Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 091

Voorstel van wet van de leden Segers, Rebel en
Kooiman tot wijziging van het Wetboek van
Strafrecht en het Wetboek van Strafrecht BES,
houdende de invoering van de strafbaarstelling
van misbruik van prostitué(e)s die slachtoffer
van mensenhandel zijn (Wet strafbaarstelling
misbruik prostitué(e)s die slachtoffer zijn van
mensenhandel)

Nr. 5

MEMORIE VAN TOELICHTING ZOALS GEWIJZIGD NAAR
AANLEIDING VAN HET ADVIES VAN DE AFDELING ADVISERING
VAN DE RAAD VAN STATE
Ontvangen 11 juni 2015
Inhoudsopgave
Algemeen deel
1. Inleiding
2. Achtergrond
3. Wenselijkheid
4. Huidig strafrechtelijk instrumentarium
5. Hoofdlijnen van het wetsvoorstel
6. Financiële paragraaf
7. Consultaties
Artikelsgewijze toelichting

1
1
2
4
5
9
12
12
14

Algemeen
1. Inleiding
Dit wetsvoorstel strekt tot strafbaarstelling van degene die seksuele
handelingen verricht met een prostituee terwijl hij of zij weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat hij of zij daartoe is gedwongen of bewogen,
dat wil zeggen een slachtoffer van mensenhandel is.
Dit wetsvoorstel staat in het kader van de strijd tegen gedwongen
prostitutie en mensenhandel. De Nationaal Rapporteur Mensenhandel en
Seksueel Geweld tegen Kinderen (verder te noemen de Nationaal
Rapporteur) heeft in verschillende rapportages aangegeven dat, als het
gaat om mensenhandel, de prostitutiebranche kwetsbaar is.1 Die
constatering vraagt om handelen, ook van de wetgever. Mensenhandel is
1

kst-34091-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Zie bijvoorbeeld: Nationaal rapporteur mensenhandel en seksueel geweld tegen kinderen,
«Mensenhandel, negende rapportage van de Nationaal rapporteur» (Den Haag, 2013), 55.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

1

moderne slavernij. Het vormt een ernstige inbreuk op de menselijke
waardigheid en integriteit en levert aldus een schending van mensenrechten op. In artikel 5 van het Handvest van de grondrechten van de
Europese Unie is het verbod op mensenhandel expliciet neergelegd. Dat
verbod volgt ook uit artikel 4 van het Europees Verdrag voor de Rechten
van de Mens (EVRM). Het is vanwege de omvang en ernst van deze
mensenrechtenschending dat het kabinet Rutte-Asscher zich in zijn
regeerakkoord heeft voorgenomen om «mensenhandel en de daaraan
gerelateerde prostitutie harder te zullen bestrijden».
De prostituant, ook wel klant, die weet of redelijkerwijs moet vermoeden
dat een prostituee slachtoffer is van mensenhandel en desondanks
gebruik maakt van haar2 seksuele diensten draagt bij aan de instandhouding van een netwerk van uitbuiting en mensenhandel. Indien de
prostituee ouder is dan 18 jaar is niet geheel duidelijk of in alle gevallen
waarin sprake is van misbruik door de klant strafrechtelijk kan worden
opgetreden. Bij de aanpak van gedwongen prostitutie wordt in ons land
het zogenaamde barrièremodel gehanteerd, waarbij zoveel mogelijk
drempels worden opgeworpen tegen uitbuiting en dwang in de prostitutie. Daarbij hebben alle betrokkenen een verantwoordelijkheid en kan,
naar de overtuiging van de initiatiefnemers, die van de klant niet buiten
beschouwing blijven. Wet- en regelgeving in de strijd tegen mensenhandel heeft in korte tijd vele aanpassingen gekend waarin de ernst van
dit misdrijf tot uitdrukking komt. Hierbij is vrijwel geen rol weggelegd
voor de klant. De initiatiefnemers introduceren daarom met dit
wetsvoorstel een strafbaarstelling van de klant die seksuele handelingen
verricht met een prostituee terwijl hij of zij weet of redelijkerwijs moet
vermoeden dat sprake is dwang (in ruime zin).
2. Achtergrond
Prostitutie is in Nederland toegestaan. Elk persoon ouder dan achttien
mag seksuele diensten tegen betaling verlenen, mits dat vrijwillig en
legaal plaatsvindt. Er is echter ook sprake van gedwongen prostitutie en
van mensenhandel. Vrouwen en mannen worden tegen hun wil uitgebuit
bij het aanbieden van seksuele diensten. De meeste meldingen van
mogelijke mensenhandel in ons land zijn gerelateerd aan de prostitutiebranche.3 Op dit moment is de prostitutiebranche in Nederland deels
legaal en vergund, deels legaal en onvergund, en deels illegaal. Dat komt
omdat de wetgever bij de opheffing van het algemeen bordeelverbod in
2000 gemeenten de bevoegdheid heeft gegeven regels vast te stellen
inzake prostitutie. Een scherpe scheiding tussen het legale en het illegale
deel van de prostitutiebranche is er nu niet. Indien in een gemeente alle
prostitutie vergund is, dan is het gebruik maken van diensten van een
prostituee met een vergunning legaal. Een prostituee die in die gemeente
niet op grond van een vergunning werkt, verricht het werk dan illegaal.
Regelt een gemeente niets over de vergunbaarheid van prostitutie, dan
gelden geen regels die overtreden kunnen worden en is de exploitatie van
prostitutie dus onvergund, maar in beginsel legaal.
Vergunde prostitutie is legale prostitutie die op grond van lokale regelgeving vergunningplichtig is, zoals een seksinrichting. Niet- of onvergunde legale prostitutie is prostitutie die op grond van lokale regelgeving
niet vergunningplichtig is. Thuiswerk valt in veel gemeenten in beginsel
niet onder een vergunningplicht. Ook escort is niet overal vergund en dan

2
3

Daar waar «haar» staat kan ook «zijn» worden gelezen.
Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen Mensenhandel in en
uit beeld II. Update cijfers mogelijke slachtoffers 2009–2013, p. 10.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

2

ook niet vergunningplichtig. Bestuurlijke controle is dan niet mogelijk.
Ilegale prostitutie kent drie categorieën:
1. De niet-vergunde, illegale exploitatie van prostitutie terwijl wel sprake
is van een vergunningplicht;
2. Exploitatie of prostitutie met een vergunning waarbij sprake is van
het niet voldoen aan één of meerdere vergunningsvoorwaarden en
3. Prostitutievormen die verboden zijn bij de wet (zoals minderjarigheid,
illegaliteit). Het kopen van seksuele diensten van minderjarigen is in
alle gevallen verboden en strafbaar.
Het wetsvoorstel Regulering prostitutie en bestrijding misstanden
seksbranche (Wrp) biedt een landelijk uniform kader voor prostitutiebeleid. Op grond van het wetsvoorstel is het verboden een seksbedrijf uit
te oefenen zonder vergunning. Alle exploitatie van prostitutie is illegaal,
tenzij daarvoor een vergunning is verleend; van legale, onvergunde
prostitutie kan op grond van dit voorgestelde regime in beginsel geen
sprake meer zijn. De Wrp draagt dan ook bij aan een heldere scheiding
tussen het legale en het illegale deel van de prostitutiebranche. Daarbij is
nog wel duidelijkheid nodig over de vraag op grond van welke criteria
prostituees die zelfstandig en al dan niet vanuit huis werken, onder de
vergunningplicht vallen. De Wrp beoogt een heldere scheiding tussen de
legale prostitutiesector en illegale prostitutie, zonder grijs en onvergund
gebied, tot stand te brengen.
Ook in het legale deel van de prostitutie bestaat mensenhandel, maar hoe
verder een klant van een prostituee zich begeeft van de legale, vergunde
sector, des te groter het risico dat hij neemt dat hij gebruik maakt van
diensten van een prostituee die daartoe gedwongen is. Wanneer de klant
zich bij het kopen van seksuele diensten buiten de legale sector begeeft,
rust er op hem dan ook een grotere verantwoordelijkheid om alert te zijn
op signalen van mensenhandel. Het is in dit verband wenselijk dat de Wrp
wordt ingevoerd aangezien het daarmee voor klanten van prostituees
duidelijker wordt wanneer zij zich in het illegale circuit begeven en extra
waakzaam moeten zijn ten aanzien van mogelijk slachtofferschap van
mensenhandel.
Mensenhandel speelt zich in het verborgene af en slachtoffers maken lang
niet altijd melding van uitbuiting. Signalen van uitbuiting worden door de
betrokken handhavers of hulpverleners ook nog niet altijd opgemerkt. Een
groot deel van de slachtoffers komt oorspronkelijk van buiten Nederland,
niet zelden uit een samenleving waar politie en justitie eerder gewantrouwd worden dan vertrouwd. Met andere woorden, het probleem van
mensenhandel en gedwongen prostitutie is zeer waarschijnlijk nog groter
dan wat we uit de registratie van meldingen kunnen opmaken. Er bestaan
verschillende schattingen. Bijvoorbeeld in de Criminaliteitsbeeldanalyse
Seksuele Uitbuiting 2012 van de politie is er sprake van dat 55% van de
prostituees slachtoffer van seksuele uitbuiting is. Deze complexe en
zorgwekkende realiteit motiveert de initiatiefnemers om mede door
middel van dit wetsvoorstel op te komen voor de bescherming van de
vrijheid en waardigheid van slachtoffers van mensenhandel en om politie
en Openbaar Ministerie meer mogelijkheden te geven in hun strijd tegen
het genoemde onrecht.
In het Wetboek van Strafrecht (Sr) is het uitbuiten van personen die tegen
betaling seksuele handelingen met een derde verrichten expliciet
strafbaar gesteld. Dergelijke uitbuiting geldt als een vorm van mensenhandel. Artikel 273f Sr stelt zowel het uitbuiten strafbaar als het voordeel
trekken uit deze uitbuiting. Recente wetenschappelijke analyse («de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

3

quickscan»)4 laat zien dat het niet boven twijfel verheven is dat ook
klanten van prostituees die gebruik maken van de diensten van een
slachtoffer van mensenhandel onder het huidige in artikel 273f Sr
geformuleerde begrip «voordeel trekken» kunnen vallen. Deze quickscan
laat daarmee zien dat dit wetsvoorstel toegevoegde waarde heeft. In
paragraaf 4 zal dit verder worden toegelicht, maar kortheidshalve zij hier
opgemerkt dat in het huidige strafrecht geen sprake is van een afzonderlijke strafbaarstelling van klanten die weet hebben (of redelijkerwijs
moeten hebben) van een uitbuitingssituatie van een prostituee. Daarin
voorziet dit wetsvoorstel, waarbij van een expliciete strafbaarstelling
bovendien een duidelijker normatieve werking uitgaat dan van de huidige
bepalingen. De maatschappelijke afkeuring van het criminele gedrag
wordt door deze expliciete strafbaarstelling duidelijk tot uitdrukking
gebracht. Dit draagt ook bij aan een grotere bewustwording bij prostituanten die gebruik maken van diensten van slachtoffers van mensenhandel. De initiatiefnemers spreken de verwachting en hoop uit dat deze
strafbaarstelling ook een aanmoediging zal zijn voor klanten om
misstanden te melden, zodat dwang en uitbuiting sneller en beter
bestreden kunnen worden.
Tegelijk hechten de initiatiefnemers eraan op te merken dat een strafrechtelijke aanpak van gedwongen prostitutie slechts een onderdeel is van het
veel omvattender beleid in dezen. Strafrecht is een aanvulling op de inzet
van overheden, hulpverleners en anderen die gericht is op de bescherming van de gezondheid, de vrijheid en het welbevinden van iedereen die
werkzaam is in de prostitutie. Dit wetsvoorstel is dus ook niet de
oplossing tegen dwang en uitbuiting, maar wel een noodzakelijke
aanvulling op alle andere inspanningen met ditzelfde doel.
3. Wenselijkheid
Het ontbreken van een afzonderlijke strafbaarstelling van diegenen die
gebruik maken van de diensten van een prostituee terwijl zij weten of
hadden moeten weten dat die persoon slachtoffer is van mensenhandel,
wordt in de praktijk als een gemis gevoeld voor een strafrechtelijke
aanpak van alle schakels die seksuele uitbuiting van vrouwen in stand
houden, ondersteunen en bevorderen.
Artikel 18, vierde lid, van richtlijn 2011/36/EU van het Europees parlement
en de Raad inzake voorkoming en bestrijding van mensenhandel, de
bescherming van slachtoffers ervan, en ter vervanging van kaderbesluit
2002/629/JBZ van de Raad (PbEU L 101) (hierna: richtlijn 2011/36/EU)
bepaalt dat lidstaten maatregelen dienen te overwegen, houdende de
strafbaarstelling van het gebruik maken van diensten in de wetenschap
dat de betrokkene slachtoffer is van mensenhandel. Strafbaarstelling van
de klant bij misbruik van prostituees die het slachtoffer zijn van mensenhandel ligt in het verlengde van dit onderdeel van deze EU-richtlijn.
Verschillende betrokkenen hebben gepleit voor deze strafbaarstelling.
Inzake de implementatie van de genoemde richtlijn 2011/36/EU schrijft de
Nationaal Rapporteur in haar advies aan de Minister van Veiligheid en
Justitie in 2011: «Het is echter wel een aandachtspunt dat een klant van
een geregistreerde sekswerker terwijl hij weet dat deze slachtoffer is van
mensenhandel, thans niet strafbaar is. Een dergelijke strafbaarstelling
hoort mijns inziens thuis in het Wetboek van strafrecht als misdrijf. Ik

4

«Prostituant en strafrecht, quickscan van de strafrechtelijke verantwoordelijkheden van de
prostituant bij mensenhandel en minderjarigheid», mr. dr. Kai Lindenberg, RuG, 2014.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

4

meen dat de implementatie van de richtlijn kan worden aangegrepen om
de introductie van een dergelijke strafbepaling te heroverwegen.»5
Recenter heeft de Nationaal Rapporteur in haar Negende rapportage
«Mensenhandel» haar pleidooi herhaald: «Het tegengaan van mensenhandel in de seksindustrie is niet alleen gebaat bij maatregelen die het
oog hebben op de aanbodzijde. Evenzeer is het van belang dat aan de
vraagzijde het besef groeit dat de prostitutiebranche kwetsbaar is voor
misstanden. De kwetsbaarheid van de branche maakt dat er een grotere
verantwoordelijkheid ligt bij de gebruikers van de diensten in die branche.
Het is daarom goed als klanten van prostituees meer betrokken raken bij
de signalering van mensenhandel en deze signalen doorgeven. Er zijn
gevallen waarbij een klant gebruik maakt van de diensten van een
slachtoffer van mensenhandel terwijl hij wist of had kunnen weten dat het
een slachtoffer betrof. Een aparte strafbaarstelling is vereist voor de klant
die gebruik maakt van de seksuele diensten van een prostitu(é)e terwijl hij
weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat hij of zij daartoe is gedwongen
of bewogen en dus slachtoffer is van mensenhandel.»6
Ook in internationaal verband is er al op gewezen dat Nederland
maatregelen dient te nemen ten aanzien van de aanpak van mensenhandel voor wat betreft de vraagzijde. Dat concluderen onderzoekers van
de Group of Experts on Action against Trafficking in Human Beings
(GRETA), een onderdeel van de Raad van Europa, in hun recente
rapportage over Nederland. Zij stellen dat er ruimte is voor verbetering in
de bestrijding van mensenhandel en dat daarin de mensen die gebruik
maken van de diensten van slachtoffers ontmoedigd moeten worden.
Onder andere vraagt GRETA «the Dutch authorities to consider making
clearer the criminalisation of the use of services of a victim of THB with
the knowledge that the person is a victim of THB» (THB: Trafficking in
Human Beings).7
Daarnaast hebben gesprekken met betrokkenen van het Openbaar
Ministerie, de politie en hulpverlenersorganisaties de initiatiefnemers
gesterkt in de overtuiging dat dit wetsvoorstel wenselijk is en toegevoegde waarde heeft. Het waren gesprekken met deze vertegenwoordigers vanuit de praktijk die hen hebben aangemoedigd dit wetsvoorstel
in te dienen.
4. Huidig strafrechtelijk instrumentarium
De aanpak van mensenhandel speelt zich af op terreinen als preventie,
bestrijding, internationale (strafrechtelijke) samenwerking en bijstand aan
slachtoffers en hun familie. Hierbij werken overheden en andere instanties
samen. Het strafrechtelijke vervolgingsbeleid is neergelegd in de
Aanwijzing mensenhandel (Strcrt. 2013, 16816). Uitgangspunt bij de
vervolging van mensenhandel is dat signalen van mensenhandel in alle
gevallen worden opgepakt en dat indien het opsporingsonderzoek
daarvoor voldoende basis biedt, het tot vervolging dient te leiden.

5

http://www.nationaalrapporteur.nl/actueel/kamerbrieven/ (Brief Implementatie EU-richtlijn
2011/36/EU inzake voorkomen en bestrijding mensenhandel, 13 oktober 2011).
6
Nationaal rapporteur mensenhandel en seksueel geweld tegen kinderen, «Mensenhandel,
negende rapportage van de Nationaal rapporteur» (Den Haag, 2013), 317, 318.
7
G R E T A Group of Experts on Action against Trafficking in Human Beings Report concerning
the implementation of the Council of Europe. Convention on Action against Trafficking in
Human Beings by the Netherlands, Straatsburg 2014.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

5

Artikel 273f, eerste lid, onder 6° Sr
Voor de strafrechtelijke aanpak van mensenhandel baseert het Openbaar
Ministerie zich op artikel 273f Sr. In het hierop gebaseerde vervolgingsbeleid komt echter de prostituant als dader niet als zodanig voor. De
strafrechtelijke aansprakelijkheid van de prostituant wordt soms in
verband gebracht met artikel 273f, eerste lid, onder 6°, Sr: «degene die
opzettelijk voordeel trekt uit de uitbuiting van een ander». Van het
voordeel trekken geeft het Openbaar Ministerie in de Aanwijzing
Mensenhandel geen voorbeelden, het wordt alleen genoemd: «Indien het
opsporingsonderzoek daarvoor voldoende basis biedt, dient het tot
vervolging te leiden. Dat geldt voor alle daders, zowel degenen die
iemand in een toestand van uitbuiting brengt als degenen die voordeel
trekt van de uitbuiting.»8
Het in verband brengen van de prostituant met artikel 273f, eerste lid,
onder 6°, Sr berust op de stelling dat wanneer de prostituant weet dat hij
of zij een lagere prijs betaalt voor de prostituee omdat hij of zij slachtoffer
is van uitbuiting, hij of zij zich in schuldig maakt aan voordeel trekken uit
de uitbuiting van een ander. Uit het opzetvereiste volgt dat de dader zich
in ieder geval bewust moet zijn van de relevante omstandigheden waaruit
uitbuiting voortvloeit.9
Gezien het feit dat onduidelijk is of de bestaande wettelijke bepalingen in
het Wetboek van Strafrecht voldoende waarborgen bieden om slachtoffers van uitbuiting in de prostitutie te beschermen, is op verzoek van de
fracties van PvdA en VVD een onafhankelijke juridische quickscan
uitgevoerd, waarin onderzocht is «of het huidige mensenhandelartikel
volstaat in de aanpak van klanten die gebruikmaken van seksuele diensten
van een slachtoffer van mensenhandel».10 Deze quickscan is gedaan in
«Prostituant en strafrecht, quickscan van de strafrechtelijke verantwoordelijkheden van de prostituant bij mensenhandel en minderjarigheid» van
mr. dr. Kai Lindenberg. In het concluderend hoofdstuk daarvan wordt
nader ingegaan op de interpretatie van artikel 273f, eerste lid, onder 6°, Sr,
met name van de zinsnede «degene die opzettelijk voordeel trekt uit de
uitbuiting van een ander». De auteur wijst erop dat de wetsgeschiedenis
en uitleg van onderdelen van het misdrijf, niet tot een eenduidige
interpretatie van het misdrijf hebben geleid. Er worden vijf verschillende
interpretaties geschetst aan de hand van de wetshistorie, aan de hand van
de uitleg van het bestanddeel «voordeel trekken» (moet er sprake zijn van
een bestendige rol in de uitbuitingssituatie of moet er sprake zijn van
concreet voordeel) en aan de hand van uiteenlopende interpretaties ten
aanzien van het schuldverband (moet er sprake zijn van opzet in de zin
van «wetenschap» of voldoet het redelijkerwijs vermoeden van de
uitbuiting). Aan de hand van zes casussen van prostituanten die op
verschillende wijze kennis van de uitbuitingsituatie hebben of zouden
moeten hebben, daar al dan niet voordeel uit trekken, beschrijft de auteur
bij iedere interpretatie op welke wijze bij ieder van de zes casussen er
sprake zou kunnen zijn van strafbaarheid op grond van artikel 273f, eerste
lid, onder 6°, Sr.
Uit de quickscan volgt dat bij veel casussen in de verschillende interpretaties geen sprake is van strafbaarheid. De interpretatie die volgens het
onderzoek als uitgangspunt wordt genomen betreft een interpretatie
waarin de prostituant wetenschap dient te hebben van de uitbuiting en
8

Aanwijzing Mensenhandel van 21 mei 2013, Stcrt. 2013, 16816 (i.w.tr. op 1 juli 2013).
«Preadviezen 2010, De materieelrechtelijke aspecten van mensenhandel», Marnix Alink en Just
Wiarda, p. 228.
10
Verslag van een algemeen overleg, gehouden op 31 oktober 2013, over mensenhandel en
prostitutie, (Kamerstukken II 2013/14, 28 638, nr. 108).
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

6

ook een concreet voordeel moet hebben genoten (een gunstige prijs of
anderszins een gunstige prijs/kwaliteitverhouding). De volgende tabel is
afkomstig uit de genoemde quickscan.

Alleen in de meer evidente vormen van uitbuiting, waarbij sprake is van
een zeer frequent bezoek en wetenschap van de uitbuiting bestaat, biedt
de genoemde bepaling uit het Wetboek van Strafrecht in deze interpretatie
voldoende dekking om te kunnen concluderen dat het slachtoffer van de
uitbuiting daardoor kan worden beschermd11. In minder evidente gevallen
van uitbuiting, waarbij óf geen wetenschap was óf geen concreet voordeel
werd genoten, beschermt artikel 273f, eerste lid, onder 6° Sr onvoldoende
tegen de prostituant die (enkel) weet van de uitbuiting en toch gebruik
maakt van de diensten van de uitgebuite prostituee. Hieruit volgt dat naar
de mening van de initiatiefnemers deze wettelijke bepaling onvoldoende

11

Prostituant en strafrecht, quickscan van de strafrechtelijke verantwoordelijkheden van de
prostituant bij mensenhandel en minderjarigheid», mr. dr. Kai Lindenberg, RuG, 2014, p 74.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

7

bescherming biedt. Uit de quickscan volgt12 dat het voorstel waarmee
naar de mening van de Nationaal Rapporteur de prostituant strafbaar zou
moeten worden – daarop is het voorliggende wetsvoorstel mede
gebaseerd – wel de volledige dekking zou bieden.
Bij de bestrijding van misstanden in de prostitutie zou de Wet regulering
prostitutie en bestrijding misstanden seksbranche13 een rol kunnen
spelen. Dat wetsvoorstel beoogt de invoering van een verplicht en
uniform vergunningenstelsel voor de uitoefening van een seksbedrijf per
1 januari 2015. Naar aanleiding van de aangenomen motie Strik c.s. in de
Eerste Kamer is de registratieplicht voor prostituees en de vergewisplicht
voor klanten uit dit wetsvoorstel gehaald.14 Deze vergewisplicht bestond
eruit dat de prostituant strafbaar is wanneer hij gebruik maakt van de
seksuele diensten van een prostituee en zich daarbij niet ervan vergewist
of de prostituee ook een geregistreerde prostituee is.15 Naar de mening
van de initiatiefnemers betekent het laten vervallen van de genoemde
registratie- en vergewisplicht in het kader van het beschermen van
slachtoffers van mensenhandel in de prostitutie een verzwakking ten
opzichte van het oorspronkelijke wetsvoorstel en dient het aangepaste
voorstel onvoldoende het belang van het beschermen van slachtoffers
van mensenhandel omdat de klant geen rol krijgt in de aanpak van
mensenhandel. Onderzoek van de GGD Amsterdam toont aan dat een
significant deel van de klanten (31,2%) zich niet verantwoordelijk voelt
voor de misstanden en gedwongenheid in de prostitutiebranche.16
Internationale context
Er zijn twee Europese landen die al een specifieke strafbaarstelling kennen
voor de prostituant die gebruik maakt van de diensten van een uitgebuite
prostituee, te weten Engeland en Finland. In België en Schotland wordt op
dit moment gesproken over de mogelijkheden tot criminalisering van de
prostituant.
De strafbaarstelling in Engeland (en Wales) gaat verder dan de initiatiefnemers voor ogen hebben. Op grond van Section 53A Sexual Offences
Act 2003 is een prostituant strafrechtelijk aansprakelijk, ongeacht de vraag
of deze op de hoogte was of kon zijn van de uitbuiting van de prostituee.
De bepaling is niet direct gekoppeld aan mensenhandel, maar is van
toepassing op alle gevallen waarin de prostituee slachtoffer is van dwang
of misleiding door een derde uit winstbejag. De overtreder kan worden
gestraft met een boete van maximaal 1000 Engelse ponden.17
Initiatiefnemers zijn geen voorstanders van een dergelijke vorm van
risicoaansprakelijkheid omdat dit niet goed te rechtvaardigen is in
combinatie met legale prostitutie. De bereidheid van prostituanten om
misstanden te melden zal hierdoor bovendien af kunnen nemen. Dit zal er
derhalve toe leiden dat een bron voor het signaleren van misstanden weg
zal vallen, wat niet past in het barrièremodel waarin belangrijke partners

12

«Prostituant en strafrecht, quickscan van de strafrechtelijke verantwoordelijkheden van de
prostituant bij mensenhandel en minderjarigheid», mr. dr. Kai Lindenberg, RuG, 2014, p. 74
e.v., tabel 3.
13
Kamerstukken I 2010/11, 32 211, nr. A.
14
Kamerstukken I 2012/13, 32 211, nr. L.
15
Vgl. Kamerstukken I 2010/11, 32 211, nr. A, p. 8–9 (gewijzigd voorstel van wet; artikel 29) en
Kamerstukken II 2013/14, 33 885, nr. 2, p. 2 (novelle, artikel I, onderdeel H).
16
«In gesprek met de klant. Een onderzoek naar klanten van prostituees en hun rol bij de aanpak
van misstanden», G. van Husen en T. van Dijk, GGD Amsterdam, 2014, p 7 en 8
17
«Prostituant en strafrecht, quickscan van de strafrechtelijke verantwoordelijkheden van de
prostituant bij mensenhandel en minderjarigheid», mr. dr. Kai Lindenberg, RuG, 2014, p. 14.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

8

juist betrokken moeten worden bij de samenwerking tegen mensenhandel
en uitbuiting.
In Finland is het gebruik maken van de diensten van een uitgebuite
prostituee strafbaar sinds 2006. Op grond van de Finse Penal Code
Chapter 20, Section 8 kan de prostituant een boete of gevangenisstraf van
ten hoogste zes maanden worden opgelegd indien hij of zij betaalt voor
prostitutiediensten terwijl hij of zij weet heeft dat sprake is van uitbuiting.
De dader moet zich dus bewust zijn van de uitbuiting, waarmee de enkele
culpa in de vorm van de uitbuiting «redelijkerwijs moeten vermoeden»
niet volstaat.18 Initiatiefnemers vinden deze zwaardere vorm van
strafrechtelijke aansprakelijkheid niet wenselijk omdat uit de Finse praktijk
is gebleken dat wetenschap van uitbuiting zich moeilijk laat bewijzen.
Daarbij komt dat klanten zich al te gemakkelijk achter deze vergaande eis
kunnen verschuilen. Het is de bedoeling dat een klant voorzichtiger wordt
en zijn of haar verantwoordelijkheid neemt als uitbuiting wordt of kan
worden vermoed. De dreiging van vervolging is nadrukkelijker aanwezig
als een klant strafbaar is als deze al had kunnen of moeten weten van de
uitbuiting.
Conclusie
Voorgaande uiteenzettingen overtuigen initiatiefnemers van de noodzaak
dat een eenduidige strafbepaling nodig is voor prostituanten die weten of
redelijkerwijs moeten vermoeden gebruik te maken van diensten van een
prostituee die het slachtoffer is van uitbuiting en/of mensenhandel.
Daarbij hebben de initiatiefnemers, behalve naar de voorstellen van de
Nationaal Rapporteur, ook gekeken naar de internationale context. Hierbij
is tevens gebruik gemaakt van de genoemde quickscan. Voor andere
Europese landen geldt eveneens dat het beleid rond de aanpak van
mensenhandel, en meer specifiek de strafbaarstelling van de prostituant,
continu in beweging is. Ook daarom achten de initiatiefnemers het van
groot belang dat Nederland hierin zoveel als mogelijk meebeweegt, om
onder andere te voorkomen dat mensenhandelaars in Nederland de
minste weerstand ondervinden.
5. Hoofdlijnen van het wetsvoorstel
Delictsomschrijving
De initiatiefnemers zijn van mening dat hij die seksuele handelingen19
verricht met een ander en weet dat die een persoon slachtoffer van
mensenhandel is dan wel dit redelijkerwijs moet vermoeden, strafbaar
moet worden. In zowel situaties waarin sprake is van weten (opzet) als
van falend bewustzijn (schuld) ten aanzien van de toestand van de
prostituee is naar de mening van de initiatiefnemers sprake van (ernstige)
verwijtbaarheid en strafwaardigheid.
Het voorgestelde artikel 273g Sr voorziet in strafbaarstelling van zowel de
opzettelijke als de schuldvariant. Het bestanddeel «weet» in de delictsomschrijving drukt opzet gericht op de toestand van de degene die zich
beschikbaar stelt tot het verrichten van seksuele handelingen tegen
betaling, de prostituee, uit. Van het «weten» dat een prostituee slachtoffer
van mensenhandel is, is bijvoorbeeld sprake als de prostituant zelf
betrokken is bij de mensenhandel of op andere wijze daarvan expliciet op
de hoogte is. Het bestanddeel «weet» omvat ook opzet in de voorwaarde18

«Prostituant en strafrecht, quickscan van de strafrechtelijke verantwoordelijkheden van de
prostituant bij mensenhandel en minderjarigheid», mr. dr. Kai Lindenberg, RuG, 2014, p. 16.
19
Op de termen «seksuele handelingen» en «seksuele diensten» wordt in het artikelsgewijze
deel van deze toelichting teruggekomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

9

lijke vorm, dat wil zeggen het aanvaarden van de aanmerkelijke kans dat
de prostituee slachtoffer is van mensenhandel
In de meeste gevallen zal de prostituant die expliciete kennis ten aanzien
van de toestand van de prostituee waarschijnlijk niet hebben maar kan
sprake zijn van andere factoren op grond waarvan de prostituant wel had
moeten begrijpen dat hij te maken had met een slachtoffer van mensenhandel. In die situaties is geen sprake van opzet, maar van een verwijtbaar
falend bewustzijn (culpa). De initiatiefnemers zijn van mening dat degene
die gebruik maakt van de seksuele diensten van een prostituee die
slachtoffer is van mensenhandel strafbaar moet zijn indien hij ongeacht
voor iedere normale gemiddelde mens20 kennelijke signalen die op dat
slachtofferschap duiden, niet afziet van het gebruik maken van die
diensten. De initiatiefnemers achten dit gedrag laakbaar en strafwaardig.
Degene die met de kennis van die omstandigheden toch gebruik heeft
gemaakt van dergelijke seksuele diensten bevond zich in de situatie dat hij
het gebruikmaken daarvan had kunnen vermijden en had dienen te
vermijden. Via het bestanddeel «redelijkerwijs moet vermoeden» in het
voorgestelde artikel 273g Sr wordt culpoos handelen door de klant
strafbaar gesteld.
Bij de eventuele vervolging van de klant zal veelal de vraag rijzen of de
klant redelijkerwijs had moeten vermoeden dat hij seksuele handelingen
verrichtte met een prostituee die slachtoffer van mensenhandel is. Daarbij
is van groot belang welke signalen van slachtofferschap aanwezig waren.
Deze signalen moeten ieder op zich of in de combinatie met elkaar
duidelijk genoeg zijn om voor een ieder tot de gevolgtrekking te kunnen
komen dat er sprake is van het aanbieden van seksuele diensten voortkomend uit slachtofferschap van mensenhandel. De initiatiefnemers
denken daarbij aan signalen die betrekking hebben op het slachtoffer zelf,
op de omgeving waarin de seksuele diensten worden aangeboden of op
de wijze waarop prostituanten in contact worden gebracht met het
slachtoffer in kwestie.
Bij signalen van mensenhandel die betrekking hebben op het slachtoffer
zelf valt te denken aan uiterlijke signalen die duiden op (ernstige)
mishandeling, bijvoorbeeld blauwe plekken of striemen, of aan gedragskenmerken, zoals uitingen van angst, afkeer of verdriet.
Bij kenmerken die betrekking hebben op de omgeving waar de seksuele
diensten worden verleend, valt te denken aan onder andere achteraf en
aan het normale zicht onttrokken (woon)locatiesituaties, bijvoorbeeld
garageboxen, ruimtes op verlaten industrieterreinen, of niet permanent
bewoonde vakantie- of woonhuizen.
Bij de wijze waarop prostituanten in contact worden gebracht met een
slachtoffer van mensenhandel kan gedacht worden aan de prostituant die
via een verdacht kanaal hoort dat hij ergens seksuele diensten kan
afnemen, bijvoorbeeld via «recensiewebsites» waar de diensten van
prostituees besproken worden, of de klant die via een schakel van
tussenpersonen naar een prostituee wordt geleid. Een duidelijk signaal
van mensenhandel is aanwezig indien de prostituee onder dwang of met
geweld aan de klant wordt gepresenteerd.
Indien één of meerdere van deze signalen aanwezig zijn, moet de klant
weten of redelijkerwijs vermoeden dat degene die de seksuele diensten
aanbiedt het slachtoffer van mensenhandel is. Met de hierboven
genoemde signalen wordt echter geen uitputtende lijst gegeven van de
gevallen waarin sprake kan zijn van het genoemde redelijk vermoeden.

20

C. Kelk, Studieboek materieel strafrecht, Deventer, 2005, p. 66 e.v.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

10

Bewijsvoering
De bewijsvoering bij de voorgestelde strafbaarstelling zal niet altijd
eenvoudig zijn. De klant moet weten dat de prostituee slachtoffer is van
mensenhandel dan wel de signalen hiertoe moeten duidelijk en kenbaar
voor de klant geweest zijn om een redelijk vermoeden aan te kunnen
nemen. Wat betreft de uiterlijke signalen zal het achteraf nauwelijks vast
te stellen zijn in welke toestand het slachtoffer verkeerde ten tijde van het
bezoek van de prostituant. Dat betekent echter niet dat de problemen ten
aanzien van de bewijsvoering onoverkomelijk zijn. Daarbij valt de
vergelijking te maken met schuldheling (artikel 417bis Sr), waarbij de
verdachte strafbaar is indien hij redelijkerwijs moest vermoeden dat het
goed door een misdrijf, bijvoorbeeld diefstal, verkregen was. Bij schuldheling is sprake van strafbaarheid in het geval de pleger «bij enig
nadenken over de hem bekende gegevens over het goed, had kunnen
vermoeden dat het goed gestolen was en hij zonder nader onderzoek niet
had mogen handelen».21 Dat neemt niet weg dat zowel bij de schuldheling als bij de voorgestelde strafbaarstelling van de prostituant hoge
eisen worden gesteld aan de kwaliteit van de opsporing. Het College van
procureurs-generaal van het Openbaar Ministerie merkt in haar advies op
dat met een hoge kwaliteit van opsporing en bewijsvergaring succesvol
tot vervolging kan worden overgegaan.22
Een ander aandachtspunt is de opsporing van personen die gebruik
hebben gemaakt van de seksuele diensten van een slachtoffer van
mensenhandel. Deze personen zijn veelal niet in beeld bij het Openbaar
Ministerie op het moment dat het slachtofferschap aan het licht komt,
tenzij de persoon op heterdaad wordt aangehouden bij een mensenhandelonderzoek. Strafbaarstelling van de klant zal daarom in de praktijk niet
altijd eenvoudig te handhaven zijn. Dat neemt niet weg dat er situaties
denkbaar zijn waarin de klant ondanks niet te negeren signalen, tóch
gebruik maakt van de seksuele diensten van een slachtoffer van mensenhandel. Indien het Openbaar Ministerie deze klant heeft weten op te
sporen moet het mogelijk zijn hem strafrechtelijk te vervolgen.
Voorbeelden
Aan de hand van de genoemde signalen zullen nu voorbeelden volgen
van fictieve casussen waarin meerdere signalen aan de orde komen die
zouden kunnen leiden tot vervolging op grond van de nieuwe strafbaarstelling.
Een verdachte is op internet actief op zoek gegaan naar websites waar de
diensten van prostituees worden besproken. Op een van deze «recensiewebsites» valt zijn oog op de diensten van een prostituee, die in een pand
op een verlaten industrieterrein uiteenlopende seksuele handelingen
verricht tegen een lage prijs. De verdachte besluit, aan de hand van het
opgegeven adres, op een avond het betreffende pand te bezoeken. Bij
binnenkomst moet hij de genoemde prijs betalen aan een derde.
Vervolgens wordt hij doorverwezen naar de ruimte waar de prostituee
zich zonder enige voorzieningen bevindt. Toch besluit de verdachte
gebruik te maken van de seksuele diensten van de prostituee. Later besluit
hij een eigen recensie toe te voegen aan de genoemde website. Hierbij
geeft hij aan dat de prostituee weinig actief was.

21

Zoals aangehaald in Cleiren/Verpalen (red.), Tekst & Commentaar Strafrecht, Deventer 2012, p.
1945.
22
Deze reactie is als elektronische bijlage bij de memorie van toelichting gevoegd en is ter
inzage gelegd in het Centraal Informatiepunt (CIP) van de Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

11

Na een anonieme tip over eventuele mensenhandel, besluit het Openbaar
Ministerie een onderzoek in te stellen naar hetgeen plaatsvindt in het
pand op het verlaten industrieterrein. Uiteindelijk wordt bovengenoemde
derde, die bij binnenkomst het geld in ontvangst nam, als verdachte van
mensenhandel aangehouden en de desbetreffende prostituee als
slachtoffer/getuige gehoord. Er blijkt inderdaad sprake te zijn geweest van
mensenhandel, in dit geval seksuele uitbuiting. Door de getuigenverklaring of bijvoorbeeld een onderzoek naar de IP-adressen op de
«recensiewebsite», kan uiteindelijk de identiteit van de verdachte, die
klant was van de prostituee, achterhaald worden.
Zodoende wordt ook deze verdachte aangehouden. Nu hij ondanks de
genoemde signalen toch heeft besloten gebruik te maken van de seksuele
diensten van het slachtoffer, kan hij vervolgd worden op grond van de
nieuwe strafbaarstelling. In het onderhavige geval had hij redelijkerwijs
moeten vermoeden dat de persoon die de seksuele diensten aanbood
slachtoffer van mensenhandel was. De verdachte heeft de signalen van
slachtofferschap genegeerd en aldus door zijn handelen bijgedragen aan
het in stand houden van mensenhandel.
Een ander voorbeeld is de prostitué(e) die zichzelf aanbiedt op een
onverlichte parkeerplaats. Op het moment dat de klant ernaar toe loopt
komt hij twee mannen tegen die het geld voor de prostitué(e) incasseren.
De vrouw spreekt geen Nederlands en kijkt naar de twee mannen voor de
vertaling van wat zij moet doen. Dit zijn allemaal signalen van gedwongen
prostitutie en een mogelijke mensenhandelsituatie.
Op dit moment is vervolging voor mensenhandel onder artikel 273f Sr niet
goed denkbaar. Dit is alleen op grond van artikel 248 Sr mogelijk indien
het slachtoffer minderjarig is. In zijn algemeenheid worden volgens het
Openbaar Ministerie de klanten van meerderjarige slachtoffers van
seksuele uitbuiting in dergelijke gevallen niet vervolgd omdat het moeilijk
is het gedrag van de klant onder een bestaande strafbepaling te vangen.
Dit wordt anders bij de inwerkingtreding van het in onderhavig
wetsvoorstel voorgestelde artikel 273g Sr.
6. Financiële paragraaf
Naar verwachting zal het van kracht worden van het onderhavige
wetsvoorstel geringe financiële gevolgen met zich brengen. Door de
voorgestelde strafbaarstelling is het mogelijk dat er in de sfeer van
opsporing, vervolging en berechting een grotere inspanning kan worden
verwacht. In hoeverre hiervan daadwerkelijk sprake zal zijn, is vooral
afhankelijk van de prioriteit die aan het opsporen en vervolgen van het
nieuwe delict zal worden gegeven. De initiatiefnemers gaan er van uit dat
de opsporing en vervolging van de voorgestelde strafbaarstelling
grotendeels in het kader van de bestaande inspanningen tegen mensenhandel en misstanden in de prostitutie zullen plaatsvinden. Zij zijn
bovendien van mening dat het te beschermen belang, eventueel te maken
extra financiële inspanningen rechtvaardigt.
7. Consultaties
Het wetsvoorstel is ter consultatie aangeboden aan de openbare lichamen
Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Tevens is het wetsvoorstel ter consultatie
aangeboden aan het College van procureurs-generaal van het Openbaar
Ministerie, de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld
tegen Kinderen, de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak, de Raad
voor de Rechtspraak en de Nederlandse Orde van Advocaten. Naar
aanleiding van deze adviezen en consultaties zijn het wetsvoorstel en deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

12

memorie van toelichting op een aantal punten aangepast. Hieronder
worden alle ontvangen adviezen besproken. Van de openbare lichamen
Sint Eustatius en Saba en van de Nederlandse Orde van Advocaten is
geen reactie ontvangen.
Openbaar lichaam Bonaire
Het openbaar lichaam Bonaire is akkoord met de strekking van het
wetsvoorstel en had verder geen aanvullende opmerkingen.23
College van procureurs-generaal van het Openbaar Ministerie
Het College van procureurs-generaal van het Openbaar Ministerie (verder
te noemen het College) heeft met belangstelling kennis genomen van het
wetsvoorstel.24 Het College verwijst naar artikel 19 van het Verdrag van de
Raad van Europa (2005) en de EU-richtlijn 2011/36 die beiden de strafbaarstelling van klanten in overweging geven aan de staten. Bovendien wijst
het College op de oproep van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel om
ter bestrijding van mensenhandel ook de vraagzijde aan te pakken. Het
College vindt het belangrijk dat er in de praktijk wordt ingezet op de
verantwoordelijkheid van de klant ook voor wat betreft de strafrechtelijke
aansprakelijkheid, alsmede het melding maken van misstanden. Het
College is van mening dat het voor klanten mogelijk moet blijven om
uitbuitingssituaties of andere strafbare feiten te melden bij Meld Misdaad
Anoniem. Dat blijft het geval.
Het College onderschrijft de plek die gekozen is voor dit wetsvoorstel door
het te plaatsen in titel XVIII van het Wetboek van Strafrecht in een nieuw
artikel 273g. Ten aanzien van de opsporing en bewijsvoering rondom
mensenhandel wijst het College op het belang van gespecialiseerde
opsporingsteams. Dat onderschrijven de initiatiefnemers.
Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen
De Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen
Kinderen (verder te noemen de Rapporteur) heeft met waardering kennis
genomen van het wetsvoorstel.25 Zij concludeert dat de strekking onder
andere in overeenstemming is met haar aanbeveling in de Negende
Rapportage mensenhandel (2013). De Rapporteur maakt twee opmerkingen bij het wetsvoorstel. Allereerst wijst ze op de positie van minderjarige slachtoffers van mensenhandel waar de oorspronkelijke bepaling
geen rekening mee hield. De tweede opmerking betreft het verschil in
strafmaximum van vier jaar bij het wetsvoorstel en het strafmaximum op
het delict mensenhandel en het delict verkrachting. Deze opmerkingen
leiden tot een nota van wijziging waarin initiatiefnemers de hogere
strafmaat in geval van een minderjarig slachtoffer toevoegen. De
initiatiefnemers hebben bij de voorgestelde strafbedreiging aansluiting
gezocht bij de maximale strafbedreiging op grond van artikel 248a Sr
(verleiding) en 248b Sr (jeugdprostitutie). Zij hebben daartoe een nota van
wijziging opgesteld voor wat betreft de minderjarige slachtoffers en
daarvoor het strafmaximum verhoogd naar zes jaar.

23

Deze reactie is als elektronische bijlage bij de memorie van toelichting gevoegd en is ter
inzage gelegd in het Centraal Informatiepunt (CIP) van de Tweede Kamer.
24
Deze reactie is als elektronische bijlage bij de memorie van toelichting gevoegd en is ter
inzage gelegd in het Centraal Informatiepunt (CIP) van de Tweede Kamer.
25
Deze reactie is als elektronische bijlage bij de memorie van toelichting gevoegd en is ter
inzage gelegd in het Centraal Informatiepunt (CIP) van de Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

13

Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak
De Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (verder te noemen de NVvR)
onderschrijft de gedachte dat dit wetsvoorstel een instrument kan zijn in
de strijd tegen seksuele uitbuiting en mensenhandel.26 De NVvR maakt
vervolgens een drietal opmerkingen. Ten eerste vraagt de NVvR waarom
niet gekozen is voor een bredere strafbaarstelling van een ieder die
gebruik maakt van diensten wetende dat de dienstverrichter die diensten
verleent als gevolg van uitbuiting. De initiatiefnemers verwijzen naar de
aanbeveling van de Rapporteur in de Negende Rapportage27 waarin de
strafbaarstelling specifiek wordt aanbevolen voor degene die gebruik
maakt van de seksuele diensten van een prostituee terwijl hij weet of
redelijkerwijs moet vermoeden dat hij of zij daartoe is gedwongen of
bewogen, ten einde de kwetsbaarheid van de legale prostitutiebranche te
verkleinen.
De tweede opmerking ziet op een spijtoptantenregeling. Hoewel op het
eerste gezicht niet onsympathiek, kennen de initiatiefnemers geen andere
bepaling in het strafrecht die voorziet in een spijtoptantenregeling. Zij zien
daarom geen aanleiding tot het wijzigen van het wetsvoorstel, maar
wijzen er op dat het voor klanten mogelijk blijft om uitbuitingssituaties of
andere strafbare feiten te melden, dat kan ook bij Meld Misdaad Anoniem.
De derde opmerking betreft de praktijk van opsporing en vervolging. Hier
kan verwezen worden naar de reactie van College van procureursgeneraal van het Openbaar Ministerie. Daarin wordt beschreven dat met
een hoge kwaliteit van bewijsvoering en opsporing er succesvol tot
vervolging kan worden overgegaan. Tegelijk voorziet het College met de
initiatiefnemers dat de strafbaarstelling niet zal leiden tot een groot aantal
jaarlijkse vervolgingen/veroordelingen, maar wel een aanvullend
instrument is in de aanpak van mensenhandel.
Raad voor de Rechtspraak
De Raad voor de Rechtspraak (verder te noemen de RvdR) heeft drie
opmerkingen bij het wetsvoorstel.28 Allereerst ziet de RvdR op het punt
van de voorzienbaarheid de memorie van toelichting graag aangevuld om
zodoende meer houvast te bieden voor de rechtspraktijk. De initiatiefnemers hebben de memorie van toelichting aangevuld. De RvdR vraagt
naar de invulling van de woorden «weten» of «redelijkerwijs moet
vermoeden». Onder het begrip «weten» valt ook de voorwaardelijke
opzet, namelijk dat iemand de uitbuitingssituatie niet beoogde, maar wel
op de koop toe nam. Ten aanzien van afweging met betrekking tot de
formulering van de strafbaarstelling waarin zowel de schuld- als de
opzetvariant haar plek heeft, wordt hier verwezen naar de hoofdstukken 4
en 5 van de memorie van toelichting. De derde opmerking handelt over de
strafbedreiging. Hierover is reeds geschreven in reactie op de Nationaal
Rapporteur. Ten aanzien van het voorstel tot een gedifferentieerde
strafbepaling wijzen de initiatiefnemers op de vrijheid van het Openbaar
Ministerie om de schuld dan wel opzet tot uitdrukking te brengen in de
strafeis en het gemotiveerde vonnis waarin de rechter met redenen
omkleed de straf uitspreekt.
Artikelsgewijze toelichting
Artikel I (Artikel 273g van het Wetboek van Strafrecht)
26

Deze reactie is als elektronische bijlage bij de memorie van toelichting gevoegd en is ter
inzage gelegd in het Centraal Informatiepunt (CIP) van de Tweede Kamer
Negende Rapportage van de Nationaal Rapporteur, Aanbeveling 3.2, p.318
28
Deze reactie is als elektronische bijlage bij de memorie van toelichting gevoegd en is ter
inzage gelegd in het Centraal Informatiepunt (CIP) van de Tweede Kamer
27

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

14

Hierboven is al ingegaan op de overwegingen van de initiatiefnemers om
degene die seksuele handelingen verricht met een ander, terwijl hij of zij
weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat de betrokken persoon daartoe
is gedwongen of bewogen, strafbaar te stellen. Zoals uit het voorgaande
mag blijken is naar de mening van de initiatiefnemers het te beschermen
belang bij de strafbaarstelling de positie van het slachtoffer van mensenhandel in de prostitutie. Om die reden wordt voorgesteld om de strafbaarstelling in titel XVIII van het Wetboek van Strafrecht te plaatsen
(misdrijven tegen de persoonlijke vrijheid) en wel na artikel 273f met
betrekking tot mensenhandel. Hoewel deze strafbaarstelling geen vorm
van mensenhandel in zichzelf is, wordt wel hetzelfde belang beschermd
als bij artikel 273f van het Wetboek van Strafrecht. Bij de voorgestelde
strafbaarstelling wordt namelijk gebruik gemaakt van diensten waarvoor
een ander niet uit vrijheid kiest, en waardoor grondrechten als de
lichamelijke en geestelijke integriteit en de persoonlijke vrijheid worden
geschonden. Vandaar dat plaatsing van het nieuwe artikel direct na artikel
273f van het Wetboek van Strafrecht voor de hand ligt.
Seksuele handelingen
De initiatiefnemers hebben er voor gekozen om de voorgestelde strafbaarstelling van de klant van een prostituee die slachtoffer is van mensenhandel te verbinden aan het ruime begrip van «seksuele handelingen».
Ook in het eerdergenoemde wetsvoorstel regulering prostitutie en
bestrijding misstanden seksbranche (Wrp) wordt het begrip «seksuele
handelingen» gebruikt. Hierin wordt tevens de term «seksuele diensten»
gebruikt.29 Tijdens de behandeling van de Wrp is aandacht gevraagd voor
het verschil tussen «seksuele diensten» en «seksuele handelingen». In
antwoord op een vraag van de leden van de ChristenUnie antwoordde de
Minister van Veiligheid en Justitie als volgt:
«De kern van prostitutie bestaat uit verrichten van seksuele handelingen.
In artikel 1 komt dat begrip drie keer voor, steeds in combinatie met
«betaling» en «een ander». Met «seksuele diensten» wordt gedoeld op
dergelijke handelingen, maar omdat handelingen niet kunnen worden
aangeboden, is om taalkundige redenen op de twee plaatsen waar die
constructie wordt gebruikt (artikel 1 en artikel 29, eerste lid), gekozen voor
«diensten». Ik acht het niet nodig in een afzonderlijke begripsbepaling de
verhouding tussen deze begrippen te expliciteren, aangezien hieromtrent
naar mijn mening geen misverstand kan bestaan.»30
De initiatiefnemers sluiten zich hierbij aan. Ook zij zien geen inhoudelijke
verschillen tussen «seksuele diensten» en «seksuele handelingen».
De term «diensten» komt voor in de hierboven aangehaalde EU-richtlijn
2011/36. Zo wordt bijvoorbeeld in artikel 18, vierde lid, van deze richtlijn
lidstaten aanbevolen om in het kader van het doeltreffender maken van
het voorkomen en bestrijden van mensenhandel «maatregelen te nemen
houdende strafbaarstelling van het gebruikmaken van diensten die het
voorwerp zijn van uitbuiting». Bij de implementatie van deze richtlijn is
29

Kamerstukken I 2010/11, 32 211, nr. A, novelle aanhangig: Kamerstukken II 2013/14, 33 885, nr.
2. In artikel 1 van het oorspronkelijke wetsvoorstel wordt de klant gedefinieerd als degene die
gebruik maakt van de door een exploitant van een prostitutiebedrijf of een prostituee
aangeboden seksuele diensten. In artikel 29 van dat wetsvoorstel wordt degene die gebruik
maakt van de seksuele diensten van een prostituee zonder dat hij op bij algemene maatregel
van bestuur bepaalde wijze is nagegaan of de prostituee is ingeschreven in het landelijk
register van prostituees strafbaar gesteld.
In de novelle (Kamerstukken II 2013/14, 33 885, nr. 2) wordt voorgesteld het landelijk register
van prostituees te laten vervallen. Daaruit vloeit voor dat ook de strafbaarstelling zoals in
artikel29 van de Wet regulering prostitutie en bestrijding misstanden in de seksbranche anders
zal worden vormgegeven.
30
Kamerstukken II 2009/10, 32 211, nr. 8, p. 68.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

15

echter de term «seksuele handelingen» in het Wetboek van Strafrecht
gehandhaafd. Gezien het feit dat er geen inhoudelijke verschillen tussen
«seksuele handelingen» en «seksuele diensten» bestaan geven de
initiatiefnemers er de voorkeur aan geen nieuwe term in het Wetboek van
Strafrecht te introduceren en stellen zij voor om de voorgestelde
strafbaarstelling te verbinden aan de term «seksuele handelingen». Voor
de vervulling van de delictsomschrijving is het niet nodig dat de klant
betaalt voor het verrichten van de seksuele handelingen.
Slachtofferschap van mensenhandel
Daar waar in het kader van de voorziene strafbaarstelling wordt
gesproken over slachtoffers van mensenhandel of uitbuiting wordt
gedoeld op degenen die zich onder de in artikel 273f, eerste lid, onder 1°,
Sr bedoelde omstandigheden beschikbaar stellen tot het verrichten van
seksuele handelingen met een derde tegen betaling. Daar zowel de
genoemde omstandigheden als het begrip «beschikbaar stelt tot het
verrichten van seksuele handelingen met een derde tegen betaling» in het
kader van het strafrecht bekend zijn, achten de initiatiefnemers het niet
nodig dit nader toe te lichten. Op de signalen die op dit slachtofferschap
duiden, is hierboven reeds ingegaan.
Weet of redelijkerwijs moet vermoeden
Voor de toelichting van deze bestanddelen verwijzen de initiatiefnemers
naar het algemene deel van deze toelichting, in het bijzonder hoofdstuk 5
Hoofdlijnen wetsvoorstel, onderdeel delictsomschrijving.
Strafbedreiging
De kern van de strafwaardigheid ligt bij het laakbare gebruik van de
uitbuitingsituatie. De initiatiefnemers zien op andere plaatsen in het
Wetboek van Strafrecht artikelen die een gelijkaardig beschermd belang
kennen. Zij denken daarbij aan artikel 248a Sr (verleiding) en wel meer
specifiek het element van «door gebruik van uit feitelijke verhoudingen
voortvloeiend overwicht of misleiding» een persoon onder de 18 jaar
aanzetten tot ontuchtige handelingen. Daarnaast is er wat betreft
beschermd belang een vergelijking te maken met artikel 248b Sr (jeugdprostitutie) waar de kern van de strafwaardigheid bij het gebruik van
jeugdigen ligt. Naar het voorbeeld van deze artikelen achten de initiatiefnemers in het kader van het voorliggend wetsvoorstel een strafbedreiging
van ten hoogste vier jaren of geldboete van de vierde categorie gepast.
Artikel II (286g van het Wetboek van Strafrecht BES)
Het is staand beleid dat in de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius
en Saba voor de strafrechtelijke bescherming tegen daden van mensenhandel zoveel mogelijk wordt aangesloten bij de materiële strafwetgeving
van Nederland. Om die reden wordt thans ook voorgesteld de strafbaarstelling van het gebruik van prostituees die slachtoffer van mensenhandel
zijn in het Wetboek van Strafrecht BES in te voeren. Dit gebeurt door
invoeging van een nieuw artikel 286g.
Artikel III
Dit artikel stelt de citeertitel van deze wet vast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

16

Artikel IV
Dit artikel regelt de inwerkingtreding van deze wet. Inwerkingtreding vindt
zo spoedig mogelijk plaats, namelijk op de dag na uitgifte in het
Staatsblad.
Segers
Rebel
Kooiman

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 091, nr. 5

17