houdt eervol zijn in: ‘een goed en waardevol
mens zijn’. Binnen deze brede betekenis is het mogelijk een onderscheid te maken tussen ‘minimale
vereisten’ voor eer en ‘maximaal haalbare’ eer. De maagdelijkheid van meisjes en seksuele trouw van
vrouwen worden in alle etnische groepen beschouwd als ‘minimumvereisten’ voor eer. Mannen

IX

hebben ook te maken met controle op hun seksualiteit en huwelijkskeuze maar deze is meer
contextafhankelijk en is gemakkelijker te omzeilen. Ook betrouwbaarheid en eerlijkheid vormen
‘minimumvereisten’ voor eer, maar deze waarden blijken in de praktijk minder absoluut te zijn dan de
controle over de seksualiteit van vrouwen. Met zaken als een goede opleiding en materiële status kan
men proberen ‘zwakke punten’ te compenseren of eer te maximaliseren. Een belangrijke manier om
eer te maximaliseren is ook door middel van een huwelijk met een ‘goede partij’. De regels rondom
eer zijn gendergebonden, dat wil zeggen dat voor vrouwen en mannen verschillende eisen gelden voor
eervol gedrag.
De opvoeding in het gezin en de controle van de gemeenschap zijn de twee belangrijkste
mechanismen voor het (re)produceren van eerregels. Deze regels worden door vrouwen en mannen
sterk geïnternaliseerd, waardoor zij eer vaak als vanzelfsprekend ervaren en niet altijd oog hebben
voor de dwang en controle die er mee gepaard gaan. Regels rondom eer zijn aan verandering
onderhevig en verschillen per context. Dit onderzoek maakt duidelijk dat opvattingen rondom eer niet
alleen verschillen tussen etnische groepen, maar dat ook binnen etnische groepen grote verschillen in
regels en praktijken bestaan. Deze hangen samen met lokale verschillen wat betreft omvang van
migrantengemeenschappen, de religiositeit van gezinnen of individuen, de mate waarin
gemeenschappen meer open of gesloten zijn, en de mate waarin transnationale banden een rol spelen.
Daarnaast zijn er verschillen te zien tussen generaties, binnen gezinnen, en verschillen die
samenhangen met opleidingsniveau.
De relatie tussen eer en geweld wordt door het overgrote deel van de respondenten zeker niet
als vanzelfsprekend gezien. De meeste mensen wijzen geweld als middel om eer te bewaken,
beschermen of te herstellen af. Toch blijkt het bijbrengen, bewaken en beschermen van eer vaak wel
met geweld gepaard te gaan. In de fase van het aanleren en naleven van eer worden er verschillende
vormen van dwang en geweld uitgeoefend, waaronder vrijheidsbeperking, psychische druk en soms
fysiek geweld. Daarnaast dwingt de macht van de vanzelfsprekendheid (Komter 1985) individuen in
een keurslijf. Deze vormt daarmee een nauwelijks zichtbare vorm van geweld. In de fase van
dreigende eerschending wordt vaker expliciet en zichtbaar geweld uitgeoefend. Dergelijk zichtbaar
eergerelateerd geweld is er op gericht kinderen en echtgenoten te doen afzien van ‘oneervol gedrag’ en
op hun plaats te houden. Op eerschending volgen vaak de meest extreme en zichtbare vormen van
fysiek en psychisch geweld, waaronder mishandeling, verstoting en moord. Vooral in deze fase
verschillen de vormen van geweld per groep. Mishandeling en verstoting komen voor in alle groepen.
Moord ter zuivering van de eer komt echter vooral voor onder mensen uit Turkije, en dan met name
onder Turkse Koerden. Turken en Turkse Koerden, maar ook Marokkanen, gaven daarnaast aan dat
meisjes die de eer geschonden zouden hebben soms worden achtergelaten in het land van herkomst.
Hindostanen daarentegen benadrukten dat conflicten omtrent eer nogal eens eindigen in zelfdoding.

X

De politieke en publieke aandacht voor het probleem van eergerelateerd geweld wordt door de
respondenten enerzijds als positief beschouwd, omdat deze bijdraagt aan het bespreekbaar maken van
het probleem en de aanzet geeft tot de aanpak van het probleem. Tegelijkertijd is men zeer kritisch
over de wijze waarop geweld vaak rechtstreeks gekoppeld wordt aan de cultuur van het land van
herkomst of aan religie. Deze koppeling wordt vaak als onterecht en te eenvoudig gezien. Ons
onderzoek laat ook zien dat de link tussen eer en geweld veel complexer is en dat er een veel grotere
variatie en dynamiek in eeropvattingen bestaat dan in het publieke debat wordt verondersteld.
Bovendien leidt de ongelukkige associatie van etniciteit of religie met eergerelateerd geweld soms tot
een reactieve opstelling aan de kant van de migranten: men sluit de groepsgrenzen. De druk van
buitenaf en de negatieve zichtbaarheid van sommige migrantengroepen in het publieke en politieke
debat kunnen dus de bewegingsruimte van vrouwen binnen de eigen gemeenschap beperken.

Beantwoording vraag 2
Met betrekking tot de betekenis die de respondenten geven aan eergerelateerd geweld kan
geconcludeerd worden dat zij deze baseren op verschillende typen kennis, te weten: actief vergaarde
kennis, praktijkkennis, en ervaringskennis. Daarnaast wordt hun betekenisgeving beïnvloed door
situationele factoren, zoals de positie en de rol die mensen binnen het veld rondom eergerelateerd
geweld hebben. Hoewel de respondenten putten uit verschillende kennisbronnen en verschillende
posities innemen in het veld, sluit de betekenis die zij aan eergerelateerd geweld geven in grote lijnen
aan bij de werkdefinitie van Ferweda en van Leiden (2005). De respondenten zien eergerelateerd
geweld als een manier om de geschonden eer te zuiveren. Daarbij ligt de focus in eerste instantie op
zichtbare vormen van fysiek geweld, maar daarnaast hebben alle respondenten oog voor vormen van
psychisch geweld. Hoewel sommige respondenten veel over moslims als slachtoffers en daders van
eergerelateerd geweld spreken, verwerpen zij, evenals de auteurs van de werkdefinitie, het idee dat
eergerelateerd geweld een religieus (islamitisch) fenomeen is. Alle respondenten benadrukken ook dat
het al dan niet bekend zijn van de eerschending een belangrijke ‘voorwaarde’ is voor het optreden van
eergerelateerd geweld.
De respondenten zijn echter wel specifieker en explicieter dan de auteurs van de werkdefinitie.
Zo geeft een groot deel van de respondenten aan dat bepaalde vormen van geweld vooral voorkomen
in bepaalde migrantengemeenschappen. Daarnaast expliciteren de respondenten, meer dan dit in de
werkdefinitie gedaan wordt, in welke situaties eergerelateerd geweld zich voordoet, namelijk in
situaties waarin de relaties tussen mannen en vrouwen of tussen ouders en kinderen onder druk komen
te staan doordat de collectief gehanteerde normen en waarden getart worden. Verder maken
verschillende respondenten een koppeling met gedwongen huwelijken: eergerelateerd geweld treedt
volgens de respondenten vaak op als gevolg van een weigering van een gedwongen huwelijk. Met
betrekking tot de daders en slachtoffers lijkt er sprake te zijn van ‘stereotype’ beeldvorming, bij daders
wordt in eerste instantie aan mannen gedacht en bij slachtoffers aan vrouwen.

XI

Hoewel de manier waarop de respondenten eergerelateerd geweld zien grotendeels overeenkomt
met de werkdefinitie, blijkt uit ons onderzoek dus dat de respondenten verschillende accenten leggen.
Deze accentverschillen komen voort uit de positie en rol die men binnen het veld heeft. Respondenten
operationaliseren de werkdefinitie naar het eigen werkveld: In verband met de veiligheid van
slachtoffers en medewerkers benadrukken medewerkers van de vrouwenopvang bijvoorbeeld de
collectieve component van eergerelateerd geweld, alsmede het al dan niet bekend zijn van de
eerschending binnen de gemeenschap, terwijl men zich binnen de onderwijssector richt op nog niet
geëscaleerde eergerelateerd-geweldzaken en vooral oog heeft voor de psychische druk waaronder
jongeren staan.
Zoals aangegeven vervullen respondenten verschillende posities en rollen in de aanpak van
eergerelateerd geweld, en beïnvloeden deze posities en rollen de wijze waarop zij eergerelateerd
geweld zien en er mee omgaan. Er is een vijftal rollen te onderscheiden. In de eerste plaats is er de
‘reguliere-functie-rol’, de rol die in de taakbeschrijvingen van respondenten of organisaties aan hen
wordt toegekend. Naast deze ‘reguliere-functie-rol’ vervullen actoren echter ook andere rollen, zoals
de ‘agenda-setting-rol’, de ‘expert-rol’, de ‘bruggenbouwer-rol’ en de ‘financier-rol’. Uit dit
onderzoek komt naar voren dat er actoren zijn die op basis van de rollen die zij vervullen dan wel
toegeschreven krijgen, een hoofdrol spelen binnen het veld rondom eergerelateerd geweld.
Hoofdrolspelers blijken die actoren te zijn die meerdere rollen vervullen, te weten: de politie (agendasetter, expert, reguliere functie), de vrouwenopvang (agenda-setter, expert en reguliere functie), de
gemeenten (expert, financier en reguliere functie), de Advies en Steunpunten Huiselijk Geweld
(ASHG’s) (bruggenbouwer en reguliere functie), het Bureau Jeugdzorg (bruggenbouwer en reguliere
functie), de rijksoverheid (agenda-setter, financier en reguliere functie), de onderwijsinstellingen
(bruggenbouwer en expert), de migrantenzelforganisaties (agenda-setter, expert en bruggenbouwer),
de burgerinitiatieven (agenda-setter en expert), de media (agenda-setter, expert en reguliere functie) en
de materiedeskundigen (agenda-setter, expert en reguliere functie).
De rollen die actoren vervullen dan wel toegeschreven krijgen, hebben ook alles te maken met
hoe zij zich binnen het onderzochte veld organiseren rondom de eergerelateerd-geweldthematiek. De
organisatie blijkt langs twee lijnen plaats te vinden, er is sprake van een tweesporenbeleid: enerzijds
organiseren actoren zich rondom de thema’s handhaving en hulpverlening, anderzijds organiseren
actoren zich rondom het thema van dubbele mentaliteitsverandering. In het kader van het
bewerkstelligen van een mentaliteitsverandering, richt men zich namelijk zowel op het bespreekbaar
maken van eer en eergerelateerd geweld, alsook op het bestrijden van vooroordelen over de
hulpverlening.
Behalve het organiseren van samenwerking met andere actoren, moeten de betrokken
organisaties zich ook intern rondom de thematiek van eergerelateerd geweld organiseren. Dit geldt
bijvoorbeeld voor de rijksoverheid, die moet zorgen voor een goede inbedding van het Programma
Eergerelateerd Geweld in de verschillende departementen, andere programma’s en de politiek. Maar

XII

ook de koepelorganisaties van minderheden worden geacht te zorgen voor afstemming met hun
achterbannen. Op lokaal niveau geldt dat van de ketenpartners (zoals organisaties als het
maatschappelijk werk, de vrouwenopvang en de politie genoemd worden) verwacht wordt dat zij
intern kennis over de problematiek van eergerelateerd geweld, alsook over het werken in ketens,
genereren en verspreiden. Het feit dat de externe samenwerking met ketenpartners soms voorloopt op
de interne afstemming van de betrokken organisaties, leidt tot frustratie en irritatie bij zowel
ketenpartners als zelforganisaties.
Samenwerking vindt ook plaats tussen landelijk opererende actoren, zoals de rijksoverheid, en
lokaal opererende actoren, zoals de ketenpartners. Uit dit onderzoek blijkt dat bij deze vorm van
samenwerking veelal gedacht wordt in termen van ‘aansturing’, terwijl algemene ontwikkelingen
binnen de overheid, zoals decentralisering, ertoe leiden dat er eerder sprake is van onderhandeling.
Organisaties hebben soms een onrealistisch beeld van de mogelijkheden die de overheid heeft om
andere organisaties aan te sturen. Dit beeld leidt tot onrealistische verwachtingen, met als gevolg
teleurstelling en verlies aan vertrouwen in de overheid wanneer verwachtingen niet worden
bewaarheid. Dit spanningsveld tussen verwachting en werkelijkheid is op lokaal niveau waar te nemen
in de relatie tussen zelforganisaties en ketenpartners: men heeft hooggespannen verwachtingen van
wat de ander in de aanpak van eergerelateerd geweld kan betekenen en ziet duidelijk de meerwaarde
van samenwerking, tegelijkertijd ervaart men de samenwerking soms als moeizaam en is er sprake van
wederzijds gebrek aan vertrouwen.
Het wel willen samenwerken, maar niet weten hoe, kan verklaard worden vanuit een tweede
spanningsveld, namelijk dat tussen de behoefte aan aansturing en de behoefte aan ruimte om eigen
initiatieven te ontplooien. Binnen het veld rondom eergerelateerd geweld heeft men enerzijds behoefte
aan centrale c.q. hiërarchische ‘aansturing’, dit geldt vooral voor het organiseren van een effectieve
handhaving en hulpverlening. Anderzijds vereist het werken aan een mentaliteitsverandering een
bottom-up

aanpak

waarin

ruimte

is

voor

‘eigen’

initiatieven

van

de

betrokken

migrantengemeenschappen. Deze beide vormen van organiseren kennen een eigen interne logica, de
eerste wordt gekenmerkt door een bevelstructuur, de tweede door een overlegstructuur.

Aanbevelingen
Op basis van de inzichten die zijn verworven in de loop van het onderzoeksproces zijn de volgende
aanbevelingen geformuleerd die kunnen dienen als aangrijpingspunten voor beleid dat gericht is op de
bestrijding van eergerelateerd geweld:
1) Het versterken van de positie van individuen maakt hen weerbaarder tegen dwang en geweld. Onze
aanbevelingen richten zich op twee potentieel kwetsbare groepen: ten eerste jongeren en ten tweede
huwelijksmigranten, die sterk afhankelijk zijn van hun partner en schoonfamilie en een gebrek hebben
aan middelen als geld en opleiding.

XIII

•

Een op jongeren gericht beleidsspoor zou zich kunnen richten op het onderwijs. De bestaande
schoolprojecten zijn hierbij een goed aanknopingspunt, mits niet eenzijdig de aandacht wordt
gelegd op probleemgevallen en preventie, maar ook oog is voor de vaak onzichtbare risico’s
die succesvolle jongeren lopen. Ook zou het jeugdbeleid een integrale genderfocus centraal
moeten stellen, omdat situaties waarin jongens probleemgedrag vertonen (we denken hierbij
aan de problematiek van loverboys, maar ook criminaliteit en de zogenaamde straatterreur)
niet los kunnen worden gezien van de positie van meisjes. Nu wordt er vaak gewezen op het
succes van meisjes uit etnische minderheden, maar hun succes kan bedreigd worden door
verharding van genderpatronen in etnische groepen.

•

Om kwetsbare huwelijkspartners te bereiken biedt het bestaande inburgeringsbeleid een
mogelijke ingang. Hiervoor moet een inburgeringstraject niet alleen de nadruk leggen op het
aanleren van taal of arbeidsmarktvaardigheden, maar ook andere middelen aanreiken gericht
op empowerment en onafhankelijkheid. Een belangrijke voorwaarde om een dergelijk traject
goed vorm te geven is het hebben van een gedifferentieerd beeld van nieuwkomers die
Nederland binnenkomen. Alleen op die manier kan een effectief beleid opgezet worden dat
niet stigmatiserend is. Dit leer- en ondersteuningstraject zou gecombineerd moeten worden
met een risicoscreening, waarbij kan worden gekeken of personen mogelijk een (verhoogd)
risico lopen om slachtoffer te worden van eergerelateerd geweld. Deze personen kan
vervolgens begeleiding worden geboden, bijvoorbeeld via een vertrouwenspersoon of buddy
systeem. Tevens is het belangrijk om nieuwkomers goed voor te lichten over hun rechten en
mogelijkheden in geval van (huiselijk) geweld (opvangvoorzieningen, aangifte en het recht
om in aanmerking te komen voor een zelfstandige verblijfsvergunning in geval van
aantoonbaar geweld).

•
2) Beleidsaanbevelingen die erop gericht zijn de geconstateerde mismatch van ‘aansturings-vormen’ te
ondervangen:
•

Voor initiatieven van onderaf, zoals van zelforganisaties, moet een herijking van de
evaluatiecriteria plaatsvinden. Daarbinnen moet een verschuiving plaatsvinden van sturen op
output naar sturing op outcome.

•

Om innovatieve initiatieven te stimuleren moet er een financiële experimentenpot aangelegd
worden. Doel is daarbij niet om te komen tot productideeën die landelijk ingezet kunnen
worden, maar om lokaal maatwerk te ondersteunen.

•

Er moet een goede landelijke doorverwijsstructuur komen, waardoor de lokale ketenpartners
ook landelijk kunnen opereren mocht dat voor de veiligheid van het slachtoffer nodig zijn.

•

Door het verschil in interne logica vereist de regie binnen de ketensamenwerking een andere
rol dan de samenwerking met de zelforganisaties. Aanbevolen wordt om deze rol niet door één

XIV

en dezelfde persoon te laten uitvoeren, omdat deze twee rollen te zeer uiteenlopen en andere
competenties vereisen.
3) Om enerzijds de culturele component niet uit het oog te verliezen, maar anderzijds fixatie hierop te
voorkomen wordt een situationele benadering van eergerelateerd geweld voorgestaan. Binnen een
dergelijke benadering wordt voorkomen dat zichtbaarheid vertaald wordt in een eenzijdige benadering
van cultuur, waarin de leden van de betrokken gemeenschappen zich niet herkennen. Dit vertaalt zich
in de volgende drie praktische aanbevelingen:
•

Hulpverleners moeten tijdens hun opleiding een situationele manier van hulpverlenen
aangeleerd krijgen. Een dergelijke benadering begint bij het individu, je moet ‘opzij stappen’
om het verhaal van de cliënt in zijn veelvoud en complexiteit te horen. Pas als het verhaal
eenmaal gehoord is, vindt contextualisering in samenspraak met de cliënt plaats. Het is
belangrijk om de assumpties van de hulpverlener te checken bij de cliënt. Startpunt is dan niet
de cultuur van een cliënt, maar het individu in relatie tot de contexten waar hij/zij deel van is.

•

Een situationele benadering vereist daarnaast in de aanpak, nadat de cliënt zijn of haar verhaal
verteld heeft, dat men zich ook op de context van de cliënt richt, bijvoorbeeld middels
coaching voor ouders zodat zij beter om kunnen gaan met druk vanuit de gemeenschap.

•

Deze situationele benadering van de problematiek is minder grijpbaar dan een culturalistische
benadering, omdat het slagen ervan afhankelijk is van de dynamiek van het gesprek en de
competenties van hulpverleners. Deze benadering is niet gemakkelijk van bovenaf te sturen
wat maakt het monitoren en faciliteren van het proces essentieel maakt. Om te beginnen is het
belangrijk een een communicatietraject op te zetten richting alle betrokken actoren, om ze
over het belang en de werkwijze van een situationele benadering van de problematiek te
informeren. Bijvoorbeeld door hen te wijzen op het feit dat in de gemeenschap van een
Marokkaan uit Gouda andere mechanismen bestaan dan in de gemeenschap van een
Marokkaan uit Utrecht.

•

Er moet aanvullend onderzoek verricht worden om de situationaliteit van eergerelateerd
geweld verder te onderzoeken, bijvoorbeeld door in een tiental gemeenten de betrokken
gemeenschappen te onderzoeken en zo in kaart te brengen welke lokale mechanismen een rol
spelen (is de gemeenschap open of meer gesloten, welke gendernoties en eerbeelden zijn
dominant).

XV

XVI

Inleiding
De emancipatie van zwarte, migranten- en vluchtelingenvrouwen, en met name van moslimvrouwen,
is een veel besproken onderwerp in het huidige integratiedebat in Nederland. Het beleid van diverse
ministeries is hierop gericht, maar ook in het publieke debat is al enige tijd veel aandacht voor manvrouw verhoudingen binnen migrantengroeperingen. Zaken zoals ‘eerwraak’, ‘gedwongen huwelijken’
en vooral hun verband met de Islam zijn niet meer weg te denken uit de publieke ruimte. Dit betekent
onder andere dat binnen het huidige emancipatiebeleid - in tegenstelling tot de jaren daarvoor - een
grote nadruk is komen te liggen op de emancipatie van vrouwen van niet-Nederlandse afkomst en
daarbinnen vooral de islamitische vrouwen (Roggeband & Verloo 2007). Eind 2005 zijn de conclusies
van een Europees onderzoek naar de emancipatie van vrouwen in diverse Europese landen
gepresenteerd (Mageeq 2008: website). Een van de conclusies luidt dat in Nederland, in tegenstelling
tot andere Europese landen, sprake is van een culturalisering van emancipatie, waarin
emancipatieonderwerpen vaak worden gekoppeld aan culturele of etnische groepen. Het is vanuit deze
culturalisering van emancipatie dat de overheersende aandacht voor ‘cultuurgebonden geweld’ zoals
‘eerwraak’ en ‘gedwongen huwelijken’ kan worden begrepen.
Voorgaande analyse sluit aan bij de analyse van Ghorashi (2006:39), het is de combinatie van
categorale denken en het denken in termen van emancipatie van waaruit volgens haar de aandacht voor
cultuur gebonden geweld begrepen moet worden. Het categorale denken wordt gekenmerkt door twee
elementen, ten eerste door culturalisering, waarmee wordt bedoeld dat de cultuurverschillen tussen
diverse (etnische) groepen als doorslaggevende factor worden gezien in het verklaren van
maatschappelijke problemen. Daarmee gepaard gaat veelal een essentialistische cultuurbenadering,
waarin men cultuur ziet als allesomvattend en als alles bepalend voor het handelen van individuen uit
die cultuur. Vertaald naar eergerelateerd geweld veronderstelt een dergelijke benadering dat men dit
type geweld alleen zou kunnen begrijpen en bestrijden op basis van kennis over de culturele
achtergrond van de migrantengemeenschappen waarin eergerelateerd geweld een rol speelt. Echter,
daarmee wordt zowel voorbij gegaan aan de contextuele factoren die van invloed zijn op de beleving
van eer en eergerelateerd geweld door migranten, zoals de invloed van migratie en het publieke debat
over emancipatie en integratie van migranten vrouwen, als aan de agency van mensen om zelf kritiek
te uiten op de eigen cultuur en alternatieve handelingsopties te ontwikkelen (Zie bijvoorbeeld Akpınar
2003, Mirdal 2006, Ghorashi 2006).
Een tweede kenmerk van het catergorale denken is het denken in termen van achterstand,
hiermee wordt gedoeld op het feit dat minderheden worden gezien als een probleemcategorie die, in
het kader van het gelijkheidsprincipe van de verzorgingsstaat, vooruit geholpen dienen te worden.
Onbedoeld effect van deze manier van denken is volgens Ghorashi (2006:13) dat actoren tot hulpeloze

1

wezens worden gereduceerd die niet zelf in staat zouden zijn om iets aan hun positie te veranderen.
Gevolg van deze categorale manier van denken is dat migrantenvrouwen vooral gezien worden als
slachtoffers die gered dienen te worden.
Een alternatieve benadering om dit soort maatschappelijke verschijnselen te verklaren is een
situationele benadering van de problematiek. In deze benadering is het niet het geconstrueerde verschil
tussen culturen het vertrekpunt. De situaties en de sferen waarin mensen met elkaar te maken hebben
en waarin cultureel verschil als één van de factoren een rol speelt, vormen het uitgangspunt (Ghorashi
2006). Het vertrekpunt is de situationele logica van het handelen ofwel “de gelaagde, meervoudige en
meerduidige configuratie van regels die door het handelen van actoren in een bepaalde
(organisationele) arena in het spel gebracht worden” (Glastra 1999: 76).
Binnen het in dit rapport gepresenteerd onderzoek wordt deze laatste benadering gehanteerd.
Centraal staat in dit onderzoek allereerst de beleving van eer en eergerelateerd geweld door de
migranten zelf. Wat verstaan zij onder eer? Wanneer is er volgens hen sprake van geweld? En wanneer
heeft dit met eer te maken? Bovendien is middels dit onderzoek nagegaan welke invloed situationele
factoren, zoals migratie, sociaal economische positie en opleiding hebben op het denken over
eergerelateerd geweld. Op deze manier is het mogelijk om de complexiteit van eergerelateerd geweld
in haar ‘gelaagdheid en meervoudigheid’ te begrijpen.
Daarnaast wordt in dit rapport verslag gedaan van een onderzoek naar de organisatorische
aanpak van eergerelateerd geweld. Welke rol spelen migranten zelf in deze aanpak? Welke agency
tonen zij? Welke andere actoren zijn bij deze aanpak betrokken? Hoe organiseert men zich rondom
deze thematiek? Ook binnen dit deel van het onderzoek wordt een situationele benadering gehanteerd,
het gaat om de beleving van eergerelateerd geweld en de aanpak hiervan door de
organisatiemedewerkers zelf. Situationele factoren, zoals de functie en opleidingsachtergrond, kunnen
daarbij hun beleving van eergerelateerd geweld en de aanpak hiervan beïnvloeden en zijn daarom
meegenomen in de analyse.
De onderzoeksvragen
Bij het formuleren van de onderzoeksvragen is nagegaan wat de bestaande literatuur ons over de
problematiek van eergerelateerd geweld kan vertellen. Er bestaat een rijke variatie aan literatuur over
eer en onderzoek naar deze thema’s. Dit zijn a.) boeken/verhalen van slachtoffers (‘Ayşe op de vlucht
voor eerwraak’ 2004, ‘Souad; Geschonden: levensverhaal van een Palestijnse vrouw’ 2003), b.)
antropologische studies naar eer en eergerelateerd geweld (Blok 1981; Delaney 1987; Van Eck 2001;
Ermers 2007; Gezik 2002; Kressel 1988; Abu-Lughod 1986; Ortner 1996; Peristiany 1966; Wikan
1984; Koçtürk 1992) c.) sociaal-psychologische studies over eer en eergerelateerd geweld (Rodriguez
Mosquera 2006), d.) onderzoek onder migrantengroepen waarin eer een subthema is (Bartels 1993;
Brouwer, Lalmahomed en Josias 1992; Mirdal 2006; Salverda 2004; Yerden 2001 & 2008), e.)
criminologische studies naar eerwraak in de rechtspraak (Bovenkerk en Yeşilgöz 1999; Magnarella

2

1991; Maris van Sandelingenambacht 2001; Maris van Sandelingenambacht en Saharso 2001), f.)
beleids- en politieonderzoek naar omvang en aard van de problematiek - zowel gericht op Nederland
als internationaal vergelijkend (Aalst en Johannink 2007; Ferweda en Van Leiden 2005; Janssen 2006;
Kromhout, Van Rijn, Beenakkers en Kulu-Glasgow 2007; Van der Torre en Schaap 2005) g.)
journalistiek en activistisch werk – vaak vanuit een mensenrechten- en soms vanuit een
vrouwenrechtenperspectief (Human Rights Watch 1999; Husseini 2007; Van der Zee 2006; bijdragen
aan Welchman en Hossain 2005) h.) handleidingen voor hulpverleners (VON 2006, Groot& Şimşek
2008, Janssen 2006 & 2008, Jasai 2006).
Het hierboven vermelde Nederlandse onderzoek is voornamelijk gericht op het verkrijgen van
inzicht in de omvang en aard van de problematiek van eergerelateerd geweld, en is deels bedoeld als
leidraad bij het ontwikkelen van beleid. Zo heeft Bakker in 2005 een bronnenboek samengesteld over
eergerelateerd geweld, hebben Ferwerda en Van Leiden (2005) een definitie van het concept
eergerelateerd geweld ontwikkeld, en hebben Van der Torre en Schaap in 2005 een casusonderzoek
uitgevoerd naar ernstige vormen van eergerelateerd geweld. Daarnaast is in Nederland onderzoek
gedaan naar aanverwante fenomenen, zoals huiselijk geweld (Stichting Alexander 2004; Kuppens et
al. 2006; Goderie & Ter Woerds 2005; Lemmers 2002; Trimbos-instituut 2006) en de vrouwenopvang
(Lünnemann et al. 2006; van Lieshout 2004). De Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken heeft
onderzoek gedaan naar ‘gedwongen huwelijken’, waarin nadrukkelijk gesteld wordt dat “… er sprake
is van een ernstig maatschappelijk probleem dat samenhangt met achterlating 1 en eergerelateerd
geweld en dat om een samenhangende aanpak vraagt” (Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken
2005: 6).
Wetenschappelijk onderzoek, zoals dat van Clementine van Eck (2001) en Jeroen ten Voorde
(2007) is er veel minder. Van Ecks onderzoek is gebaseerd op de studie van juridische dossiers van
‘eerzaken’ met daders of slachtoffers uit Turkije. Van Voorde heeft onderzocht hoe rechters met de
problematiek van eergerelateerd geweld omgaan. Specifiek gaat hij in op de manier waarop rechters
het ‘cultureel verweer’ tegemoet dienen te treden in de rechtbank. Omdat de rechtspraak in binnen- en
buitenland al zeker sinds de jaren zeventig, zo niet eerder, geconfronteerd wordt met ‘cultureel
gemotiveerd’ geweld onder etnische minderheden, is er zowel in Nederland als elders al vrij veel
aandacht geweest voor de manier waarop binnen het rechtsstelsel met dit soort delicten om moet
worden gegaan (zie bijv. Magnarella 1991).
Er bestaat echter nauwelijks wetenschappelijk onderzoek naar de betekenis van eer en
eergerelateerd geweld in verschillende migrantengemeenschappen, alsook naar de reikwijdte van de in het dominante discours - als problematisch beschouwde opvattingen/codes/mores. Het ‘Turkse
model’ lijkt te overheersen in de Nederlandse literatuur, maar het is onduidelijk in hoeverre

1

Het gaat hier om het achterlaten van vrouwen met een buitenlandse nationaliteit in hun land van herkomst door
hun in Nederland wonende man.

3

beweringen over Turken 2 opgaan voor leden van andere migrantengroepen. Wij weten niet in welke
mate eergerelateerd geweld ‘gedragen’ wordt door de gemeenschappen van de daders, in hoeverre er
sprake is van ‘tegengeluiden’, en in hoeverre mensen in geval van nood aansluiting vinden bij de
hulpverlening. Ook weten wij weinig over de verschillen in uitingsvormen van eergerelateerd geweld
binnen en tussen etnische groepen. Bovendien is er weinig bekend over de manier waarop binnen
betrokken instanties en organisaties gedacht wordt over eergerelateerd geweld en de wijze waarop dit
geweld, in de optiek van organisaties, in samenwerking met anderen bestreden zou moeten worden.
De doelstelling van dit onderzoek is om de kennis over de beleving en aanpak van
eergerelateerd geweld zodanig te vergroten dat het beleid en de hulpverlening inzake eergerelateerd
geweld in de nabije toekomst beter aan zullen kunnen sluiten op de behoeften en verwachtingen van
de ‘doelgroepen’. Hiervoor is het nodig om inzicht te verschaffen in de betekenis die leden van
migrantengroepen aan eer en eergerelateerd geweld geven, in de betekenis die medewerkers van de
betrokken organisatie eraan geven, en om na te gaan hoe de samenwerking tussen de verschillende
betrokken instanties verloopt.
Deze doelstelling is vertaald in twee onderzoeksvragen die richtinggevend zijn voor dit onderzoek:

1.

Welke betekenis geven mannen en vrouwen, zowel jongeren als ouderen, uit
migrantengemeenschappen waarin eergerelateerd geweld voorkomt, aan eer en daarmee
verwante concepten en praktijken, alsook aan de wijze waarop over eergerelateerd geweld
gediscussieerd wordt in de media en politiek?

2.

Welke betekenis geven medewerkers van instanties binnen de organisatieketen aan
eergerelateerd geweld, hoe organiseren zij zich rondom het thema eergerelateerd geweld,
en hoe verloopt de samenwerking tussen de instanties die deel uitmaken van de
organisatieketen die zich bezig houdt met eergerelateerd geweld?

De meerwaarde van het in dit rapport gepresenteerde onderzoek is gelegen in het feit dat hierin een
gedegen literatuuranalyse gecombineerd wordt met een uitgebreid kwalitatief onderzoek naar de
beleving van eer een eergerelateerd geweld door migranten en organisatiemedewerkers in Nederland.
Het feit dat juist niet met slachtoffers en daders van eergerelateerd geweld gesproken is, maar met een
variatie aan leden uit de betrokken gemeenschappen zelf levert bovendien een belangrijke toevoeging
aan de bestaande onderzoeken. Daarnaast is het feit dat met een brede selectie aan
2

Wij gebruiken de term ‘Turken’ voor mensen uit Turkije. Wanneer mensen uit Turkije zich niet identificeren
met het label ‘Turk’, geven wij aan hoe zij zichzelf wel benoemen.

4

organisatiemedewerkers gesproken is een goede aanvulling op het bestaand onderzoek, waarin men
zich veelal richtte op één specifieke organisatie, bijvoorbeeld de politie of de vrouwenopvang. Door
deze twee invalshoeken te combineren, is het tot slot mogelijk om na te gaan of het hulpaanbod bij de
hulpvraag aansluit.
Leeswijzer
De twee onderzoeksvragen zijn middels twee afzonderlijke onderzoeken onderzocht. In Deel I van dit
onderzoeksrapport wordt verslag gedaan van het onderzoek naar de beleving van eer en eergerelateerd
geweld door migranten. Vervolgens wordt in Deel II ingegaan op de wijze waarop actoren zich
organiseren rondom de eergerelateerd geweld problematiek. Het rapport wordt afgesloten met een
reflectie en aanbevelingen. Allereerst wordt echter in een theoretische verkenning ingegaan op de
bestaande kennis over eergerelateerd geweld en de theoretische uitgangspunten die in dit onderzoek
gehanteerd zijn. In Deel I zal vervolgens voortdurend de koppeling met de in de reflectie
gepresenteerd theorieën gemaakt worden. Na de theoretische reflectie volgt een methodologische
verantwoording waarin aangegeven wordt hoe de twee onderzoeksvragen geoperationaliseerd zijn en
welke methoden zijn toegepast om data te verzamelen en te analyseren. Het rapport kan daarbij op
twee manieren gelezen worden: Van kaft tot kaft of van grijs vlak naar grijs vlak.. In het rapport zijn
de belangrijkste uitgangspunten en conclusies namelijk in grijze kaders opgenomen waardoor het
rapport gemakkelijk gescand kan worden. Alleen de twee eindconclusies van Deel I en Deel II hebben
geen grijs kader.

5

6

1. Theoretische verkenning
In deze theoretische verkenning wordt ingegaan op de bestaande kennis over eer en eergerelateerd
geweld en de theoretische uitgangspunten die in dit onderzoek gehanteerd zijn. Daarbij wordt ten
eerste ingegaan op de historie van het eerconcept. Vervolgens wordt stil gestaan bij de concepten
seksualiteit, gender, macht en groepsgrenzen. Daarna wordt de in dit onderzoek gehanteerde visie op
geweld geïntroduceerd. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een verkenning van de concepten eer,
schande en schaamte in de Surinaamse, Marokkaanse en Turkse context.

Eer
Eer is een universele notie die verwijst naar de wijze waarop een individu zich verhoudt tot de
groep(en) waar hij of zij deel van uitmaakt. Grofweg is eer de geïnternaliseerde vorm van de sociale
‘standing’ van een persoon (Sirman 2004: 44). Gezinnen, families of groepen kunnen echter ook eer
bezitten (Ermers 2007). In dat geval staat de eer van een persoon meestal niet los van die van de
familie of groep waar de persoon toe behoort. Een cruciaal aspect van eer is dat deze aangetast of
verloren kan worden. Wanneer de eer van een persoon of groep wordt aangetast, wordt daarop soms
gereageerd met fysiek geweld (zie bijv. Welchman & Hossain 2005). Het is belangrijk een
onderscheid te maken tussen discoursen over eer - eercodes en rationaliseringen van eer - en de wijze
waarop mensen daar in het dagelijks leven mee omgaan. Het discours is normatief: het geeft aan hoe
de wereld in elkaar moet zitten en hoe mensen zich moeten gedragen. Dit discours wordt zowel
expliciet als impliciet aan kinderen aangeleerd en mist daarmee zijn uitwerking niet. Toch is de
praktijk vaak weerbarstiger, en soms ook flexibeler, dan de norm (Wikan 1984).
In samenlevingen waarin de eer van families of groepen afhangt van het gedrag van de
individuele leden, is er vrijwel altijd een preoccupatie met de ‘seksuele puurheid’ van vrouwen - en
dan vooral met maagdelijkheid. Om de bijna universele focus op de ‘seksuele puurheid’ van vrouwen
beter te begrijpen, gaan wij kort in op antropologische studies over de oorsprong van eer en de logica
achter de dubbele seksuele standaard die ook in Nederland nog steeds actueel is - om één van onze
Marokkaanse respondenten te parafraseren: een seksueel actieve jongen is stoer, een seksueel actief
meisje is een hoer.

De oorsprong van het eerbegrip
De oorsprong van het eerbegrip wordt door antropologen gelokaliseerd in ‘kinship-based’
samenlevingen, ofwel verwantschapssamenlevingen. In deze samenlevingen ontlenen individuen hun
identiteit en positie aan hun plaats in een web van familierelaties gebaseerd op bloed- en
huwelijksbanden. Niet iedereen is feitelijk aan anderen verwant, maar de taal van de verwantschap
wordt ingezet om relaties aan te gaan en posities te bepalen. Verwantschap is dus het model waarop
relaties, posities en identiteiten worden gebaseerd. Verwantschapsgroepen – of het nu lineages, clans

7

of stammen 3 zijn - zijn hiërarchisch georganiseerd. Bezit is bijvoorbeeld geconcentreerd in de handen
van oudere groepsleden en de arbeidskracht van individuen wordt gecontroleerd door verwanten
(Sirman 2004)
Afstamming (het doorgeven van de familienaam en het familiebezit aan volgende generaties)
is een centraal begrip in verwantschapssamenlevingen. Soms gebeurt dit via de mannelijke lijn (de
patrilinie), soms via de vrouwelijke lijn (de matrilinie), en er zijn ook samenlevingen die beide
combineren. In een patrilineaire samenleving zetten zoons de lijn van de vader voort en trouwen
dochters in een andere lijn, zij raken daarmee min of meer verloren voor hun eigen familie, behalve
wanneer zij bijvoorbeeld trouwen met een zoon van de broer of zus van hun vader, wat vrij veel
voorkomt in het Midden-Oosten 4. In een matrilineaire samenleving zetten dochters de lijn van hun
moeder voort. In beide gevallen is duidelijk dat er voor het voortbestaan van de groep of
gemeenschap, kinderen geboren moeten worden. De seksualiteit van de leden van de groep staat dan
ook in meer of mindere mate onder controle van de groep als geheel.
De relaties tussen de verschillende verwantschapsgroepen of gemeenschappen in een
dergelijke samenleving zijn vaak vijandig. Disputen met andere groepen over land, weidegrond en
arbeidskracht komen veel voor. Andere groepen worden veelal gezien als immoreel, zwak en/of
gevaarlijk (Sirman 2004: 45). De grenzen tussen de eigen groep en de anderen worden dus vaak stevig
bewaakt. Het kan echter ook wel eens nodig zijn relaties te leggen met andere groepen.
Het succes van een verwantschapsgroep staat of valt met de institutie van het huwelijk. Zo kan
men door middel van het sluiten van huwelijken ofwel de interne cohesie van de groep versterken
(trouwen binnen de eigen groep), ofwel allianties met andere groepen smeden (trouwen buiten de
eigen groep). Een keur aan andere overwegingen speelt ook een rol bij huwelijkssluitingen,
bijvoorbeeld overwegingen omtrent bezittingen (deze in de familie houden) en de eigenschappen van
de beoogde huwelijkspartners (gaan zij hun rollen vervullen). Zo is het onder Koerden in Turkije van
oudsher gebruikelijk om de kinderen van twee broers aan elkaar uit te huwelijken, onder meer om de
solidariteit in de patrilinie te versterken, maar wordt een dochter soms ook uitgehuwelijkt aan een
vijandelijke groep of stam om vrede te sluiten (Yalçın-Heckman 1991).
Het eerconcept wordt in de literatuur vooral in verband gebracht met samenlevingen waarin
afstamming getraceerd wordt via de mannelijke lijn. Wanneer bezit en macht ook geconcentreerd zijn
in de mannelijke lijn is er sprake van een patriarchale samenleving. In deze samenlevingen is het één
van de belangrijkste taken van een man om vader te worden van zonen. Vrouwen trouwen van
buitenaf ‘in’ en worden vooral gewaardeerd voor hun arbeidskracht en vruchtbaarheid. De familie van

3

lineage – een groep mensen die afstamming claimt met een voorouder, welke getraceerd kan worden door de
leden
clan – een groep mensen die afstamming claimt van dezelfde voorouder maar de lijn niet meer kan traceren
stam – politieke eenheid die bestaat uit meerdere clans
4
Er is veel variatie in de mate waarin getrouwde vrouwen in patrilineaire samenlevingen nog deel uitmaken van
hun ‘geboortelinie’ (Stone 2006: 71).

8

de man betaalt vaak een bruidsprijs, ook wel bruidsschat genoemd, aan de familie van de vrouw. Men
zou kunnen zeggen dat zijn familie hiermee haar seksualiteit en arbeid koopt, maar de bruidsprijs
wordt ook wel de ‘progeny price’ genoemd, zijn familie betaalt voor het recht om haar kinderen die
nog geboren gaan worden de zijne te kunnen noemen (Kottak 2006: 430). In andere samenlevingen,
bijvoorbeeld in India, geven de ouders van het meisje een deel van hun bezit, de dowry, aan haar mee
om te zorgen dat zij een ‘goede partij’ kan trouwen. Volgens sommige auteurs maakt de dowry deel
uit van het ‘huwelijkse fonds’ van het jonge stel, maar in de praktijk blijken de bruidegom en/of zijn
familie de dowry vaak als hun bezit te beschouwen (zie Kottak 2006; Stone 2006).
Een vrouw die geen zonen baart, voldoet niet aan haar taak. De consequenties van dit ‘falen’
variëren per patrilineaire of patriarchale samenleving. Vooral wanneer vrouwen een duidelijk
zichtbare economische bijdrage leveren aan het voortbestaan van de groep, hoeven deze niet ernstig te
zijn. In die situaties is zij in seksueel opzicht ook vaak tamelijk autonoom (Stone 2006: 92-114). Wij
richten ons in het navolgende echter op patriarchale samenlevingen waarin de afstamming via de
mannelijke lijn getraceerd wordt en mannen sociaal, economisch en politiek dominant zijn.
Zoals aangegeven is zowel het voortbestaan alsook de ‘eigenheid’ of identiteit van de
verwantschapsgroep belangrijk. Seksualiteit blijkt noodzakelijk te zijn voor het voortbestaan van de
groep, maar maakt de groep tegelijkertijd kwetsbaar. Dit geldt vooral voor de vrouwelijke seksualiteit:
een vrouw kan immers zwanger raken en daarmee ‘ongewenst bloed’ de groep binnenbrengen
(Douglas 1966). Een vreemde man zou aanspraak kunnen maken op haar arbeid en haar kind en zij
zou dan niet meer uitgehuwelijkt kunnen worden aan een door haar familie gewenste partner (Stone
2006: 241). Om elke mogelijkheid van ‘vreemde aanspraken’ uit te sluiten moet de seksualiteit van
een meisje beperkt worden. Schlegel (1991) meent dat de preoccupatie met de maagdelijkheid van
meisjes geëxtrapoleerd is naar de controle van elke vorm van vrouwelijke seksualiteit, ook die binnen
het huwelijk en ook die van vrouwen die gescheiden of weduwe zijn.

Eer in het recente verleden en het heden
Het tijdperk van de verwantschapssamenlevingen is in grote delen van de wereld voorbij. In veel
samenlevingen blijkt eer echter ook nu nog een centrale waarde te zijn. Opvattingen over wat men
moet zijn of doen om eer te hebben, verschillen van individu tot individu, van groep tot groep, en van
samenleving tot samenleving, maar vertonen wereldwijd ook veel overeenkomsten (zie bijv.
Narasimhan-Madhavan 2006; Mernissi 1998; Wikan 1984). Nog altijd geldt dat via het eerconcept de
relaties tussen mensen en groepen worden gereguleerd, met name de relaties tussen de seksen. Eer
definieert als het ware mannelijkheid en vrouwelijkheid. De beheersing van de seksualiteit van
vrouwen is een centraal onderdeel van mannelijkheid maar ook van vrouwelijkheid. Een ‘goed meisje’
blijft maagd tot haar huwelijk en is daarna seksueel dienstbaar aan haar echtgenoot. Een ‘goede man’
bewaakt de seksualiteit van de vrouwen van zijn familie. Uit de preoccupatie met mannelijk- en
vrouwelijkheid is af te leiden dat eer een belangrijk concept is in samenlevingen waarin mannen en

9

vrouwen zeer verschillende posities innemen. Vaak zijn dit ook samenlevingen waarin bepaalde
categorieën mensen als lager of hoger worden aangeslagen dan andere, zoals het geval is in tribale
samenlevingen en kaste- en klassensamenlevingen.
Hoewel het idee dat individuen eervol moeten zijn ten behoeve van een ‘groter goed’ nogal
eens wordt gezien als traditioneel, archaïsch of niet-westers, speelt een dergelijk eerbegrip ook in
industriële samenlevingen in bijvoorbeeld West-Europa een rol. Dit komt niet alleen door de ‘import’
van het eerbegrip door migranten uit landen rond de Middellandse zee, landen in West-Europa blijken
ook hun eigen ‘eergeschiedenis’ te hebben (zie bijv. Spierenburg 1998). Zo laat Robert Nye (1993: 96)
zien dat juist de moderne medische wetenschap een belangrijke rol speelde in de herwaardering van
een ‘traditioneel’ eerbegrip: toen het negentiende-eeuwse Frankrijk geteisterd werd door
bevolkingsafname en geopolitieke zwakte werden mannen opgeroepen hun verantwoordelijkheid te
nemen om de ‘dishonor’ van de natie te herstellen. In het belang van de natie moesten zij hun viriliteit
en vruchtbaarheid bewijzen door het geboortecijfer op te krikken, en werd van hen verwacht dat zij
‘complete wezens’ zouden worden: krachtig, moedig, strijdvaardig en vooral mannelijk.
Ook de link tussen eer en geweld tegen vrouwen is niet voorbehouden aan ‘traditionele’ of
‘niet-westerse’ samenlevingen. Zo werden in Duitsland tot in de negentiende eeuw publieke
eerstraffen voltrokken, bijvoorbeeld voor vrouwen die een ‘onecht’ kind hadden, of voor mannen die
waren geslagen door hun vrouw (Mittelalterliches Kriminalmuseum 2005: 335-337). De film ‘The
Magdalene Sisters’ van regisseur Peter Mullan speelt in een recenter verleden. De film is gebaseerd op
de ervaringen van meisjes die in het Ierland van de jaren 50 van de twintigste eeuw in een klooster
werden opgesloten en mishandeld, omdat zij ‘gevallen vrouwen’ waren: zij waren ongehuwd zwanger
of slachtoffer van incest. De laatste van deze instituties werd gesloten in 1996. De film laat zien dat
ook in Europa de seksualiteit van vrouwen een zaak was van de gemeenschap (Pope 2004).
Baker, Gregware en Cassidy (1999) erkennen dat de familie of de gemeenschap in een land als
Groot-Brittannië tegenwoordig minder invloed uitoefent op de wijze waarop mannen hun eer
‘bewaken’. Zij maken echter duidelijk dat gekwetste eergevoelens ook in westerse geïndustrialiseerde
landen nog altijd ‘uitgeleefd’ worden in geweld tegen vrouwen, en dat er voor dit geweld lange tijd
veel begrip bestond. In Italië bijvoorbeeld werd pas in 1981 een wet afgeschaft die voorzag in
strafvermindering voor mannen die een moord hadden gepleegd om hun eer te verdedigen (BettigaBoukerbout 2005).
Tot zover zijn we ingegaan op aspecten van eer, en dan met name de ‘seksuele puurheid’ van
vrouwen en de controle hiervan door mannen. In de volgende paragraaf zullen we de wijze waarop wij
seksualiteit en gender bezien, namelijk als sociaal geconstrueerd, iets meer toelichten. We komen dan
vanzelf uit bij een discussie over macht en geweld.

10

Constructies van seksualiteit en gender
Uit het bovenstaande blijkt dat seksualiteit niet alleen een biologisch feit is maar dat het geconstrueerd
wordt: de betekenis en beleving van seksualiteit is afhankelijk van tijd, plaats en cultuur. Dit geldt niet
alleen in samenlevingen waarin eer een centrale waarde is, want elke samenleving kent normen voor
seksueel gedrag, het gewenste aantal en type sekspartners en het ideale lichaam waarmee seks
bedreven moet worden. De dominante visie op seksualiteit binnen een samenleving wordt soms
aangeduid met de term hegemonische seksualiteit. Joane Nagel (2003: 12) beschrijft de term
hegemonisch als volgt:
Met hegemonisch verwijs ik naar zowel afgedwongen [coercive] als ideologische
dominantie: afgedwongen dominantie is gemakkelijker te zien; het verwijst naar het
daadwerkelijke gebruik van macht – in wetten, rechtbanken, politie, leger – om
specifieke regels op te leggen voor gedrag (wie kan trouwen met wie, wanneer en waar,
wie moet dienen in de militaire strijd, wie controleert de geboorte van kinderen en
opvoeding van kinderen); ideologische dominantie kan meer of minder subtiel zijn; het
verwijst zowel naar expliciete propaganda of “boodschappen” vervat in politieke
discoursen, commerciële marketing, of populaire cultuur, alsook naar populaire
opvattingen die zo ingeworteld, zo verondersteld, zo onbewust zijn dat ze als
vanzelfsprekend worden beschouwd, goed “voelen”, “natuurlijk” lijken. Hegemonische
ideologieën zijn moeilijk om zelfs maar over na te denken; de alternatieven zijn zo
onvoorstelbaar; werkelijk revolutionaire denkbeelden dagen hegemonieën uit. 5
Met andere woorden, de hegemonische seksualiteit - wat de inhoud daarvan ook moge zijn - wordt
verinnerlijkt. Het ‘westerse’ idee dat seksueel gedrag een basisaspect vormt van de persoonlijke
identiteit is bijvoorbeeld een vrij recente ‘uitvinding’, maar wordt door heel veel mensen als
‘natuurlijk’ beschouwd (Nagel 2003: 9).
Gender 6 is evenzeer sociaal geconstrueerd. De biologische verschillen tussen mannen en
vrouwen geven geen aanleiding om mannen en vrouwen als twee verschillende soorten te zien, maar
in sociaal en cultureel opzicht worden mannen en vrouwen vaak als zeer verschillend beschouwd.
Antropologen hebben laten zien dat bijna elke samenleving een sterke nadruk legt op de zogenaamde
fundamentele verschillen tussen mannen en vrouwen, maar dat samenlevingen dit op heel
uiteenlopende wijzen doen. Wat in de ene samenleving als mannelijk geldt, kan in een andere
samenleving als vrouwelijk bestempeld worden. Het is dus onmogelijk om te spreken van twee seksen
of genders met bijbehorend gedrag, die door de tijd en over de wereld heen hetzelfde zijn en blijven.
Zowel binnen als tussen samenlevingen bestaan grote verschillen in opvattingen over wat mannelijk
en vrouwelijk is alsook in de wijze waarop mannen en vrouwen zich gedragen.

5

Alle citaten uit Engelstalige literatuur zijn door de auteurs van dit rapport in het Nederlands vertaald.
In het Nederlands geeft het begrip gender in plaats van sekse al aan dat de gebruiker van het begrip manvrouwverhoudingen niet beschouwt als biologisch gedetermineerd.

6

11

Macht, gender en seksualiteit
Seksualiteit is altijd verbonden met macht. Ten behoeve van de constructie van mannelijkheid en
vrouwelijkheid moet seksualiteit in ‘goede’ banen geleid worden. Wie macht heeft, kan de eigen
normen omtrent seksualiteit aan anderen opleggen en wie in staat is om de seksualiteit van anderen te
controleren, heeft macht. Meestal zijn het vooral mannen die deze seksuele macht bezitten, want
hoewel er een klein aantal samenlevingen is (geweest) waarbinnen er een redelijke mate van sekse- of
gendergelijkheid bestaat, hebben mannen in de meeste samenlevingen meer macht. Ook in de meest
liberale samenlevingen worden beelden van seksualiteit nog vaak gedomineerd door mannelijke
normen van en ervaringen met seksualiteit. Deze blijken ook verinnerlijkt te worden door vrouwen. Er
hoeft dus geen sprake te zijn van brute dominantie om van macht te spreken: ongelijke machtsposities
kunnen als zo natuurlijk worden ervaren dat mensen er niet tegen in opstand komen. Zoals Dorothy
Smith aangeeft wanneer zij over macht spreekt: “Op het interpersoonlijke niveau is het niet een
samenzwering van mannen tegen vrouwen... Het is een complementair sociaal proces tussen mannen
en vrouwen. Vrouwen zijn medeplichtig aan de sociale praktijken van hun zwijgen” (Smith 1987 – in
Wilson en Thompson 2001: 72, cursivering toegevoegd).
Maar hoewel macht dus veelal impliciet en ongemerkt wordt uitgeoefend, kunnen gevoelens
van macht of onmacht wel tot uiting komen in zichtbaar geweld. Seksualiteit en seksueel geweld zijn
centrale terreinen voor het instandhouden van ongelijke machtsverhoudingen tussen de seksen.
Onderzoek laat zien dat een verandering in de machtsbalans ten gunste van vrouwen vaak leidt tot een
toename van seksueel geweld tegen vrouwen (Timmerman 1990; Kelly 2005).

Groepsgrenzen trekken en bewaken
Wij hebben dus gezien dat constructies van gender moeilijk denkbaar zijn zonder constructies van
seksualiteit en vice versa. Wat goede of echte mannen en goede of echte vrouwen zijn, wordt in de
meeste samenlevingen immers grotendeels bepaald door het seksuele en reproductieve gedrag en de
huwelijkse status van mannen en vrouwen. In situaties waarin meerdere religieuze of etnische groepen
met elkaar samenleven - overal dus - zijn oordelen van leden van religieuze of etnische groepen over
andere groepen vaak gebaseerd op ideeën over de seksualiteit van de Ander. Deze wordt bijvoorbeeld
afgeschilderd als passief, beperkt, pervers, dierlijk of hyperseksueel (Nagel 2003). Wij gaven in het
bovenstaande al aan dat in ‘kinship-based’ samenlevingen, ‘concurrerende’ verwantschapsgroepen
worden beschouwd als immoreel, zwak of juist gevaarlijk. Dit blijkt dus nog steeds opgeld te doen. De
perceptie van betrokkenen is dat, omdat de Ander een perverse of gemankeerde seksuele moraal bezit,
men zich ervan moet afschermen. In feite zijn het juist die noties zelf die de grenzen tussen
verschillende sociale of etnische groepen realiseren.
Zoals noties over ‘goede’ en ‘foute’ seksualiteit een functie hebben in het sociale verkeer
tussen groepen, heeft ook eergerelateerd geweld – geweld dat vaak gekoppeld is aan het overtreden
van seksuele grenzen – te maken met het bewaken van de groepsgrenzen. Een van de meest

12

voorkomende situaties waarin eergerelateerd geweld voorkomt is immers wanneer jongeren
liefdesrelaties aangaan met leden van andere religieuze of etnische groepen, of uit families die
‘minder’ of ‘lager’ zijn en daarmee als een bedreiging worden gezien voor de eigen familie. De vraag
tussen wie deze grenzen in concreto getrokken worden is relevant.
Het ligt voor de hand om hierbij te denken aan grenzen tussen de dominante samenleving en
de etnische minderheidsgroep. Om daar een voorbeeld van te geven, volgens Lenie Brouwer (1997)
die ruim tien jaar geleden onderzoek verrichtte onder weggelopen meisjes in Nederland, werd het
weglopen van een meisje in Turkije of Marokko veelal beschouwd als een generatieconflict: een
meisje dat van huis wegliep overschreed de grenzen van het betamelijke. In multicultureel Nederland
kreeg het weglopen van ongehuwde meisjes echter een andere dimensie: weglopen werd beschouwd
als het overschrijden van een etnische grens. Een wegloopster mocht dan ook geen hulp zoeken bij
Nederlandse instanties.
Wilbert (1988) daarentegen geeft aan dat mensen uit Turkije zichzelf definiëren ten opzichte
van ‘interne anderen’, dus ten opzichte van mensen uit Turkije met een andere etnische of religieuze
achtergrond. Gezik (2002) maakt duidelijk dat eerwraak in Turkije vooral voorkomt in etnisch of
religieus gemengde gebieden, waar de verschillende groepen hun identiteit willen benadrukken. Juist
de kleine verschillen tussen etnische groepen zouden een aanleiding zijn om daar, vaker dan elders, tot
eergerelateerd geweld over te gaan. Omdat etniciteit een sterke politieke dimensie heeft in Turkije,
heeft eergerelateerd geweld dat ook (zie Halis 2001; Pervizat 2005 7). Over Marokko of Suriname zijn
wij iets dergelijks niet tegengekomen. 8

Intersectionaliteit
Het idee van genderspecifieke voorschriften voor seksualiteit als middel ter verdediging van
groepsgrenzen gaat uit van de ‘intersectionaliteit’ van gender en etniciteit. Vrouwzijn betekent vaak
iets anders voor een Nederlands meisje dan voor een Marokkaans meisje – niet alleen omdat veel
Marokkaanse ouders hun kinderen anders opvoeden dan veel autochtone Nederlanders, maar ook
omdat ‘de Nederlanders’ een Marokkaanse vrouw vaak in een ander licht bezien dan een autochtone
vrouw. Als een Marokkaanse een hoofddoek draagt is ze dom, zielig, of onderdrukt, als ze er geen
draagt wordt haar gevraagd: “Hoef jij geen hoofddoek op?” Lenie Brouwer (1997) stelt dat Turkse en
Marokkaanse meiden zich zowel ten opzichte van hun ouders alsook als lid van een etnische
minderheid moeten emanciperen.

7

Pervizat merkt op dat moorden in sommige regio’s veel sneller het etiket eermoord opgeplakt krijgen dan in
andere, en dat beelden en cijfers over het vóórkomen van eermoorden in Turkije mogelijk dus niet betrouwbaar
zijn.
8
Uit empirisch onderzoek is wel af te leiden dat Arabische Marokkanen over het algemeen als toleranter en iets
minder eergevoelig worden beschouwd dan Berbers, en dat Hindostanen veel meer dan Creolen in een dwingend
‘eerklimaat’ leven (zie bijv. Terpstra en van Dijke 2006; Lalmahomed 1995). Het argument over het verdedigen
van etnische groepsgrenzen wordt echter niet naar voren gebracht.

13

De begrippen gender en etniciteit kunnen misschien aangevuld worden met een derde begrip:
klasse. Het idee wordt nogal eens opgeworpen, bijvoorbeeld in de documentaire Verdwaalde
Gezichten (2007) en door Van der Zee (2006), dat als mensen weinig of geen status of bezit hebben,
zij zich vastklampen aan hun eer, in de zin van controle over vrouwen. Het idee dat mensen zich in
uiterste nood vastgrijpen aan hun eer, refereert aan de gevaren van een lage sociaal-economische status
van mannen: wie geen opleiding, bezittingen en inkomen heeft om status aan te ontlenen, zou sneller
tot eergerelateerd geweld overgaan. Volgens Rob Ermers (2007) die eer beschouwt als een absoluut en
niet aan interpretaties onderhevig begrip is dit onjuist. Hierop komen wij nog terug.
Het ziet er bovendien naar uit dat de veronderstelde verstoring van de traditionele manvrouwverhoudingen in het gezin als gevolg van migratie een rol speelt in de neiging of bereidheid om
geweld te gebruiken omwille van de eer. Het zou zo zijn dat jongens die verder niet veel weten klaar te
spelen in de Nederlandse samenleving, zich storten op de eer van hun zussen.
In het bovenstaande is aangegeven dat bij het bestuderen van geweld gefocust moet worden op
de context waarin seksualiteit, gender en etniciteit al dan niet gereconstrueerd worden. Ongelijke manvrouwverhoudingen blijken (seksueel) geweld in de hand te werken, maar ook wanneer
machtsverhoudingen tussen de seksen verschuiven in de richting van meer gelijkwaardigheid komt
geweld veel voor. Voordat wij nu een aantal onderzoeken bespreken die handelen over de wijze
waarop eer en geweld op elkaar inspelen onder Hindostanen, Turken en Marokkanen in Nederland,
willen we nog iets dieper ingaan op de verschillende wijzen waarop geweld kan worden beschouwd.

Geweld
In veel literatuur - ook in een deel van de literatuur die wij in het onderstaande zullen bespreken bestaat de neiging om geweld vooral in fysieke termen te beschouwen. Fysiek geweld door ‘gewone
burgers’ is in Nederland strafbaar, tenzij het wordt toegepast uit zelfverdediging. Wat fysiek geweld is,
lijkt redelijk makkelijk vast te stellen. Dat fysiek geweld strafbaar is lijkt ‘logisch’, maar uit het feit
dat zaken als kindermishandeling en vrouwenmishandeling in Nederland pas enkele tientallen jaren
geleden als maatschappelijk probleem onderkend werden, is af te leiden dat de erkenning van een
fenomeen als zijnde ‘geweld’ afhankelijk is van de maatschappelijke context. Dit geldt voor fysiek
geweld en zo mogelijk nog meer voor andere vormen van het ‘toebrengen van schade’ aan personen
die als vormen van geweld kunnen worden beschouwd. Het blijkt eigenlijk helemaal niet zo
gemakkelijk te zijn om geweld te definiëren. De antropologen Nancy Sheper-Hughes en Philippe
Bourgeois zeggen hier het volgende over:
Natuurlijk, de politie, sociaal werkers en familierechters moeten besluiten of het slaan
van een kind met een hand, een borstel, een leren riem, of een kind door een kamer
gooien, of een kind tegen een muur slaan, een gewelddaad is of een cultureel
gedefinieerde legitieme uitdrukking van ouderlijke autoriteit en verantwoordelijkheid.
Wereldrechtbanken moeten besluiten of zij “vuile oorlogen” en “etnische zuiveringen”

14

in de juridische categorie van genocide scharen. (…) Echter, geweld zelf onttrekt zich
aan een gemakkelijke categorisering. Het kan alles zijn of niets; legitiem of illegitiem;
zichtbaar of onzichtbaar; noodzakelijk of zonder waarde; zinloos en gratuit of uitermate
rationeel en strategisch. Revolutionair geweld, massamoorden, en staatsrepressie zijn
vaak pijnlijk grafisch en transparant. Het alledaagse geweld van kindersterfte,
langzame hongerdood, ziektes, wanhoop, en vernedering dat sociaal gemarginaliseerde
mensen vernietigt met een veel grotere frequentie, is vaak onzichtbaar en wordt niet
herkend. (…) meer dan sui generis, geweld is in het oog van degene die het ziet
(violence is in the eye of the beholder). (Nancy Scheper-Hughes & Philippe Bourgeois
2007: 2)
Alle samenlevingen gebruiken en geven uiting aan bepaalde vormen van geweld, definiëren en
bestrijden bepaalde vormen van geweld, en legitimeren andere vormen. De stelling van SheperHughes en Bourgeois dat geweld ‘in het oog is van degene die het ziet’, maakt duidelijk dat
opvattingen over geweld een sociale constructie zijn. Dit houdt in dat mensen zich een slachtoffer van
geweld kunnen voelen, zonder dat dit door anderen erkend wordt. Het betekent ook dat slachtoffers
van handelingen die door anderen als gewelddadig worden beschouwd, deze niet als zodanig hoeven te
ervaren. Zo beschouwde een Marokkaanse man die deelnam aan het onderzoek van Metin, Krikke en
Şimşek (2006: 176) de vele klappen die hij als kind kreeg niet als geweld maar als opvoeding.
Wij gaven al aan dat verschillen in macht tussen gehuwde mannen en vrouwen vaak als zo
vanzelfsprekend worden ervaren dat mannen geen ‘openlijk’ geweld hoeven toe te passen om hun
machtspositie te behouden. Hetzelfde kan gelden in de relaties tussen ouders en kinderen of in de
verhouding tussen verschillende etnische groepen. Alle gewoontes en ongeschreven regels die ervoor
zorgen dat mensen zich geen illusies durven te maken over een leven buiten de routine van dat
moment, vatten wij echter ook op als een vorm van geweld, en wel een vorm van ‘alledaags geweld’.
Er hoeft geen sprake te zijn van verbaal of psychisch geweld om van alledaags geweld te spreken: de
uitgezonden boodschappen zijn vaak heel subtiel. Tegen alledaags geweld wordt niet gemakkelijk
geprotesteerd omdat het beschouwd wordt als ‘de natuur’ of ‘het systeem’. Mensen kunnen er echter
wel onder lijden en soms komen mensen pas lang nadat ze dit geweld hebben meegemaakt tot het
inzicht dat ze er onder -geleden hebben. Dit geldt ook voor enkele van onze respondenten, zo zal
blijken.
Een ander aspect van geweld dat wij willen benoemen is de wijze waarop door
wetenschappers veelal naar geweld gekeken wordt. Fysiek geweld wordt meestal beschouwd als een
middel om een doel, bijvoorbeeld geld of macht, te bereiken: geweld is dus ‘instrumenteel’. Dit is
zeker het geval wanneer we spreken over eergerelateerd geweld, waarvan verondersteld wordt dat het
plaatsvindt om de eer te zuiveren. Op deze benadering die wij zelf ook hanteren in bovenstaande
beschouwing van geweld, gender en macht, valt echter wel iets af te dingen. Geweld beschouwen als
een middel om een doel te bereiken gaat immers voorbij aan het gegeven dat geweld, in ieder geval
voor een individuele dader, een doel op zich kan zijn. Willem Schinkel zegt daarover:

15

Wij calculeren niet rationeel welke middelen te gebruiken om onze doelen te bereiken,
het is meer dat we ons beter op ons gemak voelen met sommige middelen en minder
geneigd zijn tot andere middelen, die meer efficiënt zouden kunnen zijn om onze
doelen te bereiken. Een punt is dat we niet alleen naar resultaten verlangen, en daarvoor
de middelen calculeren, maar dat we ook meer naar sommige middelen verlangen dan
naar andere. (2004: 19, vertaald door auteurs van dit rapport)
De vraag waarom mensen meer naar sommige ‘middelen’ verlangen dan andere, wordt door hem in
het artikel waaruit het citaat afkomstig is niet beantwoord en is vanzelfsprekend een belangrijke vraag,
maar Schinkel legt wel een zwakke plek bloot in de theorievorming over geweld. De nadruk op het
instrumentele aspect van geweld – en hij heeft het dan over fysiek geweld – leidt tot een zoektocht
naar het motief en doel van de dader van het geweld. Het motief voor geweld wordt echter vaak pas
achteraf of ‘al doende’ geconstrueerd (zie bijv. Jansen 2008). Vooral met betrekking tot eergerelateerd
geweld is de gangbare opvatting dat dit geweld een duidelijk omschreven doel dient. Empirisch
onderzoek over ervaringen met en percepties van eergerelateerd geweld, waaronder het onderhavige
onderzoek, laat echter zien dat begin, eind, doel en middel vaak moeilijk te onderscheiden zijn.
Onderscheidingen als trotsmoord en eermoord die soms gemaakt worden, suggereren een
ordentelijkheid die meestal niet bestaat. Het is daarom beter om een benadering te hanteren waarin
aandacht bestaat voor de velerlei aspecten van geweld, dan om geweld eenduidig te definiëren als van
een bepaald type (Schinkel 2004: 19-20).

De slachtoffer-dadertegenstelling bij geweld in het gezin
Vrouwen worden geassocieerd met de slachtofferrol, terwijl daders van geweld in het gezin geacht
worden van het mannelijk geslacht te zijn. Uit onderzoek naar geweld binnen het gezin (bijv. Yerden
2008) blijkt echter dat een scherp onderscheid tussen slachtoffers en plegers van geweld soms moeilijk
te maken is. Soms worden slachtoffers plegers, en worden plegers slachtoffers. Ook blijkt dat vrouwen
pleger en mannen slachtoffer van fysiek geweld kunnen zijn. Een analyse van Maaike Meijer (1996)
van het werk van de schrijver Jan Wolkers laat haarscherp zien hoe diep de afwijzing van mannelijk
slachtofferschap geworteld is in onze samenleving. Meijer maakt duidelijk dat het verdrongen
slachtofferschap van de mannen in de verhalen van Wolkers - zij werden zeer streng en zonder veel
liefde opgevoed - hen later tot daders van geweld tegen vrouwen maakt. Renée Römkens (1996) geeft
aan dat onze samenleving al evenzeer slecht uit de voeten kan met vrouwelijke daders.
Het inzicht dat mannen slachtoffer en vrouwen dader kunnen zijn van geweld doet niets af aan
het gegeven dat de meeste slachtoffers van geweld in het gezin van het vrouwelijk geslacht is, en het
gros van de daders man. Het doet ook niets af aan het gegeven dat een belangrijk deel van de
voedingsbodem voor geweld in het gezin gevormd wordt door ongelijke man-vrouwverhoudingen. Uit
het eerder gebruikte citaat van Nagel over ‘hegemonie die natuurlijk aanvoelt’, en de verwijzing naar
het interactieve proces waardoor gezinsleden met minder macht - meestal vrouwen – medeplichtig

16

worden aan het in stand houden van hun ondergeschikte positie, valt af te leiden dat zowel mannen als
vrouwen verstrikt kunnen zijn in machtsprocessen. De ongelijkheid tussen mannen en vrouwen blijkt
niet alleen op ‘onzichtbare’ wijze, maar ook door middel van psychisch of fysiek geweld in stand te
kunnen worden gehouden door vrouwen, en blijkt ook mannen tot slachtoffer te kunnen maken.
Niet alleen ten aanzien van de studie van ‘huiselijk geweld’ dient de slachtofferdadertegenstelling geproblematiseerd te worden, ook voor het begrijpen van eergerelateerd geweld is
dit van belang. De rol van vrouwen in het algemeen en moeders in het bijzonder bij het bewaken van
de eer, en in uitzonderlijke gevallen zelfs bij het wreken of zuiveren ervan door middel van fysiek
geweld, is in veel krantenberichten over eerwraak aan de orde gesteld (bijv. Siesling en Ten Voorde in
Nrc-Handelsblad, 2 juni 2007). Advocate Teresa Thornhill (1997) vertelt het verhaal van een jonge
vrouw in Iraaks-Koerdistan wiens man was omgebracht door het regime van Saddam Hussein. Toen
de vrouw aan het werk was op het land werd zij verkracht. Zij werd vervolgens vermoord door haar
eigen moeder, die ook haar dochtertje, dat nu een volle wees was, opvoedde. Hoewel de meeste
vrouwen op een veel minder extreme wijze waken over de familie-eer, is het belangrijk oog te hebben
voor de rol van vrouwen als plegers van geweld. Juist doordat wij onze definitie van geweld niet
beperken tot fysiek, seksueel en psychisch geweld, maar ook de dagelijkse dwang tot eervol gedrag en
het beperken van de mentale en fysieke bewegingsvrijheid als een vorm van geweld beschouwen,
worden vrouwen als plegers van geweld zichtbaar. Het gaat dan overigens meestal niet om daderschap
in strafrechtelijke zin.

Eer, schande en schaamte in Suriname, Marokko en Turkije
Hoewel er in onderzoek (bijv. Lalmahomed 1995) regelmatig verwezen wordt naar het belang van de
familie-eer (de izzat) onder Hindostanen, zijn wij geen literatuur tegengekomen waarin het eerconcept
in Suriname of onder Hindostanen systematisch uiteen wordt gezet. Wij zullen ons voor inzicht in
‘Hindostaanse eer’ daarom uitsluitend op onze respondenten verlaten.
Voor onze uiteenzetting over eer in Marokko baseren wij ons vooral op het werk van Edien
Bartels (1993). Eer, sharaf 9, is een complex begrip dat opgebouwd is uit meerdere waarden en
concepten. Zo hebben sommige mensen eer door afstamming, maar kan men ook eer verwerven door
gedrag en houding. Dit laatste is vooral een familieaangelegenheid: als één lid zich misdraagt heeft dit
direct gevolgen voor de rest van de familie. Het verlies van eer leidt tot schande en schaamte
(hasjouma) en vereist een reactie. Hoewel het idee dat Marokkanen niet doden omwille van de eer
door meerdere auteurs naar voren wordt gebracht (Terpstra en van Dijke 2006; Metin, Krikke en
Şimşek 2006), wordt onderschreven door het Samenwerkingsverband van Marokkanen in Nederland

9

Bartels schrijft het als šaraf, wij spellen het als sharaf. Wij schrijven de termen die respondenten zelf gebruiken
in deze theoretische verkenning en bij het eerste gebruik cursief, verder zullen zij gewoon gedrukt worden.

17

(SMN) 10, en ook in ons onderzoek wordt bevestigd, geeft Bartels aan dat eerconflicten in Marokko
niet zelden tot doodslag of zelfmoord leiden 11.
De verantwoordelijkheden van vrouwen en mannen en volwassenen en kinderen met
betrekking tot het bewaken van de eer zijn verschillend. Respect (ihtirām), gehoorzaamheid (ta’a) en
de ‘kuisheid’ van vrouwen staan aan de basis van de eer. Een familie met eer geldt als betrouwbaar,
oprecht, barmhartig, gastvrij en wordt geacht niet te roddelen. De vrouwen worden geacht sharaf te
zijn, gehoorzaam en respectvol. Naar de eerbaarheid van vrouwen wordt verwezen met de term hurma.
Mannen zijn verantwoordelijk voor de familie, de eer van de familie en de eerbaarheid van de
vrouwen. Ook nif, wat staat voor viriliteit en vruchtbaarheid, is voor mannen uitermate belangrijk.
Families kunnen stijgen in eer, bijvoorbeeld als een lid een goede baan vindt, of dalen in eer,
bijvoorbeeld door werkloosheid of door overmatig te roddelen. Ook kan men de eigen eer verhogen
door die van anderen te laten dalen, bijvoorbeeld door roddel of door anderen geen respect te verlenen.
Bartels (1993) benadrukt sterk dat eer verworven of verloren wordt in een proces van competitie en
uitdaging, zij spreekt zelfs over een dynamisch ‘spel om eer’.
Hoewel eer op de achtergrond voortdurend ongezegd aanwezig is, staat het dagelijks leven
eerder in het teken van het vermijden van schande en schaamte. Schande is een situatie van on-eer,
maar schaamte verwijst naar een gevoel dat zowel positief als negatief geladen kan zijn. Schaamte
wordt dus niet alleen gezien als negatief maar soms ook als nastrevenswaardig. Zo is het goed als
kinderen in bepaalde situaties bescheidenheid en schaamte tonen. De eer kan geschonden worden maar
alles wat verborgen blijft, speelt geen rol in eer en schande. Roddel is dus een machtig wapen in de
‘eercompetitie’.
Volgens Bartels (1993) kunnen families dus dalen en stijgen in eer. Het aspect van de
variabiliteit van de familie-eer wordt op een heel andere wijze naar voren gebracht door Clementine
van Eck (2004) die schrijft over eerwraak in Turkije en onder Turken in Nederland. Zij geeft aan dat in
Turkije groot belang wordt gehecht aan namus (het hebben van kuise vrouwen) en şeref (prestige,
status) 12. Alleen de şeref is volgens haar variabel. Namus is absoluut, die heb je of die heb je niet. Ze
laat echter ook zien dat mensen creatief zijn in het omgaan met het verlies van namus. Ze kunnen dit
bijvoorbeeld zo rationaliseren dat het geen zaak van namus meer is, of kunnen uit financieeleconomische overwegingen de ‘namusschande’ accepteren. Ze geeft het voorbeeld van een weduwe
met twee pas volwassen zonen die een relatie had met een rijke man. Omdat de man de universitaire
opleiding bekostigde van de zonen besloot de familie van de weduwe dat de zonen geen eerwraak
hoefden te plegen op de vriend van hun moeder (Van Eck 2004: 31, 187-189). Rob Ermers wijst het

10

SMN is één van de koepels van minderhedenorganisaties die strijden tegen eergerelateerd geweld.
Het veldonderzoek dat zij heeft gedaan vond plaats in de jaren tachtig, wat natuurlijk al behoorlijk lang
geleden is. Mogelijk is de situatie nu anders.
12
Er zijn vele meer termen voor eer of begrippen die daar nauw mee verwant zijn in het Turks, maar wij
beperken ons tot de twee belangrijkste.
11

18

idee dat eer kan stijgen of dalen overigens volledig af (2007: 25, 56). Eer is volgens hem een absoluut
begrip: het bezit ervan is een existentiële voorwaarde om te kunnen functioneren in de gemeenschap.
Hoewel de begrippen namus en şeref in Turkije vrij veel worden gebruikt, geldt ook in Turkije
dat kinderen vooral leren wat het betekent om eervol te zijn door te leren wat oneer is. Het woord ayıp
(schaamtevol) wordt bijvoorbeeld veel vaker gebruikt dan namus en şeref (Gezik 2003). Gretty Mirdal
(2006) kwam in haar kwalitatieve onderzoek onder Turkse en Turks-Koerdische vrouwen in
Denemarken, op een totaal van elf woorden die te maken hadden met verlegenheid, schaamte en
schande. Daarnaast kwam het woord ayıp nog in talloze uitdrukkingen zoals ayıptır söylemesi (het is
schaamtevol om dat te zeggen) terug.
Het dynamische spel om eer, dat Bartels (1993) benoemt, zien wij niet terug in literatuur over
Turkije en Turken, behalve dan in verwijzingen naar een soort van verbale eerduels onder jonge
mannen (Gezik 2003). Het gaat hierbij dus om competitie en uitdaging in strikt geritualiseerde vorm.
Uit de literatuur kunnen we misschien afleiden dat eer in Marokko een meer dynamisch,
onderhandelbaar en wat diffuser concept is dan in Turkije.
In het voorgaande zijn een aantal concepten die in dit onderzoek een centrale rol spelen
geïntroduceerd. Doel van deze theoretische verkenning is om het, in dit rapport gepresenteerd,
onderzoek in een wetenschappelijk kader te plaatsen. Daarnaast zal in het vervolg van dit rapport
steeds nagegaan worden hoe de gepresnteerde data zich verhoudt tot de eerder uitgevoerde
onderzoeken.

19

20

2. Methodologische verantwoording
In dit onderzoeksrapport wordt verslag gedaan van twee onderzoeken, te weten een onderzoek naar de
beleving van eer en eergerelateerd geweld door migranten, en een onderzoek naar de Nederlandse
aanpak van eergerelateerd geweld. In deze methodologische verantwoording wordt weergegeven hoe
de twee onderzoeken opgezet en verlopen zijn. Daarbij wordt per onderzoekstraject achtereenvolgens
ingegaan op: De operationalisering van de vraagstelling naar deelvragen, de onderzoekspopulatie, de
onderzoeksmethoden, de analysemethode, de weergave van de resultaten en een reflectie op het
verloop van het onderzoek. Naar het onderzoek onder migranten wordt in dit rapport verwezen als
onderzoek 1 of deel I. Naar het onderzoek over de aanpak van eergerelateerd geweld wordt verwezen
als onderzoek 2 of deel II.

2.1 Onderzoek I: De beleving van eer en eergerelateerd geweld door
migranten
De resultaten van dit onderzoek moeten leiden tot de beantwoording van onderstaande vraag:
Welke betekenis geven mannen en vrouwen, zowel jongeren als ouderen,
uit migrantengemeenschappen waarin eergerelateerd geweld voorkomt,
aan eer en daarmee verwante concepten en praktijken, alsook aan de wijze
waarop over eergerelateerd geweld gediscussieerd wordt in de media en
politiek?

Ten behoeve van dit onderzoek is deze vraag naar aanleiding van een literatuurstudie, gesprekken met
wetenschappers en gesprekken met migranten geoperationaliseerd naar de volgende vijf deelvragen:

21

1. Hoe wordt er door migranten over eer en schaamte gedacht en wanneer
is er volgens hen sprake van een schending van de eer?
2. Kan de geschonden eer volgens migranten gezuiverd worden en zo ja,
hoe dan? Wanneer is daarbij sprake van geweld?
3. Welke vormen van eergerelateerd geweld worden door de migranten
onderkend en in welke gemeenschappen spelen deze volgens hen?
4. Wat zijn volgens de migranten de onderliggende mechanismen bij
eergerelateerd geweld en ander geweld in de familie?
5. Hoe denken de migranten over de wijze waarop de media, de politiek
en de hulpverlening omgaan met de problematiek?

De onderzoekspopulatie
Binnen dit onderzoekstraject heeft een afbakening van de onderzoekspopulatie plaatsgevonden. Door
ons

te

richten

op

een

drietal

migrantengemeenschappen,

in

plaats

van

op

alle

migrantengemeenschappen waarbinnen eergerelateerd geweld voorkomt, is het mogelijk om deze
meer diepgaand te beschrijven. Een dergelijke afbakening stelt ons in staat te kijken naar mogelijk
relevante subgroepen binnen één migrantengemeenschap en om variatie binnen de onderzoeksgroepen
aan te brengen op grond van factoren als leeftijd, opleiding en migratieachtergrond. Wij richten ons op
de volgende drie gemeenschappen: Turken/Turkse Koerden, Marokkanen en Hindostanen.
Het gebruik van bovenstaande termen behoeft enige toelichting. De term ‘Hindostanen’ is een
gangbare term om mensen uit Suriname, die oorspronkelijk uit India of Pakistan komen, aan te duiden.
Onder hen bevinden zich niet alleen Hindoes maar bijvoorbeeld ook Moslims. Hindoeïstische
Hindostanen noemen zichzelf echter meestal ‘Hindoestaan’. Wanneer respondenten die term
gebruikten, volgden wij hen daar in. Met betrekking tot de aanduiding Turken/Turkse Koerden, kan
het volgende opgemerkt worden. In veel onderzoek worden mensen uit Turkije die zichzelf als Koerd
beschouwen als Turks omschreven. In het boek Huiselijke Vrede van Metin, Krikke en Şimşek (2006)
bijvoorbeeld worden etnische verschillen wel expliciet benoemd - sommige respondenten worden
aangeduid als Koerdisch - maar wordt in meer algemene beschrijvingen van opvattingen en processen
onder mensen uit Turkije verwezen naar de ‘Turkse gemeenschap’. Wij hanteren de benaming
Turkse/Turks-Koerdische gemeenschap omdat een aantal van de Turkse Koerden die wij gesproken
hebben zichzelf nadrukkelijk niet als Turks beschouwt. Wij willen tegelijkertijd echter duidelijk
maken dat wij hebben gesproken met Koerden die uit Turkije afkomstig zijn, mede daarom

22

omschrijven wij Turken en Koerden uit Turkije niet als aparte gemeenschappen. Zij hebben een
gemeenschappelijke geschiedenis - of die in hun ogen nu negatief of positief gekleurd is, een
gemeenschappelijke taal 13 en een gemeenschappelijk referentiekader 14. Bovendien gaan Turken en
Turkse Koerden vaak veel met elkaar om. Wanneer wij verwijzen naar onderzoek waarin de term
Turken niet gespecificeerd wordt, zullen wij in navolging van die onderzoekers uitsluitend spreken
van Turken.
De keuze voor de Turkse/Turks-Koerdische en Marokkaanse gemeenschap wordt deels
ingegeven door cijfers uit het onderzoek van Janssen (2006), waaruit blijkt dat relatief veel
eergerelateerd-geweldzaken die bij de politie ‘binnenkomen’ zich afspelen binnen deze
gemeenschappen. Janssen (2006:26, 34-35) concludeert zelf echter al, naar aanleiding van een
pilotstudy bij de Politie Haaglanden en Zuid-Holland-Zuid, dat het registreren van eergerelateerd
geweld zaken om verschillende redenen moeilijk is. Zo bestaat er nog geen eenduidige definitie van
eergerelateerd geweld en kent eergerelateerd geweld diverse verschijningsvormen, waarbij bovendien
emotionele en psychische componenten een rol spelen, waardoor zij niet altijd juridisch te
kwantificeren zijn. Daarnaast kennen eerzaken een lange duur en zijn zij dynamisch van aard,
waardoor onduidelijk is wanneer een zaak afgerond is en analyse slechts een momentopname is.
Bovendien is analyse van eerzaken moeilijk omdat er vaak ruimte is voor meerdere interpretaties. Tot
slot worden in de registratie door de politie uiteraard alleen die zaken meegenomen waarvan melding
is gedaan bij de politie, de zogenaamde dark numbers worden hierin niet verdisconteerd.
Het feit dat er nog nauwelijks concrete cijfers zijn van het aantal eergerelateerd-geweldzaken,
alsmede het feit dat er nog geen eenduidige definitie is van eergerelateerd geweld, is problematisch,
ook voor dit onderzoek, omdat het de afbakening van de onderzoeksgroep bemoeilijkt. Bij de
afbakening van de onderzoeksgroepen wordt daarom niet alleen afgegaan op de bestaande cijfers,
maar

ook

op

onderzoek

over

de

soorten

geweld

die

binnen

de

verschillende

migrantengemeenschappen voorkomen, zoals dat van Bartels 1993; Brouwer 1997; Gezik 2003;
Saharso 2001.
De keuze voor de Hindostaanse gemeenschap is op het eerste gezicht minder voor de hand
liggend. In het onderzoek van Janssen worden bijvoorbeeld geen Hindostaanse voorbeelden van
eergerelateerd geweld genoemd. Uit ander onderzoek blijkt echter dat binnen deze groep sprake is van
een bijzondere vorm van geweld: het aantal zelfdodingen onder Hindostanen ligt een kwart hoger dan
bij ‘autochtonen’ (Garssen et al. 2007). Van Bergen et al. (2006:181) en Salverda (2004) geven aan dat
een verklaring hiervoor mogelijk gevonden kan worden in ongelijke gender- en familieverhoudingen
binnen de Hindostaanse gemeenschap. Er ligt een grote druk op jongeren om zich eervol te gedragen
en vooral meisjes hebben weinig vrijheid als het gaat om partnerkeuze en seksualiteit. Soms wordt in
relatie tot (het stilhouden van) geweld in de familie ook gesproken over de familie-eer (bijv.
13
14

Hoewel Turks niet de moedertaal is van veel Turkse Koerden spreken zij meestal wel Turks.
In de zin van een connectie met maatschappelijke en politieke ontwikkelingen in Turkije.

23

Lalmahomed 1995). Met andere woorden, binnen deze gemeenschap zien wij mechanismen terug die
ook binnen de Turkse/Turks-Koerdische en Marokkaanse gemeenschap een rol spelen. Wij vonden het
daarom belangrijk om na te gaan hoe door Hindostanen over eer en eergerelateerd geweld gedacht
wordt.
Deze drie gemeenschappen zijn alle ‘klassieke’ migrantengemeenschappen, terwijl onderzoek
laat zien dat vluchtelingen ook belangrijke groep zijn in relatie tot eerkwesties. We zijn ons bewust
van het belang aandacht te schenken aan kleine migranten- en vluchtelingengemeenschappen die in de
publieke arena vaak gemarginaliseerd worden. Toch was het voor ons belangrijk om dit onderzoek in
de zogenaamde klassieke migrantengemeenschappen uit te voeren. Omdat deze gemeenschappen vrij
groot en gesetteld zijn, kunnen zij ons veel leren over de betekenis van lokale en situationele
verschillen binnen etnische groepen, bijvoorbeeld de wijze waarop opvattingen over eer en geweld
veranderen met het verstrijken van de tijd en het wijzigen van de leefomstandigheden. Ook kan
onderzoek in deze groepen laten zien of, en zo ja hoe, de extreme zichtbaarheid van bepaalde etnische
groepen in het publieke domein invloed uitoefent op de wijze waarop mensen uit die groep zich
positioneren.
Het is belangrijk om hier te benadrukken dat wij niet uit waren op het voeren van gesprekken
met daders dan wel slachtoffers van eergerelateerd geweld. De focus binnen dit onderzoek lag juist op
de betekenissen die door ‘willekeurige leden’ van de onderzochte gemeenschappen gegeven worden
aan eer en eergerelateerd geweld. Deze brede focus leidde er echter niet toe dat wij geen enkel
slachtoffer van eergerelateerd geweld gesproken hebben, integendeel. Uiteindelijk bleken bij de
mensen die wij gesproken hebben, binnen alle drie de gemeenschappen, respondenten te zijn die
persoonlijk ervaring hadden met eergerelateerd geweld. Dit was ons echter vooraf niet bekend en was
ook niet de reden dat zij geselecteerd waren.
Met onze brede insteek lijkt de aanpak van onderzoek op die van Erdal Gezik (2003) die
Turkse jongeren en volwassenen interviewde over eer en eergerelateerd geweld. Ook Betty Salverda
(2004) en Leen Stercks en Carolien Bouw (2005) interviewden een ‘brede groep’‘allochtonen’.
Salverda richtte zich op het welbevinden van Hindostaanse meisjes, Sterckx en Bouw op opvattingen
over partnerkeuze onder Turken en Marokkanen, een thema dat verwant is met ons onderwerp van
onderzoek. Veel onderzoek is echter vooral gericht op slachtoffers, en soms ook daders, van geweld in
het gezin. Zo richtte Bea Lalmahomed (1995) zich uitsluitend op meisjes en vrouwen die slachtoffer
waren van geweld in het gezin. Hetzelfde geldt voor Linda Terpstra en Anke van Dijke (2006). Saadet
Metin, Hans Krikke en Jale Şimşek (2006) richtten zich daarentegen uitsluitend op mannen, en dan
met name op daders, van geweld in Afro-Surinaamse, Turkse en Marokkaanse gezinnen. Aangaande
de keuze voor een nadruk op groepsgesprekken in combinatie met de focus op geweld, lijkt onze
aanpak op die van hen. İbrahim Yerden (2008), de auteur van Families onder Druk, richtte zich
eveneens op daders van geweld, en betrok daarnaast ook slachtoffers van geweld in zijn onderzoek.

24

Hoewel zijn onderzoek gebaseerd is op individuele interviews, lijkt het qua thematiek op het onze, zij
het dat eer slechts zijdelings aan bod komt.

De onderzoeksmethoden
Binnen dit onderzoekstraject zijn focusgroepgesprekken en individuele interviews gevoerd met
Hindostanen, Marokkanen, Turken en Turkse Koerden. Ook informele gesprekken, bijvoorbeeld
tijdens bijeenkomsten van zelforganisaties, vormden een bron van informatie. Tijdens de meeste
gesprekken was de voertaal Nederlands, maar een vijftiental gesprekken werd gevoerd in het
Marokkaans-Arabisch, Berber of Turks.
Alvorens wij dieper ingaan op de opzet en inhoud van de focusgroepgesprekken en de
individuele interviews, is het goed om even stil te staan bij de werving van de respondenten 15. In veel
Nederlandse studies wordt aangegeven dat het erg moeilijk kan zijn om respondenten te werven voor
sociaal-wetenschappelijk onderzoek onder etnische minderheidsgroepen (bijv. Bouw en Sterckx 2005;
Metin, Krikke en Şimşek 2006). Veel Marokkanen en Turken voelen zich ‘overonderzocht’ en
wantrouwen onderzoek waarin de negatieve aspecten van hun achtergrond belicht worden. Opvallend
in het onderzoek van Metin, Krikke en Şimşek was dat ook, of zelfs, de Turkse, Marokkaanse en
Surinaamse professionals zeer wantrouwend stonden ten opzichte van hun onderzoek.
Ook wij hadden soms met wantrouwen en weerstand te maken. Wij hebben geprobeerd het
vertrouwen van te winnen mensen door te benadrukken dat het ons juist om de perspectieven van de
migranten zelf ging, niet om die van de media of overheid, en door onze eigen netwerken aan te
wenden om respondenten te werven. Twee van de onderzoekers zijn van Marokkaanse afkomst en
hebben hun netwerk aangewend om Marokkaanse en in mindere mate Turkse en Hindostaanse
respondenten te werven. Een van de ‘autochtone’ onderzoekers heeft jarenlang in Turkije gewoond en
gewerkt, spreekt Turks en heeft een Turkse partner. Dit maakte het mogelijk voor haar om vrij
gemakkelijk Turkse en Turks-Koerdische respondenten te werven. Met de Hindostaanse respondenten
was er geen directe link, behalve dan dat de huishoudelijke hulp en oppas van één van de begeleiders
van het onderzoek Hindostaans is. Zij heeft voor ons twee groepen Hindostanen bij elkaar gebracht.
De overige contacten met Hindostanen zijn gelegd via mensen uit de verschillende gemeenschappen
die affiniteit hebben met de thematiek met het onderzoek, door zelforganisaties 16 en door
onderzoeksbureau Okuden 17.

Focusgroepen
Focusgroepen kunnen gezien worden als groepsinterviews. Volgens Jean Schensul (1999) hebben
groepsinterviews - alle gesprekken tussen een onderzoeker en meerdere mensen - de volgende
15

Wanneer wij spreken over de mensen die meededen aan focusgroepgesprekken, worden zij ook wel aangeduid
als ‘deelnemers’.
16
De Koerdische Arbeiders Unie in Den Haag en het Turkse Vrouwen Komitee in Utrecht.
17
Zie voor informatie: www.okuden.nl

25

kenmerken en voordelen: Zij kunnen veel data in korte tijd genereren, zij geven de onderzoeker de
gelegenheid reacties van mensen op anderen waar te nemen en te analyseren, zij produceren inzichten
die moeilijk te verkrijgen zouden zijn zonder de interactie in de groep, en zij kunnen het ‘natural
language discourse’ naar voren halen. Wilkinson (1998) benadrukt bovendien dat deelnemers aan
focusgroepen in samenspel met anderen betekenissen construeren. Zij vindt focusgroepen daardoor
buitengewoon geschikt om thema’s als macht bespreekbaar te maken en om te onderzoeken hoe
betekenisgeving in sociale contexten tot stand komt.
In totaal hebben wij achttien focusgroepen belegd 18, waaraan in totaal 104 mensen hebben
deelgenomen. Het doel was om een zo gevarieerd mogelijke groep Marokkanen, Hindostanen en
Turken/Turkse Koerden te bereiken. De focusgroepen hadden tussen de drie en tien deelnemers 19 en
vonden plaats in Amsterdam, Rotterdam, Deventer, Den Haag, Utrecht, Almere, Zoetermeer en
Leiden. Negen groepen bestonden uit uitsluitend vrouwen, drie uit uitsluitend mannen, en aan zes
groepsgesprekken namen zowel mannen als vrouwen deel. Van de groepen in de Turkse/TurksKoerdische gemeenschap waren er drie gemengd, drie met alleen vrouwen, en één met alleen mannen.
Binnen de Marokkaanse gemeenschap spraken wij drie keer met alleen vrouwen, twee keer met een
gemengde groep en twee keer met alleen mannen. Onder Hindostanen waren er drie groepen met
alleen vrouwen en één groep bestond uit mannen en vrouwen (Zie bijlage 1, deel I).
Meestal werden de gesprekken gevoerd aan de hand van een uitgebreid gesprekschema (zie
bijlage 2). We begonnen de focusgroepen dan met een persoonlijk voorstelrondje. De onderzoekers
gaven daarbij het voorbeeld en stelden zichzelf niet alleen als onderzoeker voor, maar zij gingen ook
in op hun eigen, persoonlijke achtergrond, zoals leeftijd, relatie, het al dan niet hebben van kinderen,
religieuze achtergrond en eventuele migratieachtergrond. De deelnemers volgden dit voorbeeld vaak.
Vervolgens werd gestart met vragen als: hoe hebben jullie tijdens jullie opvoeding meegekregen wat
eervol gedrag is? Welke normen en waarden waren daarbij belangrijk? Werden broers en zussen
verschillend opgevoed? Welke rol speelde religie daarbij? Daarnaast werd in de gesprekken met
casussen gewerkt om reacties uit te lokken bij de respondenten over concrete gevallen van
eerschending en eergerelateerd geweld en over de rol van de hulpverlening in deze.
Voor deze open aanpak is gekozen omdat het gaat om de beleving van eer en eergerelateerd
geweld door de migranten zelf. Voorkomen moest worden dat onderzoekers sturend zouden optreden
en respondenten woorden in de mond leggen. Bovendien werd uit de eerste gesprekken met migranten
en wetenschappers duidelijk dat eer een impliciet en weinig tastbaar concept is en dat de term
‘eergerelateerd geweld’ voor veel mensen geheel nieuw is. Daarom heeft het vaak geen zin om recht
op de vrouw of man af te vragen wat eer en eergerelateerd geweld inhouden en moeten de

18

Een enkele keer was de groep bijeengebracht door een zelforganisaties en schoven wij aan om met de
bezoekers te praten over eer en eergerelateerd geweld.
19
Met uitzondering van de twee bijeenkomsten die door zelforganisaties georganiseerd warden, hierbij waren de
groepen groter.

26

betekenissen van deze termen op een andere manier in kaart gebracht worden. Hoe indirect of direct de
vragen werden gesteld hing wel af van de samenstelling van en de sfeer in de groep.
De gesprekken duurden gemiddeld twee uur en vonden plaats bij één van de deelnemers thuis
dan wel in een vergaderkamer op de Vrije Universiteit (VU) of aan de Hogeschool van Amsterdam
(HvA), of bijvoorbeeld in het gebouw van een zelf- of maatschappelijke organisatie. Een gesprek met
Hindostaande vrouwen vond bijvoorbeeld plaats bij Dona Daria in Rotterdam. Bij de gesprekken
waren altijd minimaal twee van de onderzoekers aanwezig. De ene onderzoeker nam dan de rol van
gespreksleider op zich, terwijl de andere onderzoeker observeerde wat er in de groep gebeurde en
soms het gesprek bijstuurde. De tweede onderzoeker zorgde er bijvoorbeeld voor dat alle deelnemers
gehoord werden, of dat op bepaalde thema’s dieper ingegaan werd. De gesprekken werden meestal
met een voice recorder opgenomen en daarna letterlijk getranscribeerd. Waar het niet mogelijk was om
het gesprek op te nemen, werden door de onderzoekers aantekeningen gemaakt en later uitgewerkt.
Deze transcripties en notities vormden de basis voor de latere analyse.

Individuele interviews
Behalve uit focusgroepen bestaat onderzoek I ook uit individuele interviews met migranten. In
individuele interviews was het mogelijk dieper in te gaan op de verschillende aspecten van eer en
eergerelateerd geweld die uit de focusgroepen naar voren kwamen. Bovendien maakten de individuele
interviews het mogelijk om de levensgeschiedenissen van de respondenten in kaart te brengen.
Als uitgangspunt voor deze interviews diende het gespreksschema voor de focusgroepen.
Daarbij werd voortdurend getracht om het niet in abstracte zin over eer en eergerelateerd geweld te
hebben, maar om het persoonlijk te maken. Daarom werden tijdens deze gesprekken vragen gesteld
als: “Kun je daar een voorbeeld van geven?” “Hoe doe je dat zelf dan?” “Ken je daar een voorbeeld
van in je eigen omgeving?” “Tijdens een ander gesprek vertelde iemand het volgende … herken je
dit?” Wanneer mensen een eigen verhaal hadden dat ze wilden vertelden, bijvoorbeeld over een
bijzondere jeugd of een scheiding, werd dat schema niet gebruikt.
In totaal zijn er tweeëntwintig individuele interviews gehouden met migranten. De
respondenten zijn geworven via de focusgroepen en via de eigen netwerken van de onderzoekers.
Daarbij is net als bij de focusgroepen getracht een zo breed mogelijke selectie van respondenten te
bereiken qua sekse, opleiding en leeftijd. Uiteindelijk zijn vijf interviews met Hindostanen gevoerd,
(drie vrouwen en twee mannen), negen met Turken en Koerden (vijf mannen en vier vrouwen) en
zeven met Marokkanen (vijf vrouwen en twee mannen). ( Zie bijlage 1, deel 2)
Deze gesprekken zijn veelal bij de mensen thuis gevoerd, soms in een café en een enkele keer
in het kantoor van de onderzoekers op de Vrije Universiteit. Bij deze gesprekken waren soms twee
onderzoekers aanwezig, maar meestel werden deze interviews door één onderzoeker afgenomen. De
interviews varieerden in lengte van één uur tot drie uur en werden vrijwel allemaal opgenomen met
een voice recorder om later getranscribeerd te worden.

27

Opleiding, leeftijd en religie van de respondenten
De Marokkanen die wij gesproken hebben, zijn over het algemeen redelijk jong en vrij hoog opgeleid:
er zitten relatief veel studenten tussen. De meeste zijn bovendien woonachtig in Amsterdam, maar
komen oorspronkelijke uit kleinere plaatsen in Nederland. Het feit dat de Marokkaanse onderzoekers
die een groot deel van de werving en de gesprekken hebben gedaan allebei in Amsterdam hebben
gestudeerd, heeft er ongetwijfeld aan bijgedragen dat laagopgeleide Marokkanen van buiten de regio
Amsterdam wat minder goed vertegenwoordigd zijn in ons onderzoek. Met deze nadruk op de
opvattingen van jonge hoogopgeleide Marokkanen vormt ons onderzoek, in ieder geval waar het
mannen aangaat, een mooie aanvulling op het onderzoek Huiselijke Vrede van Metin, Krikke en
Şimşek (2006), waarin vooral oudere laagopgeleide mannen centraal staan.
Alle Marokkanen gaven aan moslim te zijn. Net als bij de gelovige Turken en Turkse
Koerden, waren er grote verschillen in de wijze waarop zij hun geloof belijden of praktiseren. Er werd
niet gesproken over verschillende geloofsstromingen of geloofsopvattingen, hooguit werd opgemerkt
dat de één strikter was of de islam ‘ouderwetser’ opvatte dan de ander.
Onder de Turken en Turkse Koerden ligt het opleidingspeil lager dan in de Marokkaanse
groep en is de leeftijdspreiding gevarieerder. Er hebben twee focusgroepen plaatsgevonden met jonge
hoogopgeleide Turken. In de andere focusgroepen lag het opleidingspeil lager, sommigen hebben een
mbo-opleiding en anderen zijn beduidend lager opgeleid (zij doen bijvoorbeeld ongeschoold werk).
Onder hen zijn tot slot minder mensen die vanuit een kleinere plaats naar de grote steden zijn verhuisd
dan bij de Marokkanen. Aangaande deze gemeenschap is het belangrijk om aan te geven dat de
Koerden die wij hebben geïnterviewd, allen geworven werden binnen of via de Koerdische Arbeiders
Unie in Den Haag. Deze organisatie heeft grote sympathie voor één bepaalde Koerdische partij in
Turkije en staat zeer kritisch tegenover de PKK, de Arbeiderspartij van Koerdistan. Mensen uit
Turkije die zich identificeren als Koerdisch maar die niet betrokken zijn bij organisaties, of die
betrokken zijn bij andere Turkse of Turks-Koerdische organisaties, hebben wij niet gesproken.
Van de Turken en Turkse Koerden gaven enkelen aan niet gelovig te zijn. Twee van hen
werden als Alevieten opgevoed, de anderen als Soennieten. De rest is min of meer belijdend
Soennitisch of Alevitisch. Zij hechten echter niet allemaal dezelfde waarde aan hun geloof en ook de
wijze waarop zij hun geloof praktiseren verschilt van persoon tot persoon. Voor sommige Soennieten
blijft het praktiseren van hun geloof beperkt tot het vasten tijdens de Ramadan en het vieren van
andere islamitische feesten. Anderen bidden vijfmaal daags en zijn bijvoorbeeld ook op pelgrimstocht
naar Mekka geweest. Voor Alevieten geldt dat, ook wanneer zij zich verbonden voelen met het
Alevitisme als religieuze identiteit, dit niet altijd betekent dat daar ‘veel aan gedaan’ hoeft te worden.
Voor de Hindostanen in de focusgroepen en interviews geldt dat zij variëren in
opleidingsniveau, van laag tot hooggeschoold (hbo), en het soort werk dat zij doen, van werk als
kinderoppas tot adviseur personeelszaken. De leeftijdsvariatie is vergelijkbaar met die van de
Turken/Turkse Koerden, en is daarmee diverser dan die van Marokkanen. Hindostanen zijn in dit

28

onderzoek misschien het meest divers in hun religieuze achtergrond en beleving. De meesten van hen
zijn Hindoe, maar van verschillende stromingen, zo werden de Arya Samaj en de Sanatan Dharma 20
genoemd. Enkelen werden christelijk of islamitisch oppgevoed maar zijn later een andere religie gaan
aanhangen, enkelen zijn moslim, sommigen ‘doen niets met het geloof’.
In relatie tot alle etnische groepen geldt dat er niet altijd tijd of gelegenheid was om mensen
vragen te stellen over hun opleiding, beroepsstatus en leeftijd. In groepen die vrij spontaan tot stand
werden gebracht, zoals het geval was bij een Alevitische vereniging 21 waar iemand voor ons binnen
enkele minuten een groep van vier mannen bijeenbracht, leek het niet altijd kies om mensen te
ondervragen over allerlei persoonlijke achtergronden. Het kwam ook wel voor dat er enige weerstand
tegen het onderzoek overwonnen moest worden en dat het gesprek daarom op een informele wijze op
gang werd gebracht, waardoor bepaalde vragen achterwege moesten worden gelaten.

Het verloop van de analyse
Zoals al eerder aangegeven is, dienden de transcripties en de gemaakte notities als basis voor de
analyse. De focusgroepen en interviews werden op verschillende niveaus geanalyseerd. Allereerst is
gekeken naar wat de respondenten expliciet zeiden over eer en eergerelateerd geweld, dan wel over de
hulpverlening en de overheidsaanpak. Daarnaast is gekeken naar de voorbeelden die de respondenten
hanteerden als zij hun standpunten wilden onderbouwen: Welke impliciete betekenis over eer en
eergerelateerd geweld kan men hieruit afleiden? En welke rol spelen hulpverlenende instanties hier
eventueel in. Bij de focusgroepen is bovendien gekeken naar de interactie binnen de groep: Hoe
reageerden de respondenten op elkaars standpunten? Kwam men tot consensus of corrigeerde men
elkaar binnen de groep? Bij de interviews lag de focus meer op de levensgeschiedenissen van mensen:
wat kunnen we daaruit afleidden? Hoe leerden zij bijvoorbeeld wat eervol gedrag is? En wat geven zij
door aan hun eigen kinderen? Tot slot is gekeken naar hoe de geanalyseerde gegevens zich verhouden
tot de bestaande literatuur over eer en eergerelateerd geweld binnen de verschillende
migrantengemeenschappen.

Reflectie op het onderzoek
Hoewel getracht is om in de focusgroepen en in de interviews te zorgen voor een variatie in de
achtergrond van de respondenten, bijvoorbeeld qua opleiding, leeftijd en sekse, is het niet altijd goed
mogelijk gebleken om dit te sturen. Onderzoekers zijn immers altijd afhankelijk van de bereidheid van
leden van de onderzoekspopulatie om mee te werken aan hun onderzoek. Hoewel wij een groot aantal
mensen bereid hebben gevonden om mee te werken aan dit onderzoek, waren er ook mensen die
nadrukkelijk aangaven niet mee te willen werken.
20

Hoewel de termen Sanatan Dharma en Hindoeïsme vaak als synoniemen worden gebruikt, gaf een respondent
aan dat dit verschillende richtingen zijn.
21
Alevieten komen uit Turkije. Zij voelen zich meestal wel moslim, maar beschouwen zichzelf als anders dan de
meerderheid van de moslims die Soennitisch is.

29

Een reden voor mensen om niet mee te werken was dat het onderzoek ‘uit verdachte hoek
kwam’. In Deventer liepen pogingen om een groep mannen bij elkaar te brengen die regelmatig een
vrij strenge moskee te bezoeken op niets uit – “ze wantrouwen zo’n onderzoek”, vertelde de Turkse
man die voor ons bemiddelde. In Lelystad trokken Marokkaanse vrouwen zich terug, toen ze hoorden
dat het onderzoek in opdracht van Justitie werd gedaan. Een andere reden voor mensen om niet mee te
werken, was dat zij het onderzoek niet als ‘bij hen behorend’ ervoeren. Het bleek bijvoorbeeld
moeilijk om een groep Hindostaanse mannen bereid te vinden om mee te werken. Dit heeft mogelijk te
maken met het gegeven dat veel Hindostanen in eerste instantie van mening zijn dat de term
eergerelateerd geweld, die zij meestal associëren met eermoord, niet op hen van toepassing is. Terwijl
Hindostaanse vrouwen wel bereid zijn om na te denken over een eventuele link tussen eer en geweld,
ligt dit voor Hindostaanse mannen mogelijk problematischer. Gelukkig hebben we wel enkele
Hindostaanse mannen bereid gevonden tot een interview en namen er ook mannen deel aan een
gemengde focusgroep. Meer Hindostaanse mannen in het onderzoek betrekken was zeker mogelijk
geweest, maar niet binnen het tijdsbestek van dit onderzoek. 22
Zoals wij al in het bovenstaande al aangaven, hebben wij niet in alle etnische groepen dezelfde
variatie in leeftijd en opleiding en dergelijke bereikt. Door de uitkomsten van ons onderzoek steeds te
verbinden aan die van ander onderzoek, komen wij in de meeste gevallen echter tot een goed inzicht in
‘wat er leeft’ in de verschillende gemeenschappen. Met betrekking tot de Hindostaanse gemeenschap
willen we echter het volgende opmerken. In vergelijking met de aandacht in onderzoek en beleid voor
de ervaringen en opvattingen van Turkse en Marokkaanse mannen met betrekking tot geweld, is er
weinig aandacht voor Hindostaanse mannen. Zij zijn bijna onzichtbaar, ook voor hulpverleners. Op
basis van gesprekken met hulpverleners stellen Metin, Krikke en Şimşek, die onderzoek hebben
gedaan naar opvattingen over geweld onder Turkse, Marokkaanse, Afro-Surinaamse en Antilliaanse
mannen (2006: 208-209 ):
Hindostanen vragen bijna nooit om hulp, vooral de mannen gaan niet op zoek naar hulp
van buitenaf. Als er hulp wordt aangeboden, wordt die vaak geweigerd. Hierdoor weet
eigenlijk niemand goed wat er zich in de Hindoestaanse cultuur afspeelt aan problemen
(…) Mannen hebben er over het algemeen erg veel moeite mee als hun vrouw wil
scheiden. Zij ervaren dit als falen. De man voelt zich vaak vernederd als hij het gevoel
heeft dat zijn gemeenschap vindt dat hij heeft gefaald. Dit kan zelfs leiden tot
zelfdoding.
Een Hindostaanse hulpverleenster die wij hebben geïnterviewd, bevestigde dat Hindostanen meer dan
wie ook moeite hebben om hulp te vragen bij hun problemen. Zij gaf echter ook aan dat Hindostaanse
mannen er wel degelijk behoefte aan hebben om te praten over problemen als eergerelateerd geweld.
Dit bleek volgens haar bijvoorbeeld uit de reacties op een recent uitgezonden radioprogramma over
22

In de paragrafen 2.6 en 2.7 plaatsen wij ons onderzoek in de maatschappelijke context. In het kader daarvan
gaan wij ook dieper in op de voors en tegens van onze methoden en aanpak.

30

eerwraak onder Hindostanen. De meeste mensen die tijdens de uitzending belden met vragen en
opmerkingen waren Hindostaanse mannen. Deze mannen gaven aan dat eergerelateerd geweld zeker
voorkomt in de Hindostaanse gemeenschap, zij het niet op dezelfde manier als in de Turkse
gemeenschap. Deze hulpverleenster wees niet specifiek op het gebruik van de radio als ‘anoniem’
medium om Hindostanen te bereiken, maar enkele andere Hindostaanse hulpverleners die wij spraken
deden dat wel. Mogelijk hebben Hindostaanse mannen, nog meer dan Turkse en Marokkaanse
mannen, de behoefte om anoniem over problemen in het gezin te praten, en heeft dit gegeven het
moeilijker gemaakt voor ons om hen te bereiken. Door in dit onderzoek ook met Hindostaanse mannen
te spreken, hebben wij een begin gemaakt met het opvullen van een leemte in onderzoek naar eer en
geweld in Hindostaanse gezinnen.
Met de aantekening dat ons inzicht in de belevingswereld van Hindostaanse mannen redelijk
beperkt is gebleven, kunnen wij stellen dat dit onderzoek een scala van opvattingen in kaart heeft
gebracht over eer en eergerelateerd geweld, alsook over de wijze waarop mensen in samenspel met
elkaar betekenis geven aan deze thema’s. Het gaat daarbij niet alleen om de persoonlijke opvattingen
van de respondenten of om wat zij zelf hebben meegemaakt, maar ook op hun reflecties op ‘hoe de
dingen gaan’ in hun omgeving. Kortweg, het onderzoek geeft inzicht in wat er omgaat en wat er leeft
in de gemeenschappen. Uit de ervaringen en opvattingen van de respondenten kan bovendien afgeleid
worden welke mensen in welke situaties volgens hen risico lopen slachtoffer te worden van geweld.
Uit de gesprekken met mensen die geweld hebben meegemaakt, kunnen wij zelf ook afleiden welke
eigenschappen dat geweld heeft en in welke situaties het zich voordoet.
Het was de ambitie van dit onderzoek om patronen in het denken en ‘naleven’ van eer bloot te
leggen - zowel de algemene als meer specifieke patronen - en om inzicht te verschaffen in factoren en
situaties die deze patronen versterken en verzwakken. De ambitie van dit onderzoek was niet om een
representatief beeld te schetsen van percepties over en frequenties van eergerelateerd geweld in de drie
etnische groepen. Het onderzoek is dus niet geschikt om aan de hand van vergelijkingen tussen van
tevoren gemarkeerde groepen - op basis van leeftijd en religieuze overtuiging bijvoorbeeld risicogroepen voor geweld te definiëren binnen de verschillende etnische groepen. Het onderzoek kan
wel als basis dienen voor beleid dat erop gericht is te voorkomen dat mensen in risicovolle situaties
belanden, en dat gericht is op ondersteuning van mensen die slachtoffer of pleger dreigen te worden
van ernstig eergerelateerd geweld.

31

2.2 Onderzoek II: De Nederlandse aanpak van eergerelateerd geweld.
De resultaten van dit deelonderzoek moeten leiden tot de beantwoording van onderstaande deelvraag:

Welke

betekenis

geven

medewerkers

van

instanties

binnen

de

organisatieketen aan eergerelateerd geweld, hoe organiseren zij zich
rondom het thema eergerelateerd geweld, en hoe verloopt de samenwerking
tussen de instanties die deel uitmaken van de organisatieketen die zich
bezighoudt met eergerelateerd geweld?

Op basis van een literatuurstudie en inventariserende gesprekken met mensen uit het veld rondom
eergerelateerd geweld is deze vraag geoperationaliseerd naar de volgende vijf deelvragen:

1. Welke actoren spelen een hoofdrol in het veld rondom eergerelateerd geweld
en op basis waarvan verkrijgen zij deze positie?
2. Welke betekenis wordt door de betrokken actoren gegeven aan eergerelateerd
geweld?
3. Hoe zou volgens de betrokken actoren eergerelateerd geweld bestreden moeten
worden?
4. Hoe organiseren de betrokken actoren zich rondom het thema eergerelateerd
geweld?
5. Hoe ervaren de betrokken actoren de samenwerking binnen het veld rondom

De onderzoekspopulatie
De onderzoekspopulatie bestaat uit mensen die werkzaam zijn bij organisaties die zich bezighouden
met de preventie of de beleidsmatige aanpak van eergerelateerd geweld, dan wel met de bescherming
van slachtoffers en/of de strafrechtelijke aanpak van daders. Het gaat daarbij dus om medewerkers van
organisaties als de politie, de vrouwenopvang, gemeenten, Advies- en Steunpunten Huiselijk Geweld
(ASHG),

Bureau

Jeugdzorg,

de

rijksoverheid,

32

onderwijsinstellingen,

zelforganisaties,

koepelorganisaties voor zelforganisaties, burgerinitiatieven, de media en experts op het gebied van
eergerelateerd geweld.

De onderzoeksmethoden
Binnen

dit onderzoekstraject

is

gebruik gemaakt

van

een

drietal

onderzoeksmethoden:

documentanalyse, observaties en interviews. In het navolgende worden deze onderzoeksmethoden
toegelicht.
Documentanalyse
Onder documentanalyse wordt het bestuderen van documentatie uit het onderzoeksveld verstaan. Doel
van de documentanalyse was onder andere om een eerste indruk te krijgen van het onderzoeksveld.
Via een website analyse is nagegaan welke actoren zich actief met de eergerelateerd geweld
problematiek bezig houden: wordt er bijvoorbeeld op de website van de Federatie Opvang (FO) iets
gemeld over eergerelateerd geweld? En zo ja, wat wordt er dan over gemeld? Welke
samenwerkingspartners worden hierbij bijvoorbeeld genoemd? En wat staat er vervolgens over
eergerelateerd geweld op de website van de MO-groep, de koepelorganisatie voor de Bureaus
Jeugdzorg? En op de websites van de gemeente Amsterdam en de gemeente Rotterdam?
Naast een website analyse heeft in het kader van de documentanalyse een analyse
plaatsgevonden van de documenten die handelen over eergerelateerd geweld en/of de aanpak hiervan
en die door de betrokken actoren geproduceerd zijn, dan wel gebruikt worden. Het gaat daarbij
bijvoorbeeld over het risico-taxatieinstrument dat door Movisie voor de vrouwenopvang ontwikkeld
is, maar ook om de documenten die door de ketenpartners in Rotterdam en Amsterdam ontwikkeld
zijn, de PowerPoint presentatie van de projectleider van het scholenproject “Eergerelateerd geweld in
en rond de school”’, door de Unit MEP uitgebrachte stukken en het handelingsprotocol van de
zelforganisaties van migranten. Doel van deze inventarisatie was om na te gaan wat de formele
standpunten van de betrokken actoren zijn over eergerelateerd geweld en de aanpak daarvan. De
documenten laten bovendien zien hoe de verschillende actoren (de aanpak van) eergerelateerd geweld
operationaliseren naar hun eigen werkgebied en welke partners zij daarbij als relevant ervaren.
Observaties
In het kader van dit onderzoekstraject zijn wij bij een veertiental bijeenkomsten aanwezig geweest.
Doel van het bijwonen van deze bijeenkomsten was onder andere om na te gaan hoe de betrokken
actoren binnen de verschillende contexten spraken over eergerelateerd geweld: Met welke focus werd
er bijvoorbeeld over eergerelateerd geweld gesproken tijdens de landelijke contactdag voor
contactpersonen eergerelateerd geweld binnen de politie? Hoe dacht men in G4-verband over de
bestrijding van eergerelateerd geweld? En met welke partners wilde men binnen het scholenproject
werken aan de aanpak van eergerelateerd geweld?

33

Daarnaast wilden wij nagaan welke actoren op de verschillende bijeenkomsten
vertegenwoordigd waren, om op die manier de netwerken waarlangs men de aanpak van
eergerelateerd geweld organiseert in kaart te brengen. Wie waren bijvoorbeeld aanwezig op het
congres over eergerelateerd geweld dat door de Federatie Opvang georganiseerd werd? Welke actoren
waren vertegenwoordigd op de boekpresentatie van het boek “Eer en eerwraak” van Rob Ermers
(2007)? En wie organiseerden tot slot de herdenkingsdienst voor Zeynep Boral en welke rol speelden
zij daarbij? (zie bijlage 5 voor een compleet overzicht van de bezochte bijeenkomsten).
Wij verkregen toegang tot deze bijeenkomsten via de contacten dat wij gedurende het
onderzoek opbouwden. Verschillende mensen die wij interviewden, namen ons op in hun netwerk en
stelden ons op de hoogte van voor ons relevante bijeenkomsten. Een groot deel van de observaties is
door één of meerdere onderzoekers uit ons team gedaan. Een aantal observaties zijn echter uitgevoerd
door twee studenten die in het kader van hun Masterstudie ‘Culture, Organization and Management’
twee case studies hebben uitgevoerd 23. Van alle bijeenkomsten zijn observatieverslagen geschreven
die dienen als basismateriaal voor de later uitgevoerde analyse.
Interviews
Tot slot zijn in het kader van dit onderzoekstraject 75 interviews afgenomen. Daarbij zijn gesprekken
gevoerd met: de verschillende partners van de Rotterdamse en Amsterdamse ‘ketens eergerelateerd
geweld’, met leden van (koepelorganisaties voor) zelforganisaties, met medewerkers van de politie en
de vrouwenopvang, met experts op dit gebied, met medewerkers van scholen, initiatiefnemers van
bijzondere projecten en met medewerkers van het Programma Eergerelateerd Geweld (zie voor een
compleet overzicht bijlage 3).
Het doel van deze gesprekken was meervoudig. Allereerst wilden wij inzicht verkrijgen in hoe
leden van verschillende organisaties denken over eergerelateerd geweld. Daarnaast wilden wij middels
deze gesprekken inzicht krijgen in de organisatienetwerken die rondom het thema eergerelateerd
geweld in ontwikkeling zijn, en in hoe de respondenten de samenwerking met partnerorganisaties
ervaren. Tot slot dienden deze gesprekken als een manier om toegang te krijgen tot de rest van het
onderzoeksveld. Wij vroegen de mensen die wij spraken namelijk met wie wij volgens hen ook nog
gesprekken zouden moeten voeren en of zij ons op de hoogte konden stellen van voor ons relevante
bijeenkomsten. Centraal stonden bij deze gesprekken de volgende vragen:

23

Eén student richtte zich daarbij op de samenwerking tussen de Amsterdamse ketenpartners en Amsterdamse
zelforganisaties. Een tweede student deed onderzoek binnen een Amsterdam ROC.

34

1. Wat wordt door respondenten verstaan onder eergerelateerd geweld en welk verschil zien
de respondenten met huiselijk geweld?
2. Op welke manier worden organisaties geconfronteerd met eergerelateerd geweld?
3. Welke rol hebben de respondenten zelf binnen de organisatie en hoe komen zij hierdoor in
aanraking met eergerelateerd geweld?
4. Als er sprake is van een speciaal project rondom het thema eergerelateerd geweld, hoe is dit
project dan tot stand gekomen en hoe ziet het eruit?
5. Hoe zou eergerelateerd geweld volgens de respondenten moeten worden aangepakt en
welke obstakels ondervindt men nu nog bij de aanpak van eergerelateerd geweld?
6. Wie zijn de samenwerkingspartners van de betrokken organisatie en hoe wordt invulling
gegeven aan deze samenwerking?

De gesprekken zijn gevoerd aan de hand van een interviewschema, dit is opgenomen als bijlage 4. Het
grootste deel van de gesprekken is gevoerd door twee onderzoekers, waarbij één onderzoeker het
voortouw nam in het gesprek en de tweede onderzoeker de rol van observator op zich nam. Daarbij is
het merendeel van de gesprekken gevoerd op het kantoor van de respondent. Meerwaarde van het
voeren van gesprekken op de werkplek is dat de onderzoeker op die manier ook zicht heeft op de
werkcontext van de respondenten. Respondenten die geen eigen werkplek hebben, zoals sommige
deskundigen en leden van zelforganisaties, hebben wij in café’s of bij hen thuis geïnterviewd. De
gesprekken duurden gemiddeld anderhalf uur en zijn allen opgenomen met een voice recorder om later
getranscribeerd te worden.

Het verloop van de analyse
Tijdens de analyse zijn de documenten, observatieverslagen en transcripten bestudeerd en gecodeerd
aan de hand van een aantal topics. Ten eerste is gekeken hoe eergerelateerd geweld door de
respondenten en in de documenten ingekaderd wordt, met andere woorden, welke kenmerken worden
aan de problematiek toegeschreven? Om welke groepen gaat het bijvoorbeeld? En welke vormen van
geweld worden door de respondenten en in de documenten in verband gebracht met eergerelateerd
geweld? Daarnaast is gekeken naar hoe men de eigen rol ziet in de bestrijding van eergerelateerd
geweld en welke taken men toeschrijft aan andere actoren in het veld rondom eergerelateerd geweld.
Tot slot is bestudeerd welke actoren met elkaar samenwerken en hoe aan die samenwerking vorm
wordt gegeven. Juist deze combinatie van methoden maakt het mogelijk om op al deze vragen
antwoorden te formuleren.

35

De weergave van de resultaten
De resultaten van dit onderzoek worden weergeven in Deel II van dit onderzoeksrapport. Daarbij staat
de betekenis die door respondenten in interviews, maar ook tijdens geobserveerde bijeenkomsten,
gegeven wordt aan eergerelateerd geweld alsook hoe dit bestreden zou moeten worden centraal.
Derhalve wordt in Deel II, net als in Deel I, veel gewerkt met citaten afkomstig uit de interviews,
observaties en de documenten, om zo de respondenten zelf aan het woord te laten. Overigens gebeurt
dit in geanonimiseerde vorm.

Reflectie op het verloop van het onderzoek
Met betrekking tot dit deel van het onderzoek, kan geconcludeerd worden dat dit succesvol verlopen
is: wij verkregen relatief gemakkelijk toegang tot de betrokken organisaties en mensen waren graag
bereid om hun ervaringen met ons te delen.
Dit onderzoek kent echter een duidelijke beperking. De aandacht voor eergerelateerd geweld is
in Nederland pas recent opgekomen. Dit zorgt ervoor dat er relatief grote verschillen in ontwikkeling
bestaat bij de betrokken organisaties. Binnen de ene organisatie is al een heel opleidingsplan
ontwikkeld voor de medewerkers, binnen de andere organisatie is men pas recent met deze thematiek
aan de slag gegaan en in een andere is men nog niet overtuigd van de noodzaak om zich met
eergerelateerd geweld bezig te houden. Wij wilden in het kader van dit onderzoek gesprekken voeren
met mensen die voldoende van de materie af weten en ook weten hoe hun eigen organisatie ermee
omgaat. Dit heeft ertoe geleid dat er voornamelijk gesprekken gevoerd zijn met mensen die behoren
tot de zogenaamde frontlinie.
Deze keuze heeft alles te maken met het moment waarop dit onderzoek heeft plaatsgevonden,
namelijk in de fase waarin men in Nederland nog volop bezig is om de aanpak van eergerelateerd
geweld binnen allerlei organisaties in te voeren. Het onderzoek moet dan ook gezien worden als een
momentopname, het veld rondom eergerelateerd geweld is nog volop in ontwikkeling: wanneer men
dit onderzoek over één jaar nogmaals zou doen, dan zouden er wellicht andere accenten gelegd
worden en zouden waaeschijnlijk ook andere mensen geïnterviewd worden.

36

Deel I

Migranten over eer en eergerelateerd
geweld

37

38

Inleiding
De term ‘eergerelateerd geweld’ impliceert dat ‘eer’ kan leiden tot geweld. Uit beleidsonderzoek
(Aalst en Johannink 2007, Ferweda en van Leiden 2005, van der Torre en Schaap 2005) is het
volgende model over de verbinding tussen eer en geweld af te leiden. 1.) Eer heeft een grote betekenis
voor migranten uit landen met een ‘eercultuur’ 24, 2.) eer kan geschonden worden, 3.) de ‘eercultuur’
vereist dat geschonden eer hersteld wordt, en 4.) dit herstel gebeurt soms middels geweld.
Eerschending vormt dus de schakel die eer - een veelal positief geladen begrip - verbindt met geweld een begrip dat vooral negatieve associaties oproept. De meeste voorbeelden van eerschending die in
relatie tot dit model beschreven worden, zijn van situaties waarin individuen - al dan niet opzettelijk de bestaande man-vrouwverhoudingen onder druk zetten. ‘De gemeenschap’ wordt in het model
beschouwd als een belangrijke actor, omdat een eerschending pas geweld ‘noodzaakt’ wanneer deze
bekend dreigt te worden of al bekend is. Hoewel eergerelateerd geweld en religie in de media en in het
politieke debat soms aan elkaar gekoppeld worden, ligt in het model de nadruk op cultuur als basis
voor geweld. Religie kan hooguit een ‘ondersteunende’ of legitimerende rol spelen.
Behalve dat eer een motief of drijfveer kan zijn voor geweld en dat het dan vaak gaat om
geweld tegen mensen die ‘genderregels’ overtreden, gaan Ferweda en van Leiden (2005), de auteurs
van de werkdefinitie van eergerelateerd geweld, vrij weinig in op de betekenis van eer. Wel maken zij
een duidelijk onderscheid in ‘seksuele’ en ‘niet-seksuele eer’. De eer van de familie wordt bepaald
door de ‘seksuele eer’ van vrouwen. Als zij de regels voor de vrouwelijke seksualiteit overtreden of
daarvan een vermoeden of dreiging bestaat, is er sprake van een aantasting van hun seksuele eer en
daarmee van de eer van de familie. Bij niet-seksuele eer gaat het om de ‘primair mannelijke eer’. De
belediging van de familie van een man is bijvoorbeeld een aantasting van die niet-seksuele eer.
In dit deel van het onderzoek staat de vraag centraal of eer en geweld in de beleving van de
respondenten inderdaad met elkaar verbonden zijn, en zo ja, hoe die connectie tussen eer en geweld
volgens hen dan vorm krijgt. Hoe wordt eer eigenlijk beleefd en beschouwd door mensen van wie
verondersteld wordt dat zij ‘in een eercultuur’ opgegroeid zijn? Is eer een positieve waarde die niets
met geweld te maken heeft, zijn eer en geweld twee kanten van dezelfde medaille, of zijn er misschien
verschillende soorten eer, waarvan sommige wel en andere geen geweld impliceren? Wat doet mensen
grijpen naar geweld, en in hoeverre moeten - en kunnen - hulpverleners slachtoffers van geweld steun
bieden? En hoe kijken migranten aan tegen het gegeven dat ‘hun gemeenschap’ en ‘hun cultuur’ als
zulke belangrijke factoren in geweld worden beschouwd? Om inzicht te verkrijgen in deze aspecten
24

Wij plaatsen dit begrip tussen aanhalingstekens omdat het begrip suggereert dat het hele leven in de landen
waar ‘eerculturen’ bestaan om eer draait. Dit vinden wij een te globale en statische weergave van het culturele en
sociale leven in deze landen. De term eercultuur vinden wij beter geschikt om een subsysteem in het ‘culturele
repertoire’ aan te duiden dat bestaat in landen als Suriname, Turkije en Marokko. De betekenis en het belang
hiervan verschilt per persoon, familie en regio bijvoorbeeld.

39

van de beleving van de respondenten was het noodzakelijk om in de gesprekken met hen, ‘eer’ en
‘geweld’ zowel apart als in relatie tot elkaar te bespreken, en deze thema’s te plaatsen in de context
van de maatschappelijke en politieke discussie die erover woedt. De hoofdvraag luidt dus als volgt.
Welke

betekenis

geven

mannen

en

vrouwen,

zowel

jongeren

als

ouderen,

uit

migrantengemeenschappen waarin eergerelateerd geweld voorkomt, aan eer en daarmee verwante
concepten en praktijken, alsook aan de wijze waarop over eergerelateerd geweld gediscussieerd
wordt in de media en politiek?
Deze hoofdvraag is uitgewerkt in de volgende vijf vragen.

1. Hoe wordt over eer en schaamte gedacht en wanneer is er sprake van een schending van de eer?
2. Kan de geschonden eer gezuiverd worden en zo ja, hoe dan, en wanneer leidt een schending van
de eer tot geweld?
3. Welke soorten eergerelateerd geweld worden onderkend en in welke gemeenschappen spelen de
concepten eer en eergerelateerd geweld een rol?
4. Wat zijn de onderliggende mechanismen bij eergerelateerd geweld? (genderverhoudingen,
cultuur, religie, migratie, etc.)
5. Hoe denkt men over de manier waarop door de hulpverlening, de politiek en de media met de
problematiek omgegaan wordt?

De opzet van deel I volgt in grote lijnen de opzet van de focusgroepgesprekken en interviews. Eerst
komt eer aan de orde, dan geweld. Hoofdstuk 1 handelt over de wijze waarop de respondenten
aankijken tegen eer en aan eer verwante begrippen zoals schaamte en schande. In dit hoofdstuk staat
centraal wat eer inhoudt, hoe het wordt bijgebracht en hoe eer kan worden geschonden. De rol van de
gemeenschap bij eer en eerschending en opvattingen van respondenten over ‘onderliggende
mechanismen’ van eer komen ook aan de orde. In hoofdstuk 2 wordt vervolgens ingegaan op de wijze
waarop de respondenten de link tussen eer, eerschending en geweld beschouwen. Er worden vier
basishoudingen onderscheiden ten aanzien van de connectie tussen eer en geweld die wij hebben
geabstraheerd uit de gesprekken, en er wordt aangegeven welke mensen in welke situaties het meeste
risico lopen met geweld geconfronteerd te worden. Ook wordt ingegaan op de mogelijkheden die men
ziet en de bereidheid die er is om hulp te zoeken bij professionele instellingen. Tenslotte wordt de
vraag beantwoord hoe de maatschappelijke context waarin dit onderzoek plaatsvindt, de manier
waarop respondenten naar eer en geweld kijken beïnvloedt. Het feit dat media en politici het thema
eergerelateerd geweld opgenomen hebben in het politieke en maatschappelijke debat over integratie en

40

emancipatie blijkt een scala aan reacties op te roepen, die impact hebben op de wijze waarop beleid ter
bestrijding van eergerelateerd geweld geïnterpreteerd wordt.

41

42

1. De beleving van eer, schande en schaamte
Inleiding
Het blijkt moeilijk te zijn om eer zodanig te omschrijven dat iedereen voor wie eer belangrijk is zich in
die beschrijving kan vinden. Zoals wij al aangaven in de theoretische inleiding, wordt in veel
beleidsonderzoek het eerbegrip niet erg uitgewerkt. In antropologisch onderzoek blijkt eer vaak wel tot
in detail te worden omschreven, vooral als het gaat om het Mediterrane gebied, Turkije en het MiddenOosten (zie bijv. Bourdieu 1966; Gezik 2003: Gilmore 1987; Peristiany 1966). Maar deze literatuur
handelt meestal niet over Nederland anno nu. In dit hoofdstuk wordt daarom een poging gedaan om de
‘parameters van eer’ in de Nederlandse context uiteen te zetten. De gesprekken die wij met Turken,
Turkse Koerden, Marokkanen en Hindostanen gevoerd hebben vormen daarvoor ons uitgangspunt.
Een aantal zaken viel op tijdens het voeren en analyseren van de gesprekken. Zo blijken veel
aspecten van eer die in antropologische literatuur worden geanalyseerd, terug te komen in de wijze
waarop de respondenten eer ‘in traditionele zin’ schetsen. Uit de verhalen in de focusgroepen en uit de
individuele gesprekken kunnen een aantal centrale lijnen en ‘parameters’ worden herleid.
Tegelijkertijd blijkt dat eerpraktijken 25 nogal eens verschilden en verschillen per gezin, familie of
gemeenschap. Verder blijken veel respondenten zich in zekere mate te distantiëren van traditionele
opvattingen over eer. Er zijn belangrijke verschuivingen opgetreden in de wijze waarop men eer
beleeft: jongeren beleven eer vaak anders dan ouderen en mensen zijn eer door de tijd heen ook anders
gaan zien. Die variëteit in eerbeleving houdt in dat er een breed spectrum bestaat van opvattingen over
en gevoelens met betrekking tot eer: voor de één is eer iets wat vooral door anderen wordt bepaald, de
ander vindt dat eer een persoonlijke aangelegenheid is; voor de één is eer een centrale waarde, voor de
ander is eer vrijwel betekenisloos; voor de één is het kristalhelder wat eer inhoudt, voor de ander is eer
nauwelijks onder woorden te brengen; voor de één is eer vooral positief, bij de ander roept het begrip
eer vooral negatieve associaties op.
In paragraaf 1.1 zal het brede spectrum van opvattingen en gevoelens omtrent eer ‘een gezicht
krijgen’ aan de hand van citaten. Vervolgens wordt uitgewerkt dat er een onderscheid te maken valt
tussen ‘minimumvereisten voor eer’ en ‘maximaal haalbare eer’. Bij de minimumvereisten gaat er om
je te houden aan basisregels rondom eer. Hier staat de controle op de jongere generatie en op de
seksualiteit van vrouwen centraal, maar ook waarden als eerlijkheid en betrouwbaarheid zijn
belangrijk. Bij het maximum haalbare gaat het er om uit te blinken, hogerop te komen op de sociale
ladder. Het feit dat eer verschillende dimensies heeft, verschaft mensen in bepaalde posities tot op
zekere hoogte de mogelijkheid om eer te maximaliseren, of om ‘tekorten’ te compenseren met ‘goede
25

Eer kan beschouwd worden in termen van gevoelens en opvattingen, maar ook in termen van dingen die men
doet, ofwel in termen van ‘praktijken’. Geweld kan een manier zijn om eer in praktijk te brengen, maar er zijn
ook andere manieren waarop mensen eer in praktijk brengen. In het onderzoek staan daarom steeds zowel
opvattingen en/of gevoelens omtrent eer alsook praktijken omtrent eer centraal.

43

prestaties’ op een ander vlak. Eer is dus altijd in enige mate ‘stuurbaar’ of ‘kneedbaar’. Mannen
hebben van oudsher in dat opzicht meestal meer mogelijkheden dan vrouwen, omdat alle dimensies
van eer ‘gendergeladen’ zijn.
In paragraaf 1.2 worden de manieren behandeld waarop eer aan kinderen wordt bijgebracht.
Eer blijkt zowel impliciet als expliciet te worden bijgebracht, soms met zachte en soms met straffe
hand. Het cultiveren van schaamtegevoelens speelt hierin een belangrijke rol. Uiteindelijk blijkt ‘eer’
in belangrijke mate verinnerlijkt te worden, het wordt vanzelfsprekend. Uit de verschillen in de wijze
waarop eer ‘nageleefd’ werd en wordt, blijkt opnieuw dat eer in meer of meerdere mate kneedbaar of
stuurbaar was en is. In het ene gezin blijkt dit echter veel sterker het geval te zijn dan in het andere.
Respondenten hebben vaak duidelijke opvattingen over het waarom van de verschillen tussen
gezinnen. Deze komen ook aan de orde in deze paragraaf..
In paragraaf 1.3 wordt uiteengezet hoe individuen omgaan met de eerregels die ze hebben
meegekregen. Hoewel sommige respondenten vasthouden aan ‘eer zoals het was’, blijkt er een trend te
zijn in de richting van het verpersoonlijken van eer. Eer wordt meer een kwestie van persoonlijke
‘keuze’ en ‘verdienste’, in plaats van iets wat opgelegd wordt door de gemeenschap. Dit houdt niet in
dat men ongevoelig is voor de familie of de gemeenschap, maar wel dat men een actieve rol aanneemt
ten aanzien van die familie of gemeenschap. Behalve de toenemende verpersoonlijking van eer,
veranderen ook de genderregels rondom eer: van jongens en mannen wordt steeds meer verwacht dat
zij aan dezelfde eisen voldoen als meisjes en vrouwen.
In paragraaf 1.4 wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste verschillen in eerbeleving
tussen de verschillende groepen. Er zijn accentverschillen tussen de drie groepen in de manier waarop
zij eer beleven. Dit betreft de mate van ‘explicitering’ van het eerbegrip; de mate waarin regels
rondom eer onderhandelbaar zijn en de kring waarvoor of waartegen de eer beschermd moet worden.
Vervolgens komen in 1.5 opvallende variaties in eerbeleving binnen etnische groepen aan de
orde. We gaan hierbij in op percepties over etnische, religieuze en regionale verschillen en op de
gevolgen van migratie voor eerbeleving. Met het veranderen van de omstandigheden waarin mensen
leven - bijvoorbeeld door het vertrek uit een dorp naar de stad, of uit Suriname, Marokko of Turkije
naar Nederland - veranderde immers de context waarin men werd geacht de eer hoog te houden.
In paragraaf 1.6 komt aan de orde hoe de eer volgens de respondenten geschonden kan
worden. De meeste van de in deze paragraaf beschreven schendingen zijn aantastingen van
‘traditionele’ eer. Vaak is er bij een (dreiging van) eerschending sprake geweest van openlijk verzet
tegen de geldende regels of van verhuld verzet dat openbaar geworden is. Daarnaast zijn er situaties
waarin omstanders van mening zijn dat de eer geschonden is zonder dat de vermeende schender daar
zelf iets tegen kon doen. Er wordt ook ingegaan op de vraag wie ten opzichte van wie de eer wil
bewaren. Dit blijkt per etnische groep enigszins te verschillen.
Eerst wordt nu, aan de hand van een aantal citaten uit de gesprekken, een indruk gegeven van
de variaties in eerbeleving.

44

1.1 Wat is eer?
Eer blijkt voor veel respondenten - vooral voor Marokkanen en Hindostanen - een moeilijk
definieerbaar begrip. Zo zegt een deelneemster aan een focusgroep met Hindostaanse vrouwen:
Eer is voor iedereen anders, het begrip heeft een andere inhoud voor iedereen. (H fg
2 26)
En een Marokkaanse vrouw zegt:
Het is gewoon een niet tastbaar iets, dus eer kan voor iedereen anders gedefinieerd
worden. (M fg 3)
Eer is dan misschien weinig tastbaar, veel mensen zijn het er over eens dat er verschillende vormen of
niveaus van eer bestaan.
Er zijn verschillende niveaus van eer. Eer van je familie, van je gezin, van je ouders,
van jezelf. (H fg 2)
Turken en Koerden hebben over het algemeen de meest expliciete opvattingen over wat er onder eer
verstaan wordt in hun gemeenschap. Zo stelt een Turkse imam.
Zaken als namus en şeref beginnen bij de persoonlijke wil en het verlangen, maar
krijgen vervolgens ook een maatschappelijke dimensie. Het aannemen van een positieve
en negatieve houding tegenover namus en namussuzluk (eerloosheid), heeft geloofsfamilie-, maatschappelijke, culturele (gewoonten en gebruiken), historische en veel
andere redenen. (juli 2007 27)
Hoewel eer voor velen een abstract begrip is, heeft iedereen bepaalde associaties met het woord eer.
Voor sommigen zijn deze vooral positief. Zij denken bijvoorbeeld aan eigenwaarde, trots, respect en
waarden en normen. Zo zegt een Marokkaanse man:
Het gaat bij sharaf (eer) om respect (ihtiram), het respect voor ouderen, voor jezelf, voor
anderen. Als je je sharaf schendt is het net alsof je iets hebt besmeurd met verf, verf die
er nooit meer vanaf gaat. (M ii 4)
En een Turkse man stelt:

26

De citaten zijn afkomstig uit focusgroepgesprekken en interview. De aanduidingen tussen haakjes hebben de
volgende betekenis:
T staat voor respondenten uit de Turkse of Turks-Koerdische groep, H voor Hindostanen, M voor Marokkanen.
ii staat voor individueel interview (een enkele keer was sprake van een dubbelinterview), fg staat voor
focusgroepgesprek.
Het cijfer achter ii of fg geeft aan wanneer het gesprek plaatsvond.
‘T ii 6’, staat dus voor het zesde Turkse individuele interview dat gehouden werd. Bij langere citaten of verhalen
vermelden wij ook de leeftijd van de respondent. Meer informatie over de focusgroepen en interviews staat
vermeld in de bijlage.
27
Behalve dat we de imam interviewden, zette hij zijn gedachten over eer en islam ook voor ons op papier. Het
citaat komt uit het door hem geschreven stuk.

45

Bij het ‘eergevoel’ denk ik toch aan ‘trots’, een gevoel van eigenwaarde. Dat zou ik als
‘eer’ omschrijven. (T ii 7)
Anderen denken bij eer vooral aan de consequenties van de schending ervan of aan negatieve emoties
als woede en wraakzucht. Een jonge Marokkaanse vrouw zegt:
Als eerste gek genoeg moest ik aan eerwraak denken en ik heb die twee woorden
eigenlijk een beetje door elkaar gehaald, maar toen begon ik er later over na te denken
en toen dacht ik nee, eer is geen eerwraak. Dat hoeft niet met elkaar direct te maken te
hebben. Als ik aan eer denk binnen de Marokkaanse groep, binnen mijn omgeving,
binnen mijn familie, dan denk ik, eer is dat je wilt dat je gezin, je directe gezin, geen
gezichtsverlies lijdt in de familiekringen. (M ii 3)
Dit verschil in waardering lijkt deels samen te hangen met gender. Eer heeft voor vrouwen en mannen
een andere betekenis en er gelden andere regels rondom eer voor vrouwen dan voor mannen. Bij
mannen staan eerlijkheid, betrouwbaarheid, daadkracht en verantwoordelijkheidsgevoel voorop, bij
vrouwen dienstbaarheid en het bewaken van de seksualiteit. Zo vertelt een Turkse man:
Wat betreft eer, in mijn familie betekende dat twee verschillende dingen. Dat hing af
van of je een jongen was of een meisje. Voor de jongens betekende het dat je een
eerlijk persoon bent, je liegt niet, je steelt de spullen van andere mensen niet, je kijkt uit
voor de eer van je vrouwelijke familieleden, je moeder en je zusje. (T fg 2)
Dat zowel mannen als vrouwen over de seksualiteit van de vrouwen moeten waken en dat een vrouw
zichzelf al snel in diskrediet kan brengen komt steeds weer terug in de gesprekken. Een TurksKoerdische vrouw vertelt hoe zij werd bejegend toen ze in het zeer conservatieve dorp van haar man
op familiebezoek ging:
Een jonge bruid, als een plant daar, niet meer dan dat. Als je meer beweeglijk bent, als
er roddel komt, ben je meteen slecht. (T ii 8)
Er zijn ook aspecten van eer waarbij man-vrouwverschillen minder een rol spelen.
Wat in Nederland ook met eer te maken heeft, dat zijn de opleidingen. Dat heeft ook
met eer te maken, je moet dokter worden, je moet advocaat worden. Ook voor de
meisjes. Ook de meisjes moeten allemaal hoogopgeleid zijn. (H fg 1)
Het belang dat aan traditionele regels rondom eer wordt gehecht is sterk verschillend. Sommige
respondenten geven aan dat eer niet zo’n betekenis heeft in hun leven, anderen vinden het juist heel
belangrijk om hun eigen eer of die van hun familie hoog te houden. Een Hindostaanse jongen zegt
bijvoorbeeld:

46

Eer is een heel moeilijk begrip om te omschrijven. Voor mij persoonlijk? Eer heeft niet
zo’n betekenis. Ik ben hier in deze Westerse cultuur opgegroeid en daar speelt
individualisme een grotere rol. (H ii 3)
Een Marokkaanse jongen stelt daarentegen:
Wat nu ook vaak op het nieuws komt is natuurlijk het denigreren van de islam. Op dat
moment voel ik mij dus in mijn trots, mijn eer, mijn geloof, dan voel ik me aangevallen
als persoon. Niet als groep. Dus voel ik mijn trots gekrenkt. Dat is eer. (M ii 7)
Uit voorgaande citaten kan worden opgemaakt dat eer kan bestaan op verschillende niveaus. Er bestaat
iets als persoonlijke eer, maar ook de eer van het gezin, de familie, of de gemeenschap.
Een ding waarover consensus bestaat is dat eer ‘traditioneel gesproken’ veel te maken heeft
met de uitstraling of het imago van de familie of gemeenschap. Vrijwel alle respondenten zijn
opgevoed met het idee dat het gedrag van individuen afstraalt op het gezin, de familie of de
gemeenschap waar zij toe behoren: vaders, moeders en andere verwanten voeden de kinderen op met
het oog van de familie of gemeenschap op zich gericht. Een respondente van Marokkaanse afkomst
vertelt:
Eer is respect en mensen in hun waarde laten. Een vrouw kan een keuze maken voor
zichzelf, er moet een balans gevonden worden tussen hoe je met je ouders omgaat en
hoe je je persoonlijke keuzes maakt. Je eigen leven overstijgt de gemeenschap als de
band met je ouders maar goed is en de balans hiertussen. (M ii 1)
In een Hindostaanse focusgroep wordt gezegd:
Het heeft ook te maken met imago, wat straal je uit. Imago heeft een ereplaats. Het is
belangrijk om een hechte en perfecte familie te zijn. Je moet sterk staan en trouw zijn
aan elkaar. (H fg 2)
Het beschermen van de eer houdt in dat te allen tijde moet worden voorkomen dat de familie te
schande wordt gemaakt. Ieder dient zich verre te houden van wat voor hem of haar geldt als
publiekelijk wangedrag en - door aan ‘de veilige kant’ van de in de gemeenschap geldende
fatsoensnormen te blijven - mag roddel geen kans krijgen. Het cultiveren van schaamtegevoelens
(‘niet zo zitten, dat is ayıp’, ‘daar praat je niet over, dat is hasjouma’) is een effectief middel om te
voorkomen dat mensen de grenzen van het toegestane opzoeken en zo de eer van hun gezin, familie of
gemeenschap aantasten.

‘Minimumvereisten’ voor eer en ‘maximaal haalbare’ eer
Uit de gesprekken blijkt dat het mogelijk is een onderscheid te maken tussen ‘minimumvereisten voor
eer’ en ‘maximaal haalbare eer’. Bij de minimumvereisten gaat er om voor vol te worden aangezien, er
bij te horen. Focuspunten zijn hier het gezag van ouders over kinderen en de controle op de

47

seksualiteit van de gezins- en andere familieleden, met name de vrouwen. Dit zijn zaken die in de
literatuur ook veelvuldig naar voren worden gebracht (Bartels 1993; Ermers 2007; van Eck 2004).
Kortweg komt het er op neer dat een man die zijn kinderen en vrouw niet in de hand heeft, het wel kan
vergeten. Eerlijkheid en betrouwbaarheid voor mannen behoren ook tot de minimumvereisten, maar
daarmee blijkt in de praktijk wat meer ‘gesjoemeld’ te kunnen worden. Bij het maximum haalbare gaat
het er om uit te blinken, hogerop te komen op de sociale ladder. Een deskundige als Rob Ermers
(2007: 78) beschouwt dit nadrukkelijk niet als eer: zijn standpunt is dat het er bij eer omgaat ‘erbij te
horen’, bij status om alles ‘daar bovenop’. Toch scharen veel respondenten zaken als een hoge
opleiding of materiële status wel onder de noemer eer, zij het dan vaak een ander soort eer dan de eer
die is verbonden met seksualiteit. Uit onze analyse van de gesprekken zal duidelijk worden dat het
idee dat eer absoluut dus ononderhandelbaar is, zoals dat door bijvoorbeeld van Eck en vooral door
Ermers naar voren wordt gebracht, wel herkend wordt als zijnde de ‘theorie van eer’, maar dat een
deel van de respondenten weinig boodschap heeft aan dit idee. Zij spelen met de verschillende
aspecten en dimensies van eer. Zo eigenen vrouwen zich aspecten van eer toe die vroeger alleen aan
mannen voorbehouden waren. Uit de verhalen van de respondenten blijkt eens te meer dat eer, hoewel
er wel wetenschap over eer bestaat, zelf geen wetenschap is: eer krijgt ‘al doende’ gestalte. In het
navolgende zullen we dit uitwerken, te beginnen bij de minimumvereisten voor eer.

Gehoorzaamheid aan het ouderlijk gezag
(Groot-)ouderlijk gezag hebben valt onder de minimum eervereisten voor eer. Daarom wordt
gehoorzaamheid aan ouders en grootouders verwacht van alle kinderen en (jong-)volwassenen. Zo
vertelde William:
Als je moeder wat aan je vroeg deed je dat gewoon. Of als je vader met je sprak dat je
dan met twee woorden terug antwoordde. Gewoon gehoorzamen, op tijd naar bed, op
tijd dit doen, op tijd dat doen. Alles. Zo lieten wij blijken dat we eigenlijk tevreden
waren met alles. Dus niet communiceren zoals de kinderen van tegenwoordig dat nu
doen, dat ze hun ouders forceren voor alles. (…) Je moet in ieder geval niet
tegenspreken, iedereen gedag zeggen, netjes je mond houden, gewoon rustig in een
hoekje zitten en geen problemen veroorzaken.(48, werkend, H fg 4)
Hoewel enkele vrouwen aangaven dat ze hun ouders nog steeds gehoorzamen, werd dit door mannen
niet naar voren gebracht. Wel benadrukten ook de mannen de noodzaak van respect voor de ouders en
het vermijden van gedrag dat hen zou kunnen kwetsen. Inzake de eisen omtrent gehoorzaam gedrag
hebben wij geen verschillen tussen de etnische groepen aangetroffen.
Meisjes en vrouwen moeten behalve gehoorzaam ook dienstbaar zijn. Göksel 28 vertelde
bijvoorbeeld:

28

De naam Göksel is geen pseudoniem, hij stelde prijs op vermelding van zijn eigen naam.

48

De rol van mijn zus was om voor ons te zorgen, voor ons te koken, voor ons te wassen,
ons bed klaar te maken, huishoudelijke dingen. Wij hebben op een bepaalde manier
onze zus gezien als geen meisje, zonder seks. Misschien net als een moeder. En ook
bijvoorbeeld de grote passie van mijn zus was om stripboeken over liefde te lezen, maar
zij moest dat ook stiekem doen, dat wist ik, mijn broer had dat niet gewild. Ik moest
stiekem boeken voor haar kopen om te lezen [ze kon zelf niet weg]. (44, werkend, T fg
2)
En Ida, een Hindostaanse vrouw die in Suriname is opgegroeid, vertelde.
We hadden vroeger een winkel thuis. We woonden boven, en beneden hadden we een
winkel. Mijn vader verkocht van alles, dus matrassen, dogsif, sarifs en noem maar op.
Dus we moesten echt met alles op tijd zijn. Om één uur ging de winkel dicht, dan
gingen we naar boven. Ik was toen acht jaar, ik kan het me nog heel goed herinneren,
toen leerde ik al koken. Wat een meisje thuis moest leren was schoonmaken, wassen,
strijken, koken. Dat alles heb ik thuis dus geleerd. Het was streng in die zin van ‘als er
visite was, mocht je er niet bij zijn’. Je mocht alleen maar komen met een tienpack met
vruchten en drinken. Maar het ging over wat ik geleerd had van mijn ouders. Maar dan
kwam ik als heel lief meisje… en dan ging het bijvoorbeeld zo. Als je dan achteraf gaat
denken, denk je ‘wat een trauma’. (55, H fg 3)
De mate waarin dienstbaarheid van jongens verwacht wordt fluctueert. Göksel moest als tiener in de
‘ondernemingen’ van zijn vader werken. Een Turks-Koerdische maatschappelijk werker die wij
spraken was gedwongen zijn hele jeugd ‘achter de schapen aan te lopen’. Van jongens werd en wordt
echter zelden of nooit verwacht dat zij voortdurend beschikbaar zijn om hun ouders of anderen te
helpen.
Dat van kinderen ontzag en gehoorzaamheid wordt verwacht, wordt ook in andere empirische
onderzoeken sterk benadrukt, bijvoorbeeld in het boek Huiselijke Vrede van Metin, Krikke en Şimşek
(2006) over geweld onder Marokkanen, Turken en Afro-Surinamers, in Families onder Druk van
Yerden (2008) over geweld in Turkse en Marokkaanse gezinnen, Laat Me Los, Hou Me Vast van
Salverda (2004) over Hindostaanse meisjes, Schande, Schaamte, Schuld van Lalmahomed (1995) over
Surinaamse meisjes en vrouwen die slachtoffer werden van geweld, en De Prijs van de Vrijheid van
Jasai (2006) en Buitengesloten van Terpstra en van Dijke (2006) over meisjes uit meerdere etnische
groepen die slachtoffer werden van geweld. Het feit dat veel van deze studies vooral of alleen over
meisjes en vrouwen gaan als slachtoffers van geweld, impliceert dat vooral meisjes het zwaar hebben.
In Huiselijke Vrede en Families onder Druk komt echter naar voren dat jongens het vaak ook niet
gemakkelijk hebben. In Huiselijke Vrede komen meerdere mannen aan het woord die vertellen dat zij
altijd in dienst van hun vader of familie stonden, hun eigen ambities of toekomst deden er niet toe. Dit
laatste zien wij in vrij geringe mate ook terug in ons onderzoek.

Controle van de vrouwelijke seksualiteit
De gehoorzaamheid en dienstbaarheid die van meisjes wordt verwacht dient in belangrijke mate om
hun maagdelijkheid ‘veilig te stellen’. Deze maagdelijkheid is een absolute vereiste voor de

49

‘traditionele’ familie-eer. In de gesprekken met Hindostanen leek maagdelijkheid in eerste instantie
minder prominent aanwezig, omdat er veel werd gesproken over andere ‘bronnen’ of dimensies van
eer, maar ook onder Hindostanen blijkt de maagdelijkheid van ongehuwde meisjes een voorwaarde
voor eer te zijn. Tijdens een groepsgesprek met oudere Turkse vrouwen (T fg 3) gebruikte een vrouw
de term az kullanılmış [‘weinig gebruikt’, vrij vertaald ‘zo goed als nieuw’] om aan te geven hoe er in
de Turkse gemeenschap naar meisjes gekeken wordt met enige ervaring op relatie- of seksueel gebied.
Een andere Turkse deelneemster (42, T fg 3) vertelde over een conferentie die een paar jaar geleden
gehouden werd over geweld in de Turkse gemeenschap. Ze vertelde dat een jonge Turkse man die
enige bekendheid genoot in Utrecht, in een zaal vol mensen was opgestaan en gezegd had: “Als ik een
wasmachine koop, koop ik een nieuwe, geen tweedehands, waarom zou ik dat bij een vrouw wel
doen?” De reden dat de maagdelijkheid van een meisje zo nauwgezet wordt ‘beschermd’ is dat ze
‘bewaard’ moet blijven voor het huwelijk. Zowel jongens als meisjes dienen te trouwen en de familie
van nageslacht te voorzien, maar een meisje kan alleen trouwen met een ‘goede partij’ als ze maagd is.
Vroeger werden meisjes vaak al jong uitgehuwelijkt, zodat ze de eer van de familie niet meer op het
spel konden zetten door hun maagdelijkheid voor het huwelijk al te verliezen. Tegenwoordig huwen
meisjes veel later, maar maagdelijkheid is nog steeds van groot belang.
Dat het belang van maagdelijkheid voor vrouwen ook wordt onderschreven door jonge Turkse,
Marokkaanse en Hindostaanse vrouwen, komt uit verschillende studies naar voren. Van de dertig
Hindostaanse meisjes in het onderzoek van Salverda (2004: 112) streefde de overgrote meerderheid er
naar seks te bewaren voor het huwelijk of in ieder geval voor de ware Jacob. Sterckx en Bouw (2005:
31) stellen hetzelfde voor Turkse en Marokkaanse meisjes. Later in dit hoofdstuk zal blijken dat
sommige van onze respondenten afscheid hebben genomen van de maagdelijkheid als vereiste voor
eer, maar dat de meeste respondenten maagdelijkheid wel uitermate cruciaal vinden, in ieder geval
voor vrouwen en soms ook voor mannen. Daarbij valt wel aan te tekenen dat, zoals Sterckx en Bouw
ook aangeven, meisjes wellicht meer seksuele ervaring hebben dan ze durven toe te geven.
Ook binnen een huwelijk is de seksualiteit van vrouwen aan strenge regels gebonden. Van
getrouwde vrouwen wordt verwacht dat zij seksueel trouw zijn aan hun echtgenoten, maar ook zo min
mogelijk zichtbaar zijn als seksueel wezen voor andere mannen. Over dit onderwerp werd in de
focusgroepen echter minder gesproken dan over de seksualiteit van ongehuwde vrouwen. Dat er in de
gesprekken veel over de maagdelijkheid van meisjes maar weinig over het seksuele gedrag van
volwassen vrouwen gesproken komt wellicht voort uit het feit dat wij mensen vroegen om te
reflecteren op de waarden en praktijken waarmee ze zijn opgegroeid. In antwoorden op die vragen
staan hun ervaringen als kinderen en jongeren vanzelfsprekend voorop: het ging dus vooral over hun
ontmoeting of confrontatie met ‘maagdelijkheid’. Daarnaast is het minder bedreigend om over de
maagdelijkheid van meisjes te praten dan over de seksualiteit van volwassen vrouwen. Yerden (2008)
geeft aan dat praten over seksualiteit in Turkse en Marokkaanse gezinnen taboe is.

50

Gehuwde mannen zullen ook niet zo graag in de persoonlijke sfeer over eventuele seksuele
ontrouw van echtgenotes praten. Vertellen dat je je dochter op het hart hebt gedrukt uit de buurt van
jongens te blijven, is iets anders dan vertellen dat je ruzie hebt met je vrouw over of ze nu wel of niet
met mannen mag omgaan. Als dit laatste überhaupt een issue is thuis, tast dit je mannelijkheid vaak al
aan. In de onderzoeken van Metin, Krikke en Şimşek (2006) en van Yerden (2008) spreken mannelijke
daders van huiselijk geweld wel vrij veel over het ‘flirterige gedrag’ van hun echtgenotes. Naar eigen
zeggen pasten zij soms geweld toe, omdat zij niet wilden dat hun vrouw met andere mannen omging.

Beperkingen van de mannelijke seksualiteit
Hoewel er consensus is in de gesprekken over het gegeven dat jongens veel minder dan meisjes
werden, en worden, aangesproken op hun gedrag tegenover leden van de andere sekse - “Het is niet
eerlijk, maar het is zoals er wel gezegd wordt: ‘een jongen met tien meisjes is stoer, een meisje met
tien jongens is een hoer’” - blijken ook mannen beperkingen in die sfeer te hebben ervaren. In dorpsof buurtgemeenschappen konden jongens vroeger ‘geen kant op’, omdat, zoals vooral Turken en
Turkse Koerden benoemden, ze niet aan ‘hun eigen meisjes’ mochten komen. Seksualiteit met meisjes
was voor jongens dus ook vaak verboden terrein. Ook nu nog worden er eisen gesteld aan jongens op
dit vlak. Een Marokkaanse jongen vertelde bijvoorbeeld:
Nou, als ik iets met een meisje zou willen krijg ik meteen te horen "Er zijn regels, daar
heb je je gewoon aan te houden. Klaar!" Dan kan ik hoog of laag springen, maar in het
kader van de islam, zoals ik net aangaf, de vrijheid die je hebt ligt binnen het kader.
Klaar. Zo ben ik opgevoed. (begin 20, M fg 4)
Deze jongen koppelde het verbod op vriendinnetjes overigens in eerste instantie aan de islam, een
thema dat verderop in dit rapport nog uitgebreider aan de orde zal komen. Seksualiteit is ook risicovol
voor een jongen in de zin dat hij gedwongen kan worden te trouwen met een meisje als hij met haar
heeft geslapen, zeker als ze zwanger blijkt te zijn. Soms kan hij aan een gedwongen huwelijk
ontkomen door te ontkennen dat hij met het meisje naar bed is geweest – een voorbeeld van zo’n
situatie wordt beschreven in Buitengesloten - maar deze strategie is niet van succes verzekerd.
Seksueel gedrag dat als grensoverschrijdend voor jongens en mannen wordt beschouwd is openlijke
homoseksualiteit. Dit kan de schande van seksueel ‘wangedrag’ van meisjes evenaren, zo blijkt uit de
gesprekken. Opvallend hierbij was dat wanneer mensen spraken over homoseksualiteit het bijna altijd
ging over mannen: ‘lesbisch zijn’ kwam als thema nauwelijks naar voren.
Dat seksualiteit ook voor jongens aan regels gebonden is, komt ook naar voren in bijvoorbeeld
Huiselijke Vrede en Families onder Druk. Wat betreft de Marokkaanse en Midden-Oosterse context
wordt hieraan ook aandacht besteed bijvoorbeeld door Fatima Mernissi (1997) en Rob Ermers (2007).
Uit veel literatuur valt af te leiden dat de beperkingen vaak groepsgebonden zijn, dat wil zeggen dat
Turkse of Marokkaanse jongens ‘hun eigen meisjes met rust laten’, of dat Marokkaanse jongens ‘uit

51

voorzorg’ geen relaties aangaan met Turkse meisjes (zie bijv. Liefde op Maat van Sterckx en Bouw
2005). De Marokkaanse jongens in ons onderzoek hebben overigens niet aangegeven dat ze Turkse
meisjes mijden.
Zoals wij al aangaven worden jongens echter minder beperkt in hun seksualiteit dan meisjes.
Bovendien blijken zij veel gemakkelijker vergeven te worden voor seksueel ‘wangedrag’ dan meisjes.
Niet alleen mag een jongen in het geheim of juist na een correcte introductie van zijn vriendinnetje bij
zijn ouders vaak gewoon zijn gang gaan, zelfs als hij misbruik heeft gemaakt van een meisje ‘komt hij
er waarschijnlijk wel mee weg’. In een gesprek over meisjes die zich inlaten met loverboys, zegt
iemand:
Maar wie wordt er het meeste op aangesproken? De jongen komt er waarschijnlijk mee
weg. Ook binnen zijn eigen familie. Als blijkt dat hij een meisje heeft misbruikt, dan is
het wel een schande voor de familie, maar hij maakt nog kans om te gaan trouwen en
toch nog ergens te komen in zijn leven. Maar van het meisje is de eer zwaar verpest.
Begrijp je? Het weegt veel zwaarder. De kans dat zij ooit iets van haar leven kan maken
naar aanleiding van wat er gebeurd is, is veel minder groot dan voor de jongen. (M fg
4)
Dat een meisje zwanger kan worden en een jongen niet, maakt de ‘noodzaak’ van controle op meisjes
veel urgenter, zo geeft een aantal respondenten aan. Hoewel veel respondenten dit niet eerlijk vinden,
blijken ze er soms ook weer snel overheen te stappen: het is nu eenmaal zo.
Ook bij gehuwde mannen is de norm anders dan de praktijk. Turkse mannen vertelden
bijvoorbeeld dat wanneer een man vreemdgaat hij even ‘het vuil van zijn handen kan wassen’, andere
Turken vertelden dat een man die veel vrouwen heeft een zampara (casanova) is, behalve wanneer hij
bijvoorbeeld overspel zou plegen met de vrouw van een vriend of familielid, dan is hij namussuz
(eerloos). Verder zou de zoon van een notoire overspelpleger moeite hebben een goede
huwelijkspartner te vinden, omdat mensen zouden denken ‘zo vader, zo zoon’. Hindostanen vertelden
opvallend vaak dat het een publiek geheim was dat hun vader of echtgenoot er meerdere vrouwen op
nahield. ‘Hoerenlopen’ werd ook wel eens genoemd. Dit was weliswaar niet iets om trots op te zijn,
maar was ook weer niet zo’n groot probleem. Een oudere man (H ii 5) vertelt: “Als men een man ziet
bij de ‘rode lampjes’, dan weet iedereen dat en laat die man zich een paar maanden niet zien. Dan is
het weer goed. Maar het blijft een stempel.”
Uit veel ander empirisch onderzoek komt naar voren dat de normen voor meisjes en jongens
en vrouwen en mannen aangaande seksualiteit weliswaar hetzelfde zijn, maar dat jongens en mannen
in de praktijk meestal kunnen doen en laten wat ze willen, terwijl meisjes en vrouwen vaak zwaar
moeten boeten voor ‘misstappen’ (zie bijv. Salverda 2004). Bij jongens gaat het meestal alleen mis als
ze van plan zijn met een ‘ongeschikt’ meisjes te trouwen. Dan kunnen zij te maken krijgen met allerlei
vormen van dwang en geweld. De controle op jongens is meestal niet gericht op hun seksualiteit per
se, maar op sluiten van een ‘goed huwelijk’. In ons onderzoek gaf een klein aantal mannen aan dat zij
geen keus hadden gehad met betrekking tot het kiezen van een huwelijkspartner. Dit is ook een

52

belangrijk thema in Liefde op Maat van Sterckx en Bouw (2005) en in Huiselijke Vrede van Metin,
Krikke en Şimşek (2006). De wijze waarop deze huwelijkse onvrijheid kan leiden tot vormen van
dwang en geweld tegen jonge mannen en vrouwen, komt naar voren in Buitengesloten van Terpstra en
van Dijke (2006) en in de film Mijn eer, Onze zaak 29 die in opdracht van de politie Amsterdam werd
gemaakt.
De jongens en mannen in ons onderzoek hebben weinig gesproken over de hoge
eerverwachtingen van de mannelijke viriliteit, een onderwerp dat prominent aanwezig is en bijna alle
studies over eer die wij bestudeerd hebben. Dit heeft ongetwijfeld te maken met het feit dat seksualiteit
geen apart thema was in de topiclijsten voor dit onderzoek 30. In Huiselijke Vrede van Metin, Krikke en
Şimşek (2006) wordt echter wel ingegaan op ervaringen met seksualiteit. Daarin vertellen sommige
jongens door hun vader te zijn meegenomen naar een prostituee zodat zij ingewijd konden worden in
de wereld van de seksualiteit. Sommigen van hen ervoeren dat als zeer negatief. Ook één van onze
respondenten werd meegenomen naar een bordeel door zijn broer. Hij herinnerde zich vooral zijn
gevoel van schaamte zowel tegenover de prostituee als de broer die hem daar had gebracht.
Uit het bovenstaande is duidelijk geworden dat ouders die veel belang hechten aan de familie-eer altijd
toewerken naar het huwelijk van hun kinderen. Meisjes worden opgevoed om een dienstbare
huisvrouw en moeder te worden en moeten vooral maagd blijven tot het huwelijk, en zowel jongens
als meisjes worden geacht te trouwen met de partner die hun ouders of andere familieleden voor hen
kiezen. De familie legt allerlei criteria aan voor goede huwelijkspartners. Een partner moet uit een
eervolle familie komen, soms bestaat er een voorkeur voor een huwelijk met een nabij familielid of
een dorpsgenoot. Een kind dat zich om de eer van de familie bekommert, legt zich daarbij neer.
Een belangrijk criterium voor een huwelijkspartner is van oudsher meestal dat hij of zij uit
dezelfde groep komt en hetzelfde geloof aanhangt. Onder Marokkanen vormen huwelijken tussen
Arabieren en Berbers meestal geen probleem, het probleem ligt eerder bij huwelijken tussen
Marokkanen met ‘Hollanders’ of mensen uit andere etnische groepen, zeker als deze geen moslim zijn.
In gesprekken met mensen uit Turkije werd er weinig weerstand verwoord tegen huwelijken tussen
Koerden en Turken, maar huwelijken tussen Alevieten en Soennieten zouden wel vaak problemen
opleveren. Onder Hindostanen worden Hindoes geacht te trouwen met iemand van dezelfde stroming
in het Hindoeïsme, en Moslims met Moslims. Als een meisje de religie van haar man aanneemt, wordt
het huwelijk door de ouders van de man vaak wel geaccepteerd. Maar de mogelijkheid dat zij haar
religie opgeeft, zet haar vaak juist onder zware druk van haar eigen familie. Dit gaat tegenwoordig

29

De film werd dit jaar gepresenteerd en is gemaakt door Bosch Film.
Wij richtten ons op het aanleren en de betekenis van eer en lieten het initiatief voor een eventuele bespreking
van seksualiteit over aan de groep of de individuele respondent. Dit was enerzijds omdat wij het gesprek niet te
veel wilden sturen, anderzijds omdat wij verwachtten dat het moeilijk zou zijn om seksualiteit te bespreken in
groepen.
30

53

lang niet altijd meer zo: in huwelijkskeuzes en praktijken zit veel beweging. Hierop komen wij later in
dit deel nog terug. Eerst gaan wij in op de wijze waarop mensen eer kunnen ‘maximaliseren’.

Eer maximaliseren
Wij gaven al aan dat gehoorzaamheid van kinderen aan ouders en de controle op de seksualiteit van
vrouwen minimumvereisten zijn voor eer, maar dat mensen meer wensen. Belangrijke zaken waarmee
men eer kan maximaliseren zijn opleiding, werk en materiële status. Deze aspecten van eer worden het
meest benadrukt door Hindostanen, daarna door Marokkanen, daarna door Turken en Koerden. Dat
zaken als een hoge opleiding, een goede baan en een mooie auto door Turken en Koerden minder
benadrukt worden, betekent ons inziens niet dat materiële status en dergelijke geen rol spelen in de
eer 31, maar dat in een gesprek met Turken en Koerden de ideeën van eer en geweld gemakkelijker aan
elkaar gekoppeld worden en dat wanneer eer en geweld eenmaal aan elkaar gekoppeld zijn, de
aandacht snel uitgaat naar seksualiteit. In een focusgroepgesprek met Hindostanen werd benadrukt dat
veel Hindostanen graag pronken met hun kinderen, als die een goede opleiding of baan hebben, en met
materiële verworvenheden.
Cheryl: Ik heb in Den Haag op straat gewerkt als politieagent, en daar heb ik in één van
de slechtere wijken gewerkt. Daar woonden heel veel Hindoestaanse mensen. Maar
daar reden ze echt in dikke dure auto’s, en ze hadden allemaal goud en ze wilden het
allemaal zo veel mogelijk laten zien. Dan kwam ik bij die mensen binnen en dan zaten
ze op sinaasappelkratjes. Ze hadden matrassen op de grond en ze zaten op
sinaasappelkratjes. Dus wat dat betreft was er niks.
Anita: Maar die auto…
Cheryl: Ja, die auto is voor de buitenwereld.
William: Je kunt het ook zien als je in Scheveningen bent op een zondag of op een
zaterdag. Dan zie je ook dure auto’s met hele families achterin en met muziek en zo.
Dan zie je ze één keer in de zoveel tijd op straat wandelen en dan moet iedereen weten
‘de familie heeft een BMW’.
Ekram: Jennifer heeft een huis gekocht. Vanuit onze generatie hebben er al best wat een
huis gekocht, maar vroeger gebeurde dat niet. Dat ‘thuis’ zie je niet aan de buitenkant.
Mijn vader had ook een BMW en heel veel goud. Dat heeft hij nu nog steeds. Hij heeft
ook wel een mooi huis. Maar voor mij is het belangrijk dat ik een huis heb zoals ik het
wil hebben. Netjes met een tuin erbij. En die auto maakt mij niet uit.
Jennifer: Ja, je bleef maar zoveel mogelijk in een huurhuis zitten, zodat je zoveel
mogelijk ruimte had voor andere dingen. Voor dingen die je ‘status’ groter maakten.
In alle etnische groepen wordt naar voren gebracht dat een goede opleiding, een goed inkomen en een
mooie auto vooral voor mannen belangrijk worden gevonden. Dalila (27, M ii 3) vertelt bijvoorbeeld:
Meisjes worden meer beschermd, maar tegelijkertijd wordt er ook best wel veel
verwacht van een meisje, van een jongen vooral met een materiële zin, een jongen moet
wel heel gauw een bepaald inkomen hebben, moet heel gauw een huis, een goede auto
hebben, daar wordt ook wel heel veel verwacht en als dat niet, een jongen moet ook
31

Van Eck (2004) geeft ook aan dat rijkdom die getoond wordt (gösteriş) van belang is voor de şeref.

54

goed gestudeerd hebben er worden ook wel veel eisen gesteld aan jongens, maar een
meisje wordt vooral in de zin van wat ik net ook al zei, in relaties en maagdelijkheid…
Een verschil tussen ‘minimale vereisten’ en ‘maximale eer’ is dat zaken als economisch succes altijd
nog verworven kunnen worden. ‘Misstappen’ op het terrein van de minimale vereisten kunnen, zekere
wanneer seksualiteit in het geding is, maar moeilijk uitgewist worden: een zoon die openlijk
homoseksueel is wordt geen nette huisvader meer, en een vrouw van wie bekend is dat ze is
vreemdgegaan kan niet meer eervol worden. Bij de minimale vereisten is de bewegingsvrijheid dus
minimaal. ‘Maximaal haalbare eer’ biedt echter meer onderhandelingsruimte. Iemand die nooit naar
school is geweest, kan met hard werken toch een mooi huis kopen, iemand die failliet is gegaan, kan
alsnog een bloeiend bedrijf opbouwen. Omdat opleidingen en economische mogelijkheden van
oudsher vooral openstaan voor jongens en mannen, hadden zij dus een voordeel boven meisjes en
vrouwen.
Als mannen economisch succesvol zijn, worden veel van hun mindere kanten door de vingers
gezien. Zo vertelde een oudere Hindostaanse man (H ii 5): “Als je veel geld hebt, je bent rijk, dan
word je omhelsd. Je krijgt een warmte die je niet verdient.” Over een hypothetisch geval van een man
die in aanzien is gedaald omdat hij prostituees heeft bezocht, zei hij: “Dan moet je rijk worden. Want
niemand praat over rijke mensen. Niemand praat over een staatshoofd.” Gevraagd hoe Turken aan
zouden kijken tegen een rijke ondernemer die zijn werknemers voorbeeldig behandelt, maar wiens
dochter allerlei vriendjes heeft, zei een Turkse respondent (44, ii 10): “Dan is die man een prima vent,
maar die dochter een hoer, of ze denken dat er voor dat soort mensen [de elite] nu eenmaal andere
regels gelden.”
Het feit dat individuen met hun ‘prestaties’ op bepaalde gebieden de eigen eer of/en die van de
familie kunnen maximaliseren, kan kansen creëren voor individuen, maar kan hen ook onder druk
zetten. Dit wordt vooral duidelijk als we kijken naar één van de meest beproefde en succesvol
gebleken manieren om eer te maximaliseren, namelijk door het sluiten van een ‘goed huwelijk’. De
controle op huwelijken geeft families de kans hun eer te bestendigen of een stapje hoger te komen. Het
huwelijk kan daarmee een middel zijn om eer te maximaliseren. Terwijl het trouwen binnen de ‘eigen
groep’ een minimumvereiste voor eer is, kan het trouwen met een vrouw met een lichtere huid (dit
werd alleen genoemd onder Hindostanen), of een man met een statusrijke baan en een mooi huis een
manier zijn om eer te maximaliseren. In beide gevallen is de mogelijkheid aanwezig dat de ouders van
de bruid welvaren bij het huwelijk, maar zijzelf niet. Als een rijke man zijn vrouw als onder zijn stand
beschouwt, is de kans op geweld misschien groter dan wanneer hij met een gelijke was getrouwd.
Wij gaven al aan dat sommige onderzoekers kritiek hebben op het idee dat eer
onderhandelbaar of variabel is. Het werk van Bartels (1993) sluit echter wel aan bij onze bevindingen.
Clementine van Eck, die stelt dat namus (‘kuisheid’ van vrouwen) niet variabel is maar şeref (prestige,
status) wel, betoogt dat Turkse families met veel şeref minder bang hoeven te zijn voor een aantasting

55

van hun namus (2004: 28). Als dit het geval is, dan zijn zaken waarmee men de eer kan maximaliseren
dus ook een manier waarop men invloed kan uitoefenen op eer.
Bovenstaande manieren om eer te maximaliseren hebben allemaal betrekking op eer ‘zoals het
was’, of eer ‘in traditionele zin’. In dit dynamische ‘spel om eer’, hebben vooral mannen de ruimte. In
paragraaf 1.4 zal echter duidelijk worden dat meisjes en vrouwen steeds meer ruimte opeisen om zelf
ook met eer te kunnen ‘spelen’ of erover te onderhandelen. Eerst gaan wij in paragraaf 1.3 in op de
wijze waarop kinderen leren wat eer betekent.

56

Conclusie Wat is eer?
Eer is een niet tastbaar begrip dat verschillend geïnterpreteerd wordt. Sommige mensen hebben
vooral positieve associaties met eer – men denkt bijvoorbeeld aan eigenwaarde, trots en respect andere vooral negatieve – men denkt bijvoorbeeld aan vrijheidsbeperking en geweld. Eer heeft niet
alleen verschillende betekenissen voor verschillende personen, maar mensen hechten ook in
verschillende mate waarde aan eer. Eer kan bestaan op verschillende niveaus, van het persoonlijke
tot het niveau van de gemeenschap, maar traditioneel gesproken gaat het vooral om het imago van
de familie.
In de breedste betekenis van eer houdt eervol zijn in: ‘een goed en waardevol mens zijn’. Niet
alleen voor jezelf, maar juist ook voor anderen: men is alleen goed en waardevol als de
gemeenschap dat vindt. De verhouding van meisjes en vrouwen tot het collectief is anders dan die
van jongens en mannen. Eer is dus gendergeladen. Eer is ook een generatiegebonden begrip, wat
inhoudt dat jongeren andere taken hebben met betrekking tot het beschermen van de eer dan
volwassenen.
Het is mogelijk een onderscheid te maken tussen ‘minimale vereisten’ voor eer en ‘maximaal
haalbare’ eer. De maagdelijkheid van meisjes en seksuele trouw van vrouwen worden in alle
etnische groepen beschouwd als een ‘minimumvereiste’ voor eer. Mannen hebben ook te maken
met controle op hun seksualiteit en huwelijkskeuze maar deze is meer contextafhankelijk en is
gemakkelijker te omzeilen. Ook betrouwbaarheid en eerlijkheid vormen ‘minimumvereisten’ voor
eer, maar deze waarden blijken in de praktijk minder absoluut te zijn dan de controle over de
seksualiteit van vrouwen. Met zaken als een goede opleiding en materiële status kan men proberen
‘zwakke punten’ te compenseren of eer te vermeerderen. Een belangrijke manier om eer te
maximaliseren is ook door middel van een huwelijk met een ‘goede partij’.
Met betrekking tot het bovenstaande zijn er weinig verschillen tussen de groepen, met dien
verstande dat Hindostanen veel meer nadruk leggen op de noodzaak ‘uit te blinken’ dan Turken,
Turkse Koerden. Marokkanen lijken daarin een middenpositie in te nemen. Hindostanen spreken
ook het vaakst over huwelijksdwang (in het recente verleden). Voor Turken en Turkse Koerden
lijkt eer het minst onderhandelbaar.

1.2 Hoe wordt eervol gedrag bijgebracht?
Het spreekt in de ‘traditionele eermoraal’ voor zich dat eerschendingen op alle mogelijke manieren
voorkomen moeten worden. Verderop in dit rapport zal blijken dat eerherstel een heikele kwestie is, en

57

soms helemaal niet mogelijk. Juist daarom is er zoveel nadruk op het aanleren van eer en het
voorkomen van eerverlies. Om kinderen - de volwassenen van later immers – uit de gevarenzone te
houden, moet eer ‘met de paplepel’ worden ingegeven. Dat kon op verschillende manieren.
Veelgenoemde manieren om eer aan te leren zijn: vertellen over eer, kinderen kort houden,
binnenhouden, opleggen van verboden, waarschuwen voor de mogelijkheid van roddel, vertellen van
‘enge verhalen’, inprenten van gevaren, dreigen met of toepassen van fysiek geweld, het goede
voorbeeld geven, en gesprekken voeren over seksualiteit.
In de opvoeding van Hindostanen en Marokkanen werd meestal minder expliciet verwezen
naar de eer van de familie dan onder Turken en Koerden. Het spreekt vanzelf dat kinderen meestal op
een veelvoud van manieren leerden wat eer inhield en hoe zij zich moesten gedragen.
Het is iets wat je meekrijgt, denk ik, vanaf je geboorte. Wat je in je omgeving ziet
gebeuren. En of dat goed aanvoelt of niet. En dat wordt aangestuurd vanuit je ouders,
vanuit wat je ziet op tv, vanuit je omgeving en ook vanuit de islam. (begin 20, M ii 7)
Uit dit citaat valt af te leiden dat het eerbegrip lang niet altijd expliciet werd of wordt gebruikt door
ouders of andere verwanten. Sommige oudere Hindostanen groeiden wel op met verwijzingen naar de
izzat (eer) van de familie, maar anderen hoorden de term bijna nooit. In de perceptie van veel
Hindostanen werd het sociale leven in Hindostaanse gezinnen vroeger vooral gestuurd door het
zinnetje ‘manai ka bolie’ (wat zullen de mensen zeggen). Voor Marokkanen had het woordje
hasjouma (schaamtevol) een belangrijke functie, het werd en wordt meer gebruikt dan sharaf (eer).
Hoewel onder Turken en Turkse Koerden het vaakst expliciet naar de eer van de familie werd
verwezen, gold ook bij hen dat de manier waarop kinderen die eer moesten hooghouden niet zozeer
werd uitgelegd met verwijzing naar wat eer inhield, maar meer via verboden en waarschuwingen. Of
het nu termen waren als eer (namus, şeref (Turks en Koerdisch), izzat (Hindostaans), sharaf
(Arabisch)), schaamte(vol) (ayıp (Turks), hasjouma (Arabisch)) of ‘wat zullen de mensen zeggen’
(manai ka bolie (Hindostaans)), al deze termen hadden een ‘stoplichtfunctie’: ze gaven aan dat mensen
met hun gedrag in de gevarenzone konden komen.

Rollen van vaders en moeders
De moeder is van oudsher het meest actief in het dagelijkse onderricht van eer. Zij draagt de ‘interne
verantwoordelijkheid’ voor de wijze waarop haar kinderen zich gedragen, zeker als het gaat om de
maagdelijkheid van de meisjes. Waar de moeder in de jeugd van de respondenten afwezig was, werd
haar taak soms door een tante of grootmoeder op zich genomen. Firdevs geeft aan dat moeders zich
vaak beriepen op mannelijke autoriteit.
Meestal hoor je dit soort uitdrukkingen van vrouwen, niet direct van mannen. Mannen
zeggen niet namussuz! Bijvoorbeeld, maar vrouwen kunnen wel heel veroordelend zijn.
En ook in de familie hè, moeder tegen dochter. Ze kan haar dochter heel erg

58

manipuleren. Heb jij dat bijvoorbeeld gehoord van je moeder tegen je zus [vraagt ze
aan de twee mannen in de groep], ik heb het heel vaak gehoord, moeder kan een groter
probleem zijn soms. Wat moeders ook zeggen is: “Als je vader dit hoort, krijg je straf”,
maar het gebeurt dan bijvoorbeeld dat de vader het hoort en dat hij gewoon zegt: “ok”.
Moeders maken je bang. Ze zeggen: “Oh, oh laat je vader dit niet horen, oh als je
vader…” Maar soms hoort je vader het en dan gebeurt er helemaal niets! (30, T fg 2)
Anderen gaven echter aan dat juist hun vaders wel degelijk strikt en dominant waren. Zo herinnerde
Firdevs’ gespreksgenoot Suat zich dat alle kinderen in de straat spoorslags naar binnen renden als zijn
vader ‘s avonds thuiskwam van zijn werk: zijn vader boezemde Suat en zijn speelkameraden zo’n
vrees in dat ze hem niet voor de voeten durfden te lopen. Suat en met hem de meeste respondenten
hadden als kind een intiemere band met hun moeder. De moeder fungeert als de tussenpersoon tussen
de kinderen en de vader, vertellen ze. Soms houdt de moeder voor haar man geheim wat haar door
haar kinderen is toevertrouwd, wanneer mogelijk onderhandelt zij met hem man over de wensen van
haar kinderen. Meestal komen mannelijke familieleden dus pas in beeld, wanneer kinderen de grenzen
van het toegestane opzoeken. Waar vaders afwezig zijn, is het vaak een oudere broer of oom die zich
om de kinderen bekommert.
Hoewel dit als het algemene patroon wordt geschetst, blijken er onder onze respondenten
nogal wat verschillen te bestaan. In enkele gevallen hadden of hebben respondenten een veel betere en
opener relatie met hun vader. Waar geen verschil van mening over is, is dat in de relatie met de
buitenwereld de vader of andere mannelijke familieleden primair verantwoordelijk zijn. Als het ‘mis’
gaat in een gezin, kijken mannelijke familieleden de moeder van het zich misdragende kind daar op
aan.
Dat kinderen meestal een intiemere band hebben met hun moeder wordt ook in andere
onderzoeken naar voren gebracht, bijvoorbeeld in het onderzoek van Metin, Krikke en Şimşek (2006)
en van Sterckx en Bouw (2005). De mannen in het onderzoek van Metin et al beklaagden zich er over
dat hun vrouw hun als boeman gebruikte tegenover de kinderen, ook voelden zij zich buitengesloten
door hun vrouw en kinderen. Uit hun onderzoek is af te leiden dat de strikte taakverdeling tussen
vaders en moeders geweld in de hand kan werken. In ons onderzoek werd vaker benadrukt, zoals
Firdevs deed, dat vrouwen, juist omdat zij de dagelijkse bewaking van de eer in handen hebben, hun
kinderen zwaar onder druk kunnen zetten om zich te houden aan de eerregels. Tegelijkertijd was er
veel aandacht voor de druk waar moeders zelf onder staan om zich zo goed mogelijk van hun taak te
kwijten.

De opvoeding van meisjes
In vrijwel alle gesprekken kwam naar voren dat meisjes worden opgevoed met het idee van
‘vrouwelijke kwetsbaarheid’. Jonge meisjes worden als kwetsbaar gezien omdat ze fysiek zwakker
zouden zijn dan jongens en, wordt er soms aan toegevoegd, in emotioneel opzicht gevoelig. Ze weten

59

niet wat er in de wereld te koop is - dat moeten ze ook niet weten - maar dat betekent dan wel dat ze
gemakkelijk doelwit kunnen worden van ‘gladde mannen met mooie praatjes’. Bovendien kunnen ze
tegen hun wil worden lastiggevallen of zelfs verkracht. Zelfs een ‘onschuldig gesprekje’ kan
gevaarlijk zijn, al was het maar omdat de buren zouden kunnen gaan praten. Het idee van de
kwetsbaarheid van meisjes legitimeert de beperkingen die aan hen worden opgelegd. Veel vrouwelijke
respondenten werden, zeker vanaf een jaar of elf twaalf, aangeraden of bevolen alle contact met
jongens en mannen buiten de familie te vermijden. Om het risico op eerverlies zo klein mogelijk te
maken, mochten zij soms als kind niet bij vriendinnetjes thuis spelen: je wist nooit wat er in een
vreemd huis kon gebeuren.
Deze beperking van de bewegingsvrijheid hield in dat meisjes het grootste deel van hun tijd
binnenshuis doorbrachten. Zo werden zij letterlijk van de straat gehouden en konden zij zich
bovendien wijden aan hun huishoudelijke en verzorgende taken. De Hindostaanse Ida vertelde dat zij
al op haar achtste kookte, waste en streek. Hoewel lang niet elke vrouwelijke respondent al op jonge
leeftijd zo hard moest werken en zo op haar tellen moest passen als Ida, herkenden vrijwel alle
vrouwen Ida’s situatie uit de omgeving waarin zij opgroeiden. De mate waarin meisjes zich ‘beperkt’
voelden varieerde wel. Een deel van de vrouwen voelde zich als kind niet in hun vrijheid beperkt of
benoemde dit in elk geval niet. Zo vertelde een Hindostaanse vrouw van middelbare leeftijd die haar
dochter in Nederland ‘heel vrij’ had opgevoed, dat ze van huis uit had meegekregen ‘dat je dochter
mag genieten’. Deze vrouw was net zoals veel van haar generatiegenoten uitgehuwelijkt tegen haar
wil, zij had dus wel degelijk met dwang van haar ouders te maken. Maar omdat zij met veel liefde was
opgevoed en haar vader zijn dochters meer vrijheid gaf dan veel andere vaders, keek zij op een heel
andere manier terug op haar jeugd dan vrouwen wiens opvoeding vooral in het teken stond van ver- en
geboden.
Uit het bovenstaande blijkt dat de plaats van meisjes in het privédomein was. Zij moesten
binnen de vier muren van het ouderlijk huis of in ieder geval binnen de grenzen van de vertrouwde
buurt- of dorpsgemeenschap blijven. Uit recent onderzoek blijkt dat Turkse en Marokkaanse meisjes
tegenwoordig in grote getale buiten die grenzen treden. Dit betekent echter niet per se dat zij vrij zijn
om te gaan en te staan waar zij willen. Terwijl meisjes vroeger aan huis of de buurt gebonden waren, is
het privédomein tegenwoordig als het ware uitgebreid naar de school en soms ook naar de werkplek.
De school is een legitieme plaats voor een meisje om zich te bevinden, maar na schooltijd moet zij wel
spoorslags naar huis. Dit wordt aangegeven door Sterckx en Bouw (2005), die onderzoek hebben
gedaan onder Turkse en Marokkaanse jongeren in Amsterdam en Mirdal (2006) die onderzoek heeft
gedaan onder Turkse en Turks-Koerdische vrouwen in Denemarken. Ook sommige jonge vrouwen in
ons onderzoek moeten na school of werk direct naar huis komen of mogen alleen onder begeleiding
naar het huis van een vriendin. Anderen hebben wat meer vrijheid, zij mogen bijvoorbeeld met
vriendinnen de stad in.

60

De opvoeding van jongens
Jongens krijgen in de opvoeding vaak minder strenge regels mee over hun seksualiteit dan meisjes.
Toch gaven ook sommige mannen aan dat hen was geleerd om meisjes en vrouwen te mijden. Göksel
(44, T fg 2) vertelde het volgende over het ‘eervolle’ gedrag van zijn broer:
Hij liep altijd zo, met het hoofd naar beneden, als hij door de buurt liep. Hij kijkt
niemand aan. Hij had een heel goede reputatie, was heel eerlijk en hij keek naar
niemands vrouw of meisje, iedereen had heel veel respect voor mijn broer, dat wisten
wij, hij was heel bekend. Hij was ook een leuke jongen, heel knap, maar ondanks dat
hij heel knap was, keek hij niemand aan. Dat waardeerden de buren heel erg. Zo
leerden we ook denk ik, je moet niet naar je buurvrouwen of meisjes kijken met een
slecht oog.
Afgezien van de voorzichtigheid die jongens moeten betrachten met meisjes, hebben zij vaak minder
verplichtingen thuis en meer vrijheid buitenshuis. De mate waarin jongens worden vrijgelaten varieert
wel. Zo werd een aantal jongens zeer streng opgevoed. De dreiging van verbaal of fysiek geweld
speelde daarin vaak een rol. William bijvoorbeeld, een Hindostaanse man van 48 (H fg 4) gaf duidelijk
aan dat zijn zus en hij heel streng waren opgevoed. Toen William vertelde over hoe zijn moeder zijn
zus soms met een kleerhanger bedreigde, zei een andere man in zijn groep:
Bij ons was het precies hetzelfde. Wat hij nu zegt was bij mij precies hetzelfde. Wij
waren thuis met drie jongens. Ik was wel eens om vijf over vijf [vijf minuten te laat] op
weg naar huis, en dan stond mijn moeder altijd voor de deur te schreeuwen waar ik
was. Je leert gewoon gehoorzamen. (30, H fg 4)
Ook een aantal Marokkaanse mannen gaf aan streng opgevoed te zijn: wat voor hun zussen gold, gold
ook voor hen, zo stelden zij. 32 Als de jongens buiten waren was er echter geen toezicht en ook het
harde werken dat sommige vrouwen benoemden, gold voor jongens minder.
Jongens wordt in de opvoeding ook geleerd om de seksualiteit van vrouwen, in het bijzonder
van hun zus, te ‘bewaken’. Dit komt in het volgende fragment uit een focusgroep naar voren.
Göksel: Bijvoorbeeld toen mijn zus 11 of 12 of misschien een beetje ouder was, ik
herinner me dat heel goed, ze at buiten op straat iets, voor de deur. Ze at een
watermeloen. Toen mijn broer haar zag vond hij dat gedrag van haar om buiten te eten,
met de jongens die in de straat lopen en denken, wat een makkelijk meisje…
Int: Omdat ze buiten eet.
Göksel: Ja, vooral was mijn broer heel erg jaloers (kıskanç) omdat zij een meisje was.
Suat: Niet dat hij jaloers op haar was, maar in beschermende zin.
Göksel: Niet op een seksuele manier maar om haar op te voeden, hij wilde niet dat
jongens… Als een jongen naar mijn zus kijkt… Toen wist ik, een meisje kan niet
buiten zitten.
Int: Hoe heeft hij haar laten weten dat ze verkeerd bezig was?
32

Ons inziens vinden jongens het vaak zo ‘logisch’ dat meisjes meer beperkt worden dan zij, dat ze het zien. Uit
de gesprekken bleek ook wel dat er toch meer verschil werd gemaakt door hun ouders dan ze in eerste instantie
aangaven.

61

Göksel: Hij heeft haar heel hard geslagen, wij en iedereen heeft dat gezien, mijn zus
was heel verdrietig. Door dit gedrag zie je dat meisjes buiten geen watermeloen kunnen
eten en naar andere mensen kijken. Dat doen oudere vrouwen op de straat maar jonge
meisjes niet. Dat was een gewoonte hè, dat was een heel leuk tijdverdrijf voor oudere
vrouwen, iedereen zit voor zijn deur, ze praten met elkaar, met de mensen tegenover,
dat was de geest van de samenleving, de buurtcultuur, dat is niet meer daar. Ik herinner
me heel goed dat iedereen iedereen kende. Dat was een ander ding, wij konden als
jongens altijd op straat spelen, maar ik zag nooit meisjes op straat. Ik dacht dat mijn zus
niet buiten mocht omdat ze een beetje ouder was, zij was altijd thuis, bezig met kleren
wassen, of iets koken, net als een kleine vrouw. Ik heb geen andere zussen en drie
broers. Iedereen was heel bezitterig naar mijn zus. Mijn zus zegt nu, na lange jaren, dat
zij van mij geen broek aan mocht. Zij mocht alleen een rok aan. Ik was acht jaar jonger
en ik zei haar dat het niet mocht. Zij was toen 14 of 15 [en Göksel was 7 of 8]. (luid
gelach) (44, T fg 4)
Uit dit citaat komt naar voren dat Göksel eervol gedrag ‘afleidde’ uit zijn omgeving. Hij keek het
bijvoorbeeld af bij anderen. Uit het met gebogen hoofd door de buurt lopen van zijn broer, leidde hij af
dat je met meisjes uit de buurt maar beter op je tellen kon passen, uit het feit dat zijn broer zijn zus
sloeg concludeerde hij dat een meisje niet geacht werd aandacht te trekken ‘op de openbare weg’. Dat
meisjes nauwelijks op straat speelden, maakte hem duidelijk dat hij er voor moest zorgen dat zijn zus
binnen bleef.

Verschillen binnen en tussen gezinnen
Hoewel de basisingrediënten van de eeropvoeding door bijna iedereen herkend worden, onderscheiden
respondenten grote verschillen in de strengheid van de ouders en in de beperkingen die hen vroeger
opgelegd werden of nog steeds worden. Deze verschillen in de naleving van ‘eer’ worden door de
respondenten in de eerste plaats geweten aan ‘het karakter van het gezin’: het ene gezin is het andere
niet. Op de vraag wanneer er schande over een familie wordt afgeroepen, zegt Radya bijvoorbeeld (21,
M fg 3):
Ja, kijk, dat is bij iedere familie anders. Kijk de ene familie vindt dat erg en de andere
niet. Bijvoorbeeld, als jij tegen de buurvrouw zegt: ‘Ik heb je dochter gezien met een
jongen’ en die buurvrouw zegt: ‘Ja, ik weet het’, dat vindt zij niet erg en een andere
vrouw vindt het wel erg.
Het karakter en de overtuigingen van de ouders blijken - niet zo verwonderlijk overigens - een
belangrijke invloed te hebben op de wijze waarop eer aangeleerd of ‘toegepast’ wordt. Dat allerlei
andere factoren in het gezin (zeg de gezinsdynamiek) een rol spelen daarbij, is misschien minder
bekend. In de verschillende etnische groepen blijken dezelfde processen te spelen.
Respondenten geven aan dat het veel uitmaakt wat voor ouders 33 je hebt of had: ouders die bij
alles eerst aan anderen denken of meer onafhankelijke ouders; ouders die vooral denken aan hun eigen
33

Een minderheid van de respondenten werd voornamelijk opgevoed door ooms en tantes of de grootouders.
Waar van de ouders gesproken wordt, kan dan ook oom, tante of grootouder gelezen worden.

62

gewin of ouders die het beste willen voor hun zoons en dochters; ouders voor wie eer ‘heilig’ is of
ouders die vinden dat het wel iets losser kan. Sommige respondenten vertellen bij voorbeeld dat hun
ouders hen vertrouwden, tenzij het tegendeel bewezen was. Zij groeiden heel anders op dan de
kinderen van ouders die overal spoken zagen. Het karakter en de overtuigingen van de ouders (of
andere prominente opvoeders), zoals die terugkwamen in hun opvoedingsfilosofie, hadden een
bepaalde mate van stabiliteit. De kring waarin de ouders verkeerden, bijvoorbeeld door het werk wat
ze deden, bepaalde mede in hoeverre de ouders een flexibele houding aannamen.
Er is daarnaast ook sprake van allerlei processen in gezinnen die invloed hebben op het ‘eer
regime’: er bestaat een bepaalde gezinsdynamiek die soms gunstig en soms ongunstig uitpakt voor de
kinderen. Hoewel, zoals zojuist aangegeven, er sprake is van een zekere stabiliteit in de houding van
de ouders - een geduldige vader wordt niet zomaar een opvliegend type en een vrijdenkende moeder
wordt niet zomaar puriteins - blijkt uit de citaten die nu volgen dat ouders hun manier van opvoeden
met het verstrijken van de tijd nog wel eens aanpassen. Er komt uit naar voren dat respondenten de
houding van hun ouders bespraken in relatie tot de tijd.
Oudere broers of zussen, en soms neven en nichten of ooms en tantes, baanden soms de weg
voor de jongere leden van het gezin of de familie. Bouchra die in Nederland is opgegroeid vertelde
bijvoorbeeld dat zij als oudste strenger werd opgevoed dan haar jongere zussen, iets wat ze ook in haar
omgeving vaak tegenkomt.
Als je het oudste meisje bent is dat weer wat anders dan je wat jongere zusjes, omdat
die toch wat meer vrijheid genieten. Omdat jij de oudste bent maak je een bepaalde
ontwikkeling door, dat zij ook beseffen dat ze niet alles kunnen ophangen aan die eer
uiteindelijk. Want mijn vader werkt ook. Als mijn zusje zegt: “Ik werk en ik moet naar
een conferentie in dat land”. Vroeger had je dat niet hoeven zeggen. Dat was gewoon
uitgesloten. Maar nu kan hij het zich nog een beetje indenken. Mijn vader was vroeger
echt heel extreem. Het was ja of nee. Geen onderhandeling. Je hoefde niet eens met
hem te praten over bepaalde zaken. Ik ging bijvoorbeeld naar Drenthe voor drie dagen,
dat was uit den boze. (begin 20, M fg 4)
In het gezin van Simone (54, H fg 3) die opgroeide in Suriname gold hetzelfde. Als één van de jongste
kinderen had zij het geluk veel meer vrijheid te krijgen dan haar oudere broers en zussen.
Bij ons was het zo dat de ouderen een strengere opvoeding hebben gehad dan ik. Eén
van mijn broers, mijn andere zus, mijn zusje en ik, wij vieren zijn gewoon… We
mochten doen en laten wat we wilden. (…) Maar ze [de ouders] moesten ook alles
weten. Als wij ergens naartoe gingen moest ik mijn vader of moeder zeggen… Of mijn
vader bracht ons… Vroeger mocht je geen lange broek dragen in Suriname. Mijn vader
kocht het voor ons. Ik zat op college en een korte broek mocht je ook niet aantrekken
om te sporten. Maar mijn vader deed dat wel. Mijn vader was toch moderner. (…) Maar
wel tot hier en niet verder.
Vaak was het zo dat de oudere broers en zussen de jongeren ‘in bescherming’ namen tegen de ouders.
Soms deden zij hun best om de ouders er toe te bewegen de teugels bij de jongere kinderen wat te

63

laten vieren. In een enkel geval gaven de ouders de opvoeding bijna geheel uit handen aan de oudere
zoons. Dat kon een uitermate positief effect hebben op de bewegingsvrijheid van de jongere kinderen,
maar het tegengestelde was ook mogelijk. Het hebben van een oudere broer was niet altijd alleen maar
prettig. Ook op een andere manier konden jongere kinderen lijden onder het feit dat zij oudere broers
en zussen hadden. Wanneer oudere familieleden ‘een scheve schaats hadden gereden’ - en bijna altijd
ging het dan over de zussen en ook wel nichten en tantes - werd de druk op de jongere kinderen soms
juist opgevoerd.
Zo had Soumaya (27, M ii 2) het erg moeilijk bij haar ouders thuis, mede omdat haar oudere
zus van huis was weggelopen. Haar vader had haar altijd gestimuleerd om te studeren, maar, vertelt ze:
Op een gegeven moment had hij dat niet meer, toen was het: ok, ga maar trouwen.
Want trouwen is belangrijk. Dat komt natuurlijk omdat mijn zus op zichzelf ging
wonen, en dat vonden zij heel erg moeilijk. Daar is toen zijn eer beschadigd, denk ik,
en zijn trots. Zij was toen 21 en ik 18. Zij heeft gewoon d’r spullen gepakt en is
weggegaan. Mijn ouders wilden dat niet, maar zij had al geregeld waar ze kon wonen.
En ze zei: “Nee, ik blijf hier niet”. En toen heeft ze op een ochtend haar spullen gepakt
en is ze weggegaan. En toen heeft zij lange tijd geen contact gehad met haar ouders. En
toen is dat contact wel weer hersteld.
Interviewer: En hoe gingen je ouders daarmee om?
Soumaya: Mijn ouders gingen er moeilijk mee om, want alle shit, die zij eigenlijk had
gecreëerd kreeg ik over mij heen. Dus alle foute dingen die zij had gedaan: jij hebt dit
gedaan… jij hebt dat gedaan… jij wist ervan, jij wist dit, jij wist dat.
Interviewer: Wat zijn dan concreet de dingen die fout zijn gegaan?
Soumaya: Nou dat zij op zichzelf ging wonen, dat ze verkeerde vrienden had, dat ze
vaak uitging en laat thuis kwam. En ik wist daar schijnbaar van. Maar goed, dat wist ik
dus niet. Maar mijn ouders gaven mij dus de schuld. Waardoor denk ik… sommige
huwelijken zijn gewoon een vlucht. En misschien was dat wel een vlucht voor mij, om
te vluchten op de een of andere manier.
Interviewer: Want thuis, had dat een geestelijke invloed?
Soumaya: Ja heel erg, dat was echt heel zwaar, ik had het echt gehad daar. En daarom
zou ik mijn kind nooit zo opvoeden. (…) En mijn vader was natuurlijk bang dat ik ook
haar zou volgen. En dus op het moment dat mijn moeder belt van: Wat vind je, ze wil
met die en die trouwen? Ja, laat haar maar trouwen, wil je nou dat ze dezelfde fout
maakt als je andere dochter? Mijn moeder was tegen het huwelijk, maar die had zoiets
van: Ik kan niet nee zeggen, want dan krijg ik vader op mijn dak. (…)
Interviewer: Dat je zus het huis uit ging speelde dat alleen binnenshuis? Waarom waren
je ouders zo fel geworden naar jou toe?
Soumaya: Nou, eerst was het nog binnenshuis, maar op een gegeven moment kwam jan
en alleman er achter. Dus mijn vader was dan ook zo gefrustreerd, en had zo veel pijn
natuurlijk. Zijn eer was aangetast en zijn trots. Hij begon er ook over te praten met
familieleden. Dan had hij het over haar, dat zij weg was gegaan en dat hij dat heel
moeilijk vond. En dat hij het nooit had verwacht.
Het verhaal van Soumaya geeft een indruk van de wijze waarop haar vader zijn verdriet afwentelde op
de mensen die hem het meest na stonden, zijn vrouw en tweede dochter. Soumaya geeft ook aan dat
haar huwelijk een vlucht was uit een ondraaglijke situatie, die grotendeels veroorzaakt was door de
repercussies van het gedrag van haar zus. Was de eer van haar vader niet al aangetast geweest door het

64

vertrek van haar zus, dan zou haar vader haar wellicht gestimuleerd hebben om pas later te trouwen, en
ook haar moeder zou haar stem luider hebben doen klinken.
Uit het voorgaande blijkt dat jongens en meisjes met andere regels rondom eer zijn opgevoed.
Vrouwelijke respondenten legden in de gesprekken over het algemeen veel meer nadruk op de
ongelijke behandeling van jongens en meisjes. Zij zagen deze als onrechtvaardig. De wijze waarop de
regels werden overgebracht was vergelijkbaar, om zich heen zagen kinderen ‘eer in actie’. Angst en
schaamte waren in deze context goede raadgevers: kinderen leerden vooral wat eer was via het
ontwikkelen van een besef van ‘niet-eer’. De waarschuwingen en schrikbeelden van wat er zou
gebeuren als het fout ging waren expliciet genoeg. En voor meisjes was de confrontatie met eer en
niet-eer vaak een stuk ingrijpender dan voor jongens. Over fysiek geweld spraken respondenten niet
veel als het ging over de manier waarop zij leerden wat eer was, wel als zij spraken over de
gehoorzaamheid die een centraal aspect van eer is.
Zoals andere auteurs (Sirman 2004; Metin, Krikke en Şimşek 2006; Wikan 2003) ook
aangeven, eer wordt verinnerlijkt, bijvoorbeeld zodanig dat een meisje niet kan gaan zitten voor al
haar werk gedaan was, want ‘ik wil niet als lui gezien worden’, dat het niet in een volwassen zoon
opkomt om zijn vader af te weren als deze hem slaat, en dat een vrouw zich kan schamen voor haar
zwangere buik zelfs als ze getrouwd was. Eervol gedrag is een automatisme geworden, het ‘gaat
vanzelf’, is ‘logisch’ en ‘natuurlijk’. De bovengeschikte positie van mannen is voor vrouwen zo
vanzelfsprekend dat zij er vaak niet tegen in opstand komen. Hetzelfde geldt bij het aanleren van eer.
Vrouwen houden dus, zoals al betoogd werd in onze theoretische verkenning, de ongelijke manvrouwverhoudingen mede in stand.
Dat de eer behouden moet worden was de meeste respondenten als kind heel duidelijk. Maar
tegenover de opmerkingen van respondenten die duidelijk maken dat zij als kind precies wisten hoe te
handelen om de familie-eer te bewaren, staan opmerkingen over de verwarring die kinderen, meisjes
met name, voelden over wat er nu eigenlijk exact van hen verwacht werd. Met het groter worden van
de kinderen, het verhuizen naar een andere omgeving, of andere veranderingen in de positie van het
gezin, kwam soms de onzekerheid. De gevaren waren dan wel in steen gebeiteld, maar waar de
gevarenzone begon was minder duidelijk. Hale (midden 30, T ii 4) wist als kind bijvoorbeeld niet wat
te doen toen zij, naast haar vader op straat lopend, gegroet werd door een jongen uit haar klas. Ze was
zo vaak gewaarschuwd niet met jongens om te gaan, dat ze haar ogen strak op de grond gericht hield,
wat haar vader de vraag ontlokte waarom ze die jongen niet groette. Toen ze haar verwarring uitsprak
verzekerde haar vader dat hij haar vertrouwde en dat ze een klasgenoot altijd moest groeten.

65

Verschuivingen in de opvoeding
Hoewel veel respondenten met een impliciet beroep op schuld- en schaamtegevoelens en/of met
ijzeren hand (“Vroeger kreeg ik zo een mep in mijn gezicht als ik een ongepaste term gebruikte”)
werden opgevoed, gaven sommige respondenten, vooral de jongeren, aan dat hun ouders het anders
doen. Zo hebben sommige jonge vrouwen vrij open gesprekken gehad met hun moeder over hoe zij
met jongens dienen om te gaan.
Sevgi: Respect, respect tegenover anderen. Beleefd zijn, maar dat valt ook onder
‘respect’. Ook je namus.
Interviewer: Waar ik dan aan denk, zegt je moeder dan: ‘Sevgi luister, geen seks’’. Gaat
dat op zo’n manier?
Sevgi: Nee. Ze legt me eerst het hele verhaal uit.
Interviewer: Welk verhaal?
Sevgi: Over de regels, dat ik een moslim ben, dat dat soort dingen niet bij een meisje
behoren.
Interviewer: Maar ze zegt niet tegen je ‘je moet geen seks hebben met een man’.
Sevgi: Dat wil ze wel beweren, maar daarom vertelt ze eerst het hele verhaal. Zodat ik
het echt goed in mijn hoofd houd. Als een meisje het wil doen, heeft dat meisje al een
‘viesheid’ in haar. (18, T fg 6)
Veel van de jongere respondenten benadrukken dat de ‘fouten’ van het ene kind niet op het andere kind
geprojecteerd mogen worden, en dat jongens en meisjes veel gelijkwaardiger moeten worden
opgevoed. De meerderheid van de respondenten benadrukt echter dat zij veelal dezelfde waarden als
hun ouders willen overbrengen aan hun kinderen, maar dat zij dit op een meer ontspannen manier
proberen te doen. Volgens de meeste respondenten zijn ouders zich er steeds meer van bewust dat ze
rustig en open met hun kinderen moeten praten, en dat ze met argumenten moeten komen om hun
kinderen op het goede pad te houden. Gül (rond de 60, T fg 3) is van mening dat ouders moeten
beseffen dat niet alle contact met jongens voor een meisje verkeerd is en dat, wanneer een meisje
gezien wordt met een jongen, dat niet betekent dat zij een relatie met hem heeft. De meeste vrouwen in
haar groep reageerden daarop instemmend. Sommige respondenten geven aan dat er zowel met jongens
als meisjes gesproken moet worden over seksualiteit, bijvoorbeeld vanwege de gevaren van
ongewenste zwangerschappen en aids. De vrijheid die de kinderen van de oudere respondenten krijgen,
is vaak vele malen groter dan die zij zelf hadden. De keerzijde van de grote vrijheid die veel jongeren
nu al hebben volgens oudere respondenten, is dat zij vinden dat jongeren soms te ruim van deze
mogelijkheden gebruik maken.

66

Conclusie Hoe wordt eervol gedrag bijgebracht?
Eer wordt in de opvoeding aangeleerd en uiteindelijk verinnerlijkt of geïnternaliseerd. In de
‘eeropvoeding’ wordt het woord eer niet altijd expliciet gebruikt. Sommige Marokkaanse en
Hindostaanse respondenten kennen de woorden sharaf of izzat (beide betekenen eer) niet. Kinderen
leren wat eervol gedrag is door goed te kijken naar volwassenen, en vaak ook via waarschuwingen,
verboden en roddels. Omdat regels verschuiven en niet altijd duidelijk zijn, verkeren kinderen –
vooral meisjes – soms in onzekerheid over wat wel en niet mag. Gevoelens van angst, schaamte en
schuld zorgen er vaak voor dat mensen zich aan de heersende normen en waarden houden of dit in
elk geval pretenderen te doen.
Meisjes en jongens worden beide met regels van gehoorzaamheid aan hun familie opgevoed. Voor
meisjes geldt ook dat zij opgevoed worden om later hun man en schoonfamilie te gehoorzamen.
Bovendien leren meisjes dat zij kwetsbaar zijn. Zij moeten zichzelf beschermen en beschermd
worden door mannen. Vooral hun seksualiteit moet ‘bewaakt’ worden en hiertoe wordt hun
vrijheid vaak ingeperkt. Jongens wordt geleerd dat ze de seksualiteit van vrouwen moeten
bewaken, in het bijzonder die van de zussen.
Er is veel variatie tussen gezinnen en families in de wijze waarop het bovenstaande in praktijk
wordt gebracht. Daarbij spelen het karakter en de opvoedingsfilosofie van de ouders een rol, maar
ook de plaats die een kind inneemt in het gezin. Het gedrag van oudere broers en zussen heeft
repercussies voor jongere kinderen. Er zijn verschuivingen in de denkbeelden over opvoeding. De
meeste respondenten vinden dat de oude waarden en normen op een veel soepeler manier en met
veel meer uitleg overgebracht moeten worden. Veel respondenten vinden het verkeerd om jongens
en meisjes verschillend op te voeden, maar hopen wel dat hun dochters maagd blijven tot het
huwelijk, terwijl dit bij zoons niet zo belangrijk is.

1.3 Hoe gaan mensen om met eer?
De meeste respondenten beschouwen eer als een vanzelfsprekend onderdeel van de cultuur waarmee
zij zijn opgegroeid. Bepaalde aspecten ervan beschouwt men ook als logisch en nuttig. Eervolle
waarden als eerlijkheid en betrouwbaarheid bijvoorbeeld dienen zowel het individu als de groep. Het
idee dat een individu zijn of haar belangen niet altijd boven die van anderen mag stellen, dat de
belangen van individuen en de mensen om hen heen met elkaar verweven zijn, en dat mensen respect
moeten betonen aan hun ouders en andere verwanten, wordt breed gedeeld door de respondenten.
Maar over de verregaande vrijheidsbeperking van individuen die bij het oude eerconcept hoort is men

67

soms zeer kritisch: deze hoort bij tradities die niet meer van deze tijd zijn. Dat deze ‘gedateerde
opvattingen’ nog voortleven wijt men aan een gebrek aan onderwijs en ontplooiingsmogelijkheden,
waardoor mensen afhankelijk zijn van anderen en hun horizon niet kunnen verbreden.
Het eerbegrip duwt meisjes en vrouwen, en in mindere mate ook jongens en mannen, in
bepaalde gedragsvormen, en beperkt hun bewegingsvrijheid. Tegelijkertijd geven veel respondenten
aan dat er mogelijkheden zijn om een andere invulling te geven aan eer en eerbaarheid. Basiswaarden
zoals respect en betrouwbaarheid die door vrijwel iedereen worden gedeeld vormen het fundament
waarop alternatieve eerbelevingen kunnen worden gebouwd. In verpersoonlijkte eerbelevingen spelen
de ‘minimumvereisten voor eer’ - die betrekking hebben op de verhoudingen tussen de generaties en
op seksueel gedrag - vaak wel een rol, maar op een andere manier dan vroeger meestal het geval was.
Respect betonen aan ouders houdt voor veel respondenten niet in dat ouders het recht hebben
het leven van hun kinderen te dicteren, bijvoorbeeld door voor hen te bepalen op welke leeftijd zij
huwen en met wie. Gehoorzaamheid aan de ouders wordt omgesmeed in ‘een goede respectvolle
verstandhouding met de ouders’. De meeste respondenten geven aan dat het belangrijk is om een
balans te vinden tussen je eigen behoeften en de verwachtingen van je ouders en andere familieleden,
maar dat mensen uiteindelijk hun eigen weg moeten gaan, zonder hun ouders of andere mensen
nodeloos te kwetsen. In ander onderzoek (bijv. Bouw en Sterckx 2005) is opgemerkt dat veel kinderen
zich uiteindelijk vaak toch voegen naar de wensen van hun ouders. Dit komt ook bij ons naar voren.
De controle op de seksualiteit wordt bijvoorbeeld omgesmeed tot ‘maagdelijkheid als keuze’. Meisjes
proberen maagdelijkheid uit het domein van de gemeenschap te halen en te verpersoonlijken: zij
stellen dat ze ‘voor zichzelf’ maagd willen blijven tot het huwelijk, niet zozeer voor de gemeenschap,
maar voor zichzelf of voor hun geloof. Jonge vrouwen en soms ook mannen geven dus wel een andere
betekenis aan maagdelijkheid dan hun ouders, maar maagdelijkheid blijft een grote symbolische
betekenis behouden (zie Buitelaar 2002).
Meisjes en vrouwen geven soms aan dat de regels rondom seksualiteit gelijk zouden moeten
zijn voor mannen en vrouwen. Mannen moeten volgens hen aan dezelfde eisen en beperkingen worden
gebonden als vrouwen: “Zij maagd? Dan hij ook”. Dit kan beschouwd worden als een manier om
ruimte te creëren voor zichzelf. Bezien vanuit de in Nederland dominante seksuele moraal die - in
theorie althans - inhoudt dat mannen en vrouwen vrij zijn om hun seksualiteit te beleven, binnen of
buiten het huwelijk, als zij zichzelf of anderen maar niet schaden, is dit een beperkende opvatting van
seksualiteit: niet alleen vrouwen, maar ook mannen moeten zich immers onderwerpen aan een strenge
seksuele moraal. Het gelijkschakelen van mannen en vrouwen in deze nieuwe constructie van
seksualiteit biedt vrouwen echter een zee van ruimte in vergelijking met de oude moraal. Het volgende
geldt immers ook: “Hij geen maagd? Dan mag hij aan haar ook niet de eis stellen dat ze maagd is.” En
“Zij mag geen overspel plegen? Dan hij ook niet”. Op deze manier proberen meisjes en vrouwen eer te
ontdoen van een negatieve genderlading. Wat hierbij opvalt is dat mensen wel binnen bepaalde
‘eergrenzen’ blijven.

68

Slechts een enkeling koppelt eer volledig los van maagdelijkheid. Enkele mannen hebben
echtgenotes die ook andere relaties hebben gehad voor hun huwelijk, en een kleine minderheid van
vrouwen stelde dat maagdelijkheid voor hen niet belangrijk was en dat ze zelf ook geen maagd meer
waren toen ze trouwden. Bijna geen enkel ongetrouwd meisje gaf aan dat maagdelijkheid er niet toe
doet. Maagdelijkheid als ideaal bestaat dus nog steeds.
Uit het bovenstaande blijkt dat mensen eer verpersoonlijken, vaak gaat deze verpersoonlijking
van eer samen met de wens andere wegen in te slaan dan hun oudere familieleden hebben gedaan. Om
dit in goede harmonie met hun familieleden te doen, moeten zij hun persoonlijke eerbeleving wel
‘verteerbaar’ weten te maken voor de mensen om hen heen.

Strategieën om ruimte te creëren
Meisjes en vrouwen proberen op verschillende manieren de ruimte te creëren om hun leven op hun
eigen manier te leven. Zij maken daarbij gebruik van de mazen in de ‘eerwetten’ en onderhandelen
ook openlijk met hun ouders, echtgenoten en eventuele andere familieleden over wat er kan en niet
kan. Jonge Turkse/Turks-Koerdische, Hindostaanse en Marokkaanse vrouwen proberen hun leven op
hun eigen manier in te vullen door middel van het verzwijgen van bepaalde handelingen in het
buitendomein. Veel meisjes verkiezen deze strategie boven onderhandeling. Zo vertelde een Turkse
vrouw:
Jongeren gaan niet met hun vriendje of vriendinnetje in het openbaar in Utrecht
rondlopen. Ze gaan dan bijvoorbeeld naar Amsterdam. Als ze in Utrecht samen gezien
worden, vraagt iedereen zich meteen af of ze serieus zijn etc. “Misschien weten we dat
nog helemaal niet”, zeggen ze dan, dus die reacties daar hebben ze geen behoefte aan.
(42, T fg 3)
Dit blijkt soms evenzeer voor jongens te gelden. Dat veel jongeren dingen stiekem doen, komt ook
terug in bijvoorbeeld het onderzoek van Salverda (2004) en Bouw en Sterckx (2005). Stiekem doen
houdt wel risico’s is: het maakt mensen kwetsbaar voor roddel.
Stiekem gedrag wordt aangewakkerd door de notie dat ‘wat niet weet, niet deert’. Vooral door
Marokkanen en Hindostanen wordt aangegeven dat tegenwoordig bijna alles kan en alles gebeurt als
het maar geheim gehouden wordt - dat een meisje geen maagd is, is niet zo’n probleem als het maar
niet aan de grote klok komt te hangen. Zoals een Marokkaanse organisatie-medewerkster vertelde:
“Marokkanen zijn een soort katholieken, ze doen alles wat god verboden heeft, maar het moet wel
geheim blijven”. Zolang men maar kan voorwenden dat men het niet weet. Het volgende fragment uit
een focusgroep met Hindostanen is ook een illustratie van deze ‘wat niet weet wat niet deert’
mentaliteit.

69

Jennifer: In Nederland… Als hier meisjes trouwen hoor je ook heel vaak van ‘ja, ze is
toch echt wel maagd geweest’, terwijl er dan gewoon helemaal niks van waar is. Maar
het wordt wel gezegd.
Marjoie: Maar tegenwoordig mogen jongens en meisjes uitgaan.
Jennifer: Ja, maar ze doen dan heel onnozel van ‘ze gaan niet met elkaar naar bed, ze
wachten tot ze getrouwd zijn’. Dan is het een beetje van ‘we weten het wel, maar we
doen gewoon alsof we het niet weten’. (H fg 4)
Maar ook een Turkse respondente vertelde dat er heel wat verzwegen wordt in Turkse gezinnen:
“iedereen weet dat iedereen liegt”.
Sommige jongeren gaan liever met hun broers en zussen of ouders in discussie. Een
Marokkaanse studente vertelt:
Ik ben de oudste meid, ik heb dus alles over me heen moeten krijgen. En elke keer,
continu ga je in discussie met je ouders. Sociale controle, kan mij het schelen wat tante
Bet denkt hierover. Zij heeft ook dochters die hetzelfde meemaken. Denk je nou echt
dat zij zo geweldig zijn? En dan komt ze met het voorbeeld: Ja, maar diens dochter is
geweldig. Dan zeg ik: Ja, maar dat zegt zij ook weer over andermans dochter om die
dochter in het gareel te houden. (M fg 4)
Een andere Marokkaanse vertelde haar broer die er verschillende vriendinnetjes op nahield maar
uiteindelijk een maagd uit het Rifgebergte wilde trouwen, dat tegen de tijd dat hij in de Rif zou
aankomen, de plaatselijke schaapsherder hem wellicht voor zou zijn geweest.
De Islam blijkt islamitische respondenten mogelijkheden te geven om zich te verzetten tegen
ongelijke verwachtingen over en beoordelingen van vrouwen en mannen. Een jongen vertelt:
Naarmate je de islamitische cultuur toepast, de normen en waarden daarin en de regels,
kom je toch in een andere wereld waarin je denkt: je hebt toch wat meer vrijheid. Je
hebt echt een hele grote ruimte binnen die grenzen, binnen het islamitische kader. En
binnen dat kader heb je als vrouw de ruimte, en je ruimte is best groot. Men beseft dat
niet. (M fg 4)
En even later geeft een jongen in dezelfde groep aan dat de religie minder hard is voor mensen dan de
mensen zelf.
In ons geloof is er echt veel ruimte om vergiffenis te vragen. Om je daden te herstellen,
om andere dingen te doen die je zonden weer ongedaan maken. Aan dat punt wordt
echt heel weinig aandacht besteed.
De toegenomen kennis van met name vrouwen over de Koran, helpt meisjes en vrouwen om zich te
verzetten tegen een dubbele moraal en hypocrisie. Ook stellen zij dat religie niet kan worden gebruikt
om geweld tegen vrouwen te legitimeren. Het zal duidelijk zijn dat de vrijheid die deze interpretatie
van de Islam biedt, wel degelijk begrensd is.
Met betrekking tot het verbeteren van de positie van vrouwen op de langere termijn geven
vrouwen bovendien aan dat zij in hun rol van opvoedster mogelijkheden tot verandering zien. Zij

70

kunnen hun eventuele moederschap aanwenden om te werken aan meer gelijkwaardige
genderverhoudingen en om een verandering in de opvattingen van jongens over eer te bewerkstelligen.

Hulpbronnen om ruimte te creëren
Veel respondenten zijn van mening dat meisjes en vrouwen door het toegenomen opleidingsniveau
steeds meer machtsmiddelen ter beschikking staan om zich te verzetten tegen de eis van vrouwelijke
eerbaarheid en om te ontsnappen aan de macht van de gemeenschap. Hoewel het toewerken naar
onafhankelijkheid het risico op geweld kan verhogen, wordt meestal benadrukt dat een meisje dat het
goed doet op school of in haar carrière, thuis wel een potje kan breken. Vrouwen verwerven door
middel van een opleiding en betaald werk het recht om mee te praten. 34 Hale vertelt:
Vroeger hadden vrouwen geen economische vrijheid, wat hun man ook zei, zijn wil
was wet. Nu kunnen vrouwen hun rug recht houden, omdat ze economische vrijheid
hebben. De positie van vrouwen is erg veranderd. Als je inkomen hebt, heb je ook het
recht om mee te praten. (T ii 4)
Met het volgen van een opleiding en de toetreding tot de arbeidsmarkt, verwerven meisje en vrouwen
bronnen van eer die vroeger aan jongens en mannen voorbehouden waren. Het geeft hun de
gelegenheid de aandacht af te leiden van ‘ouderwetse eercriteria’. Eer wordt ook voor hen in
toenemende mate onderhandelbaar.
Als meisjes en vrouwen er niet in slagen om hun directe familieleden voor hun nieuwe
levensstijl te winnen, is weggaan bij hun familie een uiterste optie. Meisjes en vrouwen die een
opleiding hebben gevolgd en economisch zelfstandig zijn, hebben daar ook dan profijt van. In die
situatie is bovendien het bestaan van hulpinstellingen een belangrijke hulpbron voor meisjes en
vrouwen. Weten dat zij ondersteuning kunnen vragen bij professionele instellingen en dat zij een
veilige plek kunnen vinden buitenshuis, geeft meisjes en vrouwen bovendien een betere
onderhandelingspositie in de relatie met familieleden – het maakt de meisjes en vrouwen
zelfverzekerder en doet familieleden beseffen dat zij hun best moeten doen voor hun dochter,
echtgenote of zus. Ook voor minderjarige jongens geldt volgens Metin, Krikke en Şimşek (2006) dat
zij

een

sterkere

onderhandelingspositie

hebben

34

door

het

bestaan

van

hulpinstellingen.

Uit ander onderzoek valt op te maken dat het verwerven van een eigen inkomen lang niet altijd leidt tot een
verbeterde positie voor vrouwen. Soms moeten vrouwen hun inkomen bijvoorbeeld afstaan aan hun vader,
schoonvader of echtgenoot (Koçtürk 1992). Volgens Koçtürk is buitenshuis werken gunstig voor vrouwen omdat
het hun uit de isolatie van hun flat of buurt haalt, maar krijgt het pas echt betekenis als het vrouwen helpt het
traditionele vrouwelijke zelfbeeld te veranderen. Hindostaanse vrouwen lijken zich hier bij aan te sluiten als zij,
in een gesprek over de verschillen tussen ‘traditionele’ en ‘moderne’ Hindostanen, vertellen dat sommige
Hindostaanse vrouwen alleen werken voor het extra inkomen, niet om zich te ontplooien. Deze vrouwen zullen
minder gemakkelijk de keuze maken om af te wijken van de regels dan vrouwen die werken om zichzelf te
ontplooien, denken zij. Maar zoals aangegeven, meestal praatten de vrouwelijke respondenten uitsluitend in
positieve termen over werk.

71

Conclusie Hoe gaan mensen om met eer?
Een deel van de respondenten probeert eer uit het domein van de gemeenschap te halen en te
verpersoonlijken. Basiswaarden zoals respect en betrouwbaarheid vormen het fundament waarop
alternatieve eerbelevingen worden gebouwd. In verpersoonlijkte eerbelevingen spelen de
‘minimumvereisten voor eer’ die betrekking hebben op seksualiteit meestal wel een rol, maar op
een andere manier dan vroeger meestal het geval was. Jonge vrouwen geven bijvoorbeeld aan dat
maagdelijkheid een groot goed is, maar dan wel voor jongens en meisjes moet gelden. Blind ontzag
voor de ouders wordt omgesmeed tot het creëren van een goede verstandhouding met de ouders.
Jongeren willen hun eigen behoeften en wensen niet wegcijferen om hun ouders te plezieren,
ouders moeten daarom met beleid ‘gemanaged’ worden. De meeste respondenten blijven wel
binnen bepaalde ‘eergrenzen’.

Strategieën om ruimte te creëren:
- Discreet zijn en buiten het blikveld van de ouders blijven met ‘oneervol’ gedrag
- Grenzen oprekken door de discussie aan te gaan met ouders of echtgenoot
- De islam gebruiken, onder meer om voor gelijke regels voor jongens en meisjes te pleiten
- Op de lange termijn: jongens en meisjes gelijkwaardiger opvoeden

Hulpbronnen om ruimte te creëren:
- Een opleiding volgen
- Buitenshuis werken
- Gebruikmaken van hulpverlenende instellingen

72

1.4 Verschillen in eerbeleving tussen de groepen
Er zijn een aantal accentverschillen tussen de drie groepen in de manier waarop zij eer beleven. Dit
betreft de mate van ‘explicitering’ van het eerbegrip; de mate waarin regels rondom eer
onderhandelbaar zijn en de kring waarvoor of waartegen de eer beschermd moet worden.

Eer onder Turken en Turkse Koerden
Turken en Turkse Koerden zijn het meest gedetailleerd in het beschrijven van vormen en dimensies
van eer. Zij linken eer wel aan religie, maar in mindere mate dan Marokkanen. Het lijkt of eer bij
Turken en Turkse Koerden misschien wat dieper zit en iets moeilijker onderhandelbaar is dan bij
Marokkanen en misschien ook bij Hindostanen. Dat er geen sprake kan zijn van een eerschending
zolang niemand ervan weet, wordt door hen minder benadrukt dan door Marokkanen en Hindostanen.
Turken en Turkse Koerden benoemen de relatie met het land van herkomst heel duidelijk: eer en
eergerelateerd geweld worden van daar uit ‘gevoed’. Tegelijkertijd vindt men dat men in Turkije soms
verder is dan in Nederland, men benadrukt regionale verschillen in eerbeleving in Turkije alsook
factoren als opleiding. Turken en Turkse Koerden benadrukken interne verschillen tussen
etnische/politieke gemeenschappen het meest.
Onder Turken en Turkse Koerden is het, net als bij Marokkanen en Hindostanen,
belangrijk om de naaste familieleden een eervol beeld voor te spiegelen, maar vooral omdat die naaste
familie zich gedwongen zou voelen om te handelen in geval van vermeend eerverlies.

Eer onder Marokkanen
Marokkanen leggen de meeste nadruk op eer als een religieus geïnspireerd begrip. Respondenten
vinden niet alleen dat de betekenis van eervol zijn voortkomt uit de religie, maar ontlenen ook eer aan
het naleven van hun religie. Dit is overeenkomstig constateringen van Yeşilgöz en Harchaoui (2003)
over eer in de Marokkaanse context. Dat eer vaak in één adem met de islam wordt genoemd, houdt
overigens niet in dat alle respondenten vinden dat de wijze waarop eer in de praktijk gebracht wordt,
veel met religie te maken heeft. De praktijk zou meer bepaald worden door ‘de Marokkaanse cultuur
dan door het geloof.
Eer is een minder gemeenschappelijke zaak voor Marokkanen, zo geeft men aan, dan voor
Turken. De kosten-baten analyse van een Marokkaan zou ‘egoïstischer’ zijn dan die van een Turk. Als
dit zo is, dan is eer voor Marokkanen dus een iets flexibeler begrip dan voor mensen uit Turkije. De
controle van de seksualiteit van vrouwen is een uitermate belangrijk onderdeel van eer, maar
pragmatisme (het idee dat alles mag, als niemand het weet) komt onder hen veel sterker naar voren
dan onder Turken en Turkse Koerden. Dit wordt ook bevestigd in het boek Huiselijke Vrede van
Metin, Krikke en Şimşek (2006). Het idee dat eer en eergerelateerd geweld gevoed wordt vanuit land

73

van herkomst speelt niet of nauwelijks. Marokkanen benadrukken regionale verschillen in Nederland
heel sterk, sterker dan Turken en Turkse Koerden.
Onder Marokkanen komt sterk naar voren dat men zijn eer moet hooghouden tegenover de
naaste familieleden van de ouders. Kinderen wordt voortdurend op het hart gedrukt dat ooms en tantes
‘het’ niet mogen horen. Zeker bij Marokkanen leek en lijkt de rest van de Marokkaanse gemeenschap
er een stuk minder toe te doen. Dit past bij het beeld van Marokkanen dat in antropologische en
populaire literatuur wel geschetst wordt als een gemeenschap die als los zand aan elkaar hangt, of die
zelfs geen gemeenschap genoemd kan worden. Hierbij moet wel opgemerkt worden dat lokale
verschillen groot zijn. In sommige plaatsen zijn Marokkaanse gemeenschappen zeer hecht en is er
meer sprake van sterke onderlinge controle.

Eer onder Hindostanen
Het begrip eer wordt niet zo vaak expliciet gebruikt. Op seksualiteit en maagdelijkheid wordt iets
minder nadruk gelegd dan door de andere groepen. Wel benadrukt men de sterke controle op wie de
familie binnenkomt via het huwelijk. Het idee dat de familie moet uitblinken, is bij Hindostanen het
sterkst. Het idee dat eer er niet meer zo toe doet, als je maar rijk bent en aanzien hebt, wordt door
Hindostanen een aantal maal naar voren gebracht. Hindostanen zetten hun eerbeleving vaak af tegen
die van Turken en Marokkanen. Het idee dat eeropvattingen gevoed worden vanuit het land van
herkomst komt nauwelijks naar voren, wel dat latere migranten soms conservatiever zijn dan mensen
die al langer in Nederland wonen. Hindostanen benadrukken regionale verschillen in Nederland tussen
Hindostaanse gemeenschappen sterk.
Net als bij Hindostanen komt sterk naar voren dat men zijn eer moest hooghouden tegenover
de naaste familieleden van de ouders. Vader of moeder zou uit de gratie kunnen raken bij een broer of
zus of oom of tante bijvoorbeeld. Het lijkt er echter niet op dat, zoals bij Marokkanen het geval lijkt te
zijn, de rest van de gemeenschap er veel minder toe doet. Mogelijk hebben wij een iets minder
duidelijk beeld hiervan omdat wij minder Hindostanen dan Marokkanen en Turken/Turkse Koerden
hebben gesproken.

74

Conclusie Verschillen in eerbeleving tussen de groepen
Er zijn een aantal accentverschillen tussen de drie groepen in de manier waarop zij eer beleven. Dit betreft
in de eerste plaats de mate van ‘explicitering’ van het eerbegrip: Turken blijken de meest explicite
opvattingen te hebben omtrent over eer en dit minder te koppelen aan religie dan Marokkanen.
Hindostanen hebben de minst sterk omlijnde ideeen over eer en koppelen eer minder sterk aan seksualiteit
en maagdelijkheid dan de andere groepen. In de tweede plaats is de mate waarin opvattingen over eer
ondeerhandelbaar zijn enigszins te verschillen. Bij Marokkanen en Hindostanen lijkt hiervoor iets mer
ruimte dan bij Turken. In de derde plaats verschillen de opvatting iets over de kring waarvoor of
waartegen de eer beschermd moet worden. Bij Turken en Turkse Koerden is dit eerder de (lokale)
gemeenschap en bij Marokkanen eerder de familie. Bij Hindostanen is dit het minst duidelijk.

1.5 Verschillen in eerbeleving binnen groepen
Uit het bovenstaande blijkt dat eer zoals het aan kinderen wordt aangeleerd in grote lijnen
overeenkomt voor Marokkanen, Turken/Turkse Koerden en Hindostanen, met een aantal
accentverschillen. Opvallend was dat respondenten bij het beschrijven van eeropvattingen die ze van
huis uit hadden meegekregen, vaak wezen op verschillen in opvattingen binnen hun eigen etnische
groep. In deze paragraaf wordt ingegaan op de verschillen die waarneembaar zijn binnen de drie
gemeenschappen en op de rol die de migratiecontext speelt voor de verschillende groepen.

Percepties over eer in Turkije en onder Turken en Turkse Koerden in Nederland
Een aantal Turkse en Koerdische respondenten maakte in religieuze zin een verschil tussen Alevieten
en Soennieten, en in etnische zin tussen Turken en Koerden. Vooral dit laatste onderscheid wordt vaak
gemaakt. Turken zouden liberaler zijn dan Koerden 35. Ook wordt er door sommige Turken een
verschil gemaakt tussen mensen uit ‘het westen’ en mensen uit ‘het oosten’, of tussen Turkije als
geheel en ‘het oosten’. Het westen, of Turkije als geheel, zou dan ontwikkeld zijn, het oosten zou
achter zijn. Aangezien Koerden van oudsher vooral in zuidoost en oost-Turkije wonen en Turken in
het midden, zuiden, westen en noorden, komt deze verdeling op hetzelfde neer als de verdeling TurksKoerdisch. Het zal weinig verbazing wekken dat niet elke Koerd het met deze verdeling eens is. Het
onderscheid tussen Alevieten en Soennieten wordt minder benadrukt, echter wel altijd door Alevieten
zelf. 36 De gangbare opvatting onder de respondenten die zich over religieuze verschillen uitlieten, is
dat Alevieten liberaler zijn dan Soennieten.
35

Turken kunnen zowel Alevitisch als Soennitisch zijn. Koerden ook. Het zijn dus geen ‘groepen’ die elkaar
uitsluiten.
36
Alevieten beschouwen zichzelf meestal als moslims, maar dan van een heel liberale soort. Ook in de Turkse
statistieken worden zij als moslims aangemerkt. Voor sommige Alevieten staat echter de link met voor-

75

Wanneer mensen uit Turkije spreken over eer in Turkije, lopen de religieuze en etnische
scheidslijnen soms in elkaar over. De volgende citaten komen uit een gesprek met vier
hoogopgeleiden Alevitische jongeren tussen de 18 en 27. Selma, een jonge Alevitische vrouw (27, T
fg 4) stelt dat er een verschil is tussen Soennieten en Alevieten: ‘…niet zozeer hoe er over [eer]
gedacht wordt. Niet dat zozeer. Of misschien ook wel, dat een gedeelte van de Alevieten moderner
zijn. Maar meer over wat er gedaan wordt. Wordt het wel toegepast of niet?’. Haar neef Yüksel bouwt
hierop voort door te zeggen dat volgens hem niet alleen de toepassing van ideeën, maar ook de ideeën
zelf, verschillen tussen Alevieten en Soennieten. Wanneer een derde deelneemster aan het gesprek
aangeeft dat Soennieten eerder geweld zullen toepassen dan Alevieten, zegt Selma:
Ik denk dat op dit moment de Alevitische gemeenschap, de jongeren tenminste, veel
vooruitgang boeken. Modernisering over het onderwerp eer. Dan dus ook over
kuisheid. Wat mijn neef inderdaad ook zegt, je ziet heel veel scheidingen. Wat maakt
het de facto uit of je dat papiertje hebt gehaald of niet? Volgens mij begint dat ook te
leven op dit moment.
De gespreksdeelnemers zijn het er over eens dat het onder Alevieten tegenwoordig geaccepteerd is om
te scheiden. Dan relativeert Cahit, de broer van Yüksel, de harde scheiding tussen Alevieten en
Soennieten door te zeggen:
Natuurlijk zijn er ook heel veel Soennieten die ook heel anders denken. Ze zijn nu wel
een beetje ... Dat is met name in onze eigen omgeving, dat Soennieten er anders mee
omgaan dan Alevieten. Heel anders dan wij denken.
Even later brengt hij ook de complicerende factor van etnische en regionale verschillen ter sprake.
Het hangt er ook weer vanaf waar die Soennieten vandaan komen in Turkije. Bij
Soennieten uit het westen van Turkije, bij de Egeïsche Zee, zal het minder snel zijn.
Maar ik denk [Soennieten] uit Koerdistan, dat gebied, het zuidoosten of
noordoosten… 37
‘Maar’, zegt Selma, die het met Cahit eens is: ‘het feit blijft dat de meeste Soennieten die hier in
Nederland zijn niet uit het westerse deel komen’. Met andere woorden, de meeste Soennieten in
Nederland zijn vrij conservatief.
In het verhaal van de Turks-Koerdische (47, T ii 8) over haar opvoeding komen etnische,
religieuze en regionale componenten samen. Fatma komt uit een etnisch en religieus gemengde
familie: “Mijn moeder is Soennitisch, shafii zeg maar. Mijn vader heeft ook Armeens bloed, maar
stiekem. Nu besef ik dat pas. Misschien dat Alevieten altijd een beetje anders zijn dan de anderen”.
islamitische religieuze tradities voorop of is het Alevitisme meer een etnisch label (zie bijv. Olsson, Özdalga &
Raudverre 1998).
37
Het noordoosten van Turkije is niet Koerdisch maar staat wel bekend als zeer conservatief, hij spreekt dus niet
alleen over Koerden.

76

Haar vader was ambtenaar, hij had jarenlang een hoge positie bekleed in het leger, en de familie was
vooruitstrevend en politiek actief. Haar zussen zochten zelf hun huwelijkspartners uit en hadden ook
relaties voor het huwelijk. Toen haar oudere zus een keer hand in hand op straat liep met een jongen
en haar vader tegenkwam, keek haar vader de andere kant uit, deed hij alsof hij ze niet zag. Maar even
buiten Elazığ, waar Fatma woonde met haar familie, leefden mensen ‘echt middeleeuws’.
Ik ben zelf volgens mij heel modern opgevoed, want mijn vader was ambtenaar en mijn
moeder was te gelovig eigenlijk. Daardoor krijg je ... Mijn zussen waren al
afgestudeerd in de jaren vijftig zelfs. (…) Mijn oudste zus, zij kon bijna mijn moeder
zijn, zo'n groot leeftijdsverschil. Daardoor droegen zij minirokken in Koerdistan, in
Elazığ waar ik woonde. Dat was helemaal los. (…) Ze gingen ongeveer twee, drie keer
per week naar de bioscoop. In Elazığ, in Malatya. (…) Dit is echt voor het centrum,
echt binnenin Elazığ. In diezelfde tijd, een half uurtje verder, lagen dorpen, daar was
het leven echt middeleeuws. Ik weet dat, want mijn moeder komt uit een Koerdisch
dorp een half uurtje bij Elazığ vandaan. En daar zijn ze vooral bekend met de
eerwraak. 38
Evenals de dorpen rondom Elazığ, vormde het dorp van haar man, dat in het Koerdische deel van
Turkije ligt, een wereld van verschil met de plek waar zij zelf opgroeide.
Ik ben daar twintig jaar geleden geweest. Meteen een jonge bruid, als een plant daar,
niet meer dan dat. Als je beweeglijk bent, als er roddel komt, ben je meteen slecht. (…)
Er wordt niet gevraagd ‘wil je wat drinken?’ Terwijl je een gast bent. Wat gegeten
wordt, wat overblijft, mag jij opeten en drinken.
Interviewer: Uw man, hoe reageerde hij daarop?
Fatma: Hij heeft heel veel gereageerd, want eerst moest ik helemaal bedekt, met een
hoofddoek, daar gebracht worden. Hij heeft hele grote ruzies gemaakt [met zijn familie
over haar]. Het is dertig jaar geleden. In 1982, zesentwintig jaar geleden. Ook mocht ik
geen broek dragen.
En Gülsüm die uit de omgeving van Istanbul komt, vertelde dat haar schoonouders denken dat alle
kwaad van elders in Turkije komt. Toen ze met haar schoonouders een televisieprogramma zat te
kijken waarin vrouwen in bikini te zien waren, had haar schoonmoeder gezegd: “Die komen zeker bij
jullie vandaan”. Gülsüm voelde zich als schoondochter ‘van buiten’ erg buitengesloten.
De invloed van sociaal-economische verschillen op eerbeleving werd door Turken en Turkse
Koerden vooral naar voren gebracht met verwijzingen naar dorpscultuur. Zo vermeldde Gülsüm
nadrukkelijk dat haar zeer conservatieve schoonfamilie uit een klein dorp in de buurt van Trabzon
komt. Conservatieve eerbelevingen worden in verband gebracht met een gebrek aan kennis en
opleiding. Hoewel dorpen vaak armer zijn dan steden en het leven in armoede de kansen op een goede
opleiding sterk verkleint, legden de respondenten zelden een direct verband tussen armoede en een
conservatieve eerbeleving.
38

Ze vertelt dat ze enkele jaren geleden nog in Elazığ is geweest en dat vrouwen er nu geen korte mauwen meer
kunnen dragen, ze vroeg zich af waar het oude Elazığ gebleven was.

77

Percepties over eer in Marokko en onder Marokkanen in Nederland
Inter- en intra-religieuze verschillen in Marokko kwamen in gesprekken met Marokkanen nauwelijks
aan de orde. Ook inter-etnische verschillen werden weinig aan de orde gesteld: de respondenten
afficheren zich in de gesprekken vooral als Marokkaans, of zij nu uit een familie van Berbers of
Arabieren komen. Dat ‘het Marokkaanse aspect’ voorop staat, betekent niet per definitie dat ‘de
Marokkaanse gemeenschap’ een sterke interne cohesie bezit, of dat de respondenten geen verschillen
zien tussen ‘de meeste Berbers’ en ‘de meeste Arabieren’. Het betekent vooral dat het Berber zijn of
het Arabisch geen etnische groepsidentiteit is, op grond waarvan men zich afgrenst voor anderen 39.
Net zoals Nederlanders opvattingen hebben over de verschillen tussen Limburgers en
Amsterdammers, of tussen katholieken en protestanten, hebben Marokkanen opvattingen over de
verschillen tussen Berbers en Arabieren.
Wanneer een jonge Marokkaanse vrouw in een focusgroep vertelt dat de eer niet in elke
familie met evenveel verve verdedigd wordt, zegt Saloua (18, M fg 3):
Het ligt ook aan de cultuur, je hebt de Berberse cultuur en de Arabische cultuur. De
Arabische cultuur is meestal toch wat vrijer en die hebben dingen sneller geaccepteerd
en, nou ja, plattelandsmensen of mensen die uit het Rifgebergte komen [Berbers], die
houden nog echt structureel vast aan hun eigen normen en waarden.
Het idee dat Arabieren meestal wat soepeler met ‘traditionele’ normen en waarden omgaan dan
Berbers, werd vrij breed gedeeld.
Sommige respondenten spraken echter alleen over het verschil tussen het platteland of ‘de
bergen’ [het Rifgebergte dat bevolkt wordt door Berbers] en de steden. Zo gaf Dounia aan dat in
Casablanca, waar zij vandaan kwam, het wel geaccepteerd was als een meisje voor het huwelijk met
haar vriend naar bed ging, als zij serieuze plannen hadden met elkaar. Voor andere respondenten was
dit in hun jeugd ondenkbaar geweest.
Ook aangaande Nederland zijn er noties ontstaan over ‘progressieve’ en ‘achtergestelde’
gebieden. Een kleine stad als Lelystad met een ‘compacte’ Marokkaanse gemeenschap vormt een heel
andere context voor Marokkaanse gezinnen dan een stad als Amsterdam, waar Marokkanen meer
verspreid wonen.
Dat is in Lelystad gewoon zo. De sociale controle is best groot. We wonen wel in het
witte gedeelte, maar omdat Lelystad zo klein is stond alles in het teken dat mensen niet
over je praten. Als ik dan buiten met een jongen sta te praten of iets dergelijks, was het
echt: Liever niet doen. Als ik nu aan mijn broers vertel dat ik een discussie had met een
jongen op school, gewoon duidelijk laat weten dat ik vandaag met een jongen heb
gepraat, dan is het niet erg. Als je andere mensen maar niet iets geeft om over te praten.

39

Dit geldt voor de Marokkanen in onze onderzoekspopulatie.

78

Dit meisje geeft aan dat zij in ‘in het witte gedeelte’ woont. Wonen in een buurt met weinig mensen
uit de ‘eigen groep’ maakt het vaak makkelijker om zich aan ‘eercontrole’ te onttrekken, zo geven
enkele Marokkaanse respondenten aan. In haar geval hielp het echter niet zo veel omdat Lelystad zo
klein is. Iemand uit dezelfde groep vertelt:
Zaandam is best klein in vergelijking met Amsterdam. Wat je merkt is dat de sociale
controle er ook gelijk is. Dus men weet gewoon wat de buurman doet, wat de
buurvrouw doet. Zo ook over haar kinderen etcetera. Dat is toch wat anders als het gaat
om eer van: hoe laat komen je kinderen of je dochters thuis? Zulke verbanden worden
snel gelegd.
En Saïda (33, M ii 1) die meent dat het steeds meer geaccepteerd is dat ongehuwde Marokkaanse
vrouwen seksueel actief zijn - er heeft een ‘modernisering’ plaatsgevonden, vindt ze - voegt daaraan
toe:
Je hebt ook mensen die niet zover zijn. Niet iedereen is zover. Je hebt ook mensen in
Den Bosch, in Eindhoven, in Limburg, in Maastricht, ik ben daar allemaal naar toe
geweest en niet iedereen is zo ver. Amsterdam is met alles heel ver [omdat er veel
bewustwordingsactiviteiten worden ontplooid].
Marokkanen, en ook Hindostanen, blijken dit soort regionale verschillen in Nederland meer te
benadrukken dan Turken en Turkse Koerden.

Percepties over eer in Suriname en onder Hindostanen in Nederland
Onder Hindostanen werd een enkele keer benoemd dat arme mensen sterk vasthielden aan hun eer,
maar dat armoede niet alles zegt, omdat er toch ook arme families waren waarin respectvol met de
kinderen werd omgegaan. Ook legden zij een link met religiositeit. In zeer religieuze families, van
priesters bijvoorbeeld zou de eer een belangrijker rol spelen. Daartegenover stond dat de vader van
Pritika, een oudere Hindostaanse vrouw, pandit (priester) was en wel ruimdenkend.
Of men in een buurt woonde met voornamelijk Hindostanen of met leden van andere etnische
groepen zoals Creolen maakte volgens enkele respondenten veel uit. Simone (54, H fg 3) vertelde:
Ik heb in een curieuze buurt gewoond tussen negers. Wij werden anders groot
gebracht.(…) Je denkwijze verandert. Wij hadden negers in de buurt. En als je tussen
Hindoestanen woont… Hindoestanen zijn net wat strenger. Die kijken ook naar je van
‘die doen dit en dat’. Maar negers doen dat niet. Dat waren gewone mensen, dus wij
hadden geen problemen.(…) Gewoon normaal. Voor de Hindoestanen… Voor de
naamdragers was het altijd “nee, je mag dat niet doen want wat zullen die andere
zeggen?” “Manai ka bolie”.
Ook verschillen tussen de stad en het platteland werden benoemd. Zo vertelde William:
Het is gewoon een gegeven. Het is gewoon bekend dat een Surinaamse man alles mag,
maar zijn vrouw mag niks. Dat weten ze bij elke instantie. (…) Niet alle mannen, maar

79

het zijn weer die mannen die met meisjes zijn getrouwd uit een… Je hebt hier Den
Haag en je hebt Groningen. In Suriname heb je Boidoenkiestad. Mensen die uit arme
gezinnen komen worden dan uitgehuwelijkt. En die mannen doen juist wat ze willen.
Die man heeft dan geen respect voor zijn vrouw. (48, H fg 4)
Jeanine vertelt dat er ook in Nederland grote verschillen zijn tussen Hindostanen, gebaseerd op de
plaats waar ze wonen.
Er is verschil. Er is zeker verschil. Ik kan het ook bewijzen. Ik ben in een soort
boerengat opgegroeid, in Dongen, dat is tussen Tilburg en Breda. Mijn man was 24
toen hij hier naar toe kwam. En hij heeft een hele andere opvoeding gehad. Hij is heel
anders groot gebracht. Dus wij hadden heel veel verschillen qua denken en doen. Wat
wilde ik nou zeggen? Er is sowieso wel verschil. Je kunt zeg maar heel open zijn in je
denken. Maar mensen die in Rotterdam of Den Haag wonen, die heel erg die
kliekvorming hebben, hebben toch een hele andere manier van denken. Dat gevoel heb
ik. (32, H fg 3)
Dat de ene Hindostaanse gemeenschap in Nederland veel conservatiever is dan de andere wordt door
Hindostanen keer op keer benadrukt. Wanneer de leden van grote families dicht bij elkaar in de buurt
wonen, is de sociale controle vaak sterker.
Ik zie het verschil al bij de oudere broers en zussen van mijn moeder. Richard is één
van de oudere broers van mijn moeder, dat is ook één van de broers die zijn zaak in
Suriname heeft. En dat is een broer van mijn moeder die ook best veel kinderen heeft.
Die kinderen hebben ook best veel kinderen en kleinkinderen. En dat is gewoon één
kliekje van sociale controle naar elkaar toe. Die letten gewoon nog op elkaar. Die zijn
niet… (Jeanine, 32, H fg 3)
Enkele malen wordt, zoals in het bovenstaande citaat, aangegeven dat hechte connecties met Suriname
samenhangen met ouderwetse opvattingen. In een andere groep vertelde een vrouw dat haar zus met
heel sterke controle van haar schoonouders te maken had. De schoonmoeder van haar zus was pas toen
zij zelf trouwde naar Nederland gekomen en haar hele familie woont in Suriname.De schoonmoeder
houdt vast aan de waarden van haar familie in Suriname. In de navolgende paragraaf gaan we iets
dieper in op de rol die migratie speelt bij het versterken of verzwakken van groepsgrenzen.

De context van migratie
Waar het bij bovenstaande factoren en voorbeelden gaat om ‘gelijktijdige verschillen’ - verschillen in
eerbeleving tussen groepen die op een bepaald moment in de tijd met elkaar of naast elkaar leven of
leefden - gaan respondenten ook in op veranderingen in de tijd. Migratie is dan een belangrijk
focuspunt. Volgens sommige respondenten heeft de migratie naar Nederland, dus het vertrek uit het
oude, vertrouwde naar een vreemd land met vreemde gewoontes en nieuwe gevaren, invloed gehad op
de wijze waarop men de kinderen opvoedde. Hale, een Turkse vrouw, vertelde hoe de verandering van

80

sociale omgeving haar ouders onzeker maakte. Zij zagen nieuwe gevaren opdoemen voor het welzijn
van hun dochter en de eer van de familie.
Ik kwam hier [in Nederland] met twaalf jaar. Mijn vader en moeder vertrouwden mij,
maar de omgeving had een grote invloed: ‘Laat je kind niet buiten, laat haar niet
uitgaan’, dat soort dingen hoorden ze. Mijn ouders waren hier nieuw, kwamen heel
ergens anders vandaan. Ze waren bang dat er ons iets zou overkomen. (…)
Interviewer: Dus in Ardahan was het wat makkelijker, toen jullie hier kwamen waren
jullie wel bang dat er iets zou gebeuren?
Hale: In Ardahan kende iedereen elkaar, mensen letten op elkaar. Als iemand iets deed
tegen een meisje zou hij dat van alle buren horen. Dit is een vreemd land, je hebt hier
mensen uit alle streken. Mijn ouders waren gespannen. We waren bang voor andere
Turken, niet voor Nederlanders. Wat zouden de Nederlanders moeten, als er ook
Nederlandse meisjes zijn, wij hebben bepaalde verboden zoals je weet, wat zou een
Nederlandse jongen met zo’n meisje moeten? We waren bang voor Turkse mannen,
want namus is heel belangrijk voor ons. (midden 30, T ii 4)
Veel mensen benadrukken dat migratie de klok terug heeft gezet. Volgens Habiba heeft migratie een
vertraging in ontwikkeling tot gevolg gehad.
Er is sprake van vertraging tussen generaties in Marokko en die in Nederland. Dat heeft
te maken met de generatie die met integratie te maken kreeg, met een nieuw land,
wennen aan verschillende culturen in een land. In Marokko hebben ze dat niet hoeven
meemaken.
Interviewer: Maar dat vasthouden is van de jaren 60, 70, dus je zou denken dat een
tweede generatie alweer sneller zou moderniseren.
Habiba: Het werkt vertragend. Die generatie die hier helemaal geen last van had, is de
dingen blijven doen. Maar daar is ook heel veel veranderd in de afgelopen dertig jaar,
maar die hadden niet te maken met exact dezelfde problemen als dezelfde generatie
hier.” (40, M fg 2)
Nisrine vult aan dat er in Marokko geen meisjes zijn die zeggen: ‘Mama ik ga nu uit, ik ga naar de
discotheek’, maar Habiba en Ihsane zijn het daar niet mee eens. Habiba is juist van mening dat uitgaan
of een vriendje hebben in Marokko veel minder een probleem is. Ze zegt:
Je moet Marokko breder zien dan alleen je eigen dorp en buiten de vakantie om.
Tijdens de vakantie gedragen de Marokkanen zich daar ook heel anders. Dan zie je niet
Marokko zoals het in werkelijkheid is. Er zijn daar zeker dochters die zeggen: ‘En nu
ga ik uit’. (…)
Ihsane: Als mensen in Marokko uitgaan, dan denken zij dat wij dat ook gewend zijn,
omdat we in Nederland wonen. En dan hoor ik vaak: “Ik ga uit, ga je ook mee”. En als
ik dan zeg dat ik er geen behoefte aan heb dan kijken ze me raar aan.
Dat men juist ‘in den vreemde’ zou vasthouden aan tradities werd minder vaak genoemd door
Hindostanen, maar als het gesprek gaat over conservatieve onderdrukkende Hindostaanse mannen,
zegt Ekram:

81

Ze nemen natuurlijk die cultuur mee. Als je in een vreemd land bent houd je vast aan
die normen en waarden, omdat je die niet kwijt wilt raken. Het is allemaal pas
veranderd toen de meeste naar Nederland toe kwamen. Het is nog niet eens zo lang
geleden dat het allemaal gebeurde. 40 (30, H fg 4)
Hindostanen lijken meer dan Turken en Marokkanen in de weer met ‘modern zijn’, ‘vernederlandsen’
heeft soms een positieve connotatie en is ook al een oude praktijk. Hindostanen lijken zichzelf te
beschouwen als modelburgers in vergelijking met Creolen, die volgens enkele Hindostaanse
respondenten hun geld verbrassen en geen verantwoordelijkheid kennen, en Turken en Marokkanen
die op minder vreedzame wijze zouden vasthouden aan tradities.
Veel mensen zijn van mening dat de tijd al veel van het ‘schokeffect’ van migratie heeft opgeheven.
Migratie naar Nederland heeft er toe geleid dat de context waarin gezinsprocessen zich afspelen anders
is dan die in Marokko, Turkije of Suriname zou zijn geweest. Zo zegt Jamal (30, M fg 7):
Ik denk dat de tijdscomponent een rol speelt. (…) ik kan je een goed voorbeeld geven.
Als je bij ons thuis kijkt, toen ik op de basisschool zat, was het schoolkamp
bijvoorbeeld een issue. Vijf dagen ineens weg met Nederlandse klasgenoten. Bij mij
was dat nog een punt. Wat moeten we doen als ouders zijnde? Moeten we dat doen of
moeten we dat niet doen? Bij mijn jongste broertje werd er niet eens over gesproken.
Natuurlijk gaat hij mee op schoolkamp. Dat is iets waarbij de tijdsfactor een hele grote
rol speelt.
Redouan (28, M fg 7), een andere deelnemer aan het gesprek, stelt dat het niet komt door het
verstrijken van de tijd, maar doordat men langzamerhand begint te ervaren dat dingen die bedreigend
leken dat niet hoeven te zijn.
Door te ervaren dat dat een heel normaal gebeuren is hier in Nederland, en van horen
zeggen door andere ouders, ga je op een gegeven moment mee in de stroming en wordt
dat geaccepteerd. Iets wat nieuw is wekt nog weerstand. Vooral als het iets is waar
gezinnen geen kijk op hebben, vooral ouders, niet weten wat het is, dan wekt dat
weerstand, dan mag het meestal niet. Maar als het iets is wat geaccepteerd wordt door
het gezin of door anderen ...
Jamal: Het is niet alleen iets wat onbekend is, want ik heb tal van andere voorbeelden.
Toen ik jong was wilde ik ineens lang haar dragen. Mijn ouders vonden dat niet kunnen
want dan ben je een vrouw, zeg maar. Dat had echt heel direct te maken met eer, dat
kun je toch niet maken als jongen zijnde. Terwijl mijn vader laatst een staartje had
gemaakt voor mijn jongste broertje.
Respondenten geven regelmatig aan dat ouders zich pas gerustgesteld voelen en flexibeler opstellen
als zij zien dat andere ouders hun kinderen ook bepaalde vrijheden toestaan en dat dit goed gaat.

40

Het is mogelijk dat hij met dit ‘vreemde land’ Suriname bedoelde. Hindostanen kwamen immers uit India.
Sommige Hindostanen vertelden dat Hindostanen in Suriname het oude kastensysteem transformeerden in een
systeem waarin zij beter waren dan Creolen, een soort etnische kasten dus. De basiswaarden zouden in Suriname
hetzelfde zijn gebleven en pas in Nederland zijn veranderd.

82

Hoewel een aantal veranderingen waarmee men in Nederland te maken kreeg, ook zouden zijn
opgetreden in Turkije, Marokko of Suriname - ook daar trok men immers naar steden toe en is het
onderwijspeil gestegen, viel de aanzet tot deze veranderingen voor de respondenten samen met het
vertrek uit Suriname, Marokko of Turkije naar Nederland. Er was daarmee geen sprake van een
geleidelijke overgang, wat een schrikeffect teweegbracht. Met het verstrijken van de tijd stelde men
zich op het nieuwe leven in. Veel jonge Turken, Koerden, Marokkanen en Hindostanen hebben nu
mogelijkheden om zichzelf te ontwikkelen die hun ouders niet hadden. Waar een opleiding en carrière
ooit alleen voorbehouden waren aan de kinderen van de elite, en toen alleen aan jongens, kunnen nu
kinderen van alle sociaal-economische klassen naar school, zowel jongens als meisjes. De zaken die
vroeger alleen aan een bevoorrechte groep jongens waren voorbehouden - zaken waarmee men de eer
kon, maar niet hoefde, te maximaliseren - staan nu ook open voor meisjes en vrouwen. Mensen
hebben andere keuzes en opties gekregen en daarmee zijn er verschuivingen ontstaan in eerbeleving.
Sommige respondenten gaven echter nadrukkelijk aan dat het niet alleen ontwikkelingen in
Nederland zijn die de wijze beïnvloeden waarop mensen aankijken tegen eerkwesties. Hindostanen
vertelden bijvoorbeeld dat de ‘Bollywoodcultuur’ 41 traditionele opvattingen over eer heeft
geromantiseerd en verspreid. Tegelijkertijd echter worden mensen door kritische Bollywoodfilms juist
aan het denken gezet over eer en het geweld dat met eer samenhangt. En volgens Turken en Turkse
Koerden spelen familieleden en dorpsgenoten in het land van herkomst een belangrijke rol in de levens
van mensen uit Turkije in Nederland. Melek, een Turks-Koerdische vrouw die werkzaam is bij een
vrouwenorganisatie, en haar Turkse collega Zahra:
Melek: Koerden in Nederland hebben veel contact met mensen/familie in Turkije en die
bemoeien zich er heel erg mee als er iets is met de tradities (töre). Ze zetten mensen in
Nederland onder druk.
Zahra: Als een vader zijn dochter niet wil straffen bijvoorbeeld, wordt hij voortdurend
onder druk gezet. Zo is de invloed van de familie. Sommige oude mensen wonen zes
maanden per jaar in Nederland en zes maanden in Turkije. Die staan heel erg onder de
invloed van de omgeving daar en hier. Mensen hebben daar een huis, ze trouwen daar,
de banden zijn heel nauw.
Het is overigens niet zo dat familieleden en dorpsgenoten in Turkije altijd behoudend zijn. Er worden
veel voorbeelden genoemd van familieleden in Turkije die juist ruimdenkender zouden zijn dan
migranten uit Turkije. Ook in Turkije hebben zaken als werk en opleiding invloed op lokale
‘eerontwikkelingen’, zo wordt aangegeven. Meisjes met een opleiding stellen het huwelijk
bijvoorbeeld heel lang uit, terwijl meisjes zonder opleiding geacht worden jong te trouwen.

41

De term Bollywood duidt de filmindustrie in India aan. Indiase films worden in grote getale geëxporteerd naar
Suriname, landen in het Midden-Oosten en veel andere landen.

83

Conclusie Verschillen in eerbeleving binnen groepen
Er zijn belangrijke verschillen in eerbeleving binnen de drie groepen. Deze hangen in de beleving
van de respondenten soms samen met verschillen in het land van herkomst, maar vaak ook met de
plaats of regio waar men nu woont. Mensen uit Turkije benadrukken vooral religieuze, etnische en
religieuze verschillen in het land van herkomst en geven aan dat deze doorwerken in Nederland.
Marokkanen en Hindostanen staan meer stil bij de verschillen in lokale contexten en de
‘gemeenschappen’ die daarbinnen zijn ontstaan in Nederland.
In de ene plaats is een duidelijk georganiseerde etnische gemeenschap aanwezig, terwijl dit in de
andere plaats veel minder het geval is. In de ene plaats is een gemeenschap numeriek groot te
noemen, in de andere plaats juist klein. Daarnaast, en voor het probleem dat in dit onderzoek
centraal staat, het meest relevant, zijn er lokaal grote verschillen in de mate van openheid of
geslotenheid van gemeenschappen. In gesloten naar binnen gerichte gemeenschappen is de sociale
controle sterk en ligt roddel op de loer. Ook zijn in meer gesloten gemeenschappen regels rondom
eer strenger en meer rigide dan in meer open gemeenschappen.
Over het algemeen zijn de respondenten van mening dat migratie in eerste instantie leidde tot een
versterkt vasthouden aan de ‘eercultuur’. Sommige families zijn echter meegegaan met hun tijd,
terwijl anderen ‘achterbleven’. De mate waarin mensen (ouders bijvoorbeeld) meegaan met hun
tijd wordt in belangrijke mate bepaald door het soort gemeenschap waarin ze zich bevinden. Vooral
mensen uit Turkije benadrukken dat transnationale banden niet zelden een belangrijke invloed
uitoefenen op de eerbeleving van mensen in Nederland.

1.6 Hoe wordt de eer geschonden?
Uit het voorgaande is duidelijk geworden dat de verschillende regels rondom eer meer of minder
flexibel zijn. Regels rondom gehoorzaamheid en seksualiteit lijken hierbij het meest rigide en
overtreding van die regels kan dan ook het eerst als ‘schending van eer’ worden gezien. Soms worden
deze regels openlijk betwist of overtreden, maar veel vaker gebeurt dit in het geheim. Er is
bijvoorbeeld sprake van openlijk verzet tegen de regels wanneer een verliefd stel wegloopt om een
huwelijk af te dwingen. De uitkomst hiervan is op voorhand niet zeker. Er is sprake van verhuld verzet
als een vrouw stiekem een minnaar heeft of een man stiekem een relatie met een andere man
onderhoudt. De risico’s in beide gevallen zijn voor vrouwen meestal vele malen groter dan voor
mannen. Maar niet bij elke vermeende eerschending is er sprake van verzet tegen de regels. Wanneer

84

een kind of vrouw verkracht wordt, kan deze ervaring van verkrachting de eer van de familie van het
slachtoffer aantasten.
De lijst van mogelijke ‘traditionele’ eerschendingen is lang en gevarieerd maar uiteindelijk
terug te brengen tot het tarten van de bestaande of gedroomde orde, meestal, maar niet altijd, door een
aantasting van traditionele waarden en praktijken omtrent mannelijkheid en vrouwelijkheid. Het
voortbestaan van de familie(-naam) staat voorop. Het fysieke voortbestaan van de familie wordt
gewaarborgd wanneer jonge mensen trouwen met de juiste partner en kinderen krijgen, en deze
kinderen zodanig opvoeden dat zij ook weer trouwen en kinderen te krijgen. Het voortbestaan van de
familie als instituut - wat men de morele reproductie van de familie zou kunnen noemen - wordt
gewaarborgd wanneer elk lid van de familie zich volgens de ‘traditionele moraal’ gedraagt naar zijn of
haar leeftijd, sekse en positie in de familie: de oudste zoon in een gezin zonder vader heeft
bijvoorbeeld een andere rol dan een jongere broer.
Op nummer één staan ‘overtredingen’ als ongehoorzaamheid aan de ouders en het overtreden
van regels rondom seksualiteit. Buiten je geloof of groep trouwen worden ook regelmatig genoemd in
alle etnische groepen. Voor jongens is dat dan meestal weer minder een probleem dan voor meisjes.
Geen kinderen of geen zoons kunnen baren werden door Turken, Turkse Koerden en Marokkanen niet
vaak naar voren gebracht, maar door Hindostanen wel. Ook scheiden, zeker wanneer men kinderen
heeft, geldt vaak als oneervol. Hoewel de druk van de familie in dezen ook voor mannen traumatisch
kan zijn, geldt hier opnieuw dat de schande vooral de vrouw treft. Vooral onder Turken en Koerden
werd naar voren gebracht dat niets doen terwijl je vrouw of dochter je eer bezoedelt, buitengewoon
oneervol is: “Als je als man niets doet in zo’n geval praat er niemand meer tegen je”.
Ook aan de ‘maximum’ zijde van eer, kan sprake zijn van schending. Kinderen kunnen de eer
van de familie schenden door slecht te presteren op school, of af te wijken van het door hun ouders
uitgestippelde carrièrepad - bijvoorbeeld door ‘de muziek in te willen’. Dit wordt vooral genoemd
door Hindostanen. Hoe het gebruik van drugs door kinderen of het stelen van kinderen wordt
geïnterpreteerd door de gemeenschap, zal afhangen van de vraag of het kind een jongen of een meisje
is en van de vraag hoe de ouders bekend staan. De meeste ouders zullen zelf vinden dat hun eer
ingrijpend is aangetast. De gemeenschap zal het oordeel veelal laten afhangen van een globaal oordeel
over de ouders. Failliet gaan of schulden moeten maken tasten iemands eer ook aan. Een TurksKoerdische man vertelde dat de eer van zijn vader aangetast was doordat hij een zoon in de gevangenis
had en ook nog failliet was gegaan. Zijn vader besloot ergens te gaan wonen waar niemand hem
kende.
Roddel speelt een centrale rol speelt in schending van eer. In bijna alle gevallen geldt dat ‘de
vuile was buiten hangen’, dus aan anderen vertellen dat je zus een vriendje heeft, dat je zoon
gokverslaafd is, dat je ouders een lening hebben van 20.000 euro, dat je worstelt met je
homoseksualiteit is, of dat je oom zijn geloof heeft afgezworen, niet gewenst is. Te allen tijde moet
worden voorkomen dat mensen over de familie gaan praten. Wanneer de overtreding van regels

85

zichtbaar is voor anderen en erover gesproken wordt, is de situatie veel penibeler dan wanneer dat niet
het geval is.
Bovenstaande schendingen zijn ‘klassieke’ schendingen, waarvan mensen met een meer
eigenzinnige opvatting van eer zich niet altijd zo veel aantrekken. Maar schendingen die ook hen pijn
doen zijn: vreemdgaan van de echtgenoot of echtgenote, ‘ongefundeerde’ aanvallen op de religie die
men aanhangt, stigmatisering van de etnische groep waartoe men behoort, en - soms - het doelwit
worden van roddel.
Over het algemeen zijn de respondenten uiterst negatief over roddel. Men geeft aan dat
mensen roddelen uit leedvermaak, dat roddels vaak verzinsels zijn en dat zij leiden tot ruzies.
Marokkanen en Turken brengen in herinnering dat roddel haram is, het is dus ongeoorloofd. Toch, zo
geven velen aan, is roddel endemisch in deze gemeenschappen, zo ook in de Turks-Koerdische en
Hindostaanse. Hafeez, een Hindostaanse jongen, vertelt bijvoorbeeld dat vooral de eigen familieleden
roddelen.
Het heeft meestal gewoon te maken met eigen familieleden. Dan doen ze in hun gezicht
heel aardig en lief van “Hoe gaat het met je?” en als een paar dagen later een andere
kennis belt, dan is het van “Weet je wat die heeft gedaan?” Dat vind ik niet goed. De
volgende dag is het weer aardig tegen degene waar ze over gepraat hebben. Een hele
roddelcultuur, ik mag het niet zo. Op de een of andere manier is het bij Hindoestanen
veel erger, veel over familie en vrienden ook. Dat hoort er bij hun echt bij. Ze roddelen
heel erg veel, wat ik ervan gemerkt heb. (19, H ii 3)
Af en toe wordt aangegeven dat wanneer mensen zelf een kind hebben met wie het ‘mis’ is gegaan, ze
soms ook wat terughoudender worden met het roddelen over andere mensen. Er werden echter ook
voorbeelden genoemd van mensen die hun eigen fouten ‘afdekken’ met roddel over anderen. Vrouwen
worden meestal geacht meer te roddelen dan mannen, maar ook mannen zijn er volgens veel
respondenten niet vrij van. In koffiehuizen wordt volgens sommige Turken/Turkse Koerden en
Marokkanen veel geroddeld. Sommigen geven aan dat het vooral laagopgeleide, onwetende mensen
zijn die roddelen. Een aantal Turken en Marokkanen hekelen de hypocrisie van bepaalde ‘vrome
moslims’ die wel vijf keer per dag bidden en op pelgrimstocht naar Mekka gaan, maar toch roddelen
dat het een lust is. Enkele Marokkaanse respondenten geven daarentegen aan dat er tegenwoordig iets
minder geroddeld wordt, omdat mensen zich meer met religie bezighouden. Daardoor zouden mensen
zich er meer van bewust zijn dat roddelen niet hoort.
Hoewel veel respondenten vinden dat roddel een groot probleem is - vaak hebben zij zelf ook
last van (de angst voor) roddel - gaf bijna niemand aan dat hij of zij zelf ook wel eens roddelt.
Sommige mensen stelden dat er een groot verschil is tussen goedwillend informeren en kwaadaardig
roddelen. Een Marokkaanse vrouw vertelde dat zij met haar buurvrouw had afgesproken dat zij elkaar
zouden informeren over eventueel wangedrag van hun beider dochters. Dat is een gezonde vorm van
sociale controle, en geen roddelen, vond zij. Een andere deelneemster aan de groep meende echter dat

86

zij, als zij een probleem had met het gedrag van de dochter van haar buurvrouw, zij het meisje zelf
moest aanspreken, want: “als je er anderen bij haalt, dan is het roddel”. In enkele gevallen fungeerde
het focusgroepgesprek zelf als een podium voor roddel. In een gesprek met vier jonge Turkse
vrouwen, legde Feride, mbo-leerlinge, uit wat eer was aan de hand van de ‘eerloosheid’ van een Turks
meisje dat zij kende. Voor zover dit ‘oneervolle’ meisje nog een reputatie had, werd deze in het
gesprek nog verder afgebroken. De sfeer die door het gesprek over dit meisje in de focusgroep
ontstond, was zodanig dat de deelneemsters die misschien iets genuanceerder dachten dan Feride,
minder ruimte kregen om hun verhaal te vertellen.
Het is overigens niet verwonderlijk dat er veel geroddeld wordt in de gemeenschappen van de
respondenten. Doordat migranten voortdurend geconfonteerd worden met gewoonten en opvattingen
die anders zijn dan zij van huis uit hebben meegekregen, wordt het interne debat over wat moreel juist
is gestimuleerd. Roddel is een onvervreemdbaar onderdeel van deze discussie over de morele grenzen
van de gemeenschap (zie Buitelaar 2002; de Vries 1987).

Conclusie Hoe wordt de eer geschonden?
De lijst van mogelijke ‘traditionele’ eerschendingen is lang en gevarieerd, maar terug te brengen tot
het tarten van de bestaande of gedroomde orde, meestal, maar niet altijd, door een aantasting van
traditionele waarden en praktijken omtrent mannelijkheid en vrouwelijkheid.
Er wordt een scala van situaties benoemd die tot een schending van de (familie-)eer kunnen leiden:
Ongehoorzaamheid aan de ouders, seks voor het huwelijk, een ongewenste zwangerschap, buiten
het eigen geloof of de eigen groep trouwen, geen kinderen of zoons krijgen, scheiden, de vuile was
buiten hangen, het hebben van schulden, afwijken van het door de ouders uitgestippelde
carrièrepad. De zwaarst aangerekende schendingen hebben te maken met het verlies van de
controle over de vrouwelijke seksualiteit.
Bovengenoemde schendingen zijn ‘klassieke’ schendingen van de eer, waarvan mensen met een
meer eigenzinnige opvatting van eer zich niet zo veel aantrekken. Schendingen die ook hen pijn
doen zijn: bedrogen worden door de echtgenoot of echtgenote, ‘ongefundeerde’ aanvallen op de
religie die men aanhangt, stigmatisering van de etnische groep waartoe men behoort, doelwit
worden van roddel.

87

88

2. Eerschending en geweld
Inleiding
In hoofdstuk 1 is betoogd dat noties van eer waarin de controle op vrouwen en jongeren centraal staat,
onderdrukkend van aard zijn. Hoewel deze noties met zachte hand kunnen worden gedoceerd en
zonder zichtbaar geweld kunnen worden nageleefd, worden vooral kinderen en vrouwen zodanig
beperkt en gestuurd, dat het mogelijk is te spreken van geweld. Dit geweld is zo alledaags en
vanzelfsprekend dat het onzichtbaar is en dat ook de ‘slachtoffers’ van dit geweld bijdragen aan de
instandhouding ervan. Uit de gesprekken met de respondenten blijkt dat zij een wat andere visie
hebben op geweld. Zij leggen sterk de nadruk op zichtbaar psychisch en fysiek geweld, en volgens de
meeste respondenten kan er pas van eergerelateerd geweld gesproken worden als er sprake is van een
dreigende schending van de eer. Dit hoofdstuk is gewijd aan deze opvattingen over de link tussen
eerschending en geweld, aan de vraag welke mensen in welke situaties het meeste risico lopen met
geweld geconfronteerd te worden, aan de manier waarop de respondenten aankijken tegen de
professionele hulpverlening, en plaatst de manier waarop mensen praten over deze onderwerpen in de
maatschappelijke context.
In paragraaf 2.1 worden de antwoorden op de vraag ‘hebben wij eerwraak’ behandeld. Bij de
vraag of mensen vonden dat er een link is tussen eerschending en geweld, dachten de respondenten
namelijk meestal eerst aan eerwraak. Dit wordt door hen geïnterpreteerd als ernstig fysiek geweld
tegen of moord op een eerschender. Turken en Koerden beantwoordden de vraag of eerwraak
voorkomt dan vaak - met een aantal reserves en specificaties – met ja, terwijl onder Marokkanen en
Hindostanen het antwoord in eerste instantie meestal nee was. Wel gaven veel respondenten aan dat
(dreiging van) eerschending soms tot geweld of vrijheidsbeperking kan leiden. Deze reacties op
eerschendingen worden door de respondenten niet altijd direct herkend als eergerelateerd geweld.
Verschillende vormen van reacties op eerschending, anders dan eermoord, worden op een rij
gezet in paragraaf 2.2. Ook gaan we in deze paragraaf in op het waarom van eergerelateerd geweld in
de ogen van de respondenten: hoe komt men er toe, wat voor oorzaken heeft dit geweld en hoe wordt
het gelegitimeerd?
De wijze waarop migranten de connectie tussen eer en geweld zien, en hun opvattingen over
de toelaatbaarheid van eergerelateerd geweld worden in paragraaf 2.3 samengevat in vier
basishoudingen: eergerelateerd geweld is soms een noodzakelijk kwaad; eer is goed, maar geweld is
slecht; het eerbegrip is aan revisie toe; we moeten af van ‘eer’.
In paragraaf 2.4 wordt op een rij gezet in welke situaties en onder welke omstandigheden
mensen de meeste risico’s lopen om dader of slachtoffer te worden van eergerelateerd geweld.

89

De beleving van de hulpverlening komt aan de orde in paragraaf 2.5. Mensen die onder druk
staan van hun familie, kunnen hulp zoeken bij professionele instellingen. Uit eerder onderzoek,
bijvoorbeeld van Lalmahomed (1995), Metin, Krikke en Şimşek (2006) en Yerden (2008) blijkt dat
migranten vrij weinig gebruik maken van die hulpinstellingen. Wij gaan daarom na hoe onze
respondenten tegen die instellingen aankijken en als zij ervaring hebben met de professionele
hulpverlening, hoe zij de geboden steun hebben ervaren.
In paragraaf 2.6 wordt de manier waarop mensen denken over eer en eergerelateerd geweld
geplaatst in de context van het politieke en mediadiscours over de integratie van migranten.
Wij gaven in het vorige hoofdstuk al aan dat het niet altijd gemakkelijk was om het thema eer
te bespreken. Dit geldt nog sterker voor het thema eergerelateerd geweld: het is een gevoelig
onderwerp. Wij reflecteren op deze beladenheid en de implicaties ervan voor dit onderzoek in
paragraaf 2.7.

2.1 Hebben wij eerwraak?
Eerwraak werd in alle groepen meestal opgevat als moord op een dochter of zoon omwille van de eer
van de familie. Deze ‘klassieke eerwraak’ werd niet of nauwelijks herkend door Marokkanen,
Hindostanen en een deel van de Turken, maar een aantal Turken en Turkse Koerden kenden
voorbeelden uit hun eigen omgeving. Omdat de antwoorden per groep sterk verschilden, hebben wij in
deze paragraaf een onderverdeling gemaakt in drie groepen.

“Bij ons heb je wel eerwraak” (Turken en Turkse Koerden aan het woord)
Turken en Turkse Koerden gaven in de gesprekken soms voorbeelden van ‘klassieke eerwraak’, dat
wil zeggen gevallen van moord op een dochter of zoon omwille van de eer van de familie. Fatma, een
Turks-Koerdische vrouw van middelbare leeftijd, vertelde:
De tante van mijn moeder is door haar vader in de rivier gegooid. Hij was bey. Er zijn
stamhoofden, en het hoofd daarvan, dat is een bey. Dus hij was een beroemde bey. Zij
was veertien. Mensen kwamen uit een ander dorp om haar voor hun zoon te vragen.
Maar hij was dol op zijn enige dochter. Hij had vijf, zes zonen, maar zij was zijn enige
dochter. Hij was dol op haar. Hij wilde haar zelf niet geven. Hij had haar om een
boodschap gestuurd toen de mensen haar kwamen vragen voor hun zoon. Hij had het er
met zijn vrouw, de oma van mijn moeder, over gehad: "Ik wil haar niet geven, want zij
is nog klein.", zei hij. Want zij was zijn lieveling. Maar toch kwam zij binnen bij die
mensen. Zij zei waar iedereen bij was: "Papa, geef me alsjeblieft niet, ik ben pas
veertien." Hij zei: "Jullie hebben mijn dochter gehoord. Zij wil uw zoon niet." Dus ze
gingen weg. (T ii 8)
Het meisje wilde niet trouwen en haar vader was ook niet van plan haar te geven. Er was dus geen
conflict tussen hun wensen. De vader was echter ontsteld dat zijn dochter, in plaats van schuw een
plekje te zoeken in een ander vertrek, de kamer waar hij met zijn bezoekers zat te praten was

90

binnengelopen en had geprobeerd hem haar wil op te leggen. Ze had daarmee zijn gezag als bey
aangetast, wat hem tot handelen noopte.
De volgende dag, het was een ritueel dat hij zijn lievelingspaard... elke ochtend ging hij
eerst de haren van zijn dochter kammen, hij zelf. Hij ging daarbij voor de deur zitten, in
de zon, en kamde haar lange mooie blonde haar. Dan zette hij haar elke ochtend op zijn
lievelingspaard, waar niemand op mocht rijden, alleen zijn dochter wel. En hij leidde
het paard zelf. Dat is ook heel belangrijk want een bey doet dat nooit, dat mag niet. Dan
ging hij altijd naar de Murat, de grote rivier. Dan liet hij zijn paard drinken. Steeds
hetzelfde ritueel. Hij nam zijn dochter mee, nam haar mee naar buiten.
Die dag… andere mensen, die ook hun paarden brachten voor water, hebben alles
gezien, dus zij vertelden het bij de andere huizen. Zij gingen er voor staan, en zij wisten
al wat er zou gebeuren. Zij stond zo met haar hoofd gebogen. En hij zei: "Ik ben de
hoogste bey. Hoe kun je me beledigen voor de mensen? Ik zal je!" Toen heeft hij haar
in de rivier gegooid. Haar moeder heeft heel lang geleefd, dat is de oma van mijn
moeder. Zij heeft jarenlang geen vis gegeten. Als haar zonen vis kochten, was zij boos.
Zij zei: “Je hebt je dochter gegeten. Hoe kunnen jullie vis eten?” Haar enige dochter…
Een heel ander, meer recent, voorbeeld dat genoemd werd, betreft een Turks meisje in Amsterdam.
Het gebeurde in mijn klas met een meisje. Dat meisje had een sms gestuurd aan
iemand. Haar vader kwam er achter dat zij dat gedaan had en heeft haar geslagen of zo,
en toen had zij 15 pillen of zo ingenomen om dood te gaan. Zij vertelde mij dat, ze
wilde niet doodgaan natuurlijk, zij wilde aandacht. Ik heb het in mijn eigen omgeving
ervaren. Ik heb gevraagd: “Slaat je vader je veel, voel je je niet veilig?” Ik zei: “Er zijn
plaatsen, opvanghuizen”. “Echt waar?”, zei ze: “Waar zijn ze?” Ik zei: “Wat bedoel je,
dat kun je zo vinden op internet.” Ze zei: “Wij hebben geen computer”, ze mocht ‘m
niet gebruiken. Ze weten niet wat er is om hen te helpen. Sommige kinderen voelen
zich net als in de gevangenis, ze kunnen niet eens de stad in…
De overgrote meerderheid van de respondenten keurt eerwraak af. Moord of fysiek geweld is te allen
tijde verkeerd, zegt men. Enkele respondenten maken echter duidelijk dat het gebruik van fysiek
geweld soms noodzakelijk is. Het kan een positief teken van mannelijke daadkracht zijn. Zo maakte
Halil, een Turkse jongen, de opmerking “voor iemand die zijn vrouw vermoordt omdat ze zijn eer
geschonden heeft, moet je gewoon respect hebben”. Vergelijkbaar was de opmerking van een TurksKoerdische man dat hij ‘de man die zijn dochter lastigvalt zou vermoorden’, een opmerking die hem
op veel kritiek van andere deelnemers aan de gespreksgroep kwam te staan, maar die anderen
interpreteerden als: “hij is tenminste eerlijk”.
Een aantal Turken en Turkse Koerden betoogt dat eerwraak (eermoord) eigenlijk steeds
minder een issue is in Turkije. 42 Zo zegt een Alevitische man die zelf 17 jaar in Turkse gevangenissen
heeft gezeten omdat hij op instigatie van zijn familie een moord had gepleegd.

42

Dit wordt weersproken in onderzoek van Amnesty International (2004) en van Filiz Kardam voor de
Verenigde Naties (2005) en in een nog recentere studie van het Mensenrechten Directoraat van de Ministerie van
de Premier waarin gesproken wordt van meer dan 1000 eermoorden in Turkije in de laatste vijf jaar. De daders
van de gerapporteerde moorden kwamen meestal uit het oosten, maar veel van de moorden vonden plaats in
Istanbul, Ankara en Izmir. In Istanbul zou het aantal eermoorden toegenomen zijn van 27 in 2006 tot 53 in 2007

91

Toen ik in de gevangenis was, heb ik veel daders van eermoorden gezien. Ik ben in
Yozgat geweest, in Mardin, in Diyarbakır… In Yozgat 43 was ’t weinig, maar in het
Zuidoosten heel veel. Het is verkeerd om met de ogen van 25 of 30 jaar geleden naar
Turkije te kijken, het verdwijnt langzamerhand.
De moord die hij zelf pleegde was volgens hem geen eermoord, maar was wel een moord ‘uit traditie’
zoals dat in Turkije wel genoemd wordt. Een lid van zijn familie was vermoord en een ‘wedermoord’
moest de balans herstellen 44. Hij woonde destijds in Duitsland en werd uitgekozen omdat hij nog jong
en ongebonden was. Opvallend is dat alle mannen in dit gesprek zelf van nabij ervaring hadden met
eergerelateerd of ‘ander traditioneel’ geweld, maar dat zij ook allemaal van mening waren dat het
eermoord iets is van het verleden. Zo vertelde één van hen dat zijn vader zijn zus had omgebracht
omwille van de familie eer en vertelde een andere deelnemer aan het gesprek dat het meisje met wie
hij als tiener weggelopen was om mee te trouwen, door haar familie was vermoord. Uit vrees zelf ook
omgebracht te worden, was hij op een gegeven moment naar Istanbul gevlucht. Deze mannen waren
echter unaniem van mening dat eermoord nu nauwelijks meer speelt in Turkije, laat staan in
Nederland. Ook stelden ze dat ze zelf niet zouden overwegen om geweld te gebruiken als hun zoon of
dochter ontspoorde. Barış, de Turkse man die het gesprek tot stand had gebracht en er ook bij
aanwezig was, reageerde vol ongeloof toen de anderen vertelden dat ze hun zoon niets aan zouden
doen als hij thuiskwam met de mededeling homoseksueel te zijn. Verbolgen zei hij:
Ik zou mijn zoon vertellen dat hij nooit meer thuis hoefde te komen en we weten
allemaal dat zo’n jongen dan nog geluk heeft in onze gemeenschap, als jouw zoon
homoseksueel is, dan kijkt niemand je meer aan. Dan doe je echt niet niets.
Na afloop van het gesprek mopperde hij dat hij in vergelijking met de anderen nota bene ver
achtergebleven was. In zijn visie was hij echter de enige die eerlijk had durven of willen zijn. De
vragen over eerwraak bleken een gevoelige snaar te raken bij deze Alevitische mannen, en ook bij veel
andere respondenten, maar met name een deel van de Turkse en Turks-Koerdische respondenten.
Een manier waarop Turken pogen het thema eerwraak ver van hun bed te houden, is om het te
koppelen aan Koerden. De opvatting dat eermoorden vooral in het zuidoosten of onder Koerden
voorkomen is wijd verbreid. Ook Turkse Koerden delen die mening vaak, maar Hatice 45, een
Koerdische vrouw uit Lice herkende dat beeld niet: “Er wordt steeds gezegd dat ‘traditiemoorden’ zo

(http://www.stophonourkillings.com/?name=News&file=article&sid=2753, geraadpleegd op 19 november
2008).
43
Mardin en Diyarbakır zijn Koerdische steden, Yozgat is Turks.
44
Zie Ermers (2007) voor een omschrijving van ‘bloedwraak’.
45
Wij ontmoetten haar na afloop van een bijeenkomst over eergerelateerd geweld die werd georganiseerd door
Stichting Mooi en de Koerdische Arbeidersunie in Den Haag.

92

veel voorkomen in het zuidoosten, maar ik heb het zelf nooit gehoord of gezien.” 46 Toch blijkt uit
Hatice’s commentaar op een anekdote over haar Turkse buurvrouw in Bursa (een stad in west-Turkije)
dat het idee dat Koerden en eerwraak samengaan ook bij haar aanwezig is. Haar buurvrouw had haar
verteld dat ze nog maagd was toen ze trouwde, maar dat er tijdens de eerste huwelijksnacht geen bloed
was gevloeid. De ochtend erop werd de buurvrouw door de familie van haar man meegenomen naar de
dokter. De dokter onderzocht haar en zei dat haar maagdenvlies al bij haar geboorte gescheurd was.
“De familie van haar man accepteerde dat”, vertelde Hatice: “Als het bij ons was geweest, hadden ze
haar misschien wel vermoord, voordat ze naar een dokter kon worden gebracht”.
Turken en Turkse Koerden hebben de meest expliciete opvattingen over wat eergerelateerd geweld is.
Zo geven zij aan dat het veronderstelde planmatige en instrumentele karakter van eerwraak of
eergerelateerd geweld niet altijd strookt met de werkelijkheid. Er is niet altijd sprake van strategisch
gedrag gebaseerd op vooropgezette plannen. In hun beleving wordt eergerelateerd geweld vooral door
heftige emoties ingegeven. Zo vertelde Fatma:
De man die zijn dochter doodde, omdat ze met een jongen weg was of iets gedaan
heeft, hij was boos. Maar waarom is hij boos? Dat weet hij zelf ook niet. In
werkelijkheid voelt hij zich door haar verraden eigenlijk. Daar ligt heel veel onder.
Interviewer: In het algemeen, of heeft u het over die ene situatie?
Fatma: In denk dat alle vaders, en ook broers die daaraan meedoen, heel veel van hun
dochter of van hun zus houden. Als je van iemand houdt, om die te doden… dat is het
grootste verraad voor hen. Als je verraad tegenover liefde zet, dan komt er echt…
Dat sterke emoties mensen ertoe kunnen aanzetten in samenwerking met anderen eergeweld te plegen,
wordt overigens niet ontkend. Dan nog is het vaak meer een emotionele dan een instrumentele daad,
geven enkelen aan.
Bovendien gaven sommige respondenten aan dat eergerelateerd geweld vaak niet gemakkelijk
te scheiden is van andere vormen van geweld. Derya, een jonge Alevitische vrouw, refereerde aan het
thema van de film Mutluluk van regisseur Abdullah Oğuz. In deze Turkse film wordt een Koerdisch
meisje verkracht door haar oom. Omdat zij niet vertelt wie haar verkracht heeft, krijgt een neef de
opdracht haar om te brengen. “Je kunt het niet scheiden. Het is incest, maar ook eergeweld”, zei
Derya. Een andere vrouw in de groep vulde aan: “Seksueel misbruik, incest, eerwraak, het zijn
allemaal dingen die met elkaar samenhangen. Uiteindelijk wordt er dus geweld gebruikt, psychisch of
lichamelijk, dat maakt niet uit”. Deze beweringen worden ondersteund door mediaberichtgeving en
literatuur. Eermoord volgt, afgaande op berichten in de Turkse pers, nogal eens op verkrachting van
een meisje door een nabij familielid. Incest en eergerelateerd geweld hebben met elkaar gemeen dat in
beide gevallen oudere gezinsleden, meestal mannen, beschikken over het lichaam van hun vrouwen of
46

De buurvrouw van Hatice vertelde dat ze haar verhaal altijd aan iedereen vertelde, zodat mensen leerden dat je
niet hoeft te bloeden als je nog maagd bent. Haar man had de verklaring van de dokter laconiek opgenomen:
“Hadden we dit maar eerder geweten, dan hadden we het voor ons trouwen ook al kunnen doen!”

93

dochters: de afhankelijkheidsrelatie van de slachtoffers ten opzichte van de daders verschilt niet. In
beide gevallen houden de andere familieleden de dader van het geweld vaak de hand boven het hoofd.
Imbens en Jonker (1992) laten zien dat dit laatste in ieder geval geldt in bepaalde streng-christelijke
gemeenschappen in Nederland. Ook politiefunctionarissen die wij spraken refereerden aan de zware
sociale druk die soms uitgeoefend wordt op individuen in streng-christelijke gemeenschappen om een
probleem als incest binnenshuis te houden.
Veel Turkse en Turks-Koerdische respondenten wezen er verder op dat eer vaak alleen maar
gebruikt wordt als excuus. Eer is dan een instrument om bedoelingen die door de gemeenschap als
oneervol zouden worden beschouwd, te verdoezelen. In literatuur over eergerelateerd geweld wordt
het voorbeeld van broers die hun zus uit de weg ruimen om een groter aandeel van een erfenis op te
strijken nogal eens genoemd (bijv. Husseini 2007). Eén van de meest sprekende illustraties van ‘eer
als excuus’ in ons onderzoek wordt gevormd door het verhaal van Gülsüm (T ii 5). Ze kwam zeven
jaar geleden naar Nederland omdat haar man in Nederland woonde.
Ik heb mijn moeder nooit gekend, ik heb haar pas leren kennen toen ik trouwde. Ik had
haar foto zelfs nooit gezien. Ik ben mijn moeder kwijtgeraakt vanwege namus. Tot mijn
achttiende of negentiende had ik mijn moeder nooit gezien, niets, geen foto of wat dan
ook. De reden was namus. De oudere zussen van mijn vader hadden haar het huis
uitgegooid. Mijn vader was toen in Nederland. Hij werkte hier, ik denk illegaal. Hij
moest vanwege die toestanden terug, anders waren wij hier geboren en opgegroeid. Hij
zou mijn moeder hierheen halen. Toen de oudere broer van mijn vader overleed, had hij
een zoon van een jaar of dertien, veertien. Ze hebben mijn vader geschreven dat mijn
moeder met die jongen een relatie had. Niemand heeft dat gezien, maar er kwam zo’n
brief. Dat was de neef van mijn vader (zoon van zijn broer). Hij woonde bij ons omdat
zijn moeder opnieuw was getrouwd. Mijn moeder was de nieuwe schoondochter. Mijn
vader had grote stukken land, hazelnootgaarden en zo, en hij had het beheer aan mijn
moeder overgelaten. Daar waren zijn oudere zussen heel jaloers op: “Waarom heeft hij
alles aan haar overgelaten”, dachten ze. Mijn vader had alles aan mijn moeder
overgelaten en was naar Nederland gegaan. We hadden het heel goed, we waren rijk.
(…) De zussen van mijn vader besloten dat ze mijn moeder zouden beschuldigen.
Namus was toen heel belangrijk. En zo hebben ze iets gevonden wat haar ‘nest’’kapot
zou maken. Mijn vader had er niets mee te maken. De zussen van mijn vader hebben de
toegang tot het huis ontzegd aan mijn moeder. Ik was toen net geboren, ik was 15
dagen oud, ze hebben mijn moeder met geweld op straat gegooid. Mijn abla (oudere
zus) was 7 jaar, ik was net geboren. Ze hebben gezegd dat mijn moeder met dat kind
een relatie had, maar niemand heeft daar iets van gezien. Het was een loze
beschuldiging. Dat was in 1975 of 1976. In het dorp werd dat gezegd, er is zoiets
gebeurd. Omdat mijn vader in het buitenland was, konden ze zo’n beschuldiging heel
makkelijk uiten. Toen was dat zo schijnt, handen vasthouden was al heel erg, dat was
een namus olayı (‘eerding’). Op die manier hebben ze mijn vader en moeder uit elkaar
gehaald. Ze zijn officieel gescheiden.
Het lijdt geen twijfel dat in de beleving van deze jonge vrouw, eer alleen maar een voorwendsel was.
Eer werd gebruikt als een instrument om een weinig eervol doel te bereiken.

94

“Wij hebben geen eerwraak” (Hindostanen aan het woord)
Uit de gesprekken is af te leiden dat er onder Hindostanen geen ongeschreven regel bestaat die bepaalt
dat eer gezuiverd moet worden door middel van moord. In alle gesprekken met Hindostanen werd
maar één geval van ‘eerwraak’ besproken dat niet betwist werd door de anderen in de groep. Dit betrof
een voorval op de school van Anuradha (H fg 2). Een Hindoestaans meisje had verkering met een
moslim. De vader van het meisje ging de jongen met een kapmes achterna omdat ze elkaar bleven
zien, ondanks het verbod van de ouders. De jongen en het meisje mochten van de vader geen verkering
hebben omdat in een gemengd huwelijk bepaalde Hindoe-rituelen niet uitgevoerd zouden kunnen
worden, zo vertelde Anuradha.
In het volgende fragment gaan Hindostanen in op de vraag of eerwraak als een probleem onder
Hindostanen voorkomt. Het blijkt dan dat men het niet eens is over de definitie ervan. William zegt:
Wat ik onder ‘eerwraak’ versta is gewoon iemand die een ander doodt, omdat hij moet
laten zien van ‘ik ben gewoon onaantastbaar, jij kunt dit niet doen met mij’. Net als wat
er op het station in Alkmaar is gebeurd. Ik heb één keer ‘eerwraak’ bij een Hindoestaan
meegemaakt. Dat was een dame die werkte in het Sint Antonius ziekenhuis. En zij had
een relatie met haar vriend of met haar man verbroken. En toen is hij naar het café
gegaan en heeft hij aan iemand gevraagd ‘ik wil een pistool kopen, nu gelijk’…
Cheryl: Maar dat is geen eerwraak.
Voor William blijkt het belangrijk te zijn dat de man met voorbedachten rade heeft gehandeld vanuit
het idee dat hij onaantastbaar is.
Nee, maar… Hij doet iets met voorbedachten rade. Hij koopt een pistool, hij gaat naar
haar toe. Hij zegt tegen haar ‘als je bij me weggaat, schiet ik je dood’. En zij gaat weg
bij hem, en ze wordt doodgeschoten.
Cheryl geeft aan dat het wel met schande te maken heeft, maar toch geen eerwraak is. Ekram die het
kennelijk met haar eens is, zegt: “Dat vindt buiten de gemeenschap plaats”.
Hindostanen denken bij ‘eerwraak’ veelal aan Turken en Marokkanen. De deelnemers aan een
Hindostaanse groep (H fg 3) vinden dat moord en ook andere vormen van ‘eergerelateerd geweld’ niet
of nauwelijks aan de orde zijn onder Hindostanen.
Amisha: Bij Hindoestanen speelt dat eerwraak en eergerelateerd geweld allemaal niet.
Ida: Nee.
Amisha: Dat is gewoon niet zo [dat heb je bij ons niet]. Hindoestanen zijn eigenlijk vrij
vredelievende mensen.
Ida: Wat je allemaal hebt bij Turken en Marokkanen aan moord en doodslag…
Amisha: Dat heb je niet [bij ons].
In een andere groep zegt Marjorie, een vrouw van 55:

95

Marjorie: Maar dat gebeurt meer in die Turkse en Marokkaanse… Als een
Hindoestaans meisje bijvoorbeeld met Mohammedaans of zo dan… Ze wordt eerder
afgestoten als dat ze haar wat aandoen.
Jennifer: Als dat ze haar wat aandoen. Ze wordt gewoon afgestoten. Het zal eerder zo
zijn dat ze zelfmoord pleegt, maar niet dat iemand anders haar gaat vermoorden.
William: Eerwraak komt niet zo vaak voor bij Hindoestanen.
Jennifer: Dat denk ik ook niet. Ik heb het nog nooit gehoord. (H fg 4)
In dit citaat wordt aangegeven dat een meisje dat de eer van haar familie heeft aangetast, wel zou
kunnen worden ‘afgestoten’ of dat ze misschien zelfmoord zou plegen. Verstoting en zelfmoord zijn
de vormen van geweld die Hindostanen het vaakst noemen als het gaat om eerschending, maar deze
vormen van geweld worden niet beschouwd als vormen van eerwraak. Hetzelfde geldt voor de
gedwongen huwelijken die heel vaak als probleem benoemd worden door Hindostanen. Veel van hen
zijn onder druk getrouwd. Ajeet (H fg 4), een man van 47, vertelde dat zijn moeder een meisje voor
hem had ‘geregeld’ toen hij zestien was. Hij dacht eerst dat ze een grapje maakte, maar dat bleek niet
het geval. Op basis van een foto had hij maar ja gezegd, maar het huwelijk hield geen stand. Ajeet en
de andere respondenten staan niet negatief tegenover het idee dat verstoting, gedwongen huwelijken
en zelfmoord te interpreteren zijn als vormen van eergerelateerd geweld, maar lijken nog wel aan dit
idee te moeten wennen.

“Wij hebben geen eerwraak, maar…” (Marokkanen aan het woord)
Het idee dat geschonden eer gezuiverd kan worden door middel van ernstig fysiek geweld of moord, is
Marokkanen vreemd, zo maken zij duidelijk. Marokkanen zien fysiek geweld soms wel als middel om
kinderen, meisjes en vrouwen te dwingen tot gehoorzaamheid, en soms ook wel als een middel om de
eer te beschermen, maar niet als een middel om geschonden eer op een eervolle wijze te zuiveren. Een
voorbeeld van het gebruik van fysiek geweld om de eer te beschermen werd gegeven door Karim, een
jonge Marokkaanse respondent (M fg 6). Op een avond belde Ali, een vriend van Karim, hem op om
te vragen of hij samen met hem wilde gaan ‘matten’. De bedoeling was dat ze bij een benzinestation
de vriend van Ali’s zus in elkaar zouden slaan, maar dit bleek een kleerkast te zijn met een stel
vrienden van hetzelfde formaat. Karim en zijn vrienden sloegen op de vlucht, maar één van hen kwam
er niet af zonder een paar gebroken ribben.
Die jongen die mij belde had ruzie met een toekomstige zwager, die met zijn zusje ging
voordat ze getrouwd waren. Hij vond dat allemaal niet zo oké. Hij had al vaker een
woordenwisseling met hem door de telefoon gehad en dit keer zouden ze het gaan
oplossen. Later die nacht kwam de vader [van Ali] ook nog naar die benzinepomp. Ze
hadden met de familie gepraat, over eerwraak gesproken. Toen zei die vader tegen de
dochter: “Of je blijft hier bij mij thuis, of je gaat het huis uit, dan ga je maar met hem
verder”. Ze zei: “Ik ga met hem”.
De teneur van het focusgroepgesprek was dat Ali probeerde de situatie te beïnvloeden door middel van
geweld, maar dat hij zijn zus niet zou vermoorden als zij de relatie voortzette.

96

Meestal gaven Marokkanen aan dat, als een man zover is dat hij fysiek geweld moet gaan
gebruiken tegen een vrouwelijk familielid in reactie op een eerschending, de geest al uit de fles is: zijn
eer valt dan niet meer te redden. Marokkanen zijn daarin heel anders dan Turken, zeggen zij. Terwijl
Hindostanen eerwraak associëren met Turken en Marokkanen, blijken Marokkanen eerwraak dus
vooral als een Turks fenomeen te beschouwen. Volgens hen zijn Turken over het algemeen
eergevoeliger.
Interviewer: Waar denken jullie aan als ik het over eer heb?
Nihad: Nou als ik eer hoor dan moet ik denken aan Turken. Ik denk dan aan eer….ik
vind het een beetje heel breed. Wat ik persoonlijk onder eer zie, ja, ik denk eigenlijk
gewoon aan Turken, dat ze dan als er iets gebeurt wat voor hun schande oplevert, om
hun eer dus te redden, doen ze iets.
Khadya: Het is gewoon een niet tastbaar iets, dus eer kan voor iedereen anders
gedefinieerd worden. En als ik zo kijk van wat zij zegt, Turken, en Turken hebben meer
dat eergevoel omdat zij, ik denk dat zij nationalistischer zijn, zij hebben meer dat die
Turkse identiteit. En als je kijkt naar Marokkanen, Marokkanen zijn een beetje een
manusje van alles, enne ik denk dus niet dat zij dat eergevoel heel erg hebben. (M fg 3)
Uit dit citaat blijkt dat Khadya een link legt tussen het Turkse eergevoel en het vermeende
nationalisme van Turken. Latifa (eind 20, M ii 6) vindt dat Marokkanen meer dan Turken stilstaan bij
de gevolgen van eventueel gewelddadig eervertoon voor zichzelf: ze zouden ‘egoïstischer’ zijn dan
Turken.
Mijn mening is dat het bij Marokkanen ook voorkomt, maar niet zo heel erg serieus
wordt genomen als bij de Turken.
Interviewer: Hoe bedoel je, kan je dat uitleggen?
Latifa: Je hoort heel vaak bij Turken dat een vrouw in Blijf van mijn Lijf-huizen zit en
dat ze dan – dat was een paar jaar geleden twee of drie keer – een kogel door haar
hoofd kreeg. Bij Marokkanen is het zo dat een vrouw dan toch alsnog niet voor haar
leven hoeft te vrezen als ze in een Blijf van mijn Lijf-huis is, niet zo als bij Turken.
Turken nemen dat veel serieuzer. Een Marokkaan is toch egoïstischer en denkt van ‘ik
kan de bak indraaien’ en Turken hebben daar die angst niet voor. Dat is mijn mening.
Deze uitspraak lijkt in het verlengde te liggen van Khadya’s opmerking over het nationalisme van
Turken en de Turkse identiteit die voor Turken veel zwaarder zou wegen dan de Marokkaanse
identiteit voor Marokkanen. Veel Marokkanen denken dat Turken zich zo met de Turkse natie en/of
gemeenschap identificeren dat zij bereid zijn alles te doen voor de goedkeuring van die gemeenschap,
zij kunnen zelfs een moord plegen om hun eer te zuiveren. Hoewel veel Marokkanen eerwraak
associëren met Turken, geeft een aantal Marokkanen aan dat Marokkanen ook wel een ‘soort
eerwraak’ kennen, maar dat deze ‘minder extreem’ is dan onder Turken. Dalila (M ii 3) is één van de
Marokkanen die eerwraak breder definieert dan moord en die dan ook meent dat eerwraak wel
voorkomt onder Marokkanen.

97

Nou, toen ik erover nadacht, eerwraak is dus wanneer gezichtsverlies wordt geleden
binnen een gezin, dat daar consequenties aan verbonden worden, naar het kind naar het
gezinslid dat daarvoor gezorgd heeft. Dus stel je voor dat ik in een discotheek ben en ik
met een jongen van alles zit te doen, en ik ben gezien en dat dat naar buiten komt bij
familieleden, en dat ze je ouders daarvoor straffen. Ja, en eerwraak dat kan
verschillende dingen zijn. Ze kunnen je misschien mishandelen, ze kunnen je misschien
verbannen van het gezin en soms dan kunnen ze je terugsturen naar Marokko in mijn
[het Marokkaanse] geval. Ik zeg niet dat het in mijn gezin voorkomt, hoor.
Dalila reageerde geschrokken op een haar voorgelegde casus over een meisje van 16 dat vermoord
wordt door haar broer omdat ze een vriendje heeft. Op de vraag of ze dergelijke verhalen uit haar
omgeving kent, antwoordde ze:
Nee echt niet, ik vind dit heel heftig en ik ken ze niet, ook in mijn naaste omgeving
niet. Dat meisjes weggelopen zijn, ja, ik kende een overbuurmeisje dat ook weggelopen
was en die weer terug naar de familie gebracht werd, maar nee, dat het zo heftig is dat
ze die wraak op haar nemen, dat ze haar leven beëindigen, nee.
Interviewer: Waarom zou dat [doodmaken] niet gebeuren denk je?
Dalila: Ik denk dat dat ook het geloof is, dat ze zich daar heel goed van bewust zijn dat
dat niet mag van het geloof, iemand doden. Ik denk dat dat ook gezichtsverlies is, dat
dat ook iets met eer te maken heeft, want dat is ook heel erg, naaste familieleden, dat ze
hun dochter hebben vermoord, dat dat ook echt een hele grote rol speelt.
Interviewer: Zouden ze ook met de nek aangekeken worden door de familie?
Dalila: Ja, zeker weten. Ik denk dat dat wel binnen mijn familie wel heel erg is, dat hij
zijn dochter heeft vermoord. Ik denk ook wel dat ze zich daar heel erg van bewust zijn
ja.
Interviewer: Waarom zou dat heel erg zijn?
Dalila: Ten eerste omdat dat ook niet van het geloof mag en doden, iemand
vermoorden, dat is gewoon heel erg dat je dat doet, al is het ook je dochter, nee dat is
heel erg ook hoor, dat is heel erg ook binnen de familie, dat je je dochter zou moeten
vermoorden. En dat zou denk ik ook betekenen dat je geen controle hebt ook over je
kind dat is ook, ik denk dat er ook zo gekeken kan worden van: Als ik haar vermoord,
dan wordt er ook gedacht van dat ik haar niet in de hand kan hebben, of dat ik blijkbaar
geen oplossingen kan vinden of zo.
De laatste argumenten (dat door het gebruik van fysiek geweld duidelijk wordt dat je de controle niet
hebt en dat het niet mag volgens de islam) worden door Marokkanen vaak naar voren gebracht. Een
andere breed gedeelde opvatting is dat Marokkanen meestal pogen problemen binnenshuis te houden
en dat zij daarom fysiek geweld zo veel mogelijk vermijden. Wanneer er wel sprake is van fysiek
eergerelateerd geweld in Marokkaanse gezinnen, poogt men dit vanzelfsprekend ook privé te houden.
Het en plein public afstraffen van een eerschender of wreken van de familie-eer, zoals Marokkanen
denken dat dit bij Turken voorkomt, kennen zij dus niet of nauwelijks.
Enkele Marokkaanse mannen benadrukken dat daders van eergerelateerd geweld in een
opwelling handelen. Zo zegt een jonge Marokkaanse man (M ii 7):
Sommige mensen verliezen gewoon heel snel hun geduld. En als je op een gegeven
moment emotioneel bent, als je heel boos bent om iets, dan verlies je misschien het hele

98

normale. Hoe zeg je dat? [Een vriend van hem vult aan: “Je common sense. Je gezonde
verstand. Je controle”. De respondent vervolgt:] En vaak oordeel je in emoties altijd
anders dan je zou oordelen als je niet emotioneel bent. Daarom moet je keuzes niet
maken als je emotioneel bent. Die mensen zijn gewoon zwak.
Even later zegt hij, als er gevraagd wordt wat hij zou doen als zijn zusje seks had voor het huwelijk.
Ik zou, denk ik, ook zo boos zijn dat ik de band zou verbreken. Dat ik niet meer met
haar zou willen praten. Maar dat zei ik: hoe lang zal ik dat volhouden? Er komt dan
misschien emotie bij. Ik ken mezelf. Ik kan misschien overdreven reageren, maar diep
van binnen weet ik beter. Zolang ik dat hou komt er op een gegeven moment een dag
dat ik er weer logisch over ga nadenken.
Dat men de band zou willen verbreken met een zus die zich aan de controle van haar seksualiteit
onttrekt, wordt door jonge mannen vaak naar voren gebracht. Jonge vrouwen geven aan dat ze het
risico zouden lopen om verstoten te worden als ze hun maagdelijkheid verloren voor het huwelijk en
zijn daar soms ook bang voor. Zo vertelt Houda (29, M fg 2):
Ik zou vooral bang zijn om verstoten te worden door mijn ouders. Niet eens zozeer door
mijn omgeving. Ik ben ook bang voor mijn huwelijksnacht. Het zou een mooie,
romantische nacht moeten zijn, maar ik ben bang dat ik geen bloed zal verliezen. Ik ben
wel maagd, maar ik kan het niet bewijzen.
Hoewel de meeste Marokkaanse respondenten van mening zijn dat er wel eergerelateerd geweld
voorkomt onder Marokkanen, wordt het standpunt van Saïda 47 (33, M ii 1), namelijk dat geweld onder
Marokkanen niets met eer te maken heeft, ook wel gehuldigd door Marokkanen.
Als er geweld is, zeg maar, dat heeft niks met eer te maken, daar ben ik wel achter
gekomen. Dat heeft te maken met de omstandigheden, met de drugs etcetera. Bij de
Turkse gemeenschap, daar moet ik wel voorzichtig zijn, want daar draait het echt om de
eer. Want stel je voor mijn dochter doet het met de buurman. Nou mijn dochter en de
buurman gaan beide dood, begrijp je. Bij ons is het echt gewoon van, als wij geweld
gebruiken heeft het niks te maken met de eer.
In haar ogen is geweld niet een middel om de eer van de familie te beschermen of zuiveren, maar komt
het voort uit de ondraaglijkheid van de schaamte om bijvoorbeeld een homoseksuele zoon en wordt
het ‘getriggerd’ door de moeilijke omstandigheden waarin veel Marokkanen verkeren. Problemen als
drugsverslaving en werkloosheid monden volgens haar vaak uit in geweld.

47

Saïda is haar echte naam, voluit heet ze Saïda el Hantali. Zij is initiatiefneemster van Stichting Het
Spiegelbeeld, een inloophuis voor Marokkaanse meisjes in Amsterdam-Oost. Op dit moment is de stichting niet
actief.

99

Conclusie “Hebben wij eerwraak?”
Turken en Turkse Koerden:
Mensen uit Turkije zijn bekend met het idee dat geschonden eer gezuiverd kan worden door middel
van zwaar fysiek geweld of moord. Een aantal Turken en Turkse Koerden betoogt dat eerwraak
(eermoord) eigenlijk steeds minder een issue is in Turkije. Anderen vinden dat zij daarmee de ernst
van het probleem ontkennen. Eerwraak wordt meestal als een regionaal (Koerdisch) probleem
beschouwd. Over eerwraak zeggen zij verder dat het veronderstelde planmatige en instrumentele
karakter van eerwraak of eergerelateerd geweld niet altijd strookt met de werkelijkheid en dat
eergerelateerd geweld vaak moeilijk te onderscheiden is van andere vormen van geweld.

Hindostanen:
Onder Hindostanen bestaat geen ongeschreven regel bestaat die bepaalt dat eer gezuiverd moet
worden door middel van moord. Moord op vrouwen uit gekwetst mannelijk eergevoel komt voor,
maar de gemeenschap zet de dader er niet toe aan. Men kent wel het gebruik van fysiek geweld
tegen vrouwen om gehoorzaamheid af te dwingen of bij overtreding van regels omtrent
vrouwelijke seksualiteit.

Er is ook wel ander geweld dat met eer te maken heeft, maar de

respondenten noemen dat geen eerwraak. Hindostanen beschouwen eerwraak vooral als een Turks
en Marokkaans fenomeen.

Marokkanen:
Net als onder Hindostanen, bestaat er onder Marokkanen geen ongeschreven regel die bepaalt dat
eer gezuiverd moet worden door middel van moord. De ‘klassieke eerwraak’ wordt gezien als
Turks fenomeen. Zij zien fysiek geweld soms wel als middel om kinderen, meisjes en vrouwen te
dwingen tot gehoorzaamheid, en soms ook wel als een middel om de eer te beschermen, of zijn met
dit idee bekend. Het idee heerst dat, als een man fysiek geweld moet gebruiken tegen een
vrouwelijk familielid in reactie op een eerschending, zijn eer al niet meer te redden is. Het gebruik
van fysiek geweld (tegen vrouwen) om de eer te beschermen beschouwt men als zwak en
onreligieus. Geweld tegen vrouwen komt vaak voort uit schaamtegevoel en gekwetste trots, maar
niet uit het idee dat de eer erdoor hersteld of gezuiverd kan worden, zeggen sommigen.

100

2.2 Verschillende vormen en aspecten van geweld
In het voorgaande is al duidelijk geworden dat veel respondenten bij eergerelateerd geweld in de eerste
plaats aan moord denken, maar daarnaast ook andere vormen van geweld noemen die naar hun mening
soms met eer te maken hebben. Hindostanen noemden bijvoorbeeld verstoting of zelfmoord en
Marokkanen noemen terugsturen naar het land van herkomst of mishandeling. In de context van
‘maatregelen ter voorkoming van eerschending’ en ‘sancties op eerschending’ noemden respondenten
vaak vormen van geweld die ze als ‘erg’ ervaren en afkeuren, maar die lang niet altijd werden herkend
en benoemd als ‘geweld’.

Maatregelen en sancties ter bescherming, herstel of zuivering van de eer
Aan de hand van een langer gespreksfragment uit een focusgroep laten we zien wat voor maatregelen
en sancties er besproken werden in de gespreksgroepen. Na de weergave van het citaat wordt kort
ingegaan op de wijze waarop vrouwen het geweld beoordeelden. Het onderstaande fragment komt uit
een focusgroep met Marokkaanse vrouwen. Het begint wanneer de interviewer vraagt of de casus van
een 16-jarig meisje dat vermoord wordt door haar familie omdat ze een vriendje heeft, herkenbaar is.
Een van de vrouwen zegt dat het zo niet hoeft te eindigen. Vervolgens wordt er een rij van
veelgenoemde reacties op eerschending opgenoemd, namelijk verstoting, binnenhouden, terugsturen
naar Marokko, heropvoeden door familie, uithuwelijken, zelfmoord 48 en in elkaar slaan. Enkele
hiervan, zoals uithuwelijken, vonden vooral vroeger plaats, zo maken de vrouwen duidelijk.
Ihsane: Een Marokkaans meisje bij mij op school is geen moslim meer. Ze gaat nog wel
naar school en ze woont twee straten verder van haar ouders, maar er is helemaal geen
contact tussen die ouders en dat meisje. In onze cultuur is het meer verstoten. Wij horen
niet meer bij jou en jij niet meer bij ons.
Nisrine: Het gebeurt wel, maar dan doden mannen hun vrouwen in onze cultuur.
Ihsane: Je mag geen vriendje hebben, als meisje word je binnengehouden en als je
ontspoort word je naar Marokko gestuurd, dat is herkenbaar, “bootcamp”
(…)
Habiba: Bij Marokkanen zie je inderdaad meer het verstoten of heropvoeden bij tantes
of oma’s.
Interviewer 1: Helpt dat voor het herstel, dat terugsturen naar Marokko?
Ihsane: Maar het helpt niet. Ik ken twee meisjes die terug zijn gestuurd, maar daar is
geen verandering aan te merken.
Houda: Soms wordt het zelfs erger. Ze komt terug naar Nederland en er gaat weer een
wereld voor haar open en die denkt: “Weet je wat, jullie hebben me naar Marokko
gestuurd, bekijk het maar”.
Habiba: Ze loopt psychisch een deuk op want ze is in eerste instantie verstoten.
Nisrine: Er zijn veel mogelijkheden om te verstoten te worden. Je kunt ook verstoten
worden als je met een jongen wilt trouwen die niet door de familie geaccepteerd wordt.
Interviewer 1: Hoe ziet die omgeving dan de familie? Je hebt dan dus ouders die
zeggen: “Jij kunt je niet gedragen, ga maar naar Marokko. Daarmee hebben wij toch
laten zien dat wij eervol zijn” of ..?
48

Dat iemand uiteindelijk zelfmoord pleegt, kan strikt genomen niet beschouwd worden als een maatregel of
sancties, maar is wel een uitvloeisel daarvan.

101

Amana: Meestal wordt het wel gezien als eervol.
Habiba: Het is wel verschillend. Vroeger werd je dan zeker gewoon teruggestuurd, naar
een oom of tante of werd er uitgehuwelijkt.
Nisrine: Sommige meisjes sprongen van de boot af, wanneer ze hoorden dat ze waren
uitgehuwelijkt of dat ze niet meer terug zouden komen.
Habiba: Een kennis werd uit de familie verstoten, want de eer was enorm aangetast. Zij
ging met een Nederlandse jongen. Hij was geen Moslim. Ook al zou hij zich bekeren,
dan nog zou het moeilijk blijven. Haar broer was er heel erg op tegen. Zij is uiteindelijk
weggelopen, met die jongen getrouwd en er zelfs kinderen mee gekregen. Maar wel
verstoten door de familie. Tegelijkertijd had hij [haar broer] wel een Nederlandse
vriendin, maar dat werd wel geaccepteerd. Sterker nog, zij kwam bij hem thuis en ging
mee op vakantie. De dochter werd nog steeds verstoten. De zoon trouwde met dat
Nederlandse meisje en kreeg een kindje. Toen kreeg je de discussie dat het helemaal
niet eerlijk was. Want waarom was zij wel verstoten door de familie en hij niet? En
toen kwam dat die ouders daar ook op aangesproken werden. Ze hadden wel een beetje
spijt. Je kon het aan ze zien, aan hun ogen, ondanks dat ze het zo hadden uitgesproken.
Als een van de interviewers vraagt of er voor de fase van verstoting ook sprake was van geweld, zegt
Habiba:
Nee, er was geen fase van geweld voor de verstoting. Het gebeurt allemaal
ondergronds, want je wilt geen politie of andere bemoeienis van buitenaf. Het is meer
psychisch geweld, dreigen, dan fysiek geweld. Dit meisje was bang dat ze door haar
broer in elkaar zou worden geslagen en is dan ook onder politiebegeleiding haar spullen
thuis gaan halen. Maar ze is wel in hetzelfde dorpje blijven wonen, maar ze negeren
elkaar.
Toch blijkt fysiek geweld wel voor te komen, en dan blijkt het slachtoffer vaak als schuldige
aangewezen te worden.
Ihsane: Het buurmeisje van mijn tante werd geslagen. De politie moest er zelfs
bijkomen. En is ook weggelopen en heeft onder politiebegeleiding haar spullen
gehaald.
Interviewer 2: Wat wordt er dan binnen de gemeenschap over gedacht? Als ze zo haar
spullen komt ophalen?
Ihsane: De meningen verschillen heel erg. Mensen schrikken want het gebeurt
ondergronds en dus dat verwacht je niet want het ging altijd zo goed bij hen. Het was
zo’n goed meisje, want ze kwam altijd naar de moskee, ze woont in de buurt bij haar
oma. Het was niet zichtbaar.
Nisrine: Het ligt altijd aan het meisje, ook al weten mensen wat er gebeurd is.
Uit dit citaat komt niet alleen naar voren welke sancties en maatregelen er zoal zijn, het vertelt ook iets
over hoe de vrouwen daarover denken. De vrouwen uit deze groep zijn van mening dat sancties als
terugsturen een averechts effect hebben. Dit is een opvatting die gedeeld wordt door veel andere
Marokkanen, alsook door mensen uit andere etnische groepen. De dubbele seksuele moraal voor
mannen en vrouwen - hij mag wel een Nederlandse vriendin hebben, zij geen Nederlandse vriend - die
in hoofdstuk 1 aan de orde kwam, wordt ook besproken, evenals het feit dat ouders na het verstrijken
van een bepaalde tijd nog wel eens tot andere inzichten komen.

102

Bijna alle sancties en maatregelen die door de Marokkaanse vrouwen genoemd worden komen
in de andere groepen terug, alleen het terugsturen naar het land van herkomst en het laten heropvoeden
door familieleden wordt door Hindostanen niet genoemd. Hindostaanse vrouwen (H fg 1) vertelden
het volgende over eer en geweld.
Lena: wat in Suriname ook gebeurde, als een vrouw bij haar man wegging, dan had zij
maar één keuze vaak, zelfmoord plegen, dan was zij er vanaf. Als het echt om eer gaat,
als je dus niet terug kon naar je ouders, dat zij je terug stuurden naar je man, waar je het
niet uithoudt, dan had je maar een keuze: zelfmoord.
Als de interviewer vraagt of er dan ook geweld werd toegepast voor de zelfmoord, antwoordt Lena:
Lena: Er wordt eerst flink geweld toegepast.
Pritika: Ook geestelijk hè.
Lena: Denk ik eerst geestelijk, binnenshuis, tot daarna, treedt het naar buiten, door te
slaan, ziet de buitenwereld een beetje …
Interviewer: Het woord “eer” wordt dan ook wel gebruikt?
Pritika: Eer is izzat, dat begint al heel vroeg, als een jong meisje, bijvoorbeeld een jong
meisje met een moslimjongen of een neger, die geen Hindoestaan is, dan begint het al.
Er zijn families die zeggen: jij bent Hindoestaans en je trouwt alleen met een
Hindoestaan. En als het geen hindoe is dan heb je een probleem. En ik weet in
Suriname, en ook hier, hebben meisjes zelfmoord gepleegd. Maar in Suriname, dat is
heel bekend, het was een Moslimjongen en een Hindoemeisje, die hebben hun handen
vastgehouden en zijn samen gesprongen in water, bij Domburg, omdat zij niet met
elkaar mochten trouwen.
Het thema zelfmoord was het meest prominent aanwezig in de gesprekken met Hindostanen.
Lena: Dat is een plaats waar mensen naartoe gingen, daar was de hoogste brug. Die is
nu ergens anders. Dat was echt een plek waar mensen naartoe gingen om in het water te
springen. Om zelfmoord te plegen, bijvoorbeeld als de een hindoe was en de ander niet,
of beide hindoe, maar de een uit een rijke familie en de ander niet. Dan was het ook een
probleem, want dan was ook de eer aangetast van de rijke.
Dat een gescheiden vrouw het leven zuur wordt gemaakt, is ook iets van alle groepen.
Alice: Ik weet ook van een vrouw, die ging weg bij haar man en toen werd achter haar
rug om haar naam ook slecht gemaakt. Ook al had de vrouw verder niets gedaan, zij
was weggegaan omdat zij geen goede relatie had.
Interviewer: Er werd geroddeld?
Alice: Nou, zwartgemaakt. In die zin dat: we zullen zorgen dat nooit nog een man naar
je kijkt. Om te voorkomen dat je weer een relatie aangaat. (H fg 1)
Zoals te verwachten is, verschillen sancties voor jongens en meisjes vaak. Naar het land van herkomst
sturen en de controle intensiveren gelden voor beide. Zeki (20, T ii 6) zet een aantal vormen van
reacties op schending op een rij:

103

Interviewer: Hoe wordt erop gereageerd als een jongen dit [gokken] doet, wat kunnen
eventuele consequenties voor de jongen zijn als hij dit blijft doen?
Zeki: Een jonge jongen die dus nog niet volwassen is kun je terugsturen naar Turkije,
naar de familie daar, om de jongen weer goed te maken. Je kan controle uitoefenen
door afspraken te maken met de jongen als vader. Je kan als de jongen werkt zijn salaris
laten storten op jouw rekening als vader, of dat de zoon een bepaald deel van zijn
salaris afdraagt aan zijn vader. Alleen een vader kan dit doen want die zijn strenger,
moeders zijn meestal aardiger. Als een vrouw niet luistert naar haar ouders dan kan ze
gepreekt worden of een klap krijgen. Als ze achttien is kan ze weglopen, zulke verhalen
[over weglopen] ken ik niet uit mijn eigen omgeving.
Marokkanen stelden meerdere malen dat criminele jongens bij de politie moeten worden aangegeven.
Een indirecte sanctie voor een jongen die gokt, steelt of gewelddadig is, kan zijn dat hij geen vrouw
kan vinden uit de gemeenschap.
De meeste andere sancties gelden voornamelijk voor meisjes en vrouwen. Een enkele keer
worden er ook homoseksuele jongens of jongens die een ‘foute’ relatie hebben met een meisje hierbij
betrokken. Mohammed vertelde (38, M ii 4).
Interviewer: Hoe zit het met vrouwen, wanneer kan hun eer geschonden worden.
Mohammed: Het draait om vrouwen. Zij kunnen hun eer schenden door niet naar hun
ouders te luisteren. Als een vrouw/meisje gewoon goede dingen doet zoals werken is er
niets aan de hand, maar verkeerde vriendinnen kunnen een negatieve invloed hebben.
Dus als ze omgaat met verkeerde meiden dan kan ze beginnen met roken en naar de
discotheek gaan, ze gaat liegen tegen haar ouders en als haar ouders er achter komen en
haar strenger in de gaten houden leidt dit tot het weglopen van het meisje uit haar
ouderlijk huis. Vaak worden roddels voor waar aangezien door de omgeving. Zo kan
het zijn dat ze een meisje zien praten met een jongen zonder dat er wat (relatie) aan de
hand is. Mensen die hen dan samen zien kunnen zeggen dat de dochter van die en die
een vriend heeft en zo gaat de roddel leven in de gemeenschap. Vaak krijg je dan dat de
familie op onderzoek uitgaat om te kijken of de roddels kloppen en worden de teugels
thuis strakker gevierd. Indien de roddels waar blijken te zijn dan worden er sancties
getroffen. Als dat meisje werkt kan ze gedwongen worden om te stoppen met werken.
Als ze naar school gaat kan ze gedwongen worden om te stoppen met school, hier komt
ze dan tegen in opstand want een goede opleiding is belangrijk, maar het is een
mogelijkheid. Deze sancties kunnen tot gevolg hebben dat het meisje in kwestie
wegloopt. Haar ouders kunnen daarom niet meer met opgeheven hoofd lopen.
Interviewer: Zijn dat de enige sancties die getroffen worden?
Mohammed: Als het blijkt dat de roddels kloppen en het meisje is thuis zal ze van haar
moeder te horen krijgen: “Wacht maar als je vader thuiskomt hij maakt je dood”, het
doodmaken gebeurt niet. Maar wel zal ze een flink pak slaag krijgen, wat een bijna
dood ervaring tot gevolg kan hebben.
Dat de sancties voor meisjes en vrouwen anders zijn dan die voor jongens en mannen, komt steeds
weer terug in de gesprekken. Veel, maar niet alle, van de maatregelen en sancties houden in dat de
ontvangers bang worden gemaakt of geestelijk worden gebroken (uitschelden, voortdurend
vernederen, dreigen met geweld, dreigen met de dood). Vaker nog zijn de maatregelen en sancties
gericht op het beperken van de bewegingsvrijheid van het individu. Dit kan gedaan worden door
iemand te beknotten (huisarrest/binnenhouden, dwingen te stoppen met werken, dwingen te stoppen

104

met school, controle uitoefenen op zoon of dochter door bijv. zijn of haar salaris op de rekening van de
ouders te laten storten) maar ook juist door mensen te dwingen dingen te doen die zij niet willen
(verstoten, naar land van herkomst sturen, laten heropvoeden door ooms, tantes, opa’s en oma’s,
uithuwelijken, achterlaten in het land van herkomst). Wanneer een dochter of echtgenote wordt
gedwongen om te stoppen met een opleiding of met werk, houdt dit niet alleen een beperking van haar
fysieke bewegingsvrijheid in, maar ook van haar intellectuele en ontplooiingsmogelijkheden.
De soorten maatregelen en sancties zouden kunnen worden onderverdeeld in fysiek en
geestelijk geweld, maar die categorisering schiet te kort. Sommige van de maatregelen en sancties zijn
gemakkelijk te herkennen als het soort geweld dat strafbaar is (slaan, mishandelen en moord
bijvoorbeeld), of als het soort geweld dat door psychiaters en psychologen als schadelijk voor de
ontwikkeling van een individu worden beschouwd (voortdurend kleineren of uitschelden
bijvoorbeeld). Andere maatregelen en sancties zijn minder zichtbaar. Wat al dan niet als beperkend of
als geweld ervaren wordt is overigens afhankelijk van de context: waar het ene meisje zal voelen dat
zij voor haar ouders niet telt – of ze nu werkt of een opleiding heeft of - als zij maar met de man van
haar ouders dromen trouwt, zal een ander meisje juist de druk om in alles uit te blinken, dus ook op
school, als verstikkend ervaren.
Uit het bovenstaande is naar voren gekomen dat de respondenten vaak een duidelijke link zien tussen
eer en geweld, bijvoorbeeld bij verstoting van een homoseksuele zoon of in situaties waarin een meisje
de druk van haar familie niet meer aankan en zelfmoord pleegt. Dit geweld omwille van de eer is vaak
wel, maar niet altijd gericht op het herstellen of zuiveren van die eer, zo blijkt uit de woorden van
Marokkaanse respondenten. Soms is het volgens de respondenten niet meer mogelijk om de eer te
herstellen of zuiveren, maar wordt er toch geweld uitgeoefend. De wens om ‘eerschenders’ te straffen
en het verlangen om wraak te nemen vervullen dan een belangrijke plaats in het geweld.
Behalve dat er vormen van geweld zijn die volgens de respondenten duidelijk met eer te
maken hebben, blijkt in veel van het geweld waarover respondenten vertelden, eer veel meer impliciet
een rol te spelen dan in bovengenoemde voorbeelden. Het volgende fragment komt uit een gesprek
met vier vrouwen. Na een gesprek dat tot de consensus leidt dat Hindostanen tegenwoordig helemaal
niet meer zo heimelijk doen over ‘hun vuile was’ - je kunt het best met je zussen delen als er dingen
niet goed gaan - zegt iemand dat Hindostanen wel erg streberig zijn.
Indria: Wat ik wel vind van Hindoestanen is dat het ‘strevertjes’ zijn.
Amisha: Het zijn ‘strevertjes’ ja.
Interviewer 1: Waar blijkt dat dan uit?
Ida: Gewoon over kinderen, zeg maar. Alles draait om wat er in het kind zit, of het wel
alles goed kan, of het een plafond bereikt heeft. Dat maakt niet uit… alsmaar hoger.
Het zijn echt strevers, echt alles proberen.
Amisha: Misschien ook wel dat daarom mensen of jongelui zelfmoord plegen. Omdat
ze dan niet aan de verwachtingen voldoen.
Indria: Je hoort ook vaak dat ze psychisch gewoon helemaal doordraaien.

105

Simone: Jazeker, die kinderen zijn ook allemaal doorgedraaid.
Uit dit gesprek blijkt dat de respondenten het moeilijk vinden te zeggen ‘waar de eer begint en
ophoudt’ en ‘waar geweld begint en ophoudt’. In hoofdstuk 1 betoogden wij dat het aanleren en
naleven van eer vormen van alledaags onzichtbaar geweld impliceert. In een drukkend eerklimaat
blijkt zichtbaar geweld - al dan niet eergerelateerd - goed te gedijen. Eergerelateerd geweld en vormen
van geweld die weinig met eer van doen hebben, lopen dan vaak in elkaar over en zijn daarom ook
moeilijk van elkaar te scheiden. Dit komt het duidelijkst naar voren in de verhalen van mensen die
zelf slachtoffer zijn van geweld, en dan met name in de gesprekken met gescheiden vrouwen.
Zo vertelde Faiza (M ii 5), een jonge Marokkaanse vrouw dat zij, om haar ouders niet teleur te
stellen, trouwde met een jongen die ze nauwelijks kende. Na jarenlang op het slechte pad te zijn
geweest, deed deze jongen zijn best om een eervol man te worden. Voor hem was het huwelijk met
haar een manier om zijn eerder danig geschonden reputatie te verbeteren, voor haar was het huwelijk
een teleurstelling. In haar ogen was hij geobsedeerd door het gevoel dat hij misschien niet voldoende
man was: in een onschuldige opmerking over de mooie auto van een familielid, zag hij een aanval op
zijn mannelijkheid, was de zijne dan niet mooi? Zij probeerde in alle opzichten aan het beeld van een
goede echtgenote te voldoen door te koken, schoon te maken en begrip te tonen. Hiermee bouwde zij
voldoende krediet op bij haar ouders om te kunnen scheiden. Toen ze de moed bij elkaar had geraapt
om te scheiden, steunden haar ouders haar wel, maar zij verwachtten van haar dat ze bij voortduring
hun eer zou verdedigen door aan iedereen te vertellen dat de scheiding niet haar schuld was, en dat de
praatjes die de vader van de jongen over haar rondstrooide, leugens waren. De druk van de omgeving
na haar scheiding was zo sterk, dat ze naar eigen zeggen een wrak werd. Hoewel er oppervlakkig
bezien sprake was van een tamelijk vreedzaam verlopen scheiding, waarbij beide ex-partners werden
opgevangen door hun eigen familie, was er wel degelijk sprake van eergerelateerd geweld. Haar
redenen om in te stemmen met het huwelijk, de argumenten die haar man gebruikte om haar ‘er onder
te houden’, het feit dat hij de goedkeuring van zijn omgeving wilde terugverdienen, het geroddel na
de scheiding, en de reactie van haar ouders op de scheiding waren ‘eergerelateerd’.
Waardoor oefenen mensen geweld uit?
Enkele Turkse en Turks-Koerdische respondenten benadrukken het bestaan van een ‘geweldscultuur’
in Turkije. Een Turks-Koerdische maatschappelijk werker vertelt dat hij nu heel anders denkt en
reageert dan in zijn jeugd maar dat in geval van een aantasting van zijn eer, zijn eerste reflex zou zijn
om geweld te gebruiken.
Het zit ook bij mijzelf. Je kunt niet van het een op andere moment modern gaan
denken. Ik geef mezelf als voorbeeld. Voordat ik hier kwam, had ik een totaal ander
beeld van vrouwen. Het recht van een vrouw is het aanrecht. Ze moet een hoofddoek
dragen, voor de kinderen zorgen en verder niks. Geen hand geven. Doet ze iets fout?
Slaan!

106

Hij vertelt dat hij dit van huis uit had meegekregen. Zijn vader die veel van hem en de andere kinderen
hield, sloeg zijn moeder en de kinderen wel eens ‘want dat is normaal’ en ‘je krijgt het mee’. Hoewel
hij in eerste instantie vooral over geweld binnen de familie spreekt, verbindt hij dit geweld vervolgens
aan de sociaal-economische en politieke situatie in Turkije.
Je moet het zo zien: de soldaat slaat de man. Als hij thuiskomt, slaat de man de vrouw.
De vrouw slaat de kinderen. De broer slaat de zus. Het is macht. Je krijgt het mee, het
is een gewelddadige cultuur. Je leeft in armoede. Je wereld is heel klein. Het is logisch
dat als je in een kleine wereld leeft, je ook klein gaat denken. Het geweld is een middel.
Slaan, je moet gewoon keihard slaan. Niet alleen vrouwen, maar ook kinderen.

Fatma (T ii 8), een Turks-Koerdische vrouw, benadrukt de impact van staatsgeweld nog meer. Begin
jaren tachtig belandde zij vanwege haar politieke activiteiten in een van de meest beruchte
gevangenissen in Turkije, waar zij ernstig gemarteld werd. In totaal werd ze zes keer gearresteerd en
twee keer in de gevangenis gezet: ‘daarom ken ik de Turkse politie heel goed’.
Ze zullen het geweld altijd gebruiken. Ik denk eigenlijk dat geweld het grootste
probleem is. Geweld wordt daar als iets heiligs gezien. Het wordt gebruikt tegen
vrouwen, tegen meisjes, tegen het volk...
Als verpleegkundige werkte zij drie jaar op de Eerste Hulpafdeling van een ziekenhuis in Ankara, daar
zag zij hoe de politie omging met slachtoffers van huiselijk geweld.
Elke avond hadden we een paar vrouwen. Elke avond! En die vrouwen kwamen niet
alleen. Ze durfden niet. Iemand had de politie gebeld, en die bracht hen. En ik baalde
ervan hoe de politie die geslagen vrouwen behandelde. Alsof ze iets heel slechts gedaan
hadden, dat ze zo hebben gegild dat iedereen het hoorde en de politie hebben gebeld,
zodat zij ze moesten komen halen. Als je geslagen wordt moet je echt gillen, hoor. Echt
waar, ze zeiden: ga daar maar zitten. Ik weet echt hoe ze zijn. De politieagent slaat zijn
vrouw en kinderen ook, en iemand die op het politiebureau komt slaat hij ook. Dat is
echt zo. Daarom is de hele structuur... alles zit daarbij.
Dat geweld ‘ingebakken’ zit in het politieke systeem en dat er sprake is van een ‘Turkse
geweldscultuur’ wordt ook benoemd door Turkse respondenten in ander onderzoek (Metin, Krikke en
Şimşek 2006). Enkele van onze respondenten menen bovendien dat de Turkse staat om politieke
redenen de ‘feodale relaties’ waarin eerwraak goed gedijt laat bestaan: het zou een manier zijn om de
Turkse Koerden er onder te houden. De link die Marokkanen leggen tussen Turks nationalisme en
eergerelateerd geweld wordt dus ook door sommige Turkse Koerden gelegd. Aan onderzoekers blijkt
deze connectie evenmin ontgaan te zijn (zie bijv. Sirman 2004; Yeşilgöz en Harchaoui 2003). Turkije
is een militaristische samenleving waar jongens al van jongs af aan leren dat het goed is te sterven en,
indien nodig, te doden voor een doel dat hoger is dan zijzelf, de Turkse natie (Altınay 2004). Jonge
soldaten wordt verteld dat hun geweer hun namus is, zij moeten het te allen tijde bij zich en onder

107

controle houden. De militante Koerdische beweging heeft een zelfde soort ideologie, zij het dat ditmaal
het sterven voor de Koerdische natie wordt opgehemeld (White 2000). Het kan bijna niet anders of
deze ‘heiligheid’ van het sterven en doden voor een hoger doel, vormt een voedingsbodem voor
(dodelijk) eergerelateerd geweld.
De Marokkaanse respondenten in het onderzoek van Metin, Krikke en Şimşek (2006) spraken
niet van een geweldscultuur, maar benadrukten wel dat jongeren het geweld dat door hun ouders en
andere volwassenen wordt toegepast kopiëren: men is niet anders gewend. Geweld wordt daarmee als
onderdeel beschouwd van de Marokkaanse opvoeding. Hetzelfde werd in ons onderzoek door
Hindostanen naar voren gebracht wanneer zij over traditionele opvoedingspraktijken spraken.
Hoewel veel respondenten, vooral Marokkaanse, aangeven dat eerwraak volgens de Islam
verboden is, vinden sommige mensen dat de Islam een voedingsbodem vormt voor eergerelateerd
geweld. Ze menen dat mannen boven vrouwen gesteld worden in de Islam, en dit werkt volgens hen
geweld tegen vrouwen in de hand. De Turks-Koerdische Fatma vertelde bijvoorbeeld dat imams
Koranteksten reciteerden, terwijl mannen uit het dorp waar haar ouders woonden zich klaar maakten
om een meisje om te brengen dat zwanger was geworden na een verkrachting. Sommige Turken en
Turkse Koerden vinden dat er te gemakkelijk over de islamitische factor heengestapt wordt.
Met betrekking tot de vraag hoe het mogelijk is dat mannen snel naar geweld grijpen,
benadrukte Fatma verder gevoelens van onmacht en onwetendheid.

Onmacht en onwetendheid. Wij hebben het altijd gebruikt, overal. Ik denk dat ze
gewoon niet beter weten. Ze zijn onwetend. Ze weten niet hoe ze met boosheid moeten
omgaan. Vroeger was ik boos op mijn kind, hoe moet ik daarmee omgaan? Ik zeg: Dat
ga ik niet doen [geweld gebruiken]. Maar als je een onwetend mens bent en je weet niet
hoe je met je boosheid moet omgaan, dan grijp je naar geweld.
Dit aspect wordt ook benoemd in het onderzoek van Metin, Krikke en Şimşek (2006), niet alleen door
Turken, maar evenzeer door Marokkanen. De mannen in hun onderzoek geven aan zich erg
machteloos en gefrustreerd te voelen. Zij hebben het gevoel dat de opvoedingsregie hen uit handen is
genomen door de Nederlandse staat: er wordt van hen verwacht dat zij ferm optreden tegen hun zoons,
maar bij de eerste de beste klap die zij toedienen om hun zoons in het gareel te houden staat de politie
al voor de deur. De gevoelens van onmacht die hieruit voortkomen, verslechteren de verhoudingen in
het gezin, zeggen zij.
Uit de verhalen van respondenten is af te leiden dat geweld vaak het gevolg is van een
combinatie van factoren, waarbij bijvoorbeeld allerlei zaken in het verleden van de dader meespelen.
Zo was de ex-man van Faiza (M ii 5) als tiener door zijn ouders verstoten.
Hij is een laaggeschoolde jongen, heel snel het verkeerde pad op gegaan als
vijftienjarige. Volgens mij is rond zijn veertiende begonnen met roken en daarna steeds

108

meer drank, drugs enzovoort. Stelen heeft hij heel veel gedaan met zijn vrienden.
Uiteindelijk had hij geen contact meer met zijn familie, want hij was weg gegaan, uit
huis. Weggelopen. Of het weglopen was weet ik niet, maar hij is weggegaan. Sindsdien
had zijn vader hem min of meer
afgezworen, jij hoort er niet meer bij.
En Ghizlane (eind 20, M ii 6) vertelde dat haar zus wordt gestalkt en fysiek mishandeld door haar
broer, die daartoe opgestookt zou worden door zijn echtgenote, Ghizlane’s schoonzus. Deze schoonzus
had volgens Ghizlane een heel nare jeugd. Haar moeder verliet het gezin toen zij nog klein was en haar
vader was niet in staat haar op te voeden omdat hij zwaar gehandicapt was. Het meisje kwam op straat
terecht en raakte ongehuwd zwanger. Toen ze tenslotte trouwde met Ghizlane’s broer was zij volgens
Ghizlane jaloers op het feit dat zijn zussen allemaal netjes getrouwd waren en een thuis hadden, en
begon ze haar man tegen zijn zussen op te hitsen. Vanaf het moment dat de zus van Ghizlane ging
scheiden, moest zij het ontgelden bij haar broer, een jongen die voor zichzelf nooit iets bereikt heeft,
aldus Ghizlane: “Hij heeft altijd in een uitkering gezeten, nooit een vaste baan, heeft ook vastgezeten”.
Werkloosheid en drugsgebruik worden niet alleen door Faiza en Ghizlane naar voren gebracht,
maar worden ook door andere respondenten beschouwd als omstandigheden die geweld in de hand
werken. Soms wordt daarbij ook gewezen op schulden en gokverslavingen. Ook de respondenten in de
onderzoeken van Metin, Krikke en Şimşek (2006) over eer en geweld en respondenten in onderzoek
over huiselijk geweld wijzen dit soort oorzaken aan (van Dijk en Oppenhuis 2002; Römkens 1992;
Yerden 2008). Renée Römkens (1992) stelt dat dit soort verklaringen van geweld niet klakkeloos
overgenomen mogen worden. Uit haar onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat werkloze mannen nauwelijks
meer geweld gebruiken tegen hun partners dan mannen die werken, en dat de meeste mannen die veel
alcohol gebruiken hun vrouw niet slaan. 49
De link met een crimineel milieu die in de verhalen van Faiza en Ghizlane naar voren komt,
wordt ook gelegd in het boek Buitengesloten van Terpstra en van Dijke (2006) waarvoor zij tien jonge
vrouwen hebben geïnterviewd die slachtoffer zijn van eergerelateerd geweld. Afgaande op de
literatuur (Metin, Krikke en Şimşek 2006; Terpstra en van Dijke 2006; Yerden 2008, voor een
buitenlands voorbeeld zie Siddiqui 2005) en op de verhalen in ons onderzoek, komt zichtbaar
eergerelateerd geweld meestal voor in gezinnen waarin er veel mis is op allerlei fronten.
Eergerelateerd geweld staat zelden los van andere vormen van zichtbaar geweld. In gesprekken met
Turken,

Turkse

Koerden

en

Marokkanen

kwam

bovendien

vaak

naar

voren

dat

de

afhankelijkheidsrelatie tussen een ‘importbruid’ of ‘importbruidegom’ en de in Nederland opgegroeide
partner niet zelden uitmondt in psychisch of fysiek geweld. Wanneer de man uit het buitenland komt,
heeft hij het gevoel in haar schaduw te staan. Het feit dat hij de taal niet spreekt en financieel
afhankelijk is van haar, ervaart hij als uitermate oneervol en frustrerend. Wanneer jonge vrouwen
49

De aspecten van geweld die in deze subparagraaf op een rij zijn gezet, geven aan hoe onze respondenten naar
geweld in de familie kijken. In hoeverre de genoemde redenen en oorzaken feitelijk bepalend zijn voor het
vóórkomen van geweld is een andere vraag.

109

vanuit het buitenland naar Nederland komen, wordt zij nogal eens ‘onder de duim gehouden’ door hen
erop te wijzen dat ze elk moment teruggestuurd kunnen worden. De schoonouders van Gülsüm
bijvoorbeeld dreigden regelmatig dat ze naar Turkije kon worden gestuurd. Pas toen zij haar nam de
druk af. Ook dit aspect wordt geanalyseerd in ander onderzoek, bijvoorbeeld dat van Sterckx en Bouw
(2005) en Bartels en Storm (2008).

Conclusie Vormen en aspecten van geweld
De meest genoemde vormen van eergerelateerd geweld zijn: vrijheidsbeperking, mishandeling,
isolering en vernedering. Deze worden niet altijd als vormen van geweld herkend. Als ernstige
vormen van eergerelateerd geweld worden genoemd: verstoting, moord (mensen uit Turkije),
zelfmoord (Hindostanen), terugsturen naar het land van herkomst (Turken en Marokkanen) en
uithuwelijking.
Vrouwen en mannen worden op verschillende manieren gestraft voor het schenden van eerregels.
Veel dingen die bij vrouwen een reactie vereisen worden bij mannen door de vingers gezien.
Soms is het volgens de respondenten niet meer mogelijk om de eer te herstellen of te zuiveren,
maar wordt er toch zichtbaar geweld uitgeoefend. De wens om ‘eerschenders’ te straffen en het
verlangen om wraak te nemen vervullen dan een belangrijke plaats in het geweld.
Als oorzaken voor of bronnen van geweld worden verschillende elementen genoemd waarover de
respondenten het niet altijd eens zijn. Zo geven Turken en Turkse Koerden soms aan dat er een
‘geweldscultuur’ aan eergerelateerd geweld ten grondslag ligt. In alle drie de groepen wordt ook
aangegeven dat er een geweldscultuur in bepaalde gezinnen kan bestaan. Afhankelijkheidsrelaties
tussen gezinsleden kunnen geweld in de hand werken. Ook een combinatie van problemen kan
uitmonden in geweld, hierbij worden genoemd: werkloosheid, alcohol en drugsverslaving,
gokverslaving, actief zijn in het criminele circuit. Tenslotte zien sommige Turken en Turkse
Koerden Islam als een voedingsbodem voor geweld, terwijl andere Moslims juist aangeven dat zij
Islam zien als een grond om geweld aan te klagen en te voorkomen.

110

2.3 Percepties over de relatie tussen eer en geweld en de toelaatbaarheid
van eergerelateerd geweld
Met betrekking tot de toelaatbaarheid van een connectie tussen eer en geweld, maken wij een
onderscheid in vier verschillende basishoudingen ten aanzien van de link tussen eer en geweld.
“Geweld omwille van de eer is soms een noodzakelijk kwaad”
Eer wordt beschouwd als een groot goed. Dat het gedrag van individuen zijn weerslag heeft op de
familie of gemeenschap vindt men normaal. De familie en/of gemeenschap neemt een centrale plaats
in in het leven van de respondenten die dit vinden. Zij hebben het ‘oude’ eerbegrip verinnerlijkt: zij
winden zich niet op over de dubbele seksuele moraal, ervaren de ‘mentale beknotting’ en fysieke
vrijheidsbeperking van kinderen en jonge vrouwen niet als geweld, en fysiek geweld wordt in
bepaalde gevallen geëxcuseerd. Er is vaak sprake van blaming the victim (“zij was ook wel erg stom
bezig”, “je weet dan wat er kan gebeuren”).
Deze opvatting hebben we alleen bij Turkse, Turks-Koerdische en Marokkaanse jongens en
mannen beluisterd, en in het geheel niet bij Hindostanen. De opvatting dat eergerelateerd geweld wel
eens noodzakelijk kan zijn, wordt niet al te vaak verwoord, maar is vaak ook tussen de regels door te
lezen. Dit laatste geldt zeker ook voor meisjes en vrouwen. Hoewel zij vaak kritischer zijn over
vormen van fysiek eergerelateerd geweld dan jongens en mannen - meisjes geven bijvoorbeeld vaker
aan dat eerst duidelijk moet zijn of roddels op waarheid berusten, staan ook zij soms tolerant
tegenover het gebruik van fysiek geweld om de eer te bewaken. Dat weinig mensen openlijk aangeven
dat eergerelateerd geweld soms wel te billijken is, heeft ongetwijfeld te maken met de strategie of
neiging om sociaal wenselijke antwoorden te geven.

“Eer is goed, maar geweld mag geen kans krijgen.”
Ook hier is het ‘oude’ eerbegrip goeddeels verinnerlijkt. Dat het gedrag van het individu terugslaat op
zijn of haar familie vindt men normaal. Vaak zien de respondenten met deze opvatting eer als een
islamitische waarde, die met zachte hand onderwezen moet worden. Uitspraken als “door eer met
liefde en door goede communicatie over te brengen is de kans op ontsporing veel kleiner” en “geweld
werkt averechts” worden vaak gedaan. Fysiek geweld wordt afgewezen, juist om de eer - die zowel
collectief als persoonlijk is - te behouden. Ook deze respondenten ervaren de ‘mentale beknotting’ en
fysieke vrijheidsbeperking van kinderen en jonge vrouwen - als deze geen ‘extreme’ vormen
aanneemt - meestal niet als geweld. De overtuiging dat ouders hun kinderen voor de meeste
‘ontsporingen’ kunnen behoeden als ze maar open met hen communiceren, wordt vaak verwoord. Als
een kind ‘ontspoort’, bijvoorbeeld als een ongehuwde dochter ongewenst zwanger wordt of als een
zoon homoseksueel blijkt te zijn, is dit wel een drama.

111

Deze houding ten opzichte van eer en geweld bespeuren wij veelvuldig in alle etnische
groepen, maar het meest onder Turken, Turkse Koerden en Marokkanen. Meestal gaat het om mensen
die voornamelijk met andere mensen uit hun eigen groep omgaan, of om mensen die in ‘verschillende
werelden’ leven (thuis en school bijvoorbeeld).
“Het eerbegrip is aan revisie toe”
Eer wordt in beginsel een mooi en goed begrip gevonden, maar het is wel aan revisie toe, volgens veel
respondenten. Met psychisch of fysiek geweld mag eer in ieder geval niets te maken hebben. Het
beknotten en beperken van kinderen en vrouwen, wordt misschien niet altijd als geweld omschreven,
maar vinden de respondenten wel heel verkeerd. Zij proberen eer uit het domein van de familie of
gemeenschap te halen: door zich eer toe te eigenen proberen ze zoveel mogelijk ruimte voor zichzelf
te creëren. Zoals een respondente zei: “Mam, ik doe gewoon wat ik goed vind, wat de buurvrouw zegt
zal me worst wezen.” Islamitische respondenten met deze houding ten aanzien van eer grijpen vaak
hun religie aan om hun eigen ruimte te vergroten. Zo geven zij bijvoorbeeld aan dat mensen fouten
kunnen maken en daarvan ook terug kunnen komen, dat dit hun eigen verantwoordelijkheid is.
Maagdelijkheid, seksuele trouw, ‘niet in het rond vrijen’ en dergelijke worden zonder meer
belangrijk gevonden, maar aan die moraal hoeft nu ook weer niet zo rigide te worden vastgehouden
als vroeger. Er zijn meer zaken die jou als vrouw of man al dan niet eervol kunnen maken. Het idee
dat je eer hebt of niet hebt, wat aangaande namus wordt verwoord door van Eck (2004) en aangaande
eer in het algemeen door Rob Ermers (2007), is hen vreemd. Eer is juist iets wat je kunt verwerven en
wat niet door één aspect van je karakter of gedrag wordt bepaald.
Deze opvatting bespeuren wij in alle groepen. Vaak zijn de respondenten met deze opvatting
mensen die enige of zelfs veel ‘eerstrijd’ hebben geleverd in hun eigen leven. Soms is het ontstaan
van deze opvatting of houding te koppelen aan ontwikkelingen in de tijd, zoals het minder hecht
worden van families waardoor er minder directe controle is, en het wennen aan hoe de dingen in
Nederland gaan. Mensen worden zelfbewuster, bepalen zelf hoe ze Nederlandse met Marokkaanse,
Turkse, Koerdische of Hindostaanse waarden combineren, en gebruiken hun religie daar soms ook bij.
Vaak zijn de ‘initiatiefnemers’ van deze veranderingen in opvattingen ten aanzien van eer mensen die
met succes verkeren in meerdere sociale kringen, bijvoorbeeld werkende jongeren.
“Het hele traditionele eerbegrip moet op de schop”
Tenslotte zijn er respondenten die vinden dat het oude eerbegrip op de schop moet. Zij hebben geen
enkele affiniteit met eer zoals het hen is aangeleerd. Voor zover eer belangrijk is, is het een puur
persoonlijke aangelegenheid, waar seksualiteit niets mee te maken heeft. Wat wel belangrijk wordt
gevonden is: integer zijn, je werk goed doen, je kinderen opvoeden tot verantwoordelijke mensen, en
je houden aan je afspraken (en daar kan ook seksuele trouw in het huwelijk bijhoren).

112

Deze houding troffen we aan in alle etnische groepen, maar niet vaak. Vaak gaat het om
mensen die in meerdere sociale kringen verkeren, bijvoorbeeld zowel ‘eigen mensen’ als
Nederlanders, of om respondenten die nauwelijks met ‘eigen mensen’ omgaan. Een aantal Turkse
respondenten met een Nederlandse partner die - buiten het groepje waarin wij met hen spraken weinig contacten hebben met andere Turken, vallen in deze groep. Mensen voor wie eer - als het al
iets betekent - een puur persoonlijke kwestie is zijn mensen die ‘de gemeenschap’ niet nodig hebben
in hun sociale en werkleven en die in staat zijn hun eigen ‘gemeenschap’ te creëren. Soms hebben
deze mensen (en dan zijn het meestal vrouwen) flink wat strijd geleverd in hun eigen leven om hun
eigen weg te kunnen gaan. De broer van Ghizlane bijvoorbeeld kwam met haar jongere zus in conflict
toen deze zus besloot te scheiden. Ghizlane probeerde haar zus te steunen, met als gevolg dat haar
broer zich ook tegen haar keerde.

Conclusie Percepties over de relatie tussen eer en geweld en de
toelaatbaarheid van eergerelateerd geweld
Een klein aantal respondenten beschouwt eergerelateerd geweld als een noodzakelijk kwaad. Een
tweede en veel grotere groep respondenten beschouwt ‘traditionele’ eer als iets moois wat niet tot
geweld mag leiden. Het moet zodanig aangeleerd worden dat (zichtbaar) geweld geen kans krijgt.
Een derde groep respondenten vindt dat het eerbegrip een andere inhoud moet krijgen. Zij
verpersoonlijken eer meer dan de tweede groep, maar blijven wel binnen bepaalde ‘eergrenzen’.
Een vierde groep, gevormd door een klein aantal respondenten, vindt dat het oude eerbegrip per
definitie tot geweld leidt en neemt hier geheel afstand van.
De tendens in de drie onderzochte groepen lijkt om de ‘oude waarden’ van de collectieve
handtekening te ontdoen en op een ‘moderne manier’ over te brengen, wat betekent dat de relatie
tussen ouders en kind of tussen gelijkwaardige huwelijkspartners centraal moet staan. Geweld is
hierbij niet geoorloofd en het werkt averechts, zeggen veel respondenten. Ouders proberen regels
rondom eer zo over te brengen dat jongeren ze als vanzelf overnemen. Daarnaast is er een grotere
tolerantie ontstaan voor ‘missers’: huwelijken tussen mensen die niet horen te trouwen komen
bijvoorbeeld meer voor, evenals scheidingen en seks voor het huwelijk. Wanneer de opvattingen
over eervol gedrag binnen gezinnen of families sterk uiteenlopen, vergroot dit de kans op geweld.

113

2.4 Risicosituaties en risicofactoren voor fysiek en ander zichtbaar geweld
Wij hebben gezien dat een schending van eer niet automatisch tot fysiek of ander zichtbaar geweld
leidt. Het risico op zichtbaar geweld bij een schending van eer neemt toe als de volgende voorwaarden
aanwezig zijn:
-

aan de ‘minimumvereisten’ wordt niet voldaan: dat wil zeggen er is sprake van een
aantasting van de genderregels rondom seksualiteit (maagdelijkheid, overspel,
homoseksualiteit, te onafhankelijk gedrag ten opzichte van man of vader).

-

zichtbaarheid (vaak door middel van roddel), dit effect is sterker in meer gesloten lokale
of transnationale gemeenschappen

-

kwetsbaarheid van slachtoffer: jongeren (vooral meisjes) in de ‘huwbare leeftijd’,
gehuwde vrouwen of mannen met een afhankelijke verblijfsvergunning, vrouwen met
dochters in de huwbare leeftijd. Slachtoffers verkeren vaak in een positie waarin zij
afhankelijk zijn van de plegers, ze zijn bijvoorbeeld geïsoleerd van verwanten en vrienden
die zouden kunnen helpen.

-

kwetsbaarheid van de dader(s): jonge jongens en mannen die zich nog menen te moeten
bewijzen, vaders van tienerdochters. De pleger zit gevangen in een cultuur van geweld, is
‘extra’ gevoelig vanwege gebeurtenissen in het verleden, of is afhankelijk van het
slachtoffer (verblijfsstatus of financieel)

Daarnaast geldt dat eergerelateerd geweld vaak ontstaat in specifieke situaties van onmacht of in
combinatie met andere, niet direct eergerelateerde factoren.

Zichtbaarheid
Sociale controle en roddels blijken in alle drie de gemeenschappen sterk te zijn, en daarmee ook de
voornaamste reden te vormen voor de beperking van de bewegingsvrijheid van meisjes en vrouwen
met name. Maar het vóórkomen en het effect van sociale controle en roddel wordt bepaald door
situationele factoren. In ‘etnische enclaves’ waar iedereen iedereen kent is de sociale controle
bijvoorbeeld vaak zeer sterk. In hoofdstuk 1 werd al duidelijk dat de respondenten aangeven dat de
mate van openheid of geslotenheid van gemeenschappen lokaal sterk kan verschillen. In meer
gesloten, naar binnen gerichte, gemeenschappen is het veel belangrijker dat alle leden zich volgens de
lokaal geldende codes en regels gedragen en is de controle hierop sterker. Dit betekent ook dat er
eerder sancties volgen indien iemand deze regels schendt of dreigt te schenden. Maar ook in die
gemeenschappen worden niet voor iedereen dezelfde normen aangelegd: iemand die zijn of haar
sporen verdiend heeft in de Nederlandse samenleving kan zowel scherper als milder beoordeeld
worden dan anderen, maar zal weerbaarder zijn tegen de gemeenschap dan veel anderen. Sommige
mensen zijn ‘veroordeeld’ tot het leven in slechts één gemeenschap, anderen hebben de gelegenheid
zich in meerdere gemeenschappen te bewegen: studenten hebben bijvoorbeeld vaak veel contact met

114

familieleden en met kennissen en vrienden van hun ouders, maar beschikken ook over een kring
vrienden in een andere plaats. Zij hebben daardoor meer bewegingsruimte.

Kwetsbaarheid van het slachtoffer
Het risico om slachtoffer te worden van zichtbaar eergerelateerd geweld is groter voor vrouwen en
mannen die zich in een zwakke of afhankelijke positie bevinden ten opzichte van de potentiële plegers.
Dit geldt met name voor jonge vrouwen en mannen die nog niet getrouwd zijn. Maar ook getrouwde
vrouwen en mannen die financieel of voor hun verblijfsvergunning volledig afhankelijk zijn van hun
partner lopen een groter risico. Zij voelen zich vaak minder weerbaar ten opzichte van de dader of
daders, hebben soms geen beschikking over een netwerk waar ze eventueel hulp kunnen vragen of
spreken de taal niet en kennen de weg niet in de Nederlandse samenleving. Vrouwen kunnen door
middel van een opleiding en betaald werk status en financiële middelen verwerven die hen
onafhankelijker en weerbaarder maken. Maar ook voor vrouwen die opleiding noch werk hebben,
verschaffen de voorzieningen van de welvaartsstaat een ontsnappingsmogelijkheid. Opvang, de
mogelijkheid om weg te kunnen en ergens een veilige plek te hebben, wordt als een belangrijk middel
gezien om de positie te verbeteren. Uit ander onderzoek (bijv. Yerden 2008) blijkt dat getrouwde
vrouwen, en soms ook mannen, vaak kwetsbaar zijn als zij geen eigen familie in de buurt hebben
wonen. Dit is in ons onderzoek niet expliciet naar voren gekomen, maar wel zagen wij dat bijna alle
vrouwen die gescheiden zijn, hulp hebben gezocht bij hun eigen familie.

Kwetsbaarheid van de dader
Voor plegers van geweld geldt vaak dat zij geen alternatieve oplossingen zien en/of sterk gevangen
zitten in een cultuur van geweld. Op mannen wordt soms vanuit de gemeenschap druk uitgeoefend om
de eer te zuiveren, de reputatie van de familie te verbeteren, of om ontspoorden weer terug in het
gareel te brengen. Ook mannen die afhankelijk van hun vrouw zijn (voor een verblijfsstatus of
financieel) lijken een grotere kans te hebben om dader van eergerelateerd geweld te worden. Mannen
staan in traditionele gemeenschappen vaak onder druk om als kostwinner de bestaande rolpatronen te
bevestigen. Als mannen niet in staat zijn om aan deze traditionele roltoekenning te voldoen, en zelfs
afhankelijk zijn van hun partner, levert dit gevoelens van onmacht op. Zoals werd aangegeven door
een trainster van mannengroepen, leeft onder mannen veel frustratie over hun positie en rol. Geweld is
mogelijk soms een manier om uiting te geven aan de frustratie hierover en wordt daarnaast door
sommige mannen ingezet om hun vrouwen in een ondergeschikte positie te houden. Ook mannen of
families die in een sterk isolement verkeren zijn eerder vatbaar voor geweld. Vaak is sprake van
kwetsbaarheid voor daderschap door patronen die in het verleden gevormd zijn. Deze zetten een dader
op het spoor van geweld.

115

Verschillende respondenten hebben in hun leven moeilijke perioden doorgemaakt. Soms was
daarbij sprake van openlijk geweld. Eén van de dingen die mensen kunnen doen in die situaties is
hulp vragen aan een professionele instantie. In de volgende paragraaf gaan we in op de ervaringen van
respondenten met en opvattingen over de hulpverlening.

116

Conclusie Risicosituaties en risicofactoren voor fysiek en ander zichtbaar
geweld
Als aan de ‘minimumvereisten’ voor eer niet wordt voldaan, dat wil zeggen er is sprake van een
aantasting van de genderregels rondom seksualiteit, is het risico op zichtbaar geweld het grootst.
Het hangt echter van een reeks situationele factoren af of er daadwerkelijk ernstig zichtbaar geweld
wordt gepleegd. Als de eerschending zichtbaar is, het potentiële slachtoffer zich in een kwetsbare
positie bevindt en er omstandigheden zijn die de mogelijkheden van de potentiële dader om
vreedzaam met de situatie om te gaan beperken, is er een aanzienlijk risico op geweld.
-

zichtbaarheid (vaak door middel van roddel). Dit effect is sterker in meer gesloten
lokale of transnationale gemeenschappen. Vooral de Hindostaanse en Marokkaanse
respondenten benadrukken dat er veel variatie is in de wijze waarop er binnen
verschillende ‘subgemeenschappen’ met eerschendingen wordt omgegaan.

-

kwetsbaarheid van het slachtoffer. Mensen zijn vooral kwetsbaar in bepaalde
perioden van hun leven. Zo zijn jongeren (vooral meisjes) in de ‘huwbare leeftijd’,
gehuwde vrouwen of mannen met een afhankelijke verblijfsvergunning en vrouwen
met dochters in de huwbare leeftijd kwetsbaarder dan anderen. In gezinnen waar al
eerder iemand ‘over de schreef is gegaan’ zal het risico op geweld soms groter zijn.
Slachtoffers verkeren vaak in een positie waarin zij afhankelijk zijn van de plegers, ze
zijn bijvoorbeeld geïsoleerd van verwanten en vrienden die zouden kunnen helpen.

-

kwetsbaarheid van de dader. Jongens en jonge mannen die menen dat zij zich
moeten bewijzen en vaders van tienerdochters kunnen gemakkelijker dan anderen in
een situatie komen waarin zij daders worden van ernstig eergerelateerd geweld. Plegers
zijn bijvoorbeeld ‘extra’ gevoelig vanwege gebeurtenissen in het verleden, of zitten
gevangen in een cultuur van geweld. Afhankelijkheid van een echtgenote (voor een
verblijfsstatus of financieel) kan geweld in de hand werken.

Daarnaast geldt dat eergerelateerd geweld vaak ontstaat in specifieke situaties van onmacht of in
combinatie met andere, niet direct eergerelateerde factoren. Een eerschending leidt dus slechts in
bepaalde situaties tot zichtbaar geweld. Situationele factoren als levensfase, positie op de
arbeidsmarkt, de dynamiek in de gezinnen waar potentiële slachtoffers en daders uit afkomstig zijn,
en de eigenschappen van de ‘persoonlijke’ etnische gemeenschap van potentiële slachtoffer en
daders (deze gemeenschap kan lokaal of transnationaal zijn) moeten betrokken worden in
risicoanalyses.

117

2.5 Hulpverlening
In deel II van het onderzoek zal blijken dat bij medewerkers van organisaties het beeld bestaat dat
migranten de weg naar hulpinstellingen vaak niet weten te vinden, dat de hulpverlening niet altijd is
toegesneden op de specifieke behoeften van migranten en dat organisatiemedewerkers denken dat veel
migranten hulpinstellingen wantrouwen. In dit hoofdstuk blijkt dat dit gedeeltelijk klopt. De meeste
van onze bevindingen bevestigen recent onderzoek van Metin, Krikke en Şimşek (2006) en Yerden
(2008).
De overgrote meerderheid van de respondenten in alle etnische groepen maakte geen melding
van persoonlijke ervaringen met hulpverlenende instanties en was vrij kort over de hulpverlening. Het
waren vooral de gescheiden vrouwen die vertelden over hun ervaringen met hulpverleners. Dat er in
groepsgesprekken weinig werd gesproken over ervaringen met de hulpverlening, betekent niet zonder
meer dat geen van de deelnemers die ervaringen heeft. Respondenten die iemand kennen die hulp
heeft gezocht, geven soms aan dat deze mensen dit soms liever voor zich houden, of als ze er wel over
vertellen, dit zeker niet in detail doen. Zo vertelde een Hindostaanse vrouw dat haar zus in een Blijf
van mijn Lijf huis had gezeten, maar daar weinig over had losgelaten.
Schaamtegevoelens kunnen hierbij een rol spelen – deze worden in alle etnische groepen wel
enkele malen naar voren gebracht als reden voor het zwijgen. Hoewel sommige respondenten deze
schaamtegevoelens verbinden aan de Hindostaanse, Turkse of Marokkaanse cultuur, blijkt uit ander
onderzoek dat schaamtegevoelens bijna altijd een rol spelen als het gaat om het praten over huiselijk
geweld (zie bijvoorbeeld het onderzoek van Römkens 1992). Ook wanneer er geen sprake is van
schaamtegevoelens kunnen mensen er soms de voorkeur aan geven niet over hun ervaringen te praten.
Mensen kunnen hun ervaringen met hulpverlening bijvoorbeeld als persoonlijk en privé beschouwen.
De periode van hulpverlening is bovendien vaak verbonden met een nare periode in iemands leven,
waaraan men soms liever niet herinnerd wil worden.

Wenselijkheid en toegankelijkheid van hulp
De meeste respondenten beschouwen het bestaan van hulpinstellingen als een zaak van groot belang
voor mensen die slachtoffer zijn van geweld en behoefte hebben aan hulp. Hindostanen geven in bijna
elk gesprek aan dat een vrouw die mishandeld wordt of anderszins lijdt onder haar huwelijk, in
Suriname geen kant uit kan, maar dat zij in Nederland gelukkig opgevangen kan worden. Ook onder
Turken, Turkse Koerden en Marokkanen wordt het bestaan van hulpinstellingen meestal positief
gewaardeerd.
Helaas, zo geven sommige mensen aan, vraagt niet iedereen die behoefte heeft aan
ondersteuning daadwerkelijk hulp. Een reden om geen hulp te zoeken is dat men vaak niet weet waar
men moet zijn, men kent ‘de sociale kaart’ niet. Sommige mensen weten wel waar zij kunnen
aankloppen, maar aarzelen om dat te doen omdat ze bang zijn dat hun problemen zullen verergeren.

118

Het publiek maken van het probleem kan immers leiden tot eerverlies en daardoor geweld of andere
narigheid kunnen uitlokken. Dit laatste aspect werd door Hindostanen minder vaak benoemd dan door
Turken, Koerden en Marokkanen, wat opvallend is omdat een Hindostaanse hulpverleenster ons
vertelde dat Hindostanen het nog veel moeilijker vinden om hulp te zoeken dan bijvoorbeeld
Marokkanen. Ook de onderzoekster Bea Lalmahomed (1995) maakt veelvuldig melding van de druk
die er op Hindostaanse meisjes en vrouwen ligt om niet naar buiten te treden met hun problemen.
Veel respondenten vertelden dat contact met hulpverleners over gezinsproblemen als
schaamtevol wordt ervaren. De Turkse Hale en Gülsüm omschreven dit als volgt: “Mensen denken
snel dat je gek bent als je naar een maatschappelijk werker toegaat”. Nisrine (M fg 2) vertelde over een
vrouw die hulp nodig had maar ‘haar eer niet wilde loslaten’ door hem te verlaten:
Zelfs jeugdzorg kwam er bij kijken. De vrouw wilde niet vluchten, want ze hadden nog
een huis in Marokko en stel dat hij iemand anders zou vinden en met een ander zou
trouwen, dan zou haar eer geschaad zijn. Uiteindelijk heeft hij een jongere vrouw
getrouwd en is zij in de steek gelaten met tien kinderen. Puur door onwetendheid, ze
wist niet waar ze moest zoeken.
Bij deze vrouw speelden eer, vrees en onwetendheid dus allemaal een rol in haar aarzeling om hulp te
zoeken. Enkele respondenten gaven aan dat de angst voor wat er zal gebeuren als men hulp zoekt soms
irreële vormen aanneemt. Dit laat onverlet dat deze angst bestaat en het gedrag van mensen beïnvloedt.

Wie worden als belangrijke hulpverleners gezien en hoe worden zij gezien?
Respondenten die aangaven dat bekenden van hen met hulpinstanties in aanraking waren geweest,
spraken het meest over de politie. De vrouwenopvang werd soms in één adem genoemd met de politie
en stond dus op de tweede plaats. Mensen die wel zelf ervaringen hadden met hulpinstellingen
noemden daarnaast nog andere instanties. Hoewel de politie relatief vaak in neutrale of positieve zin
werd genoemd, en de meerderheid van de respondenten positief tegenover het fenomeen hulpverlening
lijkt te staan, overheersten de negatieve percepties van de hulpverlening de gesprekken nogal eens.
Politie en vrouwenopvang
In de voorbeelden die men gaf van politieoptreden was er bijna altijd sprake van fysiek geweld tegen
een vrouw of kind. Soms vertelden respondenten feitelijk over de rol van de politie zonder aan die
feiten een oordeel te verbinden: “Dat meisje is toen onder politiebegeleiding haar spullen gaan ophalen
thuis”. Wanneer men wel een oordeel had over de politie was dat soms negatief, maar meestal neutraal
of positief. Fatma (47, T ii 8) vertelde dat een kennis van haar heel goed geholpen werd door de politie
en andere instanties.
Dat meisje ging van huis weg, ze hebben haar waar ze woonde gevonden, die familie.
Ze hebben haar in elkaar geslagen, maar niet de vader. De zus en de neef hebben haar

119

heel erg in elkaar geslagen. En ze wilden dat ze haar paspoort gaf. Toen hebben de
buren de politie gebeld. Zij is met de ambulance naar het ziekenhuis gebracht.
Uiteindelijk hebben ze haar ergens geplaatst waar ze haar niet konden vinden. Ik heb
haar na jaren gezien in een hele goed situatie. Zij heeft haar studie afgemaakt, is
getrouwd met een man van Koerdische afkomst, allebei afgestudeerd, met een hele
goede baan. (…) Je merkt dat je het verleden tijd kunt maken. Je kunt wel iets doen. De
politie heeft haar goed behandeld. Zij werd goed geholpen door hun.
Andere respondenten met een kennis die of familielid dat door interventie van de politie in bij
voorbeeld een Blijf van mijn Lijf huis werd geplaatst, wisten soms alleen dat zij volgens hen goed
geholpen was: “Ze heeft haar leven nu weer op de rails dus…”.
Soumaya (27, M ii 2), die door haar man mishandeld werd, gaf aan dat zij het heel lastig vond
om aangifte te doen tegen haar man:
Op een gegeven moment was hij dus op het bureau, na drie dagen ben ik toen ook naar
het bureau gegaan, want ze zeiden: “Je moet komen om aangifte te doen.” Toen ik daar
was, had ik toch iets van: Ok, het is toch mijn man, dat kan ik niet maken. Toen heb ik
gezegd: “Ik wil het toch niet.” Toen zei een wijkagent: “Nou, dan kom ik af en toe
langs, om te kijken of alles goed is”. Nou die kwam dan af en toe langs om te kijken of
alles ok was, als hij [haar man] op zijn werk was.
Bahar, een jonge Indiase vrouw die door haar man bedreigd en mishandeld werd en die was
aangeschoven in een Hindostaans focusgroep, vertelde over haar ervaringen met de politie en de angst
die zij vooraf voor de politie had. Die angst werd ingegeven door haar ervaringen in India, waar de
politie “alleen luistert naar de rijken”.
Ik was ook heel bang toen ik naar de politie ging omdat ik niets verdiende en hij wel.
En ik was bang dat zij daarom naar hem zouden luisteren en niet naar mij. Maar zij
zeiden: “Nee, wij zullen naar jou luisteren. Wat jij zegt, dat zullen we geloven, dat hij
verdient doet er niet toe...” (…) Nu ben ik heel dankbaar. Zij hebben mij erg geholpen.
De drempel om naar de politie te stappen is soms hoog, aan de ene kant omdat men bang is aangifte te
moeten doen tegen een familielid en daarnaast heerst er soms wantrouwen tegenover de politie.
Het wantrouwen dat in de verschillende gemeenschappen zou bestaan ten aanzien van de
hulpverlening was een vrij regelmatig terugkerend thema in de gesprekken. Vooral Turken, Turkse
Koerden en Marokkanen benoemden het schrikbeeld van het ‘Blijf van mijn Lijf huis als bordeel’. Het
wantrouwen wordt ook gevoed door het idee dat instellingen ‘je gezin uit elkaar kunnen trekken’.
Meestal werd het kritisch besproken als iets dat ingedamd moet worden – zoals aangegeven staat men
meestal positief tegen het idee van hulpverlening - maar in een klein aantal gevallen maakten de –
meestal mannelijke - respondenten duidelijk dat zij instellingen als vrouwenopvanghuizen en de
politie persoonlijk wantrouwen.
Timur en Burak (T ii 2) bijvoorbeeld, twee Turkse mannen van middelbare leeftijd,
beschouwden vrouwenopvanghuizen als instellingen die je vrouw van je vervreemden. Zij stelden ook

120

dat de politie wel in vol ornaat komt opdraven als het niet nodig is, maar niet thuis geeft als er echt wat
aan de hand is. Toen Burak hoorde dat er klappen werden uitgedeeld in een huis in zijn straat en de
politie belde, kwam er niemand opdagen. Timur maakte echter ‘een bestorming’ van zijn appartement
door de politie mee, terwijl er ‘niets aan de hand’ was. Toen Timur zijn oude bank de deur uit wilde
doen, besloot hij hetzelfde te doen als zijn bovenbuurman eerder zonder ophef te veroorzaken had
gedaan. De buurman had zijn oude bank via het raam op straat gezet: er was geen lift in het gebouw en
via de trap de bank naar beneden brengen was lastig. Na zich er van verzekerd te hebben dat er
niemand op straat liep, deed Timur dus hetzelfde. Op het moment dat hij loeiende sirenes hoorde
voelde hij nattigheid. Met het licht uit wachtte hij met zijn gezin op de politie. Die kwam aanrijden
met zeven auto’s, drukte op alle bellen, kwam met getrokken pistool binnenstormen en duwde hem
ruw opzij. De agenten dachten dat hij zijn vrouw mishandeld had.
Dit wantrouwen tegen instellingen komt ook zeer uitgebreid aan de orde in Huiselijke Vrede
van Metin, Krikke en Şimşek (2006) die met Turkse en Marokkaanse mannen hebben gesproken. Deze
mannen hebben het gevoel dat hulpinstellingen hun vrouwen en kinderen tegen hen innemen. Op basis
van beide onderzoeken lijkt de conclusie gerechtvaardigd dat dit wantrouwen onder mannen vele
malen sterker is dan onder vrouwen. Uit de rest van het gesprek met Timur en Burak bleek dat hun
wantrouwen deels is geworteld in de confrontatie met vooroordelen over Turken en ervaringen met
discriminatie, niet alleen op straat of door de politie maar ook bij voorbeeld op de school van hun
kinderen. Vooroordelen en discriminatie waren thema’s die door mensen uit Turkije en Marokko,
maar niet zozeer uit Suriname, veelvuldig benoemd werden. Ervan uitgaande dat hulpverleners uit de
eigen gemeenschap geen of minder vooroordelen hebben over die gemeenschap, zou men kunnen
pleiten voor het ‘inzetten’ van ‘allochtone’ hulpverleners, maar dat is in de gesprekken zelden
gebeurd.
In één Hindostaanse groep werd aangegeven dat het goed is dat er tegenwoordig ‘allochtone’
hulpverleners zijn, maar dat moesten dan wel betrouwbare mensen zijn die geen gevoelige informatie
doorbrieven aan anderen. Een Hindostaanse man in deze groep had meegemaakt dat een medewerkster
van een vrouwenopvanghuis de echtgenoot van een mishandelde vrouw tipte over waar zij zat. Ook
werd in deze groep het voorbeeld genoemd van een Hindostaanse vrouw die vaak ingeschakeld werd
door de vrouwenopvang om met mishandelde meisjes en vrouwen te praten. Deze vrouw zou sommige
meisjes en vrouwen hebben aangeraden terug naar huis te gaan terwijl de situatie niet veilig was.
Enkele respondenten buiten deze Hindostaanse groep gaven ook aan dat mensen hun problemen soms
liever niet delen met iemand van hetzelfde geloof en dat leden van de eigen gemeenschap niet altijd te
vertrouwen zijn.
Andere instellingen voor hulpverlening
Respondenten die zelf geweld hadden meegemaakt noemden naast de politie en vrouwenopvang ook
andere instanties zoals het Advies- en Steunpunt Huiselijk Geweld, Bureau Jeugdzorg, enkele

121

ziekenhuizen en zelforganisaties. Jane (H ii 1), die ernstig mishandeld werd door haar ex-man,
ondervond veel steun van het Advies- en Steunpunt Huiselijk geweld en ook Bureau Jeugdzorg bood
haar en haar kind veel hulp. Ook haar vriendin Dida, die net als Jane mishandeld werd door haar man,
kreeg veel steun van hulpinstellingen, waaronder een Academisch Ziekenhuis. Enkele vrouwen kregen
veel steun van vrouwenorganisaties.
Faiza, een Marokkaanse studente, zocht tijdens haar scheiding hulp bij haar huisarts, maar
voelde zich vooral heel erg gesteund door een mentor op haar opleiding. De huisarts werd opvallend
weinig genoemd als plek om hulp te vragen. Dit staat in contrast met andere onderzoeken die de
centrale rol van de huisarts in zaken van huiselijk geweld benadrukken (bijv. Lalmahomed 1995; Lo
Fo Wong, Wester, Mol, Römkens, Hezemans en Lagro-Janssen 2008; Yerden 2008). Misschien werd
de huisarts weinig genoemd omdat hij of zij slechts een ‘beginstation’ is in de hulpverlening: een
gesprek met de huisarts loopt minder in het oog dan een verblijf in een opvanghuis. Bovendien zijn wij
in de gesprekken met slachtoffers van geweld die hulp hadden gezocht niet systematisch het hele
hulpverleningstraject afgelopen.

Kritiek op de beschikbare hulpverlening
In sommige gevallen was er kritiek op de hulpverlening vooral met betrekking tot de procedures, het
handelen van hulpverleners, en de wijze waarop de hulpverlening in Nederland georganiseerd en
gefinancierd wordt.
Volgens sommige respondenten worden er binnen de hulpverlening niet altijd de juiste
procedures gevolgd, waardoor (potentiële) slachtoffers eerder in gevaar worden gebracht dan
geholpen. Zo vertelde William (H fg 4) over een voorbeeld waarin de politie de dader inzage zou
hebben gegeven in een dossier, waarop de dader wraak nam op de aangeefster. Het voorbeeld handelt
over een kennis van de respondent die werd mishandeld door haar vriend. Ze wilde hem verlaten maar
hij kon dat niet verkroppen. Volgens William zei de politie dat de politie er iets aan zou doen als zij
aangifte deed. Hij vervolgde:
Twee dagen na het moment dat zij het op papier heeft laten zetten was ze dood. Die vriend is
binnengekomen, die heeft haar geconfronteerd… Die vriend is zes uur later opgepakt door de
politie. Dus hij krijgt het dossier te zien en hij zegt ‘jij hebt een aangifte tegen mij gedaan’. Zo
begon dat. Toen heeft hij haar eerst gewurgd, toen is zij nog los kunnen komen. Ze wilde toen
naar buiten rennen. Toen heeft hij haar vastgepakt en met een pistool door haar hoofd
geschoten. 50
Hij benadrukte enkele malen dat de politie het dossier had laten zien, wat tot de dood van de jonge
vrouw zou hebben geleid. De implicatie was dat de politie dus heeft gefaald, niet omdat zij optrad,
maar omdat zij een verkeerde werkwijze hanteerde.

50

Of dit recent voorviel was onduidelijk.

122

Verschillende respondenten uitten de klacht dat mensen door de hulpverlening worden
‘vastgepind op hun achtergrond’, net als de klacht dat er niet echt werd geluisterd of dat hulpverleners
zich niet konden inleven. Soumaya (M ii 2) vertelde dat zij, toen zij een Steunpunt Huiselijk Geweld
belde, nog voor zij haar verhaal kon doen de vraag kreeg of ze Marokkaans was. Soumaya: “Ik zei:
“Ja”. Toen zei zij: “Oh, dat zou je niet zeggen, dat hoor je niet”. Nou toen had ik zoiets: Laat maar!
Dus toen heb ik eigenlijk alles op eigen beentjes gedaan”. Een Turkse en een Koerdische vrouw die
zelf met vrouwen werken, gaven aan van vrouwen te hebben gehoord dat de maatschappelijk werker te
veel van de vrouwen verwachtte, in plaats van de vrouwen met praktische zaken te helpen. Deze
vrouwen wilden niet alleen maar praten: “Een uurtje praten kan ik met een vriendin ook”, zou één van
deze hulpvraagsters hebben gezegd.
Meermalen werd naar voren gebracht dat te veel hulpinstanties betrokken zijn bij de hulp aan
één gezin. Zij pleitten voor meer geconcentreerde hulp zodat een gezin niet van alle kanten door
verschillende hulpinstanties wordt ‘bediend’. Ook werd naar voren gebracht dat door de specifieke
organisatie van de hulpverlening sommige groepen buiten de boot dreigen te vallen, de hulpverlening
aan jonge vrouwen zou tekortschieten: “Meisjes van 17 zijn bijna te oud voor de Jeugdzorg, maar te
jong voor de Vrouwenopvang”. Voor hen zouden er meer opvangplaatsen moeten komen. Ook werd
opgemerkt dat jonge mannen buiten de boot dreigen te vallen. Een Turkse man wees bijvoorbeeld, met
verwijzing naar het boek ‘Turks Goud’ 51 over een Soedanese jongen die wilde trouwen met een Turks
meisje, dat er ook opvangplaatsen nodig zijn voor mannen die vluchten voor eergerelateerd geweld.
Vier mensen (een Turkse vrouw, een Alevitisch-Turkse, een Turks-Koerdische en een
Hindostaanse man) uitten kritiek op ‘de afbraak’ van de welzijnsinstellingen in het afgelopen
decennium. Door het ‘dichtdraaien van de subsidiekraan’ zijn er minder mogelijkheden voor jongeren
en vrouwen om elkaar te ontmoeten en steun bij elkaar te vinden. Tenslotte waren er ook enkele
negatieve geluiden over zelforganisaties. Zo zouden bestuursleden van een organisatie voor
Surinamers in Den Haag lange tijd voornamelijk heel veel subsidie opgestreken hebben waarvan zij
leuke reizen zouden hebben gemaakt, terwijl zij niet thuis gaven als iemand voor de hulp kwam
aankloppen die zij geacht werden te geven. Deze klacht vertoont gelijkenis met het in deel II geuite
ongenoegen van sommige organisatiemedewerkers over organisaties die geld binnenhalen voor de
preventie of bestrijding van eergerelateerd geweld, terwijl zij daar niet de expertise of de juiste
instelling voor zouden hebben.

51

Dit is het persoonlijke verhaal van Mukhtar Sherief, de auteur van het boek.

123

Wat is dus belangrijk in de hulpverlening? 52
Uit onze gesprekken blijkt dat sommige meisjes en vrouwen er baat bij hebben te kunnen praten met
lotgenoten, zodat ze zien dat ze niet alleen zijn en zich niet hoeven te schamen. Anderen willen alleen
maar met zichzelf in het reine komen en hun leven weer op de rails krijgen. Hoewel sommigen het
afkunnen zonder langdurige hulp of begeleiding, staat voor veel vrouwen het opbouwen van een goede
relatie met één of enkele empathische, maar ook daadkrachtige hulpverleners centraal. Zij willen niet
van het kastje naar de muur gestuurd worden en kunnen het meestal niet aan om met veel
verschillende instellingen om te gaan. Alleen een luisterend oor bieden is voor sommige vrouwen niet
voldoende, vrouwen die niet weten hoe ze een uitkering moeten aanvragen of een woning kunnen
vinden, willen daarbij geholpen worden. Sommige vrouwen hebben hulp nodig bij het opvoeden van
de kinderen. Gina (H ii 4) bijvoorbeeld had er veel baat bij dat zij na haar scheiding thuis hulp kreeg
bij het opvoeden van haar kinderen.
Het accent moet dus liggen op de relatie tussen hulpverlener en hulpvrager. Een hulpverlener
moet proberen de cliënt in de eerste plaats als mens te zien, niet als vertegenwoordiger of slachtoffer
van een cultuur, de tijd nemen voor de cliënt, en goed luisteren. De hulpverlener dient zich aan te
passen aan het tempo van de cliënt. Natuurlijk moet de cliënt zelf stappen ondernemen om haar positie
te verbeteren, maar wanneer zij zich er nog niet klaar voor voelt, heeft het geen zin om haar te pushen.
Mensen willen dat er begrip is voor hun achtergrond en cultuur, maar dat zij er niet op vastgepind
worden. Dus alhoewel hulpverlening vanuit eigen gemeenschap niet per definitie de beste oplossing
hoeft te zijn, blijkt dat de meeste respondenten een voorkeur geven aan een hulpverlener die
‘diversiteitsgevoelig’ is. Het heersende gevoel bij respondenten is dat ‘allochtone’ hulpverleners deze
gevoeligheid meer hebben, daarom is onze constatering dat de combinatie van het hebben van deze
competentie met nodige professionaliteit de hulpverlening in zake eergerelateerde geweld veel
effectiever zou kunnen maken.
Een cliënt moet het gevoel hebben dat de hulpverlener weet waar hij of zij het over heeft, het
hebben van dezelfde etnische achtergrond kan een voordeel zijn maar hoeft niet. Een gescheiden
vrouw van Marokkaanse afkomst gaf aan dat haar mentor op school als enige haar begreep, omdat ze
zelf ook gescheiden was: “Ze was gewoon heel realistisch, zei: “Dit gaat je vijf jaar van je leven
kosten, maar kom vooral naar school, zorg dat je er niet uit valt”, en ze had gelijk.” Een Turkse docent
op een ROC werd af en toe benaderd door Turkse leerlingen met problemen thuis, niet alleen omdat
hij Turks was maar omdat hij in zijn dagelijks handelen duidelijk maakte andere waarden te hebben
dan hun ouders, maar deze waarden wel te begrijpen.
Uit de gesprekken blijkt dat een gedeelde ervaring of achtergrond het eerste contact tussen
hulpvrager en hulpverlener kan vergemakkelijken. Vervolgens is betrokkenheid en professionaliteit
52

Geen enkele jongen of man in ons onderzoek gaf aan hulp gezocht te hebben of hulp nodig te hebben. In het
onderzoek van Yerden (2008) komt ook naar voren dat mannen veel minder vaak hulp vragen dan vrouwen.
Deze subparagraaf handelt dan ook vooral over meisjes en vrouwen. Voor suggesties over hulpverlening aan
mannelijke slachtoffers en plegers van geweld verwijzen wij naar Metin, Krikke en Şimşek (2006).

124

van de hulpverlener van essentieel belang voor het boeken van lange-termijnresultaten. Het meeste
wat respondenten ons over de hulpverlening vertelden blijkt een bevestiging te zijn van eerder
onderzoek naar de wensen en verwachtingen van cliënten. In Deel II zal duidelijk worden dat deze
ideeën over goede hulpverlening grotendeels onderschreven worden door een (groot) deel van de
medewerkers van organisaties. Hoewel het dus onderhand wel bekend is wat cliënten – in dit geval
‘allochtone’ cliënten - van hulpverleners verwachten, blijkt uit zowel Deel I als Deel II dat er obstakels
zijn bij het realiseren van een dergelijke vorm van hulpverlening.

125

Conclusie Ervaringen met en percepties van hulpverlening
De meeste respondenten zijn positief over het bestaan van hulpinstellingen. Men weet echter vaak
niet zoveel af van de hulpverlening, omdat men er geen ervaring mee heeft, of mogelijk spreekt
men liever niet over die ervaringen. Sommige respondenten hebben hulp gezocht bij de politie en
de vrouwenopvang, bij het Advies- en Steunpunt Huiselijk Geweld, Bureau Jeugdzorg, enkele
ziekenhuizen en zelforganisaties. De huisarts wordt heel weinig genoemd.
Voor zover men kennis heeft van het werk van deze organisaties is men vaak redelijk of heel
positief, enkele mensen hebben negatieve verhalen over de politie of de vrouwenopvang. Het
wantrouwen tegen de hulpverlening is regelmatig terugkerend thema. Vooral Turken, Turkse
Koerden en Marokkanen benoemen het schrikbeeld van het ‘Blijf van mijn Lijf huis als bordeel’.
Volgens de respondenten wordt er om verschillende redenen vaak laat of geen hulp gezocht. Als
redenen worden gegeven dat men vaak niet weet waar men moet zijn, men ken ‘de sociale kaart’
niet. Ook zijn er mensen die aarzelen uit schaamte of omdat ze bang zijn dat hun problemen zullen
verergeren als ze in de openbaarheid komen.
Punten van kritiek op de bestaande hulpverlening zijn:
•

De procedures die hulpverleners volgen zijn soms niet toegespitst op de situatie van de
hulpvrager, en kunnen geweld zelfs uitlokken.

•

Migranten worden vastgepind op hun etnische achtergrond.

•

Te veel instanties houden zich bezig met één persoon of gezin.

•

Er zijn steeds minder mogelijkheden voor mensen om elkaar te ontmoeten door de afbraak
van welzijnsinstellingen.

Slachtoffers willen:
•

Contact hebben met lotgenoten

•

Empathische, maar ook daadkrachtige hulpverleners

•

Niet van het kastje naar de muur gestuurd worden

•

Wel begrip voor hun achtergrond en cultuur, maar er niet op vastgepind worden

Het kan bovendien een voordeel zijn om een gedeelde achtergrond of ervaring te hebben met de
hulpverlener. Hulpverleners uit de eigen groep worden gewaardeerd, maar dat moeten dan wel
betrouwbare mensen zijn die geen gevoelige informatie doorbrieven aan anderen.

126

2.6 De positie van de gemeenschappen in de samenleving
Veel respondenten zijn zich ervan bewust dat er in het politieke debat en in de media veel aandacht
wordt besteed aan ‘eerwraak’ of ‘eergerelateerd geweld’. Enkelen spreken zelf van een ‘hype’.
Regelmatig wordt dan gewezen op de noodzaak van die aandacht en op de positieve effecten ervan:
taboeonderwerpen worden tegenwoordig wel besproken, wat kan leiden tot een zekere mate van
bewustwording binnen de diverse gemeenschappen. Zoals Habiba (40, M fg, 2) zegt:
Maar daar gaat het nou om, over die vuile was. Als wij vuile was hebben waarom
kunnen we er dan niet over praten? Ik vind dat dat bij ons misgaat. Dat wil ook zeggen
dat je bij je man moet blijven, ook al is het huwelijk niet meer goed, want straks ben jij
een gescheiden vrouw en dan wordt er over jou geroddeld. Er zijn echt vrouwen die er
problemen mee hebben (…) Ik vind het goed dat erover gedebatteerd wordt. Goed dat
het onder de aandacht wordt gebracht. Na gebeurtenissen die de krant hebben gehaald
(zoals de moord op een meisje) vind ik het noodzakelijk. Waar gaat het om, hoe komt
dit, waarom gebeurt dit? En wat kunnen we eraan doen? Het gaat om het bespreekbaar
maken van taboes.
Er zit echter ook een andere kant aan het verhaal. Turkse/Turks-Koerdische en Marokkaanse
respondenten hebben soms het gevoel dat ze vanwege hun etnische achtergrond onder een
vergrootglas worden gelegd. Zij wantrouwen de motieven van de overheid om eergerelateerd geweld
zo groot op de kaart te zetten. De Turkse Reşat (begin 20, T ii 9) verwoordt het wantrouwen tegen de
overheid krachtig als hij zegt:
In Nederland kun je alleen ergens komen als je afgeeft op allochtonen, of een
kontlikker bent. Zo zie ik het. (...)
Veertig jaar geleden hadden een heleboel dingen al duidelijk kunnen zijn, als ze toen
een goede analyse gemaakt hadden. Er zijn gewoon verschillende culturen, dat moet
je begrijpen. Als een Turk zich rustig houdt, zoeken ze wel een manier om hem aan
het schreeuwen te krijgen. Dat hele eerwraakverhaal dient daarvoor. Waar waren
jullie al die tijd? Moet dit nu opeens onderzocht worden? (…)
Al die aandacht. En dat terwijl er 100.000 kinderen worden mishandeld en seksueel
misbruikt door hun eigen ouders. Zijn alle problemen soms op, dat we nu over
eerwraak beginnen? Ik vind het nergens op slaan dat Nederlanders het over eerwraak
hebben, als ze zelf zo in de shit zitten.
De kracht van deze uitspraak is niet representatief, maar het sentiment wordt breed gedeeld. Het
gevaar van een culturalistische benadering van een probleem als eergerelateerd geweld is door veel
andere auteurs, ook aangaande andere landen, naar voren gebracht (bijv. Siddiqui 2005; Akpınar
2003). Koçtürk haalde in haar onderzoek van 1992 al een Turks meisje aan dat zei:
Ik heb de balen van al deze nadruk op het ‘gebrek aan vrijheid’ van Turkse meisjes. Is
het zo vreselijk slecht om niet naar bed te willen met de eerste de beste jongen die je
tegenkomt? Elke keer dat ik meedoe aan een onderzoek, begint een onderzoeker te
vragen over mijn seksleven en of iemand het onderdrukt! (Koçtürk 1992: 129)

127

Siddiqui (2005) refereert niet alleen aan het gegeven dat migrantengemeenschappen soms de rijen
sluiten in reactie op de stroom aan negatieve aandacht, ze geeft ook aan dat de behandeling van
gedwongen huwelijken en eermoord als migrantenprobleem in het Groot-Brittannië uitvloeide in
strengere immigratieregels die de rechten van migrantenvrouwen meer beperken dan dat zij hen
beschermen.
Irritatie en wantrouwen komen niet alleen voort uit het gevoel dat moslims de laatste jaren ‘in
het verdomhoekje’ zijn gezet, maar ook uit verschil van mening met ‘de overheid en media’ over de
omvang van de problematiek van eergerelateerd geweld. Turken, Koerden en Marokkanen erkennen
dat er soms geweld wordt gepleegd binnen hun gemeenschap omwille van de eer, maar vinden dat de
aandacht voor eergerelateerd geweld niet in proportie is met de omvang van dit probleem. Sommige
mensen vinden het dan ook ‘belachelijk’ dat er veel geld wordt uitgegeven om eergerelateerd geweld
tegen te gaan. Als een Marokkaanse jongen (M ii 7) gevraagd wordt wat hij er van vindt dat Justitie
veel geld steekt in het tegengaan van eergerelateerd geweld, zegt hij: “Belachelijk”.
Interviewer: ... en dat de politiek en de media zich zo bezig houden met eerwraak?
Jongen: Het is wel begrijpelijk van de AIVD, moet toch ergens zogenaamd de
veiligheid handhaven. Je moet met rapporten komen.
Zijn vriend: Belachelijk. Ik vind het belachelijk. Hoeveel mensen wonen er in
Nederland, bij hoeveel gezinnen komt dit voor. Zoveel geld besteden…
De omvang van de problematiek wordt volgens migranten vaak overschat, doordat de media en
overheid niet voldoende inzicht hebben in de aard van de problematiek. Zij stellen dat veel van het
geweld dat ‘eergerelateerd’ wordt genoemd, geweld is dat ook voorkomt onder ‘autochtonen’. Het
kan dus niet omschreven worden als een aparte vorm van cultureel geweld. De Turkse İffet (T fg 3
rond de 55) verwoordde haar frustratie over de gelijkschakeling van Turken met eerwraak als volgt:
“Prinses Diana is toch ook vermoord, zij was zwanger en had een minnaar. De familie van haar man
zat daar achter. Dan heeft niemand het over eer, maar als het over ons gaat, is het opeens eer en
eerwraak”. Een groepsgenoot reageerde met de opmerking dat de toedracht van Diana’s dood nog
steeds wordt onderzocht, maar duidelijk was dat veel deelneemsters zich in de kritiek van de eerste
spreekster konden vinden. Dit weerhield hen er overigens niet van om vervolgens uitgebreid op eer en
geweld in de Turkse gemeenschap in te gaan.
Het idee dat media en politici ‘incidentpolitiek’ bedrijven leeft in alle groepen in enige mate:
of politici en media al dan niet aandacht besteden aan een bepaald probleem, hangt niet zozeer af van
de aard en omvang van het probleem, maar van stereotype beelden over groepen en van toevallige
ontwikkelingen, vindt men. Ook Hindostanen geven dit aan. Onder hen leeft niet het idee dat zij
‘overbelicht’ worden, soms is in hun optiek juist sprake van het tegendeel. Door de enorme aandacht
voor migranten uit Turkije en Marokko worden problemen in de Hindostaanse gemeenschap

128

onzichtbaar. Zo zegt William, die voor een welzijnsorganisatie heeft gewerkt, het volgende over
geweld en problemen in Hindostaanse gezinnen.
Veel scheidingen, veel huiselijke problemen, geld tekort in gezinnen wat tot
spanningen leidt en waar mensen andere dingen voor gaan doen. En kinderen op straat
laten gaan, coffeeshops (…) De meeste van onze jeugd zit in coffeeshops en dan zitten
ze te blowen met vriendjes. Als ze niet blowen horen ze er niet bij. (…) Het is geen
probleempje, het is een groot probleem dat in de zak wordt dichtgehouden, maar op het
moment dat er iemand hier opstaat in de Tweede Kamer of waar dan ook, die zegt ‘we
gaan het nu aanpakken’, net zoals ze het met Marokkaanse problemen doen. Dan heb je
een hele andere kijk.
De extreme zichtbaarheid van islamitische migranten uit landen als Turkije en Marokko, heeft dus
twee effecten. Als gevolg van de negatieve toon in de debatten rondom moslims kunnen Turken,
Turkse Koerden en Marokkanen zich aangevallen voelen. Ze zien dat hun cultureel-religieuze
achtergrond een speelbal is geworden in de handen van de opinieleiders. Deze ongelukkige associatie
van etniciteit of religie met eergerelateerd geweld leidt soms tot een reactieve opstelling aan de kant
van de migranten. Zoals een Marokkaanse vrouw het treffend formuleerde: “Het gevolg is dat
Marokkanen zich nog meer vastklampen aan eer”. Dit kan dus inhouden dat mensen vasthouden aan
traditionele noties van eer en gemeenschap en zal het ‘bewustwordingswerk’ op scholen en door
zelforganisaties soms bemoeilijken. Het idee dat eerwraak een stok is om ‘allochtonen’ mee te slaan,
maakt het voor mensen met traditionele opvattingen gemakkelijker om kritiek van binnen hun groep
of van buiten naast zich neer te leggen. Voor migranten zoals Hindostanen die niet met ‘de moslims’
geassocieerd worden, betekent de extreme zichtbaarheid van islamitische migranten dat Hindostanen
‘overschaduwd’ worden. Zo blijven zij verstoken van bepaalde vormen van beleidsaandacht, die
sommige Hindostanen wel wenselijk achten.

129

Conclusie De positie van de gemeenschappen in de samenleving
Een groot deel van de respondenten vindt het positief dat in de media en politiek aandacht wordt
besteed aan eergerelateerd geweld: taboeonderwerpen worden tegenwoordig wel besproken, wat
kan leiden tot een zekere mate van bewustwording binnen de diverse gemeenschappen.

Turkse/Turks-Koerdische en Marokkaanse respondenten hebben soms echter het gevoel dat ze
vanwege hun etnische en religieuze achtergrond onder een vergrootglas worden gelegd. Sommigen
van hen wantrouwen de motieven van de overheid om eergerelateerd geweld zo groot op de kaart
te zetten. Zij vinden de aandacht voor eergerelateerd geweld niet in proportie met de omvang van
dit probleem. De omvang van de problematiek wordt volgens migranten vaak overschat, doordat
de media en overheid niet voldoende inzicht hebben in de aard van de problematiek. Respondenten
stellen dat veel van het geweld dat ‘eergerelateerd’ wordt genoemd - bijvoorbeeld geweld van een
jaloerse ex-man tegen zijn ex-vrouw - ook voorkomt onder ‘autochtonen’. Het kan dus niet
omschreven worden als een aparte vorm van cultureel geweld.
Onder Hindostanen leeft niet het idee dat zij ‘overbelicht’ worden, soms is in hun optiek juist
sprake van het tegendeel. Door de enorme aandacht voor migranten uit Turkije en Marokko
worden problemen in de Hindostaanse gemeenschap onzichtbaar. Zo blijven zij verstoken van
bepaalde vormen van beleidsaandacht, die sommige Hindostanen wel wenselijk achten.
De ongelukkige associatie van etniciteit of religie met eergerelateerd geweld zet bepaalde
migrantengroepen apart wat er toe kan leiden dat delen van die groepen zich afsluiten voor een
discussie over het onderwerp, en resulteert in blinde vlekken aangaande andere etnische groepen.
De gevaren van deze culturalistische benadering zijn ook met betrekking tot landen als
Denemerken, Zweden en Groot-Brittannië naar voren gebracht (bijv. Siddiqui 2005; Akpınar
2003).

2.7 Reflecties op het praten over eer en geweld
In de gesprekken werd duidelijk dat het thema van het onderzoek beladen is en soms moeilijk
bespreekbaar binnen migrantengemeenschappen. Sommige respondenten gaven aan dat mensen
hypocriet zijn in dezen. Zo gaf Hakim, een jonge Marokkaanse gymleraar, (M fg 4) aan dat ze nu wel
allemaal mooi aan het praten waren over hoe het hoort, maar dat de praktijk toch anders is:
Hakim: Laten we gewoon eerlijk zijn. Hoeveel slachtoffers van loverboys zijn
Marokkaanse meiden? Hoeveel loverboys zijn Marokkaanse jongens? Snap je? Kijk
maar in Utrecht en je ziet ze daar lopen. Het is ernstig en ik weet ook niet hoe je dat kan
verklaren. Hoe kunnen wij dat voorkomen, de Marokkaanse gemeenschap.

130

Interviewer: Waarom leg je dat verband?
Hakim: Omdat ik nu iedereen hoor over eervol gedrag, binnen de ruimte die je krijgt,
vóór vijf uur of vóór donker thuis zijn, dat er toch zoveel dingen gebeuren. Dat je op
een gegeven moment… Dan werp je al die regels op en ga je toch ...
(…)
Je had het net over ahlak (moraliteit) hè, dat is een van de dingen die je moet hebben.
Je moet eerlijk zijn, gehoorzaam etcetera. Maar je merkt dat het in werkelijkheid de
andere kant opgaat.
Op een bijeenkomst die enkele jaren geleden met subsidie van de gemeente of het rijk was
georganiseerd om met Turken uit zijn stad over huiselijk geweld te praten, ergerde Barış (37, T ii 11)
zich aan de wijze waarop dat ging.
We waren daar een keer over aan het praten. Toen dacht ik, mensen zeggen van alles
wat niet klopt. Toen heb ik gezegd: “Laten we zeggen waar het op staat, we doen ons
beter voor dan we zijn.” Ik heb bijvoorbeeld meegemaakt dat een jonge vrouw die wij
kennen - ze is wat ouder dan ik - die was heel geëmancipeerd, maar die vertelde ons
[aan hem en zijn vrouw] dat haar vader haar sloeg. Daar was ik heel verbaasd over, ze
leek zo bewust van alles. Ze was toen een jaar of 21.
Toen wij op dat weekend waren heb ik dat voorbeeld gegeven zonder te
vertellen wie het was. Toen zeiden ze: “Wie was dat? Hoe weten we anders of je de
waarheid vertelt?” Ik had natuurlijk geen reden om dit te verzinnen en ik wilde haar
naam niet zeggen. Maar ze zetten me onder druk, ik zou voor leugenaar uitgemaakt
worden, toen heb ik het verteld. Toen hebben ze het haar gevraagd en ze ontkende dat
zij zoiets gezegd had. Ik ben ontzettend afgegaan toen, ik wist al dat ze zou ontkennen
want dat was een onur meselesi (eerkwestie) voor haar. Als je op die leeftijd wordt
geslagen, wil je niet dat iemand dat weet. Ik heb toen mijn excuses aangeboden en
gevraagd of we het daarbij konden laten. Ik ben daarna direct weggegaan, ik kon daar
niet blijven. Maar jaren later, een jaar of twee drie later, waren we een keer met een stel
mensen aan het praten, zij en haar vader waren daar ook bij. Toen zei of deed ze iets
wat haar vader niet beviel en toen zei hij: Başını saçını yoldurtma bana [wat zoveel
betekent als: Laat mij je niet aan je haren over de grond sleuren] Zomaar waar iedereen
bij was. Toen keek iedereen naar de grond.
Hij was zelf als tiener veel door zijn vader geslagen en had zelf ook fysiek geweld gebruikt tegen zijn
kinderen toen ze jonger waren, maar had geprobeerd daarmee in het reine te komen. In zijn beleving
proberen veel andere Turken dat niet en zullen zij dus ook niet openhartig over geweld in de familie
praten. Ook andere respondenten benadrukten dat praten over problemen taboe is. Zowel in literatuur
(van Dijk en Oppenhuis 2002; Lalmahomed 1995; Mernissi 1997; Yerden 2008) als uit gesprekken
die wij voerden komt naar voren dat de taboes om te praten over geweld en andere problemen in het
gezin waarschijnlijk groter zijn in deze groepen dan onder ‘autochtonen’. Dit hangt volgens deze
auteurs samen met de ‘eercultuur’ waarin een belangrijke plaats is ingeruimd voor schande en
schaamtegevoelens.
De weerstand om ‘de dingen onder ogen te zien’ moet echter ook in de context geplaatst
worden van de positie die migranten in de Nederlandse samenleving innemen, en in de context van
ander sociaal-wetenschappelijk onderzoek naar ervaringen met en percepties van geweld. Het gevoel

131

gestigmatiseerd te worden, zoals wij dat beschreven in paragraaf 2.4, heeft invloed op de bereidheid
van mensen om met onderzoekers te praten over een gevoelig onderwerp als eergerelateerd geweld.
Barış probeerde voor ons enkele focusgroepen bij elkaar te krijgen en dat was hem niet meegevallen.
Veel mensen zullen je niet vertellen hoe het echt is. (…) Mensen zijn bang dat ze
zwartgemaakt worden, ze vragen zich af waarom zo’n onderzoek gedaan wordt, dat is
me erg opgevallen, dat ze het niet vertrouwen.
Behalve dat een aantal mensen niet wilde meewerken aan het onderzoek, leidde het gevoel dat men
‘tegen de eigen groep moet getuigen’ tot de neiging om geweld en andere problemen in gezinnen te
bagatelliseren of te ontkennen. De heftigste vormen van ontkenning van het probleem van
eergerelateerd geweld kwamen wij tegen in enkele gesprekken met Turkse mannen. Dit is misschien
begrijpelijk omdat er in relatie tot eerwraak over het algemeen zeer snel naar Turken wordt gewezen.
Het is wel opvallend omdat Metin, Krikke en Şimşek (2006) naar voren brengen dat vooral
Marokkaanse mannen aangaven er schoon genoeg van hebben afgeschilderd te worden als bruten,
hetzelfde blijkt uit onderzoek naar huiselijk geweld van van Dijk en Oppenhuis (2002). Dat de
Marokkanen in ons onderzoek over het algemeen redelijk open over eergerelateerd geweld spraken,
was wellicht te danken aan het feit dat zij vaak relatief hoogopgeleid waren en de interviewers vaak
via via al kenden. Maar ook bij Marokkanen was wel sprake van wantrouwen. In de inleiding
noemden wij al dat een groep Marokkaanse vrouwen van deelname afzag toen bekend werd dat het
het onderzoek uitgevoerd werd in opdracht van het Minsiterie van Justitie.
Het soms moeilijk kunnen of willen praten over eergerelateerd geweld, moet bovendien
geplaatst worden in de context van ander sociaal-wetenschappelijk onderzoek naar ervaringen met en
opvattingen over geweld. De pijnlijkheid van ervaringen met geweld, alsook opvattingen over wat
sociaal-wenselijke visies zijn op geweld, beïnvloeden in belangrijke mate wat er in onderzoek naar
voren komt, niet alleen onder mensen met een ‘eer- en schaamte cultuur’, maar ook onder mensen die
niet met het ‘eer- en schaamte complex’ opgevoed zijn, ‘autochtone’ Nederlanders en blanke
Amerikanen bijvoorbeeld.
Zo laat onderzoek onder slachtoffers van geweld zien dat het spreken over traumatische
ervaringen niet altijd gemakkelijk is (Anderson & Jack 1991; Benezer 1999). Zowel interviewers als
geïnterviewden vinden het vaak moeilijk om intiem geweld te bespreken, slachtoffers willen
ervaringen niet naar boven halen of zijn bang anderen er mee lastig te vallen, interviewers vinden het
moeilijk om ‘goed’ te reageren enzovoort. Renee Römkens (1992) geeft aan dat onder vrouwen die
slachtoffer zijn van partnergeweld er veel schaamte- en schuldgevoelens leven en dat deze gevoelens
invloed uitoefenen op wat haar respondenten konden en wilden vertellen. Zij merkte dat vrouwen het
gemakkelijker vonden om te praten over geweld in een relatie die afgesloten is dan over geweld in een
relatie die nog voortduurt. Ook vond zij dat vrouwen geweld soms naar het verleden projecteerden

132

zodat zij er gemakkelijker mee konden omgaan. 53 Daders van geweld in het gezin bagatelliseren dit
geweld nogal eens, of zij proberen het weg te verklaren zodat de verantwoordelijkheid niet bij hen ligt
(Römkens 1992). De sociale onwenselijkheid van geweld speelt hierin vanzelfsprekend een grote rol.
In focusgroepen is het vaak nog lastiger om over geweld te praten. Hollander (2004) laat zien
dat in haar onderzoek naar ervaringen met en percepties van geweld in de Verenigde Staten, de
deelnemers sommige ervaringen met geweld die zij in vragenlijsten wel hadden genoteerd, niet te
berde brachten. In een groepsgesprek met vier vrouwen die allemaal hadden aangegeven een
verkrachting te hebben meegemaakt, bracht geen van de vrouwen deze ervaring ter sprake. Eén van de
redenen daarvoor was volgens Hollander dat de deelneemsters aan het groepsgesprek anderen niet met
hun ervaring wilden ‘belasten’. Daarnaast begreep Hollander het zwijgen van de vrouwen als een
uitvloeisel van de patriarchale geschiedenis van de moderne Amerikaanse samenleving: nog steeds
schamen vrouwen zich voor en voelen zij zich schuldig over verkrachting. Verder was er sprake van
allerlei groepsprocessen waardoor sommigen veel en anderen minder de ruimte durfden te nemen om
hun verhaal te vertellen. Een deelneemster aan een gemengde focusgroep in het onderzoek van
Hollander gaf bijvoorbeeld aan dat zij de sfeer in de groep niet wilde bederven met haar negatieve
ervaringen.
Een aantal van dezelfde processen hebben in de focusgroepgesprekken in ons onderzoek een
rol gespeeld, vandaar dat wij de methode van focusgroepgesprekken hebben aangevuld met het doen
van individuele interviews. Een groot voordeel van focusgroepen is, zoals wij al aangaven in de
methodologische verantwoording, dat de interactie waarin betekenisgeving plaatsvindt in
focusgroepen beter inzichtelijk kan worden gemaakt dan in individuele interviews. Wij hebben
kunnen observeren, en hebben in onze rapportage van het onderzoek laten zien, hoe mensen in
interactie met elkaar betekenis geven aan de thema’s van het onderzoek (zie bijlage 6 voor een nadere
uitwerking hiervan). Het feit dat er in het kader van het Programma Eergerelateerd Geweld een
onderzoek werd gedaan naar de beleving van eer en geweld door migranten, heeft migranten een
nieuw stukje informatie verschaft en heeft hen bepaald bij de thema’s van het onderzoek: voor
sommigen betekende dit dat zij er meer of anders over zijn gaan nadenken.

53

De verhalen die wij hoorden waren meestal van gescheiden vrouwen. Deze hebben wij niet in detail
gereproduceerd omdat zij ook al uitgebreid in andere onderzoeken naar voren komen (Wienese 1995, Yerden
2008).

133

Conclusie Reflecties op het praten over eer en geweld
Het thema van het onderzoek is beladen en is daarom soms moeilijk bespreekbaar binnen
migrantengemeenschappen. Sommige respondenten benadrukken dat spreken over problemen in
de familie taboe is vanwege eer- en schaamtegevoelens. Daarom zou niet iedereen bereid zijn om
mee te werken aan een onderzoek als dit, of zouden mensen die wel meewerken niet altijd eerlijk
zijn.
De weerstand om ‘de dingen onder ogen te zien’ moet ook in de context geplaatst worden van de
positie die migranten in de Nederlandse samenleving innemen. Het gevoel gestigmatiseerd te
worden, zoals wij dat beschreven in paragraaf 2.4, heeft invloed op de bereidheid van mensen om
met onderzoekers te praten over een gevoelig onderwerp als eergerelateerd geweld. Behalve dat
een aantal mensen niet wilde meewerken aan het onderzoek, leidde het gevoel dat men ‘tegen de
eigen groep moet getuigen’ tot de neiging om geweld en andere problemen in gezinnen te
bagatelliseren of te ontkennen. De heftigste vormen van ontkenning van het probleem van
eergerelateerd geweld kwamen wij tegen in enkele gesprekken met Turkse mannen.
Het soms moeilijk kunnen of willen praten over eergerelateerd geweld, moet bovendien geplaatst
worden in de context van ander sociaal-wetenschappelijk onderzoek naar ervaringen met en
percepties van geweld. Zo maakt onderzoek onder slachtoffers van geweld inzichtelijk dat het
spreken over traumatische ervaringen niet altijd gemakkelijk is (Anderson & Jack 1991; Benezer
1999; Römkens 1992). Römkens (1992) laat zien dat vrouwen (ongeacht etnische achtergrond) die
slachtoffer zijn van partnergeweld vaak last hebben van schaamte- en schuldgevoelens. Zij
projecteren geweld soms naar het verleden zodat zij er gemakkelijker mee kunnen omgaan. Daders
van geweld in het gezin bagatelliseren dit geweld nogal eens, of zij proberen het weg te verklaren
zodat de verantwoordelijkheid niet bij hen ligt.
Specifieke groepsprocessen in focusgroepgesprekken maken het vaak nog lastiger om over geweld
te praten.De meest vocale sprekers bepalen bijvoorbeeld de teneur van het gesprek, mensen willen
anderen niet met hun slechte ervaringen belasten, willen de sfeer van het gesprek niet bederven, of
houden bepaalde opvattingen of ervaringen liever voor zich, omdat zij met bekenden aan een
gesprek deelnemen, enzovoort. Focusgroepen leren ons juist daarom veel over de manier waarop
mensen in interactie met elkaar betekenis geven aan fenomenen als eer en geweld, over dat wat
besproken mag worden en dat wat verborgen moet blijven.

134

Conclusie Deel I
Allereerst wordt in deze conclusie een antwoord gegeven op de vraag die leidend was binnen dit deel
van het onderzoek:

Welke

betekenis

geven

mannen

en

vrouwen,

zowel

jongeren

als

ouderen,

uit

migrantengemeenschappen waarin eergerelateerd geweld voorkomt, aan eer en daarmee verwante
concepten en praktijken, alsook aan de wijze waarop over eergerelateerd geweld gediscussieerd
wordt in de media en politiek?

Voor de mannen en vrouwen die aan dit onderzoek deelnamen heeft eer tegelijkertijd een
vanzelfsprekende en diffuse betekenis. Eer is een niet tastbaar begrip dat verschillend geïnterpreteerd
wordt. Eer heeft veel verschillende betekenissen. In de breedste betekenis van eer houdt eervol zijn in:
‘een goed en waardevol mens zijn’. Binnen deze brede betekenis is het mogelijk een onderscheid te
maken tussen ‘minimale vereisten’ voor eer en ‘maximaal haalbare’ eer. De maagdelijkheid van
meisjes en seksuele trouw van vrouwen worden in alle etnische groepen beschouwd als een
‘minimumvereiste’ voor eer. Mannen hebben ook te maken met controle op hun seksualiteit en
huwelijkskeuze maar deze is meer contextafhankelijk en is gemakkelijker te omzeilen. Ook
betrouwbaarheid en eerlijkheid vormen ‘minimumvereisten’ voor eer, maar deze waarden blijken in de
praktijk minder absoluut te zijn dan de controle over de seksualiteit van vrouwen. Met zaken als een
goede opleiding en materiële status kan men proberen ‘zwakke punten’ te compenseren of eer te
maximaliseren. Een belangrijke manier om eer te maximaliseren is ook door middel van een huwelijk
met een ‘goede partij’. De regels rondom eer zijn gendergebonden, dat wil zeggen dat voor vrouwen
en mannen verschillende eisen gelden voor eervol gedrag.
De opvoeding in het gezin en de controle van de gemeenschap zijn de twee belangrijkste mechanismen
voor het (re)produceren van eerregels. Deze regels worden door vrouwen en mannen sterk
geïnternaliseerd, waardoor zij eer vaak als vanzelfsprekend ervaren en niet altijd oog hebben voor de
dwang en controle waarmee deze gepaard gaan. Regels rondom eer zijn aan verandering onderhevig
en verschillen per context. Dit onderzoek maakt duidelijk dat opvattingen rondom eer sterk
situationeel zijn, dat wil zeggen dat er niet alleen verschillen tussen etnische groepen bestaan, maar dat
ook binnen etnische groepen grote verschillen in regels en praktijken te zien zijn. Dit hangt samen met
lokale verschillen wat betreft omvang van migrantengemeenschappen, de religiositeit van gezinnen of
individuen, de mate waarin de gemeenschap meer open of gesloten is, en de mate waarin
transnationale banden een rol spelen. Daarnaast zijn er verschillen te zien tussen generaties,

135

opvattingen in gezinnen, en verschillen die samenhangen met opleidingsniveau. Deze verschillen en
dynamiek vragen dan ook om een situationele benadering van het probleem.
De relatie tussen eer en geweld wordt door het overgrote deel van de respondenten zeker niet als
vanzelfsprekend gezien. De meeste mensen wijzen geweld als middel om eer te bewaken, beschermen
of te herstellen af. Toch blijkt zowel het bijbrengen , bewaken en beschermen van eer vaak wel met
geweld gepaard te gaan. In de fase van het aanleren en naleven van eer worden er verschillende
vormen van dwang en geweld uitgeoefend, waaronder vrijheidsbeperking, psychische druk en soms
fysiek geweld. Daarnaast dwingt de macht van de vanzelfsprekendheid (Komter 1985) individuen in
een keurslijf, en vormt daarmee een nauwelijks zichtbare vorm van geweld. In de fase van dreigende
eerschending wordt vaker expliciet en zichtbaar geweld uitgeoefend. Dergelijk zichtbaar
eergerelateerd geweld is er op gericht kinderen en echtgenoten te doen afzien van ‘oneervol gedrag’ en
op zijn of haar plaats te houden. Op eerschending volgen vaak de meest extreme en zichtbare vormen
van fysiek en psychisch geweld, waaronder mishandeling, verstoting en moord. Vooral in deze fase
verschillen de vormen van geweld per groep. Mishandeling en verstoting komen voor in alle groepen.
Moord ter zuivering van de eer komt echter vooral voor onder mensen uit Turkije, en dan met name
onder Turkse Koerden. Turken en Turkse Koerden, maar ook Marokkanen, gaven daarnaast aan dat
meisjes die de eer geschonden zouden hebben soms worden achtergelaten in het land van herkomst.
Hindostanen daarentegen benadrukten dat conflicten omtrent eer nogal eens eindigen in zelfdoding.
De politieke en publieke aandacht voor het probleem van eergerelateerd geweld wordt door de
respondenten enerzijds als positief beschouwd, omdat het bijdraagt aan het bespreekbaar maken van
het probleem en de aanzet geeft tot aanpak van het probleem. Tegelijkertijd is men niet blij voor de
wijze waarop geweld vaak rechtstreeks gekoppeld wordt aan de cultuur van het land van herkomst of
aan religie. Deze koppeling wordt vaak als onterecht en te eenvoudig gezien. Ons onderzoek laat ook
zien dat deze patronen veel complexer zijn en dat er een veel grotere variatie en dynamiek in
eeropvattingen bestaat dan in het publieke debat wordt verondersteld. Bovendien leidt de ongelukkige
associatie van etniciteit of religie met eergerelateerd geweld soms tot een reactieve opstelling aan de
kant van de migranten en kan leiden tot het sluiten van groepsgrenzen en tot druk binnen de groep. De
druk van buitenaf en de negatieve zichtbaarheid van sommige migrantengroepen in het publieke en
politieke debat kunnen de bewegingsruimte van vrouwen binnen de eigen gemeenschap beperken.

Eer en gender
In de eerste plaats blijkt uit ons onderzoek, in overeenstemming met ander onderzoek, dat de regels en
patronen rondom eer(beleving) en eergerelateerd geweld duidelijk gendergebonden zijn. Het is
belangrijk om dit te onderstrepen, omdat zowel in de werkdefinitie als in het beleid rondom
eergerelateerd geweld een ‘genderneutraal’ perspectief wordt gehanteerd. Uit onze bevindingen blijkt

136

dat specifieke opvattingen rondom vrouwelijkheid en mannelijkheid een centrale rol in de beleving
van eer spelen. Eer heeft voor vrouwen en mannen een andere betekenis en er gelden andere regels
rondom eer voor vrouwen dan voor mannen. Bij mannen staan eerlijkheid, betrouwbaarheid,
daadkracht en verantwoordelijkheidsgevoel voorop, bij vrouwen dienstbaarheid en het bewaken van
de seksualiteit. Daarnaast zijn er belangrijke verschillen tussen de rol en plaats van vrouwen in de
gemeenschap en die van mannen. Vrouwen worden vooral als draagsters en beschermsters van de
familie- en groepseer gezien, terwijl de controle en sanctionering van (overschrijding van) eerregels
eerder bij mannen wordt neergelegd. De eer en het prestige van mannen hangen bovendien grotendeels
af van het gedrag van de vrouwen met wie zij verwant of getrouwd zijn. Dit patroon zorgt ervoor dat
vrouwen eerder slachtoffer van dwang en geweld worden, en mannen eerder dader. Dit betekent niet
dat mannen en jongens geen slachtoffer kunnen worden van eergerelateerd geweld. Wanneer zij
bijvoorbeeld weigeren om hun traditionele rol te spelen, homoseksueel zijn of zich onttrekken aan een
gedwongen huwelijk, lopen zij eveneens gevaar. Daarnaast is het ook zo dat vrouwen vaak
medepleger zijn in die zin dat zij anderen kunnen aanzetten tot geweld of zelf geweld kunnen
gebruiken. Vrouwen kunnen niet alleen slachtoffer zijn van eergerelateerd geweld, maar kunnen ook
pleger zijn in die zin dat zij anderen kunnen aanzetten tot geweld of zelf geweld kunnen gebruiken.
Vrouwen blijken vooral actief te zijn bij het in stand houden van onzichtbaar geweld en daarnaast ook
zware psychische druk te kunnen uitoefenen op, met name, hun dochters en schoondochters. Het
gendergebonden aspect van eer en eergerelateerd geweld moet in beleidsontwikkeling (en de
onderliggende analyse van het probleem) een duidelijke plaats krijgen, omdat bij de preventie en
aanpak van eergerelateerd geweld rekening moet worden gehouden met genderspecifieke
mechanismen.

De dynamiek van opvattingen over eer
De onderstaande figuur laat zien hoe opvattingen rondom eer vorm krijgen en veranderen in een
wisselwerking tussen individuen en de gemeenschappen waartoe zij behoren.

137

Individu
Internalisering en
verpersoonlijking van eer

Eer

Regels rondom eer zijn aan
verandering onderhevig
• meer ruimte voor
individuele onderhandeling
• verhoging kwetsbaarheid,
toenemende onzekerheid
en onduidelijkheid voor
individu

Onderhandeling over normen
van maximale eer,
afhankelijk van positie en
hulpbronnen van individu

Gezin/
(huwelijks)
relatie

Gemeenschap

Status

Normen status minder
gendered en minder materieel
(in toenemende mate
opleiding en beroep als
ijkpunt)

Ons onderzoek maakt duidelijk dat opvattingen rondom eer vaak collectief gedeeld worden en een
hoge mate van ‘vanzelfsprekendheid’ hebben. Deze regels zijn in de opvoeding doorgegeven en zijn
voor veel vrouwen (en ook mannen) dwingend en beperkend. Vrouwen wordt geleerd hun seksualiteit
goed te beschermen en af te schermen, terwijl dit bij mannen veel minder het geval is. Daarnaast
wordt vrouwen geleerd onderdanig en gehoorzaam te zijn, ofwel aan hun ouders ofwel aan hun
echtgenoot en schoonfamilie. Jonge mannen leren eveneens gehoorzaam te zijn aan hun ouders. Deze
regels worden door vrouwen en mannen geïnternaliseerd. Door deze internalisatie worden bepaalde
onderdrukkende aspecten in culturele patronen genormaliseerd. De macht van de vanzelfsprekend
zorgt ervoor dat bepaalde patronen de persoonlijke ruimtes van individuen beperken.
Tegelijkertijd zijn de regels ook situationeel en aan verandering onderhevig door
emancipatieprocessen. Hierbij claimen (jongere) vrouwen en mannen meer ruimte en proberen zij de
regels waar mogelijk ook te verpersoonlijken. Uit de gesprekken is duidelijk geworden dat veel
jongeren en vrouwen zich aan de verschillende vormen van controle proberen te onttrekken. Zij
onderhandelen met hun ouders of echtgenoten over de inhoud van eervol gedrag. Als vrouwen
vormen van status verkrijgen die ‘traditioneel’ gesproken aan mannen voorbehouden waren, wordt
hun onderhandelingspositie versterkt, deze vormen van status fungeren dus als hulpbron. Ook
professionele hulpinstellingen kunnen vrouwen ondersteunen in hun strijd voor onafhankelijkheid.
Vanuit de verbeterde positie van vrouwen worden de genderregels rondom seksualiteit door jongere

138

vrouwen en mannen steeds vaker ter discussie gesteld. Vrouwen stellen dat de regels voor vrouwen en
mannen gelijk zouden moeten zijn. Daarnaast stellen zij dat vrouwen ook eer kunnen ontlenen aan
opleiding en werk. Werk en opleiding geven vrouwen (en ook mannen) bovendien mogelijkheden en
hulpbronnen om meer ruimte te claimen ten opzichte van ouders/partner en gemeenschap.
Door deze (individuele) emancipatieprocessen veranderen langzaam de regels op collectief
niveau. Dit betekent dat regels minder vast komen te liggen. Dit schept onduidelijkheid over de
verwachtingen die er zijn van individuen. De gevolgen hiervan zijn paradoxaal. Enerzijds houdt deze
onduidelijkheid in dat individuen meer ruimte hebben om de regels persoonlijk te interpreteren,
anderzijds mondt deze uit in een toenemende mate van onzekerheid en daarmee een grotere
kwetsbaarheid. Regels kunnen flexibel lijken, maar dat uiteindelijk toch niet blijken te zijn. Hierdoor
lopen vrouwen en mannen die dachten ruimte te hebben soms toch grote risico’s.

Eer en de connectie met geweld
Zoals in de inleiding van deel I werd aangegeven ligt de nadruk in veel literatuur over eergerelateerd
geweld, op geweld als reactie op een (dreigende) schending van eer. Ons onderzoek laat echter zien
dat ook de dwang om je te gedragen naar eerregels als een vorm van geweld kan worden gezien. Als
we kijken naar de verschillende ‘eerfasen’: 1. Eerbeleving/bescherming, 2. dreiging van eerschending,
en 3. eerschending, dan treden er in elk van deze fasen vormen van geweld op. In de fase van het
aanleren en naleven van eer worden er verschillende vormen van dwang en geweld uitgeoefend. Bij
sommige kinderen wordt gehoorzaamheid ‘er in geslagen’, anderen zien of horen dat fysiek of
psychisch geweld wordt gebruikt tegen mensen die de ongeschreven regels hebben overtreden. Vaak
ook worden kinderen met zachte hand gestuurd zodat zij zich als vanzelf aanpassen aan de
verwachtingen van de ouders en anderen om hen heen. Deze vormen van sturing en dwang worden
lang niet altijd als geweld ervaren door de individuen die er aan blootstaan. De onzichtbare macht van
de vanzelfsprekendheid (Komter 1985) waarnaar wij verwezen in onze theoretische inleiding, is vaak
zeer subtiel en impliciet. Deze macht van de vanzelfsprekendheid dwingt individuen in een keurslijf,
en vormt daarmee een nauwelijks zichtbare vorm van geweld.
In de fase van dreigende eerschending worden vaak andere geweldsmiddelen toegepast,
waaronder dwang en (fysieke) vrijheidsbeperking, maar ook fysiek en/of psychisch geweld. Een
dochter of echtgenote ‘binnenhouden’ en niet te eten geven is een voorbeeld van geweld dat op alle
fronten ingrijpt: het is fysiek en psychisch maar ook sociaal. Een vrouw ‘zwartmaken zodat er nooit
meer een man naar haar kijkt’ is niet alleen een vorm van psychisch geweld, maar heeft ook grote
repercussies voor haar sociale leven. Dergelijk zichtbaar eergerelateerd geweld is er op gericht
kinderen en echtgenoten te doen afzien van ‘oneervol gedrag’. Het gaat meestal niet om het verbieden
of het afstraffen van één bepaalde vorm van gedrag, zoals roken of uitgaan, maar om een pakket van
‘maatregelen’ dat er op gericht is de echtgenoot of zoon of dochter, op zijn of haar plaats te houden.

139

De meest extreme vormen van geweld, waaronder mishandeling, verstoting en moord worden ingezet
als men van mening is dat personen de familie of gemeenschapseer hebben geschonden.

Uit de gesprekken is verder op te maken dat er een glijdende schaal is tussen ‘klassiek
eergerelateerd geweld’ (als geweld omwille van de eer van de familie of groep) en ‘regulier huiselijk
geweld’ (als ‘individueel’ geweld waarin eer mogelijk een rol speelt’). In klassiek eergerelateerd
geweld speelt de ‘groep’ vanuit de beleving van de dader vaak een belangrijke rol, terwijl in ‘regulier’
huiselijk geweld de dader zich vaak minder of in het geheel niet bewust is van de invloed van de groep
(vgl. Baker, Gregware & Cassidy 1999). Eergerelateerd geweld moet daarom niet geïsoleerd van
andere vormen van geweld in het gezin worden bezien.
Over de invloed van ‘de groep’ of ‘de gemeenschap’ in eerkwesties kan nog het volgende
opgemerkt worden. Deze invloed wordt door hulpverleners en beleidsmakers vaak als problematisch
beschouwd, en niet ten onrechte. Uit ons onderzoek blijkt echter ook dat hechte familieverbanden een
beschermende rol kunnen vervullen. Een oudere broer kan het opnemen voor zijn zusje, de familie van
een vrouw die mishandeld wordt kan haar man daarop aanspreken, en leden van de eigen
gemeenschap kunnen een bemiddelende rol vervullen. Leden uit de omgeving van een potentieel
slachtoffer zouden daarom ‘gescreend’ kunnen worden op hun ‘escalerende’ maar ook op hun ‘deescalerende’ capaciteiten. 54 Bij elke vorm van geweld in het gezin, moet dus een situationele analyse
worden gemaakt waarin wordt nagegaan op welke manier personen en/of groepen rond de dader in dit
geweld een rol spelen, en of deze betrokkenheid zich vooral in het hoofd van de dader afspeelt of ook
aanwijsbaar is in zijn of haar omgeving. Cruciaal in de wijze waarop met daders dient te worden
omgegaan, is dus de mate en wijze van de betrokkenheid van derden, niet het motief of de legitimatie
die wordt aangedragen voor geweld.

De invloed van de lokale, nationale en transnationale context
Een belangrijke bevinding in dit onderzoek is dat opvattingen rondom eer niet alleen dynamisch en in
onderhandeling zijn, maar dat er ook sterke verschillen zijn die samenhangen met de lokale, nationale
en transnationale context. Onze respondenten geven aan dat de mate van openheid of geslotenheid van
gemeenschappen lokaal sterk kan verschillen. In meer gesloten, naar binnen gerichte, gemeenschappen
is het veel belangrijker dat alle leden zich volgens de lokaal geldende codes en regels gedragen en is
de controle hierop sterker. Dit betekent ook dat er eerder sancties volgen indien iemand deze regels
schendt of dreigt te schenden. Maar ook binnen die gemeenschappen worden niet voor iedereen
dezelfde normen aangelegd en doen de specifieke posities en status van personen er toe. Het is
belangrijk voor het beleid om een goed zicht te krijgen op lokale en transnationale verschillen in

54

Zoals Baker, Gregware & Cassidy (1999) aangeven, houdt het gegeven dat ‘autochtone’ daders van huiselijk
geweld meestal niet ingebed zijn in een hecht familieverband of gemeenschap, in dat er ook geen gemeenschap
is die een remmende invloed kan hebben op zijn agressieve gedrag, of die het slachtoffer kan beschermen.

140

eerbeleving

en

het

omgaan

met

eer.

Daarnaast

moet

het

beleid

categoriseringseffecten van risicogroepen binnen het maatschappelijk debat.

141

oog

hebben

voor

142

Deel II

De Nederlandse aanpak van
eergerelateerd geweld

143

144

Inleiding
In Deel I van dit onderzoeksrapport is ingegaan op de betekenissen die door de leden van een drietal
migranten gemeenschappen toegekend worden aan eer, eergerelateerd geweld en aanverwante
concepten. In dit tweede deel van het onderzoeksrapport komen de organisatiemedewerkers aan het
woord die in hun dagelijkse praktijk te maken krijgen met eergerelateerd geweld. Zoals uit de
inleiding van dit rapport blijkt, is de aandacht voor eergerelateerd geweld in Nederland echter relatief
nieuw. Dit leidt ertoe dat het veld rondom eergerelateerd geweld nog volop in ontwikkeling is. Er is
bijvoorbeeld nog veel discussie over wat eergerelateerd geweld nu precies is, hoe het bestreden zou
moeten worden en welke rollen de verschillende betrokken actoren hierbij kunnen, dan wel moeten,
vervullen. Daarbij komt dat sommige organisaties al erg ver zijn met het ontwikkelen van kennis en
het implementeren van beleid ten opzichte van eergerelateerd geweld, terwijl dit bij andere
organisaties nog in de kinderschoenen staat.
Binnen het veld rondom eergerelateerd geweld blijkt door het verschil in ontwikkelingsnelheid een groep mensen en / of organisaties te bestaan die voorop loopt in de ontwikkelen van
kennis en beleid met betrekking tot eergerelateerd geweld, de zogenaamde frontlinie. Ten behoeve van
dit onderzoek zijn gesprekken gevoerd met vertegenwoordigers van deze groep, zoals ketenpartners in
Rotterdam en Amsterdam, beleidsmedewerkers binnen het Programma Eergerelateerd Geweld en
medewerkers van koepelorganisaties voor migranten zelforganisaties. Er zijn in het kader van dit
onderzoek geen gesprekken gevoerd met een willekeurige huisarts of wijkagent, omdat dit in deze fase
van de ontwikkelingen binnen de Nederlandse context niet zinvol blijkt 55.
Deze keuze heeft gevolgen voor de resultaten die in dit deel van het rapport gepresenteerd
worden. Enerzijds maakt deze keuze het mogelijk om onderstaande centrale vraag te beantwoorden:
Welke betekenis geven medewerkers van instanties binnen de organisatieketen aan eergerelateerd
geweld, hoe organiseren zij zich rondom het thema eergerelateerd geweld, en hoe ervaart men het
verloop van de samenwerking tussen de instanties die deel uitmaken van de organisatieketen die
zich bezig houdt met eergerelateerd geweld?

Beantwoording van deze vraag vereist immers het voeren van gesprekken met leden van organisaties
die zich actief bezig houden met de aanpak van eergerelateerd geweld en die bovendien weten hoe
door de organisatie die zij vertegenwoordigen hiermee omgegaan wordt.
Anderzijds kan door deze keuze een vertekend beeld ontstaan. Op basis van de in dit deel
gepresenteerde resultaten kan de indruk ontstaan dat alle medewerkers, die werkzaam zijn bij een
organisatie die met eergerelateerd geweld geconfronteerd kan worden, al goed weten wat
eergerelateerd geweld is en hoe het bestreden moeten worden. Dit blijkt echter niet het geval te zijn.
55

Zie voor een uitgebreide verantwoording van deze keuze paragraaf 1.2 van het methodologie hoofdstuk.

145

De respondenten klagen bijvoorbeeld vaak over het gebrek aan kennis binnen de eigen organisatie dan
wel bij partnerorganisaties. Daarbij komt dat er, zo zal uit het navolgende blijken, ook onder de goed
geïnformeerde respondenten verschillen van mening bestaan over wat eergerelateerd geweld is.
Deel II is opgebouwd uit een drietal hoofdstukken. Daarbij dienen de in het methodologie hoofdstuk
weergegeven deelvragen als uitgangspunt. In het eerste hoofdstuk wordt een antwoord gegeven op de
deelvraag: Welke actoren spelen een hoofdrol in het veld rondom eergerelateerd geweld en op basis
waarvan verkrijgen zij deze positie? Bij het beantwoorden van deze vraag wordt ingegaan op de
verschillende rollen die actoren combineren en hun daardoor een hoofdrol binnen het veld rondom
eergerelateerd geweld verschaffen.
Vervolgens wordt in hoofdstuk 2 ingegaan op de tweede deelvraag, namelijk: Welke betekenis
wordt door de betrokken actoren gegeven aan eergerelateerd? Daarbij wordt de betekenis die
respondenten geven aan eergerelateerd geweld vergeleken met de werkdefinitie van Ferwerda en Van
Leiden (2005) en wordt uitgewerkt hoe de centrale spelers in het veld rondom eergerelateerd geweld
de definitie naar hun eigen werkveld operationaliseren.
Nadat in hoofdstuk 1 is ingegaan op de hoofdrolspeler in het veld rondom eergerelateerd
geweld, wordt in het derde hoofdstuk stil gestaan bij de manier waarop de verschillende actoren zich
organiseren rondom de eergerelateerd geweld problematiek. Daarmee wordt ingegaan op de resterend
drie deelvragen: Hoe zou volgens de betrokken actoren eergerelateerd geweld bestreden moeten
worden? Hoe organiseren de betrokken actoren zich rondom het thema eergerelateerd geweld? En:
Hoe ervaren de betrokken actoren de samenwerking binnen het veld rondom eergerelateerd geweld?
Deel II wordt tot slot afgesloten met een conclusie, waarin de eerdere tussenconclusies worden
samengevat.

146

1. De hoofdrolspelers en hun rollen
Inleiding
Om eergerelateerd geweld op een adequate manier te kunnen bestrijden, moeten verschillende actoren
samenwerken. Hoe deze samenwerking vormgegeven wordt, is onderwerp van hoofdstuk 3. In dit
hoofdstuk wordt ingegaan op de vraag die aan deze samenwerking vooraf gaat, namelijk:
samenwerking tussen wie en op basis waarvan? Centraal staat bij de beantwoording van deze vraag het
concept 'rollen'. Mensen en organisaties kunnen verschillende rollen vervullen, waarbij iedere rol
bepaalde verplichtingen en / of functies met zich meebrengt: door de omgeving wordt gedrag verwacht
dat past bij een bepaalde rol (Coutu 1951:180). Rollen zijn echter niet statisch, actoren kunnen
verschillende rollen tegelijk vervullen, waarbij afhankelijk van de situatie één bepaalde rol meer op de
voorgrond treedt. Bovendien kunnen actoren zichzelf bepaalde rollen toe-eigenen, maar zij kunnen
door anderen ook een bepaalde rol toegeschreven krijgen. De rollen die een actor vervult, dan wel
verwacht wordt te vervullen, ontstaan daarmee middels interactie tussen actoren en kennen een
situationeel karakter (Companjen 2004:30-47, Simpson & Carroll 2008).
Binnen het veld rondom eergerelateerd geweld kan men de volgende rollen waarnemen: 1) de
'agenda-setting-rol', 2) de 'expert-op-het-gebied-van-eergerelateerd-geweld-rol', 3) de 'bruggenbouwerrol', 4) de 'financier-rol' en tot slot 5) de 'reguliere-functie-rol' 56. De agenda-setting-rol wordt vervuld
door actoren die in eerste instantie aandacht gevraagd hebben voor de eergerelateerd geweld
problematiek en / of om die aandacht blijven vragen. Deze rol wordt zowel geclaimd door, dan wel
toegeschreven aan bepaalde actoren, zoals de politiek, de koepelorganisaties voor zelforganisaties en
de vrouwenopvang.
De expert-rol kan op verschillende manieren verworven worden. Actoren, zoals bijvoorbeeld
de politie, claimen deze rol op basis van hun ‘praktijkervaring’, opgedaan tijdens reguliere
werkzaamheden. Anderen claimen deze rol op basis van de eigen ervaringsdeskundigheid, opgedaan
als lid van een betrokken migranten gemeenschap. Over het algemeen geldt voor deze rol echter dat zij
binnen het veld rondom eergerelateerd geweld vooral toegekend wordt aan actoren die onderzoek
gedaan hebben naar het, door velen als 'complex' omschreven, verschijnsel eergerelateerd geweld.
De bruggenbouwer-rol wordt vooral opgeëist door-, en door anderen toegeschreven aan-,
migranten zelforganisaties. Zij worden gezien als de brug tussen de hulpverlener en / of beleidsmakers
en de migrantengemeenschappen. Ook de Advies en Steunpunten Huiselijk Geweld (de ASHG’s) en
de Bureaus Jeugdzorg vervullen een brugfunctie, maar dan een andere, namelijk tussen slachtoffers en
de hulpverlenende instanties. De financier-rol wordt binnen het veld rondom eergerelateerd geweld
eveneens belangrijk gevonden. Als financier kun je tot op zekere hoogte sturen wat er in het veld

56

Deze rol typologieën zijn door de onderzoekers op basis van de onderzoeksresultaten ontwikkeld.

147

gebeurt. Daarbij kan de centrale overheid (de ministeries) optreden als financier, maar ook het
Programma Eergerelateerd Geweld of gemeenten.
Met de reguliere-functie-rol wordt tot slot verwezen naar de taken die los van de bestrijding
van eergerelateerd geweld bij een bepaalde actor horen, zoals de opsporingsbevoegdheid van de
politie, de opvangmogelijkheden van de vrouwenopvang, de regiefunctie van gemeenten en de
strafrechtelijke aanpak van het OM. Binnen de reguliere-functie-rol kan men met andere woorden een
rol spelen in de preventie, de opvang, de strafrechtelijke aanpak, de beleidsmatige aanpak, enzovoort.
In het navolgende zullen de hier geïntroduceerde rollen verder uitgewerkt worden door per rol
in te gaan op de actoren die deze rol claimen, dan wel toegeschreven krijgen. Eerst worden echter de
zogenaamde hoofdrolspelers binnen het veld rondom eergerelateerd geweld geïntroduceerd en wordt
ingegaan op de invloed van de lokale context op wie men als hoofdrolspeler ziet.

1.1 De hoofdrolspelers
Op basis van de antwoorden van respondenten op vragen als: ‘Met welke organisaties werkt u samen
in verband met eergerelateerd geweld?’ en ‘Wat zouden Nederland / de overheid / de organisaties / de
samenleving / de migranten moeten doen om eergerelateerd geweld de wereld uit te helpen?’ komen
een aantal actoren naar voren die gezien kunnen worden als centrale spelers binnen dit veld. Dit beeld
wordt verstrekt door onze eigen observaties in het veld rondom eergerelateerd geweld en door de
bestudeerde documenten, waarin regelmatige dezelfde actoren een belangrijke rol toegewezen krijgen
als het gaat om de bestrijding van eergerelateerd geweld. Het gaat daarbij om de volgende actoren: de
politie, de vrouwenopvang, de gemeenten, de Advies en Steunpunten Huiselijk Geweld (ASHG), het
Bureau Jeugdzorg, de rijksoverheid, de onderwijsinstellingen, de migranten zelforganisaties, de
burgerinitiatieven, de media en de materiedeskundigen.
Uit onze analyse blijkt dat deze actoren hun centrale positie in het veld rondom eergerelateerd
geweld verkrijgen op basis van het feit dat zij verschillende rollen combineren, dan wel één rol
vervullen die door de andere actoren als zeer relevant ervaren wordt binnen het betrokken veld, zoals
de expert-rol en de bruggenbouwer-rol. Het gaat daarbij bovendien om rollen die door de actoren zelf
geclaimd worden, dan wel door andere actoren aan hen toegeschreven worden. Dit laatste zorgt ervoor
dat aan sommige actoren een rol wordt toegekend die zij (nog) niet vervullen.

148

In het onderstaande schema wordt per actor aangegeven welke rol hij of zij vervult dan wel verwacht
wordt te vervullen. Daarbij staan een aantal X tussen haakjes omdat deze rol alleen door enkele
vertegenwoordigers van de betrokken actor vervuld wordt, bijvoorbeeld doordat men onderdeel is van
een pilotstudie.
Figuur 1: De hoofdrolspelers en hun rollen

Politie
Vrouwenopvang
Gemeenten
ASHG’s
Bureau Jeugdzorg
Rijksoverheid
Onderwijsinstellingen
Migrantenorganisaties
Media
Materiedeskundigen
Burgerinitiatieven

Agenda-setting

Expert

(X)
(X)

X
(X)
(X)

Bruggenbouwer

Financier

X
X
X

X

X

X

(X)
X

X
X
X

X
X
X

Reguliere
functie
X
X
X
X
X
X

X
X
X
X

Relevante actoren maar geen hoofdrolspelers?
In deze tabel ontbreken een aantal relevante actoren, zoals: het OM, het algemeen maatschappelijk
werk, de Raad voor de Kinderbescherming, de reclassering, de provincies, enzovoort. Al deze actoren
worden door respondenten en in documenten wel genoemd als partner, maar uit onze analyse blijkt dat
zij een minder centrale positie innemen in het veld rondom eergerelateerd geweld, het zijn geen
hoofdrolspelers. Kijkend naar voorgaande opsomming van actoren zou men kunnen stellen dat dit
allemaal actoren zijn die vanuit hun reguliere-functie-rol wel te maken krijgen met eergerelateerd
geweld, maar dat zij daarnaast geen rollen vervullen, dan wel toegeschreven krijgen, die hen tot een
hoofdrolspeler maken. Het zijn geen bruggenbouwers zoals de ASHG’s en de Bureaus Jeugdzorg, het
zijn geen financiers zoals de gemeenten en de ministeries, het zijn geen agenda-setters en tot slot
hebben zij zich ook niet ontwikkeld tot experts op het gebied van eergerelateerd geweld.
Lokale verschillen
Wie de verschillende respondenten noemen als centrale spelers wordt mede ingegeven door de positie
die zij binnen het veld rondom eergerelateerd geweld bekleden. Een respondent uit Rotterdam zal
wellicht andere actoren noemen dan een respondent uit Amsterdam. We leggen deze lokale
en daarmee situationele verschillen uit aan de hand van twee citaten. Het ene citaat is afkomstig van
een respondent die werkzaam is bij de Rotterdamse politie. Het andere citaat is afkomstig van een
respondent die werkzaam is bij de Amsterdamse GGD.

149

Een ketenpartner in Rotterdam omschrijft de Rotterdamse situatie bijvoorbeeld als volgt:
Respondent: Het [eergerelateerd geweld] is ooit bij BBZ 57 terechtgekomen, omdat het
vanuit de stuurgroep Multi-etniciteit en gedrag is opgepakt door de toenmalige collega
van BBZ, Jan Staneker. En van daaruit werd ook aansluiting gevonden bij de
gemeentelijke aanpak van de GGD, met Marcia Albrecht, die dat eigenlijk aan het
opzetten was samen met Marianne van den Anker 58, de toenmalige wethouder en met de
vrouwenopvang van Rotterdam. Eigenlijk zijn zij drieën van het begin af aan centraal
betrokken geweest bij …
Interviewster: Begrijp ik uit je verhaal goed, dat de politie al wel bezig was en toen bleek
bij de gemeente ook iets te gebeuren.
Respondent: Nee. Voor zover bij mij bekend is de aansluiting gevonden en gezocht bij
elkaar. En van wie uit dat initiatief is gekomen, weet ik niet, maar als ik, redenerend
vanuit het feit van Rotterdam als pilot door Verdonk destijds, maar ook dat Marianne van
den Anker zich al aan het hard maken was voor deze zaak, denk ik dat het vanuit de
gemeente is gekomen in casu de GGD.
(…)
Respondent: Toen ik 1 april begon, [was het] zoals ik al zei eigenlijk een intercity. Er
waren [sinds het begin] nog een aantal organisaties bij getrokken. Het OM in naam erbij,
jeugdzorg.
Interviewster: Wat betekent dat ‘in naam erbij’. Dat ze niet actief meedoen?
Respondent: Dat zou wat meer zichtbaar mogen zijn.
Voorgaand citaat maakt een aantal punten duidelijk: Aan externe samenwerking, gaat interne
organisatie vooraf. Binnen de Rotterdamse politie wordt de aanpak van eergerelateerd geweld ingebed
binnen de stafdienst Beleids- en Bestuurszaken vanuit de stuurgroep Multi-etniciteit en gedrag.
Daarnaast wordt duidelijk dat binnen de Rotterdamse context de GGD 59, en Marcia Albrecht in het
bijzonder de trekkers zijn van de aanpak van eergerelateerd geweld. Verder wordt gewezen op de
agenda-setting-rol van de voormalige wethouder. De respondent verwijst echter ook naar een
landelijke agenda-setter, namelijk Minister Verdonk. Als belangrijke partners worden, vanuit hun
reguliere-functie-rol, tot slot de vrouwenopvang, het OM en de jeugdzorg, gezien. Waarbij bij het OM
wel de kanttekening gemaakt wordt dat deze nog niet zo zichtbaar is. 60

57

De stafdienst Beleids- en Bestuurszaken (BBZ) valt rechtstreeks onder de Korpsleiding. (…)De medewerkers
van BBZ voorzien de leden van de korpsleiding van advies en ondersteunen hen op allerlei beleidsgebieden.
(http://www.politie.nl/Gelderland-Midden/OverDitKorps/Stafdiensten.asp)
58
Marianne van den Anker was in de periode 2004-2006 wethouder veiligheid, gezondheid en emancipatie voor
Leefbaar Rotterdam.
59
In deel II zullen bij de aangehaalde organisaties en / of initiatieven webpagina's aangegeven worden waarop
geïnteresseerden meer informatie kunnen vinden over die organisatie of dat initiatief. In dit geval kan op de
volgende
webpagina
meer
informatie
gevonden
worden
over
de
Rotterdamse
GGD:
http://www.ggd.rotterdam.nl/smartsite.dws?id=750051
60
Voorgaande moet niet gezien worden als een complete analyse van de Rotterdamse situatie, maar als een
illustratie van hoe de context waarbinnen iemand werkt, beïnvloed wie hij als hoofdrolspelers ziet.

150

Een Amsterdamse ketenpartner omschrijft daarentegen de voornaamste partners als volgt:
Interviewster: Met welke organisaties werken jullie [de GGD] samen in verband met
eergerelateerd geweld?
Respondent: Momenteel?
Interviewster: Ja.
Respondent: Met de Blijfgroep, met de politie, jeugd en zeden consult, dat is toch nog
steeds een beetje een aparte afdeling van de politie. Ehm...bureau jeugdzorg zo nodig,
AMK zo nodig, ehm..DMO..in principe gewoon alle partijen die nodig zijn.
Interviewster: Het zijn eigenlijk ook de ketenpartners die…
Respondent: Het zijn de ketenpartners ja. En ook toch wel, maar dat moet nog verder
ontwikkeld worden. Hoe heet het, met de organisaties die wat meer wortels hebben in
de gemeenschap. Dus de moskeeën, de zelfhulpgroepen, dat soort zaken.
Uit dit citaat blijkt dat in Amsterdam gedeeltelijk dezelfde partners een rol spelen als in Rotterdam: de
GGD 61, de politie, Bureau Jeugdzorg, de gemeente via de Dienst Maatschappelijk Ontwikkeling 62
(DMO) en de vrouwenopvang in de vorm van de Blijfgroep 63. Er zijn echter ook verschillen, zo wordt
door deze respondent ook gewezen op de rol van het AMK 64 (Advies- en Meldpunt
Kindermishandeling) en zelfhulporganisaties als het gaat om de aanpak van eergerelateerd geweld,
maar niet op de rol van de wethouder 65.
Verschillen kunnen echter niet alleen waargenomen worden op het vlak van de genoemde
partners, ook als het gaat om de manier waarop de partners zaken intern organiseren, kan men
verschillen constateren. Binnen de Amsterdamse gemeente wordt de aanpak van eergerelateerd geweld
geleidt door DMO, in plaats van door de GGD zoals in Rotterdam. Ook binnen de politie vindt de
inbedding anders plaats, namelijk binnen de afdeling jeugd en zeden. Tot slot valt op dat de
respondent in dit laatste citaat reageert met een tegenvraag: “Momenteel?”, deze vraag zegt iets over
het verschil in ontwikkeling tussen Amsterdam en Rotterdam. In Rotterdam wordt sinds 2005 gewerkt
aan de bestrijding van eergerelateerd geweld, de partnerconstellatie lijkt in deze gemeente redelijk
uitgekristalliseerd. De aanpak van eergerelateerd geweld in de gemeente Amsterdam staat
daarentegen, in termen van een andere respondent: “… in de kinderschoenen”. Zo presenteerde de
werkgroep Ketenoverleg eergerelateerd geweld Amsterdam pas recent, september 2008, een overzicht
van de vaste partners in het keten- en het casuïstiek overleg. In dit document wordt daarbij ook
expliciet ingegaan op de verschillende rollen die de partners in de keten moeten vervullen (Werkgroep
Ketenoverleg Eergerelateerd Geweld Amsterdam 2008: 8-9). Op dit gegeven wordt in hoofdstuk 3
dieper ingegaan.

61

Zie voor informatie: http://www.gezond.amsterdam.nl/client/1/?websiteid=1&contentid=1
Zie voor informatie: http://www.dmo.amsterdam.nl/
63
Zie voor informatie: http://www.blijfgroep.nl/
64
Zie voor informatie: http://www.amk-nederland.nl/
65
Ook voor deze uitwerking geldt dat zij niet gezien moet worden als een complete analyse van de Amsterdamse
situatie, maar als een illustratie van de stelling dat de context waarbinnen iemand werkt, beïnvloedt wie hij als
hoofdrolspelers ziet.
62

151

Conclusie
Uit de analyse van de gevoerde gesprekken, de bestudeerde documenten en bijgewoonde
bijeenkomsten blijkt dat binnen het veld rondom eergerelateerd geweld een aantal actoren een
hoofdrol speelt. Zij verkrijgen deze hoofdrol op basis van de rollen die zij vervullen, waarbij
iedere rol bepaalde verplichtingen en / of functies met zich mee brengt. De rollen die de actoren
uitoefenen ontstaan in interactie met andere actoren en kennen een situationeel karakter. Met
andere woorden: de rol die een actor vervult kan per moment en locatie verschillen en is daardoor
dynamisch van aard (Coutu 1951:180, Companjen 2004: 30-47, Simpson & Carroll 2008).
Binnen het veld rondom eergerelateerd geweld maken de volgende rollen actoren tot een
hoofdrolspeler:1) de 'agenda-setting-rol', 2) de 'expert-op-het-gebied-van-eergerelateerd-geweldrol', 3) de 'bruggenbouwer-rol', 4) de 'financier-rol' en tot slot 5) de 'reguliere-functie-rol'.
Hoofdrolspelers blijken die actoren te zijn die meerdere rollen vervullen dan wel toegeschreven
krijgen, te weten: politie (agenda-setter, expert, reguliere functie), de vrouwenopvang (agendasetter, expert en reguliere functie), de gemeenten (expert, financier en reguliere functie), de
Advies en Steunpunten Huiselijk Geweld (ASHG’s) (bruggenbouwer en reguliere functie), het
Bureau Jeugdzorg (bruggenbouwer en reguliere functie), de rijksoverheid (agenda-setter,
financier en reguliere functie), de onderwijsinstellingen (bruggenbouwer en expert), de
migrantenzelforganisaties (agenda-setter, expert en bruggenbouwer), de burgerinitiatieven
(agenda-setter en expert), de media (agenda-setter, expert en reguliere functie) en de
materiedeskundigen (agenda-setter, expert en reguliere functie). In het vervolg van dit hoofdstuk
zullen de verschillende rollen en de actoren die deze rol vervullen verder uitgewerkt worden.

1.2 De rollen: een uitwerking
De uiteenzetting onder de kop ‘lokale verschillen’ maakt duidelijk dat de lokale context waarin onze
respondenten werken en het moment waarop wij met hen spraken, hun ideeën over wat relevante
actoren zijn bij aan de aanpak van eergerelateerd geweld beïnvloed hebben. Het voert binnen het
bestek van dit onderzoek te ver om per gemeente uitgebreid te beschrijven wat binnen de gemeente de
hoofdrolspelers zijn 66, wel willen wij in het navolgende ingaan op een aantal spelers die door bijna alle
respondenten genoemd zijn tijdens de interviews en die in onze ogen daarmee gezien kunnen worden
66

Hiervoor verwijzen wij u graag naar de documenten die binnen de gemeentes zelf beschikbaar zijn, zie voor
de Rotterdamse aanpak:
http://www.ggd.rotterdam.nl/smartsite1144.dws?MainMenu=0&goto=2122829&channel=2814
En voor de Amsterdamse aanpak:
http://www.oostwatergraafsmeer.nl/nieuws_en/nieuws/welzijn_zorg_en/2008/lancering_meldpunt?ActItmIdt=129796#Actieprog
rammaEergerelateerdgeweld

152

als hoofdrolspelers. Wij bespreken deze spelers aan de hand van een verdere uitwerking van de eerder
geïntroduceerde rollen.

De 'agenda-setters'
De agenda-setting-rol is en / of wordt door verschillende actoren vervuld. Door de respondenten wordt
echter nadrukkelijk op de centrale rol van een aantal politici gewezen in dit verband, te weten: Ayaan
Hirshi Ali en Nabahat Albayrak, die namens de kamer in 2005 bij de Minister van Justitie en de
Minister van Vreemdelingenzaken en Integratie, Donner en Verdonk, het verzoek indienden om “... de
status van groot project aan te vragen voor eerwraak en daarmee samenhangende onderwerpen”(HTK
2004-5:12). Dit verzoek leidde uiteindelijk tot het ontstaan van het Programma Eergerelateerd
Geweld 67.
De aanleiding voor de debatten in de Tweede Kamer over dit onderwerp waren een aantal
gevallen van eergerelateerd geweld, zoals de moord op Gül in 2004, en een open brief van de
Federatie Opvang waarin werd gesproken over honderd vrouwen in de Vrouwenopvang die ernstig
bedreigd waren. Daarnaast leverde de pilotstudie van de politie Haaglanden en Zuid-Holland-Zuid
informatie over eergerelateerd geweldszaken in Nederland (Janssen 2006), hetgeen eveneens leidde tot
druk vanuit de kamer op de betrokken ministeries om tot actie over te gaan. Deze vertegenwoordigers
van de vrouwenopvang en de politie vervullen daarmee eveneens een agenda-setting-rol.
Voorgaande actoren vervullen een agenda-setting-rol in de ontstaansgeschiedenis van de
Nederlandse aanpak van eergerelateerd geweld. Andere actoren vragen met hun activiteiten ook nu
nog om aandacht voor eergerelateerd geweld, zij kunnen daarom eveneens gezien worden als agendasetters. Dit geldt bijvoorbeeld voor de media, experts op het gebeid van eergerelateerd geweld en de
koepelorganisaties voor zelforganisaties. Sinds de in 1997 ingestelde Wet Overleg Minderheden
(WOM) hebben de koepelorganisaties via het Landelijk Overleg Minderheden (het LOM) de
mogelijkheid om het regeringsbeleid de beïnvloeden. Thema's die binnen dit overleg aan bod komen
zijn de integratie van minderheden en ontwikkelingen die voor minderheden van belang zijn. Daarbij
kunnen zowel het kabinet als de koepelorganisaties thema's agenderen. Om aan dat overleg deel te
mogen nemen, moeten de koepelorganisaties aantonen dat zij over een brede achterban beschikken.
Voorzitter van dit overleg is de minister die verantwoordelijk is voor het integratie beleid, momenteel
de Minister voor Wonen, Wijken en Integratie (LOM Samenwerking 2008: website).
Tot slot vervullen ook sommige burgerinitiatieven een agenda-setting-rol, zoals Stichting
68

Kezban en Verdwaalde Gezichten 69. Stichting Kezban stelt zich bijvoorbeeld als doel:

67

Zie hoofdstuk 3 voor meer informatie over het ontstaan en de invulling van het Programma Eergerelateerd
Geweld.
68
Zie voor informatie: http://www.st-kezban.nl/
69
Zie voor informatie: http://www.verdwaaldegezichten.nl

153

De Stichting Kezban wil: het onderwerp geweld binnen allochtone kringen
bespreekbaar maken door het geven van voorlichting;- de waakzaamheid en
toegankelijkheid van de reguliere hulpverlening voor allochtone vrouwen vergroten;alert zijn op het door de overheid gevoerde beleid betreffende huiselijk geweld en
opkomen voor de belangen van allochtone vrouwen en meisjes (Stichting Kezban 2008:
website).
Met andere woorden, men vraagt niet alleen voortdurende aandacht voor de problematiek, maar men
wil ook fungeren als een expert op het gebied van eergerelateerd geweld. Op deze andere rol wordt in
de volgende paragraaf dieper ingegaan.

De 'experts'
Een rol waaraan binnen het veld rondom eergerelateerd geweld door de respondenten veel waarde
wordt gehecht, is de zogenaamde expert-rol. Deze rol wordt door verschillende actoren in het veld
geclaimd. Sommigen krijgen deze rol echter ook nadrukkelijk door anderen toegeschreven. Dit laatste
gebeurt bijvoorbeeld bij de zogenaamde materiedeskundigen:
… maar overigens elke dag neemt mijn kennis weer toe hoor over...want ik wil echt niet
zeggen dat ik een expert ben op het gebied van eergeweld. Ik ben wel als projectleider
ingehuurd om het meldpunt goed op te zetten, te zorgen ook dat daar de juiste kennis en
vaardigheden komen, maar ik ben zelf niet een Arabist of een Turkoloog of een MiddenOosten deskundige, hé.
Bijna alle respondenten verwijzen op een bepaald moment in onze gesprekken met hen naar mensen
die in hun ogen veel van het thema afweten 70. Onder de term ‘materiedeskundigen’ vallen behalve
deze individuele actoren ook de vele kennis en adviesorganisaties die op een of andere manier bij de
eergerelateerd geweld problematiek betrokken zijn en die door respondenten eveneens regelmatig
genoemd worden 71.
Een tweede actor die de expert-rol toegeschreven krijgt en zelf ook claimt, zijn de
zelforganisaties. Een medewerker van een koepelorganisatie voor zelforganisatie geeft de expert-rol
echter ook door aan de leden van de betrokken gemeenschap:
Het is natuurlijk wel een heel erge hype [eergerelateerd geweld], dan zie je allerlei
experts ontstaan. Ik heb zoiets, ik ben ook geen expert hoor, er zijn geen experts, de
enige experts die er zijn, dat zijn de mensen zelf. Die kunnen zelf er iets over vertellen,
want dan moeten ze zich er wel van bewust zijn, want een heleboel mensen zien het niet
echt als een probleem.

70

Namen die daarbij genoemd worden zijn: Ane Nauta, Rob Ermers, Clementien van Eck, Ibrahim Yerden,
Erdal Gezik, Janine Janssen en Renate van der Zee.
71
Het gaat daarbij om instanties als MOVISIE, TransAct , COT , Advies en onderzoeksgroep Beke ,
FORUM, Inflecto en het Verwey Jonker Instituut .

154

Opvallend aan deze uitspraak is dat ook deze respondent zich hierin verhoudt tot de hiervoor
benoemde materiedeskundigen. Anders dan de eerder aangehaalde respondent doet hij dit echter in
negatieve zin. De materiedeskundigen blijken echter in beide situaties als ijkpunt te fungeren.
Ook de politie wordt binnen het veld rondom eergerelateerd geweld gezien als expert. De
politie heeft via de Unit MEP, de Multi Etnische Politie eenheid, veel expertise in huis als het gaat om
analyse en aanpak van eergerelateerd geweld zaken. Voor velen is de Unit MEP een eerste
aanspreekpunt geworden bij vragen over eergerelateerd geweld. Dit heeft wellicht te maken met de
ontstaansgeschiedenis van deze Unit, zij waren een van de eersten die zich expliciet met dit onderwerp
gingen bezig houden naar aanleiding van Kamervragen naar de aard en omvang van eergerelateerd
geweld. Sinds kort wordt deze expertise overigens gebundeld binnen het LEC, het Landelijk Expertise
Centrum eergerelateerd geweld, terwijl het MEP in Den Haag een meer locale functie krijgt. De
bedoeling is dat op termijn alle politiekorpsen een eigen Unit MEP krijgen, waarvoor het LEC dan als
BackOffice fungeert.
Tot slot zijn er een aantal actoren waarbinnen pilot-projecten gedraaid worden en die op die
manier experts worden in de aanpak van eergerelateerd geweld binnen hun eigen vakgebied. In de
onderwijssector gebeurt dit binnen een Rotterdamse ROC, het Albeda college, en het ROC van
Twente en binnen de vrouwenopvang gebeurt dit vanuit de twee opvanghuizen voor jonge slachtoffers
van eergerelateerd geweld in Friesland en Tilburg. Als het om gemeenten gaat, dan speelt de gemeente
Rotterdam een bijzondere rol. Zij wordt door zowel anderen, als door zichzelf, gezien als dè model
gemeente van Nederland: “Rotterdam heeft de opdracht om met die modelaanpak te komen. Dat zijn
we aan het doen, die ligt er eind van het jaar.” Vanuit andere gemeenten, zoals Amsterdam wordt ook
nadrukkelijk naar Rotterdam gekeken: “Dus we kijken ook heel erg naar het Rotterdamse model. (…)
We kijken hoe we dat in het Amsterdamse model kunnen gieten.” Met andere woorden, de aanpak uit
Rotterdam kan volgens deze respondent niet één op één worden overgenomen. Een andere respondent
uit Amsterdam verwoordt de invloed van lokale omstandigheden als volgt:
En er zijn natuurlijk in Den Haag en in Rotterdam wel het één en ander [aan
standaardformulieren en protocollen], maar het moet dan toch nog meer aangepast
worden aan onze situatie. (…) Omdat zij een andere structuur hebben, dus wij moeten
ook gewoon dat soort documenten aanpassen op onze structuur.
De gemeente Rotterdam vervult daarmee in de ogen van respondenten een voortrekkersrol. Zij wordt
gezien als een expert als het gaat om de gemeentelijke aanpak van eergerelateerd geweld.

De 'bruggenbouwers'
De bruggenbouwer-rol wordt op twee manieren ingevuld, enerzijds zijn er actoren waarvan men
verwacht dat zij een brug slaan tussen het overheidsbeleid en de 'doelgroep', de gemeenschappen
waarin eergerelateerd geweld voorkomt. Deze rol wordt door verschillende respondenten toegewezen

155

aan de zelforganisaties 72. Anderzijds wordt de rol van bruggenbouwer toegeschreven aan actoren die
fungeren als brug tussen de slachtoffers van eergerelateerd geweld en de hulpverlenende instanties,
zoals de Advies- en Steunpunten Huiselijk Geweld (ASHG), de Bureaus Jeugdzorg, maar ook scholen
zouden ideaaltypisch gezien via hun Zorg Advies Teams (ZAT’s) 73 een brug kunnen slaan tussen de
signalering op school en de hulpverlening 74.
De ASHG worden door velen gezien als de front-Office voor de aanpak van eergerelateerd
geweld: slachtoffers van eergerelateerd geweld kunnen hiernaartoe komen voor hulp, bezorgde buren
kunnen hier informatie inwinnen, maar ook andere actoren, zoals scholen en politie, melden hun
eergerelateerd geweld zaken bij de ASHG’s. Omdat bij eergerelateerd geweld ook kinderen betrokken
kunnen zijn, zowel als slachtoffers, dan wel als kind van een slachtoffer, wordt in verschillende
documenten en door veel respondenten het Bureau Jeugdzorg eveneens genoemd als een relevante
actor binnen het veld rondom eergerelateerd geweld. 75. Net als het ASHG vervult het Bureau
Jeugdzorg een front-Office functie, namelijk als de centrale toegang tot alle zorg voor jongeren.
Hoewel het Bureau Jeugdzorg vanuit zijn reguliere-functie-rol als bruggenbouwer gezien wordt als
een hoofdrolspeler binnen het veld rondom eergerelateerd geweld, lijkt het verder geen prominente rol
te spelen binnen dit veld. 76

De 'financiers'
Interviewster: En hoe zou je de taak omschrijven van de gemeente in de keten?
Respondent: Regie. En regie in temen van partners bij elkaar brengen, processen
bewaken, maar niet alleen processen bewaken, maar het is ook het bewaken van
afspraken, het aanspreken van partijen op hun verantwoordelijkheid.
Bovenstaand citaat vat de rol van gemeenten, zoals die gezien wordt door de verschillende actoren in
het veld goed samen. Gemeenten vervullen vanuit hun reguliere functie een regierol, zij coördineren
op lokaal niveau de aanpak. Daarbij maken zij gebruik van hun financier-rol om de verschillende
partijen binnen hun gemeente aan te sturen. Op landelijk niveau wordt deze rol vervuld door de
72

Op deze rol van zelforganisaties wordt in hoofdstuk 3 dieper ingegaan.
Van scholen wordt door respondenten verwacht dat zij hun leerlingen, via zogenaamde Zorg Advies Teams
(ZAT’s), ondersteunen bij psychosociale problemen, hieronder vallen ook aan eergerelateerd (geweld)
problemen. Recent onderzoek van Kiewiet (2008), onderzoeksbureau Sardes (2008) en advies en
onderzoeksbureau Beke (2008), laat echter zien dat men op scholen nog onvoldoende ingesteld is op deze rol.
74
Overigens houdt men zich niet alleen op scholen en ROC’s bezig met de eergerelateerd geweld problematiek,
ook op universiteiten wordt nagedacht over de eigen rol in de aanpak van eergerelateerd geweld. Daarbij heeft
men op universiteiten in plaats van ZAT’s studieadviseurs en de studentdecanen die een brugfunctie naar andere
hulpverlenende instanties kunnen vervullen. In Januari 2009 zal vanuit de VU een student onderzoek gaan doen
naar de aanpak van eergerelateerd geweld door universiteiten en / of HBO’s.
75
Aan het Bureau Jeugdzorg is ook het Advies- en Steunpunt Kindermishandeling (AMK) verbonden, een actor
die met enige regelmaat als partner in de keten genoemd wordt
76
Er is bij ons bijvoorbeeld geen beleidsdocument bekend waarin de Bureaus Jeugdzorg een aanpak van
eergerelateerd geweld presenteren. Ook loopt er momenteel geen pilot binnen het Bureau Jeugdzorg om kennis
over deze problematiek te verwerven en organiseert de koepelorganisatie, de MO-groep, geen congressen voor
haar leden met betrekking tot deze thematiek.
73

156

rijksoverheid en meer specifiek door het Programma Eergerelateerd Geweld. Een respondent die bij
een ministerie werkzaam is, legt deze rol, die gericht is op het aansturen van het veld, als volgt uit:
Respondent: En in Amsterdam is het precies hetzelfde [in ijltempo binnen de politie de
aanpak van eergerelateerd geweld implementeren] Daar is vorige week dan die film
gepresenteerd. (...) Het is een Amsterdams initiatief geweest, en wij [het ministerie]
hebben betaald. En wij hebben natuurlijk ook wat voorwaarden bedongen. Maar
Amsterdam is de opdrachtgever geweest.
(...)
Interviewster: Inhoudelijke voorwaarden?
Respondent: Sowieso subsidievoorwaarden natuurlijk, dat doe je altijd. Maar als je
bedoelt met ‘inhoudelijk’ dat wij daar zeggenschap in hadden, dat hoeft geen probleem te
zijn. Maar ook medezeggenschap in die zin van het wordt alleen maar gebruikt voor
instructiedoeleinden en niet van ‘we gaan op een familieavond vrolijk die film laten zien’.
Dus dat soort dingen hebben we toen met elkaar afgesproken. En dat zet je gewoon in
subsidievoorwaarden.
Op de manier waarop vanuit de rijksoverheid sturing wordt gegeven aan het veld rondom
eergerelateerd geweld wordt in hoofdstuk 3 dieper ingegaan.

De 'reguliere-functie-rol'
Bijna alle hoofdrolspelers vervullen vanuit hun reguliere functie een belangrijke rol binnen het veld
rondom eergerelateerd geweld, zij worden door anderen ook op deze reguliere functie aangesproken.
Hier worden ter illustratie een tweetal actoren uitgewerkt. Allereerst de vrouwenopvang: zij houdt zich
van oudsher bezig met de opvang van slachtoffers van huiselijk geweld. In dat werk, kwam men in het
verleden al regelmatig zaken tegen die afweken van de standaard huiselijk geweld zaken,
voornamelijk bij allochtone vrouwen:
Een situatie weet ik nog heel goed, dat was twintig jaar geleden. Een jonge Turkse vrouw
was uitgehuwelijkt, ze wilde niet met hem trouwen en hij ook niet met haar. Ze is bij haar
man weggegaan en met haar jeugdliefde opgetrokken. Haar man vond dat wel ok, maar
haar familie niet. Ze was zwanger van haar jeugdliefde en ze kwam bij ons in het
opvanghuis omdat ze bedreigd werd door de familie en ze heeft uiteindelijk geprobeerd
van: “Ik wil toch het contact met mijn familie herstellen”, dus daar hebben we haar toen
bij gesteund, zo van: “Nou, als dat is wat je wil.” Dus toen heeft ze – omdat ze niet wilde
dat haar familie wist dat ze zwanger was, heeft ze nog abortus laten plegen terwijl ze al
vijf maanden zwanger was, ik ben nog mee geweest naar de vroedvrouw, dat was echt
afschuwelijk. Toen is de vader zelfs nog bij ons in het opvanghuis geweest, ik had die
avond dienst. Ik heb in de kamer ernaast gezeten om het een beetje in de gaten te houden.
Ze had gehoopt dat dat een verzoeningsgesprek zou kunnen zijn, maar dat liep toch uit de
klauwen. Toen ben ik ertussen gesprongen en gezegd: “Het lijkt me beter als u nu gaat”.
En toen is zij halsoverkop – want het was echt zo: “Dit is haar dood” en “We weten haar
te vinden”, dus toen heb ik haar gelukkig diezelfde avond nog ergens anders weten onder
te brengen. Uiteindelijk heeft ze kinderen gekregen met haar geliefde en is het weer wat
rustiger geworden. De tijd heeft de wonden blijkbaar geheeld.
(…)

157

Dat was de extreemste situatie die ik heb meegemaakt. En verder deden we niet zo heel
veel anders dan wat we bij de mishandelde vrouwen uit de Nederlandse cultuur deden.
Binnen de Vrouwenopvang is op basis van deze en andere ervaringen expertise ontwikkeld met
betrekking tot eergerelateerd geweld en men is bezig deze over de gehele vrouwenopvang te
verspreiden. Twee pilotprojecten in Friesland 77 en Tilburg 78 voor de opvang van minderjarige
eergerelateerd geweld slachtoffers spelen hierbij een belangrijke rol. De vrouwenopvang kan daarom
zowel vanuit haar reguliere functie als opvanghuis, evenals vanuit haar expertise, gezien worden als
een belangrijke speler in het veld rondom eergerelateerd geweld.
Een tweede actor die vanuit zijn reguliere functie een prominente rol vervult binnen het veld
rondom eergerelateerd geweld is de media. Men zou kunnen stellen dat één van de reguliere functies
van de media is om dingen aan de kaak te stellen, zoals een journaliste zegt: “Ik bemoei me er gewoon
mee. Wat ik ook heel belangrijk vind is dat je de dingen bij de naam noemt. Dat we duidelijk zien wat
de problematiek is en niet versluierend gaan werken.” De media vervult daarmee vanuit haar reguliere
functie tevens een agenda-setting-rol. Een respondenten geeft bijvoorbeeld aan dat: “Eerwraak,
eergerelateerd geweld kwam in 1984 ook al voor. Die dreiging was net zo heftig, net zo hevig als nu.
Alleen omdat er toen geen media-aandacht was ...” Tot slot wordt de media door sommigen ook
gezien als een actor met expertise. Uit het door Kiewiet (2008) uitgevoerde onderzoek binnen een
ROC in Amsterdam blijkt de media de voornaamste bron van informatie over eergerelateerd geweld
voor docenten en hulpverleners.
Er zijn echter ook hoofdrolspelers die niet vanuit hun reguliere functie betrokken zijn bij het
veld rondom eergerelateerd geweld, zoals de migrantenzelforganisaties. Zij krijgen binnen dit veld
door andere actoren een nieuwe functie-rol toegewezen, namelijk als mentaliteitsveranderaar. Op deze
nieuwe functie wordt in hoofdstuk 3 dieper ingegaan. Daarnaast geldt voor de burgerinitiatieven dat zij
eveneens geen reguliere functie vervullen binnen het veld rondom eergerelateerd geweld, zij worden
juiste speciaal voor dit veld ontwikkeld.

77
78

Zie voor informatie: http://www.fierfryslan.nl/
Zie voor informatie: http://www.debocht.nl/

158

Conclusie
Uit het voorgaande blijkt dat een groot aantal actoren bij de problematiek van eergerelateerd
geweld betrokken is. Deze actoren zijn vanuit een verschillende achtergrond en functie bij het
probleem betrokken (geraakt). Sommige actoren, waaronder zelforganisaties, burgerinitiatieven, de
politie en de vrouwenopvang, speelden een belangrijke rol bij het zichtbaar en bespreekbaar maken
van het probleem, terwijl andere actoren vanuit hun rol als hulpverlener of vanuit hun regierol,
zoals de overheid, een belangrijke rol spelen bij de ontwikkeling van beleid en de aanpak van het
probleem. Daarnaast draagt een groot aantal spelers zoals materiedeskundigen, zelforganisaties en
burgerinitiatieven, maar ook de politie bij aan het ontwikkelen van meer kennis over de aard en
omvang van het probleem, alsmede over de mogelijke aanpak ervan. Door de uiteenlopende
betrokkenheid en positie van spelers is hun houding ten opzichte van- en de kennis over
eergerelateerd geweld verschillend. In het volgende hoofdstuk zal duidelijk worden dat dit
belangrijke gevolgen heeft voor de betekenissen die zij geven aan eergerelateerd geweld.

159

160

2. Wat is eergerelateerd geweld volgens de actoren?
Inleiding
Eergerelateerd geweld is elke vorm van geestelijk of lichamelijk geweld gepleegd
vanuit een collectieve mentaliteit, in reactie op een (dreiging van) schending van de eer
van een man of vrouw en daarmee van zijn of haar familie waarvan de buitenwereld op
de hoogte is of dreigt te raken (Ferwerda & Van Leiden 2005:25).
Op de vraag naar wat hij of zij onder eergerelateerd geweld verstaat, gaf geen enkele respondent
bovenstaand antwoord. Dit, terwijl voorgaande wel de formele werkdefinitie van eergerelateerd
geweld is 79. Een van de respondenten reflecteert zelf op dit gegeven aan het einde van het interview:
… wat me wel een beetje dwars zat is dat, toen je vroeg naar: ‘Wat is eergerelateerd
geweld?’ Toen dacht ik het is eigenlijk apart dat hoewel ik de definitie echt heel vaak
heb gelezen, ik hem dus kennelijk niet zo beeldend vindt ofzo pakkend dat ik hem wil
gebruiken. Dus dat is wel een beetje raar, maar dat heeft misschien meer met mij te
maken dan met de definitie dat kan ook nog.
Tegelijkertijd zou de definitie volgens sommigen wel als ijkpunt moeten functioneren binnen het veld
rondom eergerelateerd geweld. Zoals een van de geïnterviewden aangeeft vormt een gedeelde definitie
de basis voor een goede samenwerking bij de bestrijding van eergerelateerd geweld.
Maar je moet een gedeelde werkdefinitie hebben. Daar schort het vaak aan bij
ketenpartners. Je moet de hele groep als probleem blijven zien, en niet alles
terugvertalen naar individuele rollen van mensen. Dat gebeurt steeds. De hele groep is
de hele familie en niet alleen de minderjarige die bedreigd wordt. Je moet de groep
blijven zien. Dat doet de politie ook. Je hebt potentiële verdachten en potentiële
slachtoffers en die hebben een relatie met elkaar. Dat moet je blijven zien. Je kan niet
alleen het kind isoleren. Je moet rekening houden met de groep. En daar gaat het heel
vaak fout.
Deze respondent geeft zelf echter al aan dat in zijn beleving nog niet iedereen hetzelfde uitgangspunt
hanteert, met alle gevolgen van dien. In het navolgende zal eerst beschreven worden hoe de
werkdefinitie zich verhoudt tot de betekenis die de respondenten geven aan eergerelateerd geweld.
Vervolgens wordt ingegaan op hoe de verschillende actoren de definitie operationaliseren binnen hun
eigen organisatie. Daarbij zal blijken dat de rollen die de actoren vervullen en de manier waarop de
verschillende actoren met het probleem te maken hebben, leidt tot uiteenlopende, specifieke
operationaliseringen.
79

Deze definitie is binnen het veld rondom eergerelateerd geweld als ‘de werkdefinitie’ van eergerelateerd
geweld. In het navolgende zal daarom eveneens op deze manier naar de definitie verwezen worden, zonder
daarbij steeds de namen Ferwerda en Van Leiden te herhalen.

161

2.1 De werkdefinitie versus de betekenisgeving
De werkdefinitie van eergerelateerd geweld werd in 2005 door Ferwerda en Van Leiden, van Advies
en Onderzoeksgroep Beke, ontwikkeld in opdracht van het Ministerie van Justitie. Doel hierbij was
om te komen tot een heldere en werkbare definiëring, die aanknopingspunten biedt voor signalering,
deskundigheidsbevordering en registratie. Om een breed draagvlak voor de definitie te creëren is deze
in samenspraak met beleids- met praktijkactoren binnen het veld rondom eergerelateerd geweld
ontwikkeld, namelijk leden van de politie, van de vrouwenopvang, koepels voor zelforganisaties, het
Openbaar Ministerie en een aantal eerwraak deskundigen (2005: 9-13).
In de praktijk blijken de respondenten de werkdefinitie echter niet zo helder en werkbaar te
vinden als de makers ervan voor ogen hadden. Velen ontwikkelen een eigen ‘definitie’ van
eergerelateerd geweld, waarbij zij zich op een drietal kennisbronnen baseren: allereerst kennis die
vergaard wordt door zich actief in de materie te verdiepen, door zich in te lezen. De werkdefinitie valt
onder dit soort kennis. Daarnaast vergaren respondenten echter ook kennis over deze problematiek via
hun reguliere werkzaamheden. Bovendien is er bij sommige respondenten ook sprake van
ervaringsdeskundigheid: Men maakt zelf deel uit van een gemeenschap waarin eergerelateerd geweld
speelt. Een respondent omschrijft zijn eigen kennisontwikkeling bijvoorbeeld als volgt:
Interviewster: En hoe heb je kennis opgedaan over eergerelateerd geweld?
Respondent: Nou het is eigenlijk een combinatie van zelf ermee bezig zijn, dat betekent
dus heel veel spreken met mensen. Verhalen horen, contacten, congressen bezoeken,
boeken erover lezen..(…) Er zijn veel films gemaakt, maar er zijn ook veel boekjes
geschreven, vrouwen die all over the world dus een persoonlijke geschiedenis hebben
meegemaakt van eergeweld, het hebben overleefd, of iemand kennen die het niet heeft
overleefd, en daar dan een verhaal over schrijven. Dus dat zijn dan boeken, artikelen,
wetenschappelijke publicaties, we hebben ook vrij veel gelezen over de aanpak van
eergerelateerd geweld in het buitenland. In Turkije ook wordt er vrij veel onderzoek
gedaan en in landen als Duitsland en Engeland en ook in Scandinavië is er inmiddels
vrij veel over ‘honour related killing’s’ (…). De VN heeft ook het één en ander, heeft
zelfs een handvest daarover opgesteld, niet zo bekend, …
Een aantal andere respondenten putten ook uit hun persoonlijke ervaringen als zij vertellen over hun
beelden bij eergerelateerd geweld, zoals ook deze respondent:
Ik ben zelf ook Hindoestaans en ik ben ook opgegroeid met dat eer-aspect. Hoe
belangrijk dat is. Je doet niet iets waardoor je familie in zijn of haar eer wordt aangetast,
dus je doet niets buiten de ongeschreven regels. Je gedraagt je zoals je bent opgevoed.
En ga niet iets doen waardoor mensen gaan roddelen en waardoor je ouders zich moeten
gaan schamen voor jou.
Het is daarbij mogelijk dat de respondenten verschillende vormen van kennisontwikkeling
combineren, bijvoorbeeld als Nederlands Koerdisch maatschappelijk werker, of als onderzoeker bij de
Unit MEP. Voor anderen is het echter moeilijker om verschillende kennisvormen te combineren,

162

bijvoorbeeld doordat men zich als beleidsontwikkelaar op grotere afstand bevindt van de dagelijkse
praktijk. Met andere woorden, ook voor de denkbeelden over eergerelateerd geweld geldt dat
situationele factoren van invloed zijn op de specificaties die men bij het bespreken hiervan kan
aanbrengen.
In het navolgende zal dieper ingegaan worden op de verschillende specificaties die door de
respondenten aangebracht worden in wat eergerelateerd geweld is. Daarbij zal steeds gereflecteerd
worden op de kennis waarop men zich baseert en hoe de context waarin men actief is mede beïnvloedt
hoe men denkt over eergerelateerd geweld, dan wel wat men er van weet. Als referentiepunt zullen
daarbij onderdelen uit de werkdefinitie gehanteerd worden.
Eergerelateerd geweld is elke vorm van geestelijk of lichamelijk geweld gepleegd vanuit een
collectieve mentaliteit, in reactie op een (dreiging van) schending van de eer van een man of vrouw en
daarmee van zijn of haar familie waarvan de buitenwereld op de hoogte is of dreigt te raken.
Bij de respondenten leeft het beeld dat eergerelateerd geweld ingezet wordt om de familie eer te
zuiveren. Daarbij wordt gedacht aan de meer stereotype vormen van eergerelateerd geweld, zoals
eerwraak, verstoting, achterlating en zelfmoord. In onze gesprekken met de respondenten noemden zij
echter ook andere vormen van geweld, zoals psychisch geweld om te conformeren aan de heersende
normen en waarden, afkoping en gedwongen verhuizing. De genoemde uitingsvormen komen daarmee
gedeeltelijk overeen met de uitingsvormen die door Ferweda en Van Leiden (2005: 31-33) onderkend
worden. Een aantal andere uitingsvormen wordt door de respondenten echter niet specifiek genoemd,
zoals trotsmoord en terugbevlekking 80.
Interessant is verder dat wat sommigen als geweld zien, door anderen niet als zodanig wordt
opgepakt. Zo wordt bijvoorbeeld door een respondent achterlating in het land van herkomst niet
gezien als een vorm van geweld: “Het meisje werd op vakantie meegenomen en achtergelaten. Nou,
goed, tot zo ver nog niet zoveel aan de hand.” Terwijl uit onderzoek blijkt dat scholen dit juist als een
van de grootste bedreigingen voor hun eigen leerlingenpopulatie zien. Door de Tweede Kamer wordt
daarom gepleit voor een speciaal meldpunt voor scholen, waar zij gevallen van achterlating en / of
huwelijksdwang kunnen melden (TK 2008-2009: 202). Wat als eergerelateerd geweld gezien wordt
hangt met andere woorden samen met de positie waarin men zich bevindt 81.
Binnen het onderzoeksveld komen wij daarmee smalle en brede definities van geweld tegen.
Binnen een smalle definitie van geweld richt men zich op de meer zichtbare, strafbare vormen van
geweld, terwijl men vanuit een brede definitie van geweld ook oog heeft voor de minder zichtbare en
80

Trotsmoord is het opzettelijk doden van een eerschender en terugbevlekking is “het aantasten van de familieeer van de eerschender door bijvoorbeeld verkrachting of schaking van een lid van diens familie”(Ferwerda &
van Leiden 2005: 32)
81
Hiermee zien we de in Deel 1 geïntroduceerde stelling terug van Sheper-Hughes en Bourgeois (2007) dat
geweld ‘in het oog is van degene die het ziet’. Zie voor een verdere theoretische uiteenzetting van visies op
geweld Deel 1.
163

subtielere vormen van geweld, zoals bijvoorbeeld bepaald door de macht van de vanzelfsprekendheid.
Welke definitie men hanteert hangt af van de rol die men binnen dit veld heeft en het type geweld
waarmee men in de dagelijkse praktijk geconfronteerd wordt. Vanuit de politie heeft men bijvoorbeeld
een rol in de strafrechtelijke aanpak en wordt men geconfronteerd met veelal sterk geëscaleerd, fysiek
geweld. Men houdt zich daarbinnen vooral bezig met geweld dat, zoals een respondent dit omschrijft
‘politiewaardig’ is. Scholen en zelforganisaties vervullen daarentegen eerder een preventieve rol, zij
werken aan een mentaliteitsverandering en willen in een zo vroeg mogelijk stadium signalen van
mogelijk eergerelateerd geweld oppakken. Een logisch gevolg hiervan is dat deze actoren een veel
bredere definitie van geweld hanteren, waarbinnen meer aandacht is voor subtiele vormen van geweld,
zoals psychisch onderdrukking, dan de politie en andere actoren die betrokken zijn bij al geëscaleerde
geweldszaken.
In de gevoerde gesprekken wordt eergerelateerd geweld tot slot veelal gekoppeld aan een
andere, bijzondere vorm van geweld die de laatste tijd steeds meer in de publieke belangstelling staat
namelijk het gedwongen huwelijk 82. Hoewel een groot deel van de respondenten dit als een andere
vorm van geweld zien, ziet men tegelijk een duidelijk verband tussen beide geweldsvormen. Zowel in
de aanloop naar een gedwongen huwelijk, als in de afloop van een gedwongen huwelijk kan volgens
de respondenten eergerelateerd geweld optreden.
Als je kijkt naar de Pakistaanse gemeenschap, dat is een gemeenschap die ontzettend
gesloten is. (…) Wat zien we als we meiden opvangen? Het zijn meiden die met olie
overgoten zijn en in brand zijn gestoken en van vijf hoog naar beneden zijn gesprongen
en door buren zijn gered, daardoor mank zijn gaan lopen, blijvend invalide zijn
geworden, alleen maar omdat ze weigeren met iemand te trouwen in Pakistan die tien jaar
ouder is. (…)
En dan zie je dat zo'n huwelijk zo belangrijk is, omdat er binnen families wordt
getrouwd. Dat is ook heel belangrijk voor ouders, als er binnen families wordt getrouwd
blijft het bezit binnen de familie, en je kunt het dus niet maken dat je niet met de zoon
van je tante wilt, dat je dat weigert, want dat betekent splitsing in de familie, dat betekent
ruzie, onenigheid. Dus die familie valt ook uit elkaar. Die familie gaat eisen dat jij
maatregelen neemt tegen die dochter van je. Al betekent dat, dat je je dochter vermoordt.
Als jij in die familie nog aanzien en eer wilt hebben, dan zul je wat moeten doen. Dus wat
de familie beslist moet jij uitvoeren. Zo erg is dat.
Geconcludeerd kan worden dat, hoewel respondenten andere vormen van geweld onderkennen, de
focus bij een groot deel van hen ligt bij de meer in het oog springende, fysieke vormen van geweld.
Dit heeft gedeeltelijk te maken met het feit dat dit soort zaken de meeste (media) aandacht krijgt, maar
ook met het feit dat het merendeel van de mensen die wij gesproken hebben in hun dagelijkse werk
geconfronteerd worden met reeds geëscaleerde eergerelateerd geweldzaken. Zij hanteren daarbij, zoals
gezegd, een smalle definitie van geweld. Mensen die zich met preventie en vroegsignalering bezig

82

Zie voor meer informatie hierover het recente rapport: ‘De keuze van een huwelijkspartner’ van Storms en
Bartels (2008) op http://www.fsw.vu.nl/nl/Images/huwelijkenamsterdam%20Spdf_tcm30-60514.pdf

164

houden, zoals op scholen, bij zelforganisaties en ook beleidsmakers, lijken eerder een brede definitie
van geweld te hanteren.
Eergerelateerd geweld is elke vorm van geestelijk of lichamelijk geweld gepleegd vanuit een
collectieve mentaliteit, in reactie op een (dreiging van) schending van de eer van een man of vrouw
en daarmee van zijn of haar familie waarvan de buitenwereld op de hoogte is of dreigt te raken.
Door de geïnterviewde organisatiemedewerkers wordt net zo min als door de definitie ingegaan op wat
het eerconcept eigenlijk inhoudt 83. Slechts een enkeling staat hier bij de omschrijving van
eergerelateerd geweld bij stil: “Eer heeft te maken met status, aanzien in de gemeenschap. Het voldoen
aan heersende normen en waarden zit er een deel in en de doorbreking daarvan.” Een andere
respondent stelt echter nadrukkelijk dat eer en status twee verschillende dingen zijn:
Status is oppervlakkig. De basis om in die gemeenschap te kunnen verkeren is dat
iedereen mij een volwaardig lid van die gemeenschap vindt. Hetzij als putjesschepper,
hetzij als burgemeester. (…) Eer heeft te maken met de basale criteria om van die
maatschappij lid te kunnen zijn. Status is alles wat je meer bent dan alleen maar lid van
die samenleving.
Maar, zoals eerder aangegeven, het merendeel van de respondenten specificeert niet wat zij onder eer
verstaat. Volgens deze groep respondenten gaat het bij eergerelateerd geweld in de eerste plaats om
geweld dat voortkomt uit het overschrijden van ongeschreven regels, van traditionele normen en
waarden. Een respondent verwoordt dit als volgt: “Het is gewoon erg diep geworteld, heeft veel met
normen en waarden te maken, mentaliteit, economische omstandigheden.” Waar die normen en
waarden specifiek betrekking op hebben, wordt echter slechts door een enkeling geëxpliciteerd.
Hierop zal onder het kopje ‘Gevaarlijke situaties' dieper ingegaan worden, omdat juist uit de concrete
gevallen van eergerelateerd geweld die door de respondenten besproken worden, aanknopingspunten
voor een analyse van dit gegeven gevonden kunnen worden.
Voorgaande leidt tot de veronderstelling dat respondent eergerelateerd geweld een cultureel
gegeven vinden, normen en waarden zitten immers verankerd in een cultuur. Deze koppeling wordt
door de respondenten echter veelal niet expliciet gemaakt. Slechts een enkeling heeft het over cultureel
geweld, of over een eercultuur en een wij-cultuur waarin eergerelateerd geweld voorkomt.
Tegelijkertijd kan men uit de nadruk die door de respondenten gelegd wordt op normen en waarden en
/ of mentaliteit, evenals uit het feit dat alle respondenten eergerelateerd geweld verbinden aan bepaalde

83

Hoofdstuk 1 van Deel 1 in dit onderzoeksrapport vult daarmee een belangrijke lacune van het onderzoek van
Ferwerda en Van Leiden (2005) op. In dit hoofdstuk wordt namelijk expliciet ingegaan op wat door leden van de
onderzochte gemeenschappen onder eer verstaan wordt.

165

migrantengemeenschappen 84, afleiden dat bij alle respondenten de basis aanname aanwezig is dat
eergerelateerd geweld een door cultuur bepaalde vorm van geweld is.
Een tweede kenmerk dat door alle respondenten in onze gesprekken met hen direct of indirect
aan eergerelateerd geweld verbonden wordt, is de rol van de gemeenschap, het collectief, bij dit type
geweld. Een van de respondenten verweeft in het navolgende citaat op inzichtelijke wijze het culturele
en collectieve kenmerk van eergerelateerd geweld met elkaar. “… hoeveel ruimte heb ik als individu
om mijn eigen gang te gaan? Dat kan van alles zijn, een relatie, kinderen, een studie of wat dan ook.
Hoeveel ruimte staat een groep je toe?” Met andere woorden: de normen en waarden leveren de
ongeschreven regels met betrekking tot thema’s als relaties en kinderen en het collectief bepaalt de rek
die in die regels zit.
Dat het zou gaan om een collectieve geweldsvorm komt soms indirect aan bod, bijvoorbeeld
wanneer mensen voorbeelden geven van eergerelateerd geweldzaken die zij in hun dagelijkse praktijk
tegen komen:
…de man kan instemmen [met de scheiding], maar vanwege de omgeving, zoals familie
en culturele achtergronden, weigert hij mee te werken. De familie kan denken van ‘Je
bent in onze familie gekomen, je bent van ons’. Als ze dat toelaten, betekent dat
gezichtsverlies voor de familie. Dan is er sprake van culturele betrokkenheid.
Expliciet wordt de rol van het collectief bij eergerelateerd geweld door respondenten aangegeven
wanneer zij het verschil tussen eergerelateerd geweld en huiselijk geweld uitleggen:
Tussen eerwraak en huiselijk geweld zit ook een verschil. Voor mij is het zeker
belangrijk als de familie en de omgeving erbij betrokken worden. Dan is er geen
huiselijk geweld. Huiselijk geweld is puur door een individu, door onderbewustzijn,
door bepaalde frustraties.
Dat respondenten met name in dit verband stil staan bij de rol van het collectief heeft te maken met het
gegeven dat in de ogen van respondenten juist de collectieve factor er voor zorgt dat eergerelateerd
geweld en huiselijk geweld op een andere manier aangepakt moeten worden:
Ik denk dat eergerelateerd geweld wel een vorm is van huiselijk geweld, maar in de
uitwerking zo anders dan huiselijk geweld, omdat het niet doorgaans om meerdere
daders gaat. Daar moet je een andere aanpak op zetten, andere instrumenten moet
inzetten. Een huisverbod, daar gaan we van uit dat dat bij eergerelateerd geweld niet
veel zin heeft, want als je de vader weghaalt, komt de broer of de oom die het alsnog
doet. Daar moet je met een heel andere aanpak optreden.

84

Overigens heeft de Minister van Justitie in reactie op Kamervragen onlangs juist benadrukt dat de
werkdefinitie nadrukkelijk geen onderscheid maakt naar etnische groepen, maar naar factoren die van belang
kunnen zijn bij eergerelateerd geweld (TK 2007-2008: 7213).

166

Met betrekking tot het tweede fragment van de werkdefinitie kan geconcludeerd worden dat in de
omschrijvingen van de respondenten een aantal zaken terug te vinden zijn, die ook in de definitie
staan. Zoals het feit dat het bij eergerelateerd geweld om een specifieke mentaliteit gaat. Bovendien
specificeren de meeste respondenten, net als de definitie, niet wat eer is en waar die (collectieve)
mentaliteit uit bestaat. De respondenten staan verder, net als de definitie, wel stil bij het collectieve
element van eergerelateerd geweld, al koppelen zij dit niet aan de mentaliteit. Zij verwijzen naar dit
collectieve element op een meer praktisch niveau, namelijk als verschil met huiselijk geweld: je zou
bij eergerelateerd geweld niet met één maar met meerdere daders te maken hebben.
Eergerelateerd geweld is elke vorm van geestelijk of lichamelijk geweld gepleegd vanuit een
collectieve mentaliteit, in reactie op een (dreiging van) schending van de eer van een man of vrouw
en daarmee van zijn of haar familie waarvan de buitenwereld op de hoogte is of dreigt te raken.
Op dit vlak verschillen de betekenis die door respondenten aan eergerelateerd geweld gegeven wordt
en de werkdefinitie ervan van elkaar. Door de respondenten wordt niet nadrukkelijk stil gestaan bij het
feit dat het gaat om een mogelijk schending van de eer van zowel mannen als vrouwen 85. Wat wel uit
hun verhalen naar voren komt, is dat zij bij de slachtoffers van eergerelateerd geweld in eerste
instantie denken aan vrouwen en bij daders aan mannen. Pas in tweede instantie wordt door de
respondenten op het bestaan van mannelijke slachtoffers gewezen, terwijl op de rol van vrouwen als
dader nauwelijks gereflecteerd wordt.
Wij hebben niet alle respondenten rechtstreeks gevraagd naar wie volgens hen slachtoffers en
daders zijn van eergerelateerd geweld, maar uit de gehanteerde voorbeelden blijkt dat alle
respondenten in eerste instantie bij de slachtoffers denken aan vrouwen en bij daders aan mannen. In
deze voorbeelden gaat het vaak om jonge meisjes die zich niet correct gedragen doordat zij zich té
westers gedragen of een relatie met een (‘verkeerde’) jongen aangaan en daardoor de woede van de
familie opwekken. Daarnaast komen uit de voorbeelden regelmatig gescheiden vrouwen als slachtoffer
van eergerelateerd geweld naar voren. In de loop van een gesprek geeft echter een groot deel van de
respondenten expliciet aan dat ook mannen slachtoffer kunnen worden van eergerelateerd geweld,
bijvoorbeeld doordat men een gedwongen huwelijk moet aangaan, wegens homoseksualiteit, maar ook
gedwongen daderschap wordt door enkele respondenten genoemd.
Minder respondenten staan echter stil bij de rol die vrouwen als dader kunnen spelen. Met
name respondenten die zelf een allochtone achtergrond hebben, hebben hier oog voor: Zo zegt een van
oorsprong Turkse respondent: “ … we moeten vrouwen niet apart zien van de mannen. Vrouwen
dragen ’t zelfde uit. De verrekte tantes, noem ik ze altijd. De eerste roddel wordt heel vaak ingezet
door een tante.” Maar ook binnen de politie wordt naar de rol van vrouwen gekeken, zo vertelt een
respondent hier het volgende over:
85

Door Ferwerda en van Leiden (2005: 30-31) wordt in dit verband geschreven over seksuele en niet seksuele
eer.

167

Respondent: Wat je in ieder geval ziet, is dat zowel mannen als vrouwen daders zijn en
dat ook zowel mannen als vrouwen slachtoffer zijn.
Interviewster: In welke vorm zijn vrouwen daders? Daar zijn mensen nog niet van
overtuigd.
Respondent: Als we in juridische termen praten, heb je intellectuele daders. Het is een
stelsel geworden waarbij vrouwen ook vrouwen bewaken. Er zijn ook vrouwen die rol
hebben in de familie die bestaat uit het in stand houden van de familie-eer.
(…)
Interviewster: Maar kent u ook vrouwen die geweld toepassen. Komt dat ook voor? Dat
zij fysiek geweld toepassen?
Respondent: Dat is niet hun rol, nee. Maar ik heb wel een zaak meegemaakt. Het was
een achttienjarige Marokkaanse jongen die verkering kreeg met Nederlands meisje uit
een zwak sociaal gezin uit de wijk, ook van dezelfde leeftijd. Dat meisje raakte in
verwachting van die jongen. Die familie wilde dat niet. De moeder en de zus [van de
jongen] bieden aan om de bevalling bij hun thuis te laten plaatsvinden. Dat gebeurt ook.
Zij zorgen voor de schone lakens voor de bevalling. En vervolgens proberen moeder en
zuster het kindje door het toilet te spoelen, maar het heeft zoveel levenskracht dat het
niet wil. Dan probeert de zoon het kindje in stukken te snijden, maar dat kan hij niet
opbrengen en het kindje wordt in een plastic zak in het water gegooid. Het kind is
overleden.
Voorgaande maakt duidelijk dat wie men als slachtoffer dan wel als dader ziet van eergerelateerd
geweld, afhankelijk is van de positie die men binnen het veld rondom eergerelateerd geweld inneemt
en de kennis die men vanuit die positie kan verwerven. Door te wijzen op het intellectueel daderschap
dat vrouwen kunnen hebben, verwijst de respondent in het voorgaande citaat rechtstreeks naar zijn
positie in het veld, namelijk als politieagent met een strafrechtelijke taakstelling.
Eergerelateerd geweld is elke vorm van geestelijk of lichamelijk geweld gepleegd vanuit een
collectieve mentaliteit, in reactie op een (dreiging van) schending van de eer van een man of vrouw en
daarmee van zijn of haar familie waarvan de buitenwereld op de hoogte is of dreigt te raken.
Wij zien in de omschrijvingen van eergerelateerd geweld door respondenten deze laatste component
van de definitie nadrukkelijk naar voren komen. Dat deze component door de respondenten
nadrukkelijk genoemd wordt, is niet verwonderlijk. Het al dan niet bekend zijn van de eerschending
heeft volgens de respondenten namelijk implicaties voor hun handelingsruimte: als de eerschending
nog niet buiten het gezin bekend is, kan er nog bemiddeling plaatsvinden vanuit bijvoorbeeld de
politie, de vrouwenopvang of door bemiddelaars uit de gemeenschappen zelf. Dan wordt bijvoorbeeld
door de familie naar buiten toe gezegd dat een meisje op kostschool zit, terwijl zij eigenlijk bij de
vrouwenopvang zit en de onderhandelingen tussen het meisje en haar familie over mogelijke,
geweldloze oplossingen nog lopen.
Daarnaast heeft het al dan niet bekend zijn van de eerschending gevolgen voor de veiligheid
van het slachtoffer: als de eerschending bekend is, zal zijn of haar familie wellicht door de omgeving
onder druk gezet worden om actie te ondernemen. Onderstaande casus die een respondent ons vertelde
illustreert het dit:

168

Kijk zolang je een eerschending geheim kunt houden is er niet zoveel aan de hand. (…)
Pas als ze in de openbaarheid komen, krijg je problemen. En dan merk je inderdaad ook
wel dat mensen zich ermee gaan bemoeien, en zeker mensen uit de eigen gemeenschap,
dan wordt het dus lastig. Ik had een voorval dat was heel ... nou ja grappig, het was een
meisje dat was, nou ja die werd verdacht van een relatie met een oudere Nederlandse
man. Dat werd niet op prijs gesteld [door haar familie]. Het meisje werd op vakantie
meegenomen en achtergelaten. Nou, goed, tot zo ver nog niet zoveel aan de hand. We
waren er mee bezig. En die oudere man die gaat contact opnemen met het Marokkaanse
consulaat van: ‘Zij wordt vastgehouden tegen haar wil.’ En in no-time kwamen er
telefoontjes bij de familie ook uit Duitsland van: ‘Hé, wat zit die meneer achter jullie
dochter aan?’ Nou toen hadden we dus echt een probleem. Ja, goed bedoelt, maar dat
werkte dus even niet. Want toen kreeg je dus een probleem. Want toen kregen ze
reacties van: ‘Waarom zit die meneer achter jullie dochter aan? Wat is dat voor
flauwekul? En wat bemoeid die man..en wie is die meneer? Ja, dat was een probleem
gewoon, dus daar moet je wel mee oppassen.
In dit citaat verwijst de respondent indirect naar een component van eergerelateerd geweld die in dit
verband zeer relevant is, namelijk roddel, zonder roddel had de familie in Duitsland immers niets van
de relatie van het meisje met de oudere man vernomen. Verschillende respondent geven aan dat roddel
een van de grootste gevaren is voor escalatie van een eergerelateerd geweld zaak. Uit de door de
respondenten gehanteerde voorbeelden blijkt dat zij daarom vaak meewerken aan de verhalen die door
de familie naar buiten toe worden verteld, om op die wijze tijd voor bemiddeling te verkrijgen.

Specificaties van de definitie
Tot slot blijkt uit de verhalen van de respondenten over eergerelateerd geweld dat zij, veel meer dan de
definitie, specificeren wat eergerelateerd geweld is. Zoals het gegeven dat in de beleving van de
respondenten eergerelateerd geweld met name optreedt wanneer de relaties tussen partners en tussen
ouders en kinderen onder druk komen te staan, hetzij door emancipatie, hetzij door migratie. Daarnaast
specificeren de respondenten veel meer dan de definitie om welke gemeenschappen het gaat, welke
vormen van geweld zij zien en in welke situaties eergerelateerd geweld zich voordoet. Deze
specificaties vinden veelal plaats op basis van de kennis die zij hebben opgedaan gedurende hun eigen
werkzaamheden, dan wel vanuit hun persoonlijke achtergrond, en veel minder op basis van de
literatuur die zij over deze thematiek gelezen hebben. In het navolgende wordt dieper op deze
specificaties ingegaan.

169

De betrokken gemeenschappen
Ik zie niet veel verschil tussen Koerden, Turken of Marokkanen. De mentaliteit is
hetzelfde. Alleen bij de ene gebeurt het op de ene manier en bij de ander gaat het een
beetje té.
Bovenstaand citaat vat goed samen wat uit de analyse van de verschillende gesprekken naar voren
komt met betrekking tot de gemeenschappen waarin eergerelateerd geweld zich volgens de
respondenten voordoet. Alle respondenten die in hun dagelijkse werk 86 geconfronteerd worden met
daders en / of slachtoffers van eergerelateerd geweld geven namelijk gevraagd of ongevraagd aan in
welke gemeenschappen eergerelateerd geweld een rol speelt. Hierbij maken de respondenten veelal
een onderscheid tussen de verschillende vormen van geweld die per gemeenschap voorkomen. Het
gaat daarbij echter vooral om de meer in het oog springende vormen van geweld, zoals eerwraak,
verstoting, zelfmoord en achterlating. Het beperken van de keuzevrijheid van jongens en meisjes, wat
ook gezien kan worden als een vorm van geweld, wordt bijvoorbeeld niet expliciet aan één bepaalde
gemeenschap verbonden.
Daar waar een koppeling gelegd wordt tussen de geweldsvorm en één bepaalde gemeenschap,
komt het volgende stereotype beeld naar voren: Eerwraak (moord) komt met name bij Turken dan wel
Koerden voor, terwijl bij Marokkanen met name achterlating en verstoting voorkomt. Zo omschrijft
een respondent het ‘Marokkaanse geweld’ als volgt: “We weten dat bij de Marokkanen veel
familieleden naar Marokko gebracht worden en daar achtergelaten, en daar worden ze gewoon
uitgestoten en verminkt.” Terwijl een andere respondent de verschillen tussen Turken, Marokkanen en
Hindostanen als volgt omschrijft:
Ja, in Turkije komt het [eerwraak] ook verschrikkelijk veel voor. Maar dat is mijn
indruk na alle gesprekken die ik heb gevoerd. Maar dat kan ik totaal niet hardmaken.
Het enige wat wel zo is, is dat bij Marokkanen veel vaker gekozen wordt voor de
oplossing ‘verstoting’. En dat je bij Marokkanen ook vaak ziet dat er na een aantal
jaren de gemoederen wat bedaard zijn en dan wil het nog wel eens goed komen. Bij de
Turken, de Koerden niet. Ik geef een Marokkaanse veel meer kans om te overleven.
(…) Ik heb nog nooit meegemaakt dat een Marokkaanse vader zijn dochter heeft
vermoord om een eerprobleem. Maar verstoting komt wel heel veel voor. En bij
Hindoestanen zie je dan weer veel dat zelfmoord veel voorkomt, of het nu gedwongen
zelfmoord is of aanzet tot zelfmoord. Dus er is tussen de verschillende groepen wel
een heel groot verschil.
Respondenten verwijzen in onze gesprekken met hen niet alleen naar de Turkse, Koerdische,
Marokkaanse en Hindostaanse gemeenschappen, ook de Afghaanse, Iraanse, Irakese, Pakistaanse,
86

Hiermee wordt verwezen naar ketenpartners zoals politieagenten, mensen van de vrouwenopvang, maar ook
naar welzijnswerkers, maatschappelijk werkers en bemiddelaars van zelforganisaties. Bovendien gaat het om
mensen die vanuit hun onderzoeksfunctie te maken hebben met eergerelateerd geweld zaken. Al deze mensen
maken daarbij in de eerste plaats gebruik van hun praktijk kennis.

170

Egyptische, Surinaamse, Somalische, Ghanese en Sudanese gemeenschappen worden expliciet als
relevante gemeenschap genoemd, dan wel in voorbeelden gebruikt. Verondersteld kan worden dat de
gemeenschappen die men noemt veelal voortkomen uit de ervaringen die men gedurende de eigen
werkzaamheden heeft opgedaan. Onderstaand citaat van een maatschappelijk werker illustreert deze
stelling:
Interviewster 1: Is het probleem iets dat bij de Turkse of Koerdische gemeenschap
voorkomt?
Respondent: Nee, het is iets wat overal voorkomt. Het komt onder veertig landen voor.
Waaronder Spanje, Italië, Griekenland. Alleen hier in de praktijk ziet men het met name
bij Koerden, Turken, Afghanen, Irakezen. Dat komt ook door de media. Maar ik heb
wel zo’n geval meegemaakt.
Interviewster 2: Hoe dan bijvoorbeeld, hoe ben je daarvan op de hoogte geraakt?
Respondent: Ik ben benaderd door de cliënt zelf. Een Sudanees meisje, afkomstig van
een bekende familie. (…) Ze ging tegen de zin van haar familie met die jongen
samenwonen en trouwen. Die jongen krijgt geen goedkeuring van de familie. Maar ze
heeft het toch gedaan. Toen begonnen de dreigementen, zo van ‘Het kost jouw leven’.
Ze heeft heel lang geen contact gehad met haar familie, ondergedoken. Toen is de
politie erbij gehaald. Uiteindelijk is het wel goed gelopen.
Respondenten geven in hun voorbeelden ook aan dat eergerelateerd geweld zaken zich lang niet altijd
binnen één gemeenschap afspelen. Juist doordat eergerelateerd geweld vaak speelt bij ongewenste
relaties tussen jongens en meisjes, kan men te maken krijgen met twee verschillende gemeenschappen
binnen één casus. Daarbij kan het gaan om relaties tussen migranten en autochtonen, maar ook om
relaties tussen twee mensen uit verschillende gemeenschappen waarin eer een rol speelt, zoals
onderstaande casus illustreert:
Het Hindoestaanse meisje had een relatie met een Marokkaanse jongen. Zij raakt
zwanger. Zij durft dat niet tegen haar ouders te vertellen. Ze kiest voor weglopen of …
[zelfmoord]. Maar die jongen was van plan met haar te trouwen. Maar de Marokkaanse
ouders waren daar in het begin ook tegen. Ze zeiden: ‘Je gaat met een Boeddhist
trouwen. Straks zit je met problemen.’ Hij zei: ‘Ik kies voor mijn leven, zij heeft ook
voor mij gekozen.’ De ouders van het meisje waren ook tegen: ‘Er zijn genoeg
Hindoestanen hier, jij kiest voor iemand anders. Je kunt later niet in Marokko gaan
wonen.’ Met onze hulp en invloed hebben wij de familie van het Hindoestaanse meisje
uitgenodigd naar de tempel. We hebben daar thee gedronken en gepraat. Eindelijk zijn
ze het eens geworden over het trouwen, maar de ouders van het meisje zeiden: ‘Kind,
dan moet je maar gaan.’ De ouders van de Marokkaan waren tegen.
Dat er binnen de betrokken gemeenschappen ook nog verschillen kunnen bestaan, wordt door veel
minder respondenten aangegeven. Waar dit wel wordt aangegeven, wordt dit met name gedaan door
respondenten die zelf uit één van de genoemde gemeenschappen komen, dan wel één van deze
gemeenschappen vertegenwoordigen middels een zelforganisatie. Zij staan dan stil bij regionale
verschillen in het land van herkomst, maar ook bij verschillende etnische en religieuze stromingen
binnen de eigen gemeenschap en het onderscheid tussen opgroeien op het platteland of in de stad.

171

Vooral als het om Turken gaat, blijkt er echter ook door andere respondenten aandacht besteed
te worden aan regioverschillen 87. Naar aanleiding van de moord op Zeynep Boral in 2007 doet een
respondent bijvoorbeeld de volgende uitspraak: “Die dader is afkomstig uit Batman, ik zeg altijd ‘dat
is min of meer de hoofdstad van eerwraakland’.” Kijken naar de plek waar slachtoffers en daders van
eergerelateerd geweld oorspronkelijk vandaan komen, is ook een van de manieren waarop door de
politie nagegaan wordt of men te maken heeft met eergerelateerd geweld, maar zo zegt een
politiemedewerker:
Respondent 1: Ik zie wel eens staan, dat iemand bijvoorbeeld uit Batman komt…dat is
een vrouwonvriendelijke provincie. Maar dan denk ik; tja, het zit daar echt niet in de
grond. Dat is te simpel.(…) De regio is wel iets om rekening mee te houden. Maar dat is
in mijn optiek niet bepalend (…) Dat je dan min of meer voorgesorteerd staat voor…
Dat is gewoonweg veel te simpel. (…) Het is wel één van de zaken waar we rekening
mee houden, wat je meeneemt. Maar dat zijn wel hele globale dingen. Bijvoorbeeld het
oosten van Turkije, dat kan een factor zijn. Maar dat is meer dat je beter gaat kijken,
maar dat is niet zo dat je een uitspraak kan doen en kan zeggen: we hebben er weer één.
Ik zou dat griezelig vinden.
Respondent 2: In de checklist worden inderdaad meer vragen gesteld over het
migratieverleden. Maar je gaat meer vragen stellen om beter beeld op de situatie te
krijgen.
Als het om de betrokken gemeenschappen gaat, geeft een enkeling tot slot aan dat eergerelateerd
geweld ook bij autochtonen kan plaatsvinden. Vooral binnen orthodox christelijke gemeenschappen
zou de druk van de gemeenschap om je te houden aan de heersende normen en waarden bijna net zo
groot zijn als bij migranten het geval is, aldus een respondent. Een andere respondent gaat hier
eveneens op in, maar geeft daar wel de volgende nuancering bij:
…. ik kan wel volmondig zeggen dat die [zaken waar alleen autochtone Nederlanders bij
betrokken zijn] er zijn en dat er vergelijkbare mechanisme spelen. Maar ik moet er ook
wel meteen bij zeggen dat het geweldsgebruik ook weer anders is. Er zit natuurlijk een
enorme psychische druk. Maar dat mensen eigen rechter gaan spelen en mensen gaan
vermoorden kennen wij natuurlijk weinig. Maar goed, het gaat mij te ver om te zeggen
dat het hele eerverhaal geïmporteerd is.
Velen zien eergerelateerd geweld echter toch vooral als een probleem van de ander. Een uitzondering
op

deze

stelling

wordt

gevormd

door

de

respondenten

die

migranten-zelforganisaties

vertegenwoordigen. Zij zien eergerelateerd geweld juist als hun probleem. Het probleem speelt binnen
de gemeenschap die zij vertegenwoordigen en zij zien voor zichzelf een rol weggelegd als taboedoorbreker,

zij

willen

het

probleem bespreekbaar

maken

om

zo

te

komen

tot

een

mentaliteitsverandering.

87

Overigens geven ook Ferwerda en van Leiden (2005: 37) onder de noemer 'culturele achtergrond' aan dat het
oorspronkelijk herkomstgebied een van de risioindicatoren is.

172

In het voorgaande is aangegeven welke kenmerken door alle respondenten verbonden worden
aan eergerelateerd geweld. Daarbij zijn door middel van verschillende citaten al een aantal situaties
aan bod gekomen waarin volgens de respondenten eergerelateerd geweld een rol kan (gaan) spelen. In
het navolgende wordt dieper ingegaan op de concrete situaties die door de verschillende respondenten
genoemd worden.
Gevaarlijke situaties
De citaten die tot nu toe weergegeven zijn, maken duidelijk dat respondenten eergerelateerd geweld al
snel operationaliseren naar concrete situaties waarmee zij ofwel binnen hun werk geconfronteerd
worden, dan wel die zij vanuit hun eigen migranten achtergrond kennen of die zij als onderdeel van
hun reguliere werkzaamheden onderzocht hebben. Een verdere analyse van de gesprekken laat zien dat
er een aantal specifieke situaties zijn waarin de respondenten eergerelateerd geweld herkennen, zoals:
gedwongen huwelijk, geen maagd meer zijn, ongehuwd zwanger, verboden vriendje of vriendinnetje,
hoerig gedrag 88, roddel, het verlaten van de partner / scheiden, vreemdgaan, weglopen, botsingen
tussen ouders en kinderen en tot slot het hebben van een partner met andere religieuze of etnische
achtergrond 89.
Voorgaande opsomming maakt duidelijk dat de respondenten eergerelateerd geweld met name
herkennen in situaties waarin de relaties tussen mannen en vrouwen of de relaties tussen ouders en
kinderen onder druk staan. Waarin bovendien veelal de kuisheid van meisjes en / of vrouwen in het
geding is. Met andere woorden, de eerder genoemde normen en waarden die aan het eergerelateerd
geweld ten grondslag zouden liggen, worden door de respondenten impliciet geoperationaliseerd naar
normen en waarden die betrekking hebben op man - vrouw verhoudingen en het kuisheidsideaal (voor
vrouwen). Een verklaring voor de geconstateerde ‘impliciete’ uitwerking van waar de door de
respondent genoemde normen en waarden betrekking op hebben, kan wellicht wederom gevonden
worden in het feit dat men deze operationalisering, net als de culturele component, zo vanzelfsprekend
vindt dat men deze niet benoemt. Slechts een enkeling gaat hier wel expliciet op in :
Juist omdat het vanuit een andere – niet zoals huiselijk geweld – vanuit een andere
denkwijze, vanuit een andere mentaliteit hé, de onderdrukking van de… Wij zien het
voornamelijk als onderdrukking van de vrouw, omdat het zo op die manier voorkwam
hebben we gezegd, dit is toch was anders, we hebben het niet alleen over de moorden,
we hebben het ook over systematisch isoleren en onderdrukken van vrouwen en dat is
wat anders dan huiselijk geweld want huiselijk geweld, dat is een heel andere vorm
van geweld. (…) En eer, ik wil niet zeggen dat het onder Nederlanders niet bestaat,
natuurlijk hebben wij ook eer, maar de mentaliteit van dat je een vrouw moet
88

Onder hoerig gedrag vallen volgens respondenten allerlei gedragingen, zoals korte rokjes, contact met jongens,
enzovoort.
89
Daarmee komen de door de respondenten genoemde aanleidingen grotendeels overeen met de door Ferwerda
en Van Leiden (2005: 35-36) omschreven aanleidingen. Ferwerda en van Leiden benoemen daarnaast echter nog
verkrachting, onenigheid over bezit, het afpakken van kinderen en schaking als mogelijke aanleidingen voor
eergerelateerd geweld.

173

onderdrukken, he dat zullen mensen niet bewust zeggen, maar dat een vrouw zich
moet gedragen naar bepaalde codes, dat is voor ons de basis en dat heb je met name in
bepaalde subgroepen en dat wil dan ook niet zeggen dat alle Turken of Koerden het
hebben, maar bepaalde subgroepen in de Turkse en Koerdische gemeenschappen (...)
In bovenstaande citaat zijn vooral ook de aannames over cultuur interessant, namelijk eergerelateerd
geweld hoort bij een cultuur van ‘systematisch isoleren en onderdrukken van vrouwen’ en deze wordt
gecontrasteerd met cultuur van ‘Nederlanders’.
Behalve deze impliciete koppeling met het onder druk staan van man – vrouw verhoudingen en
het kuisheidsideaal, benoemen een aantal respondenten expliciet de rol van religie bij het ontstaan van
eergerelateerd geweld. Daarbij wordt religie echter niet gezien als een bron die eergerelateerd geweld
goedkeurt of verklaart. Een groot deel van de respondenten ontkent juist nadrukkelijk het verband
tussen religie (en meer specifiek de Islam) en eergerelateerd geweld. Religieverschillen worden echter
wel gezien als aanleiding voor eergerelateerd geweld, namelijk wanneer jongeren kiezen voor een
partner met een andere religieuze achtergrond.
Voorts wordt als bron voor conflicten tussen mannen en vrouwen en tussen ouders en kinderen,
die gepaard gaan met eergerelateerd geweld, door een paar respondenten het emancipatie proces
genoemd dat met name migranten vrouwen zouden doorlopen. Hun emancipatie leidt ertoe dat zij de
bestaande normen en waarden die binnen hun gezin gelden ter discussie stellen hetgeen tot conflicten
kan leidden. Twee respondenten die een zelforganisatie vertegenwoordigen omschrijven dit gegeven
als volgt:
Respondent 1: Een ding wat ik duidelijk wil zeggen is, we [de zelforganisaties] hebben
een proces in werking gesteld. Wanneer we ons werk goed doen, zal het geweld
toenemen, dat hebben we tegen Vogelaar 90 gezegd. Er is een heftig emancipatieproces
op gang, ook onder vluchtelingenvrouwen, dat is geen proces, dat is een regelrechte
strijd. En als er geweld is, dan is er geen tijd voor beleidsafspraken, we hebben korte
lijnen nodig om mensen snel te kunnen helpen, korte lijnen met mensen die verstand
van zaken hebben!! Op het moment dat we de weg vrij kunnen maken. Dat we zeggen:
‘Doe aangifte, we steunen je’, dan zal dat geweld toenemen. Vogelaar heeft dit herhaald
in de Kamer. (…)
Respondent 2: Over die emancipatie, ter nuancering misschien. Enerzijds heb je de
slachtoffers die het nu misschien wel durven te zeggen, maar eerder niet. Anderzijds heb
je ook meiden die zich meer gaan losmaken door het emancipatieproces.
Volgens deze respondenten zal eergerelateerd geweld in de toekomst alleen maar toenemen, doordat
men langs twee lijnen emancipeert: enerzijds in aangifte bereidheid en het zoeken van hulp, anderzijds
doordat men de onderliggende normen en waarden ter discussie gaat stellen.
Uit de opsomming van gevaarlijke situaties komt tot slot naar voren dat de respondenten met
name geconfronteerd worden met situaties waarin er problemen ontstaan tussen ouders en kinderen,
bijvoorbeeld wanneer kinderen weigeren mee te werken aan een gearrangeerd huwelijk. Door
90

Ella Vogelaar was vanaf 2007 tot november 2008 Minister voor Wonen, Wijken en Integratie.

174

verschillende respondenten wordt het opgroeien van kinderen binnen een Nederlandse context gezien
als oorzaak voor het ontstaan van moeilijkheden, doordat de ouders handelen vanuit de context waarin
zij zijn opgegroeid. De volgende respondent, die zelf een Marokkaanse achtergrond heeft, weet dit op
treffende wijze uit te leggen:
Door de migratie is er een kloof ontstaan tussen de eerste en de tweede generatie. Ik moet
de eerste Marokkaan nog ontmoeten die echt goed met zijn ouders kan praten over alle
onderwerpen. En dat heeft toch wel een beetje te maken met de nadagen van de
eercultuur. (…) Wij worden opgevoed met het idee ‘je mag geen seks voor het huwelijk
hebben, je mag geen vriendjes hebben als meisje.’ Als jongen dan weer wel.
Vriendinnetjes dan, want vriendjes mag ook niet. Er is een verschil in opvoeding tussen
jongens en meisjes en er wordt iets van je verwacht in trouwen en kinderen krijgen. En
het vrijgezellenleven is geen issue. Het is geen keuze, geen optie. En een fatsoenlijke
vrouw blijft ook getrouwd, het is niet goed als je gescheiden bent. Er leven allerlei ideeën
maar dat is een ideaal beeld wat men heeft en de realiteit heeft ons met mijlen ingehaald.
Want we raken zwanger, plegen abortussen, krijgen onechte kinderen (…) En als
jongetjes vriendinnetjes mogen hebben, dan mogen de meisjes ook een vriend. Want die
vriendinnetjes zijn dan die meiden.
Het feit dat een aantal respondenten wijst op de invloed van emancipatie en migratie op het ontstaan
van eergerelateerd geweld, maakt duidelijk dat respondenten de culturele component van
eergerelateerd geweld niet statisch interpreteren. In de praktijk worden de respondenten, zo blijkt uit
hun verhalen, met name geconfronteerd met situaties waarin ouders en kinderen of partners met elkaar
in onderhandeling zijn over de omgeschreven regels, of deze regels tarten. Het is interessant om te
constateren dat de verschuivingen die wij in deel I omschrijven, ook binnen deel II waargenomen
kunnen worden via de verhalen van de respondenten.

Conclusie
Geconcludeerd kan worden dat de omschrijvingen van de respondenten van eergerelateerd geweld
redelijk aan sluiten bij de werkdefinitie zoals deze is opgesteld door Ferweda en Van Leiden
(2005). Op verschillende punten wordt deze definitie echter aangevuld, gespecificeerd (er wordt
gewezen op verschillende vormen van geweld bij verschillende gemeenschappen) of
geëxpliciteerd (namelijk gekoppeld aan gender, en aan seksualiteit en daarmee aan meer of minder
patriarchale culturen). Opvallend is daarnaast dat de respondenten explicietere causale verbanden
leggen tussen oorzaken en gevolgen dan de werkdefinitie. Eergerelateerd geweld dreigt vooral
indien personen ongeschreven regels rondom gender, seksualiteit en autoriteit aantasten. Dit leidt
ertoe dat er accentverschillen optreden in de specificaties die respondenten vanuit hun eigen
werkervaring aanbrengen. Wellicht kan dit gegeven verklaren waarom verschillende respondenten
aangeven dat zij het gevoel hebben dat binnen het veld rondom eergerelateerd geweld,
verschillende definities gehanteerd worden: verschillende actoren operationaliseren wat
eergerelateerd geweld is vanuit hun eigen positie, vanuit de eigen rol die zij in het veld rondom
eergerelateerd geweld innemen en de belangen en / of behoeften die zij daarbij hebben.

175

2.2 Operationalisering per actor
Zoals in hoofdstuk 1 aangegeven is, vervullen actoren verschillende rollen binnen het veld rondom
eergerelateerd geweld. Daarbij verschilt bovendien de invulling van de reguliere-functie-rol per actor.
Uit het onderzoek blijkt dat afhankelijk van de rol die een actor binnen het veld rondom eergerelateerd
geweld heeft, men behoeft heeft aan een andere operationalisering van de werkdefinitie. De rol en
behoefte worden daarbij bepaald door de positie die men binnen het veld inneemt en het type geweld
waarmee men geconfronteerd wordt.
Dit verschil in behoefte qua operationalisering zien wij terug in de verschillende specificaties
die door respondenten aangebracht worden bij het omschrijven van eergerelateerd geweld. In het
vervolg van dit hoofdstuk zal per actor 91 uitgewerkt worden wat de verschillende behoeften zijn en tot
welke operationaliseringen deze leiden. Daarbij moet echter wel opgemerkt worden dat voor een
aantal actoren geldt dat zij al veel verder zijn met het ontwikkelen van een formele operationalisering
van eergerelateerd geweld naar het eigen werkveld dan anderen. Waar mogelijk baseren wij ons bij de
operationalisering van de definitie op uitspraken van vertegenwoordigers van een actor, dan wel op
documenten die door de actor gebruikt en / of geproduceerd zijn in dit verband. Daar waar actoren nog
niet zo ver zijn in de ontwikkeling van een eigen operationalisering, wordt op basis van uitspraken van
respondenten beredeneerd welke operationalisering door de betrokken actor gehanteerd wordt c.q. zou
moeten worden.

De politie
Door haar agenda-setting-rol behoort de politie tot de frontlinie binnen het veld rondom eergerelateerd
geweld. Dit heeft ertoe geleid dat als het gaat om een operationalisering van eergerelateerd geweld
naar het eigen werkveld toe zij een voorloper is. Zo heeft de politie een eigen ICT-toepassing
ontwikkeld om mogelijk eergerelateerd geweld zaken in een vroegtijdig stadium te herkennen, de
zogenaamde query 92. Wat zijn dan de zaken waar de politie zich vanuit haar reguliere-functie-rol op
richt? Janssen (2008a:9) omschrijft dit in een recent rapport 93 van het Landelijke Expertise Centrum
eergerelateerd geweld (LEC) als volgt:
Problematisch is het wanneer bij het herstellen van de geschonden eergevoelens burgers
op gewelddadige wijze het heft in eigen handen nemen. In een rechtsstaat ligt het
geweldsmonopolie nu eenmaal bij de staat. De politie beheert een belangrijk deel van
91

In dit deel worden algemene uitspraken gedaan over de verschillende actoren. Dit wordt gedaan om duidelijk
te maken hoe het verschil in positie en rol kan leiden tot andere accenten in de definiëring van eergerelateerd
geweld. Ten behoeve hiervan wordt in dit deel derhalve geen aandacht besteed aan de invloed van locale
verschillen op de definities / operationaliseringen van de actoren.
92
Zie voor informatie over dit instrument Janssen (2008a)
93
Het rapport is getiteld 'Instroom en vroegherkenning van mogelijke eerzaken bij de politie. Deelrapport 1' en is
het eerste deel in een serie van drie rapporten waarin ingegaan wordt op de casuïstiek die in 2006 door de Unit
MEP behandeld is.

176

dit monopolie en komt dus in het geweer wanneer zich gewelddadige vormen van
eigenrichting in verband met eerschendingen (dreigen) voor (te) doen.
De politie operationaliseert eergerelateerd geweld nadrukkelijk naar strafbare feiten en houdt zich
daarmee dus bezig met geweldsvormen die als strafbaar gezien worden. Vormen van eergerelateerd
geweld die niet strafbaar zijn, zoals achterlating, psychische druk, verstoting, blijken daarmee buiten
het bereik van de politie te vallen.
Voorgaande operationalisering tot strafbare zaken, leidt bovendien tot een focus op de daders
van eergerelateerd geweld. Dit zorgt ervoor dat de politie in haar definiëring van eergerelateerd
geweld extra aandacht heeft voor het collectieve element van eergerelateerd geweld, er wordt
nadrukkelijk rekening gehouden met meerdere daders. Men heeft bovendien oog voor de verschillende
typen daders, al eerder werd duidelijk dat de politie een van de weinige actoren is die naar vrouwen als
mogelijke daders van eergerelateerd geweld kijkt.

De vrouwenopvang
Een tweede agenda-setter die reeds een eigen operationalisering van eergerelateerd geweld heeft
ontwikkeld is de vrouwenopvang. Ervaringen in het verleden, waarin vrouwen die ondergebracht
waren bij de vrouwenopvang alsnog vermoord werden, hebben geleid tot een focus op veiligheid. Men
heeft daarom een risico-taxatie-instrument ontwikkeld waarin ten eerste getracht wordt om een
onderscheid te maken tussen huiselijk geweld en eergerelateerd geweld. Een onderscheid dat daarvoor
aangebracht wordt, is tussen de individuele dader bij huiselijk geweld en de collectieve dader bij
eergerelateerd geweld. Bovendien is het in het kader van de veiligheid van de cliënt belangrijk om te
weten of de eerschending al bekend is bij de bredere familie. Bekendheid leidt namelijk vaak tot druk
op de directe familie om actie te ondernemen, dan wel tot andere familieleden die zich ermee gaan
bemoeien, waardoor bemiddeling moeilijk wordt. Ten tweede tracht men via dit taxatieinstrument de
mate van bedreiging in kaart te brengen. Dit is namelijk een tweede factor die bepalend is voor het al
dan niet overgaan tot bemiddeling. Daarnaast wordt op basis van de mate van bedreiging bepaald of de
vrouw c.q. man opvang geboden moet worden, dan wel op een geheim adres ondergebracht moet
worden 94
Vanuit haar reguliere-functie-rol richt de vrouwenopvang zich op de opvang van met
eergerelateerd geweld bedreigde vrouwen c.q. mannen, haar functie-rol is daarmee duidelijk anders als
die van de politie. Zij hanteert daardoor ook een bredere definitie van (eergerelateerd) geweld dan de
politie. De vrouwenopvang richt zich immers niet alleen op de strafbare vormen van geweld, ook niet
strafbare vormen van geweld, zoals psychische druk, kunnen immers als bedreigend worden ervaren.

94

Zie voor informatie over dit taxatie instrument de digitale eergerelateerd geweld krant van de Federatie
Opvang (FO)
http://www.opvang.nl/leo/artikelen/raadplegen.asp?display=2&atoom=11298&atoomsrt=2&actie=2

177

De onderwijsinstellingen
Binnen onderwijsinstellingen wordt nog bredere definitie van (eergerelateerd) geweld gehanteerd dan
door de vrouwenopvang en de politie. Men spreekt binnen de pilot bij een tweetal ROC’s bijvoorbeeld
ook over zogenaamde ‘eerkwesties’ of ‘ere zaken’ in plaats van over eergerelateerd geweldszaken.
Onder eerkwesties worden situaties verstaan waarbinnen sprake is van spanningen waarin eer een rol
speelt, maar waarbij dit nog niet geëscaleerd hoeft te zijn tot feitelijk geweld. Het door scholen
aangebrachte onderscheid, heeft enerzijds te maken met het gegeven dat men zich op scholen vanuit
de toegeschreven reguliere-functie-rol richt op vroegherkenning. Anderzijds associëren scholen zich
ook liever niet met geweld, zo stelt een respondent.
Om invulling te geven aan hun bruggenbouwer-rol heeft men binnen onderwijsinstellingen
vervolgens behoefte aan een operationalisering van eerkwesties naar zogenaamde vroegsignalen.
Voorbeelden hiervan zijn: het niet meer naar school komen van leerlingen,het niet meedoen aan
buitenschoolse activiteiten, het niet stage mogen lopen of het contact met andere leerlingen / docenten
vermijden (Philips 2008). Recent is door het onderzoek en adviesbureau Beke binnen de scholen pilot
in Rotterdam en Twente onderzocht wat eventuele vroeg-signalen zijn. Hiervan wordt verslag gedaan
in het rapport “Leren van eer op school. Verschillende scholen zijn daarnaast bezig om
bewustwordingsprogramma’s, zoals het Zwarte Tulp programma 95 van Verdwaalde Gezichten en het
Shields 96 project van Movisie, voor hun leerlingen te implementeren. Deze zijn gericht op het
bewerkstelligen van een mentaliteitsverandering bij zowel mogelijk slachtoffers als daders van
eergerelateerd geweld.

De ASHG’s en het Bureau Jeugdzorg
De ASHG’s en de Bureaus Jeugdzorg hebben vanuit hun reguliere-functie-rol, net als scholen, een
signaleringsfunctie, alleen komen bij hen mensen met een gerichte vraag binnen. Het geweld hoeft
echter nog niet zodanig geëscaleerd te zijn dat de inzet van de vrouwenopvang of de politie vereist is.
Daarmee wordt door deze actoren een smallere definitie van geweld gehanteerd dan door scholen,
maar een bredere dan door de politie en door de vrouwenopvang.
Deze twee instanties moeten daarnaast vanuit hun bruggenbouwer-rol een onderscheid
aanbrengen tussen de eergerelateerd geweld zaken en de huiselijk geweld zaken. Deze twee vormen
van geweld hebben immers verschillende aanpakken nodig en moeten daarmee eventueel naar andere
instanties doorverwezen worden. In Amsterdam is aan deze rol bijvoorbeeld invulling gegeven door
aan een ASHG ook een specifiek meldpunt voor eergerelateerd geweld te verbinden.

95

Zie voor informatie:
http://www.verdwaaldegezichten.nl/index.php?option=com_content&task=section&id=9&Itemid=59
96
Zie voor informatie: http://www.eerwraak.info/doc/factsheet%20voorlichting.pdf

178

De gemeenten
Gemeenten nemen binnen het veld rondom eergerelateerd geweld een duidelijk andere rol in dan de
voorgaande actoren. Zij hebben over het algemeen geen direct contact met (mogelijke) slachtoffers en
daders van eergerelateerd geweld, maar zij moeten vanuit hun regiefunctie-rol de aanpak van
eergerelateerd geweld coördineren. Dit vereist een brede definitie van (eergerelateerd) geweld,
gemeenten richten zich namelijk zowel op de handhaving, als op de opvang als op de preventie.
Daarnaast vereist hun regiefunctie-rol een operationalisering van eergerelateerd geweld naar
omschrijvingen van de reguliere-functie-rollen die andere actoren moeten vervullen in de bestrijding
van eergerelateerd geweld. Zowel Amsterdam als Rotterdam hebben bijvoorbeeld een procesmodel
ontwikkeld waarin nauwkeurig aangegeven staat welke actor waarvoor verantwoordelijk is
(Werkgroep Ketenoverleg Eergerelateerd Geweld Amsterdam 2008, Albrecht & Ermers 2007).
Overigens geldt voor veel andere gemeenten dat zij zich nog niet met deze thematiek bezig houden
dan wel dat zij zich nog in de beginfase van een aanpak van eergerelateerd geweld bevinden.
Tot slot trachten de gemeenten te komen tot een integrale aanpak van eergerelateerd geweld,
hetgeen betekent dat zij kijken hoe zij eergerelateerd geweld kunnen verbinden aan aanverwante
thema’s. Zowel Amsterdam als Rotterdam kiezen er in dit geval voor om de aanpak van eergerelateerd
geweld te laten vallen onder de huiselijk geweld aanpak. Hier zien wij daarmee iets interessants
gebeuren: daar waar de actoren die in rechtstreeks contact staan met mogelijk slachtoffers van
eergerelateerd geweld juist proberen huiselijk geweld en eergerelateerd geweld van elkaar te
onderscheiden, wordt het door de gemeenten beleidsmatig weer samengevoegd.

De rijksoverheid
Op ministerieel niveau worden huiselijk geweld en eergerelateerd geweld echter weer uit elkaar
getrokken, namelijk in het Programma Eergerelateerd Geweld en in het Project Huiselijk Geweld.
Aanleiding voor deze operationalisering kan gevonden worden in de agenda-setting-rol van de politiek
die in eerste instantie zelfs pleitte voor een “groot project status” voor eergerelateerd geweld.
Overigens zijn beide onderdelen sinds kort wel samen ondergebracht binnen het overkoepelende
project ‘Veiligheid Begint Bij Voorkomen’ 97, waarin men zich richt op het verminderen van
criminaliteit in het algemeen.

De migrantenzelforganisaties
Als zijnde mede-vormgevers van de werkdefinitie hanteren een aantal koepelorganisaties voor
zelforganisaties deze expliciet, zoals het VON, in hun recente manifest ‘Vluchtelingen als
Changemakers in de strijd tegen eergerelateerd geweld’ en SMN in hun notitie ‘Van taboe naar
aanpak, notitie over de Marokkaanse gemeenschap en eergerelateerd geweld’. Opvallend is daarbij dat

97

Zie voor informatie: http://www.veiligheidbegintbijvoorkomen.nl/

179

beide organisaties de werkdefinitie vervolgens verder operationaliseren. Zo ontwikkelde SMN op
basis van gesprekken met hun achterban de volgende, “op de Marokkaanse doelgroep toegespitste”
definitie van eergerelateerd geweld:
…: ‘geweld dat gebruikt wordt naar aanleiding van een voorval waarbij de eer van
iemand of van een bepaald familie geschaad of beschaamd is. Men voelt zich gerechtigd
te handelen om de schade van zijn eer te herstellen’ (SMN 2008: 9).
VON specificeren de werkdefinitie daarentegen als volgt:
Eergerelateerd geweld komt voort uit de opvatting dat de vrouw het ‘eigendom’ is van
de man en haar familie, waaraan eer en status kan worden ontleend. Sociale druk, roddel
en schaamte bepalen de uitingen en gradatie van het geweld. Eergerelateerd geweld
komt daarmee voort uit een mentaliteit waarin het zelfbeschikkingsrecht van individuen
systematisch wordt onderdrukt. Het staat de persoonlijke ontwikkeling van meisjes en
vrouwen op alle mogelijke niveaus (mentaal, fysiek en economische) in de weg. (VON
2008 16).
Opvallend hierbij is dat VON nadrukkelijk voor een genderspecifieke definitie kiest. Een zelfde soort
operationalisering vinden wij terug bij het IOT, die stellen dat voor de aanpak van eergerelateerd
geweld “…een verandering in de traditionele positie van vrouwen en de verhouding tussen mannen en
vrouwen (IOT 2008: website)” nodig is.
Voorgaande illustreert nogmaals dat iedere actor een eigen positie in het veld inneemt en
daardoor behoefte heeft aan een definitie die aansluit bij die positie. VON zet zich al jaren in voor het
stoppen van geweld tegen vrouwen, een logisch gevolg hiervan is dat zij voor een genderspecifieke
definitie kiezen. SMN kiest er daarentegen voor om de definitie te operationaliseren op een wijze die
aansluit bij de vormen van geweld die binnen de Marokkaanse gemeenschap voorkomen.
Door de lokale zelforganisaties wordt in gesprekken met de achterban veelal niet direct over
eergerelateerd geweld gesproken. Men kiest ervoor om eergerelateerd geweld in de breedte te
operationaliseren naar bijvoorbeeld man – vrouw verhoudingen en opvoedkundige aspecten omdat dit
thema’s zijn die voor de achterban toegankelijker zijn. Bovendien zal men, als men vanuit de nieuwe
functie-rol wil werken aan een mentaliteitsverandering, ook een bredere definitie van eergerelateerd
geweld moeten hanteren. Eergerelateerd geweld komt immers volgens de respondenten voort uit
bepaalde normen en waarden die onderdeel uitmaken van een collectieve mentaliteit. Wil men aan die
mentaliteit iets doen, dan zal men de normen en waarden die hieraan ten grondslag liggen ter discussie
moeten stellen, zoals de opvattingen over man – vrouw relaties en ouder – kind relaties.

De media
De media kan vanuit haar reguliere-functie-rol gezien worden als een soort doorgeefluik van de
standpunten van de andere actoren. In die zin operationaliseert de media de werkdefinitie niet naar het

180

eigen werkterrein. Wel trachten verschillende actoren via de media invulling te geven aan de eigen
agenda-setting-rol. De discussie die in aanloop naar de herdenking van de moord op Zeynep Boral
ontstond over de vraag of deze moord een geval van eerwraak was, illustreert dit gegeven. Haar
moeder, de minister van Justitie, een betrokken journaliste, wetenschappers, vertegenwoordigers van
zelforganisaties, de politie, allen kwamen in de media aan het woord en trachten hun eigen
interpretatie van deze moord dominant te laten worden (zie bijvoorbeeld: de Nova uitzending van 7
juni 2008 98, Van der Zee 2008)

Materiedeskundigen
Voor de materiedeskundigen geldt dat zij allen vanuit een andere achtergrond en / of discipline naar de
eergerelateerd geweld thematiek kijken. Men kan daarom niet in het algemeen zeggen dat zij
eergerelateerd geweld op een specifieke wijze definiëren. Wel kan men constateren dat de door de
materiedeskundigen gehanteerde operationalisering van eergerelateerd geweld doorwerkt bij andere
actoren. Zo maakt de gemeente Rotterdam in haar aanpak van eergerelateerd geweld gebruik van de
diensten van Rob Ermers, zijn operationalisering kan men daardoor bij deze actor terug vinden (zie
bijvoorbeeld Albrecht & Ermers 2007). Ook de politie en het LEC maken gebruik van de diensten van
materiedeskundigen en binnen de scholen pilot helpt het Advies- en onderzoeksbureau Beke bij het
ontwikkelen van een lijst van vroeg-herkennings-signalen. De manier waarop de materiedeskundigen
de problematiek operationaliseren heeft dus op indirecte wijze grote invloed op het veld rondom
eergerelateerd geweld 99.

Burgerinitiatief
Voor de burgerinitiatieven geldt eigenlijk hetzelfde als voor de materiedeskundigen, onder deze actor
valt een grote diversiteit aan initiatieven, waardoor het lastig is om te spreken van één algemene
manier van operationaliseren naar het eigen werkveld. Hier wordt één initiatief uitgewerkt om dit
gegeven te illustreren, namelijk het initiatief van Adelheid Roosen om het toneelstuk Is.man te
schrijven. Het doel van het toneelstuk Is.man is volgens Roosen in de eerste plaats om eergerelateerd
geweld tot op zekere hoogte begrijpelijk te maken voor het publiek (expertise) en om aandacht te
vragen voor deze problematiek (agenda-setting). Zij combineert de expert- en de agenda-setting-rol
door in het toneelstuk te laten zien hoe zwaar een dader van eerwraak onder druk staat door zijn
omgeving.
Tegelijkertijd is het binnen Roosens vakgebied (de reguliere-functie-rol) echter belangrijk om
ook qua beeld iets moois op het toneel te laten zien. In dit geval kiest zij ervoor om een derwisj danser
op het toneel minuten lang rondjes te laten draaien en hier beelden op te projecteren. Tijdens een
98

De uitzending is te zien via:
http://www.uitzendinggemist.nl/index.php/aflevering?aflID=7216083&md5=409eae571c5f94bbaff92f1f0ae367c
4
99
Zie Deel I voor een uitwerking van de standpunten van een aantal materiedeskundigen.

181

discussiebijeenkomst na afloop van een voorstelling vraagt iemand waarom zij voor dit beeld gekozen
heeft, het is immers een islamitische dans, terwijl zij ontkent dat eergerelateerd geweld iets met de
Islam te maken heeft. Zij antwoordt hierop: het gaat mij niet erom een helemaal kloppend verhaal te
vertellen, ik ben geen wetenschapper, mij ging het hier om het beeld.

Conclusie
In hun rapport stellen Ferwerda en van Leiden op basis van hun onderzoek het volgende:
Uit de bijeenkomsten en de interviews komt als een rode draad naar voren dat er
veel belang gehecht wordt aan een brede werkdefinitie die door de diverse
beroepsgroepen die met het fenomeen eergerelateerd geweld worden
geconfronteerd, wordt gedeeld. Hierbij gaat het om het belang van ‘eenheid van
begrip’ (2005:43).
Uit de eerste paragraaf van dit hoofdstuk wordt duidelijk dat er bij de respondenten op een groot
aantal vlakken sprake is van ‘eenheid van begrip’, waarbij er ook veel overeenkomsten te
constateren zijn met de werkdefinitie zoals deze door Ferwerda en Van Leiden geformuleerd is. De
tweede paragraaf laat echter zien dat iedere actor te maken heeft met andere rollen en doelen, er
vindt daardoor een operationalisering van de definitie naar het eigen werkveld plaats. Dit is een
logische en ook noodzakelijke ontwikkeling. Belangrijk is daarbij wel dat bepaalde basis ideeën,
zoals de rol van het collectief bij eergerelateerd geweld, gedeeld blijven worden. Voor de mensen
die wij gesproken hebben, blijkt dit het geval te zijn. Wij hebben echter met name gesprekken
gevoerd met mensen die zich in de frontlinie bevinden van de Nederlandse aanpak van
eergerelateerd geweld. De vraag is of de wijkagent of de docent op school ook voldoende kennis
hebben van deze basis elementen. Het beeld dat door de respondenten geschetst wordt doet anders
vermoeden. Verder onderzoek is nodig om hier iets over te kunnen zeggen.

182

3. Aanpak, organisatie en samenwerking
Inleiding
Door de complexiteit van de problematiek vraagt de aanpak van eergerelateerd geweld
om een intensieve samenwerking tussen alle betrokken partijen: overheid, reguliere
instanties en gemeenschapsgroepen. Deze samenwerking is geen kwestie van keuze,
maar de enige keuze die er is om eergerelateerd geweld een halt toe te roepen.
Aldus Albrecht (2006:5-6), ketenregisseur van de Rotterdamse Keten Eergerelateerd Geweld. Een
dergelijke aanpak van eergerelateerd geweld is te plaatsen binnen de tendens om maatschappelijke
problemen via ‘ketensamenwerking’ aan te pakken. Ketensamenwerking wordt gezien als het nieuwe
ordeningsprincipe binnen de publieke sector: een manier om sturing te geven aan complexe, sociale
vraagstukken op het gebied van veiligheid, integratie, welzijn, gezondheidszorg en werkgelegenheid,
waarbij verschillende overheden en instellingen moeten samenwerken (Beemer e.a. 2003, Van der Aa
& Konijn 2004). De burger staat daarbij centraal, zijn of haar vraag dient als uitgangspunt. De
ketenaanpak kan daarmee gezien worden als een verbijzondering van het ‘vraaggestuurde’ werken dat
al eerder zijn intrede deed in het publieke domein.
De vraag is echter of alle actoren die op de een of andere manier betrokken zijn bij de aanpak
van eergerelateerd geweld en plaats innemen in een keten. In welke keten zou men bijvoorbeeld het
burgerinitiatief van Adelheid Roosen moeten plaatsen om de voorstelling ‘Is.man’ te schrijven en te
spelen in theaters en buurthuizen? Bovendien kan men zich afvragen of de bestrijding van
eergerelateerd geweld alleen via ketensamenwerking verloopt. Zijn er wellicht ook andere manieren
waarop actoren zich organiseren om dit probleem aan te pakken?
Nadat in hoofdstuk 1 ingegaan is op wie de hoofdrolspelers zijn binnen het veld rondom
eergerelateerd geweld en op basis waarvan zij deze centrale positie verkrijgen (deelvraag 1), is in
hoofdstuk 2 weergegeven welke betekenis door de respondenten aan eergerelateerd geweld gegeven
wordt (deelvraag2). Daarbij is bovendien stil gestaan bij de gevolgen van het verschil in (regulierefunctie) rollen van actoren voor de operationalisering van eergerelateerd geweld. In dit laatste
hoofdstuk van Deel II wordt antwoord gegeven op de laatste drie deelvragen van dit deelonderzoek. In
de eerste paragraaf wordt ingegaan op hoe eergerelateerd geweld volgens de respondenten bestreden
zou moeten worden en wordt schematische weergegeven hoe de actoren zich rondom de eergerelateerd
geweld problematiek organiseren. In de resterende paragrafen worden de verschillende vormen van
organiseren verder uitgewerkt, waarbij tegelijkertijd ingegaan wordt op hoe men de samenwerking
binnen de verschillende organisatievormen ervaart.

183

3.1 Een tweesporenbeleid en de verschillende vormen van organisatie
Uit ons onderzoek blijkt dat de respondenten met betrekking tot de aanpak van eergerelateerd geweld
veelal een tweesporenbeleid 100 voorstaan: enerzijds wordt gesteld dat eergerelateerd geweld niet te
tolereren is, er moet streng tegen opgetreden worden, er moet gehandhaafd worden, tegelijkertijd moet
er ook gewerkt worden aan een mentaliteitsverandering binnen de betrokken gemeenschappen. Dit
tweesporenbeleid wordt door de respondenten bijna als vanzelf vertaald naar een rolverdeling voor de
betrokken actoren.
In het bijzonder zelforganisaties worden aangesproken op hun rol als mentaliteitsveranderaar.
Daarbij wordt door de respondenten gewezen op twee typen mentaliteitsverandering. Enerzijds wordt
van zelforganisaties verwacht dat zij werken aan een mentaliteitsverandering bij hun achterban ten
opzichte van eergerelateerd geweld. Bovendien zouden de zelforganisaties volgens de respondenten
moeten werken aan een mentaliteitsverandering in het denken over de beschikbare hulpverlening.
De koepelorganisaties voor zelforganisaties, het VON, SMN, IOT en STO, hebben zich in het
kaderprogramma “Aan de goede kant van eer” deze nieuwe rol al eigen gemaakt. Men ziet zichzelf als
probleemhouder en wil vanuit dit probleemhouderschap samen met andere partijen werken aan de
aanpak van eergerelateerd geweld. Zij werken daarbij, zo blijkt uit een notitie van SMN, inderdaad aan
een 'dubbele mentaliteitsverandering':
Het SMN richt zich hierbij op de volgende aandachtspunten:
1. De problemen die het gevolg zijn van ontwikkelingen binnen de Marokkaanse
gemeenschap, zoals de wederzijdse vervreemding tussen kinderen en hun
ouders en kwesties rond de man/vrouw-verhoudingen. Veel geweldskwesties
komen hieruit voort. Het SMN wil de dialoog over deze thematiek stimuleren en
aansturen op verandering van mentaliteit en gedrag.
2. De relatie tussen de Marokkaanse gemeenschap enerzijds en de politie en
hulpverlening anderzijds is problematisch. Deze relatie wordt gekenmerkt door
angst, onwetendheid en wantrouwen. Het is in dit geval belangrijk om deze
relatie te verbeteren door dialoog, voorlichting, interculturalistatie van
instellingen, samenwerking en het delen van kennis en ervaring (SMN 2008: 7).
Tegelijkertijd claimen de politie, de vrouwenopvang, het maatschappelijk werk, enzovoort, de rol van
handhaver en hulpverlener. Zij krijgen deze rol, die aansluit bij hun reguliere-functie-rollen, echter
ook toegewezen door de zelforganisaties. Navolgend citaat illustreert dit gegeven:
De veiligheid is niet onze [van de zelforganisatie] kerntaak, we hebben ook niet de
bevoegdheid om die verantwoordelijkheid op ons te nemen. Op het moment dat je dan
een signaal ziet van: “hier gaat het niet goed”, moeten wij niet de hulpverlener
uithangen. Maar wij moeten onmiddellijk aan de rechtshandhaving vragen of zij ook
zien wat wij zien.

100

Deze typering is overgenomen van een respondent omdat het adequaat omschrijft wat wij bij de andere
respondenten terug vinden.

184

Het tweesporenbeleid wordt door de respondenten niet alleen geoperationaliseerd naar bepaalde rollen
voor de verschillende actoren, zij operationaliseren dit beleid ook naar specifieke aandachtspunten
binnen de verschillende werkgebieden, zoals een betere signaleringsfunctie binnen de politie, het
opstarten van een dialoog en het bijbrengen van kennis over de hulpverlening door
migrantenzelforganisaties en normstellend beleid voeren door de politiek. Daarbij verwijzen
respondenten naar aandachtspunten binnen het eigen werkgebied, maar vooral ook naar de
werkgebieden van partners waarvan zij vinden dat die hun zaken nog niet op orde hebben. In het
vervolg van dit hoofdstuk zullen beide vormen van operationalisering verder uitgewerkt worden.
Zoals in het voorgaande aangegeven is, wordt door de respondenten met betrekking tot de aanpak van
eergerelateerd geweld gedacht in termen van een tweesporenbeleid. Dit tweesporenbeleid kan
teruggevonden worden in de manier waarop de actoren zich rondom de eergerelateerd geweld
problematiek organiseren. Er blijken naast elkaar twee lijnen van organisatie te ontstaan. Binnen de
eerste lijn richt men zich daarbij op handhaving en hulpverlening, terwijl men zich binnen de tweede
lijn richt op het realiseren van een mentaliteitsverandering.
Beide organisatie lijnen verbinden daarbij landelijk opererende actoren met actoren die op
lokaal niveau actief zijn. De eerste organisatie lijn verbindt daarmee de rijksoverheid, die beleid op het
gebied van hulpverlening, handhaving en preventie ontwikkelt, met de lokale actoren, die via
ketensamenwerking de hulpverlening en strafrechtelijke aanpak van eergerelateerd geweld zaken
organiseren. De tweede organisatie lijn verbindt vervolgens de koepelorganisaties voor
zelforganisaties met de lokale zelforganisaties waarmee zij het kaderprogramma 'Aan de goede kant
van eer' willen realiseren.
Uiteraard bestaan er ook dwarsverbanden tussen deze twee organisatielijnen. Vanuit de
Rijksoverheid, meer specifiek vanuit het programmaministerie Wonen, Wijken en Integratie, worden
de koepelorganisaties ondersteund in hun nieuwe rol als mentaliteitsveranderaar. Terwijl de
koepelorganisaties op hun beurt, vanuit hun rol als agenda-setter, het overheidsbeleid trachten te
beïnvloeden. Op lokaal niveau wordt, onder andere als onderdeel van het kaderprogramma van de
koepelorganisaties, gewerkt aan samenwerking tussen de zelforganisaties en de ketenpartners.
Tot slot kan men in het veld rondom eergerelateerd geweld ook burgerinitiatieven waarnemen.
Deze initiatieven bevinden zich enerzijds op het snijvlak tussen mentaliteitsverandering en
hulpverlening en tussen landelijke en lokale activiteiten anderzijds. Overigens vinden alle vormen van
organisatie binnen de Nederlandse context plaats, waarin de media en de politiek een rol in de
agendering vervullen en daarmee het publieke discours rondom eergerelateerd geweld en de aanpak
hiervan beïnvloeden.

185

Schematisch kan men het voorgaande als volgt weergeven:
Figuur 2. Verticale en horizontale organisatievormen in de Nederlandse aanpak van eergerelateerd
geweld
Context: Samenleving, media, politiek

Landelijk organisatie

Rijksoverheid
Rijksoverheid

Hulpverlening en handhaving

Koepelorganisaties
Koepelorganisaties
voor zelforganisaties
voor

BurgerBurgerinitiatieve
initiatieven

Mentaliteitsverandering

Lokale
zelforganisaties
Lokale
Zelforganisaties

Ketenpartners
Lokale Ketensamenwerking in bv
Rotterdam, Amsterdam en Den
Haag.
Lokale organisatie

Uiteraard gaat het in dit schema om een vereenvoudigde weergave van de werkelijkheid. Door
bepaalde kenmerken van de werkelijkheid te accentueren wordt het mogelijk om deze werkelijkheid
beter te begrijpen. Tegelijkertijd leidt een ideaaltypisch weergave van de werkelijkheid tot
informatieverlies. Sommige actoren opereren bijvoorbeeld in het grensgebied tussen hulpverlening en
mentaliteitsverandering. Een voorbeeld hiervan is de onderwijssector. Zoals in hoofdstuk 1
aangegeven is, wordt van de onderwijssector verwacht dat zij enerzijds mogelijke eergerelateerd
geweldszaken vroegtijdig signaleren en zo nodig doorverwijzen naar andere actoren, terwijl zij
tegelijkertijd werken aan een mentaliteitsverandering binnen hun leerlingenpopulatie.
Ten behoeve van de overzichtelijkheid van dit schema zijn bovendien de verschillende
sectorale koepelorganisaties, zoals de Federatie Opvang en de MO-groep, niet in het schema
weergegeven. Zij vervullen, zoals later in dit hoofdstuk zal blijken, echter een belangrijke rol in de
organisatielijn tussen de rijksoverheid en de lokale ketenpartners.

186

Conclusie
Binnen de publieke sector bestaat de tendens om complexe, maatschappelijke problemen via
zogenaamde ketensamenwerking aan te pakken, zo ook bij de bestrijding van eergerelateerd
geweld (Beemer e.a. 2003, van der Aa & Konijn 2004). Het hier gepresenteerde onderzoek laat
echter zien dat dit niet de enige wijze is waarop de betrokken actoren zich rondom de
eergerelateerd-geweldproblematiek organiseren. Organisatie rondom deze thematiek vindt
allereerst plaats op basis van een tweesporenbeleid, waarbij actoren voornamelijk actief zijn
binnen één van beide sporen. Binnen het eerste spoor richt men zich vooral op handhaving van de
wet en hulpverlening. Actief binnen dit spoor zijn bijvoorbeeld de vrouwenopvang, de ASHG’s en
de politie. Binnen het tweede spoor richt men zich op het bewerkstellingen van een dubbele
mentaliteitsverandering. Deze rol wordt met name vervuld door zelforganisaties. Zij werken
binnen hun achterban zowel aan een mentaliteitsverandering ten opzichte van eergerelateerd
geweld, als aan een mentaliteitsverandering in het denken over de beschikbare hulpverlening.
Daarnaast worden organisatielijnen uitgezet tussen landelijk opererende actoren en lokaal
opererende actoren, alsook tussen actoren die binnen de verschillende sporen actief zijn. In het
vervolg van dit hoofdstuk zullen de verschillende actoren, de organisatie lijnen en de
samenwerkingsrelaties die in het, in 3.1 gepresenteerde, schema weergegeven zijn verder
uitgewerkt worden. Deze uitwerking vindt plaats op basis van de gesprekken die wij met
organisatiemedewerkers gevoerd hebben, documenten die door de betrokken organisaties
geproduceerd zijn, dan wel gebruikt worden en observaties die wij gedaan hebben. Dit heeft tot
gevolg dat er in dit hoofdstuk enerzijds beschreven wordt hoe de organisatie binnen het veld
rondom eergerelateerd geweld feitelijk verloopt, anderzijds wordt ook stil gestaan bij hoe de
organisatie door de respondenten beleefd wordt, dan wel hoe de organisatielijnen volgens de
respondenten idealiter zouden moeten lopen.

3.2 De landelijke opererende actoren en hun interne organisatie
In paragraaf 1.1 is als kort stil gestaan bij het gegeven dat aan externe samenwerkingsverbanden
interne organisatie vooraf gaat. In het eerste deel van deze paragraaf wordt daarom ingegaan op de
manier waarop de twee landelijk opererende actoren, de rijksoverheid en de koepelorganisaties voor
zelforganisaties, zich intern organiseren rondom de eergerelateerd geweld problematiek.

3.2.1 De Rijksoverheid
Binnen de rijksoverheid organiseert men zich rondom het thema eergerelateerd geweld via een
interdepartementaal Programma Eergerelateerd Geweld. Dit programma is in 2006 ontstaan naar

187

aanleiding van Kamervragen over de bestrijding van eergerelateerd geweld. Centraal staan binnen dit
programma de volgende doelstellingen:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Slachtoffers en risicogemeenschappen zijn weerbaar bij eergerelateerd geweld
Hulpverleners zijn in staat (dreiging van) eergerelateerd geweld te herkennen
Hulpverleners zijn in staat (potentiële) slachtoffers van eergerelateerd geweld te
helpen
Hulpverleners werken onderling samen
Instellingen werken met gemeenschappen samen
Het aanbod van opvangplaatsen is toereikend voor de (potentiële) slachtoffers van
eergerelateerd geweld
Politie en Justitie zijn in staat om daders van eergerelateerd geweld op te sporen en te
vervolgen
Inzicht in het verschijnsel eergerelateerd geweld is op gedegen onderzoek gebaseerd
Politie, Vouwenopvang, OM en andere relevante instanties registreren zaken van
eergerelateerd geweld eenduidig
Aanpak voor het tegengaan van eergerelateerd geweld is integraal (Ministerie van
Justitie 2007:1-2)

Aan het bereiken van deze doelstellingen wordt middels een drietal projecten gewerkt: het project
Maatschappelijke preventie, het project Bescherming en het project Strafrechtelijke aanpak.
Coördinatie van de strafrechtelijke aanpak vindt plaats vanuit het Ministerie van Justitie, de
'aansturing' 101 van het project bescherming gebeurt vanuit het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS) en de maatschappelijke preventie wordt ontwikkeld / ondersteund door het
programmaministerie voor Wonen, Wijken en Integratie (WWI), dat onderdeel uitmaakt van het
Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM). Tot slot wordt vanuit het
programmabureau, dat onderdeel uitmaakt van het Ministerie van Justitie, 'aansturing' gegeven aan de
bestuurlijke aanpak en het onderzoek naar aard en omvang van eergerelateerd geweld.
De coördinatie van dit programma lag in eerste instantie bij de toenmalig minister van
Vreemdelingenzaken en Integratie, Rita Verdonk, met de directie Inburgering en Integratie (toen nog
geheten: Directie Coördinatie Integratiebeleid Minderheden) als coördinerende directie. Bij de start
van het Programma Eergerelateerd Geweld in 2006 is de coördinerende taak echter ondergebracht bij
een directie binnen Ministerie van Justitie en sinds de aanvang van de huidige kabinetsperiode is de
Minister van Justitie, Hirsch Balin, coördinerend minister.
Binnen het Programma Eergerelateerd Geweld werken een aantal ministeries samen. Zij doen
dit echter alle drie vanuit een eigen reguliere rol en politieke verantwoordelijkheid. De bij de
ministeries gevestigde projectmedewerkers bevinden zich daardoor soms in een spanningsveld;
enerzijds werken zij mee aan het Programma, anderzijds leggen zij in de eerste plaats verantwoording
af aan hun eigen minister. Een medewerker bij een van de betrokken ministeries legt dit als volgt uit:

101

De term 'aansturing' staat tussen aanhalingstekens omdat er, zoals later in dit hoofdstuk zal worden toegelicht,
niet echt sprake is van aansturing, er is erder sprake van onderhandeling.

188

De coördinatie ligt bij de minister van Justitie. Het programmabureau valt ook onder de
minister van Justitie. Wat wij doen voor het programma is onder die vlag. Maar de
onderdelen die belegd zijn bij andere departementen, VWS en WWI, hebben een eigen
minister en een eigen verantwoordelijkheid.
Interviewer: Ik had het idee dat [de programma manager] dat coördineert, het hele
programma, wat jullie aan het doen zijn, wat ze bij de andere departementen aan het
doen zijn?
Respondent: In principe wel, (...) Bij grote programma's en projecten heb je altijd,
wanneer er verschillende departementen betrokken zijn, dat deze departementen
hiërarchisch onder hun eigen minister vallen. Dus in de lijn van de eigen minister wordt
een bepaald beleid gedaan en wordt er meegewerkt aan interdepartementale projecten en
trajecten. Als je die departementen ziet als verticale lijnen met een hiërarchie, dan heb je
dwars, horizontaal, daarop een programma. Op de kruispunten moeten beslissingen
genomen worden. Als er verschil van inzicht is over: Moet het iets zijn wat
integratiebeleid is of beleid ten aanzien van de vrouwenopvang, of moeten we iets doen
wat programmabeleid is? Op zich valt dat samen, maar het kan ook verschillen. Dat
moet dan afgestemd worden en daar moet de stuurgroep, waar niet eens alleen VWS en
WWI en Justitie inzitten, maar ook die andere betrokken departementen, bijvoorbeeld
emancipatiebeleid, beslissen over hoofdlijnen.
Behalve intern, binnen het eigen ministerie en het Programma Eergerelateerd Geweld, moet er ook
extern, met ministeries die geen rol spelen in het Programma, afstemming plaats vinden. Zoals met het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties als het gaat om de lange termijn
financiering van politie-inzet op het gebied van eergerelateerd geweld. Of het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) over het oppakken van eergerelateerd geweld binnen de
onderwijssector.
Bovendien moet er ook afstemming plaatsvinden met andere programma’s en / of projecten, die
raken aan het Programma Eergerelateerd Geweld, zoals het Project Huiselijk Geweld, het
actieprogramma ‘Kinderen Veilig Thuis’ 102 en de aanpak van Vrouwelijke Genitale Verminking.
Volgens een respondent komt deze samenwerking nu langzaam op gang:
Wij werken zoveel mogelijk met elkaar samen, dat begint nu goed van de grond te
komen. Wat wij bijvoorbeeld proberen te doen, is een instapcursus voor professionals
over huiselijk en eergerelateerd geweld zoveel mogelijk op elkaar te laten aansluiten.
Wat we verder ook proberen te doen, is deskundigheidsbevordering, voor wat betreft
signaleren van huiselijk en eergerelateerd geweld, proberen we initiatieven beter op
elkaar te laten aansluiten.
Eén van de manieren waarop men bijvoorbeeld werkt aan het 'op elkaar laten aansluiten van
initiatieven'

is

het

ontwikkelen

van

een

verplichte

meldcode

voor

huiselijk

geweld,

kindermishandeling, vrouwelijke genitale verminking en eergerelateerd geweld. In deze meldcode
staat beschreven hoe professionals die met één van deze vormen van geweld geconfronteerd worden,
moet handelen (TK 2007-2008, 28 345). Een tweede manier waarop de afstemming tussen
verschillende programma's wordt bevorderd is via de bundeling van een aantal programma's en
102

Zie voor informatie: http://www.jeugdengezin.nl/dossiers/kindermishandeling/default.asp

189

projecten binnen één overkoepelend programma. Het Programma Eergerelateerd Geweld maakt
bijvoorbeeld sinds kort deel uit van het overkoepelende programma ‘Veiligheid Begint Bij
Voorkomen’ (VBBV).
Tot slot geldt voor het Programma Eergerelateerd Geweld dat het de bijzondere aandacht van
de politiek geniet, het waren immers Kamervragen die geleid hebben tot de totstandkoming van het
programma. Dit zorgt er ook voor dat er regelmatig aan de kamer gerapporteerd moet worden over de
voortgang van het programma 103. Een respondent verwoordt de invloed van de politiek op het
dagelijkse reilen en zeilen binnen een ministerie als volgt:
Het is in ieder geval wel het belangrijkste, het bedienen van de politiek, de Kamer, de
minister, dat is wel het belangrijkste onderdeel van het werk. Dat heeft wel voorrang
boven alles. Als de Kamer iets vraagt, dan laten wij alles uit onze handen vallen, dat
gaat gewoon voor. Het is natuurlijk ook heel belangrijk om te proberen je minister
zoveel mogelijk in te zetten, want dat is ook een kwestie van promotie, voorlichting,
creëren van draagvlak.
Uit het voorgaande blijkt dat het Programma Eergerelateerd Geweld op allerlei manieren ingebed is
binnen de rijksoverheid, namelijk binnen de betrokken ministeries, tussen de verschillende
programma’s en de andere, aanverwante ministeries en onder de directe invloedssfeer van de politiek.
Met andere woorden, aan externe samenwerking gaat in dit geval een uitgebreide interne
operationalisering, afstemming en samenwerking vooraf. In het navolgende zal blijken dat dit niet
alleen voor de rijksoverheid geldt, ook andere actoren zullen eerst hun eigen organisatie op orde
moeten hebben, alvorens zij op een goede manier met andere actoren kunnen samenwerken.

3.2.2 De koepels voor zelforganisaties
De verschillende koepelorganisaties voor zelforganisaties die betrokken zijn bij de aanpak van
eergerelateerd geweld, het VON, het SMN, het IOT en STO, houden zich, volgens respondenten die
werkzaam zijn bij deze koepelorganisaties, al jaren afzonderlijk bezig met thema’s die raken aan de
problematiek van eergerelateerd geweld, zoals man – vrouw verhoudingen en huiselijk geweld. Naar
aanleiding van de schietpartij op een school in Veghel wordt het Inspraak Orgaan Turken (IOT) echter
door de rijksoverheid opgeroepen om zich specifiek bezig te houden met het thema eergerelateerd
geweld:
Respondent: De start was in 2000 toen van Boxtel het IOT bij zich riep en zei dat wat er
in Veghel was gebeurd, dat hij dat niet graag zag. Hij zei dat het eerwraak was, waar het
kennelijk om begonnen was, [en dat er] maar eens diepgaand met de achterban
besproken zou moeten worden. En dat hebben we gedaan.
Interviewster: Kon u zich daarin vinden?

103

Zie voor de verschillende voortgangsrapportage:
http://www.minjus.nl/onderwerpen/criminaliteit/eergelateerd_geweld/

190

Respondent: Dat stuitte aanvankelijk op veel weerstand. Het bestuur had iets van dat
valt niet binnen onze taken want wij zijn voor belangenbehartiging. Het argument was
ook: Er is al genoeg negatieve aandacht, we moeten onze vuile was niet buiten hangen.
Tot reacties van mensen die zeiden: “Als het mijn dochter was geweest, dan had ik
hetzelfde gedaan.”
(...)
Interviewster En hoe… is die weerstand overwonnen?
Respondent: Van Boxtel heeft aardig moeten aanzetten. Hij heeft gezegd: “Moet je
horen, ik heb inspraakorganen om mee te kunnen overleggen en om te weten hoe
bepaalde zaken leven in bepaalde gemeenschappen en als ik dat wil weten, zoeken jullie
dat maar voor me uit 104.” Toen is er uiteindelijk een project ontwikkeld (…)
Volgens een respondent, die werkzaam is bij de rijksoverheid, zakte daarna zowel bij het IOT als bij
andere actoren de aandacht voor eergerelateerd geweld echter weer in. Pas in 2005 herleefde de
aandacht voor eergerelateerd geweld weer. Mede naar aanleiding van een aantal eerwraak zaken houdt
de politiek zich expliciet met deze thematiek bezig. Deze hernieuwde aandacht, alsmede de resultaten
van de door de Unit MEP uitgevoerde pilotstudy naar aard en omvang van eergerelateerd geweld in
Nederland, leidden ertoe dat een aantal koepelorganisaties zich gemeenschappelijk organiseren in de
strijd tegen eergerelateerd geweld. Samen schrijven zij een brief aan toenmalig Minister van
Vreemdelingenzaken en Integratie, Rita Verdonk. Het VON, het SMN en het IOT geven hierin aan dat
zij een rol willen spelen in de aanpak van eergerelateerd geweld, zij willen hierin bovendien gezien
worden als beleidspartners. Verdonk grijpt dit aanbod aan en ondersteunt de koepelorganisatie via
subsidies wanneer zij samen een handelingsprotocol willen ontwikkelen. In dit protocol zijn richtlijnen
opgenomen over de rol die zelforganisaties kunnen spelen bij de bestrijding van eergerelateerd
geweld 105.
Het is echter niet gemakkelijk om samen een dergelijk protocol te ontwikkelen. Een
vertegenwoordiger van één van de betrokken koepelorganisaties omschrijft dit als volgt:
Toen we het gingen maken wisten we niet wat we ervan moesten denken. ‘Voor wie is
het? Wat moet het voorstellen?’ Een handelingsprotocol is eigenlijk gewoon een
richtlijn voor organisaties van hoe ze het kunnen aanpakken.(…) Ik heb zoiets van ‘het
is niet helemaal af’. Je moet kijken naar de organisaties en wat voor mogelijkheden die
hebben. Wij gaan het ook een beetje aanpassen voor onze eigen organisaties. (...)
In dat opzicht is het handelingsprotocol dan ook een concept. (…) Wij zien het ook als
een ‘intentieverklaring’, dus in die zin ‘iedereen die zich aan dat handelingsprotocol
bindt, bindt zich aan dat ene handelingsprotocol’. (...) Het geeft een beetje aan van wat
je kunt doen, hoe je kunt samenwerken. (...) Maar op zich vind ik het geen slecht
document, maar het moet een beetje aangepast worden.
Het citaat maakt duidelijk dat voor het handelingsprotocol hetzelfde geldt als voor de werkdefinitie
van eergerelateerd geweld: Beiden worden door de koepelorganisaties naar de eigen achterban toe
geoperationaliseerd. Dit blijkt, net als de operationalisering van de werkdefinitie, te maken te hebben
104
105

Van Boxtel beroept zich daarmee op de in hoofdstuk 1 omschreven Wet Overleg Minderheden, de WOM.
Zie voor informatie over dit handelingsprotocol: http://www.iot.nl/artikel_lees.php?lang=nl&artikelID=1308

191

met het feit dat de koepelorganisaties een verschillende achterban vertegenwoordigen. Zij treden in de
eerste plaats op als belangenbehartiger van die eigen achterban, daar zijn ze via de Wet Minderheden
Overleg (WOM) ook toe verplicht. Men kan daarmee tussen de koepelorganisaties eenzelfde soort
spanningsveld waarnemen als binnen het Programma Eergerelateerd Geweld, waarin de medewerkers
in de eerste plaats de belangen van hun eigen minister behartigen.
De samenwerking tussen de koepelorganisaties krijgt een vervolg in de vorm van een
gemeenschappelijk kaderprogramma, genaamd “Aan de goede kant van Eer”. Doel van dit
kaderprogramma is ten eerste om op groepsniveau binnen de achterban te werken aan de, in paragraaf
3.1 beschreven, dubbele mentaliteitsverandering. Ten tweede om op individueel niveau te werken aan
de weerbaarheid van mogelijke slachtoffers van eergerelateerd geweld. Ten derde om op lokaal
niveau, binnen een tiental gemeenten, te werken aan de samenwerking tussen de zelforganisaties en de
ketenpartners. Overigens geldt ook voor dit kaderprogramma dat de verschillende koepelorganisatie
dit via deelprogramma's toegespitst hebben op de eigen achterbannen.
Hoewel de inbedding van het kaderprogramma “Aan de goede kant van eer” minder complex
lijkt dan de inbedding van het beleidsprogramma Eergerelateerd Geweld, is het spanningsveld waarin
de koepelorganisatie zich bevinden niet minder groot. Enerzijds zien zij zichzelf als probleemhouder
en agenderen zij het probleem bij de betrokken ministers. Bovendien hebben andere actoren
hooggespannen

verwachtingen

van

de

nieuwe

rol

van

de

koepelorganisaties

als

mentaliteitsveranderaar (zie 3.1). Anderzijds hebben de koepelorganisaties te maken met eigen een
achterban die zich door de koepelorganisatie vertegenwoordigd moeten voelen. Daarbij wordt ook
door de rijksoverheid geëist dat de in het Landelijk Overleg Minderheden (LOM) vertegenwoordigde
koepelorganisaties een brede achterban hebben en dus representatief zijn. Met andere woorden, de
koepelorganisaties moeten ook weer niet té ver voor de troepen uitlopen. Dit spanningsveld leidt ertoe
dat men continu bezig is om een balans te vinden tussen de verschillende rollen die men als
koepelorganisatie heeft: belangenbehartiger van de achterbannen, agenda-setter in het LOM en
mentaliteitsveranderaar.
Werken aan een mentaliteitsverandering
Zoals hierboven aangegeven is, hebben andere actoren hooggespannen verwachtingen van de
mentaliteitsveranderaar-rol van de zelforganisaties. Het werken aan een mentaliteitsverandering is
echter geen gemakkelijke opgave. Volgens twee vertegenwoordigers van een koepelorganisatie moet
men daarvoor een nieuwe balans vinden tussen het individu en de groep, waarbij bovendien geweld
niet meer als oplossing gezien wordt:
Respondent 1: Er moet gewoon een nieuw evenwicht gevonden worden tussen het
individu en de groep. (...) niet dat als mensen uit oost-Turkije bericht krijgen: 'Je moet
nu een moord plegen', dat ze dat doen en denken dat het om hun eer gaat.
Interviewster: Maar wat voor nieuwe verhouding tussen individu en groep doelt u op?

192

Respondent 1: Dat je zelf verantwoordelijk bent voor je eigen gedrag, dat er meer
kanten aan zitten dan alleen het gezag over de vrouwen in je omgeving.
Respondent 2: Het is een proces, het beseffen dat iedereen over haar eigen lichaam…
Maar dat is een proces. Het gaat er om dat je duidelijk maakt dat het gebruik van geweld
niet, met geen enkel doel, te legitimeren is. Dat je daarmee helemaal niets oplost, daar
moet men zich bewust van zijn, dat je daarmee geen enkel probleem oplost, dat je alleen
maar andere mensen kwaad doet. Dat is het individuele ontwikkelingsproces dat elk
individu meemaakt. Dat is alleen maar goed als mensen zelf-kritisch zijn. We proberen
een bepaald proces in gang te zetten. Zodat mensen minder vatbaar worden voor
invloeden van buitenaf, gaat er op een heel andere manier ga je daar dan mee om.
Een andere vertegenwoordiger van een koepelorganisatie geeft daarbij aan dat een dergelijk proces tijd
nodig heeft en dat je mensen bovendien een alternatief moet bieden:
Respondent: ... Je kunt niet tegen mensen zeggen ‘je moet je systeem veranderen zonder
daar een…’
Interviewster : Alternatief te bieden.
Respondent: Ja. Want anders komen ze in een soort existentieel gat terecht en dat kun je
niemand aandoen en dat kunnen zij ook niet voor zichzelf verkopen. Want ze moeten de
wereld blijven begrijpen. (...) Één factor is gewoon super belangrijk, en dat is ‘tijd’. Je
kunt niet om de tijd heen. Want mensen hebben gewoon die tijd nodig om te
ontwikkelen in een bepaalde richting. (...)
Dezelfde respondent gaf eerder in het gesprek echter al aan dat het loslaten van het systeem waarin
men is opgegroeid pijnlijk en lastig is.
Ik heb een aantal interviews gedaan [met mannen en daders over eergerelateerd geweld]
en als ik ze ging uitwerken werd ik langzaam misselijk. Ik werd misselijk, ook omdat
het een deel van mezelf is, een systeem waar je zelf in bent opgegroeid. Niet dat ik er
achter sta, ik was er altijd al tegen, maar dan moet je vervolgens de consequenties
trekken en dat is best wel zwaar. (…) maar ergens moet je dat voor jezelf zien te
rechtvaardigen en dat is gewoon heel erg pijnlijk, want je breekt niet alleen met het
systeem, maar ook met de mensen die dat systeem aanhangen en ja, dat is pijnlijk en
best wel zwaar.
Voorgaande citaten maken duidelijk dat het bereiken van een mentaliteitsverandering met betrekking
tot eergerelateerd geweld geen gemakkelijke opgave is, het vereist tijd, het bieden van
gedragsalternatieven en inzet van alle betrokken partijen.

193

Conclusie
Daar aan externe samenwerking interne organisatie vooraf gaat, werd in deze paragraaf ingegaan
op de interne organisatie van een tweetal landelijk opererende actoren: De rijksoverheid en de
koepelorganisaties voor zelforganisaties. Beide actoren blijken zich daarbij via een programma te
organiseren: de rijksoverheid via het interdepartementale programma Eergerelateerd Geweld en de
koepelorganisaties via het kaderprogramma ‘Aan de goede kant van eer’. Voor beide actoren geldt
bovendien dat zij, om goed te kunnen functioneren, interne afstemming moeten bereiken met
andere betrokkenen.
Voor de rijksoverheid betekent dit dat de bij het interdepartementale programma
betrokken ministeries, namelijk het Ministerie van Justitie, het Ministerie van VWS en het
Ministerie

voor

WWI,

allereerst

moeten

zorgen

voor

een

afstemming

tussen

de

programmadoelstellingen en de doelstellingen van het eigen departement. Daarnaast vindt er
afstemming plaats met ministeries die niet bij het programma betrokken zijn. Tot slot vindt er
afstemming plaats met andere programma’s, zoals het project huiselijk geweld en met de politiek.
Voor de koepelorganisaties, VON, IOT, SMN en STO, geldt dat zij onderling tot een
gemeenschappelijk plan moeten komen, waarbij steeds een vertaalslag gemaakt moet worden naar
de eigen achterban. Men moet daarbij een balans vinden tussen de agenda-setting rol en de
reguliere rol als belangenbehartiger.

3.3 Samenwerking op landelijk niveau
In hoofdstuk 1 is reeds aangeven dat de overheid, onder andere op basis van haar financier-rol, binnen
het veld rondom eergerelateerd geweld een hoofdrolspeler is. Tegelijkertijd wordt in paragraaf 3.1
duidelijk dat de overheid voor de aanpak van eergerelateerd geweld afhankelijk is van de migranten
zelforganisaties. Van hen wordt verwacht dat zij een mentaliteitsverandering kunnen bewerkstelligen
binnen de betrokken gemeenschappen. Voorgaande geeft de complexiteit van de samenwerking tussen
deze twee actoren weer: er is sprake van twee actoren die beiden, op basis van verschillende rollen,
een dominante positie innemen binnen het veld rondom eergerelateerd geweld en die bovendien van
elkaar afhankelijk zijn.
Deze complexe relatie is ook door anderen geconstateerd en geproblematiseerd. Glastra
(1999a:62) omschrijft de rol van de overheid binnen het ‘minderhedenbedrijf’ bijvoorbeeld als volgt:
“Met name de overheid heeft zich opgeworpen als de langdurige aarzelende (…) bedenker van het
spel 106, als vaststeller van de toegangsvoorwaarden en de regels, als scheidsrechter, als belangrijker
financiële sponsor en als spelverdeler.” In het WWR rapport ‘Identificatie met Nederland’ wordt de

106

Glastra (1999) gebruikt, in navolging van Bourdieu, in zijn boek de metafoor ‘spel’, die verwijst naar een
schaakspel, om de dynamiek tussen actoren binnen een veld te verduidelijken

194

machtspositie van de overheid eveneens onderstreept en verbonden aan de zogenaamde
articulatiemacht, 107 dit houdt in “… het vermogen van een groep of institutie om een bepaalde definitie
op te leggen (…) het gaat hier om de macht om te benoemen, categoriseren, identificeren en de macht
om te bepalen wat wat is en wie wie is” (WRR 2007: 53). De vraag is echter of de overheid in staat is
om de definitie van eergerelateerd geweld te bepalen. De in hoofdstuk 2 gepresenteerde resultaten
doen anders vermoeden.
Uit Glastra's onderzoek naar het 'minderhedenbedrijf' komt echter, net als uit het in dit deel
gepresenteerde onderzoek, ook naar voren dat de overheid afhankelijk is van de inzet van minderheden
om haar doelen te bereiken. Volgens hem kan: “Het spel (…) niet gespeeld worden zonder dat etnische
minderheden (in voldoende mate) meedoen en erin gaan investeren”(1999a:63). In deze paragraaf zal
de complexe relatie tussen de rijksoverheid en de koepelorganisatie voor zelforganisaties verder
uitgewerkt worden door in te gaan op de manier waarop de twee actoren zich in het veld rondom
eergerelateerd geweld tot elkaar verhouden en elkaar trachten te beïnvloeden.
De samenwerking tussen de koepelorganisatie en de rijksoverheid wordt vanuit de rijksoverheid
vormgegeven door het programmaministerie WWI. Dit ministerie is sowieso verantwoordelijk voor
het contact met het Landelijk Overleg Minderheden (LOM) en heeft hierdoor al goede contacten met
de verschillende koepelorganisaties, aldus een respondent. Omdat WWI geen vak- c.q.
kerndepartement is, maar een coördinerend directie, wordt de samenwerkingsrelatie met de
koepelorganisaties vanuit WWI omschreven als een ondersteunende relatie. Het gaat om het
meedenken met de koepelorganisaties, het werken aan een gemeenschappelijke beeldvorming over de
problematiek en het ondersteunen van initiatieven van onderop. Men wil ook niet te diep “... in hun
potje roeren (...)”, omdat:
Migrantenorganisaties zijn georganiseerde burgers, onderdeel van een civil society. Zij
zijn geen uitvoeringsinstantie van het ministerie. Samenwerking is aangegaan op grond
van een medeverantwoordelijkheid die migrantenkoepels hebben (…) Dit is binnen het
programma opgepakt; initiatief voor verandering moet ook van onderop komen. Dat
wordt gesteund, en organisaties hebben ook de nodige vrijheid in hoe zij de problematiek
agenderen binnen de gemeenschappen. Hierbij wordt uiteraard wel gekeken naar een
goede invulling en effectiviteit, en verantwoording over de inzet en middelen. Dit gebeurt
via overleg en informatie- uitwisseling en via rapportage en evaluatie.
Uit dit citaat wordt duidelijk dat de overheid een heldere visie heeft op de rol en taak van
migrantenorganisaties en aan deze organisaties ook bepaalde voorwaarden oplegt. Dit kan de overheid
doen, omdat zij deze koepelorganisaties deels financiert. Dit geeft de overheid de mogelijkheid om te
sturen op output, zoals uit de laatste zin van bovenstaand citaat blijkt. Er is dus een duidelijk spanning

107

De term articulatie macht wordt door de WRR overigens eveneens afgeleid uit de theorie van Bourdieu
(1994), die aangeeft dat de macht van de staat zo groot is dat zij in positie verkeerd om te bepalen hoe mensen
categoriseren en denken.

195

tussen die visie op koepelorganisaties als samenwerkingspartners die zelf initiatieven moeten
ontwikkelen en de visie op koepelorganisaties als belangrijke spelers bij de uitvoerring van het beleid.
Minister van der Laan verwoordde deze uitvoeringsrol bij de ondertekening van het
handelingsprotocol door IOT-federaties als volgt: “U heeft als vertegenwoordigers van de IOT
federaties zojuist uw handtekening gezet onder een protocol over uw aanpak van eergerelateerd
geweld in ons land. (….) U geeft daarmee aan dat u uw verantwoordelijkheid neemt bij het
bespreekbaar maken, voorkomen en bestrijden van eergerelateerd geweld.” (Van der Laan, 25
november 2008, website)
Deze toegeschreven rol leidt niet alleen tot een inperking van de handelingsruimte van
koepelorganisaties, maar ook van de overheid:
Enerzijds dienen veldpartijen dicht bij hun eigen werkvloer en dus met eigen ruimte vorm
te geven aan de aanpak van eergerelateerd geweld. Anderzijds vragen politiek en het
programma om sturing op resultaten, in een aanpak die samenhang bevordert. Sturing en
controle via subsidiëring, verantwoording en evaluatie betekent niet dat volop
meegestuurd kan worden in proces en inhoud van de resultaten van veldpartijen.
Voorgaande maakt duidelijk dat men het, vanuit het perspectief van het betrokkenen ministerie, lastig
vindt om een balans te vinden tussen een ondersteunende en coördinerende werkwijze, die past bij de
eigen functie-rol, en de eisen die interne partners stellen, namelijk sturing op output.
Uit onderzoek van van Thiel (2003) blijkt dat de overheid in het algemeen worstelt met het
'sturen op afstand'. Een van de manieren om vorm te geven aan beleidsmatige en beheersmatige
aansturing van 'uitvoeringsinstanties' is volgens van Thiel (2003:9-13) het vastleggen van de officiële
taken en prestaties van deze organisatie. Met betrekking tot de koepelorganisaties is hier invulling aan
gegeven via de Wet Overleg Minderheden en via voorwaarden die verbonden worden aan
subsidieverstrekking.
Uit verschillende documenten van de koepelorganisaties blijkt dat zij zich conformeren aan de
hierboven beschreven 'output sturing'. In de documenten wordt nadrukkelijk stil gestaan bij de
opbrengst van de deelprojecten die uitgevoerd worden ten behoeve van het kaderprogramma 'Aan de
goede kant van eer'. Het VON gaat bijvoorbeeld in hun manifest 'Vluchtelingen als Changemakers'
expliciet in op de vraag: “Wat kunt u van ons verwachten?” (VON 2008:13-14). En het IOT geeft aan
dat het doel van hun 'Deelplan eergerelateerd geweld 2007-2010' is om ervoor te zorgen dat er:

Concreet betekent dit dat het IOT en de bij het IOT aangesloten federaties in de
planperiode zullen realiseren dat:
● Dertig Turkse organisaties in 10 gemeenten samenwerkingsverbanden aangaan met
politie, vrouwenopvang en andere betrokken instellingen om een aanpak van
eergerelateerd geweld te realiseren.
● De besturen van 200 plaatselijke Turkse organisaties bekend zijn met het
handelingsprotocol en benaderd zijn door hun eigen federatie om het protocol te

196

onderschrijven.
● Er in alle bij het IOT aangesloten federaties activiteiten worden georganiseerd rondom
het thema eergerelateerd geweld.
● Binnen de Turkse gemeenschap 20.000 mensen bereikt zijn met informatie over de rol
en werkwijze van de politie en de vrouwenopvang en anderen bij (dreigend)
eergerelateerd geweld.
● Vijfhonderd personen bekend zijn met gedragsalternatieven rond eergerelateerd
geweld, in het bijzonder de hieronder beschreven kadercursus en de gespreksgroepen
voor jonge ouders over opvoeding.
De uitvoering van de in dit plan beschreven activiteiten vraag een grote inzet van de bij
het IOT betrokken federaties en de bij die federaties aangesloten plaatselijke
organisaties. Naar schatting zullen bij de uitvoering van die activiteiten ongeveer 150
vrijwilligers betrokken zijn. (IOT 2008: website)
De koepelorganisaties volgen echter niet alleen lijdzaam wat de rijksoverheid van hen vraagt. Zij zien
zichzelf als mede verantwoordelijk voor de aanpak van eergerelateerd geweld en het is vanuit dit
gevoel van medeverantwoordelijkheid dat de koepels zich actief met het beleid bemoeien. Daarbij, zo
blijkt uit de analyse van de gesprekken met vertegenwoordigers van de koepelorganisaties, maken zij
gebruik van een aantal strategieën om het overheidsbeleid te beïnvloeden. Een eerste strategie is het
schrijven van brieven aan de betrokkenen minister, om op die manier te wijzen op misstanden bij
partners in de aanpak van eergerelateerd geweld:
Vlak nadat in Alkmaar die dubbele moord 108 had plaatsgevonden, hadden wij wel een
brief gestuurd aan Hirsch Ballin. Waarin wij de minister hebben gezegd dat de
bestuurlijke aansturing van politieaanpak niet is geregeld door de minister. Er is geen
bestuurlijke aansturing. Wij zijn bang dat de dingen dan mis kunnen gaan. (...) Die
bestuurlijke aansturing is tot nu toe niet gedaan. Dat weten ze zelf ook wel. Dat is één
van onze ruziepunten.
In hun brief wijzen de koepelorganisaties de minister erop dat er, in hun ogen, onvoldoende
'aansturing' plaatsvindt van de politieorganisatie door de rijksoverheid. In het vervolg van dit
hoofdstuk zal dieper ingegaan worden op de 'aansturings'-mogelijkheden die de rijksoverheid feitelijk
heeft. Daarbij zal blijken dat de feitelijke 'aansturings'-mogelijkheden van de rijksoverheid beperkt
zijn.
Vanuit hun agenda-setting rol wijzen de koepelorganisaties ook journalisten en politici op
misstanden in het veld rondom eergerelateerd geweld. Via deze strategie probeert men op indirecte
wijze het veld rondom eergerelateerd geweld aan te sturen. Een laatste strategie, die de
koepelorganisaties toepassen, is het heroverwegen van de eigen positie binnen het kaderprogramma.
De koepelorganisaties beseffen dat men hen nodig heeft bij de aanpak van eergerelateerd geweld: als
brug naar de gemeenschappen, als ervaringsdeskundige en als mentaliteitsveranderaar. In onderstaan
citaat wordt het voorgaande goed uitgebeeld:
108

Feitelijk ging het om één moord en één zelfmoord.

197

Maar ook omdat we gezegd hebben: Als jullie [het Programma Eergerelateerd Geweld]
iets willen bereiken, als wij iets willen bereiken, dan moet het als een probleem van de
hele samenleving worden gezien, dan moeten wij als volwaardig partner worden gezien,
de minderhedenorganisaties, zij zijn de probleemeigenaren. De politie en
vrouwenopvang zijn heel belangrijk in de keten, maar zonder de
minderhedenorganisaties kom je nergens, heb je geen ingangen, niks. Dat is toen
redelijk aangekomen. Dat hebben we de minister van Justitie duidelijk gemaakt. (...)
Je hebt de drie pijlers he, bijvoorbeeld veiligheid en bescherming, strafrechtelijke
aanpak… Daar wordt nog steeds niet expliciet gezegd: Er moet ruimte gemaakt worden
voor samenwerking en netwerken [met de zelforganisaties]. Terwijl bij ons, wij zitten
dan weer in het kaderprogramma, dus bij maatschappelijke participatie, bij ons wordt
dat heel expliciet gezegd in het programma. Prima, maar er moet in alle programma’s
ruimte voor gemaakt worden. Samenwerking zonder wederkerigheid bestaat niet. Daar
voeren we strijd over, onder andere met de programmacoördinator
Met andere woorden, de samenwerkingsrelatie tussen de rijksoverheid en de koepelorganisaties wordt
gekenmerkt door wederzijdse beïnvloedingspogingen.
Met dit laatste citaat komen wij ook terug bij de introductie van deze paragraaf: door haar
dominante positie in het veld rondom eergerelateerd geweld is de rijksoverheid, via
subsidievoorwaarden, in staat om de koepelorganisaties 'aan te sturen'. Anderzijds proberen de
koepelorganisaties ook de rijksoverheid 'aan de sturen'. Zij maken daarbij gebruik van het gegeven dat
men voor een aanpak van eergerelateerd geweld, zeker wat betreft de mentaliteitsverandering, van hen
afhankelijk is. Op basis van deze afhankelijkheid eisen zij een gelijkwaardige positie op. Bovenstaand
citaat maakt echter duidelijk dat men momenteel niet het gevoel heeft als een gelijkwaardige partner
gezien te worden.

Conclusie
De samenwerking tussen de twee landelijk opererende actoren, de rijksoverheid en de
koepelorganisaties voor zelforganisaties, is complex: beide spelen een dominante rol binnen het
veld rondom eergerelateerd geweld en zijn daarbij van elkaar afhankelijk.
Vanuit de rijksoverheid wordt de samenwerking met de koepelorganisaties vormgegeven
door het Ministerie voor WWI. Uitgangspunt is het ondersteunen van de koepelorganisaties,
tegelijkertijd vindt er echter ‘sturing op output’ plaats, zodat er sprake lijkt te zijn van een
spanningsveld.
De koepelorganisaties lijken zich aan deze sturing op output te conformeren, maar zij
trachten op hun beurt ook invloed uit te oefenen op het overheidsbeleid. Dit doen zij via het
schrijven van brieven aan de betrokken minister, het attenderen van media en politiek op
misstanden en het heroverwegen van de eigen positie in de aanpak van eergerelateerd geweld.

198

3.4 De 'aansturing' van lokale actoren
Nadat in de voorgaande paragrafen is stil gestaan bij de interne organisatie van de twee landelijk
opererend actoren en de manier waarop zij hun onderlinge samenwerking vormgeven, wordt in deze
paragraaf ingegaan op de wijze waarop de rijksoverheid en de koepelorganisaties voor zelforganisaties
de lokale organisaties 'aansturen'.

3.4.1 'Aansturing' vanuit de Rijksoverheid
Sinds de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw kan men binnen de rijksoverheid de volgende
ontwikkeling waarnemen: om te komen tot efficiëntere en betere beleidsvoering én om
uitvoeringsorganisaties in hun primaire proces niet te hinderen met overheidsbemoeienis worden
beleid en uitvoering steeds meer gescheiden. Via privatisering, verzelfstandiging of uitbesteding,
worden organisatieonderdelen en / of taken op afstand van de kerndepartement geplaatst
(decentralisering). Dit heeft echter niet geleid tot minder behoefte aan beheersmatige controle en
sturing vanuit de moederdepartementen. Hoe vormgegeven wordt aan deze controle en sturing is door
deze ontwikkeling echter wel aan het veranderen. Volgens van Thiel (2003:23) is er sprake van een
'horizontalisering' van relaties tussen de rijksoverheid en andere actoren. Deze horizontalisering leidt
tot de opkomst van zogenaamde 'tweede generatie instrumenten'. Kenmerkend voor dergelijke
instrumenten is dat zij uitgaan van vrijwilligheid tussen beide actoren, waardering hebben voor
bottom-up initiatieven en rekening houden met de complexiteit van beleidsproblemen en oplossingen. Een voorbeeld van een dergelijk tweede generatie instrument is het sluiten van
convenanten.
Voorgaande geldt ook voor de twee departementen die in het veld rondom eergerelateerd
geweld vormgeven aan organisatie lijn met de lokaal opererende actoren, namelijk de Ministeries van
Justitie en VWS. Vanuit VWS wordt bijvoorbeeld binnen het project bescherming gewerkt aan het
organiseren van voldoende opvangplaatsen voor slachtoffers van eergerelateerd geweld. Om dit doel
te bereiken moet VWS, volgens één respondent, 'in onderhandeling' met gemeenten, zij zijn namelijk
vanuit hun regiefunctie verantwoordelijk voor de opvang binnen hun eigen gemeentegrenzen. Centraal
staan daarbij de financiële onderhandelingen. Met betrekking tot het creëren van veertig
opvangplaatsen voor mannelijke slachtoffers is bijvoorbeeld uiteindelijk met de G4 gemeenten een
convenant afgesloten waarin onder andere afgesproken is dat VWS vijftig procent van de financiering
op zich neemt. Hoe echter binnen de betrokken gemeenten vervolgens invulling gegeven wordt aan
die extra opvangplaatsen, met welke vrouwenopvang zij daarvoor samenwerken, is aan hen. De
'sturing' door VWS is daarmee ook op dit vlak beperkt. Een respondent verwoordt dit gegeven als
volgt:
Respondent: ... maar het is wel zo dat gemeenten op lokaal niveau de regie hebben voor
de aanpak van huiselijk geweld. Dat kunnen wij van hieruit [de ministeries] natuurlijk

199

niet doen. Wij kunnen voorwaarden scheppen, instrumenten aanreiken, maar het doen
moet op lokaal niveau gebeuren en dat proberen wij te faciliteren. (...)
Interviewer: Die regiefunctie van gemeenten, je zegt eigenlijk dat kan niet anders dan
om het op die manier te doen?
Respondent: Nee, ik kan hier geen huiselijk geweld bestrijden.
Interviewer: Wat opvalt is dat iedere gemeente het weer op een andere manier invult. (...)
Respondent: Ja, dat proberen wij ook te stroomlijnen. Een van de belangrijkste punten
nu uit ons nieuwe plan van aanpak [voor huiselijk geweld] is het tot stand brengen van
een landelijk model aanpak. Dat doen we samen de vier grote steden, die zijn al met
zoiets bezig. Wij vinden dat een heel goed initiatief en wij willen dat samen met hun
proberen verder te ontwikkelen, zodat je dus een model hebt wat je kunt aanreiken aan
gemeenten. Opleggen kunnen we niet, dan moet je iets wettelijk verplichten. Als je dat
zou willen, ben je weer 3 jaar verder, maar daar zien we ook de zin niet zo van in. Het is
meer faciliteren, je reikt het ze aan en je hoopt dat ze er wat mee doen, dat ze er de
elementen uithalen waar ze wat aan hebben.
Behalve met gemeenten, moet VWS met de verschillende sectorale koepelorganisaties, zoals de
Federatie Opvang (FO) en de MO-groep, samenwerken om te werken aan de professionalisering en
deskundigheidsbevordering van hun leden. Voor deze sectorale koepelorganisaties geldt dat het
autonome instanties zijn, waardoor zij “lastig aanstuurbaar zijn” vanuit de rijksoverheid. Al eerder is
aangegeven dat de Federatie Opvang een prominente rol vervult binnen het veld rondom
eergerelateerd geweld. Men probeert vanuit de eigen reguliere-functie-rol, onder andere via landelijke
congressen, te werken aan de deskundigheidsbevordering van haar leden. Daarmee vervult zij een
belangrijke intermediaire functie in de organisatie lijn tussen de rijksoverheid en de lokale actoren.
Andere koepelorganisaties zouden eenzelfde rol kunnen vervullen binnen hun eigen sector, ons zijn
echter geen andere sectorale koepelorganisaties bekend die zich actief voor deskundigheid over
eergerelateerd geweld onder haar leden inzetten.
Vanuit het Ministerie van Justitie vindt organisaties plaats op het gebied van de
strafrechtelijke aanpak. Samenwerkingspartners zijn daarbij de politie, het Openbaar Ministerie (OM)
en de Zittende Magistratuur (ZM). Een respondent omschrijft de strafrechtelijke aanpak waarvoor hij
verantwoordelijk is als volgt:
Want wat ik doe is relatief makkelijk, het is concreet, die strafrechtketen is helder. Maar
van de andere kant is het natuurlijk ook redelijk complex. Je hebt natuurlijk niet in één
keer die politieorganisaties georganiseerd. (...) Vaak zijn het logge organisaties en druk.
En dan kom jij binnen met je programma en dan moeten ze dat maar even [oppakken]…
'Aansturing' van, in dit geval, de politie gaat ook minder gemakkelijk doordat zij mede onder de
verantwoordelijkheid van een ander ministerie valt, namelijk het Ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties. Bovendien zijn politie-regio's zogenaamde zelfstandig bestuursorganen (zbo).
Zelfstandige bestuursorganen zijn voormalige departementale afdelingen of diensten die op afstand
gezet zijn. Bij de instelling van een zbo worden afspraken gemaakt over de taken en doelstellingen
van de betrokken zbo. Daarnaast wordt ieder jaar tussen het moederdepartement en het zbo een

200

contract afgesloten waarin wordt vastgelegd wat de prestaties en het budget van de
uitvoeringsorganisatie voor dat jaar zijn (van Thiel 2003:2-5). Over nieuwe taken, zoals het vaststellen
van één contactpersoon voor eergerelateerd geweld binnen een korps en de invoering van een nieuw
ICT instrument, de query, moet hierdoor onderhandelt worden. Bij deze onderhandelingen speelt de
financiële component, net als bij de onderhandelingen met de gemeenten, een prominente rol.
Navolgend citaat van een medewerker van het Ministerie van Justitie illustreert deze stelling:
En dan zijn er bijvoorbeeld korpsen die echt dwars gaan liggen want die roepen:‘Wij
hebben geen capaciteit’. En dat vind ik een legitiem iets. Want vanuit de overheid wordt
natuurlijk van alles over die schutting gegooid en als je daar geen geld… Er is wel
programmageld maar dat houdt in 2010 op. (...) En dan kan de Kamer en het kabinet wel
roepen ‘ze gaan dan maar efficiënter en effectiever werken’, maar dat kun je niet eeuwig
volhouden.
Doordat iedere regio bovendien een eigen zbo is, moet er met ieder korps apart onderhandeld worden,
terwijl men wel één landelijke aanpak wil. Uiteindelijk zijn de korpsen echter, wederom net als de
gemeenten, vrij in hoe zij intern invulling geven aan dit beleid:
Respondent: En de vraag ‘waar breng ik het [de aanpak van eergerelateerd geweld]
onder?’Het ene korps doet het bij directie ‘handhaving’, de andere doet het bij directie
‘opsporing’. Er zijn veel korpsen die hebben het binnen de afdeling ‘recherche en
management informatie’. Dus het is heel divers.
Interviewster: Dat mogen ze gewoon zelf bepalen?
Respondent: Ja. Daar bemoei ik me niet mee. Ons enige doel is dat de methode MEP
overal gehanteerd gaat worden.
Voorgaande verklaart waarom men in de aanpak van eergerelateerd verschillen tussen de diverse
korpsen kan waarnemen. Vier keer per jaar worden door het Ministerie van Justitie echter wel
contactpersonen dagen georganiseerd. Deze dagen bieden de contactpersonen een kans om ervaringen
met elkaar uit te wisselen en bijvoorbeeld te vernemen hoe binnen andere korpsen de aanpak van
eergerelateerd geweld ingebed is. Daarnaast wordt vanuit het Ministerie van Justitie ook gewerkt aan
deskundigheidsbevordering van de contactpersonen en andere functionarissen binnen de politie.
Hiervoor worden in samenspraak met de politieacademie cursussen ontwikkeld, deze cursussen
worden momenteel ook binnen het reguliere opleidingscurriculum van de politie ingevoerd.
Binnen de strafrechtelijke aanpak lijkt de 'aansturing' van de politie een eerste prioriteit te zijn.
Dit is, gezien de prominente rol die de politie speelt in de aanpak van eergerelateerd geweld, een
verklaarbare keuze. Daarnaast wordt echter ook de ontwikkeling van een eigen aanpak van
eergerelateerd geweld door het OM en de ZM ondersteund, onder andere via het, samen met het
Studie Centrum Rechterlijke macht (SCR), ontwikkelen van cursussen en via congressen probeert
men te werken aan deskundigheidontwikkeling bij deze actoren. Verder is vanuit het Ministerie
Justitie, in samenwerking met het Ministerie van VWS, de ontwikkeling van een model-convenant

201

ondersteunt, waarin aangegeven wordt hoe door het OM, de politie en de vrouwenopvang
samengewerkt zou moeten worden in de bestrijding van eergerelateerd geweld 109. Tot slot is samen
met het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties een brochure 110 ontwikkeld waarin
per actor aangegeven is wat de mogelijkheden zijn qua informatie uitwisseling. Binnen het veld
rondom eergerelateerd geweld bestond veel onduidelijkheid over de ruimte die de privacy-wetgeving
hiervoor bood, terwijl het uitwisselen van informatie cruciaal is voor een goede samenwerking in de
bestrijding van eergerelateerd geweld.
Voorgaande uiteenzetting van de werkzaamheden van de betrokken Ministeries en hun
samenwerkingsrelaties met lokale actoren laat zien dat directe aansturing van de lokale actoren lastig
is. Algemene ontwikkelingen binnen het publieke domein, zoals het ontstaan van zbo's en de steeds
verdere scheiding van beleid en uitvoering, leiden ertoe dat ook voor deze Ministeries geldt dat er
eerder sprake is van onderhandeling en ondersteuning dan van het opleggen van taken. Bovendien
worden de lokale actoren vrij gelaten in de manier waarop zij zaken binnen hun eigen organisatie
inbedden, met als gevolg dat er landelijke verschillen optreden.

3.4.2 'Activering' vanuit de Koepels voor Zelforganisaties
Koepelorganisaties, de term zegt het al, zijn organisaties die andere organisaties vertegenwoordigen.
In het veld rondom eergerelateerd geweld spelen de koepelorganisaties voor zelforganisaties een
centrale rol, maar wie of wat vertegenwoordigen zij op landelijk niveau? En hoe worden de lokale
zelforganisaties door de koepelorganisaties betrokken bij de aanpak van eergerelateerd geweld? In
deze paragraaf zal op deze vragen antwoord gegeven worden.
In het kaderprogramma 'Aan de goede kant van eer' werken een viertal koepelorganisaties
samen, te weten: VON, IOT, SMN en STO. Zij vertegenwoordigen alle vier verschillende
achterbannen en zijn ook anders georganiseerd. VON representeert bijvoorbeeld vierhonderd lokale
vluchtelingenorganisaties, waarin onder andere Koerdische, Afghaanse, Palestijnse, Somalische,
Iranese en Irakese vluchtelingen vertegenwoordigd zijn. Deze lokale zelforganisaties zijn leden dan
wel afdelingen van federaties en platforms die binnen VON verenigd zijn (VON 2008: 7). Het IOT
behartigd de belangen van Turkse Nederlanders. Daarbij wordt de koepelorganisatie gevormd door de
negen federaties die bij het IOT aangesloten zijn. De federaties vertegenwoordigen de verschillende
religieuze en culturele stromingen die binnen de Turkse gemeenschap aanwezig zijn en vormen de
koepels van de 250 lokale zelforganisaties. Ook STO zet zich in voor de belangen van Turkse
Nederlanders, maar dan specifieke in de regio namelijk Overijssel. Tot slot zet SMN zich in voor de

109

Dit model convenant heet: ‘Samenwerken voor de veiligheid van (potentiële) slachtoffers van eergerelateerd
geweld’ en is beschikbaar via: http://www.veiligheidbegintbijvoorkomen.nl/actueel/Archief_2008/vierdevoortgangsrapportage-eergerelateerd-geweld.aspx?cp=62&cs=16325
110
Deze brochure is onder de titel 'Eergerelateerd geweld en ernstige dreiging' te vinden op:
http://www.veiligheidbegintbijvoorkomen.nl/actueel/Archief_2008/vierde-voortgangsrapportage-eergerelateerdgeweld.aspx?cp=62&cs=16325

202

belangenbehartiging van de Marokkaanse Nederlanders. SMN kent anders dan VON en IOT echter
een netwerkstructuur. Zij zet zich daarbij in om de netwerkvorming en organisatiegraad onder
Marokkanen in Nederland te verhogen (SMN 2008: website)
Behalve qua achterban en organisatie van die achterban verschillen de koepelorganisaties ook
in de wijze waarop zij de lokale zelforganisaties, die onderdeel uit maken van hun achterban,
betrekken bij het kaderprogramma. Bij het IOT kunnen zelforganisaties bijvoorbeeld zelf intekenen als
zij willen deelnemen aan het kaderprogramma (IOT 2008: website), terwijl VON een landelijke
stuurgroep opgezet heeft waarin de zelforganisaties zitten die al in een eerder stadium zich bezig
hebben gehouden met het thema eergerelateerd geweld. Deze landelijke stuurgroep vervult daarbij een
trekkersfunctie en kan daarnaast andere zelforganisaties adviseren.
Er zijn echter ook overeenkomsten, de verschillende koepelorganisaties geven aan dat er grote
verschillen bestaan in de mate waarin hun achterban al betrokken is bij het thema eergerelateerd
geweld. De ene federatie die bij het IOT aangesloten is, is bijvoorbeeld al heel actief op dit vlak, heeft
al verschillende bijeenkomsten georganiseerd, terwijl de andere federatie nog overtuigd moest worden
van de meerwaarde van expliciete aandacht voor deze thematiek. 111
Daarnaast geven de koepelorganisaties aan dat zij hun achterban niets kunnen opleggen, zij
moeten zelf met het thema eergerelateerd geweld aan de slag willen en mogen ook zelf bepalen op
welke wijze zij dit doen. De koepelorganisaties spreken daarom over het 'activeren' van hun achterban,
dit betekent dat men de invulling van de activiteit aan de zelforganisaties zelf overlaat, men kan hen
daarin eventueel ondersteunen. De koepelorganisaties zullen zich echter wel actief inzetten om alle bij
hen aangesloten federaties, platforms en / of netwerken bij het kaderprogramma te betrekken. Het IOT
verwoordt dit als volgt:

Federaties of plaatselijke organisaties kunnen intekenen op onderdelen van dit plan, dan
wel worden door het IOT benadert om aan activiteiten deel te nemen. Alle federaties en
alle aangesloten organisaties zijn voor de volle honderd procent vrijwilligersorganisaties.
(...) Mede daarom gaat het om hun eigen activiteiten en niet om werk dat door het IOT
kan worden ‘uitgezet’.
In het eerste contact wordt nagegaan hoe vanuit de betrokken organisatie het thema
eergerelateerd geweld op de beste manier aan de orde kan worden gesteld. Hoe speelt
het? Welke belevingen spelen daarbij een rol? Welke aanpak is op z’n plaats? Welke
informatie behoefte is er? Welke toerusting is nodig en kan worden bewerkstelligd? (...)
De opzet en invulling van activiteiten is zodanig dat de uitvoerende organisaties deze
daadwerkelijk kunnen beschouwen en presenteren als een eigen activiteit.
De begeleiding en ondersteuning door het IOT is gericht op kwaliteitsaspecten, zoals de
inbreng van deskundigheid, samenwerking met relevante partners, berichtgeving naar de
media, adequate verslaglegging, evaluatie, planning van vervolgstappen, enz. (IOT
2008:website)

111

Pas zeer recent, op 26 oktober 2008 committeerden de negen federaties van het IOT zich, in bijzijn van de
minister van WWI, aan het handelingsprotocol (IOT 2008: website)

203

Voorgaande maakt duidelijk dat de koepelorganisaties, net zo min als de rijksoverheid, kunnen
sturen wat er op lokaal niveau gebeurt. Zij kunnen zoals gezegd hun achterbannen activeren en
ondersteunen. Gedeeltelijk gaan zij echter zeer gericht te werk qua activering: In het
kaderprogramma hebben zij zich er immers toe gecommitteerd om via hun achterbanorganisaties in
tien gemeenten te werken de een dubbele mentaliteitsverandering, het werken aan de weerbaarheid
van mogelijke slachtoffers van eergerelateerd geweld en een betere samenwerking met de
ketenpartners.
Ten tijde van het veldonderzoek was nog niet bekend in welke tien gemeenten het kaderprogramma
uitgevoerd zou worden, waardoor de koepelorganisaties ook nog niet konden aangeven welke
zelforganisaties zich op lokaal niveau zouden gaan inzetten voor de uitvoering van het
kaderprogramma 112. Het is daardoor ook niet mogelijk om aan te geven hoe het kaderprogramma
verder gestalte heeft gekregen en hoe de lokale zelforganisaties aankijken tegen de zogenaamde
'activering' door de koepelorganisaties.

Conclusie
In deze paragraaf werd ingegaan op de wijze waarop door de landelijk oppererende actoren
‘sturing’ wordt gegeven aan lokaal operende actoren. Uit deze beschrijving blijkt dat de
sturingsmogelijkheden van de beide actoren beperkt zijn.
Algemene ontwikkelingen binnen de rijksoverheid zorgen ervoor dat er tegenwoordig
eerder sprake is van onderhandeling met lokale actoren dan van sturing. In deze onderhandelingen
komt de financiers-rol van de overheid nadrukkelijk naar boven, via financiële tegemoetkomingen
worden bijvoorbeeld gemeenten en politiekorpsen aangespoord om de aanpak van eergerelateerd
geweld vorm te geven. Deze actoren zijn vervolgens echter vrij in de wijze waarop zij hier
invulling aan geven, waardoor er lokale verschillen kunnen ontstaan.
Voor de koepelorganisaties geldt dat zij hun achterbanorganisaties niets kunnen opleggen,
zij kunnen hen slechts activeren en ondersteunen bij activiteiten die gericht zijn op het
bewerkstelligen van een mentaliteitsverandering binnen de betrokken gemeenschappen. Omdat zij
zich via het kaderprogramma gecommitteerd hebben aan het realiseren van een samenwerking
tussen ketenorganisaties en lokale zelforganisaties moeten zij tegelijkertijd echter heel gericht
lokale zelforganisaties betrekken bij het kaderprogramma. Hoe dit uiteindelijk uitpakt kan op basis
van dit onderzoek niet aangegeven worden, daar men ten tijde van het onderzoek nog bezig was
met het selecteren van de gemeenten waarin lokale organisaties actief betrokken gaan worden.

112

In een recente toespraak heeft de Minister van Wonen, Wijken en Integratie Van der Laan echter aangegeven
dat het kaderprogramma in de volgende tien gemeenten zal worden uitgevoerd: Amsterdam, Rotterdam, Den
Haag, Arnhem, Enschede, Eindhoven, Delft, Deventer, Almelo en Hengelo (VROM 2008 website).

204

3.5 De lokale actoren en hun samenwerking
Op lokaal niveau zien wij wederom twee groepen actoren: Enerzijds de ketenpartners, die zich bezig
houden met handhaving en hulpverlening, anderzijds de zelforganisaties. In het navolgende zal
allereerst dieper ingegaan worden op het concept ketensamenwerking. Vervolgens zal ingegaan
worden op hoe de samenwerking tussen de ketenorganisaties en de zelforganisaties verloopt. Daar ten
tijde van het veldonderzoek was nog niet bekend in welke tien gemeenten het kaderprogramma
uitgevoerd zou worden, zal in deze paragraaf vooral gebruik gemaakt worden van de aandachtspunten
die door vertegenwoordigers van de koepelorganisaties genoemd worden met betrekking tot deze
samenwerking. Zij baseren hun oordeel daarbij op het geen zij van lokale zelforganisaties vernemen,
evenals op de gesprekken die zij zelf met lokale actoren gevoerd hebben. Totdat de lokale
zelforganisaties bekend zijn die het kaderprogramma gaan uitvoeren, vervullen de koepel-organisaties
bovendien de rol van contactpersoon voor de ketenorganisaties en nemen in die hoedanigheid in
sommige gemeenten plaats in het ketenoverleg.

3.5.1 De ketensamenwerking
Op lokaal niveau vinden wij het eerder als nieuw en dominant omschreven ordeningsprincipe binnen
het publieke domein terug, namelijk de ketensamenwerking. Kenmerkend voor het werken in ketens is
dat de ene schakel in de andere grijpt, zodat er sprake is van afhankelijkheidsrelaties. Ketens kunnen
gezien worden als een bijzondere vorm van interorganisatorische samenwerking, aldus Van der Aa en
Konijn (2004:17) in een handleiding voor professionals:
Ketens verbinden de handelingen van organisaties die samen iets kunnen betekenen
voor een cliënt. (…) Ketens willen verantwoordelijkheden die over autonome
organisaties versnipperd zijn, verbinden tot een sluitend en werkend geheel. (…) De
achterliggende gedachte is dat de werkprocessen van veel instanties in feite
deelprocessen zijn, stappen in een traject dat een cliënt doorloopt (…) Trajecten die
veelvuldig voorkomen, kunnen leiden tot inzicht in de onderlinge afhankelijkheden en
het besef dat men als instelling eigenlijk een schakel vormt in een keten.
Binnen een keten is sprake van een specifiek doel waaraan de verschillende partners zich
gecommitteerd hebben. Daarnaast heeft een keten idealiter een repeterend karakter, is zij niethiërarchisch ingericht en is zij operationeel georiënteerd (Van der Aa & Konijn 2004, Goedee &
Entken 2006). Kernwaarden zijn daarbij: flexibiliteit, maatwerk, vraaggericht werken en vertrouwen
(Beemer e.a. 2003). Men kan ketensamenwerking daarmee zien als een voorbeeld van de eerder
geïntroduceerde tweede generatie instrumenten (van Thiel 2003).

205

Interne organisatie van ketenpartners
Het moge duidelijk zijn dat het werken in ketens een nieuwe manier van samenwerken vereist. Van
der Aa en Konijn (2004:20) geven echter aan dat een dergelijk veranderingsproces niet eenvoudig te
realiseren is binnen de publieke sector, waarin veelal nog hiërarchische en bureaucratische noties
domineren en allerlei verschillende belangen spelen. Door een respondent wordt hierop de volgende
aanvulling gegeven: “Een ketenaanpak kan er op papier mooi uit zien, maar er moet nog wel iets
achter zitten”. Met andere woorden, de organisatorische processen moeten ook daadwerkelijk zodanig
ingericht worden dat mensen volgens een ketenaanpak werken en denken. Ketensamenwerking moet
daarom gezien worden als een ideaaltype dat nagestreefd wordt, de organisatorische werkelijkheid is
veelal weerbarstiger.
Janssen (2008b), antropologe en medewerker van het Landelijke Expertise Centrum
eergerelateerd geweld (LEC) van de politie, geeft een recent artikel niet voor niets de titel:
“Organisaties, cultuur en eergevoel. Over complexe institutionele samenwerking bij de aanpak van
eergerelateerd geweld”. Zij bespreekt hierin onder andere over het ‘onze instelling’-syndroom, dat
zich uit wanneer:
… instellingen geen oog meer hebben voor de werkwijze, mogelijkheden, bevoegdheden
en doelstellingen van partnerorganisaties en daarnaast de eigen stijl van werken
systematisch beter vinden en vooral in het geweer komen ten behoeve van eigen eer en
glorie (Janssen 2008:135).
Het citaat maakt duidelijk dat binnen de betrokken ketenorganisaties nog niet de benodigde
cultuurverandering heeft plaatsgevonden; men heeft nog onvoldoende geleerd om te denken en te
handelen in termen van ketensamenwerking. Onderzoek naar cultuurverandering laat echter zien dat
het veranderen van een denk en handelswijze een langdurig proces is dat zich ook moeilijk van boven
af laat sturen (Bate 1994, Boonstra e.a. 2003 Koot & Dobbinga 2004, Martin 1992, Tennekes 1995,
Veenswijk1995).
Medewerkers van ketenorganisaties blijken zich van dit gegeven bewust te zijn, zo blijkt uit
navolgend citaat, waarin een respondent aangeeft dat het lastigste aan het werken met ketens het
implementeren van deze manier van werken binnen de eigen organisatie is:
Interviewer: Waar lopen jullie nu op dit moment tegenaan en hoe kom je daar
vervolgens weer uit?
Respondent: Waar we om te beginnen tegen aan lopen is het verhaal binnen de
gemeentelijke organisatie. De moeite die je al hebt om binnen je eigen gemeentelijke
organisatie helder te hebben wat nu precies het resultaat is wat we willen bereiken, wat
iedereen daar aan moet bijdragen. Je moet heel erg investeren en dat is ook iets waar je
als bestuur een hele belangrijke rol in speelt. Telkens weer om de tafel zitten met z’n
allen, telkens weer het verhaal vertellen wat je nu eigenlijk wilt, waar je naar op weg
bent. Dat is moeizaam, daar moet je tijd voor hebben, daar moet je mensen voor bij
elkaar zien te houden. Dat gaat niet vanzelf en dat dwing je nooit af. Je kunt besluiten in

206

het college hoe je het gaat doen, maar dat dwing je niet af. Dat kan alleen maar als
mensen het gaat interesseren en zich gaan realiseren dat ze deel van een groter geheel
zijn. Dan heb je alleen nog maar de gemeentelijke organisatie, terwijl je toch een
heleboel extern moet maken. Als het goed is zijn zij ook weer je ambassadeurs naar de
externe organisaties.
Net als voor de rijksoverheid geldt daarmee voor organisaties die deel uitmaken van een keten dat aan
externe ketensamenwerking interne organisatie vooraf gaat. Respondenten onderkennen dit gegeven
ook in onze gesprekken met hen, zij wijzen erop dat de interne organisatie soms nog niet aansluit bij
de afspraken die gemaakt worden met ketenpartners. Een respondent gebruikt de volgende metafoor
om deze situatie te illustreren:
Ik ben zelf 1 april begonnen en ik stap dus eigenlijk op een rijdende trein, om die
beeldspraak te gebruiken. Het is qua snelheid ook echt een intercity. Ik heb ook van tijd
tot tijd het idee dat het soms wel te snel gaat. Dat als ik naar mij eigen organisatie kijk,
maar ook bij organisaties die bij de ketenaanpak zijn aangesloten, dat niet iedereen
zichzelf en de keten en de aanpak en het thema heeft kunnen verkopen binnen de eigen
organisatie. Als ik puur naar de politie kijk, waar het op dit moment in ruime mate aan
schort, is de kennis van het onderwerp onder de collega’s. Onder de mensen die er mee
te maken hebben, als ze achter de balie zitten om de aangifte op te nemen, als ze op
straat een melding krijgen, of een buurtagent even een verhaal hoort als hij op straat
loopt, fietst of rijdt, de mensen van opsporing die met een bepaalde aangifte aan de slag
moeten.
Voorgaande twee citaten maken duidelijk dat de complexiteit van de bestrijding van eergerelateerd
geweld niet alleen veroorzaakt wordt door de complexiteit van de problematiek, maar ook door de
complexiteit van het werken in ketens. Werken in ketens vereist niet alleen dat er duidelijke afspraken
met ketenpartners zijn, maar ook dat de eigen organisatie ingesteld is op deze manier van werken.

Externe samenwerking met ketenpartners
Ons onderzoek laat zien dat er binnen het publieke domein niet sprake van één bepaalde keten rondom
eergerelateerd geweld, maar dat er meerdere ketens zijn met verschillende doelen en verschillende
partners. Daarbij komt dat er lokale verschillen bestaan bij de invulling van de ketens, de gemeente
Amsterdam kent van oudsher bijvoorbeeld andere partners dan de gemeente Rotterdam. In hoofdstuk 1
is al bij dit gegeven stil gestaan. Bovendien brengen Amsterdam en Rotterdam nog een ander
onderscheid aan binnen de ketensamenwerking, namelijk tussen partners in het zogenaamde
ketenoverleg en partners in het casusoverleg. Het ketenoverleg richt zich op samenwerking op
beleidsniveau, in het casusoverleg staat de cliënt centraal, het gaat er dan om, om een slachtoffer van
eergerelateerd geweld zo goed mogelijk op te vangen.
Het voert binnen het bestek van dit onderzoek te ver om alle verschillende ketens in kaart te
brengen. In het navolgende zal meer in algemene tremen aangeven worden hoe de ketensamenwerking
door de verschillende respondenten, die werkzaam zijn bij een ketenpartner, wordt ervaren. Voor meer

207

specifieke informatie over de verschillende ketens verwijzen wij naar de beschikbare documenten van
de gemeenten Amsterdam en Rotterdam, alsmede naar het model protocol tussen het OM, de
vrouwenopvang en de politie en de onderzoeken van Kiewiet (2008), Sardes (2008) en Beke (2008)
waarin de keten binnen de onderwijssector wordt toegelicht.

In het voorgaande is aangegeven dat aan externe ketensamenwerking interne organisatie 'vooraf' gaat.
De term vooraf staat hier tussen aanhalingstekens tekens omdat uit het onderzoek blijkt dat deze
processen veelal tegelijkertijd plaatsvinden. Terwijl men binnen de eigen organisatie nog bezig is om
de kennis over eergerelateerd geweld en het werken in ketens op pijl te brengen, is men gelijktijdig
bezig om afspraken te maken met externe samenwerkingspartners.
Het organiseren van de externe samenwerking kost, zo blijkt uit onze gesprekken met
ketenpartners in Amsterdam en Rotterdam, echter net als de interne organisatie tijd. Een belangrijke
eerste stap in de externe samenwerking is volgens een respondent het komen tot gemeenschappelijke
doelen:

Dat is het moeilijkste. Met de partners, die je daar bij nodig hebt, het gezamenlijke doel
formuleren. Want iedereen komt natuurlijk vanuit een heel eigen taakstelling en kijkt
toch nog vanuit die hiërarchie-bril. Het lijkt heel simpel, maar het kost minimaal een half
jaar.
(...)
Het heeft minimaal een half jaar gekost om gezamenlijk met professionele organisaties
het goed te formuleren en uit te werken. (...). Wat hier [in deze aanpak] anders in is dan
in veel modellen die ik wel langs heb zien komen, is dat wij bezig zijn vanuit de proceskant: Vroeg signalering, dossiervorming en analyse, wegingen kwalificatie, toewijzing
van de case regie, uitvoering van interventies, evaluatie. Elk proces op zich is klant van
dat andere proces. Dus je levert ook half-fabrikaten op, tussenresultaten. En daar stuur je
op. Die tussenresultaten leveren de gezamenlijke doelstelling op. En dat betekent dat je
inzet vraagt van partners, van organisaties, om verder te gaan dan hun eigen grenzen.
Uit het citaat blijkt verder dat, om de gemeenschappelijke doelstelling te realiseren, eerst een aantal
tussentijdse doelen behaald moeten worden. Voor het behalen van deze 'tussenresultaten' zijn volgens
deze respondent de verschillende ketenpartners verantwoordelijk. Het citaat illustreert daarmee wat in
de introductie van deze paragraaf op basis van de theorie gesteld is, namelijk dat men een keten moet
zien als schakels die in elkaar grijpen.
Hoewel er volgens respondenten sprake is van maatwerk per eergerelateerd geweld casus,
worden er middels allerlei documenten, zoals convenanten, protocollen en proces-modellen wel
algemene werkafspraken gemaakt waarin per activiteit c.q proces-stap aangegeven wordt welke
ketenpartner waarvoor verantwoordelijk is. Zowel respondenten uit Rotterdam als uit Amsterdam
geven echter aan dat de ketenaanpak binnen hun gemeenten nog in ontwikkeling is. Een Rotterdamse
ketenpartner formuleert dit als volgt:

208

Natuurlijk gaandeweg de rit word je bandbreedte wel steeds smaller, omdat je steeds
sneller to the point komt, maar het nog wel steeds aftasten, steeds zoeken. Op het
moment dat iets in de praktijk gewoon niet blijkt te werken, dan moet je dat aanpassen.
Dan moet je daar niet mee verder gaan.
(...)
De ervaring doe je met elkaar op, dus op het moment dat je signalen uitzendt van mijn
organisatie kan hier niet op aansluiten of ik heb het idee dat we met elkaar de plank
misslaan op dat en dat punt, dan zal je daar met z’n allen wat aan moeten doen.
Een Amsterdamse ketenpartner omschrijft de ontwikkelingen binnen zijn eigen gemeente op de
volgende manier:
Nou dat soort kinderziektes, noem ik het maar even, zitten gewoon nog in de meldprocedure en die moeten er natuurlijk uit. Nou daar ben je nog wel even mee bezig,
want je hebt geloof ik 25 wijkteams in Amsterdam en heel wat medewerkers bij de
politie die dit op zich afkrijgen en die zullen echt niet allemaal op één dag of één week
weten wat ze te doen staat. Dat geldt voor de steunpunten ook, niet elke medewerker zal
meteen snappen als die ergens mee geconfronteerd wordt dat het eergeweld is. (...) Hé
dus ook daar zijn we mee bezig binnen die keten, om binnen dat ketenoverleg te zorgen
dat, laten we zeggen de vindplaatsen, dat kunnen ook huisartsen zijn, andere
beroepskrachten, woningcorporaties, thuiszorg. Dat ook daar het bewustzijn ontstaat,
kennis, dat ze weten waar ze met de melding heen kunnen. (...)
Dus als je vraagt wat is een goede aanpak? Dat is de aanpak die we straks schetsten,
maar dan goed geïmplementeerd. Goed ingevoerd, waardoor alle organisaties weten, zo
doen we het. En hier kan ik terecht. En ik vertrouw er ook op dat als ik daar met een
melding heen ga dat er ook iets mee gebeurd. Dat er goed en zorgvuldig naar wordt
gekeken. Dat er naar de veiligheid wordt gekeken, maar niet alleen naar hulpverlening.
Nou ja zodoende, en dat die verschillende partners al dat vertrouwen in elkaar hebben
hé. Dat is heel belangrijk. En dat moet je ook gaan verdienen, dat moet je winnen. Dat
kun je niet afdwingen met een convenant, of met mooie woorden. Nee dat moet je
gewoon verdienen. Door te laten zien dat je er goed mee om gaat
Beide citaten maken duidelijk dat verfijning van de werkafspraken gebeurt op basis van
praktijkervaring: In de praktijk wordt pas duidelijk of de verschillende, middels documenten
toegeschreven rollen op een adequate manier ingevuld kunnen worden door een actor. Centraal punt
daarbij is dat binnen de verschillende actoren voldoende kennis aanwezig moet zijn van de
eergerelateerd geweld problematiek en van de meldroute van eergerelateerd geweld zaken. Op dit punt
leidt het gegeven dat de interne organisatie van de betrokken actoren feitelijk niet 'vooraf' gaat aan de
externe organisatie tot frustraties bij de ketenpartners, maar ook bij de zelforganisatie, zoals in de
volgende paragraaf zal blijken. Het gelijktijdig plaatsvinden van interne en externe organisaties leidt er
namelijk toe dat de externe organisatie momenteel voorloopt op de interne organisatie bij de
verschillende ketenpartners.
Behalve kennis over eergerelateerd geweld en de meldroute, vereist goede ketensamenwerking
ook dat alle actoren binnen de keten hun eigen rol kennen en ook uitvoeren. De ketenpartners moeten
elkaar op dat vlak leren vertrouwen. Tegelijkertijd is een ketenaanpak juist gericht op een flexibele
aanpak van complexe problemen, het gaat om maatwerk. Dit zorgt ervoor dat de taken die een actor

209

vervult per eergerelateerd geweld casus iets kunnen verschillen. Onderstaand citaat, afkomstig uit een
gesprek met een politiemedewerker, illustreert dit gegeven.
Dat is ook casusafhankelijk. Soms heeft een medewerker van het ASHG dermate goed
contact met het slachtoffer of met het vriendje van het slachtoffer dat, als er vragen zijn
richting dat vriendje, dan heb ik ook liever dat ze het met de bestaande contacten doen,
dan dat ik mij als vreemde er tussenin ga wringen.
Soms heb je een signaal opgepakt van een meisje, waarvan je weet dat haar familie
naar Marokko gaat of naar Irak voor langere tijd. Terwijl de omgeving, maatschappelijk
werk of een vriendin, zich daar ernstig zorgen over maken, omdat ze signalen hebben
gehoord over uithuwelijking of wat dan ook. Dan kan je een collega verzoeken vanuit
het wijkteam om daar in burger naartoe te gaan om poolshoogte te nemen. In ieder geval
aangeven dat de politie of hulpverleners zich zorgen maken over bepaalde zaken en die
zal er dan ook met een soort van trucje naar binnen moeten.
Soms is het ook concreet bekend hoor als een vader zijn dochter op school slaat of een
andere casus, dan kun je ervan uitgaan dat school, vriendinnen en ook de politie dat
weet. Dan is het niet meer dan logisch dat een buurtagent daar even poolshoogte gaat
nemen van ‘meneer we maken ons zorgen’. Je kunt ook tegen zo’n persoon zeggen dat
we ons zorgen maken en het ook wel snappen in verband met de dochter, gezondheid,
financiën, geen werk etcetera. (...) Tegelijkertijd moet je ook een duidelijk signaal geven
van we zijn wel met Nederlands strafrecht en wetgeving bezig. Wat hij heeft gedaan, kan
niet.
Met andere woorden, ook binnen de ketenaanpak wordt een situationele benadering van de
eergerelateerd geweld problematiek gehanteerd: afhankelijk van casus waarmee men geconfronteerd
wordt, vervult een actor bepaalde taken. Uit het voorgaande citaat blijkt tegelijkertijd dat bepaalde
reguliere-functie-rollen altijd bij een en dezelfde partner horen. De kunst is om binnen de ketenaanpak
een balans te vinden tussen voldoende duidelijkheid over de rollen en taken van ketenpartners, maar
tegelijkertijd voldoende flexibiliteit te behouden in de aanpak van eergerelateerd geweld zaken, die
allen een eigen karakter kennen.

3.5.2 De keten en de zelforganisaties
De samenwerking, dan wel het gebrek aan samenwerking, tussen de zelforganisaties en de
ketenpartners wordt gekenmerkt door twee, paradoxale kenmerken. Enerzijds is er is sprake van een
gebrek aan vertrouwen in elkaar, anderzijds heeft men wel hoge verwachtingen van wat de ander kan
betekenen in de aanpak van eergerelateerd geweld. Men vindt de samenwerking met elkaar bovendien
ingewikkeld, zoals blijkt uit navolgend citaat van een ketenpartner:
Respondent: Het tweede was met de zelforganisaties om de tafel te gaan zitten en dan
met de landelijke organisatie, want die vertegenwoordigen natuurlijk weer de regionale
koepels. En daarvan zijn er drie à vier besprekingen geweest. Dan zie je hoe moeizaam
het gaat, dat het een welles-nietes spel wordt bij een eerste bijeenkomst. En dan ging het
eigenlijk om het erkennen van posities. Een zelforganisatie vindt dat zij niet erkend
wordt door de overheid of door de collega-partners, en dat betekent met name de witte
partners, van: ‘Luister, wij zijn er ook, wij hebben ook deskundigheid in die

210

problematiek, jullie negeren ons.’ We zijn niet bij elkaar om dat te bespreken, maar je
moet dit eerst besproken hebben voordat je verder kan.
Interviewerster: Maar het punt was niet dat ze wel of niet erkenden dat het een probleem
was binnen hun gemeenschap?
Respondent: Nee, men erkende wel dat er een probleem was, maar het was tegelijkertijd
zo: ‘Jullie gaan ons niet opleggen wat we gaan doen.’ Maar dat waren we ook helemaal
niet van plan (…), we wilden juist nader tot elkaar komen en kijken wie welke
deskundigheid heeft, om die insteek te maken. Wij waren ons er destijds al van bewust
dat wij niet in zo'n gemeenschap kunnen binnenstappen en zeggen: dit is het probleem,
dit moeten jullie doen, dit gaan wij doen, dat werkt niet, dat moeten zij doen. Zij hebben
ons nodig, wij hebben hun nodig. Wil je het probleem bij de wortel aanpakken, dan
moeten zij beter met hun achterban en met hun bestuursleden in gesprek gaan en nog een
stap lager, met al die mensen in de wijken gesprekken en bijeenkomsten gaan beleggen.
Wij zien hierin een zelfde spanningsveld ontstaan als op landelijk niveau: men weet dat men de
zelforganisaties nodig heeft bij de bestrijding van eergerelateerd geweld, maar men weet niet goed hoe
men aan deze samenwerking invulling moet geven. Een vertegenwoordiger van een koepel bevestigd
dit beeld:
Maar je moet ook samenwerken met elkaar, als de politie mij alleen maar ziet als
informant, dat werkt niet, je moet elkaar kunnen vertrouwen. Ik moet ook van de politie
kunnen weten dat als iemand bewust wordt dat er dan ook echt opvang is, daar moet ik
zeker van kunnen zijn, anders kan ik niemand doorverwijzen. Ik moet er zeker van zijn
dat haar veiligheid gegarandeerd wordt. Want ik ben dan verantwoordelijk. (…)
Een ander lid van een koepelorganisatie vult hierop aan:
Kijk, de allochtonen zijn wel de doelgroep, maar worden niet beschouwd als alliantie.
Het is vooral bij de mannelijke beroepsgroepen, zoals bij de politie, dat dit soort dingen
spelen. Hun definitie van samenwerking is heel anders. We hebben wel regelmatig
overleg. Wat er dan gebeurd is dat ze zeggen: “Wij delen jullie mee wat we gedaan
hebben.” Dat is hun idee van samenwerking.
Uit de gesprekken blijkt dat de respondenten zich ook bewust zijn van het gebrek aan vertrouwen in
elkaar. Navolgend citaat, afkomstig van een gesprek met een politieagent, illustreert dit gegeven:
Wat je wel ziet, wat ik persoonlijk vervelend vind, is de gang van een slachtoffer naar de
politie toe, die is er gewoon nog te weinig. (…) De eerste stap is vaak niet naar de politie.
Dat is ook iets dat door zelforganisaties is uitgesproken ‘We hebben er niet voldoende
vertrouwen in’. Er worden geen vragen gesteld over integriteit of wat dan ook, maar over
de herkenning daarvan. Een stuk onbekendheid wat men daarna met een verhaal of met
een aangifte doet. ‘Als ik mijn verhaal doe, dan is het toch een aangifte’. ‘Nee, een
aangifte houdt in….’ ‘Ja, maar dat wil ik niet’. Dan wordt het al weer lastig.(...)
Als je in een bepaalde gewenning zit van geweld of vanuit je omgeving met bepaalde
gewoontes en dwang, dan kan ik me voorstellen dat je ergens je verhaal wel kwijt wil,
maar dat je dat niet zo snel doet bij iemand die heel herkenbaar is in uniform en misschien
ook bekend staat om doorzetten met vuurwapens, geweld en dat soort dingen. Dat zit er
ook bij. Het is gewoon onbekendheid en misschien ook wel een slechte ervaring met de
politie of van horen zeggen. Voor hetzelfde geld hiren zij ook van: “Dat is een grote
hoerenkast.”

211

Binnen het kaderprogramma 'Aan de goede kant van eer' richt men zich daarom ook expliciet op het
bestrijden van dit gebrek aan vertrouwen:

Bij de opzet van plaatselijke samenwerkingsverbanden staat het creëren van een
vertrouwensbasis tussen betrokken partijen voorop. Bij de professionele instanties dienen
Turkse organisaties te worden gezien als serieuze en gelijkwaardige partners. Bij de
plaatselijke organisaties moet de bereidheid zijn om het vooroordeel te bestrijden dat
(kort door de bocht geformuleerd) de politie pas in actie komt als je vermoord bent en
vrouwenopvanghuizen eigenlijk bordelen zijn (IOT 2008: website).
De respondenten beseffen namelijk terdege dat wanneer men elkaar zou vertrouwen, dit grote
meerwaarde zou kunnen hebben voor de bestrijding van eergerelateerd geweld:
Als er dusdanig contact en vertrouwen is tussen die informele netwerken en die
zelforganisaties en de, laten we maar even zeggen, de witte hulpverlening hé: politie,
justitie en hulpverlening. Dan mag je verwachten dat het in de toekomst hopelijk, ja dat
veel zaken beter worden aangepakt, sneller worden aangepakt hé. Dat slachtoffers
sneller in veiligheid zijn of dat escalatie wordt voorkomen.
Het citaat illustreert tevens het gegeven dat op lokaal niveau het gebrek aan vertrouwen gepaard gaat
met hooggespannen verwachtingen van wat 'de ander' in de bestrijding van eergerelateerd geweld zou
kunnen betekenen. Zelforganisaties worden, zoals in hoofdstuk 1 reeds aangegeven is, gezien als
probleemhouders, als actoren met expertise, als zogenaamde ‘ervaringsdeskundigen’ en als
bruggenbouwers tussen de betrokken gemeenschappen en actoren zoals de politie en de
vrouwenopvang . Een ketenpartner in Amsterdam verwoordt hun rol als volgt:
Interviewster: En zouden migrantenorganisaties hierin een rol kunnen...
Respondent: Absoluut! Absoluut kunnen die daar een rol in spelen, die rol moet
overigens niet overdreven worden vind ik. (…) het zijn natuurlijk geen vervangende
hulporganisaties. (…) maar waar ze vooral goed in zijn is het informele netwerken. Ze
hebben een gigantisch informeel netwerk, zij zijn heel vaak, niet altijd, maar toch wel
heel vaak in een vroeg stadium al op de hoogte. Vaak via het netwerk dat er problemen
zijn, dat er een conflict is of dat er iets staat te gebeuren.
Het citaat maakt tegelijkertijd duidelijk waar een deel van het gebrek aan vertrouwen vandaan komt:
Men is bang voor rolonduidelijkheid. De respondent is in dit citaat nadrukkelijk bezig met het
begrenzen van de rol van zelforganisaties, om daarmee ook het eigen functiegebied te beschermen.
Eenzelfde soort proces kan men echter bij de koepelorganisaties voor zelforganisaties waarnemen, zij
geven in de recent gepresenteerde deelplannen expliciet aan dat zij geen hulpverleners zijn en dat
veiligheid op de eerste plaats een taak van de politie is en niet van hen.

212

De rolonduidelijkheid komt ook tot uitdrukking in de discussie over de vraag of zelforganisaties
als bemiddelaar kunnen optreden. Binnen het project van Stichting Mooi 113 in Den Haag, dat zich richt
op het trainen van bemiddelaars uit de eigen gemeenschap is het antwoord op deze vraag positief.
Tegelijkertijd zijn anderen kritisch over dit soort initiatieven en die kritische houding wordt aan
anderen doorgeven, zoals blijkt uit onderstaand citaat van een ketenpartner in Amsterdam:
… de betrokkenheid van mensen uit de doelgroep zelf, dus uit de zeg maar de
allochtone gemeenschap bij bemiddeling dat wordt zeg maar afgewezen. Rotterdam zegt
dat je dat gewoon niet moet doen. (…) Want die mensen zijn geen eilandjes. En op het
moment dat als ze dat doen, dan kunnen ze niet alleen zichzelf in gevaar brengen, maar
ook hun naaste mensen. Dus het levert gewoon een potentieel gevaar op voor mensen
uit de eigen groepen en dan is het dus beter om neutraal onafhankelijke mensen in te
zetten bij eventuele bemiddelingspogingen of weet je wel, om te kijken wat zou er nog
aan gedaan kunnen worden.
Voorgaande maakt duidelijk dat hoewel er hooggespannen verwachtingen zijn over wat
zelforganisaties zouden kunnen beteken voor de aanpak van eergerelateerd geweld, er tegelijkertijd
nog geen eenduidig beeld bij de ketenpartners bestaat over hoe door de zelforganisaties invulling
gegeven zou moeten worden aan deze rol en hoe men daarbij kan samenwerken.
Andersom geldt dat de zelforganisaties, in ieder geval op papier, een duidelijk beeld hebben
van hun rol en de grenzen van die rol. Voor veiligheid, strafrechtelijke aanpak, hulpverlening en
opvang zijn in hun ogen duidelijk de ketenpartners verantwoordelijk. Men is echter teleurgesteld in de
ontwikkelingssnelheid bij de betrokken ketenpartners en vindt dat er vanuit de centrale overheid meer
sturing op dat vlak moet plaatsvinden (zie 3.3). Bij de bespreking van de ‘aansturings’-mogelijkheden
van de overheid is echter al duidelijk geworden dat dit een onrealistische verwachting is (zie 3.4.1).
Een respondent die werkzaam is bij een ketenpartner verwoordt dit als volgt: “Zelforganisaties hebben
soms verwachtingen die niet helemaal reëel zijn. Zij zoeken bijvoorbeeld een contactpersoon voor de
politie Nederland, één persoon voor heel de politie Nederland. Dat werkt niet.” Het gebrek aan
ontwikkelingssnelheid en sturing wordt door de zelforganisaties echter als zeer problematisch ervaren:
Men werkt zelf aan een mentaliteitsverandering, zodat mensen ook sneller hulp zoeken, men wil er
dan van op aan kunnen dat die hulp ook geboden wordt, en daar heeft men geen vertrouwen in.
Voorgaande maakt duidelijk dat er op lokaal niveau nog gewerkt moet worden aan het
realiseren van een goede samenwerkingsrelatie tussen de ketenpartners en de zelforganisaties. Men
realiseert zich momenteel nog onvoldoende wat de feitelijke ‘sturings’-mogelijkheden van de ander
zijn, waardoor zowel ketenpartners als zelforganisaties onrealistische verwachtingen hebben van
elkaar. Doordat de gekoesterde verwachtingen vervolgens niet waargemaakt worden, ontstaat er een
gebrek aan vertrouwen in elkaar. Hiermee lijkt men in een vicieuze cirkel terecht te komen, die alleen
middels inzicht in dit soort processen doorbroken kunnen worden.
113

Zie voor informatie: http://www.stichtingmooi.nl/

213

Conclusie
Op lokaal niveau vindt langs twee lijnen samenwerking plaats, enerzijds binnen ketens, anderzijds
tussen de ketenpartners en de lokale zelforganisaties. Met betrekking tot de ketensamenwerking kan
geconcludeerd worden dat de externe samenwerking met ketenpartners gepaard gaat met pogingen
om de interne organisatie van de aanpak van eergerelateerd geweld op orde te krijgen. Bij interne
afstemming gaat het allereerst om het leren denken over en werken in termen van
ketensamenwerking, dit proces, zo blijkt uit ons onderzoek is momenteel nog volop bezig.
Daarnaast wordt er gewerkt aan het verspreiden van kennis over eergerelateerd geweld op alle
niveaus van een organisatie. De complexiteit van de bestrijding van eergerelateerd geweld wordt, zo
lijkt het, op lokaal niveau niet alleen veroorzaakt door de complexiteit van de problematiek, maar
ook door deze nieuwe manier van samenwerken.
Bij externe samenwerking met ketenpartners blijkt het belangrijk te zijn om de tijd te nemen
om samen doelen en tussendoelen te formuleren. Binnen het veld rondom eergerelateerd geweld kan
men daarbij de tendens waarnemen om de externe samenwerking te protocoliseren en vast te leggen
in convenanten en proces-modellen waarin de rollen van de verschillende ketenpartners vastgelegd
worden. Tegelijkertijd is een ketenaanpak juist gericht op het leveren van maatwerk per cliënt. Er
moet binnen de ketensamenwerking dus een balans gevonden worden tussen voldoende
duidelijkheid over de rollen en taken van de ketenpartners en een situationele benadering van
cliënten, waarin oog is voor het individu en ketenpartners soms dingen moeten doen die buiten hun
reguliere rol vallen.
Momenteel blijkt de externe samenwerking tussen ketenpartners veelal voor te lopen op de
interne afstemming binnen de ketenpartners. Dit leidt tot frustratie bij de verschillende
ketenpartners, maar ook bij de betrokken zelforganisaties, die weinig vertrouwen lijken te hebben in
de kennis over en organisatie rondom de eergerelateerd-geweldproblematiek bij de ketenpartners.
Met betrekking tot de samenwerking tussen de ketenpartners en de zelforganisaties kan
geconcludeerd worden dat het om een paradoxale samenwerkingsrelatie gaat, er is sprake van een
spanningsveld tussen wensen en

mogelijkheden.. Enerzijds heeft men hooggespannen

(onrealistische) verwachtingen van wat de ander voor de aanpak van eergerelateerd geweld kan
betekenen en ziet men ook de meerwaarde van samenwerking met elkaar, anderzijds vindt men de

214

De geconstateerde spanning (men wil / moet samenwerken, maar weet niet hoe) vloeit voort uit
een tweede spanningsveld. Binnen het veld rondom eergerelateerd geweld heeft men enerzijds
behoefte aan centrale c.q. hiërarchische ‘aansturing’, dit geldt vooral voor het organiseren van
handhaving en hulpverlening. Anderzijds vereist het werken aan een mentaliteitsverandering een
bottom-up

aanpak

waarin

ruimte

is

voor

‘eigen’

initiatieven

van

de

betrokken

migrantengemeenschappen. Beide vormen van organiseren kennen een eigen interne logia, de
eerste wordt gekenmerkt door een bevelstructuur, de tweede door een overlegstructuur. Binnen het
veld rondom eergerelateerd geweld trachten actoren momenteel echter om binnen beide trajecten,
centrale aansturing versus bottom-up aanpak, eenzelfde manier van aansturing te hanteren,
namelijk ‘sturing’ op output, met als gevolg dat men dehet gevoel heeft dat men geen grip op de
ander kan krijgen, de onrealistische verwachtingen blijven bestaan en men elkaar niet vertrouwt.

215

216

Conclusie Deel II
In dit tweede deel van het rapport is de data gepresenteerd die in het kader van onderzoek 2 verzameld
is. Daarbij dienden de in het methodologie hoofdstuk gepresenteerde deelvragen als uitgangspunt. In
deze conclusie wordt tot slot een antwoord gegeven op de vraag die binnen dit onderzoek leidend is
geweest, namelijk:

Welke betekenis geven medewerkers van instanties binnen de organisatieketen aan
eergerelateerd geweld, hoe organiseren zij zich rondom het thema eergerelateerd geweld,
en hoe verloopt de samenwerking tussen de instanties die deel uitmaken van de
organisatieketen die zich bezig houdt met eergerelateerd geweld?

Met betrekking tot de betekenis die de respondenten geven aan eergerelateerd geweld kan
geconcludeerd worden dat zij daarbij gebruik maken van verschillende typen kennis, te weten: actieve
kennisvergaring, praktijkkennis, en ervaringsdeskundige. Daarnaast wordt hun betekenisgeving
beïnvloedt door situationele factoren, zoals de positie en de rol die men binnen het veld rondom
eergerelateerd geweld heeft. Over het algemeen kan echter uit de gesprekken met respondenten
afgeleid worden dat hun betekenisgeving in grote lijnen aansluit bij de werkdefinitie van Ferwerda en
van Leiden (2005).
Hoewel de betekenisgeving over eergerelateerd geweld bij de respondenten grotendeels
overeenkomt met de werkdefinitie, blijkt uit ons onderzoek tegelijkertijd dat er wel accentverschillen
bestaan in wat de respondenten tijdens de gevoerde gesprekken benadrukken. Een analyse van deze
verschillen laat zien dat deze accentverschillen voortkomen uit de positie en rol die men binnen het
veld heeft. Respondenten operationaliseren de werkdefinitie naar het eigen werkveld: In verband met
de veiligheid van slachtoffers en medewerkers benadrukt de vrouwenopvang bijvoorbeeld de
collectieve component van eergerelateerd geweld als mede het al dan niet bekend zijn van de
eerschending binnen de gemeenschap, terwijl men zich binnen de onderwijssector richt op de nog niet
geëscaleerde eergerelateerd geweld zaken en vooral ook oog heeft voor de psychische druk waar
jongeren onder staan.
De rollen die actoren vervullen, dan wel toegeschreven krijgen, hebben ook alles te maken met
hoe men zich binnen het onderzochte veld organiseert rondom de eergerelateerd geweld thematiek. De
organisatie blijkt daarbij langs twee lijnen plaats te vinden, er is sprake van een tweesporenbeleid:
enerzijds organiseren actoren zich rondom de handhaving en hulpverlening, anderzijds organiseren
actoren zich rondom een dubbele mentaliteitsveranderingring. Daarbij richt men zich bij het werken

217

aan een mentaliteitsverandering zowel op het bespreekbaar maken van eer en eergerelateerd geweld
alsmede op het bestrijden van vooroordelen over de hulpverlening.
Organsiatie rondom deze twee thema’s vindt zowel op landelijk als op lokaal niveau plaats,
waarbij ketensamenwerking slechts één van de manieren is waarop samengewerkt wordt. Daarnaast
moeten de betrokken organisaties zich ook intern rondom de eergerealteerd geweld problematiek
organiseren.Daarbij onstaan problemen in de samenwerking als de exteren samenwerkingsrelaties
voorlopen op de interne organisatie bij actoren. Daarnaast wordt de samenwerking tussen
zelforgansiaties en ketenpartners als lastig ervaren: men heeft enerzijds hoge verwachting van wat de
ander kan betekenen in de aanpak van eergerelateerd geweld, tegelijkertijd is men teleurgesteld in de
ontwikkelingssnelheid van de ander en verliest men daardoor het vertrouwen in elkaar.

Reflecties op Deel II

De ontwikkeling van een veld rondom eergerelateerd geweld
Het tweede deel van ons onderzoek maakt duidelijk dat zich in korte tijd een veld rondom
eergerelateerd geweld heeft ontwikkeld waar een groot aantal verschillende spelers bij betrokken is.
Deze spelers zijn op een verschillend moment en vanuit een verschillende functie en positie betrokken
bij het probleem, wat er voor zorgt dat de organisatie van het veld complex is. Binnen dit veld tekenen
zich twee centrale spelers en een aantal medespelers af.
In de eerste plaats de overheid, waaronder zowel de rijksoverheid als de lokale overheden
vallen, die een belangrijke aanjagende, coördinerende en sturende rol heeft. Binnen het domein van de
overheid speelt dan het interdepartementale Programma Eergerelateerd Geweld een sleutelrol. Dit
programma heeft weliswaar een leidende rol, maar kan tegelijkertijd door haar positie niet direct op
alle nodige niveaus interveniëren.
In de tweede plaats komen migrantenorganisaties naar voren als een belangrijke speler omdat
zij vanuit de overheid worden gezien als de brug naar de groep waarbinnen de problematiek speelt.
Deze organisaties zijn meestal lokaal georganiseerd, en zeer divers van opzet en doelstelling, maar zijn
ook (los) verbonden met landelijke koepelorganisaties. De verhouding tussen de lokale en nationale
migrantenorganisaties is niet direct en hiërarchisch, waardoor er geen aansturingrelatie bestaat en
landelijke koepelorganisaties hun achterban slechts kunnen aanspreken en stimuleren.
Naast deze centrale spelers zijn nog een groot aantal, veelal professionele, organisaties
betrokken bij de problematiek vanuit hun functie als hulpverlener, beschermer of handhaver. Deze
organisaties krijgen in meeste gevallen met de problematiek van eergerelateerd geweld te maken als
situaties geëscaleerd zijn en spelen minder een rol waar het gaat om preventie. Tenslotte zijn er nog
een aantal spelers meer aan de rand betrokken die niet een duidelijke positie in het veld innemen.
Hierbij gaat het om losse burgerinitiatieven, of wetenschappers en andere deskundigen of journalisten
die zich met het probleem bezighouden.

218

Het Programma Eergerelateerd Geweld probeert deze spelers in meer of mindere mate een
plaats te geven in het veld en zo een integrale aanpak van de problematiek tot stand te brengen, maar
ons onderzoek maakt duidelijk dat deze spelers zich niet altijd even gemakkelijk in de gedefinieerde
kaders laten plaatsen en dat sommige spelers hier ook buiten vallen.

De ontwikkeling van een ‘doxa’ rondom eergerelateerd geweld
Binnen het veld rondom eergerelateerd geweld tekent zich een aantal centrale uitgangspunten en
aannames, oftewel een ‘doxa’ af. Het belangrijkste uitgangspunt is dat eergerelateerd geweld een
probleem is dat speelt binnen bepaalde migrantengemeenschappen en dat het probleem verschilt en te
onderscheiden is van andere vormen van (huiselijk) geweld. Hieraan ten grondslag liggen aannames
over de afwijkende cultuur van migranten. Eergerelateerd geweld wordt gezien als een probleem dat
hoort bij een cultuur van ‘systematisch isoleren en onderdrukken van vrouwen’ en deze wordt
gecontrasteerd met cultuur van ‘Nederlanders’. Een tweede uitgangspunt is dat eergerelateerd geweld
een probleem is dat begrepen kan worden vanuit een moderniserings- of emancipatieproces van
migranten. De aanname is dat wanneer migranten dit proces succesvol hebben verlopen geweld binnen
deze gemeenschappen wellicht ook zal verminderen of verdwijnen. Een derde uitgangspunt is tenslotte
dat eergerelateerd geweld, anders dan huiselijk geweld, samenhangt met een collectieve mentaliteit.
Terwijl bij huiselijk geweld vooral wordt gekeken naar individuele daders en slachtoffers, en
nauwelijks aandacht is voor eventuele onderliggende culturele patronen, staan die bij
migrantengemeenschappen juist op de voorgrond.
Dit punt komt ook naar voren in recent onderzoek van Thapar-Björkert (2007) naar de aanpak
van eergerelateerd geweld, onder andere in Zweden. In deze studie is, evenals in ons onderzoek,
gekeken hoe door verschillende actoren (de overheid, de vrouwenopvang en slachtoffers van
eergerelateerd geweld) over eergerelateerd geweld gesproken wordt. Uit deze analyse wordt duidelijk
dat de actoren het lastig vinden om tot een neutrale definitie van eergerelateerd geweld te komen:
“One of the central concerns of defining HRV [Honour Related Violence] has been that it may
perpetuate culturalist-other stereotypes and lead to further labelling rather than solutions” (Thapar
Björkert 2007:v). Uit ons onderzoek wordt duidelijk hoe de betrokken actoren enerzijds proberen
culturele stereotypen te vermijden, maar tegelijkertijd er wel vanuit gaat dat er een collectieve
mentaliteit binnen migrantengemeenschappen bestaat die ten grondslag zou liggen aan eergerelateerd
geweld. Een situationele benadering waarin wel oog is voor de rol van cultuur, maar ook voor het
samenspel met andere factoren, kan hierin een uitweg bieden.

219

De dynamiek tussen top down en bottom up
Voorgaande maakt duidelijk dat er in het veld rondom eergerelateerd geweld, hoewel dit nog volop in
ontwikkeling en beweging is, al een bepaalde culturele orde 114 aan het ontstaat is. De verschillende
actoren hebben in interactie met elkaar een aantal gemeenschappelijke uitgangspunten ontwikkeld
over wat eergerelateerd geweld is en hoe het bestreden zou moeten worden (een doxa). Naast deze
culturele orde ontstaat in het veld rondom eergerelateerd geweld ook een sociale orde waarin duidelijk
wordt wat de hiërarchische verhoudingen tussen spelers zijn, welke hulpbronnen zij tot hun
beschikking hebben en wie welke verantwoordelijkheid heeft.
Ons onderzoek maakt echter duidelijk dat momenteel getracht wordt eenzelfde soort ordening
te hanteren binnen twee zeer verschillende velden die beiden een rol spelen in de aanpak van
eergerelateerd geweld, te weten: handhaving en hulpverlening enerzijds en het werken aan een
mentaliteitsverandering anderzijds. Beide velden worden gekenmerkt door een andere, interne logica.
Binnen het veld dat bestaat uit actoren die zich richten op het bewerkstelligen van een
mentaliteitsverandering wordt gewerkt vanuit een bottom-up aanpak, waarin ruimte is voor eigen
initiatieven. Terwijl het veld dat gevormd wordt door actoren die betrokken zijn bij handhaving en
hulpverlening de behoefte bestaat aan centrale aansturing. De kunst is om te accepteren dat het om
twee verschillende velden gaat, waarin weliswaar sprake is van een gemeenschappelijk doel, namelijk
het bestrijden van eergerelateerd geweld, maar waarin tegelijkertijd andere aansturingmechanismen
werkzaam zouden moeten zijn.

114

Zie voor een uiteenzetting van de concepten ‘culturele’ en ‘sociale’ orde Glastra 1999.

220

Reflectie en aanbevelingen
In hun boek “Paradoxen van Modernisering” geven van der Loo en van Reijen (1997: 47-48) dat
paradoxen bij het moderne leven horen. Door de schijnbare tegenstrijdigheden die een moderne
samenleving kenmerken te erkennen en er zoveel mogelijk kennis over te verzamelen kan men echter
naar (tijdelijk) evenwicht streven. Ook de eergerelateerd geweld problematiek wordt gekenmerkt door
een aantal schijnbare tegenstellingen. In de voorgaande twee delen is getracht om, in lijn met van der
Loo en van Reijen, niet te blijven steken in eenduidige simplificaties van de werkelijkheid, maar om
de geconstateerde tegenstrijdigheden op elkaar te betrekken. In deze reflectie wordt hier een vervolg
aan gegeven door een drietal, in het veld rondom eergerelateerd geweld geconstateerd, paradoxen uit
te werken. Op basis van het onderzoek naar de beleving van eer en eergerelateerd geweld signaleren
wij allereerst de zogenaamde onafhankelijkheids-paradox. De tweede paradox, de aansturingsparadox, wordt geformuleerd op basis van de in Deel 2 gepresenteerde resultaten, de beleving en
aanpak van eergerelateerd geweld door de organisatiemedewerkers. In de zichtbaarheids-paradox
komen Deel 1 en Deel 2 samen.
Kunst is om, bij het denken in termen van paradoxen, twee tegenstrijdige ideeën in het hoofd
te houden en daarbij het vermogen om te handelen niet te verliezen, aldus Scott Fitzgerald (In van der
Loo en van Reijen 1997:48). Om het handelende vermogen te ondersteunen worden daarom per
paradox ook een aantal beleidsaanbevelingen gedaan. Deze aanbevelingen volgen niet liniair uit de
bevindingen, maar zijn het resultaat van inzichten die zijn verworven in de loop van het
onderzoeksproces en die vervolgens vertaald zijn naar aangrijpingspunten voor beleid dat gericht is op
de bestrijding van eergerelateerd geweld. De reflectie wordt afgesloten met een terugblik op de
Nederlandse aanpak van eergerelateerd geweld, om vervolgens een aantal aanbevelingen te doen voor
de toekomst.

De onafhankelijkheids-paradox:
Dit onderzoek maakt duidelijk dat er in de afgelopen decennia, door migratie, opleiding en
economische onafhankelijkheid, belangrijke verschuivingen zijn opgetreden in de verhoudingen
binnen ‘allochtone’ gezinnen. Eer blijft voor velen echter een centraal concept. Het reguleert het
handelen van jongeren, in het bijzonder meisjes en vrouwen, veelal op onzichtbare wijze via de macht
van de vanzelfsprekendheid (Zie hoofdstuk 1 Deel 1).
De waargenomen verschuivingen binnen gezinnen zorgen ervoor dat jongeren en vrouwen
ook meer bewegingsvrijheid claimen, men tracht zich aan de controle te onttrekken. Dit kan er echter
toe leiden dat het onzichtbare geweld omslaat in zichtbaar geweld. Beleid dat gericht is op de
emancipatie deze groep of op het bewerkstelligen van een mentaliteitsverandering binnen de
betrokken gemeenschappen kan er tegelijkertijd toe bijdragen dat jongeren en vrouwen slachtoffer

221

worden van meer zichtbare vormen van eergerelateerd geweld. Op korte termijn vindt er hierdoor
mogelijk eerst een toename van eergerelateerd geweld plaats en pas later een afname.
Aanbevelingen
Het versterken van de positie van individuen maakt hen weerbaarder tegen dwang en geweld. Onze
aanbevelingen richten zich op twee potentieel kwetsbare groepen: ten eerste jongeren en ten tweede
huwelijksmigranten, die sterk afhankelijk zijn van hun partner en schoonfamilie en een gebrek hebben
aan middelen als geld en opleiding.
•

Een op jongeren gericht beleidsspoor zou zich kunnen richten op het onderwijs. De bestaande
schoolprojecten zijn hierbij een goed aanknopingspunt, mits niet eenzijdig de aandacht wordt
gelegd op probleemgevallen en preventie, maar ook oog is voor de vaak onzichtbare risico’s
die succesvolle jongeren lopen. Ook zou het jeugdbeleid een integrale genderfocus centraal
moeten stellen, omdat situaties waarin jongens probleemgedrag vertonen (we denken hierbij
aan de problematiek van loverboys, maar ook criminaliteit en de zogenaamde straatterreur)
niet los kunnen worden gezien van de positie van meisjes. Nu wordt er vaak gewezen op het
succes van meisjes uit etnische minderheden, maar hun succes kan bedreigd worden door
verharding van genderpatronen in etnische groepen.

•

Om kwetsbare huwelijkspartners te bereiken biedt het bestaande inburgeringsbeleid een
mogelijke ingang. Hiervoor moet een inburgeringstraject niet alleen de nadruk leggen op het
aanleren van taal of arbeidsmarktvaardigheden, maar ook andere middelen aanreiken gericht
op empowerment en onafhankelijkheid. Een belangrijke voorwaarde om een dergelijk traject
goed vorm te geven is het hebben van een gedifferentieerd beeld van nieuwkomers die
Nederland binnenkomen. Alleen op die manier kan een effectief beleid opgezet worden dat
niet stigmatiserend is. Dit leer- en ondersteuningstraject zou gecombineerd moeten worden
met een risicoscreening, waarbij kan worden gekeken of personen mogelijk een (verhoogd)
risico lopen om slachtoffer te worden van eergerelateerd geweld. Deze personen kan
vervolgens begeleiding worden geboden, bijvoorbeeld via een vertrouwenspersoon of buddy
systeem. Tevens is het belangrijk om nieuwkomers goed voor te lichten over hun rechten en
mogelijkheden in geval van (huiselijk) geweld (opvangvoorzieningen, aangifte en het recht
om in aanmerking te komen voor een zelfstandige verblijfsvergunning in geval van
aantoonbaar geweld).

De aansturings-paradox:
Binnen het veld rondom eergerelateerd geweld kan men twee tegengestelde bewegingen waarnemen,
enerzijds wil men, vanuit het besef dat de mentaliteitsverandering van binnenuit vormgegeven moet
worden, initiatieven van onderaf ondersteunen. Tegelijkertijd is er echter ook behoefte aan centrale

222

aansturing. Beide bewegingen kennen echter een andere, interne logica, waarbij de eerste wordt
gekenmerkt door onderhandeling en de tweede door een bevelsstructuur.
In Deel 2 is reeds aangegeven dat binnen het veld rondom eergerelateerd geweld beide
‘aansturings’ vormen nog door elkaar heen lopen. Dit leidt ertoe dat initiatieven van onderaf op
dezelfde criteria, namelijk output, worden afgerekend als ketenpartners, met als gevolg dat deze
initiatieven in de kiem gesmoord worden, dan wel hun innovatieve karakter verliezen. Anderzijds
ervaren ketenpartners de samenwerking met zelforganisaties soms als frustrerend, doordat zij
onvoldoende beseffen dat de samenwerking met zelforganisaties een andere logica volgt.
Aanbevelingen
Voorgaande leidt tot een aantal beleidsaanbevelingen die erop gericht zijn de geconstateerde mismatch
van ‘aansturings’-vormen te ondervangen:
•

Voor initiatieven van onderaf, zoals van zelforganisaties, moet een herijking van de
evaluatiecriteria plaatsvinden. Daarbinnen moet een verschuiving plaatsvinden van sturen op
output naar sturing op outcome.

•

Om innovatieve initiatieven te stimuleren moet er een financiële experimentenpot aangelegd
worden. Doel is daarbij niet om te komen tot productideeën die landelijk ingezet kunnen
worden, maar om lokaal maatwerk te ondersteunen.

•

Er moet een goede landelijke doorverwijsstructuur komen, waardoor de lokale ketenpartners
ook landelijk kunnen opereren mocht dat voor de veiligheid van het slachtoffer nodig zijn.

•

Door het verschil in interne logica vereist de regie binnen de ketensamenwerking een andere
rol dan de samenwerking met de zelforganisaties. Aanbevolen wordt om deze rol niet door één
en dezelfde persoon te laten uitvoeren, omdat deze twee rollen te zeer uiteenlopen en andere
competenties vereisen.

De zichtbaarheidsparadox:
Enerzijds blijkt uit ons onderzoek dat de zichtbaarheid van de eergerelateerd geweld problematiek in
de politiek en in de media kan leiden tot bewustwording en discussie rondom het probleem van
eergerelateerd geweld. Ook kan het een verandering teweeg brengen in traditionele patronen rondom
eer en eergerelateerd geweld bij migranten. Daarnaast wordt de media door verschillende actoren in
het veld rondom eergerelateerd geweld ingezet om de problematiek op de politieke agenda te zetten.
Aan de andere kant kan de grote zichtbaarheid ook tot processen van categorisering en
stereotypering leiden. In het debat komt eergerelateerd geweld immers naar voren als een
‘migrantenprobleem’ of een ‘cultureel’ probleem. Dit kan leiden tot een categorale aanpak waarin
eenzijdig de nadruk wordt gelegd op cultuur als belangrijkste verklaring van het probleem. In een
culturalistische aanpak wordt de cliënt alleen nog als vertegenwoordiger van zijn 'eigen' groep gezien

223

wordt. Een culturalistische benadering zorgt er bovendien voor dat etnische minderheden zich gaan
verzetten tegen de ‘problematisering’ van hun gemeenschappen in het publieke en politieke debat.
Aanbevelingen
Om enerzijds de culturele component niet uit het oog te verliezen, maar anderzijds fixatie hierop te
voorkomen wordt een situationele benadering van eergerelateerd geweld voorgestaan. Binnen een
dergelijke benadering wordt voorkomen dat zichtbaarheid vertaald wordt in een eenzijdige benadering
van cultuur, waarin de leden van de betrokken gemeenschappen zich niet herkennen. Dit vertaalt zich
in de volgende drie praktische aanbevelingen:
•

Hulpverleners moeten tijdens hun opleiding een situationele manier van hulpverlenen
aangeleerd krijgen. Een dergelijke benadering begint bij het individu, je moet ‘opzij stappen’
om het verhaal van de cliënt in zijn veelvoud en complexiteit te horen. Pas als het verhaal
eenmaal gehoord is, vindt contextualisering in samenspraak met de cliënt plaats. Het is
belangrijk om de assumpties van de hulpverlener te checken bij de cliënt. Startpunt is dan niet
de cultuur van een cliënt, maar het individu in relatie tot de contexten waar hij/zij deel van is.

•

Een situationele benadering vereist daarnaast in de aanpak, nadat de cliënt zijn of haar verhaal
verteld heeft, dat men zich ook op de context van de cliënt richt, bijvoorbeeld middels
coaching voor ouders zodat zij beter om kunnen gaan met druk vanuit de gemeenschap.

•

Deze situationele benadering van de problematiek is minder grijpbaar dan een culturalistische
benadering, omdat het slagen ervan afhankelijk is van de dynamiek van het gesprek en de
competenties van hulpverleners. Deze benadering is niet gemakkelijk van bovenaf te sturen
wat maakt het monitoren en faciliteren van het proces essentieel maakt. Om te beginnen is het
belangrijk een een communicatietraject op te zetten richting alle betrokken actoren, om ze
over het belang en de werkwijze van een situationele benadering van de problematiek te
informeren. Bijvoorbeeld door hen te wijzen op het feit dat in de gemeenschap van een
Marokkaan uit Gouda andere mechanismen bestaan dan in de gemeenschap van een
Marokkaan uit Utrecht.

•

Er moet aanvullend onderzoek verricht worden om de situationaliteit van eergerelateerd
geweld verder te onderzoeken, bijvoorbeeld door in een tiental gemeenten de betrokken
gemeenschappen te onderzoeken en zo in kaart te brengen welke lokale mechanismen een rol
spelen (is de gemeenschap open of meer gesloten, welke gendernoties en eerbeelden zijn
dominant).

Terugblik en vooruitblik
In de afgelopen jaren is middels het Programma Eergerelateerd geweld meer aandacht gekomen
rondom het probleem van eergerelateerd geweld. Er is belangrijk onderzoek verricht naar het

224

probleem en de aard en omvang ervan en er is gewerkt aan een specifieke aanpak van het probleem op
verschillende niveaus (preventie, hulpverlening en strafrechtelijke aanpak). Dit heeft daarnaast geleid
tot een verhoogde sensitiviteit. Voor organisaties die zich al jaren met dit probleem bezighielden is dit
een belangrijke erkenning en stap voorwaarts. Tegelijkertijd wijst ons onderzoek ook op de
beperkingen van een afzonderlijke aanpak van het probleem van eergerelateerd geweld. In de
interviews wordt vaak gewezen op het lastige onderscheid en de overlap met de problematiek van
huiselijk geweld. Het is duidelijk dat hier belangrijke raakpunten zijn en dat in de praktijk niet altijd
goed te onderscheiden is of geweldsproblemen als huiselijk of eergerelateerd geweld moeten worden
geduid. Het gevaar is om geweld onder etnische minderheden al snel te duiden als eergerelateerd
geweld. Het belangrijkste raakpunt bij beide soorten geweld is dat genderverhoudingen een centrale
rol spelen. Het lijkt daarom voor de toekomst belangrijk om de aanpak van huiselijk geweld en
eergerelateerd geweld meer te integreren en te verbinden onder internationaal meer gebruikelijke
concept van genderrelateerd geweld. Hier kunnen dan andere problemen als genitale verminking,
huwelijksdwang of seksueel geweld eveneens aan worden gekoppeld.

225

226

Literatuur
- Altınay, Ayşe Gül (2004). The myth of the military-nation: militarism, gender, and education in Turkey. New
York: Houndmills, Engeland: Palgrave Macmillan
- Aa van der, A. & T. Konijn (2004). Ketens, ketenregisseurs en ketenontwikkeling. Het ontwikkelen van
transparante en flexibele samenwerkingsverbanden in netwerken. Utrecht: Lemma.
- Aalst, M.M. van & R. Johannink (2007). Eergerelateerd geweld in Nederland: een onderzoek naar
mannelijke slachtoffers: bekend maakt onbemind! Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport, Dienst Maatschappelijke Ondersteuning.
- Abu-Lughod, L, (1986). Veiled Sentiments: Honor and Poetry in a Bedouin Society. Berkeley: University of
California Press.
- Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken (2006). Eerste Hulp bij Huwelijksdwang. Den Haag:
Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken
- Akpınar, Aylin (2003). The honour/shame complex revisited: Violence against women in the migration
context. Women’s Studies International Forum. Vol. 26 (5), p. 425-442.
- Albrecht, M. (2006). Uitvoeringsprogramma 2006-2010. Rotterdamse aanpak eergerelateerd geweld.
Rotterdam: GGD Rotterdam-Rijnmond.
- Albrecht, M. & R. Ermers (2007). Rotterdamse aanpak van eergerelateerd geweld, basispakket voor
signalen en handelen. Rotterdam: GGD Rotterdam Rijnmond.
- Albrecht, M. (2008). Keten Eergerelateerd Geweld. PowerPoint presentatie.
- Amnesty International (2004) Turkey: Stop violence against women. EUR 44/025/2004
- Ayşe (2007) Ayşe op de vlucht voor eerwraak. Baarn: De Kern
- Bakker, H. (2005). Eergerelateerd geweld in Nederland, een bronnenboek. Utrecht: TransAct.
- Baker, Nancy V., Peter R. Gregware & Margery A. Cassidy (1999) Family Killing Fields: Honor Rationales
in the murder of Women. Violence Against Women, Vol 5-2.
- Bate, S.P. (1994). Strategies for cultural change. Eastbourne: Antony Rowe Ltd.
- Batterink, M., P. Hoyer, O. Omta, & L. Spaans-Dijkstra (2004). Tools voor samenwerken in ketens en
netwerken. ’s Gravenhage: Reed Business Information bv.
- Bartels, E. (1993). Eén dochter is beter dan 1000 zonen: Arabische vrouwen, symbolen en
machtsverhoudingen tussen de sexen. Utrecht: Van Arkel
- Beemer, F.A., M.A.R. van Roost, H. de Ruigh-Hortsmanshof, A.H.E. van der Aa. & T.P.J. Konijn (2003).
Ruimte voor regie. Handreiking voor ketenregie in het openbaar bestuur. Den Haag: Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
- Bettiga-Boukerbout, Maria Gabriella (2005). ‘Crimes of honour’ in the Italian Penal Code: an analysis of
history and reform. In: Welchman, Lynn & Sara Hossain (red.) Honour’ Crimes, Paradigms, and
Violence Against Women. Londen & New York: Zed Books, p. 230-244.

227

- Blok, A. (1981). Rams and billy-goats: a key to the Mediterranean code of honour. Man (NS), p. 427-440
- Boonstra, J.J., K.M. Bennebroek Gravenhorst & R.A. Werkman (2003). Het veranderingsvermogen van
organisaties. In: Y. D. Burger, R. in ’t Veld en S. J. M. Cortlever-Keus (red.), Facetten van Sioo.
Utrecht: LEMMA bv, pp. 32-50.
- Borne, A. van (2006). Stay in Love, Primaire preventie van relatiegeweld onder jongeren. Proces evaluatie.
Utrecht: Trimbos Instituut.
- Bourdieu, P. (1994). Rethinking the State. Genesis and Structure of the Bureaucratic Field. Sociological
Theory. 12.(1), p. 1-18. (vertaald door: L.J.D. Wacquant & S. Farage)
- Bovenkerk, F. en Y. Yeşilgöz (1999) Multiculturaliteit in de strafrechtpleging? Tijdschrift voor beleid,
politiek en maatschappij. 26(4), p. 230-251.
- Brouwer, L, B. Lalmahomed & H. Josias (1992). Andere tijden, andere meiden. Een onderzoek naar
weggelopen Marokkaanse, Turkse en Hindostaanse en Creoolse meisjes Utrecht: Van Arkel
- Brouwer, L. (1997) Meiden Met Lef: Marokkaanse En Turkse Wegloopsters. Amsterdam: VU uitgeverij.
- Buitelaar, Marjo (2002) Negotiating the rules of chaste behaviour: re-interpretations of the symbolic complex
of virginity by young women of Moroccan descent in The Netherlands. Ethnic and Racial Studies Vol.
25, no. 3, May, p. 462-489
- Companjen, F. J. (2004). Between Tradition and Identity. Rethinking roles of NGO leaders in Georgia's
transition to democracy. Amsterdam: Vrije Universiteit.
- Coutu, W. (1951). Role-playing versus Role-taking: an appeal for clarification. American Sociological
Review. 16 (2) p. 180-187.
- Dekker, A. & F. Özgümüş (2008). Vluchtelingen als Changemakers in de strijd tegen eergerelateerd geweld,
Manifest. Amsterdam: Vluchtelingen Organisaties Nederland.
- Delaney, C. (1987). Seeds of honor, fields of shame. in: Gilmore, D. (eds.) Honor and shame and the unity of
the Mediterranean. Washington, D.C.: American Anthropological Association
- Directie Openbare Orde en Veiligheid Amsterdam (2007). Actieplan 2007, Veiligheidsplan Amsterdam 20072010. Amsterdam: Directie Openbare Orde en Veiligheid.
- Directoraat-Generaal Rechtshandhaving (2006). Brief over de Startnotitie eergerelateerd geweld. Den Haag:
Ministerie van Justitie.
- Douglas, Mary (1966) Purity and Danger: an Analysis of the Concepts of Purity and Taboo. Londen:
Routledge and Kegan Paul.
- Eck, C. van (2001). Door bloed gezuiverd. Eerwraak bij Turken in Nederland. Amsterdam: Bert Bakker
- Ermers, R. (2007). Eer en Eerwraak. Definitie en Analyse. Amsterdam: Bulaaq
- Ferree, M.M., W.A. Gamson, J. Gerhards & D. Rucht. Shaping Abortion Discourse. Democracy and the
Public Sphere in Germany and the United States. Cambridge: Cambridge University Press.
- Ferweda en van Leiden (2005). Eerwraak of eergerelateerd geweld? Naar een werkdefinitie. Den Haag:
WODC, Ministerie van Justitie.

228

- Gazik, S., D. Kaplan, K. Lompe & K. Schaapman (2006). Verborgen leed van tienermeiden in Amsterdam.
Amsterdam: PvdA.
- Gezik, E. (2003) Eer, identiteit en moord. Een vergelijkende studie tussen Nederland, Duitsland en Turkije.
Utrecht: Nederlands Centrum Buitenlanders.
- Gilmore, D.D. (red) (1987) Honor and shame and the unity of the Mediterranean. Washington DC:
American Anthropological Association.
- Goderie, M. & S. ter Woerds (2005). Meten van geweld achter de Voordeur. Op: http://www.verweyjonker.nl/images/dynamisch/2368_samenvatting.pdf (bezocht op 21 augustus 2007).
- Goedee, J. & A. Entken (2006). (Ont)Keten, Implementeren van werken in ketens. Den Haag: Lemma.
- Ghorashi, H. (2006). Paradoxen van culturele erkenning. Management van Diversiteit in Nieuw Nederland.
Amsterdam: Vrije Universiteit.
- Glastra, F. (1999a). Over de opkomst van intercultureel management in Nederland. In: Glastra, F. (red.)
Organisaties en diversiteit: Naar een contextuele benadering van intercultureel management. Utrecht:
Uitgeverij LEMMA BV.
- Halis, M. (2001) Batman'da Kadınlar Ölüyor (in Batman Sterven De Vrouwen). Istanbul: Metis Yayınları
- Hirsch Ballin, E.M.H. (2008). Brief van de minister van Justitie. TK, vergaderjaar 2007-2008, 30 388. nr 29.
HTK 2004-5, 28345 en 29203, nr. 40, p. 12.
- Hollander, Jocelyn (2004) The Social Contexts of Focus Groups. Journal of Contemporary Ethnography.
Vol 33(5), October, p. 602-637.
- Human Rights Watch (1999) Violence Against Women, Human Rights Watch World Report. New York,
Washington, London, Brussels: Human Rights Watch.
- Husseini, R. (2007) In de naam van eer. Baarn: Artimis & co.
- IOT (2008). Deelplan eergerelateerd geweld 2007-2010. Naar een gezamenlijke aanpak. Op:
http://www.iot.nl/artikel_lees.php?lang=nl&artikelID=1307 (bezocht op 20 november 2008).
- Janssen, J. (2008b). Organisaties, cultuur en eergevoel. Over complexe institutionele samenwerking bij de
aanpak van eergerelateerd geweld. Proces. 2008/4.
- Janssen, J. (2008a). Instroom en vroegherkenning van mogelijke eerzaken bij de politie. Deelrapport 1. Den
Haag: Ministerie van Justitie / Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties.
- Janssen, J. (2006). Pilot Eergerelateerd geweld in Haaglanden en Zuid-Holland-Zuid. Eind rapportage. Op:
http://www.minjus.nl/onderwerpen/criminaliteit/eergelateerd_geweld/ (bezocht op 19 november 2008)
- Janssen, J. (2006) Je eer of je leven. Amsterdam: Elsevier
- Kardam, Filiz (2005). The dynamics of honor killings in Turkey: Prospects for action . Ankara: United
Nations Development Programme, Population Association, United Nations Population Fund.
http://www.unfpa.org/upload/lib_pub_file/676_filename_honourkillings.pdf (bezocht op 12 september
2008)
- Kiewiet, J. (2008). De aanpak van eergerelateerd geweld binnen een Amsterdams ROC-ASA
ongepubliceerde masterscriptie. Amsterdam: Vrije Universiteit

229

- Koçtürk, T. (1992) A matter of honour. Experiences of Turkish women immigrants. Londen, New Jersey: Zed
Books.
- Komter, Aafke (1985) De macht van de vanzelfsprekendheid in relaties tussen mannen en vrouwen
Proefschrift. Rijksuniversiteit Leiden.
- Koning, M & E. Bartels (2005). Over het huwelijk gesproken: partnerkeuze en gedwongen huwelijken onder
Marokkaanse, Turkse en Hindostaanse Nederlanders. Amsterdam: Vrije Universiteit Amsterdam.
- Koot, W.C.J. & E. Dobbinga (2004). Vertraagd vernieuwen. De weerbarstigheid van departementale
culturen. Bestuurskunde. 13 (3), p. 110-118.
- Kressel, G.M. (1981). Sorocide/filiacide: Homicide for family honour. Current Anthropology. 22 (2)
- Kromhout, M.H.C, A.S. van Rijn, E.M.Th. Beenakkers & I. Kulu-Glasgow (2007). Eergerelateerd geweld in
Groot-Brittannië, Duitsland en Turkije, een overzicht van informatie in zake aard, omvang en aanpak.
Den Haag: WODC, Ministerie van Justitie.
- Kuppens, J., A. Cornelissen & H. Ferweda (2006). Aanpak en ontwikkeling, strategie, samenwerking en visie
bij huiselijk geweld. Den Haag: WODC, Ministerie van Justitie.
- Kuppens, J, A. Cornelissens & H. Ferwerda (2008). Leren van eer op scholen. Een onderzoek naar
vroegsignalen van eergerelateerd geweld. Rapportage. Arnhem: Advies- en Onderzoeksgroep Beke.
-

Laan,

E.

van

der

(2008).

Handelingsprotocol

tegen

eergerelateerd

geweld.

Op:

http://www.minvrom.nl/pagina.html?id=38044. (bezocht op 27 november 2008)
- Lalmahomed, Bea (1995) Schade, Schande, Schuld: Hulpverleners over seksueel misbruik en lichamelijk
geweld onder Creolen en Hindostanen. Utrecht: Jan van Arkel
- Lemmers, L. (2002). Een veilige wereld begint thuis! Aanzetten voor preventiebeleid gericht op kinderen en
huiselijk geweld. Woerden: NIGZ.
- Lieshout, J. van (2004). Eigen kracht en Vrouwenopvang Amsterdam. Eindverslag van een project.
Voorhout: Eigen Kracht, Centrum voor Herstelgericht werken.
- Lo Fo Wong, Sylvie, Fred Wester, Saskia Mol, Renée Römkens, Door Hezemans & Toine Lagro-Jansen
(2008) Talking matters: Abused women’s views on disclosure of partner abuse to the family doctor
and its role in handling the abuse situation. Patient Education and Counseling 70, p. 386-394.
- LOM Samenwerkingsverband (2008). Wet overleg minderhedenbeleid.
Op: http://www.minderheden.org/lom.html (Bezocht op 22 november 2008)
- Lünnemann, K., S. Ten & S. Ter Woerds (2006). Ernstig bedreigde vrouwen in de vrouwenopvang. VerweyJonker Instituut i.o.v Federatie Opvang.
- Mageeq (2008). European Articulations of Gender Inequality.
Op: http://www.mageeq.net/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=31 (bezocht op 13
februari 2008).
- Magnarella, P. (1991). Justice in a culturally pluralistic society: the culture defence on trial. Journal of Ethnic
Studies. 19(3), p. 65-84

230

- Maris van Sandelingenambacht, C.W. (2002). Ik heb mijn namus gezuiverd. Over eerwraak en cultureel
verweer. Justitiële verkenningen, 28(5), p. 61-73.
- Maris van Sandelingenambacht C.W. & Saharso, S. (2001) Honour killing: a reflection on gender, culture
and violence. The Netherlands journal of social sciences. 37 (1), p. 52-73.
- Martin, J. (1992). Cultures in Organizations. Three Perspectives. New York, Oxford: Oxford University
Press.
- Meijer, Maaike (1996) De verschrikkelijke sneeuwman: Projectie, geweld en nieuwe mannelijkheid in het
werk van Jan Wolkers. In Römkens, Renée en Sietske Dijkstra (red.) Het omstreden slachtoffer:
geweld van vrouwen en mannen. Baarn: Ambo, p. 39-58
- Mernissi, F. (1998) Achter de sluier: De Islam en de strijd tussen de seksen. De Geus.
- Metin, Saadet, Hans Krikke & Jale Şimşek (2006). Huiselijke vrede. Allochtone mannen over huiselijk
geweld, mannelijkheid en eer. Stichting Ada Awareness.
- Ministerie van Justitie (2006). Factsheet Eergerelateerd Geweld. Den Haag: Ministerie van Justitie.
- Ministerie van Justitie Directoraat-Generaal Rechtshandhaving 16 mei 2006 Startnotitie Eergerelateerd
Geweld (5421614/506/16 Mei 2006).
-

Ministerie

van

Justitie

(2008).

Huiselijk

Geweld,

augustus/F&A.

http://www.minjus.nl/onderwerpen/familie%5Fen%5Fgezin/huiselijk%5Fgeweld/

(Bezocht

Op:
op:

2

oktober 2008).
- Mirdal, G.M. (2006). Changing Idioms of Shame: Expressions of Disgrace and Dishonour in the Narratives
of Turkish Women Living in Denmark. Culture & Psychology. 12 (4), p. 395-414
-

Mittelalterliches

Kriminalmuseum

(2005)

Justig

in

alter

Zeit.

Rothenburg:

Mittelalterliches

Kriminalmuseum.
- Nagel, J. (2003) Race, Ethnicity and Sexuality: Intimate Intersections, Forbidden Frontiers. New York,
Oxford: Oxford University Press.
- Narasimhan-Madhavan, Deepa (2006). Gender, Sexuality and Violence: Permissible Violence Against
Women during the Partition of India and Pakistan. Hawwa 4(2-3).
- Nye, Robert A. (1998) Masculinity and Male Codes of Honor in Modern France. Los Angeles, London:
University of California Press Berkeley.
- Peristiany, J.G. (red.) (1966). Honour and Shame: The Values of Mediterranean Society 1966. Chicago:
University of Chicago
- Pervizat, Leyla (2005). Uluslararası İnsan Hakları Bağlamında Namus Cinayetleri: Kavramsal ve Hukuksal
Boyutu ve Türkiye Özelinin Değerlendirilmesi. Ongepubliceerd proefschrift, Istanbul: Marmara
Universiteit
- Philips, G.J. (2008). Scholenproject: Eergerelateerd geweld in en om de school. PowerPoint presentatie G4
overleg Den Haag.

231

- Pope, Nicole (2004). Honour Killings: Instruments of Patriarchal Control. In: Mojab, Shahrzad & Nahla
Abdo (red,) Violence in the name of honour: theoretical and political challenges. Istanbul: Bilgi
University Press, p. 101-109.
-

Reshef,

I.

(2007)

Amsterdamse

aanpak

eergerelateerd

geweld,

5

dec.

2007

Op:

http://www.amsterdam.nl/gemeente/college/marijke_vos_0/redactionele/amsterdamse_aanpak?ActItm
Idt=100339 (bezocht op 1 februari 2008)
- Rodriguez Mosquera, P.M. (2006) Honor in the Mediterranean and Northern Europe. Journal of CrossCultural Psychology. 33, p.16-36
- Roggeband, C. & M. Verloo (2007). Dutch Women are Liberated, Migrant Women are a Problem: The
Evolution of Policy Frames on Gender and Migration in the Netherlands, 19995-2005. Social Policy 7
Administration. 41(3) pp. 271-288.
- Römkens, Renée G. (1992). Gewoon Geweld? Omvang, Aard, Gevolgen en Achtergronden van Geweld
tegen Vrouwen in Heteroseksuele Relaties. Amsterdam/Lisse: Swets & Zeitlinger B.V.
- Römkens, Renée en Sietske Dijkstra (red.) (1996). Het omstreden slachtoffer: geweld van vrouwen en
mannen. Baarn: Ambo
- Salverda, B. (2004). Laat me los, hou me vast. Verslag van een kwalitatief onderzoek naar het psychisch
welbevinden van dertig Haagse meisjes van Hindostaanse afkomst. Den Haag: GGD Den Haag.
- Schensul, J. J. (1999) Focused Group Interviews. In: Schensul, Jean J., Margaret D. LeCompte, Bonnie K.
Nastasi & Stephen P. Borgatti (red.) Enhanced Ethnographic Methods: Audiovisual Techniques,
Focused Group Interviews, and Elicitation Techniques. Walnut Greek, London, New Delhi: Altamira
Press.
- Schinkel, Willem (2004). The Will to Violence. Theoretical Criminology, vol 8(1), February, p.5-31.
- Schlegel, Alice (1991). Status, Property and the Value of Virginity. American Ethnologist 18(4), p. 735-750.
- Scheper-Hughes, Nancy & Philippe Bourgeois (2007) Introduction: Making Sense of Violence. In: ScheperHughes, Nancy & Philippe Bourgeois (red.) Violence in war and peace: an anthology. Malden, MA:
Blackwell, p. 1-31.
- Sirman, Nükhet (2004) Kinship, Politics, and Love: Honour in Post-Colonial Contexts – The Case of Turkey
In: Mojab, Shahrzad & Nahla Abdo (red.). Violence in the name of honour: theoretical and
political challenges. Istanbul: Bilgi University Press, p. 39-56.
- Simpson, B & B. Carroll (2008). Re-viewing 'Role' in Processes of Identitity Construction. Organization.
15(1) pp. 29-50.
- SMN (2008). Van taboe naar aanpak: Notitie over de Marokkaanse gemeenschap en eergerelateerd geweld.
Utrecht: SMN.
- Souad (2004). Souad, Geschonden: levensverhaal van een Palestijnse vrouw, Amsterdam: Arena
- Spierenburg, Pieter (red.) (1998). Men and Violence: Gender, Honor, and Rituals in Modern Europe and
America. Columbus: Ohio State University Press

232

- Sterckx, Leen & Carolien Bouw (2005) Liefde op Maat: Partnerkeuze van Turkse en Marokkaanse jongeren.
Amsterdam: Het Spinhuis
- Stone, Linda (2006) Kinship and Gender: An Introduction. Boulder, Colorado: Westview Press.
- Stichting Alexander (2004). Zonder drempels, quickscan Advies - en Steunpunt Huiselijk Geweld 2004.
- Stichting Kezban (2008). Wat doet stichting Kezban. Op: http://www.st-kezban.nl/pages/doel.htm (bezocht
op 20 oktober 2008).
- Stone, Linda (2006) 2006 Kinship and Gender: An Introduction. Boulder, Colorado: Westview Press.
- Studulski, F., K. Westerbeek, R. Melisse & C. Bongers (2008). Rapportage inventarisatie eergerelateerd
geweld onder scholen voor voortgezet onderwijs en beroepsonderwijs (ROC’s). Utrecht: Sardes.
- Storms, O. & E. Bartels (2008) De keuze van een huwelijkspartner.
Op:

http://www.fsw.vu.nl/nl/Images/huwelijkenamsterdam%20Spdf_tcm30-60514.pdf

(bezocht

op

20

november 2008)
- Tennekes, J. (1995). Organisatiecultuur: een antropologische visie. Leuven/Apeldoorn: Garant Uitgevers
n.v.
- Terpstra, L. & A. van Dijke (2006). Buitengesloten, Meiden vertellen over hun worstelingen met familie-eer:
Tien portretten. Amsterdam: BV Uitgeverij SWP.
- Thiel, S. van (2003). Sturen op afstand. Over de aansturing van verzelfstandigde organisaties door
kerndepartementen. Management in overheidsorganisaties. Mei 293A/5215.
- Timmerman (1990)
- Tweede Kamer 2007-2008. Aanhangsel van de Handelingen. 3531.
- Tweede Kamer 2008-2009. Handelingen nr 4.
- Tweede Kamer 2007-2008. Aanpak huiselijk geweld, Kindermishandeling, Eergerelateerd geweld. 28 345,
enz. nr 71.
- Torre, E.J. van der & L. Schaap (2005). Ernstig eer gerelateerd geweld: een casus onderzoek. Den Haag:
COT Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement.
- Vogelaar, E. (2007). Eergerelateerd geweld, Meerjaren Kaderprogramma Minderheden Kenmerk
5506301/07.
- Veen, van der E. (2007). ‘Eer is een motief’. Blauw. 7 juli 2007 nr. 14, p. 16-19.
-

VNG

(2007).

Brief

aan

de

leden

over

het

regeerakkoord

2007.

Op:

http://www.vng.nl/eCache/DEF/63/579.html (bezocht op 21 augustus 2007)
- Veenswijk, M. (1995). Departementale cultuur: IJzeren kooi, bron van versplintering of politiek werktuig?
Delft: Eburon.
- Voorde, ten J.M. (2007). Cultuur als Verweer. Een grondslagentheoretische studie naar de ruimte en
grenzen van culturele diversiteit in enige leerstukken van materieel strafrecht. Nijmegen: Legal
Publishers (WLP).
- Vries, Marlene de (met een bijdrage van Willem van Schelven) (1987). Ogen in je rug: Turkse meisjes en
jonge vrouwen in Nederland. Alphen aan den Rijn: Samsom

233

- Welchman, L. & S. Hossain (red.) (2005), ‘Honour’ crimes, paradigms, and violence against women.
Londen, New York: Zed Books.
- White, Paul (2000). Primitive rebels or revolutionary modernizers? The Kurdish national movement in
Turkey. Londen, New York: Zed Books.
- Wilbert, C. (1988). Religion and Ethnicity-Orientations, Perceptions and Strategies among Turkish Alevi and
Sunni Migrants in Berlin. In: Gerholm, Thomas & George Litham (red.) The New Islamic Presence in
Western Europe. Londen: Mansell.
- Wilkinson, S. (1998) Focus Groups in Feminist Research: Power, Interaction, and the Co-Construction of
Meaning. Women's Studies International Forum 21(1), p. 111-125.
- Wilson, F. & P. Thompson (2001). Sexual Harassment as an Exercise of Power. Gender, Work and
Organization. 8(1), p. 61-83.
- Liem, M., K. Greene, F. Koenraadt (2007). Partnerdoding door etnische minderheden: Een empirische studie.
Utrecht: Willem Pompe Instituut voor Straftrechtswetenschappen.
- Wikan, U. (1984). Shame and Honour: a contestable pair. Man (NS), 19, p. 635-652.
- Wikan, U. (2003) In Honor of Fadime: Murder and Shame. Chicago, Londen: University of Chicago Press.
- Werkgroep Ketenoverleg Eergerelateerd Geweld Amsterdam (september 2008). KEGA Procesmodel,
Ketenaanpak Eergerelateerd Geweld Amsterdam. Gemeente Amsterdam: Amsterdam.
- WRR (2007). Identificatie met Nederland. Den Haag/Amsterdam: Amsterdam University Press.
- VON (2006) In het oog, in het hart: Onderzoeksrapport van het project Preventie & Bestrijding
Eerzuivering. Utrecht: Vluchtelingen-Organisaties Nederland.
- Yalçın-Heckmann, Lale (2002) Kürtlerde aşiret ve akrabalık ilişkileri. Istanbul: İletişim Yayınları.
- Yerden, I. (2001). Ik bepaal mijn eigen lot. Turkse meisjes in conflictsituaties. Amsterdam: Het Spinhuis.
- Yerden, I. (2008). Families onder druk, huiselijk geweld in Marokkaanse en Turkse gezinnen. Amsterdam:
Van Gennep.
- Yeşilgöz, Yücel & Sadik Harchaoui (2003). Eer voor beginners. In Bovenkerk, Frank, Mieke Komen, Yücel
Yeşilgöz. Multiculturaliteit in de strafrechtspleging. Den Haag: Boom Juridische Uitgevers.
- Zee, R. van der (2006). Eerwraak in Nederland. Antwerpen, Amsterdam: Houtekiet.
- Zee, R. van der (2008). De eerwraak op rechtenstudenten Zeynep Boral (24). NRC Handelsblad. 24 mei
2008.

234

Bijlagen

235

Bijlage 1 focusgroepen en interviews
Focusgroepen
Hindostanen
Aanduiding

Deelnemers

Leeftijden

H fg 1

Samenstel
-ling
Vrouwen

Opleiding/
werk
Middelbaar en
hoogopgeleid,
Hind. vrouwen
werken, Indiase
vrouwen niet
Mbo, hbo en
universitair, 1
studeert, meeste
anderen werken
Laagopgeleid,
mbo en hbo, 3
werken
Laagopgeleid hoogopgeleid,
de meesten
werken

Religie

Locatie

3+2
Indiase
vrouwen

45-62

Hindoe

Rotterdam,
Vrouwencentrum Dona
Daria

H fg 2

Vrouwen

8

20-47

Niet
bekend

Almere

H fg 3

Vrouwen

4

32, 46, 54,
55

Hindoe

Leiden, bij
resp. thuis

H fg 4

3 mannen
4 vrouwen

7

30- 56

Hindoe,
enkelen
zijn
christ./
moslim
geweest

Zoetermeer,
bij resp. thuis

Samenstel
-ling
Vrouwen

Deelnemers

Leeftijden Opleiding/werk Religie

7

22-58

Laaggeschoold
en mbo

Moslim 115

T fg 2

2 mannen
1 vrouw

3

30-44

Hoog opgeleid,
werkend

T fg 3

Vrouwen

40-60

Niet bekend

T fg 4

2 mannen,
2 vrouwen

ong. 20,
waarvan ong.
10 actief in
discussie
4

18-27

T fg 5
Turkse
Koerden

Mannen en Meer dan 20
vrouwen

Vwo-leerlinge
en
hbo/universitair,
3 werken
Niet bekend

Niet
religieus,
wel
islam./alev.
achtergrond
Niet
bekend,
maar meest
moslim
Alevitisch

Turken/Turkse Koerden
Aanduiding
T fg 1

20-60

115

Gemengd
(moslim,
alevitisch)

Locatie
Amsterdam,
Buurtcentrum
de Waterval
Utrecht, bij
resp. thuis

Utrecht,
Turkse
Vrouwen
Komitee
Deventer, bij
resp. thuis
Den Haag,
Koerdische
Arbeiders

‘Moslim’ en ‘Alevitisch’ zijn zelfdefinities. Mensen uit Turkije die zeggen dat ze moslim zijn, zijn meestal
soennitisch.

236

Meisjes
Mannen

3
4

17-18
45-55

Deelnemers

Leeftijden Opleiding/werk Religie

M fg 1

Samenstel
-ling
Vrouwen

5

25-45

M fg 2

Vrouwen

5

17-40

M fg 3

Vrouwen

8

18-23

M fg 4

Mannen en 7, 3 mannen
vrouwen
en 4 vrouwen

19-26

M fg 5

Jongens

4

17-19

M fg 6

Jongens en
meisjes
Mannen

10

T fg 6
T fg 7

Mbo-leerlingen
Laaggeschoold,
werken

Moslim
Alevitisch

Unie, Den
Haag
Amsterdam
Deventer,
Alevitische
vereniging

Marokkanen
Aanduiding

M fg 7

116

3

28, 30, 61

Lager en
middelbaar
onderwijs, vnl.
in Marokko
Mbo, hbo en
universitair, 3
werken, 2
studeren
Mb- en hbo

Moslim

Amsterdam,
bij resp. thuis

Moslim

Almere

Moslim

Hbo en
universitair, 5
studeren, 2
werken
Mbo-en hbostudenten
Hbo

Moslim

Amsterdam,
HvA 116
Amsterdam,
Vu

Hbo en
universitair,
allen werken

HvA staat voor Hogeschool van Amsterdam, Vu staat voor Vrije Universiteit

237

Locatie

Moslim
Moslim
Moslim

Amsterdam,
HvA
Amsterdam,
Vu
Amsterdam

Individuele interviews
Hindostanen
Aanduiding Geïnterviewde
2 vrouwen
H ii 1
(gescheiden)

Leeftijd
30, 35

Opleiding/werk
Studeren aan hboopleiding, werken

Religie
Moslim,
hindoe

Locatie
Amsterdam, Vu,
vrouwen wonen
in

Studeert aan
universiteit

Niet religieus,
islamitisch
opgevoed

Amsterdam,
HvA

Heeft altijd gewerkt

Moslim

Amsterdam, bij
resp. thuis

Opleiding/werk
Mbo in Turkije,
werkt
Niet bekend,
beiden werken
Hoogopgeleid,
werkt
Mbo, werkt

Religie
Moslim

Mbo in Turkije,
werkt af en toe
Werkt en volgt
mbo-opleiding
Hoogopgeleid,
werkt

Moslim

Locatie
Utrecht, bij resp.
thuis
Amersfoort,
moskee
Gouda, bij resp.
thuis
Utrecht, bij resp.
thuis
Utrecht, bij resp.
thuis
Amsterdam,
HvA
Bij vriend van
resp., resp.
woont in R’dam
Delft, bij resp.
thuis

H ii 2

Jongen

19

H ii 3

Vrouw
(gescheiden)
Man

begin
30
begin
60

H ii 4

Turken/Turkse Koerden
Aanduiding Geïnterviewde
Man (imam)
T ii 1

Leeftijd
Begin
40
40-45

T ii 3

2 mannen
(moskeebestuur)
Vrouw
39

T ii 4

Vrouw

35

T ii 5

Vrouw

T ii 6

Man

Begin
30
20

T ii 7

Man

23

T ii 8.

TurksKoerdische
vrouw
2 mannen
(extreemrechtse
organisatie)
TurksKoerdische man

47

Midden
50

Man

38

T ii 2

T ii 9

T ii 10

T ii 11

Begin
20, 50

Mbo/hbo in
Turkije, werkt in
kinderopvang
Laagopgeleid,
werkloos

Moslim
Niet bekend
Moslim

Moslim
Niet religieus,
alevitische
achtergrond
Alevitisch
Moslim

Utrecht

Mbo in Turkije

Moslim
(-achtergrond)

Laagopgeleid in
Turkije, werkt

Alevitisch

Den Haag,
Koerdische
Arbeiders Unie
Deventer, bij
resp. thuis

238

Marokkanen
Aanduiding Geïnterviewde
Vrouw
M ii 1
Vrouw
M ii 2
(gescheiden)
Vrouw
M ii 3

Leeftijd
3
27

Opleiding/werk
Hoogopgeleid

Religie
Moslim
Moslim

27

Hbo, werkt

Moslim
Moslim

M ii 4

Man

38

M ii 5

Vrouw
(gescheiden)
Vrouw

29

Laagopgeleid,
werkt
studeert

Eind 20

werkt

Moslim

Jongen met
Tunesische
vriend

24

studeert

Moslim

M ii 6

M ii 7

239

Moslim

Locatie
Amsterdam, Vu
Amsterdam, bij
resp. thuis
Amsterdam,
werkplek resp.
Amsterdam,bij
resp. thuis
Amsterdam,
HvA
Amsterdam,
Restaurant La
Place
Amsterdam,
HvA

Bijlage 2: Focusgroep schema
Introductietekst:
Goedemorgen en welkom allemaal, aan het begin van dit groepsgesprek wil ik eerst mijzelf
voorstellen en kort iets vertellen over het onderzoek. Daarna zal ik aangeven wat de thema’s zijn
die wij vandaag met jullie willen bespreken.
Mijn naam is ... , ik ben … oud en woon in …. Ik ben getrouwd met … en wij hebben wel / geen
kinderen. Onze kinderen heten … en zijn … oud. 117 Ik werk aan de Vrije Universiteit aan een
onderzoek naar de beleving van eergerelateerd geweld. Dit houdt in dat we met verschillende groepen
vrouwen en mannen praten over wat volgens hen eer en eergerelateerd geweld is. (Wij doen dit in
opdracht van het ministerie van Justitie, dat graag meer inzicht wil krijgen in hoe mensen over
eergerelateerd geweld denken.) 118
Vandaag willen wij hierover ook met jullie praten. De opbouw van dit gesprek is als volgt. Wij willen
aan de hand van een aantal vragen, die jullie hier ook opgehangen zien, met jullie praten over wat eer
en eergerelateerd geweld is. Ten eerste willen we vragen hoe jullie zelf hebben geleerd van jullie
ouders en omgeving wat eervol gedrag is. Ook gaan we in op de manier waarop je dat zelf probeert
over te brengen op je kinderen. Daarna willen we het hebben over wat er gebeurt als mensen zich niet
aan de regels houden, als mensen bijv. de eer van de familie aantasten. We leggen daarbij één of twee
voorbeelden voor van situaties waarin mogelijk sprake is van een schending van eer. We willen graag
jullie mening over die situaties horen. We eindigen het gesprek met een vragenrondje, waarin jullie
kunnen aangeven wat jullie van het gesprek vonden en aanvullingen kunnen geven op hetgeen er
gezegd is.
Hebben jullie op dit moment nog vragen? Zo niet dan wil ik jullie nog laten weten dat wij dit gesprek
opnemen. Dit doen wij zodat wij later alles wat jullie verteld hebben goed kunnen uitwerken en
analyseren. Deze informatie zal vervolgens anoniem verwerkt worden in ons onderzoeksrapport, dus
zonder namen.

117

Wij stellen ons op deze informele en persoonlijke wijze voor omdat wij hopen dat op deze manier de afstand

met de deelnemers verkleind wordt. Bovendien hopen wij dat de deelnemers ons voorbeeld volgen en zichzelf op
een zelfde manier voorstellen. Zo hoeven wij niet expliciet naar deze gegevens te vragen.
118

Wellicht is het niet altijd nodig om aan te geven dat we dit onderzoek in opdracht van Justitie doen.

240

Mag ik jullie nu dan vragen om jezelf even kort voor te stellen zoals ik zojuist ook gedaan heb. Mijn
collega, die tussen jullie in zit en die vandaag aantekeningen maakt van het gesprek, zal zich dan ook
nog kort voorstellen. Collega, mag ik jou als eerste vragen om jezelf voor te stellen? …
Topics
Nu we elkaar allemaal een beetje kennen, wil ik met jullie naar het eerste topic gaan, namelijk:
(NB: Uit ervaring blijkt dat het niet altijd lukt om alle vragen en cases aan bod te laten komen tijdens
één gesprek. Afhankelijk van het verloop en de inhoud van het gesprek kan een vraag of case
vervallen.)

1. “Hoe hebben jullie in jullie opvoeding meegekregen wat eervol gedrag is / hoe je je moet
gedragen?”
Subtopics:

> Verschillen jongens en meisjes

> Wie brengt dit bij?
> Rol religie?
> Rol seksualiteit?
> Rol roddel?
> Rol schaamte?
> Terminologie?

2. “Hoe zou je dit bij je eigen kinderen doen/doe je dit bij je eigen kinderen? Wat leer je hen en
hoe?”
Subtopics:

> Is het in Nederland anders of moeilijker dan in T/M/S?

> Religie?
> Schaamte?
> Seksualiteit?
> Roddel? (“Is het belangrijk wat andere mensen (wie?) zeggen?”,
“Wie roddelen het meest?”, “Is roddel erger hier of in T/M/S?”)

3. “Als kinderen of volwassenen de regels overtreden/de eer van de bijvoorbeeld familie of de
gemeenschap schenden, hoe wordt daar dan mee omgegaan?”
Subtopics:

> Wie bepaalt dat er iets mis is?

> Wie wordt er het meest op aangekeken als het ‘misgaat’?
> Hoe raken betrokkenen van de schending/het probleem op de hoogte?

241

> Wie handelt actief/moet handelen om iets aan de situatie te doen?
> Op wat voor manieren reageren de betrokkenen op ‘eerschending’?
> Wat vind je daarvan? Wat hadden zij wel/beter kunnen doen?
4. CASE 1
“Dit is geen vraag, maar we willen jullie nu een geval van eerwraak voorleggen om te vragen of
jullie dit herkennen.”
Een meisje van 16 zit op de havo. Het gaat goed op school en thuis ook, tot haar ouders horen dat ze
een vriendje heeft. Haar ouders en broers zijn razend. Haar moeder weet uit te vinden dat ze nog
maagd is en zegt haar dat ze onmiddellijk met de relatie moet stoppen en dat het anders slecht afloopt.
Haar familie houdt haar zoveel mogelijk binnen, maar ze weet het huis te ontvluchten naar een blijfvan-mijn-lijfhuis. Haar ouders en broers zijn er al snel echter waar ze zit en laten weten dat ze zich
met haar willen verzoenen. Er wordt een afspraak gearrangeerd. Op de dag van de afspraak wordt ze
doodgeschoten voor het blijf-van-mijn-lijfhuis.”
Vragen:
“Is dit herkenbaar?”
“Zou dit kunnen voorkomen in jouw eigen omgeving/gemeenschap?”
“Hoe zou in jouw omgeving/gemeenschap aangekeken worden tegen deze familie voor en na de
moord?”
“Kan een familie of een persoon door middel van geweld of moord haar/zijn eer zuiveren?”
5. “Dit was een voorbeeld van een klassiek geval van eerwraak, hier gaat het om moord. Wij denken
dat er ook andere vormen zijn van eergeweld. Wat vinden jullie daarvan?” (Misschien al aan de orde
geweest bij 4)
“Komt dit geweld in jullie omgeving voor? Hoe vaak etc.”
Als men met voorbeelden komt, kan gevraagd worden naar de rol van hulpverleners hierin.
6. CASE 2
“We willen jullie nog een andere situatie en een stelling voorleggen. We willen graag horen of
jullie het met de stelling eens zijn.”

Stel je een echtpaar voor. De man keurt zijn vrouw geen blik waardig en is bijna nooit thuis
(noot aan de onderzoekers: je zou ook kunnen zeggen dat hij homoseksueel is en een

242

dubbelleven leidt). In reactie daarop gaat zij relaties met mannen buiten haar huwelijk aan. Zij
doet dat in het geheim zonder mensen in verlegenheid te brengen, maar veel mensen in haar
buurt weten het. Het is een lieve vrouw. Ze is eerlijk (behalve over haar buitenechtelijke relaties
dan), gastvrij en staat altijd voor andere mensen klaar.
Stelling:
“Je kunt niet anders zeggen dan dat zij haar eigen eer en die van haar man heeft bezoedeld.”
Vragen bij de stelling:
“Zijn jullie het met deze stelling eens?”
“Is zij daarmee een slecht mens / moet je contact met haar uit de weg gaan?”
“Wiens eer is nog meer aangetast?”
“Wat zou de echtgenoot moeten doen?”
“Wij zitten hier als een groep vrouwen. Denken jullie dat een groepje mannen er hetzelfde of anders
over zou denken? Hoe zouden zij deze vrouw zien?”

7. “Er is de laatste tijd veel aandacht voor eerwraak in de politiek en de media. Wat vinden jullie
daarvan?”
Mogelijke stellingen:
> Alle aandacht voor eergerelateerd geweld leidt af van de echte problemen waar migranten mee
kampen; eerwraak is iets dat alleen onder een klein deel van de migranten voorkomt.
> Alle aandacht voor eerwraak is overdreven, dit is alleen maar een nieuwe manier om migranten /
allochtonen zwart te maken.
> Hirsi Ali heeft er goed aan gedaan het onderwerp eerwraak op de politieke agenda te zetten; het is
hoog tijd dat er wat tegen eerwraak gedaan wordt.
> Al dat gepraat over eerwraak is veel geschreeuw maar weinig wol. Als het erop aankomt, kun je als
slachtoffer of gedwongen dader nergens terecht.
Afronding: We hebben het vandaag gehad over eer en eergerelateerd geweld. Zijn er in jullie ogen
nog zaken die nog niet aan bod zijn gekomen, dan wel nog een toelichting behoeven? Zo niet dan wil
ik jullie hartelijk bedanken voor jullie bijdrage aan dit gesprek.

243

Bijlage 3: Organisatiemedewerkers
Aantal
1.
2.

Naam respondent
Anoniem
Akın, Yeter

Organisatie
Stichting Vangnet
Stichting Verdwaalde
Gezichten
GGD, Gemeente
Rotterdam

3.

Albrecht, Marcia

4.

Altuntas, Celal

Stichting Zebra

5.
6.

Ayrancı, Mustafa
Azdural, Ahmet

7.

Bakker, Hilde

HTIB
Inspraak Orgaan
Turken (IOT)
Movisie

8.
9.

Bartels, Edien
Batem, Serpil

Vrije Universiteit
Stichting Yasmin

10.
11.

Bergen, Diana van
Kışın, Sidar

12.

Boer, Marjolijne van den

13..
14.
15.

Brouwer, Lenie
Bourri, Fatima
Bouman, Annemarie

16.

Cornelissen, Agnes

17.

Dalkıran, Seren

18.

Dekker, Anne-Floor

19.

Doğan, Carola

20.

Driessen, Daan

21.

El Houari, Lahbib

Vrije Universiteit
Multicultureel Instituut
(MCI)
Advies- en Meldpunt
Kindermishandeling
Vrije Universiteit
Sja-Meidenplaza
Politie Amsterdam
Amstelland
Advies- en
onderzoeksbureau Beke
Stichting Verdwaalde
Gezichten
Vluchtelingen
Organisaties Nederland
Inspraak Orgaan
Turken (IOT)
Landelijk Expertise
Centrum eergerelateerd
geweld (LEC)
Stichting Meander

22.

Ermers, Rob

23.

Gerrits, Patricia

24.
25.

Gortworst, Johan
Heerschap, Hans

26.
27.

Heide, Maimunah van der
Horst, Ingrid

Midden Oosten
Perspectief
Ministerie van Wonen,
Wijken en Integratie
Federatie Opvang (FO)
Politie Rotterdam
Rijnmond
Stichting Vangnet
Ministerie van Justitie

244

Functie
Medewerkster
Projectleider

Plaats
Amsterdam
Haarlem

Ketenregiseur
eergerelateerd
geweld
Maatschappelijk
werker
Voorzitter
Directeur

Rotterdam

Adviseur huiselijk
en seksueel geweld
Wetenschapper
Sociaal-cultureel
werkster
Wetenschapper
Maatschappelijk
werker
Bureaudienst

Utrecht

Den Haag
Amsterdam
Utrecht

Amsterdam
Den Haag
Amsterdam,
Den Haag
Amsterdam

Wetenschapper
Meidenwerk senior
Wetenschapper

Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam

Onderzoeker

Arnhem

Projectleider

Haarlem

Projectcoördinator

Amsterdam

Projectcoördinator

Utrecht

Commissaris van
Politie

Den Haag

Adviseur

Regio
Haaglanden
Den Bosch

Arabist, Turkoloog,
Projectleider
maatschappelijke
preventie
Directeur
Beleidsmedewerker
Oprichtster
Projectleider
huiselijk geweld

Den Haag
Utrecht
Rotterdam
Amsterdam
Den Haag

28.
29.

Imbens, Annie
Janssen, Janine

30.

Jasai, Bea

31.

Kamp, Trix van der

32.
33.

Keuzekamp, Saskia
Kiewiet, Hillegonde

34.

Kışın, Sidar

35.

Kok, Riekje

36.

Koning, Martijn de

37.
38.

Kop, Joke
Korkmaz, Şahin

39.
40.

Kriens, Jantien
Kuppens, Jos

41.

Linden, Peter van der

42.

Marcouch, Ahmed

43.
44.

Meihuizen Hassoun,
Tomador
Molenaar, Mariet

45.

Mouaddab, Nadia

46.

Müjde, Melda

47.

Navruzoğlu, Mürüvet

48.
49.

Öcal, Neriman
Okumuş, Rahime

50.
51.

Ouchan, Karima
Oudheusen, Vera

52.

Özcan, Garip

Landelijk Expertise
Centrum eergerelateerd
geweld (LEC)
Stichting Arosa,
vrouwenopvang
Rotterdam
Stichting Meander
Vrije Universiteit / SCP
NVA Centrum voor
duurzame inburgering
Multicultureel Instituut
(MCI)
Stichting Toevlucht,
ASHG Groningen
International Institute
for the study of Islam
in the Modern World
(ISIM)
Vrouw & Vaart
Koerdische Arbeiders
Unie - Komkar
Gemeente Rotterdam
Advies- en
onderzoeksbureau Beke
Ministerie Wonen,
Wijken en Integratie
Stadsdeelraad
Slotervaard
Arabisch-Nederlandse
vrouwenliga
Politie Amsterdam Amstelland

Onderzoeker
Wetenschapper

Utrecht
Den Haag

Manager

Rotterdam

Stafmedewerker

Regio
Haaglanden
Amsterdam
Amersfoort

Wetenschapper
Directeur
Maatschappelijk
werker
Directeur

Den Haag

Wetenschapper

Amsterdam

Coördinator
Vrijwilliger

Amsterdam
Den Haag

Wethouder
Onderzoeker

Rotterdam
Arnhem

Beleidsmedewerker

Den Haag

Stadsdeelraad
voorzitter
Voorzitter

Amsterdam

Projectleider
huiselijk en
eergerelateerd
geweld / Inspecteur
van Politie
Samenwerkingsverband Beleidsmedewerker
Marokkanen in
Nederland (SMN)
Oud
politiemedewerker
/ bemiddelaar
Stichting Yasmin
Sociaal-cultureel
werkster
Hayrun Nisa
Voorzitter
NVA centrum voor
Trajectbegeleider
duurzame inburgering
ROC van Twente
Projectleider
Ministerie van
Projectmedewerker
Volksgezondheid,
bescherming
Welzijn en Sport
Multicultureel Instituut Sociaal-cultureel
(MCI)
werker

245

Groningen

Den Haag
Amsterdam

Utrecht
Amersfoort
Den Haag
Amsterdam
Amersfoort
Almelo
Den Haag
Den Haag

53.

Özgümüş, Fatma

54.

Pattiselanno, Margie

Vluchtelingen
Organisaties Nederland
Gemeente Amsterdam

55.

Paulissen, Riesje

Gemeente Eindhoven

56.

Pepe, Francisco

57.

Péres Yánes, Cecilia

58.
59.

Phagoe,
Philips, Goverdien

60.

Roosen, Adelheid

61.
62.
63.

Saharto, Sawitri
Schaik, Ineke van
Teerds, Bram

Wetenschappelijk
netwerk ‘Love and
Hate’
ASHG / meldpunt
eergerelateerd geweld
Stichting Vikaash
Albeda college
Rotterdam
Stichting Female
Economy
Vrije Universiteit
Hippe Heks
Ministerie van Justitie

64.

Uppelschoten, Marc

Gemeente Amsterdam

65.

Uyar, Canan

66.
67.

Velde, Jan Willem van der
Vlaanderen, Rijk van

Milli Görüş Noord
Nederland
Blijfgroep
ROC ASA

68.

Vogelsanger, Andrea

Schorer Stichting

69.
70.

Voorthoren, Marianne
Wassie, Najla

SPIOR
Pharos

71.

Weert, Paul van

72.
73.
74.
75.

Wielkens, Marjorie
Yalım, Özden
Zee, Renate van der
Zuthem, Harm van

Gemeente Amsterdam,
GGD
Vrije Universiteit
Fatusch productions
Inspraak Orgaan Tuken
(IOT)

246

Directeur

Amsterdam

Projectleider
eergerelateerd
geweld
Ketenregiseur
eergerelateerd
geweld
Onderzoeker

Amsterdam

Inhoudelijk
coördinator
Voorzitter
Projectleider

Amsterdam

Regisseur Is.man

Amsterdam

Wetenschapper
Vrijwilliger
Projectleider
strafrechtelijke
aanpak
Projectleider
eergerelateerd
geweld
Voorzitter van de
vrouwenfederatie
Projectleider
Coördinator aanpak
eergerelateerd
geweld
Senior
projectmedewerker
Beleidsmedewerker
Senior adviseur /
trainer
Teamleider

Amsterdam
Amsterdam
Den Haag

Student decaan
Freelancer
Journaliste
Beleidsmedewerker

Eindhoven
Amsterdam

Amsterdam
Rotterdam

Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Amsterdam
Rotterdam
Utrecht
Amsterdam
Amsterdam
Rotterdam
Utrecht
Utrecht

Bijlage 4: Interviewschema voor organisatieleden
Introductie:
We doen onderzoek naar twee dingen: 1. de aanpak van eergeweld door organisaties (beleid,
signalering, preventie, opvang slachtoffers, aanpak daders, enz; en 2. de wijze waarop migranten over
eergeweld denken, wat het bijv. betekent voor vrouwen om te leven met de druk die uitgaat van
heersende ideeën over eer.
In dit gesprek willen we o.a. inzicht krijgen in:
De organisatiestructuur van X
De wijze waarop X met eergeweld (eg) omgaat/de aanpak van eg in X
De plaats die X inneemt in het spectrum van organisaties die zich bezighouden met eergeweld
Het is voor ons praktisch om de gesprekken op te nemen. Deze bandopnames zijn puur voor onszelf en
we gaan hier vertrouwelijk mee om. Heeft u bezwaar tegen opname?
We zijn van plan in ons rapport aan te geven met welke mensen en of organisaties wij gesproken
hebben. Vindt u dat goed of heeft u dat liever niet? We kunnen respondenten namelijk ook
anonimiseren.
Het kan zijn dat u bepaalde dingen vanuit uw functie niet mag of wilt vertellen, we vinden het fijn als
u dat aangeeft.
Voor onszelf is het belangrijk om tijdens het hele gesprek open vragen te blijven stellen, en niet te
werken met opties, bv “gebeurt dit, of gebeurt dat, of dat?”
Begin inhoudelijk gesprek
Om voor onszelf duidelijk te krijgen hoe het werk omtrent eg ingebed is in X, beginnen we met
enkele vragen over de organisatie. Maar eerst even de vraag hoeveel tijd u heeft voor dit
gesprek. Ok.

Organisatie X:
Wat zijn de hoofdtaken van X?
Wat zijn de hoofddoelen hiervan?
Welke organisatieniveaus, afdelingen, diensten, teams, projecten etc. zijn er?
Is er sprake van core activiteiten en losse projecten of….

247

Hoe past het werk omtrent eg hierin?
Weten de vrouwen/migranten/leden van de ‘doelgroep’ X te vinden?
Hoe komen ze bij u terecht?
Hoe denkt u dat de migranten/doelgroep X zien?
Wat kunt u doen om de zichtbaarheid/bereikbaarheid/het imago te verbeteren?

Rol respondent binnen X:
Wat is momenteel uw rol/taak in X/het team/werk/project?
Sinds wanneer doet u dit werk?
Was u al langer werkzaam bij X? Wat was eerder uw taak/werk?
Hoe kwam u voor het eerst in aanraking met eg?
Hoe bent u ertoe gekomen actief met de aanpak/het beleid etc. van eg aan de slag te gaan?
Hoe heeft u uw expertise omtrent eg opgedaan? (ervaring, praktijk, personen, training, formele
opleiding, leren van andere initatieven?)

Dit werk/project:
Hoe is X ertoe gekomen een speciaal beleid/team/project te ontwikkelen voor de aanpak van
eergeweld?
Hoe is het werk/project ontstaan?
Op welk niveau is het initiatief voor dit werk/project genomen?
Wat is het doel/de missie van het werk/project?
Wat is de inhoud van het werk/project? (welke fasen?)
Welke mensen /afdelingen/onderdelen in de organisatie zijn bij dit werk/project betrokken?
Hoe is de samenwerking daarmee (hoe vaak contact, waarover)?
In hoeverre is er draagvlak binnen X voor dit werk/project?
Hoe worden belangrijke beslissingen over werk omtrent eg genomen?
Hoe wordt het werk/project gefinancierd?
Is het werk/project onderdeel van het Programma eergerelateerd geweld?
Zo ja, hoe is X/dit project daarvan onderdeel geworden? Zo nee, zou het een voordeel zijn om daar
onderdeel van te worden?
Wat vindt u van de wijze waarop het werk/project verloopt?
Ervan uitgaand dat zulk werk/zo’n project niet zomaar vlekkeloos verloopt, wat waren de belangrijkste
obstakels bij dit werk/project?
Wat zouden andere organisaties van de ervaring die opgedaan is in dit werk/project kunnen leren?
Wat kan er overgenomen worden? Wat kan er beter anders gedaan worden?

248

U heeft nu verteld hoe X in elkaar steekt, wat het werk/project inhoudt en wat uw eigen rol hierin is.
We willen ook graag inzicht krijgen in de eventuele samenwerking met andere organisaties.
Organisaties / mensen waarmee X samenwerkt
Met welke organisaties werkt u samen in verband met eg?
Hoe is die samenwerking tot stand gekomen?
Op wiens initiatief?
Hoe is die samenwerking georganiseerd (hoe vaak, waarover, wie van die org,)?
Wat zijn de taken van de verschillende organisaties in deze samenwerking?
Is dit een informele samenwerking of is deze formeel vastgelegd?
Hoe verloopt de samenwerking?
Hoe zou de samenwerking verbeterd kunnen worden?
Wat vindt u van de rol van X in deze keten van samenwerkende organisaties? Is die
helder/uitvoerbaar?
Wat ziet u zelf voor rol voor X weggelegd?
Zijn er organisaties waar u graag mee wilt samenwerken?
Hoe kan deze samenwerking tot stand gebracht worden/waarom is deze samenwerking er niet?
- Wordt er samengewerkt met organisaties in herkomstlanden?
We willen nu graag specifieker ingaan op het eg waarmee u zich bezighoudt / zoals X ermee in
aanraking komt.

Eergeweld (omvang, definitie, etc.)
Om welke groepen gaat het bij eergerelateerd geweld?
Welke soorten geweld zijn in uw optiek eg?
Wat is de omvang van het probleem in deze regio/stad, aantal slachtoffers?
Wat voor soorten slachtoffers (mannen, vrouwen, leeftijd, etc.) komt u tegen (aantallen)?
Wat voor soorten daders ziet u/kent u?
Wat is de kern van het probleem van eg? Waaruit komt dit geweld voort? (Rol religie? Roddel?)
Hoe verhoudt eg zich tot ‘gewoon’ huiselijk geweld?
Wat zouden Nl/de overheid/de organisaties/de samenleving/de migranten moeten doen om eg de
wereld uit te helpen?
De overheid is van mening dat veel verschillende instellingen en organisaties zich moeten
bezighouden met eg. Namelijk: justitie, politie, maatschappelijk werk, onderwijs, zelforganisaties,
vrouwenopvang.

249

Voor welke organisaties ziet u zelf de belangrijkste rollen weggelegd? Waar moet op dit moment op
gefocust worden/ waar is het meeste werk te doen?
En met betrekking tot uw eigen project/werk: Wat is er nodig aan hulpbronnen/financiering ed. om de
resultaten die nu bereikt zijn vast te houden? Om het werk op de door u gewenste manier voort te
zetten?
Media
Er is steeds meer media aandacht voor eg.
Wat vindt u van de manier waarop in de media bericht wordt over eg/het debat hierover gevoerd
wordt? (Bv. n.a.l.v. moord in Alkmaar)
Hoe gaat u zelf om met de media als het gaat om eg?
Welke impact heeft de media op (potentiële) slachtoffers en daders in uw optiek?
Heeft de media aandacht impact op de wijze waarop X omgaat met eg? Hoe?
We hebben al aardig wat van uw tijd genomen. Het is misschien goed om het gesprek af te ronden. We
hebben nog enkele vragen.
Zijn er dingen die u wilt toevoegen. Hebben wij een belangrijk punt gemist?
Wat vindt u zelf het belangrijkste om te onderzoeken als het om eg gaat?
Wie zouden we volgens u ook nog moeten spreken, willen we een helder inzicht krijgen in de wijze
waarop men in Y omgaat met eg?
Kent u voor ons interessante lokale initiatieven op het vlak van aanpak, preventie, etc.?
Als de respondent interessante dingen noemt voor ons om bij te wonen, vragen of dat mogelijk is.

250

Bijlage 5: Observaties
Congres Eergerelateerd Geweld. Juni 2007, WTC Rotterdam.
Boekpresentatie Rob Ermers, 21 september 2007, WTC Rotterdam.
Bijeenkomst Kezban: 4 maart 2008, Forum Utrecht.
Ketenoverleg in Amsterdam: 11 maart 2008.
Ketenoverleg in Amsterdam: 1 april 2008.
Bijeenkomst Movisie: 6 april 2008, Podium Mozaïek.
Klankbordgroep scholenproject Rotterdam Twente: 20 mei 2008
Presentatie politiefilm “Uw eer, onze zaak” in Amsterdam: 29 mei 2008, Stadhuis Amsterdam.
Het zorgcoördinatoren overleg van het ROC ASA, 4 juni 2008, Amsterdam.
G4 overleg: 4 juni 2008, Stadhuis Den Haag,
Congres vrouwenopvang: 5 juni 2008, “Het Vechthuis” Utrecht.
Herdenkingsdienst Zeynep Boral: 11 juni 2008, De Hertenkamp, Alkmaar.
Landelijke contact dag contactpersonen eg binnen politiekorpsen: 24 juni 2008, Badhotel,
Scheveningen.
G 4 overleg: 4 september 2008, Stadhuis Den Haag.

251