Windturbines: invloed op de beleving
en gezondheid van omwonenden
GGD Informatieblad medische milieukunde
Update 2013

RIVM rapport 200000001/2013
I. van Kamp et al.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl

Windturbines: invloed op de beleving en
gezondheid van omwonenden
GGD Informatieblad medische milieukunde
Update 2013
RIVM Rapport 200000001/2013

RIVM Rapport 200000001

Colofon

© RIVM 2013
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van
bronvermelding: 'Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de titel
van de publicatie en het jaar van uitgave'.

I. van Kamp (RIVM)
A. Dusseldorp (RIVM)
G.P. van den Berg (GGD Amsterdam)
W.I. Hagens (RIVM)
M.J.A. Slob (RIVM)
Contact:
Centrum Gezondheid en Milieu, VLH
cgm@rivm.nl

Dit onderzoek werd verricht in opdracht van VWS, in het kader van V/200000
'Ondersteuning GGD'en'.

Pagina 2 van 58

RIVM Rapport 200000001

Rapport in het kort

Windturbines: invloed op de beleving en gezondheid van omwonenden
GGD Informatieblad medische milieukunde
Update 2013
Mensen die dichtbij windturbines wonen, hebben vooral last van het geluid dat
windturbines met zich meebrengen. Sommige mensen ervaren hinder (zoals
irritatie, boosheid en onbehagen) als zij het gevoel hebben dat hun omgevingsof levenskwaliteit verslechtert door de plaatsing van windturbines. Hierdoor
kunnen gezondheidsklachten ontstaan. Om de invloed van windturbines op de
slaap te kunnen beoordelen, zijn nog onvoldoende gegevens beschikbaar. De
beschikbare resultaten laten geen definitieve conclusie toe. Voor andere directe
effecten op de gezondheid is geen bewijs. Dit blijkt uit literatuuronderzoek van
het RIVM.
Geluidhinder
Het geluid van windturbines is minder luid dan van andere bronnen, zoals
verkeer en industrie, maar wordt sneller als hinderlijk ervaren. Dit wordt vooral
veroorzaakt door het karakter van het geluid (zoeven en zwiepen). Wellicht kan
het laagfrequente deel van het geluid van windturbines, net als bij andere
bronnen, tot extra hinder leiden, maar hier is nog geen bewijs voor.
Contextuele en persoonlijke factoren
Naast de blootstelling aan geluid spelen persoonlijke factoren en de feitelijke
situatie een rol bij de mate waarin mensen hinder door windturbines ervaren. Zo
blijkt dat mensen bij gelijke geluidsniveaus meer hinder ondervinden als zij
vanuit huis een windturbine kunnen zien. Ook economische aspecten
beïnvloeden hinder door windturbines: mensen die economisch belang hebben
bij een windturbine rapporteren minder hinder. Andere factoren waarmee bij de
interpretatie van hinderscores rekening moet worden gehouden, zijn de mate
waarin mensen gevoelig zijn voor geluid, de afbreuk van privacy en sociale
acceptatie.
Dit informatieblad bevat informatie over gezondheidseffecten van windturbines
en is opgesteld op verzoek van de GGD’en. Doel is hen te ondersteunen bij de
beantwoording van vragen over effecten van windturbines op de gezondheid en
het welzijn van omwonenden. Deze vragen zijn vaak prominent aanwezig in
lokale discussies als er plannen zijn om windturbines te plaatsen. GGD’en
kunnen zich in deze discussie richten op een zorgvuldige informatievoorziening
over de effecten op de beleving en gezondheid, zowel in de richting van
gemeentebesturen als van burgers.

Trefwoorden:
windturbines, geluidhinder, gezondheid

Pagina 3 van 58

RIVM Rapport 200000001

Pagina 4 van 58

RIVM Rapport 200000001

Abstract

Wind turbines: impact on perception and health of residents
Municipal Public Health Service Environmental Public Health Report
Update 2013
Noise annoyance is the most often described effect of living in the vicinity of
wind turbines. Some people report annoyance (irritation, anger and anxiety) if
they feel that the quality of their surroundings and living conditions will
deteriorate due to the siting of wind turbines. This can lead to health complaints.
There is insufficient data available to evaluate the effects of wind turbines on
sleep disturbance. There is no evidence for other direct health effects. These are
the main conclusions of a literature survey performed by the Dutch National
Institute for Public Health and the Environment (RIVM)
Noise annoyance
The noise from wind turbines is quieter than that from comparable sources, such
as traffic or industry, but it is experienced as more annoying. This is caused by
the typical swishing characteristics of the noise. Perhaps the low frequency
component of wind turbine sound leads to extra annoyance, as is the case with
other sources. However, there is no evidence of this as yet.
Contextual and personal factors
Besides the actual levels of noise people are exposed to, personal characteristics
and the circumstances surrounding exposure also play a role in reported
annoyance. For example, at equal noise levels, people report more annoyance
when they can actually see a wind turbine. Moreover, economic aspects can also
influence the level of annoyance: people who benefit financially from a wind
turbine report less annoyance. Other factors that should be taken into account
when interpreting annoyance scores are noise sensitivity, privacy issues and
social acceptance.
This report reviews recent literature on health effects related to wind turbines.
This has been done at the request of the Municipal Public Health Services in the
Netherlands and it is aimed at supporting them in answering questions from
residents about the effects on health and well-being of wind turbines. These
questions often play a prominent role in local discussions on plans for (or an
extension of) a wind turbine park. In the discussions on local wind energy
projects, it is suggested that the Municipal Public Health Services focus on
providing adequate information about the effects on actual and perceived health
to policymakers as well as the public.

Keywords:
wind turbines, noise annoyance, health

Pagina 5 van 58

RIVM Rapport 200000001

Pagina 6 van 58

RIVM Rapport 200000001

Inhoud

Samenvatting—9
1

Inleiding—11

2
2.1
2.2
2.2.1
2.2.2
2.2.3
2.2.4
2.3

Windenergie en windturbines—13
Technische informatie windturbines—13
Wet- en regelgeving—15
Bevoegd gezag—15
Normen Geluid—15
Regelgeving Slagschaduw—17
Regelgeving Externe Veiligheid—18
Beleid—19

3
3.1
3.2
3.3
3.3.1
3.3.2
3.3.3
3.4
3.4.1
3.4.2
3.4.3
3.5
3.5.1
3.5.2
3.5.3
3.5.4
3.5.5
3.5.6

Windturbinegeluid en gezondheid—21
Methode—21
Resultaten—22
Fysieke aspecten geluid—22
Wat kunnen mensen horen—22
‘Gewoon’ geluid—23
Laagfrequent geluid—24
Geluid van windturbines—25
Geluidniveaus en afstand—26
Omvang blootstelling aan windturbinegeluid in Nederland; situatie 2010—26
Amplitudemodulatie—26
Effecten op de gezondheid—27
Hinder van ‘gewoon’ geluid—27
Relatie ‘gewoon’ geluid en hinder—29
Hinder door infrageluid en laagfrequent geluid (LFG)—31
Slaapverstoring—32
Overige gezondheidseffecten door geluid—33
Vibro-akoestische ziekte en het windturbinesyndroom—35

4
4.1
4.1.1
4.1.2
4.1.3
4.1.4
4.2
4.3
4.4
4.4.1
4.4.2
4.4.3
4.4.4
4.5

Fysieke en sociale aspecten van windturbines en gezondheid—37
Visuele aspecten—37
Inpassing in het landschap—37
Slagschaduw—38
Lichtschittering—38
Beweging wieken—38
Veiligheid—38
Elektromagnetische velden (EMV)—39
Contextuele en persoonlijk factoren—39
Zicht op windturbines—40
Economische aspecten—40
Afbreuk van privacy / vrije keuze—40
Geluidgevoeligheid—40
Sociale aspecten—41

5

Conclusies—43

6
6.1.1

Advisering door GGD—45
Procedure—45
Pagina 7 van 58

RIVM Rapport 200000001

6.1.2

Advisering, aandachtspunten—46
Referenties—49
Bijlage 1 Risicocontouren, generieke waarden—54
Bijlage 2 Zoekstrategie—57
Bijlage 3 Geluid: cumulatie en achtergrondgeluid—58

Pagina 8 van 58

RIVM Rapport 200000001

Samenvatting
Veel mensen zullen in de komende decennia te maken krijgen met nieuwe
windturbines in hun omgeving. De Nederlandse overheid streeft er namelijk naar
dat in 2020 het gezamenlijke vermogen van alle windturbines op land
6000 megawatt (MW) bedraagt. Dat is ongeveer driemaal zoveel als nu is
gerealiseerd. Hoewel een groot deel van de bevolking positief staat tegenover
windenergie, bestaat lokaal vaak bezwaar tegen het plaatsen van windturbines.
In de discussies die vervolgens worden gevoerd komen veel argumenten op
tafel, zoals nut en noodzaak van windturbines, de aantasting van het landschap,
de manier van planvorming en de mogelijke gezondheidseffecten van het wonen
nabij windturbines. Dit laatste aspect, de mogelijke gezondheidseffecten van het
wonen nabij windturbines, is het onderwerp van dit informatieblad. Het is
opgesteld op verzoek van de GGD’en, om hen te ondersteunen bij het
beantwoorden van vragen over windturbines en gezondheid. De beschreven
informatie over gezondheid in relatie tot windturbines is verzameld op basis van
een systematische review van wetenschappelijke literatuur, aangevuld met drie
recente documenten en een aantal niet wetenschappelijk getoetste artikelen die
in de maatschappelijke discussie rond windturbines een belangrijke rol spelen.
Regelgeving en beleid
Gemeenten zijn het bevoegd gezag voor het plaatsen van windturbines, zij
wijzen gebieden aan voor de plaatsing, verlenen de vergunning en zijn
verantwoordelijk voor de handhaving. In sommige situaties kan de provincie
bevoegdheden van de gemeenten (tijdelijk) overnemen. Windturbines vallen
onder verschillende wetten, zoals de Wet op ruimtelijke ordening en de Wet
milieubeheer. Er is een aantal specifieke normen van toepassing:
• Geluidnormen - 47 Lden (etmaalwaarde) en 41 Lnight (nacht). Dit zijn
gemiddelde geluidniveaus, pieken worden hierin niet meegenomen.
• Veiligheid - persoonsgebonden risico van 10-6 per jaar (het risico voor een
individu op overlijden door een ongeluk met een turbine mag niet groter zijn
dan eens per miljoen jaar).
In de praktijk blijken de geluidnormen bepalend voor de afstand van
windturbines tot woningen. Het bevoegd gezag heeft de mogelijkheid een lagere
norm te hanteren als er sprake is van cumulatie van geluid met andere
windturbines, of bijzondere lokale omstandigheden.
Geluid(hinder)
Een windturbine veroorzaakt mechanisch geluid door apparatuur in de gondel en
aerodynamisch geluid dat wordt geproduceerd door de wieken in interactie met
lucht. In vergelijking met andere geluidbronnen zijn de niveaus van
windturbinegeluid bescheiden, maar het geluid wordt wel eerder als hinderlijk
ervaren dan bijvoorbeeld lawaai van industrie of verkeer. Het karakter van het
geluid (zwiepen/zoeven) speelt hierbij een belangrijke rol. De laatste jaren komt
vaak de vraag naar voren of het laagfrequente deel van het geluid (LFG) de
hinder door windturbines (mede) verklaart. Er is nog onvoldoende bekend over
het relatieve aandeel van LFG en gewoon geluid in hinder. Wellicht kan het
laagfrequente deel van het geluid van windturbines, net als bij andere bronnen,
tot extra hinder leiden, maar er is nog geen bewijs dat dit een factor van belang
is. Dat LFG vaak een belangrijke rol speelt in de discussie, zou ook kunnen
liggen aan spraakverwarring: de laagfrequente (tot 1 Hz) draaisnelheid van de
bladen van een windturbine wordt vaak ervaren als hinderlijk fluctuerend geluid,
en wordt soms verward met een lage geluidfrequentie.
Pagina 9 van 58

RIVM Rapport 200000001

De Nederlandse dosis-responsrelatie voor windturbinegeluid en hinder voorspelt
bij de huidige geluidnormen een percentage ernstig gehinderden van maximaal
negen procent (van de mensen die op een afstand van een windturbine wonen
waarbij het niveau van de geluidnorm wordt bereikt). In deze dosisresponsrelatie zijn alle aspecten van het geluid (karakter, frequentie, invloed
achtergrondgeluid en luidheid) inbegrepen. Het percentage is een indicatie:
lokale en persoonsgebonden factoren spelen een dusdanig belangrijke rol, dat
het percentage in een lokale situatie hiervan behoorlijk kan afwijken.
Geluidhinder kan bijvoorbeeld niet los worden gezien van visuele hinder want
mensen met uitzicht op windturbines rapporteren bij dezelfde geluidniveaus in
de regel meer geluidhinder door de turbines dan mensen die geen zicht hebben
op de turbines. Daarnaast heeft het al of niet hebben van een economisch
belang een effect op de gerapporteerde hinder.
Andere effecten door windturbinegeluid
In de literatuur worden diverse andere gezondheidseffecten in verband gebracht
met blootstelling aan windturbinegeluid. Voor de relatie tussen
windturbinegeluid en slaapverstoring zijn onvoldoende data beschikbaar. Deze
laten geen definitieve conclusie toe. Voor de overige gezondheidseffecten is
geen bewijs. Wel is duidelijk dat de mate waarin mensen het gevoel hebben dat
door de plaatsing van windturbines hun omgevings- of levenskwaliteit afneemt,
bij sommige personen tot gezondheidsklachten kan leiden, of bestaande
klachten zoals hoofdpijn, hoge bloeddruk of depressie kan verergeren.
Visuele aspecten
Door hun (toenemende) hoogte vallen windturbines erg op in het landschap.
Bovendien trekken ze aandacht door beweging van de wieken en door de
slagschaduw. Over deze visuele aspecten kan het volgende worden gezegd:
• Aantasting van het landschap: mensen hebben verschillende visies op
landschap en de manier waarop windturbines hierin passen. Hierover is dus
geen eenduidig oordeel te geven, maar het is wel van belang deze visies bij
de planvorming te betrekken.
• Slagschaduw: dit kan optreden als de zon laag staat en op de windturbine
schijnt. Voor bewoners is dit vaak hinderlijk. In de vergunning wordt meestal
een stilstandvoorziening opgenomen. Deze voorziet erin dat de windturbine
wordt stilgezet tijdens perioden en omstandigheden dat er slagschaduw op
ramen van woningen kan optreden.
• Lichtschittering: dit komt bij moderne windturbines meestal niet voor,
doordat een antireflectielaag op de wieken wordt aangebracht.
• Beweging van de wieken: uit beperkte gegevens blijkt dat ongeveer een op
de vijf mensen die de beweging van wieken vanuit hun huis kunnen zien, dit
hinderlijk vindt.
Advisering door de GGD
GGD'en hebben ervaring in het omgaan met de hinder die van windturbines
wordt ondervonden en kunnen informatie hierover inbrengen in het debat. Het is
belangrijk om niet alleen aandacht te besteden aan het geluidniveau en aan de
visuele aspecten maar ook aan de besluitvorming. De burgers moeten tijdig
worden geïnformeerd, inspraak hebben en weten welke voorzieningen worden
getroffen om de hinder te beperken.

Pagina 10 van 58

RIVM Rapport 200000001

1

Inleiding

In Europa wordt, om het gebruik van fossiele brandstoffen tegen te gaan, steeds
sterker ingezet op gebruik van duurzame energiebronnen, zoals biomassa,
waterkracht, zonne- en windenergie. In 2020 moet volgens Europees beleid
veertien procent van de Nederlandse energieproductie duurzaam zijn. Het
huidige regeerakkoord gaat nog een stap verder en noemt een doelstelling van
zestien procent. Windenergie is een van de vormen van energieopwekking die
hieraan kan bijdragen.
De rijksoverheid wil dat in 2020 alle windmolens op land gezamenlijk een
capaciteit (maximaal vermogen) hebben van ten minste 6000 megawatt (MW)
om de doelstelling te kunnen halen. Dat is genoeg om 3,6 miljoen huishoudens
van elektriciteit te voorzien (Agentschap NL, 2013). Momenteel hebben de
windturbines op land een gezamenlijk vermogen van ruim 2000 MW (zie
Figuur 1). Gezien deze doelstelling is de verwachting dat de komende jaren
meer mensen met windturbines in hun omgeving te maken krijgen.

Figuur 1. Ontwikkeling van het aantal windturbines in Nederland, het totale
vermogen en de geproduceerde energie van 2005 tot 2011. (Bron getallen:
Website Agentschap NL, 2013, IenM 2013)
Discussie bij ontwikkeling windturbineprojecten
Een groot deel van de bevolking in Europa staat positief tegenover het gebruik
van duurzame energie. Gemiddeld stond in 2006 bijvoorbeeld in Nederland
90 procent van de mensen positief ten opzichte van zonne-energie en
79 procent ten opzichte van windenergie. Voor olie en kolen is dit aandeel
respectievelijk 19 procent en 9 procent (EU, 2006). Hoewel de baten op
landelijke/mondiale schaal (zoals het terugdringen van CO2-emissies) dus door
een groot deel van de bevolking lijken te worden onderschreven, bestaat lokaal
vaak bezwaar tegen het plaatsen van windturbines. Omwonenden vormen zich
pas een beeld als er in de eigen omgeving een initiatief is om windturbines te
plaatsen. In korte tijd ontstaat geregeld een heftige discussie, die bij voor- en
tegenstanders de emotie hoog kan doen oplopen. Uiteenlopende argumenten
komen op tafel, zoals over de nut en noodzaak van (de betreffende)
Pagina 11 van 58

RIVM Rapport 200000001

windturbines, visuele aspecten en (laagfrequent) geluid. De media doen
regelmatig verslag van deze discussies. De kranten koppen bijvoorbeeld ‘Ook
buiten Utrecht laait verzet tegen windmolens op’, en ‘Van windturbines kan je
ziek worden’, en tv-uitzendingen krijgen de titel ‘Rust in de polder verdwijnt
door megawindmolens’. Omwonenden uiten niet alleen hun bezorgdheid over de
aantasting van de lokale leefomgeving of gezondheid, maar zijn vaak ook niet
tevreden over de manier waarop zij inspraak hebben op de plannen en over het
ontbreken van lokale baten (Coleby, 2009; Breukers, 2007).
Gezondheidseffecten als onderdeel van de discussie
De relatie tussen windturbines en reacties van de mens is ingewikkeld en veel
factoren spelen mee in de maatschappelijke discussie. Hoewel er veel
invalshoeken zijn om tegen de voor- en nadelen van windturbines aan te kijken,
gaat (lokaal) de aandacht vaak in eerste instantie uit naar mogelijke
gezondheidseffecten van het wonen nabij windturbines. Over windturbines en
gezondheid bestaat een brede verzameling aan wetenschappelijke en nietwetenschappelijke publicaties die in de discussie over windturbines aan bod
kunnen komen. De GGD’en hebben behoefte aan concrete, objectieve en
evenwichtige informatie om hun advies op te baseren.
Inhoud van dit informatieblad
Dit informatieblad is opgesteld op verzoek van de GGD’en. Het kan dienen om
gemeenten te adviseren en als ondersteuning bij het beantwoorden van
gezondheidsvragen van omwonenden van (geplande) windturbines. Het is een
update van het in 2008 verschenen informatieblad over windturbines (Van den
Berg en Van Kuijeren, 2008). De literatuur over windturbines en gezondheid
wordt in dit document beschreven. De informatie in dit document geeft hiermee
slechts antwoord op een klein deel van de vragen die een rol spelen in het
maatschappelijke debat. Het informatieblad gaat bijvoorbeeld niet in op
ecologische effecten, windparken op zee of kosten en baten van windenergie.
Klankbordgroep
Het onderzoek is begeleid door een klankbordgroep, die als volgt was
samengesteld:
 mw. P. Esser – GGD Zuid-Limburg;
 mw. J. Noorda – GGD Groningen;
 mw. M Meijerink – GGD Drenthe;
 dhr. L. van Bree – Planbureau voor de Leefomgeving.
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt informatie gegeven over windturbines, als basiskennis. De
literatuur over het geluid van windturbines en mogelijke effecten daarvan is
beschreven in hoofdstuk 3. Hoofdstuk 4 gaat vervolgens in op literatuur over
andere effecten (zoals visuele aspecten, slagschaduw). In hoofdstuk 5 staan de
conclusies van dit rapport over de invloed van windturbines op de beleving en
gezondheid van omwonenden kort weergegeven, waarna in hoofdstuk 6 wordt
ingegaan op de advisering door de GGD bij vragen over gezondheid in relaties
tot windturbines.

Pagina 12 van 58

RIVM Rapport 200000001

2

Windenergie en windturbines

Hoofdstuk 2 samengevat:

De eerste windturbines in Nederland met een vermogen tot maximaal
100 kW op land werden gebouwd in de jaren tachtig. Sinds die tijd is het
vermogen van windturbines toegenomen tot 3 MW en ashoogten tot
120 meter. Deze ontwikkeling gaat nog door.

Gemeenten zijn het bevoegd gezag voor het plaatsen van windturbines.
Windenergieprojecten met een opgesteld vermogen van 5-100 MW vallen
echter onder de provinciale coördinatieregeling en vanaf 100 MW onder de
rijkscoördinatieregeling. Onder de provinciale coördinatieregeling kan het
bevoegd gezag met betrekking tot uitvoeringsbesluiten verschuiven naar de
provincie.

De huidige Nederlandse wetgeving kent een jaargemiddelde geluidnorm voor
windturbines van 47 Lden (voor hele etmaal) en 41 Lnight (alleen
’s nachts).

Deze normen resulteren in een geschat maximumpercentage van ernstig
gehinderden van 9%, gebaseerd op een gepubliceerde dosis-responsrelatie.

Wetgeving ten aanzien van geluid van windturbines verschilt tussen landen,
zo ook de uitgangspunten waarop deze wetgeving is gebaseerd.

Via de algemene regels uit het activiteitenbesluit zijn windturbines bijna
altijd verplicht voorzien van een stilstandvoorziening. Deze schakelt de
windturbine uit gedurende de tijd dat er slagschaduw op een woning
voorkomt.

Kwetsbare objecten, zoals woningen, kennen een grenswaarde van het
plaatsgebonden risico van 10-6/jr.
Dit hoofdstuk geeft beknopte achtergrondinformatie over de technische aspecten
van en wetgeving/beleid met betrekking tot windturbines in Nederland.
Deze informatie is nuttig voor een snelle oriëntatie op de werking van
windturbines en het bestuurlijke speelveld.
2.1

Technische informatie windturbines
Windturbines zetten via rotorbladen de energie van de wind om in een draaiende
beweging die een generator aandrijft. Hiermee wordt elektriciteit opgewekt. De
opwekking van elektriciteit uit windenergie gebeurt met een techniek die de
laatste decennia erg in ontwikkeling is. Windturbines worden daardoor steeds
efficiënter en de opbrengst per turbine wordt groter. De eerste windturbines in
Nederland waren veel minder hoog dan de huidige turbines en hadden een
vermogen van maximaal 100 kW. Nu worden windturbines geplaatst tot een
vermogen van 3000 kW (=3 MW) en een ashoogte van 80 tot 120 meter. Dit
betekent dat de tiphoogte (hoogste punt van de wieken) nog hoger is, tot ruim
190 meter. De tiphoogte is de ashoogte plus de helft van de rotordiameter. Er
wordt gesproken over het plaatsen van nog hogere turbines (ashoogte tot
135 meter, 7,5 MW). Het voordeel van een hogere turbine is dat deze meer wind
vangt; op grotere hoogte waait het harder. Bovendien kunnen bij hogere
turbines grotere rotorbladen gebruikt worden, wat ook de energieopbrengst
verhoogt. Figuur 2 geeft een schematische weergave van een windturbine; de
onderdelen worden beschreven in Tekstkader 1.

Pagina 13 van 58

RIVM Rapport 200000001

Figuur 2. Schematische weergave van een windturbine. (Bron: Agentschap NL,
2013)

Tekstkader 1. Onderdelen van een windturbine
Rotorblad: Tegenwoordig hebben vrijwel alle turbines drie rotorbladen. De rotorbladen of
wieken zijn altijd naar de wind toegekeerd. De rotor zet bewegingsenergie van de wind om
in een draaiende beweging van de as. De rotor zit vast aan de generator in de gondel.
Tegenwoordig zijn de meeste windturbines ‘pitch-controlled’ (bladhoek geregeld): de hoek
van de rotorbladen is afhankelijk van de windkracht. De rotorbladen staan bij lagere
windsnelheden onder een vaste hoek. Hierdoor gaan rotorbladen bij meer wind steeds
sneller draaien totdat een maximaal toerental (aantal omwentelingen van de rotorbladen
per minuut) wordt bereikt. Bij nog meer wind wordt de bladhoek versteld. Door het
aanpassen van de bladhoek wordt de maximale omwentelingssnelheid vastgehouden en
wordt deze niet zo hoog dat schade kan optreden. Als de wind bij zware storm zo sterk
wordt dat toch schade aan de turbine kan optreden, wordt de turbine stilgezet.
Gondel: In de gondel bevindt zich diverse apparaten. De draaiende beweging van de as
wordt versneld in een tandwielkast (vergelijkbaar met een versnellingsbak van een auto).
De sneldraaiende, uitgaande as van de tandwielkast drijft op zijn beurt een generator aan
die elektriciteit opwekt. Er zijn ook windturbines zonder tandwielkast (‘direct drive’),
waarbij de rotor direct de generator aandrijft.
Een windvaan op de gondel meet de windrichting. Zodra de windrichting verandert, wordt
de gondel door de kruimotor weer recht op de wind gericht.
Mast: Vrijwel alle masten bestaan uit een gesloten, holle metalen cilinder. Ook betonnen
en vakwerkmasten (vergelijkbaar met masten van hoogspanningsleidingen) komen voor.

Pagina 14 van 58

RIVM Rapport 200000001

2.2

Wet- en regelgeving
Windenergieprojecten hebben te maken met vele wetten en regels. De
ruimtelijke inpassing vindt bijvoorbeeld plaats via de Wet ruimtelijke ordening.
Regels over milieu staan in het Activiteitenbesluit. De Elektriciteitswet bevat
regels voor de productie, het transport en de levering van elektriciteit en nadere
procedures met betrekking tot windenergieprojecten. Omdat wetten en regels
aan veranderingen onderhevig zijn, is gekozen om in dit informatieblad de weten regelgeving niet uitgebreid te behandelen, maar om ernaar te verwijzen. Op
de site www.windenergie.nl staat alle informatie over wet- en regelgeving, met
links naar de huidige regelingen.

2.2.1

Bevoegd gezag
Gemeenten zijn doorgaans het bevoegd gezag voor het plaatsen van
windturbines. Zij hebben drie essentiële taken:
 gebieden voor windenergie aanwijzen in ruimtelijke plannen en
beoordelingscriteria opstellen (dit kan pro-actief of reactief zijn);
 vergunningen verlenen;
 handhaving.
De basis voor de bestemming van gronden ten behoeve van de realisatie van
windenergieparken of losse windturbines ligt in de regels van een
bestemmingsplan op grond van de Wet ruimtelijke ordening. De bevoegdheden
voor het opstellen van het bestemmingsplan liggen in beginsel bij de gemeente.
Maar met het in werking treden van de Crisis- en herstelwet zijn een paar
uitzonderingen ontstaan:
 Voor windparken met een vermogen groter dan 100 MW wordt met
toepassing van de procedure voor de rijkscoördinatieregeling een
rijksinpassingsplan vastgesteld.
 Voor windparken waarvan de locatie is vastgelegd in de structuurvisie en met
een vermogen tussen de 5 en 100 MW kan Provinciale Staten, wanneer
gemeenten niet willen meewerken, een provinciaal inpassingsplan
vaststellen.
Het toepassen van de coördinatieregeling biedt de mogelijkheid om de
besluitvorming rondom een project te coördineren. Met de coördinatieregeling
kunnen de verschillende besluiten (ruimtelijk besluit, vergunningen,
ontheffingen) tegelijkertijd en in onderling overleg genomen worden
('parallelgeschakeld'). Na de inspraakronde worden de besluiten ook
tegelijkertijd genomen. Als een burger of organisatie het niet eens is met een of
meer van de besluiten, kan hij in de meeste gevallen direct in beroep bij de
Raad van State. Er is dus geen bezwaarfase. De verantwoordelijkheden blijven
bij coördinatie ongewijzigd (Website Infomil, 2013).
Onder de provinciale coördinatieregeling worden Gedeputeerde Staten bevoegd
voor de uitvoeringsbesluiten, tenzij de rijksoverheid het bevoegd gezag was. De
gemeente mag dus niet meer de omgevingsvergunning verlenen. In de praktijk
zal een provincie vaak, zodra de locatie ruimtelijk mogelijk gemaakt is (via
bestemmings-, aanpassingsplan) de bevoegdheid voor de omgevingsvergunning
terugleggen bij de gemeente.

2.2.2

Normen Geluid
De huidige Nederlandse wetgeving voor windturbines kent een jaargemiddelde
geluidnorm (opgenomen in Activiteitenbesluit) van 47 Lden (per etmaal) en
41 Lnight (voor de nacht van 23.00 uur tot 7.00 uur). In paragraaf 3.1.1. wordt
Pagina 15 van 58

RIVM Rapport 200000001

dieper ingegaan op geluidsmaten. Uitgaande van de dosiseffectrelatie voor het
geluid van windturbines (Janssen et al., 2011) is het percentage ernstig
gehinderden bij de norm van 47 Lden ongeveer negen procent. Ter vergelijking:
een grenswaarde voor wegverkeer (58 Lden) leidt volgens de dosiseffectrelaties
voor wegverkeergeluid (Miedema en Oudshoorn, 2001) tot een percentage
gehinderden van dezelfde ordegrootte.
Het Activiteitenbesluit kent tevens maatwerkvoorschriften. Dit betekent dat het
bevoegd gezag de mogelijkheid heeft bij bijzondere omstandigheden afwijkende
normen vast te stellen. Wat betreft geluid van windturbines biedt de wetgever
de mogelijkheid tot het stellen van maatwerkvoorschriften in slechts twee
specifieke situaties:
1. Lagere normen bij cumulatie van geluid met andere windturbine-inrichtingen.
Om een hoge geluidbelasting te beperken kan een combinatie van
windturbines van verschillende inrichtingen ertoe leiden dat het bevoegd
gezag een lagere waarde vaststelt. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer
windturbines van afzonderlijke inrichtingen een geluidbelasting veroorzaken
op eenzelfde geluidgevoelig object. Voor elke inrichting afzonderlijk geldt de
norm van ten hoogste Lden 47 dB en Lnight 41 dB (zie paragraaf 3.3.2 voor
uitleg geluidmaten). Daardoor kan de cumulatieve geluidbelasting op het
gevoelige object meer bedragen dan Lden 47 dB en Lnight 41 dB. De normen
Lden =47 dB en Lnight =41 dB zijn gebaseerd op een dosis-responsrelatie. Het
is dus logisch en gewenst om de cumulatieve geluidbelasting op een gevoelig
object niet boven deze normen uit te laten stijgen.
2. Andere normen bij bijzondere lokale omstandigheden. Er is geen definitie
gegeven van deze bijzondere lokale omstandigheden. Maar uit de nota van
toelichting blijkt dat de wetgever hier bijvoorbeeld wettelijk aangewezen
stiltegebieden bedoelt. Een gedegen motivering, waarin afwijking van de
norm/de regel wordt gerechtvaardigd, is een vereiste.
Maatwerkvoorschriften, zoals hier bedoeld, zijn bij het ter perse gaan van dit
rapport nog niet veel toegepast. Voor zover bekend hebben alleen B&W van
Rotterdam op 13 maart 2013 bekendgemaakt dat zij maatwerkvoorschriften
opleggen op een inrichting van Maasland Windenergie B.V. voor twee
windturbines aan de Noordzeeweg te Rotterdam. Bij deze toepassing ging het
om een lagere norm. In maart 2013 heeft de Rechtbank in Alkmaar geoordeeld
dat een aanzienlijk lager dan gemiddeld achtergrondniveau in geluid (in dit geval
een polder) kan worden aangemerkt als bijzondere omstandigheid en daarom
een reden is voor maatwerkvoorschriften (de Rechtspraak, 2013). De
betreffende gemeente (Schagen) heeft hoger beroep aangetekend tegen deze
uitspraak, omdat ze van mening is dat de rechtbank een onjuiste interpretatie
geeft van de gewijzigde milieuregelgeving. In hoger beroep wordt de uitspraak
van de Rechtbank Alkmaar getoetst en beoordeeld door de Raad van State.
De afstand tot woningen wordt bepaald door de geluidnormen (zie hierboven) en
de veiligheidseis: een plaatsgebonden risico van maximaal 10-6/jr. De
regelgeving biedt de overheid de mogelijkheid om lokaal vaste afstanden tot
(beperkt) kwetsbare objecten voor te schrijven. Op dat moment hoeven geen
risicocontouren meer bepaald te worden (zie ook paragraaf 4.2).
Regelgeving in het buitenland
Internationale regelgeving valt buiten het blikveld van dit rapport. Omdat hier
echter vaak vragen over worden gesteld, wordt globaal ingegaan op

Pagina 16 van 58

RIVM Rapport 200000001

internationale normstellingen en wordt aangegeven waar deze afwijken van
Nederlandse regelgeving.
In de eerste plaats bestaan er verschillen in het soort normen tussen
verschillende landen: normen die niet overschreden mogen worden (absolute
normen), normen die afhangen van de windsnelheid of achtergrondgeluid
(relatieve normen) en combinaties van deze twee soorten normen.
In de tweede plaats zijn er verschillen in de gehanteerde geluidmaten en de
toegepaste meetmethoden. Zo kan bijvoorbeeld de norm het maximale of een
gemiddeld geluidniveau betreffen. Denemarken stelt als eerste en tot nog toe
enige land, naast grenswaarden voor ‘normaal’ geluid, ook grenswaarden voor
laagfrequent geluid. Als gevolg van alle mogelijke verschillen kunnen de normen
niet zonder meer met elkaar vergeleken worden. In een recente factsheet wordt
gesteld dat de Nederlandse 47 Lden/41Lnight-normen een mate van bescherming
geven tegen LFG die goed vergelijkbaar is met de Deense norm, ook al is de
werkelijke omvang van de bescherming nu nog niet precies bekend. Een en
ander is afhankelijk van het type windmolen en het windmolenpark en de
geluidwering van de woning.
Veel landen kennen een minimumafstand tot woningen/gebouwen, maar de
gehanteerde grenswaarden voor minimumafstand verschillen. Deze afstanden
zijn niet per se gebaseerd op samenhangende effecten voor veiligheid en
gezondheid, maar vooral op basis van de beschikbare ruimte.
2.2.3

Regelgeving Slagschaduw
In het Activiteitenbesluit zijn voorschriften opgenomen om hinder door
slagschaduw te beperken. Er is vastgelegd hoe vaak en hoe lang per dag de
slagschaduw van een windturbine een raam van een woning mag raken. Via
deze voorschriften zijn windturbines bijna altijd verplicht voorzien van een
stilstandvoorziening. Deze schakelt de windturbine uit gedurende de tijd dat er
slagschaduw optreedt.
Een stilstandvoorziening is nodig als wordt voldaan aan de volgende drie
criteria:
 De afstand van de windturbine tot de woningen en andere ‘gevoelige
bestemmingen’ (bijvoorbeeld scholen) is minder dan twaalf maal de
rotordiameter. Bij een rotordiameter van 90 meter (blad van 45 meter) geldt
dan: binnen een afstand van 1080 meter (ruim een kilometer).
 Gemiddeld kán meer dan zeventien dagen per jaar gedurende meer dan
twintig minuten per dag slagschaduw optreden.
 Ramen zijn aanwezig in de gevels van woningen of andere gevoelige
gebouwen waar slagschaduw op kan treden.
Aan de hand van rekenmethodes is van tevoren vast te stellen op welke dagen
en op welk moment van de dag een slagschaduw kán optreden. Hiermee wordt
bepaald of een windturbine moet worden uitgerust met een stilstandvoorziening.
Of de slagschaduw ook echt optreedt op de voorspelde dagen, hangt af van de
meteorologische omstandigheden (bewolking, windsnelheid en windrichting). De
windturbine wordt automatisch uitgeschakeld als de software van de
stilstandvoorziening berekent dat op dat moment daadwerkelijk slagschaduw
optreedt (Website Agentschap NL, 2013).

Pagina 17 van 58

RIVM Rapport 200000001

2.2.4

Regelgeving Externe Veiligheid
Kwetsbare objecten, waaronder woningen, kennen een grenswaarde van het
plaatsgebonden risico van 10-6/jr. Gerelateerd aan een 3MW-turbine komt dit
neer op een afstand van circa 200 meter (zie ook Bijlage 1).
De praktijk leert dat de veiligheidscontouren bijna altijd binnen de
geluidcontouren liggen (persoonlijke communicatie G.P. van den Berg, 2013).
Daardoor zijn de geluidnormen bepalend voor de afstand tot woningen. Het
Activiteitenbesluit (zie ook paragraaf 2.2.2) biedt de overheid de mogelijkheid
om vaste afstanden tot (beperkt) kwetsbare objecten voor te schrijven. Op dat
moment hoeven geen risicocontouren meer bepaald te worden. Wanneer een
turbine nabij snelwegen, spoorlijnen of gevaarlijke industriële installaties wordt
geplaatst, heeft Rijkswaterstaat extra veiligheidsregels opgesteld. Ook zijn er
aanvullende regels rondom vliegvelden en radarposten (zie Tekstkader 2).
Tekstkader 2. Aanvullende regels veiligheid rondom rijks(vaar)wegen,
spoorlijnen, vliegvelden en radarposten (Website Agentschap NL, 2013)
Voor windmolens die in de buurt van rijks(vaar)wegen en spoorlijnen komen, hanteren
Rijkswaterstaat en ProRail eigen risicocriteria. Dat is opgenomen in de documenten
‘Beleidsregel voor het plaatsen van windturbines op, in of over Rijkswaterstaatwerken’ en
‘Windturbines langs auto-, spoor- en vaarwegen — Beoordeling van veiligheidsrisico’s’.
Het gaat hier om beleidsregels en niet om wetgeving. Indien niet wordt voldaan aan de
voorkeursafstanden, wordt plaatsing van windturbines slechts toegestaan als uit
aanvullend onderzoek blijkt dat er geen onaanvaardbaar verhoogd veiligheidsrisico
bestaat.
De voorkeursafstanden die Rijkswaterstaat hanteert, zijn:


Langs rijkswegen wordt plaatsing van windturbines toegestaan bij een afstand van ten
minste 30 meter uit de rand van de verharding of, bij een rotordiameter groter dan 60
m, ten minste de halve diameter.



Langs kanalen, rivieren en havens wordt plaatsing van windturbines toegestaan bij een



Plaatsing van windturbines wordt niet toegestaan in de kernzone van de primaire

afstand van ten minste 50 meter uit de rand van de vaarweg.
waterkering. Onder kernzone wordt verstaan het eigenlijke dijk-, duin- of damlichaam,
zijnde de primaire waterkering als bedoeld in de Wet op de waterkering.
Beperkingen rondom luchthavens
In gebieden rondom burgerluchthavens worden in verband met veiligheid ruimtelijke
beperkingen gesteld aan nieuwbouw. Het gaat daarbij om externe veiligheid,
vliegveiligheid en de goede werking voor luchtverkeersapparatuur. De vorm en omvang
van deze beperkingengebieden vloeien onder meer voort uit de nieuwe Regelgeving
Burgerluchthavens en Militaire en Luchthavens.
Beperkingen bij radarinstallaties
Windturbines kunnen radarbeelden verstoren. In de nabijheid van radars en radarbakens
gelden regels voor obstakelvrije vlakken. Dat is van belang, omdat de radarposten ervoor
zorgen dat het vliegverkeer veilig en efficiënt verloopt. Bij het plaatsen van windturbines
en windparken moet worden onderzocht of deze de radar niet verstoren. Er zijn
radarverstoringsgebieden aangewezen. Voor die gebieden beoordeelt het ministerie van
Defensie aan de hand van de bouwplannen of de windturbines verstoring (kunnen)
opleveren.

Pagina 18 van 58

RIVM Rapport 200000001

2.3

Beleid
De overheid zet onder andere in op windenergie om de Nederlandse doelen voor
klimaat en duurzame energie te halen. Nu staan er ongeveer 2000 windturbines
op land die voorzien in een kleine vier procent van de totale Nederlandse
elektriciteitsbehoefte. Er is een verdrievoudiging van windenergie op land nodig
om de Nederlandse duurzame energie doelstelling te halen. Dat betekent dat het
huidige opgesteld vermogen van ongeveer 2000 MW naar 6000 MW in 2020
moet gaan.
Begin 2013 zijn tussen de provincies en het Rijk afspraken gemaakt over nog te
plaatsen windturbines. De provincies garanderen ruimte te reserveren voor
6000 MW windenergieprojecten op land door deze gebieden ruimtelijk,
planologisch vast te stellen. Het streven is dat provincies nog in 2013
structuurvisies vaststellen waarin zij gebieden aanwijzen voor
windenergieprojecten kleiner dan 100 megawatt. Op 13 juni 2013 hebben de
provincies afspraken gemaakt over de definitieve invulling van de 6000 MW (zie
Figuur 3).

Figuur 3. Afgesproken verdeling van het aantal MW over de provincies
(Bron: Gedeputeerde Staten van Groningen, 2013)

Pagina 19 van 58

RIVM Rapport 200000001

Pagina 20 van 58

RIVM Rapport 200000001

3

Windturbinegeluid en gezondheid

Hoofdstuk 3 samengevat:
● Hinder is het voornaamste gezondheidseffect toegeschreven aan het
geluid van de draaiende windturbines, zowel overdag als 's nachts.
● Vooral het zwiepende of zoevende karakter van windturbinegeluid wordt
als hinderlijk ervaren. Het geluidniveau zelf van de windturbines is
bescheiden in vergelijking met andere bronnen zoals verkeer en
industrie.
● De geluidnormen voor windturbines zijn gebaseerd op een gemiddeld
geluidniveau, waarbij het karakter van het geluid is meegewogen.
● In de algemene dosis-responsrelatie voor hinder van windturbinegeluid
zijn wel alle aspecten van het geluid inbegrepen. Deze relatie kan
slechts een indicatie geven voor de te verwachten hinder in lokale
situaties.
● Windturbines produceren ook laagfrequent geluid. Het laagfrequente
deel van het geluid van windturbines kan wellicht, net als bij andere
geluidbronnen, tot extra hinder leiden, maar er is nog geen evidentie dat
dit een factor van belang is.
● Er zijn nog onvoldoende gegevens beschikbaar om de invloed van
windturbines op de slaap te kunnen beoordelen. De huidige
onderzoeksresultaten laten een definitieve conclusie niet toe.
● Voor andere gezondheidseffecten is onvoldoende bewijs voor een directe
relatie met windturbinegeluid.
● Wel kan chronische hinder of het gevoel dat door de windturbines de
omgevings- of levenskwaliteit afneemt, via stressprocessen een
negatieve invloed hebben op de gezondheid en het welbevinden van
mensen die in de buurt van windturbines wonen.
● Bij de huidige geluidniveaus van windturbines is het voorkomen van de
zogenaamde vibro-akoestische ziekte (VAZ) en het
windturbinesyndroom zeer onwaarschijnlijk. Deze aandoeningen zelf zijn
omstreden.
In dit hoofdstuk wordt, na een introductie over de fysische aspecten van geluid,
beschreven wat er bekend is over de gezondheidseffecten van geluid van
windturbines. Daarbij gaat de meeste beschikbare literatuur over geluid; hier
gaat de aandacht van omwonenden vooral naar uit. Op andere effecten die bij
(reacties op) windturbines een belangrijke rol spelen, wordt ingegaan in
hoofdstuk 4.
3.1

Methode
Ten behoeve van dit rapport is een systematische review van de literatuur
uitgevoerd. Daarbij is gezocht naar observationele en experimentele studies die
zijn verschenen na de eerste versie van dit informatieblad (Van den Berg en Van
Kuijeren, 2008). Dat wil zeggen dat we hebben gezocht naar studies die van
2009 tot en met 2012 zijn gepubliceerd in het Duits, Engels of Nederlands en
waarin de relatie tussen windturbines en gezondheid en welzijn is onderzocht.
Hiertoe zijn de databestanden Scopus en Medline doorzocht. Voor de hierbij
gevolgde zoekstrategie wordt verwezen naar Bijlage 2.

Pagina 21 van 58

RIVM Rapport 200000001

Dit leverde 76 publicaties op. Alleen studies die in hun titel, abstract of
samenvatting vermeldden dat ze de relatie tussen geluid van windturbines en
gezondheid en/of welzijn hebben onderzocht en studies die ingaan op acceptatie
van windturbines en participatie bij plaatsing, werden uiteindelijk geselecteerd
voor het overzicht. Dit betekende concreet dat in deze studies de relatie tussen
blootstelling aan (laagfrequent) geluid van windturbines, gezondheid en/of
hinder, slaapverstoring of verstoring van activiteiten in een volwassen populatie
moest zijn bestudeerd. Selectie op basis van deze criteria leverde uiteindelijk
32 relevante studies op. Bij de beschrijving van de literatuur wordt, naast de
resultaten, ook de studieopzet kort besproken.
Voor dit overzicht van de literatuur zijn in de eerste plaats wetenschappelijke
publicaties gebruikt, zowel uit tijdschriften als van congressen. Daarnaast
worden de resultaten beschreven uit een aantal publicaties die niet in een
wetenschappelijk tijdschrift zijn gepubliceerd (de zogenaamde grijze literatuur),
maar wel als relevant worden beoordeeld. Tenslotte worden enkele publicaties
behandeld die vaak worden aangehaald in het debat rond windturbines.
3.2

Resultaten
Hinder en slaapverstoring zijn, evenals bij geluid van andere bronnen, de meest
onderzochte effecten van windturbinegeluid. Het aantal publicaties over hinder
en zeker van slaapverstoring van windturbinegeluid is echter beperkt.
Oorspronkelijk waren de studies vooral afkomstig uit Nederland, Duitsland,
Zweden en het Verenigd Koninkrijk. Ten gevolge van systematische uitbreiding
van het aantal windturbines neemt op dit moment de aandacht wereldwijd toe.
Dit komt onder andere tot uitdrukking in het groeiende aantal ‘congrespapers’
en beleidsdocumenten op dit terrein (zie bijvoorbeeld Health Canada, 2011;
Proceedings Internoise 2011, 2012; Proceedings ICA, 2013). Terwijl de eerste
studies betrekking hadden op solitaire windturbines met een beperkt vermogen
(150 kW) en een hoogte tot 30 meter, gaat het meer recent om windparken met
vermogens variërend van 1,5-7,5 MW per turbine en een ashoogte die kan
oplopen tot 135 meter.
Andere effecten op de gezondheid die in de literatuur met de blootstelling aan
windturbinegeluid in verband worden gebracht, maar niet per se zijn bewezen,
zijn onder andere directe invloed op het vestibulaire systeem
(evenwichtsorgaan) door blootstelling aan infrageluid (zie paragraaf 3.3.1),
psychische problemen, vermoeidheid, pijn, stijfheid, diabetes, hoge bloeddruk,
tinnitus (oorsuizen), gehoorschade, cardiovasculaire ziekten en
hoofdpijn/migraine.

3.3

Fysieke aspecten geluid

3.3.1

Wat kunnen mensen horen
Het bereik van het menselijk gehoor ligt in het frequentiegebied tussen 20 en
20.000 Hz. Mensen met een minder goed gehoor kunnen hoge tonen meestal
slechter horen. Dan ligt de bovengrens op 10.000 Hz, soms nog lager. Geluid
onder de 100 Hz, dat meestal mechanisch gegenereerd geluid is, is voor velen
ook moeilijker te horen.
Geluid van middelhoge en hogere frequenties (boven 100 Hz) wordt vaak
aangeduid met ‘gewoon’ geluid. Laagfrequent geluid (LFG) heeft componenten in

Pagina 22 van 58

RIVM Rapport 200000001

het laagst hoorbare frequentiegebied.1 De gehoordrempel ligt voor LFG hoger
dan voor ‘gewoon’ geluid (zie Figuur 4). Geluid met een frequentie onder de
20 Hz wordt ook wel infrageluid genoemd en wordt in de praktijk nauwelijks of
niet gehoord, omdat het alleen waarneembaar is voor mensen als het heel sterk
is. Het is bij LFG en zeker bij infrageluid dus van groot belang om het
geluidniveau te vergelijken met de waarnemings- of gehoordrempel. De
gehoordrempel is het zachtste geluid dat een persoon nog net kan waarnemen.
In de figuur is te zien dat een jong, gezond mens rond een frequentie van 4000
Hz het beste hoort. De gehoordrempel bedraagt daar ongeveer 5 decibel (dB).
Bij lage frequenties is het menselijk oor veel minder gevoelig; bij 100 Hz
bedraagt de gehoordrempel ongeveer 28 dB, bij 10 Hz zelfs ongeveer 75 dB.
Wel neemt de ervaren luidheid van een geluid bij lage frequenties sterker toe,
zodat een geluid 10 dB boven de gehoordrempel bij lage frequenties luider klinkt
dan bij hoge frequenties. Door verschillen tussen individuele personen kan het
daardoor zijn dat de ene persoon het geluid helemaal niet waarneemt en de
andere zeer gehinderd kan zijn. Of het hinderlijk is, hangt af van het type
geluid.

Figuur 4. De gemiddelde gehoordrempel van jonge, gezonde mensen (ISO 226)
3.3.2

‘Gewoon’ geluid
Het geluidniveau, de meetbare ‘sterkte’ van een geluid, wordt uitgedrukt in
decibel (dB) (zie paragraaf 3.3.1). Luidheid is de sterkte van het geluid zoals
mensen dat waarnemen en dat loopt niet gelijk op met het geluidniveau. Een
verdubbeling van de geluidenergie komt overeen met 3 dB extra, maar wordt als
een geringe verhoging in luidheid ervaren (denk bijvoorbeeld aan twee
luidsprekers in plaats van een). Als het geluidniveau van ‘gewoon’ geluid met 10
dB toeneemt, klinkt het tweemaal zo luid. Bij zeer lage geluidfrequenties neemt
de luidheid sneller toe: bij 20 Hz horen we bij een toename van 5 dB al een
verdubbeling van de luidheid.

1

In verschillende landen worden verschillende ranges wat betreft de frequentie van LFG gebruikt. Bijvoorbeeld
Denemarken: < 160 Hz, Japan: < 80 Hz, Polen: < 250 Hz, Nederland: < 100 Hz.

Pagina 23 van 58

RIVM Rapport 200000001

Meestal wordt vanwege dit verschil in luidheid een correctie toegepast op het
feitelijke geluidniveau. Na toepassing van deze correctie (de zogenoemde Aweging) wordt het geluidniveau uitgedrukt in dB(A). Een geluidniveau in dB(A)
wordt door mensen als even luid waargenomen ongeacht de frequentieverdeling
van het geluid. In feite geldt de A-weging alleen bij vrij zachte tot matig harde
geluiden. Dat maakt het een geschikte maat voor windturbinegeluid, omdat dit
geluid niet erg hard is.
De geluidbelasting, dat is de hoeveelheid geluid waaraan mensen worden
blootgesteld, kan worden uitgedrukt in één getal, een geluidmaat. Deze maat
middelt het geluidniveau (aangeduid met L van Level = niveau) over een
bepaalde tijd, waarbij meestal de dagperiode, de avond en de nacht, [Lday,
Levening en Lnight], worden onderscheiden. Het is gebruikelijk om geluid in de
nachtperiode strenger te beoordelen dan in de avond, en de avond weer
strenger dan de dagperiode. Dit gebeurt door een toeslag toe te passen op het
gemeten of berekende geluidniveau van +10 dB (nacht) of +5 dB (avond), of
door de overdag geldende grenswaarden met respectievelijk 10 en 5 dB te
verlagen.
Vanwege Europese regelgeving wordt in Nederland bij geluid van weg-, rail- en
vliegverkeer het over de dag, avond en nacht gemiddelde geluidniveau
berekend, inclusief de toeslagen. Het resultaat is het Lden: het gemiddelde
geluidniveau over day, evening en night , inclusief een toeslag van 5 dB voor de
avond en 10 dB voor de nacht (zie Tekstkader 3). In de Nederlandse regelgeving
(zie paragraaf 2.2.2) worden gemiddelde, A-gewogen geluidniveaus gebruikt.
Tekstkader 3. Geluidmaten
Lday:

gemiddeld geluidniveau over de dagperiode, 7.00–19.00 uur

Levening:

gemiddeld geluidniveau over de avondperiode, 19.00–23.00 uur

Lnight:

gemiddeld geluidniveau over de nachtperiode, 23.00–7.00 uur,

Lden:

gemiddeld geluid over een etmaal, samengesteld uit de Lday, Levening (+ 5dB) en
Lnight (+ 10 dB)

LAeq:

het equivalente of gemiddelde geluidniveau dat over een bepaalde periode
(zoals een minuut, huur, dagperiode et cetera) kan worden vastgesteld

LAeq24hr:

het equivalente geluidniveau over een etmaal. Dit is het equivalente
geluidniveau ten gevolge van blootstelling gedurende 24 aaneengesloten uren.

3.3.3

Laagfrequent geluid
Zowel natuurlijke bronnen als menselijk handelen kunnen laagfrequent geluid
(LFG) veroorzaken. Bronnen in de natuur, zoals donder, aardbevingen en wind
leiden doorgaans niet tot klachten. Dit is wel het geval voor bronnen die
voortkomen uit menselijk handelen. Deze bronnen bevinden zich zowel
binnenshuis (wasmachines, koelkasten, ventilatiesystemen et cetera) als buiten
de woning (transformatoren, verbrandingsmotoren, koelinstallaties et cetera).
Ook windturbines kunnen een bron zijn van LFG. Windturbines met de rotor aan
de achterkant van de turbine (‘downwind’) bleken in de jaren tachtig een
belangrijke bron, doordat de wieken achter de mast passeerden en daar
plotseling anders door de wind belast werden (Hubbard et al., 1983). Daardoor
was steeds een laagtonige puls hoorbaar. Bij moderne (‘upwind’) windturbines,
met de rotor aan de voorkant van de turbine, komt dit veel minder voor en is
dat geluid niet meer hoorbaar. Ook moderne windturbines produceren echter
laagfrequent geluid en infrageluid (Doolan et al., 2012).

Pagina 24 van 58

RIVM Rapport 200000001

Laagfrequent geluid heeft een lange golflengte. Van geluid met een lange
golflengte is bekend dat het relatief weinig wordt geabsorbeerd of gedempt door
gevels en bij voortplanting door de atmosfeer. Omdat het ook door de bodem
niet of nauwelijks wordt geabsorbeerd, kan het geluid grote afstanden
overbruggen en kan een bron van laagfrequent geluid op grote afstand (tot
enkele kilometers) hoorbaar zijn en eventueel hinder veroorzaken.
Door de grote golflengte van LFG kunnen binnenshuis ook zogenoemde staande
geluidsgolven optreden; criterium daarvoor is dat ten minste een halve tot
enkele golflengten binnen de afmetingen van een kamer passen. Hierdoor kan
het geluid op sommige plaatsen binnenshuis worden versterkt en op andere
plaatsen juist verzwakt. LFG leidt soms tot trillingen van voorwerpen (rammelen
of rattle), zoals ramen en deuren of glazen en bekers. Er is nog onvoldoende
bekend over de samenhang van frequentie met hinder. Het vaststellen van een
absolute grenswaarde is dan ook (nog) niet mogelijk. Mensen die gehinderd
worden door LFG, horen dit geluid vaak als brommen, dreunen of zoemen. LFG
wordt daarnaast vaak gevoeld als druk op de oren, druk op het hoofd of
trillingen in het lichaam. Mensen kunnen ook last hebben van een laagtonig
geluid dat niet aan de hand van meting kan worden aangetoond. In dat geval
kan het geluid een neurologische oorzaak hebben (Van den Berg, 2009b).
3.4

Geluid van windturbines
Bij windturbines lijkt een aantal aspecten van het geluid een grotere rol te
spelen dan bij andere geluidbronnen. Dat zijn:
 de frequentie van het geluid (variërend van infra-, laagfrequent tot wat we
doorgaans ’gewoon geluid’ noemen);
 het karakter van het geluid;
 afstand.
Frequentie
In vergelijking met andere bronnen zijn de maximale niveaus van windturbines
bescheiden. Het geluid wordt bij lagere geluidniveaus, meer dan bij geluid van
verkeer en industriegeluid het geval is, echter al als zeer hinderlijk ervaren.
Welke rol een cumulatie van geluid in de verschillende frequentiebanden (zoals
tussen gewoon geluid en LFG) hierbij speelt, is nog niet duidelijk. In 2008
concludeerden Van den Berg en Van Kuijeren dat ‘Windturbines zeker
laagfrequent geluid produceren. Wellicht kan het laagfrequente deel van het
geluid van windturbines tot extra hinder leiden, maar er is nog geen evidentie
dat dit een factor van belang is.’ Ook met de huidige kennis blijft deze conclusie
overeind. ‘Dat laagfrequent geluid door bewoners belangrijk wordt geacht, zou
ook kunnen liggen aan spraakverwarring: De laagfrequente (tot 1 Hz)
draaisnelheid van de bladen van een windturbine wordt vaak ervaren als
hinderlijk, fluctuerend geluid en wordt soms verward met een lage
geluidfrequentie’ (Van den Berg en Van Kuijeren, 2008).
Karakter
Geluid van windturbines wordt meestal onderverdeeld in 1) mechanisch geluid
(geluiden van de apparatuur in de gondel (vooral de tandwielenkast)), en
2) aero-akoestisch geluid (geluiden die door de wieken worden geproduceerd in
interactie met de lucht). Aero-akoestisch geluid ontstaat aan de voorzijde en
uiteinden, maar vooral aan de achterrand van de wieken en is sterk afhankelijk
van de snelheid waarmee de lucht over de wieken stroomt. Omdat de uiteinden
van de rotorbladen de hoogste snelheid hebben, dragen zij het meest bij aan de
totale geluidsproductie. Was bij de oudere windturbines het mechanische geluid

Pagina 25 van 58

RIVM Rapport 200000001

overheersend, bij de nieuwe generatie turbines is het aero-akoestische geluid
dominant.
3.4.1

Geluidniveaus en afstand
De meeste windturbines worden geplaatst op 300 meter of meer van de woning.
Op die afstand heeft een windturbine, afhankelijk van de grootte, een
geluidniveau van zo’n 43 tot 50 dB. In vergelijking met andere bronnen: de
gemiddelde airconditioner kan 50 dB bereiken en een koelkast zo’n 40 dB. Op
500 meter daalt het geluidniveau naar zo’n 39 tot 46 dB. Of dit niveau wordt
waargenomen is afhankelijk van het niveau van het plaatselijke
achtergrondgeluid.
Afhankelijk van geografische en atmosferische omstandigheden, kan het geluid
van windturbines tot op enkele kilometers hoorbaar zijn. Met de huidige
geluidmodellen is er soms sprake van een onderschatting. Verheijen et al.
(2011) concluderen dat onder ongunstige omstandigheden het geluidniveau
rond 2 kilometer (tijdelijk) hetzelfde kan zijn als dat bij 700 meter onder
neutrale condities. Een afstand waarboven van windturbines helemaal geen
effecten meer te verwachten zijn, zou dus zo groot zijn dat dit in Nederland het
plaatsen van windturbines vrijwel onmogelijk zou maken (Verheijen et al.,
2011).

3.4.2

Omvang blootstelling aan windturbinegeluid in Nederland; situatie 2010
In 2010 waren er in Nederland ruim 15.000 mensen blootgesteld aan
geluidniveaus van windturbines van 40 dB (Lden) en hoger, waarvan er naar
schatting 760 ernstige hinder ondervonden (vijf procent). Ruim 700 mensen
waren blootgesteld aan niveaus van 50 dB en hoger, waarvan naar schatting
180 (24 procent) mensen ernstig gehinderd zijn (zie Tabel 1).
Tabel 1. Schatting van (gecumuleerd) aantal blootgestelden en ernstig
gehinderden door windturbinegeluid in Nederland (Bron: Verheijen et al., 2011)
Blootgesteld aan
(Lden)

Aantal*
inwoners

Ernstig gehinderd
Aantal*

Percentage* van
het totaal aantal
ernstig
gehinderden
(1500)

50 dB of meer

740

180

12

47 dB of meer

1810

310

21

45 dB of meer

3110

400

27

40 dB of meer

15.250

760

52

29 dB of meer

ca. 440.000

ca. 1500

100

* gecumuleerd aantal / percentage gebaseerd op dosis-effectrelatie

3.4.3

Amplitudemodulatie
Het zwiepende karakter van het geluid is bij windturbines naast het geluidniveau
(het soort geluid) belangrijk voor de hinder van omwonenden (zie paragraaf
3.5). Het zwiepende karakter komt voort uit een regelmatige variatie in
geluidssterkte, ook wel amplitudemodulatie genoemd (zie Tekstkader 4).

Pagina 26 van 58

RIVM Rapport 200000001

Tekstkader 4. Amplitudemodulatie (zoeven/zwiepen/stampen)
Wieken emitteren wat meer geluid (vooral van de achterrand) naar voren dan naar achter
en bovendien gaan de wiektippen zo snel (tot ongeveer 70 m/s) dat er een
dopplerversterking optreedt. Beide mechanismen zorgen voor meer geluid aan de
voorkant van een naar de luisteraar toebewegende wiektip (en minder bij een
weggaande). Als gevolg daarvan is het geluid steeds even wat luider als een wiek omlaag
beweegt: het bekende zoeven dat men dichtbij een draaiende turbine altijd hoort
(Oerlemans, 2011). Op grotere afstand van een windturbine zijn deze effecten echter van
veel minder belang. Verder weg van een windturbine kan men echter ook een variatie in
geluidssterkte horen, maar om andere redenen. De wieken passeren tijdens hun rondgang
de mast en luchtlagen met verschillende windsnelheden. Daardoor kan de geluidssterkte
variëren in het ritme van de ronddraaiende wieken. Dit kan leiden tot een ritmisch, soms
impulsachtig geluid en is hoorbaar als regelmatige geluidspiekjes met een niveau tot
ongeveer 5 dB boven de meer constante ruis die de windturbine uitstraalt (Van den Berg,
2005; Doolan et al., 2012). Dit treedt vooral op als de windsnelheid sterker toeneemt met
de hoogte en dat is na zonsondergang, als de onderste luchtlagen afkoelen. Dicht bij een
turbine kan men dit niet horen, omdat daar tijdens het draaien de afstand tussen
waarnemer en wiektip sterk varieert waardoor de geluidssterkte juist tegengesteld
varieert.

Sommige onderzoekers constateren dat het voorkomen van amplitudemodulatie
en het aantal mensen dat daaraan wordt blootgesteld te klein is om verder
onderzoek te legitimeren (Moorhouse et al., 2007). Van den Berg (2009a)
constateert echter op basis van dezelfde gegevens juist dat amplitudemodulatie
veel lijkt voor te komen. Anderen geven aan dat vooral interventie in het
karakter van het geluid mogelijk soelaas biedt voor reductie van hinder. Lee
(2011) onderzocht tijdens een luistertest de mate van hinder door
amplitudemodulatie door geluid van windturbines. De resultaten toonden een
statistisch significant effect op hinder. Op basis van dit resultaat adviseert Lee
dat naast de equivalente geluidniveaus ook de amplitudefactor zou moeten
worden meegenomen bij onderzoek.
De wettelijke geluidsmaten, Lden en Lnight, houden geen rekening met deze
variatie. In de regelgeving met betrekking tot windturbines wordt hiermee wel
rekening gehouden, in die zin dat de maximaal aanvaardbare hinder is
gebaseerd op wat feitelijk rond windturbines aan hinder is vastgesteld.
3.5

Effecten op de gezondheid

3.5.1

Hinder van ‘gewoon’ geluid
In een Nederlandse studie werden 725 volwassen respondenten ondervraagd die
binnen ongeveer 2,5 kilometer van een windpark woonden met minstens twee
turbines van minimaal 500 kW elektrisch vermogen (Van den Berg et al., 2008;
Pedersen et al., 2011). Uit dit onderzoek kwam geluid naar voren als het meest
hinderlijke aspect van windturbines. Bij geluidniveaus op de woning vanaf 35-40
dB(A) hoorde 80 procent of meer van de respondenten de windturbine(s),
ongeacht of ze dat geluid hinderlijk vonden of niet. Het geluid was volgens de
meesten luider als de wind vanaf de windturbines naar hun woning waaide en
als het hard waaide. 40 procent van de respondenten beoordeelde het geluid ’s
nachts als luider en 22 procent als minder luid, ondanks het feit dat de
windsnelheid (nabij de grond) ’s nachts gemiddeld wat lager is. Een belangrijke
bevinding was dat respondenten die geen windturbine konden zien vanuit hun
woning, bij overeenkomstige geluidniveaus de windturbines minder vaak
hoorden dan respondenten die de turbines wel konden zien. De groep met zicht
op een turbine rapporteerde meer hinder, ook al was er geen verschil in
Pagina 27 van 58

RIVM Rapport 200000001

geluidniveau. Desgevraagd vond ongeveer driekwart van de respondenten dat
‘zoeven’ of ‘zwiepen’ een juiste beschrijving was van het geluid van
windturbines, ongeacht of men het hinderlijk vond of niet.
Bakker et al. (2012) onderzochten de relatie tussen blootstelling aan
windturbinegeluid en hinder, slaapverstoring en psychologische stress bij
mensen die dicht bij een windturbinepark woonden. Vragenlijstgegevens werden
hierbij in verband gebracht met berekende geluidsniveaus buiten. Mensen die in
de buurt van een windturbinepark woonden, bleken vaker (ernstige) hinder van
windturbinegeluid te rapporteren. Dit kan indirect aanleiding geven tot
slaapverstoring en psychologische stress. Deze conclusie is vergelijkbaar met die
van Pedersen en Persson Waye (2008) die beargumenteren dat hinder door
windturbinegeluid lichamelijk en psychisch herstel in de weg kan staan: dat wil
zeggen, de mate van herstel van mentale vermoeidheid en aandacht. De afname
van de kwaliteit van dit herstel bleek ook samen te hangen met de typische
kenmerken van windturbinegeluid zoals het zoevende of pulserende karakter.
Ook bleek dat, naast de auditieve kenmerken, de visuele kenmerken een
belangrijke bijdrage leveren aan negatieve reacties.

Figuur 5. Relatie van het karakter van windturbinegeluid en percentage
gerapporteerde hinder (Bron: Pedersen et al., 2007)
Zweeds laboratoriumonderzoek presenteerde geluidsopnamen van windturbines
aan studenten die niet gewend waren aan windturbinegeluid. Hieruit bleek dat
geluiden die werden omschreven als ‘zoeven’, ‘kabbelen’ of ‘fluiten’ het meest
hinderlijk waren. Het als minst hinderlijk ervaren geluid werd omschreven als
‘knarsend’ en ‘laagfrequent’ (Persson Waye en Öhströhm, 2002). Ten slotte
bleek uit interviews dat mensen zich geërgerd voelden doordat de windturbines
hun leven binnendrongen, vooral door het zoevende geluid, de variërende
schaduw (slagschaduw) en de voortdurende draaibeweging (Pedersen en
Persson Waye, 2004). Zie Figuur 5 voor de relatie van het karakter van het
geluid met hinder. In het Verenigd Koninkrijk is onderzoek uitgevoerd bij drie
woningen (Hayes, 2006) waar klachten waren over het geluid van windturbines.
Aan de hand van metingen werd geconstateerd dat binnenshuis het ritmische
karakter van het geluid waarneembaar was en dat niet het vermeende
laagfrequente karakter van het geluid de klachten veroorzaakte. Geconstateerd
werd dat de amplitudemodulatie (regelmatige sterktevariatie) van het geluid de
oorzaak kon zijn van klachten. Benadrukt moet worden dat het gaat om

Pagina 28 van 58

RIVM Rapport 200000001

aanvullende hinder door het karakter van het geluid, bovenop de hinder door de
equivalente geluidniveaus.
Een review, opgesteld door een expertpanel in opdracht van het Department of
Environmental Protection in Massachusetts (MDEP, 2012), concludeert eveneens
dat hinder een resultante lijkt te zijn van het geluid, de aanblik van windturbines
en de houding ten aanzien van het windturbineproject zelf. Volgens het panel is
de epidemiologische evidentie nog beperkt dat de blootstelling aan geluid van
windturbines leidt tot hinder, doordat er nog maar een klein aantal studies zijn
gepubliceerd, en er is onvoldoende bewijs dat er een samenhang is tussen
windturbinegeluid en hinder onafhankelijk van de visuele aspecten en vice versa.
3.5.2

Relatie ‘gewoon’ geluid en hinder
In Figuur 6 wordt het percentage matig en ernstig gehinderde respondenten uit
de Zweedse en Nederlandse studies weergegeven per geluidniveau (oplopend
van minder dan 30dB(A) tot meer dan 45 dB (A)). Het gaat hierbij om het geluid
van windturbines op de gevel van de woningen van respondenten zoals dat
optreedt bij een vrij hoge windsnelheid (8 m/s in een neutrale atmosfeer). Het
betreft hinder die buitenshuis (direct buiten de woning) wordt ervaren. De
resultaten van het eerste Zweedse onderzoek (op vlak platteland; studie A)
komen goed overeen met de Nederlandse resultaten. Voor het tweede Zweedse
onderzoek (waarin ook heuvelachtig terrein en voorsteden waren begrepen;
studie B) geldt dat minder. Omdat in beide Zweedse onderzoeken respondenten
met economische belangen in windturbines waren uitgesloten van de
hindercurven, zijn deze in de Nederlandse data in deze figuren eveneens buiten
beschouwing gelaten.
Pedersen en Van den Berg (2010) constateerden dat windturbinegeluid als
hinderlijker wordt ervaren dan geluid van andere bronnen bij gelijke niveaus.
Verklaringen worden gezocht in het karakter van windturbinegeluid, zoals
hierboven al meermalen aan bod is gekomen. Ook speelt vermoedelijk een rol
dat het geluid van wegverkeer ’s avonds gemiddeld genomen afneemt, terwijl
het bij hoge windturbines gelijk blijft of zelfs toeneemt. Andere factoren van
belang zijn contextuele en persoonlijke factoren, ook wel niet-akoestische
factoren genoemd 1 Contextuele en persoonlijke factoren zijn factoren anders
dan het geluid zelf die mede de hinder bepalen,zoals visuele aspecten,
procedurele rechtvaardigheid, de onvoorspelbaarheid van windturbinegeluid
door variaties in de wind, angst voor afbrekende delen of houding ten aanzien
van visuele aspecten.

Pagina 29 van 58

RIVM Rapport 200000001

Figuur 6. Percentage respondenten dat matige of ernstige hinder ondervond van
windturbines bij een bepaald geluidniveau (geluidniveau bij 8 m/s windsnelheid
op 10 m, neutrale atmosfeer) (Bron: Van den Berg et al., 2008)
Janssen et al. (2011) hebben dosis-responsrelaties afgeleid voor hinder door
geluid van windturbines binnen en buiten de woning en hebben deze vergeleken
met gegeneraliseerde relaties (de zogenaamde Miedema-curves) voor weg-,
vlieg- en railverkeersgeluid. Bij het afleiden van de relaties is rekening gehouden
met het gebruik van verschillende dosismaten in de Zweeds-Nederlandse
studies. Janssen et al. (2011) hebben deze omgerekend naar Lden om
vergelijking met andere bronnen mogelijk te maken. Hieruit bleek eveneens dat
hinder van windturbines al op lagere niveaus gerapporteerd wordt. Ook in
vergelijking met industrielawaai scoort het geluid van windturbines ongunstig
(zie figuur 7 en 8).

Figuur 7. Vergelijking van het percentage gehinderden (%A) en ernstig
gehinderden (%HA) binnen ten gevolge van geluid van windturbines en geluid
van industrie (Bron: Janssen et al., 2009).

Pagina 30 van 58

RIVM Rapport 200000001

Figuur 8. Vergelijking van het percentage gehinderden (%A) en ernstig
gehinderden (%HA) binnen ten gevolge van geluid van windturbines vergeleken
met geluid van transport per bron (vlieg, weg, rail) (Bron: Janssen et al., 2009).
Fiumicelli (2011) en de Belgische Hoge Gezondheidsdaad (2013) stellen dat er
nog te veel onzekerheden bestaan om een robuuste dosis-responsrelatie voor
windturbines te formuleren. De invloed van lokale, contextuele en persoonlijke
aspecten is zo sterk (zie hoofdstuk 4) dat een gegeneraliseerde dosisresponsrelatie slechts een indicatie kan geven van een trend, maar op lokale
situaties een slechte voorspelling van het percentage ernstig gehinderden kan
opleveren. Ook het Amerikaanse panel van experts stelt dat de relatie tussen
geluidsniveaus en hinder van windturbines nog onvoldoende getalsmatig is
onderbouwd (MDEP, 2012). De dosis-responsrelatie zoals afgeleid door Janssen
et al. (2011) wordt in Nederland echter beschouwd als de best beschikbare op
dit moment en is de basis voor huidige regelgeving.
3.5.3

Hinder door infrageluid en laagfrequent geluid (LFG)
Uit een overzichtsonderzoek van Jakobsen (2005) blijkt dat het infrageluid van
windturbines in gerapporteerde gevallen 10 dB of meer onder de
waarneemdrempel ligt. Een Australisch onderzoeksbureau (Sonus, 2010) deed
infrageluidmetingen bij Australische windturbineparken en vond eveneens
niveaus beneden de gehoorgrens. Data boven de 20 Hz werden in het artikel
niet getoond en er konden geen conclusies worden getrokken over niveaus van
LFG. Jung et al. (2008) deden metingen bij twee windturbines (1.5 MW en
660 kW) en brachten de geluidniveaus in kaart, inclusief infrageluid.
Geconcludeerd werd dat turbines met variabel toerental (pitch regulated) beter
presteerden dan met constant toerental (stall regulated) voor wat betreft
geluidsbeheersing. Ook zij concluderen dat de niveaus van infrageluid onder de
gehoordrempel waren (zie Figuur 4), maar die van LFG boven de gehoordrempel
en ten gevolge hiervan het meest waarschijnlijk leidden tot klachten en hinder.
Ondanks het feit dat de niveaus van infrageluid laag waren, werden wel
trillingen waargenomen (bijvoorbeeld ramen), wat ook tot hinder zou kunnen
leiden.
Volgens Hayes (2006) is niet het laagfrequente karakter de oorzaak van
klachten, maar de amplitudemodulatie van het geluid (zie ook paragraaf 3.4).
Salt en Hullar (2010) vatten de literatuur samen op het gebied van de directe
invloed van infrageluid op het oor. Zij concluderen (op basis van
dierexperimenten) dat normaliter onhoorbaar infrageluid toch hoorbaar kan zijn
als er geen hoger frequent geluid aanwezig is. Op basis hiervan wordt door Salt
en Hullar geconcludeerd dat infrageluid van windturbines toch hoorbaar kan zijn,
Pagina 31 van 58

RIVM Rapport 200000001

maar nader onderzoek is wel noodzakelijk om deze hypothese verder te
onderbouwen.
Volgens Bolin et al. (2011) heeft de toename van hoogte van windturbines bij
omwonenden de angst opgeroepen dat er meer laagfrequent geluid zal
vrijkomen. Op grond van hun literatuuroverzicht concluderen Bolin et al. dat de
belangrijkste bron van LFG de interactie is van inkomende wind met de wieken.
Infrageluid van 1-20 Hz is zowel dichtbij als op afstand niet hoorbaar en het is
niet aangetoond dat infrageluid met niveaus die voorkomen bij windturbines
bijdragen aan de hinder van windturbines. Wel is het LFG hoorbaar op de
afstand die typisch is voor moderne windturbines en woningen (doorgaans vanaf
400 meter), maar de niveaus overstijgen niet de niveaus afkomstig van
bijvoorbeeld wegverkeer. Hoewel nieuwe turbines mogelijk wat meer LFG
produceren dan de oudere en kleinere turbines, wordt het verschil als minimaal
beoordeeld.
Howe et al. (2011) concluderen dat er geen specifieke noodzaak is een
laagfrequente component toe te voegen aan de regelgeving: A-gewogen
geluidniveaus zijn volgens hem voldoende voor handhaving. Wat betreft de
klachten gerelateerd aan de geluidniveaus: deze zijn net als bij trillingen sterk
afhankelijk van bouwtechnische aspecten. Er zijn grote verschillen, afhankelijk
van de woningindeling en van andere kenmerken gerelateerd aan
geluidtransmissies. Ondanks het feit dat infrageluid niet waarneembaar is bij
woningen, roept het veel discussie op. Het is volgens de auteur van groot belang
dat meetmethoden en protocollen verder ontwikkeld worden.
Møller en Pedersen (2011) hebben de literatuur met betrekking tot LFG van
windturbines eveneens uitgebreid geanalyseerd. Zij concluderen dat met de
toename in grootte van de windturbines de proportie geluid in de
lagefrequentiebanden (63-250 Hz in deze studie) toeneemt. Evenals Howe et al.
(2011) concluderen zij dat windturbines weliswaar infrageluid veroorzaken, maar
dat de geluidniveaus ter plaatse van woningen onder de drempelwaarde voor
het menselijk gehoor liggen. Er bestaat volgens Møller en Pederson een groot
risico dat omwonenden hinder ondervinden van LFG. Opmerkelijk is hun
conclusie dat de huidige geluidsstandaarden niet goed rekening houden met het
laagfrequent geluid. Ook wijzen zij er op dat LFG een groter gebied rond de
turbine kan beïnvloeden dan ‘gewoon’ geluid.
3.5.4

Slaapverstoring
Slaapverstoring is een belangrijk effect van geluid, omdat een goede slaap
essentieel is voor lichamelijke en geestelijke gezondheid (WHO, 2009). Er zijn
verschillende directe biologische reacties op nachtelijk geluid mogelijk: een
versnelde hartslag, wakker worden, moeilijker inslapen en meer
bewegingsonrust tijdens het slapen (Gezondheidsraad, 2004). Volgens de
Gezondheidsraad is bij een gegeven gemiddeld geluidniveau (Lnight) de kans op
reactie het grootst als er heel veel geluidspieken net (ongeveer 5 dB) boven de
drempelwaarde voor reactie liggen. Met andere woorden: veel kleine
piekwaarden gedurende de nacht hebben meer effect dan enkele hoge
piekwaarden, en vormen de door de Gezondheidsraad beschreven ‘worst case’.
In Nederlands onderzoek werd geconstateerd dat het geluid van windturbines
geen invloed had op problemen met in slaap vallen (Van den Berg et al., 2008).
Problemen met doorslapen bleken wel gerelateerd aan het geluid van
windturbines. Een toename in geluidniveau hing samen met een significant
grotere kans op wakker worden. Dit was niet het geval bij respondenten met
Pagina 32 van 58

RIVM Rapport 200000001

economische voordelen van windturbines. De toename in verstoorde slaap (ten
minste eens per maand extra wakker worden) is het meest opvallend (en daar
ook significant) in de geluidklasse vanaf 45 dB(A) (geluidniveau bij 8 m/s
windsnelheid op 10 meter hoogte in een neutrale atmosfeer). Op basis van een
vergelijking van de Nederlandse studie en twee Zweedse studies concludeert
Pedersen (2011) dat in twee van de drie studies een significante associatie werd
gevonden tussen het geluidniveau en subjectieve slaapverstoring. Hierbij
werden alleen de A-gewogen niveaus meegenomen en de resultaten staan een
evaluatie van effecten van LFG niet toe.
De in het Nederlands onderzoek vermelde resultaten stemmen overeen met de
conclusies van de WHO. Volgens de WHO kan slaapverstoring optreden bij een
gemiddeld nachtelijk geluidniveau op de gevel (Lnight) van 45 dB(A) en hoger
(WHO, 2000). Er wordt dan van uitgegaan dat de gevel het geluid met 15 dB(A)
dempt. De drempelwaarde voor slaapverstoring ligt op 30 dB(A) in de
slaapkamer, maar in een stille omgeving zou dat nog bij lagere niveaus kunnen
zijn. Als de geluidsisolatie van de gevel minder is, wat bij een ver geopend raam
mogelijk is, zal slaapverstoring kunnen optreden bij wat lagere waarden dan
45 dB(A) op de gevel.
Verschillende recente studies laten een verband zien met de kwaliteit van slaap
en slaapverstoring en de afstand van de woning tot de windturbine. Mensen die
dicht bij een windturbine wonen, hebben volgens Nissenbaum et al. (2012) een
significant mindere slaapkwaliteit. Shepherd et al. (2011) concludeerden dat
verschillen in de kwaliteit van leven (gemeten aan de hand van de WHO HRQOLlijst) worden voorspeld door hinder en subjectieve slaapverstoring. Deze
resultaten zijn vergelijkbaar met die gevonden in relatie tot vlieg- en
wegverkeer.
Het expertteam van het Massachusetts Department of Environmental Protection
(2012) concludeert dat slaap een complexe biologische toestand is die van
belang is voor gezondheid en welbevinden, en dat er nog geen geschikte data
beschikbaar zijn over de invloed van windturbines op de slaap. Er is, volgens het
rapport, in epidemiologisch onderzoek in beperkte mate aangetoond dat er een
verband bestaat tussen geluid van windturbines en slaapverstoring, maar dat
het wel waarschijnlijk is dat geluid van windturbines de slaap verstoort. Een zeer
luide windturbine kan in het bijzonder bij kwetsbare groepen de slaap verstoren,
al is nog onvoldoende bekend over de drempelwaarden waarboven
slaapverstoring optreedt. Ook is de relatie tussen hinder van windturbines en
slaapverstoring nog onvoldoende getalsmatig onderbouwd. Uit de algemene
geluidliteratuur is bekend dat slaapverstoring een negatieve invloed heeft op
stemming, cognitief functioneren en een gevoel van gezondheid en welbevinden.
Toekomstig onderzoek zou volgens het panel de geluidniveaus door windturbines
moeten relateren aan fysiologische slaapmaten, er moet aandacht worden
besteed aan het aspect van gewenning (habituatie) en tot slot moeten, in
onderzoek, kwetsbare groepen ten aanzien van slaapverstoring worden
betrokken naast de algemene populatie.
3.5.5

Overige gezondheidseffecten door geluid
Er zijn recent twee grote literatuurstudies gepubliceerd naar de
gezondheidseffecten van windturbines: een studie van Knopper en Ollson uit
2011 en het eerder genoemde rapport van een expertteam voor de
Massachusetts Department of Environmental Protection (MDEP, 2012).

Pagina 33 van 58

RIVM Rapport 200000001

Daarnaast werd zeer recent het advies van de Belgische Hoge Gezondheidsraad
(HGR, 2013) met betrekking tot windturbines gepubliceerd.
Knopper en Ollson (2011) stellen dat mensen in het debat over windturbines
hun mening vormen op basis van twee soorten informatie:
1. wetenschappelijke studies gepubliceerd in wetenschappelijke tijdschriften;
2. informatie uit populaire literatuur en van het internet.
In hun studie onderzochten zij beide soorten informatie. De onderzoekers
constateren dat de conclusies van wetenschappelijke studies sterk verschillen
van die uit de populaire literatuur en van internetpublicaties.
Uit de wetenschappelijke studies blijkt dat hoorbaar geluid van windturbines,
zoals boven beschreven, hinder kan veroorzaken en dat deze hinder mede
beïnvloed wordt door contextuele en persoonlijke factoren (zie hoofdstuk 4).
Volgens het MDEP (2012) is er geen enkel wetenschappelijk artikel dat wijst op
een direct verband tussen het wonen in de nabijheid van een windturbine of het
geluid dat deze maakt, en gezondheidseffecten anders dan hinder en in
sommige gevallen zelfgerapporteerde slaapverstoring. In de populaire literatuur
worden zelfgerapporteerde gezondheidseffecten geassocieerd met de afstand tot
windturbines en wordt infrageluid beschreven als een belangrijke oorzaak van
deze effecten, ook als de geluidniveaus niet gemeten en derhalve onbekend zijn.
Knopper en Olsson stellen tot slot dat zowel de wetenschappelijke als de
populaire literatuur tot de conclusie komt dat windturbines een bron van hinder
kunnen zijn, en dat de oorzaak van deze hinder aan verschillende factoren wordt
toegeschreven: enerzijds aan het geluid van de turbine en visuele aspecten en
anderzijds aan attitude en de hiermee samenhangende attributies.
Het panel van experts (MDEP, 2012) concludeert dat er onvoldoende
wetenschappelijk bewijs is dat geluid van windturbines directe (onafhankelijk
van hinder en slaapverstoring) gezondheidseffecten veroorzaakt. Er is geen
bewijs dat blootstelling aan windturbines een set van gezondheidseffecten
veroorzaakt die ook wel worden samengevat onder de term
‘windturbinesyndroom’. De veronderstelling dat blootstelling aan infrageluid,
veroorzaakt door windturbines, direct het vestibulaire systeem kan beïnvloeden
(Moorhouse et al., 2009; Salt en Hullar, 2010), is nog niet wetenschappelijk
bewezen. Beschikbare gegevens laten zien dat de infrageluidniveaus bij
windturbines niet hoog genoeg zijn om dit te kunnen veroorzaken. Het MDEPpanel van experts concludeert ook dat er onvoldoende epidemiologisch bewijs is
dat er een directe associatie bestaat tussen het wonen in de buurt van
windturbines en gezondheidsklachten, zoals psychische problemen, pijn,
stijfheid, hoofdpijn/migraine, en aandoeningen, zoals diabetes, cardiovasculaire
ziekten, tinnitus en gehoorschade. Ook enkele audiologen (Farboud et al, 2013;
Soede, 2013) stellen dat op grond van Salts onderzoek niet geconcludeerd kan
worden dat infrageluid de oorzaak is van gezondheidsklachten: daarvoor is meer
bewijs nodig. Volgens Leventhall (2013) produceert het menselijk lichaam intern
zoveel infrageluid (onder andere door bloedstroming en ademhaling) dat dit van
buiten komend infrageluid zou overstemmen; juist vanwege dat interne
infrageluid ligt mogelijk de gehoordrempel voor infrageluid zo hoog.
Ook het recent uitgekomen advies van de Belgische Hoge Gezondheidsraad
(HGR, 2013) stelt dat directe effecten op de gezondheid, anders dan hinder en
slaapverstoring, onwaarschijnlijk zijn. De raad geeft wel de waarschuwing mee
dat zowel hinder als slaapverstoring via stressprocessen kunnen leiden tot
Pagina 34 van 58

RIVM Rapport 200000001

negatieve effecten op de gezondheid en het welbevinden van de mensen die in
de buurt van windturbines wonen.
Tot slot wijst de Raad er op dat het voor de sociale acceptatie van een
windenergieproject door de lokale gemeenschap beslissend is hoe deze de
gevolgen ervan voor haar (toekomstige) levenskwaliteit waarneemt. Als het
gevoel bestaat dat die erop achteruit gaat (of zal gaan), kan dit bij bepaalde
personen tot gezondheidsklachten leiden of deze verergeren, zoals bijvoorbeeld
zich depressief voelen, hoofdpijn of hoge bloeddruk.
3.5.6

Vibro-akoestische ziekte en het windturbinesyndroom
Regelmatig citeren tegenstanders van de plaatsing van windturbines onderzoek
naar vibro-akoestische ziekte en het windturbinesyndroom. Het
windturbinesyndroom werd beschreven door de Amerikaanse arts Pierpont. Haar
onderzoek is gebaseerd op klachten van 38 mensen uit tien families die in de
buurt (300 meter tot 1,5 kilometer) van een windmolen wonen in de Verenigde
Staten, Groot-Brittannië, Italië, Ierland en Canada. Laag gebrom van de
windmolen (infra- een laagfrequent geluid) wordt verondersteld de oorzaak te
zijn van wat zij het windturbinesyndroom noemt. Het windturbinesyndroom
wordt door Pierpont beschreven aan de hand van een verscheidenheid aan (niet
specifieke) klachten: slaapstoornissen en slaapdeprivatie, hoofdpijn, oorsuizing,
druk op de oren, duizeligheid, vertigo (draaiduizeligheid), misselijkheid, wazig
zien, problemen met concentratie en geheugen, versnelde hartslag en
paniekaanvallen geassocieerd met gevoelens van beweging of trilling in het
lichaam, zowel tijdens slaap als bij wakkere toestand (Pierpont, 2009).
Het MDEP beoordeelt de studie als wetenschappelijk zwak (MDEP, 2012), op
basis van het beperkt aantal deelnemers, de selectie van de deelnemers, het feit
dat de studie gebaseerd is op interviews (geen metingen), en dat een aantal
deelnemers al gezondheidsproblemen had voor de plaatsing van de
windturbines. Er is geen wetenschappelijk bewijs voor het bestaan van het
windturbinesyndroom.
In de literatuur wordt ook wel gesproken over vibro-akoestische ziekte (VAZ) in
relatie tot LFG en infrageluid. De belangrijkste data rond VAZ komen van een
(voortgaande) studie onder vliegtuigtechnici die beroepsmatig zijn blootgesteld
aan laagfrequent geluid. Castelo Branco en anderen (2004) beschrijven op basis
daarvan de symptomen en kenmerken (onder andere verdikking van het
hartweefsel) die zij toeschrijven aan VAZ. VAZ is omstreden als aandoening. De
resultaten van de dierproeven zijn uitgevoerd bij hoge niveaus laagfrequent
geluid die alleen in industriële situaties voor zullen komen. Daarnaast zijn er nog
geen studies uitgevoerd met een degelijke controlegroep. De aandoening lijkt in
de wetenschappelijke literatuur grotendeels te worden genegeerd. Ook is de
manier van diagnosticeren van de aandoening bekritiseerd, omdat deze niet
nauwkeurig genoeg zou zijn (ASTDR 2001).
Het voorkomen van de zogenaamde vibro-akoestische ziekte (VAZ) en het
windturbinesyndroom zijn zeer onwaarschijnlijk bij de huidige geluidniveaus van
windturbines (Van den Berg, 2011).

Pagina 35 van 58

RIVM Rapport 200000001

Pagina 36 van 58

RIVM Rapport 200000001

4

Fysieke en sociale aspecten van windturbines en gezondheid

Hoofdstuk 4 samengevat:

Slagschaduw van windturbines kan hinderlijk zijn voor omwonenden. Om deze
hinder te verminderen moeten windturbines voorzien zijn van een
stilstandvoorziening. Ook de beweging van de wieken zelf kan als hinderlijk
worden ervaren.

Lichtschittering en elektromagnetische velden spelen geen rol van betekenis
bij de huidige windturbines.

Aan windturbines zijn diverse veiligheidseisen gesteld, waaronder afstand tot
woningen, die aansluiten bij risico’s van andere maatschappelijke activiteiten.

Mensen met een economisch belang bij windturbines in hun woonomgeving
rapporteren over het algemeen geen tot weinig hinder.

Mensen die het gevoel hebben dat de windturbines afbreuk doen aan hun
leefomgeving door bijvoorbeeld het geluid, visuele aspecten en de beweging
ervan, rapporteren meer hinder dan mensen bij wie dit niet het geval is.

Bij het gevoel van indringing spelen een gevoel van hulpeloosheid en een
gevoel van (procedurele) onrechtvaardigheid een belangrijke rol.
In dit hoofdstuk wordt op een aantal onderwerpen ingegaan die, naast geluid, van
belang zijn voor de beleving en gezondheid van omwonenden van windturbines.
Aan de fysieke kant komen visuele aspecten, vervolgens veiligheid en ten slotte
elektromagnetische velden aan bod. Contextuele en persoonlijke factoren die
besproken worden, betreffen economische binding, inbreuk op de privacy en
acceptatie.
4.1

Visuele aspecten
Moderne windturbines steken hoog uit boven hun omgeving waardoor ze tot op
grote afstand zichtbaar zijn. Dit heeft invloed op het landschap. Ze trekken
bovendien aandacht door de beweging van de wieken. Door die beweging kunnen
ook lichtvariaties optreden. Het visuele en auditieve aspect bleken in de studie van
Pedersen et al., (2007) sterk samen te hangen en zijn daardoor moeilijk te
onderscheiden, maar lijken behalve een additief ook een cumulatief effect te
hebben op hinder.

4.1.1

Inpassing in het landschap
Inpassing in het landschap is een factor van groot belang en wordt in belangrijke
mate bepaald door de visie die mensen hebben op het landschap en de wensen en
verwachtingen ten aanzien van de eigen leefomgeving. Een uitwisseling van visies
tussen de verschillende partijen (bewoners, planologen, initiatiefnemer et cetera)
kan hier verheldering brengen, maar niet noodzakelijkerwijs een oplossing.
Windturbines zullen minder opvallen in een meer door gebouwen (stad,
bedrijventerrein) of techniek bepaalde (fabriek, procesinstallatie) omgeving. In
een meer natuurlijk landschap contrasteren windturbines sterker met de
omgeving. Een groter aandeel in het blikveld en een groter contrast zullen invloed
hebben op de reactie/gevoelens van omwonenden ten opzichte van de
windturbine(s): bij een negatieve waardering kan de beleving mogelijk nog
negatiever worden, maar bij een positieve waardering mogelijk nog positiever.
Kortom, over ‘aantasting’ van het landschap is vanuit gezondheid geen eenduidig
oordeel te geven (Van den Berg, 2013).

Pagina 37 van 58

RIVM Rapport 200000001

De effecten van windturbines op (de beleving van) het landschap moeten getoetst
worden in een milieueffectrapportage (m.e.r.). Agentschap NL heeft in het
voorjaar van 2013 de handreiking ‘Waardering landschappelijke effecten van
windenergie’ uitgebracht, met daarin beschrijvingen van de visuele
(belevings)effecten van windturbines op het landschap. Met deze handreiking kan
beoordeeld worden wat de impact is van windturbines op het landschap. De
beoordelingsmethode bestaat uit een klein aantal vuistregels, eenvoudig te
hanteren bij het opstellen van een MER. Ook tijdens het ontwerpproces van een
windturbinepark biedt de handreiking aanknopingspunten: hij inspireert tot
nadenken over de relatie tussen windturbines en landschap en de effecten van
windturbines op de beleving van het landschap (Website Agentschap NL, 2013).
4.1.2

Slagschaduw
Als de zon de rotor van een windturbine beschijnt, leidt dit tot een (bewegende)
slagschaduw. Dit is de schaduw van de turbine op de ondergrond of achtergrond.
Deze slagschaduw draait met de zon mee en reikt bij zonsopgang en -ondergang
het verst. Lage zon treedt vaker op in de winter.
Als de slagschaduw op het raam van een woning valt, treedt een stroboscopisch
effect op met mogelijk grote verschillen in lichtsterkte. Vooral de continue
wisseling tussen wel en geen schaduw kan als hinderlijk worden ervaren. Er is
speciale wet- en regelgeving opgenomen in het Activiteitenbesluit om de hinder
van slagschaduw te beperken (zie paragraaf 2.2).

4.1.3

Lichtschittering
Lichtschittering kan optreden als gevolg van reflectie van zonnestralen op de
rotorbladen. Dit kan hinderlijk zijn. Bij moderne windturbines komt dit verschijnsel
niet tot nauwelijks meer voor, aangezien standaard een antireflectielaag wordt
aangebracht op de rotorbladen.

4.1.4

Beweging wieken
Door de beweging van de wieken vallen windturbines meer op dan een stilstaand
element in het landschap en trekken ze aandacht (Schöne, 2007). Hoe sneller de
windturbine draait, hoe onrustiger het beeld wordt. De huidige standaard
driebladige windturbines ogen door hun lagere omwentelingssnelheid wat rustiger
dan de kleinere, veelal tweebladige, windturbines uit de jaren tachtig.
In Nederlands onderzoek (Van den Berg et al., 2008) onder mensen die binnen
ongeveer 2,5 kilometer van een Nederlands windpark woonden, gaf 52 procent
van de respondenten aan dat ze de beweging van de wieken vanuit huis
opmerkten; 19 procent gaf aan deze beweging enigszins tot erg hinderlijk te
vinden.

4.2

Veiligheid
Windturbines worden door de fabrikant geplaatst onder toezicht van onder andere
de gemeente en volgens kwaliteitsprotocollen van de fabrikant. Een windturbine
moet jaarlijks door een deskundige worden nagekeken op de goede werking.
Wanneer een gebrek geconstateerd of vermoed wordt waarbij de veiligheid voor
de omgeving in het geding is, moet een turbine worden stilgezet (art. 3.14
Activiteitenbesluit). Toch is er een kans dat er iets misgaat tijdens de minimaal
twintig jaar dat een windturbine in functie zal zijn. Er kan mastbreuk optreden, de
gondel of een rotorblad kan afbreken en in de winter kan ijs van de rotorbladen
vallen. Bij kans op ijsafzetting moet een windturbine daarom buiten werking
worden gesteld.
Pagina 38 van 58

RIVM Rapport 200000001

Het falen van een windturbine kan behalve op de plaats van de windturbine zelf
ook daarbuiten nog schade berokkenen doordat een rotorblad breekt en
weggeslingerd wordt. De maximale afstand waarover een afgebroken bladtip kan
worden weggeslingerd, is ongeveer 600 meter. Hierbij is uitgegaan van een 3MWwindturbine met een masthoogte van 120 meter en een toerental dat twee keer
zo hoog is als normaal (32 in plaats van 16 omwentelingen per minuut). Bij
normale omwentelingssnelheid bedraagt de maximale werpafstand voor een 3MWwindturbine ongeveer 200 meter.
De kans dat een voorval met een windturbine zich voordoet, is statistisch gezien
klein. De kans dat vervolgens een gebouw of installatie wordt getroffen is kleiner.
De kans dat een persoon wordt getroffen, is weer kleiner, omdat die persoon ook
nog juist op de tijd van het voorval aanwezig moet zijn. De kans dat iets of
iemand getroffen wordt, blijft echter aanwezig, maar moet volgens
overheidsbeleid (Activiteitenbesluit) voldoende klein zijn: het risico op overlijden
van een individu door het falen van een windturbine mag niet hoger zijn dan eens
in de miljoen jaar (zie ook paragraaf 2.2.3).
Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) heeft een handboek ontwikkeld om
per locatie de risico’s van het plaatsen van een windturbine te beoordelen
(Faassen et al., 2013). Dit handboek is een praktijkrichtlijn, bedoeld om een
risicoanalyse op eenduidige en consistente wijze te kunnen uitvoeren. In dit
handboek worden, gebaseerd op generieke gegevens, afstanden (maximale
worpafstanden en veiligheidscontouren) gegeven (zie Bijlage 1).
4.3

Elektromagnetische velden (EMV)
Elektrische, magnetische en elektromagnetische velden komen overal voor.
Bekende natuurlijke vormen zijn UV-straling (zon), infrarode straling (warme
voorwerpen) en zichtbaar licht. Elektromagnetische velden (EMV) zijn ook
aanwezig bij bijvoorbeeld elektrische apparaten en bij het transport van
elektriciteit over lange afstanden (via hoogspanningsverbindingen). De sterkte van
deze velden neemt sterk af wanneer de afstand tot de bron groter wordt.
Ook rondom de gondel en de kabels die de windturbine koppelen aan het
hoogspanningsnet kunnen magnetische velden voorkomen. Door de afstand
tussen de gondel/kabels en de locatie waar langdurig kinderen kunnen verblijven
(woningen, scholen, kinderdagverblijven et cetera) is het echter onwaarschijnlijk
dat gondel/kabels substantieel aan de blootstelling bijdragen en dat kinderen
langdurig worden blootgesteld aan magnetische velden sterker dan 0,4 microtesla
(de sterkte van het magnetische veld die in het beleid rond hoogspanningslijnen
als voorzorg wordt gebruikt). Er is dan ook geen reden om aan te nemen dat
elektromagnetische velden die in de buurt van windturbines en de daarbij
behorende ondergrondse kabelverbindingen voorkomen, een gezondheidsrisico
vormen. Op de website van het Kennisplatform EMV staat meer informatie over
elektromagnetische velden (Kennisplatform EMV, 2013).

4.4

Contextuele en persoonlijk factoren
Onderzoek in de afgelopen jaren heeft enig inzicht gegeven in waarom sommige
mensen meer last van windturbines hebben dan anderen. Naast fysische
aspecten spelen persoonlijke factoren en de feitelijke situatie een rol bij
gerapporteerde hinder door windturbines.

Pagina 39 van 58

RIVM Rapport 200000001

4.4.1

Zicht op windturbines
De geluidhinder kan niet los worden gezien van de visuele hinder omdat deze
elkaar sterk beïnvloeden (zie paragraaf 3.3.1). Mensen die zicht hebben op een
windturbine kunnen bang zijn dat de voortdurende blootstelling aan geluid van
deze turbine hun gezondheid schaadt. Het gevolg kan zijn dat zij meer hinder
ondervinden (HGR, 2013).

4.4.2

Economische aspecten
Economische aspecten blijken een rol te spelen bij de gerapporteerde hinder
door windturbines. In een Nederlands onderzoek (Pedersen et al., 2007) had
veertien procent van de respondenten economisch belang bij een of meer
windturbines. Voor een belangrijk deel waren dit ondernemende boeren die
gemiddeld dichter bij de windturbines woonden en aan hogere geluidniveaus
werden blootgesteld dan de overige respondenten. Ondanks het feit dat zij de
windturbines bij hetzelfde geluidniveau even goed hoorden als andere
respondenten en dezelfde termen gebruikten om het geluid te karakteriseren,
was het percentage gehinderden in deze groep laag tot zeer laag. Deze groep
was gemiddeld jonger dan de rest van de respondenten, vsaker man, beter
opgeleid, werkten vaker in/bij huis en rapporteerden minder
gezondheidsproblemen en slaapverstoring. De onderzoekers verwijzen naar deze
groep dan ook als ‘healthy farmers’, met een knipoog naar het begrip ‘healthy
workers’. Mogelijk hangt de lage hinder, naast de financiële voordelen, tevens
samen met een positievere kijk op windturbines in het landschap door de mate
van controle (zie ook paragraaf 4.5) die men had op de plaatsing van de
windturbine(s) (Van den Berg et al., 2008).

4.4.3

Afbreuk van privacy / vrije keuze
Pedersen et al. (2007) vonden dat mensen die het gevoel hebben dat
windturbines indringers zijn op hun privéterrein en afbreuk doen aan hun
privacy (als geluid, visueel en beweging) meer hinder rapporteren. Als mensen
zich erg gehecht voelen aan hun omgeving (‘place attachment’), kan een
windpark de identiteit of eigenheid van die plek bedreigen en tot een negatieve
associatie en tegenstand leiden (Devine-Wright en Howes, 2010). Bij het gevoel
van indringing kan ook een gevoel van hulpeloosheid en van (procedurele)
onrechtvaardigheid een rol spelen (zie paragraaf 4.5). Mogelijk speelt dit sterker
bij mensen die op het platteland wonen vanwege de rust; voor hen kan de
komst van een windpark een belangrijke inbreuk zijn op de (visuele en
auditieve) rust.

4.4.4

Geluidgevoeligheid
Geluidgevoeligheid verwijst naar een interne toestand (fysiologisch, psychisch,
attitude, leefstijl, activiteiten) van een persoon die de reactiviteit op geluid in
het algemeen verhoogt. Geluidgevoeligheid heeft een sterk genetische
component (is erfelijk), maar kan ook ontstaan door een lichamelijke ziekte
(bijvoorbeeld migraine) of een hoofdwond/trauma. Ernstige paniekstoornissen
kunnen ook samengaan met overgevoeligheid voor geluid en dat kan de
gevoelens van paniek weer versterken (Van Kamp en Davies 2013). Tot slot
kunnen oorinfecties, operaties met verdoving en sommige medicijnen (tijdelijk)
leiden tot een overreactie op geluid. Slechts in een paar studies wordt ingegaan
op de rol van geluidgevoeligheid bij hinder van windturbinegeluid. Een voorbeeld
is het onderzoek van Shepherd et al. (2011) in Nieuw-Zeeland, waarin twee
groepen vergeleken werden (turbine- versus controlegroep). Geluidgevoeligheid
werd gemeten aan de hand van een enkelvoudige vraag waarin mensen werd
Pagina 40 van 58

RIVM Rapport 200000001

gevraagd of ze niet, matig of erg gevoelig waren voor geluid. In de groep
woonachtig in de buurt van een windturbine werd een sterke relatie gevonden
tussen geluidgevoeligheid en hinder tegenover een zwakke correlatie in de
controlegroep. Dit duidt mogelijk op een interactie-effect van blootstelling en
gevoeligheid op hinder. Twee recente publicaties (Chapman et al., 2013 en
Crichton et al., 2013) wijzen eveneens op het belang van de psychosociale
component in de relatie tussen blootstelling aan windturbines en
gezondheidsklachten. Het is echter ook mogelijk dat in dit gebied juist
geluidgevoelige mensen zijn gaan wonen omdat het een stil gebied was.
4.5

Sociale aspecten
Voor de sociale aanvaarding van een windenergieproject door de lokale
gemeenschap is het beslissend hoe de gemeenschap de gevolgen van dit project
voor haar (toekomstige) levenskwaliteit waarneemt (HGR, 2013). De relatie
tussen de betrokken partijen (omwonenden, gemeente, projectontwikkelaar) is
hierin van groot belang.
Overlast van windturbinegeluid blijkt een complex vraagstuk te zijn waarin de
hiervoor beschreven objectieve blootstelling (fysieke) en persoonlijke factoren
een rol spelen, maar ook beleid, psychologie, communicatie en rechtvaardigheid.
Als planning en inspraak als onjuist of onrechtvaardig worden ervaren, brokkelt
het draagvlak af, ook onder mensen die er aanvankelijk neutraal tegenover
stonden (Gross, 2007). Als bewoners het idee hebben dat ze niet voldoende
betrokken worden, voelen ze zich vaak machteloos, omdat ze niets kunnen
ondernemen tegen de (verwachte) inbreuk op hun leven en leefomgeving.
Deze bezorgdheid kan worden verminderd door een eerlijke en open procedure
waarin bewoners daadwerkelijk een positieve inbreng hebben (Tyler, 2000). Ook
de onderzoeksresultaten van Wolsink (1990) en Breukers (2007) laten zien dat
een samenwerking met meer nadruk op lokale onderwerpen meer succes had
dan een benadering die zich richt op het ontwikkelen van zo veel mogelijk
windenergie en een hiërarchisch beleid.
Ook kunnen voor- en tegenstanders van de plannen heel andere beelden en
verwachtingen hebben van het gebruik van het landschap (zie ook paragraaf
4.1.1). Dat leidt tot selectief gebruik van informatie: sommige informatie wordt
genegeerd, andere sterk benadrukt (Pepermans en Loots, 2013).

Pagina 41 van 58

RIVM Rapport 200000001

Pagina 42 van 58

RIVM Rapport 200000001

5

Conclusies

Omwonenden kunnen geluidhinder van windturbines ondervinden; dit is het
meest beschreven effect van het wonen nabij windturbines. Daarnaast kan
onder bepaalde omstandigheden slagschaduw optreden, wat hinderlijk kan zijn
wanneer dit op de ramen van een woning valt. Er zijn nog onvoldoende data
beschikbaar om de invloed van windturbines op de slaap te kunnen beoordelen.
Voor andere directe effecten op de gezondheid is geen bewijs. Wel kunnen bij
sommige mensen gezondheidsklachten ontstaan of verergeren via hinder en
stress, die ontstaat als mensen het gevoel hebben dat de plaatsing van
windturbines leidt tot verslechtering van de omgevings- of levenskwaliteit (zie
Figuur 9).

Figuur 9: Schematisch overzicht van relatie tussen windturbinegeluid en
gezondheid
Toelichting bij Figuur 9
De relatie tussen windturbines en de reacties van mensen (waaronder effecten
op de gezondheid) is ingewikkeld; directe effecten op gezondheid/welbevinden,
contextuele en persoonlijke factoren zijn met elkaar verweven en beïnvloeden
elkaar. Zo kunnen bijvoorbeeld de visuele aspecten niet los worden gezien van
geluidhinder; het zien van een windturbine heeft invloed op de gerapporteerde
geluidhinder. Ook is bij mensen die economisch voordeel hebben van de
windturbines of positief staan ten opzichte van windturbines in het landschap, de
kans op hinder verminderd. De fysieke kenmerken van het geluid spelen ook
een belangrijke rol. Hoewel windturbines minder geluid produceren dan andere
bekende hinderbronnen zoals wegverkeer en industrie, wordt het geluid eerder
als hinderlijk ervaren. Het karakter van het geluid (zoeven, zwiepen) speelt
hierin waarschijnlijk een belangrijke rol. Wellicht kan het laagfrequente deel van
Pagina 43 van 58

RIVM Rapport 200000001

het geluid van windturbines, net als bij andere bronnen, tot extra hinder leiden,
maar er is nog geen evidentie dat dit een factor van belang is bij windturbines.
Windturbines kunnen alleen al door hun (geplande) aanwezigheid overlast
veroorzaken, ingegeven door persoonlijke of contextuele factoren. Omwonenden
kunnen het gevoel hebben dat hun (toekomstige) leefomgevingskwaliteit
afneemt, dat ze erop achteruit gaan, ze kunnen bang zijn voor effecten op de
gezondheid en voor vermindering van de waarde van hun woning, zich
onvoldoende betrokken voelen bij het proces et cetera. Bij bepaalde personen
kan dit gevoel leiden tot gezondheidsklachten of deze verergeren, zoals
depressie, hoofdpijn of hoge bloeddruk.

Pagina 44 van 58

RIVM Rapport 200000001

6

Advisering door GGD

De advisering van de GGD richt zich erop gezondheidseffecten door windturbines
te voorkomen of zo veel mogelijk te beperken. Geluid, zicht en een transparante
besluitvorming zijn hierbij de voornaamste aandachtspunten.
De advisering richt zich op twee sporen:
 blootstelling (fysiek): zoals geluid, veiligheid, slagschaduw, inpassing
omgeving;
 persoonlijke factoren: zoals draagvlak, attitude, perceptie, communicatie,
participatie, economisch voordeel, geluidgevoeligheid.
Beide sporen zijn bepalend voor het optreden van gezondheidseffecten,
waaronder hinder en/of slaapverstoring.
Vooral met het laatste spoor wordt bij de planning en besluitvorming rondom
windturbines niet altijd voldoende rekening gehouden.
Het is aan te raden omwonenden te betrekken bij de planvorming, op een
moment dat nog betekenisvolle dialoog (en dus veranderingen in het ontwerp)
mogelijk is. Een uitwisseling van nuchtere en evenwichtige argumentatie voor
windturbines is daarbij noodzakelijk. De vrees voor een verslechterde
leefomgeving moet serieus worden genomen en niet afgedaan als NIMBY (‘not in
my backyard’)-bezwaren. Gevoelens van onmacht en gebrek aan controle zijn
immers niet bevorderlijk voor de gezondheid. GGD’en kunnen voor inbreng
zorgen in de discussie rondom windturbines om zodoende een genuanceerde
afweging te bevorderen.
6.1.1

Procedure
Het plaatsen van windturbines moet passen in de ruimtelijke plannen
(structuurvisies) die op gemeentelijk niveau tot uiting komen in het
bestemmingsplan. Een bestemmingsplan is juridisch bindend. Een provincie of
de landelijke overheid (het Rijk) kan sinds de inwerkingtreding van de Wet
ruimtelijke ordening op 1 juli 2008 ook een bestemmingsplan maken, dat het
gemeentelijke bestemmingsplan kan overrulen: het inpassingsplan.
Een initiatiefnemer voor een windturbine(park) moet een omgevingsvergunning
aanvragen. De aanvraag van deze vergunning wordt getoetst aan geldende
voorwaarden (bestemmingsplan en activiteitenbesluit). Het bevoegd gezag voert
ten behoeve van de vergunning een OBM uit (omgevingsvergunning beperkte
milieutoets). Omdat tegelijk met de aanvraag een activiteitenbesluitmelding
moet worden gedaan, moet de initiatiefnemer een akoestisch rapport
toevoegen. Aan de hand van dit rapport wordt getoetst of wordt voldaan aan de
geluidnormen uit dit besluit.
Bij meer dan tien windturbines of een gezamenlijk vermogen van meer dan
15 MW is het project MER-beoordelingsplichtig. Dit betekent dat het bevoegd
gezag moet beoordelen of er een milieueffectrapportage (m.e.r.) moet worden
uitgevoerd.
Het bevoegd gezag voor uitvoeringsplannen (vergunningen en ontheffingen) is
in de meeste gevallen de gemeente. In bepaalde gevallen gaat het bevoegd
gezag over naar de provincie. De GGD kan echter de gemeente als ingang en
Pagina 45 van 58

RIVM Rapport 200000001

bevoegd gezag beschouwen totdat de gemeente aangeeft dat het anders
geregeld is.
Aanknopingspunten GGD:
Pro-actief (zonder dat er een aanvraag voor een specifiek project ligt):
 opstellen structuur- en bestemmingsplannen: meedenken, adviseren. Dit
vergt veel tijd en een brede blik (het gaat om meer onderwerpen dan alleen
windturbines).
Reactief (bij (verkenning van) een specifiek project):
 meedenkend, adviserend: adviesvraag aanvrager en gemeente (rondom
gezondheid, communicatie en draagvlak);
 formeel: inspreken op ontwerpbesluiten.
Voorwaarde voor betrokkenheid en inbreng van de GGD is dat GGD’en op de
hoogte zijn van plannen voor plaatsing van windturbines. Het is daarom aan te
bevelen dergelijke plannen in de gaten te houden en zo niet alleen afhankelijk te
zijn van meldingen van burgers. Aan te raden is gemeenten nog eens extra te
attenderen op de bijdrage van de GGD aan een goed proces en aandacht te
vragen voor de volksgezondheid. Ook kan de GGD al contacten leggen met
verantwoordelijken binnen de gemeenten voordat dergelijke ontwikkelingen
spelen. Welke afdeling dat precies is (ruimtelijke ordening of milieu), zal per
gemeente verschillen. Wanneer de juiste afdeling op de hoogte is van de
mogelijke inbreng van de GGD, kan de GGD worden betrokken zodra een
windenergieproject zich aandient.
6.1.2

Advisering, aandachtspunten
Geluid:
 Op de gevels van woningen en andere kwetsbare bestemmingen
(ziekenhuizen, scholen) mogen de normen niet worden overschreden (47 Lden
en 41 Lnight).
 Cumulatie geluid windturbine met geluid van andere windturbines.
 Cumulatie geluid windturbine met andere geluidsbronnen, bijvoorbeeld
verkeer (zie Bijlage 3).
 Laagfrequent geluid: behoeft geen aparte beoordeling. A-gewogen
geluidniveaus zijn voldoende.
 Infrageluid: behoeft geen aparte beoordeling. Niveaus komen niet boven de
gehoordrempel uit.
 Karakter geluid: het karakter van het geluid is medebepalend voor de mate
van hinder. Het zoeven of zwiepen van windturbinegeluid zou een reden
kunnen zijn het geluid strenger te beoordelen dan even luid ander
bedrijfsmatig geluid, zeker in de avond en de nacht.
Slagschaduw
 Door de stilstandvoorziening zou het optreden van slagschaduw in woningen
niet moeten voorkomen. Adviseer monitoring ter controle of de berekende
tijden kloppen. Dit kan bijvoorbeeld door een nummer/site ter beschikking te
stellen waarop omwonenden overlast kunnen melden, en vervolgens snel op
deze meldingen te reageren.
Zicht
 Het is belangrijk dat aandacht wordt besteed aan de geluidhinder en visuele
hinder/zicht op windturbines samen. De geluidhinder kan niet los worden
gezien van de visuele hinder omdat deze elkaar beïnvloeden.
Pagina 46 van 58

RIVM Rapport 200000001

Inpassing in omgeving
 Over visuele verstoring/aantasting van het landschap is vanuit gezondheid
geen eenduidig oordeel te geven. Wel lijkt regelmaat in de opstelling beter
dan een ‘zwerm’ die een meer chaotische indruk maakt. Aan visuele rust kan
nog worden toegevoegd dat het mogelijk is om windturbines synchroon te
laten draaien. Dat kan met elk in dezelfde positie of misschien ook steeds iets
verschoven ten opzichte van elkaar. Datzelfde kan wellicht ook met de
waarschuwingslichten bovenop de turbines: geen wanordelijk geknipper maar
een synchroon of ‘lopend’ geknipper. Indien mogelijk bewoners hierover laten
meedenken.
Veiligheid:
 Aan het aanvaardbaar risico van 10-6/jr (persoonsgebonden risico) moet
worden voldaan. Dit betekent dat binnen een bepaalde afstand geen groepen
woningen, scholen of ziekenhuizen mogen staan. Vaak komt de veiligheid
voor bewoners overigens niet in het geding, omdat op de afstand van
193-216 meter (zie Bijlage 1) niet aan de geluidnormen wordt voldaan. Het
risico dat dan nog voor omwonenden zou kunnen bestaan, is dat er door het
ongeval een object wordt geraakt dat een vervolgrisico kan veroorzaken. Dit
moet voor elke locatie apart worden onderzocht.
Persoonlijke factoren/communicatie:
Pas bij een concreet plan kunnen de voordelen van duurzame energie worden
beoordeeld op concrete gevolgen voor de eigen omgeving. In die debatten wordt
uiteindelijk de nationale wens tot meer duurzame energie afgewogen tegen de
effecten op de eigen leefomgeving. Het is belangrijk dat de juiste gegevens op
tafel liggen over mogelijke gezondheidseffecten, maar ook dat het debat op een
open en eerlijke manier gevoerd wordt.
De mate van hinder kan verlaagd worden door een zorgvuldige behandeling van
lokale plannen. De GGD kan in deze procedure betrokken worden om
hinderaspecten toe te lichten voor zowel bewoners als bestuur. Zaken die
belangrijk zijn in zo’n proces:
 Geef omwonenden reële inspraakmogelijkheden (niet alleen
instemming/afwijzing van een plan).
 Probeer ze te betrekken bij de planvorming en zo mogelijk de exploitatiefase.
 Zorg dat het proces van planvorming en besluit ordelijk en open verloopt.
Communiceer regelmatig en open met belanghebbenden.
 Voor betrokkenen die baat (economisch voordeel) hebben bij de plannen zou
een hoger geluidniveau toelaatbaar kunnen zijn. Iemand die zelf besluit een
windturbine neer te zetten en daar economisch voordeel van heeft, ervaart
weinig tot geen hinder. Wordt door een ander bepaald dat er een windturbine
wordt geplaatst, dan zal economisch voordeel over het algemeen minder van
invloed zijn op het draagvlak en/of hinder.
 Geef aan dat mogelijke effecten (geluidhinder, slagschaduw) over een
bepaalde tijd zullen worden gemonitord en dat snel op meldingen zal worden
gereageerd.

Pagina 47 van 58

RIVM Rapport 200000001

Pagina 48 van 58

RIVM Rapport 200000001

Referenties

Websites
Website Agentschap NL. Ministerie van Economische zaken.
http://www.agentschapnl.nl/onderwerp/windenergie-op-land, 29 juli 2013.
Website Infomil. Rijkswaterstaat.
http://www.infomil.nl/onderwerpen/ruimte/handreiking/functies/fnc-wind/fncwind-beleid-w/fnc-wind-beleid-w-we/, augustus 2013.
Kennisplatform Elektromagnetische Velden,
http://www.kennisplatform.nl/Homepage.aspx, 21 oktober 2013.
Website de Rechtspraak
http://uitspraken.rechtspraak.nl/#snelzoeken/?zoekterm=BZ3549, 3 december
2013.
Literatuur
Acoustics. Normal equal-loudness-level contours. BS ISO 226, British Standards,
2003.
ASTDR (2001) Public Health Assessment Guidance Manual U.S. Department of
Health and Human Services Public Health Service Agency for Toxic Substances
and Disease Registry. Atlanta, Georgia.
Bakker, R.H., E. Pedersen et al. (2012) Impact of wind turbine sound on
annoyance, self-reported sleep disturbance and psychological distress. Sci Total
Environ 425: 42-51.
Berg, G.P. van den (2005) The beat is getting stronger. The effect of
atmospheric stability on low frequency modulated sound of wind turbines. Journ
Low Freq Noise Vib Active Control 2005, 24 (1): 1-24.
Berg, G.P van den, E. Pedersen, J. Bouma en R. Bakker (2008) Project
WINDFARMperception – Visual and acoustic impact of wind turbine farms on
residents. Final report, Universiteit Groningen, UMCG en Universiteit Göteborg.
Berg, G.P. van den en N.M. van Kuijeren (2008) Windturbines: invloed op de
beleving en gezondheid van omwonenden. GGD-informatieblad medische
milieukunde. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven. RIVM
briefrapport 609333002.
Berg, G.P. van den (2009a) Why is wind turbine noise noisier than other noise?
Proc. Euronoise2009, Edinburgh.
Berg, G.P. van den (2009b) Low Frequency Noise and phantom sounds. Journ
Low Freq Noise Vib Active Control 2009, 28 (2): 105-116.
Berg, G.P. van den (2011) Duurzaam en ongezond? Sociale en (niet)akoestische kanten van windenergie. Geluid (4), dec 2011
Pagina 49 van 58

RIVM Rapport 200000001

Berg, G.P. van den (2013) Advies Windpark Lage Weide, Utrecht.
Bolin, K., G. Bluhm et al. (2011) Infrasound and low frequency noise from wind
turbines: Exposure and health effects.
Breukers, S.C. (2007) Changing institutional landscapes for implementing wind
power. Proefschrift Universiteit van Amsterdam.
Castelo Branco, N.A.A. en M. Alves-Pereira (2004) Vibroacoustic disease. Noise
& Health 2004; 6(23): 3-20.
Chapman, S, A. St. George, K. Waller en V. Cakic (2013) The Pattern of
Complaints about Australian Wind Farms Does Not Match the Establishment and
Distribution of Turbines: Support for the Psychogenic, ‘Communicated Disease’
Hypothesis. PLoS ONE 8(10): e76584. doi:10.1371/journal.pone.0076584.
Coleby, A.M., D.R. Miller en P.A. Aspinall (2009) Public attitudes and
participation in wind turbine development. Journal of Environmental Assessment
Policy and Management. 11(1): 69-95.
Crichton, F., G. Dodd, G. Schmid, G. Gamble en K.J. Petrie (2013, March 11)
Can Expectations Produce Symptoms From Infrasound Associated With Wind
Turbines?. Health Psychology. Advance online publication. doi:
10.1037/a0031760
Devine-Wright, P. en Y. Howes (2010) Disruption to place attachment and the
protection of restorative environments: a wind energy case study. J Environ
Psychol 30(3): 271-80.
Doolan, C.J., D.J. Moreau en L.A. Brooks (2012) Wind turbine noise mechanisms
and some concepts for its control. Acoustics Australia: Vol. 40, No. 1, April 2012
– 7.
EU (2006) Special Eurobarometer, Attitudes towards energy.
Faassen, C.J., P.A.L Franck en A.M.H.W Taris (2013) Handboek Risicozonering
Windturbines 2013. Uitgave Agentschap NL.
Farboud A, Crunkhorn R, Trinidade A (2013). ‘Wind turbine syndrome’: fact or
fiction? Journal of Laryngology & Otology 127, 222–226
Fiumicelli, D. (2011) Wind Farm Noise Dose Response. Acoustics Bulletin 2011.
Gedeputeerde Staten van Groningen (18 juni 2013) Brief aan de provinciale
staten. Taakstelling windenergie op land.
Gezondheidsraad (2004) Over de invloed van geluid op de slaap en de
gezondheid, Advies 2004/14, Gezondheidsraad, Den Haag.
Gross, C. (2007) Community perspectives of wind energy in Australia: The
application of a justice and community fairness framework to increase social
acceptance. Energy Policy 35: 2727-2736.

Pagina 50 van 58

RIVM Rapport 200000001

Hayes, M. (2006) The measurement of low frequency noise at three UK wind
farms. Hayes McKenzie Partnership Ltd en Department of Transport and
Industry, Groot-Brittannië.
Health Canada (2011) Health Impacts and Exposure to Sound From Wind
Turbines: Updated Research Design and Sound Exposure Assessment
http://www.hc-sc.gc.ca/ewh-semt/consult/_2013/wind_turbineeoliennes/research_recherche-eng.php
HGR (2013) Hoge Gezondheidsraad. Public health effects of siting and operating
onshore wind turbines. Publication of the Superior Health Council No. 8738,
België.
Howe, B., N. McCabe et al. (2011) Addressing low frequency sound and
infrasound from wind turbines. Canadian Acoustics - Acoustique Canadienne
39(3): 86-87.
Hubbard, H.H., F.W. Grosveld en K.P. Shepherd (1983) Noise characteristics of
large wind turbine generators. Noise Control Engineering Journal 21, 21-29.
Jakobsen, J. (2005) Infrasound emission from Windturbines. Journ Low Freq
Noise Vib Active Control 24 (3) 2005: 145-155.
Janssen, S.A., H. Vos, A.R. Eisses, E. Perdersen (2009) Exposure response
relationship for annoyance by windturbine noise : a comparison with other
stationary sources. Proceedings Euronoise.
Janssen, S.A., H. Vos et al. (2011) A comparison between exposure-response
relationships for wind turbine annoyance and annoyance due to other noise
sources. J Acoust Soc Am 130(6): 3746-3753.
Jung, S.S., W-S Cheung, C. Cheong, S-H Shin (2008) Experimental
Identification of Acoustic Emission: Characteristics of Large Wind Turbines with
Emphasis on Infrasound and Low-Frequency Noise. Journal of the Korean
Physical Society, 53, 4, 1897-1905.
Kamp I van, Davies H. Noise and health in vulnerable groups: a review. Noise
Health. 2013 May-Jun;15(64):153-9.
Knopper, L.D. en C.A. Ollson (2011) Health effects and wind turbines: a review
of the literature. Environ Health 10: 78.
Lee, S., K. Kim et al. (2011) Annoyance caused by amplitude modulation of wind
turbine noise. Noise Control Engineering Journal 59(1): 38-46.
Leventhall, G (2013). Infrasound and the ear. Proceedings 5th International
Conference on WindTurbineNoise, Denver
MDEP (2012) Massachusetts Department of Environmental Protection and
Massachusetts Department of Public Health. Wind Turbine Health Impact Study:
Report of Independent Expert Panel.
Miedema, H.M.E., Oudshoorn, C.G.M. Annoyance from transportation noise:
relationships with exposure metrics DNL and DENL and their confidence
intervals. Environmental Health Perspectives 2001, 109: 409-16.
Pagina 51 van 58

RIVM Rapport 200000001

Ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) en Ministerie van Economische
zaken (maart 2013) Ontwerp-structuurvisie Windenergie op land.
Møller, H. en C.S. Pedersen (2011) Low-frequency noise from large wind
turbines. J Acoust Soc Am 129(6): 3727-3744.
Moorhouse, A.T., M. Hayes, S. von Hünerbein, B. Piper en M. Adams (2007)
Research into Aerodynamic Modulation of Wind Turbine Noise. Final report. July
2007. University of Salford, Contract no NANR233).
Moorhouse, A.T., D.C. Waddington et al. (2009) ‘A procedure for the assessment
of low frequency noise complaints.’ J Acoust Soc Am 126(3): 1131-1141.
Nissenbaum, M.A., J.J. Aramini, C.D. Hanning (2012) Effects of industrial wind
turbine noise on sleep and health. Noise Health 2012;14:237-43
Oerlemans, S. (2011) Chapter 2: primary noise sources. Uit: D. Bowdler en G.
Leventhall(ed.) Wind turbine noise. Muliti-Science Publishing Co, UK.
Pedersen, E., K. Persson Waye en L.R-M. Hallberg (2004) Living Close to Wind
Turbines–A Qualitative Approach to a Deeper Understanding. proc.
Internoise2004, Prague.
Pedersen, E. en K. Persson Waye (2004) Perception and Annoyance due to Wind
Turbine Noise – a Dose-Response Relationship. J. Acoust. Soc. Am 116 (6)
2004: 3460-3470.
Pedersen E. en K. Persson Waye (2007) Wind turbine noise, annoyance and selfreported health and wellbeing in different living environments. Occup Environm
Med, 64 2007: 480 – 486.
Pedersen, E., L.R-M. Hallberg en K. Persson Waye (2007) Living in the vicinity of
wind turbines – a grounded theory study. Qualitative Research in Psychology,
2007, 4 (1-2), 49-63. doi:10.1080/14780880701473409
Pedersen, E. en K. Persson Waye (2008) Wind turbine - a low level noise source
interfering with restoration? Environmental Research Letters, 2008, 3 (1),
015002. doi:10.1088/1748-9326/3/1/015002.
Pedersen, E. en F. van den Berg (2010) Why is wind turbine noise poorly
masked by road traffic noise? In: Proceedings of INTERNOISE, 39th
International congress of noise control engineering, Lisbon, 13-16 June 2010.
Invited paper.
Pedersen, E. (2011) Health Apects Associated with Windturbine Noise.
Noise control Engineering Journal. Vol. 59 Nr. 1, 47-53.
Pepermans, Y. en I. Loots (2013) Wind farm struggles in Flanders fields: a
sociological perspective. Energy Policy 59: 321-328.
Persson Waye, K., en E. Öhström (2002) Psycho-acoustic characters of
relevance for annoyance of windturbine noise. J. Sound Vib. 250 (1) 2002: 6573.
Pagina 52 van 58

RIVM Rapport 200000001

Pierpont, N. (2009) Wind Turbine Syndrome: A Report on a Natural Experiment.
Santa Fe, K-Selected Books.
Proceedings Internoise 2011, 2012; http://www.internoise2012.com/
http://www.proceedings.com/17617.html
Proceedings ICA (International Congress of Acoustics), 2013, Montréal, Canada,
http://asadl.org/poma/resource/1/pmarcw.
RIVM (2013) Factsheet Laagfrequent Geluid (LFG).
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-enpublicaties/brieven/2013/06/18/rivm-factsheet-laag-frequent-geluid-lfg.html
Salt, A.N. en T. E. Hullar (2010) Responses of the ear to low frequency sounds,
infrasound and wind turbines. Hear Res 268(1-2): 12-21.
Schöne, M.B. (2007) Windturbines in het landschap. Alterra, rapport 1501,
Wageningen.
Shepherd, D., D. McBride et al. (2011) Evaluating the impact of wind turbine
noise on health-related quality of life. Noise Health 13(54): 333-339.
Soede W (2013). Verklaring voor hinder van laagfrequent geluid. Tijdschrift
Geluid (2) juni 2013.
Sonus (2010) Wind farms Technical Paper. Paper Environmental Noise Prepared
for Clean Energy Council. November 2010 S3387C6.
Tyler, T.R. (2000) Social Justice: Outcome and Procedure. International Journal
of Psychology, 35 (2).
Verheijen, E., J. Jabben, E. Schreurs en K.B. Smith (2011) Impact of wind
turbine noise in The Netherlands. Noise Health 2011;13:459-63.
Wolsink, M. (1990) Maatschappelijke acceptatie van windenergie; Houdingen En
Oordelen Van De Bevolking. Thesis Publishers, Amsterdam.
World Health Organization (WHO) (2000) Guidelines for Community Noise, B.
Berglund, T. Lindvall, D. Schwela en K.T. Goh (Eds.). Geneva.
World Health Organization (WHO) (2009) Night Noise Guidelines for Europe
(NNGL) Edited by Charlotte Hurtley, WHO regional office for Europe.

Pagina 53 van 58

RIVM Rapport 200000001

Bijlage 1

Risicocontouren, generieke waarden

Bron: Handboek Risicozonering Windturbines 2013 (Faassen et al., 2013)
Het plaatsgebonden risico (PR) is de kans dat een persoon, die zich gedurende
een jaar onafgebroken onbeschermd op een bepaalde plaats bevindt, overlijdt
als gevolg van een ongeval door een falende windturbine. Rondom een
windturbine kunnen risicocontouren worden getekend voor het plaatsgebonden
risico. In het gebied direct rondom de windturbine (op ongeveer een bladlengte
afstand) ligt de 10-5 per jaar contour. De kans op overlijden is op deze contour
gelijk aan een op de honderdduizend per jaar. Binnen deze contour mogen geen
kwetsbare en beperkt kwetsbare objecten staan. Op een grotere afstand van de
windturbine (op ongeveer ashoogte + bladlengte afstand) ligt de 10-6 per jaar
contour, waar de kans op overlijden een op een miljoen per jaar is. Tussen de
10-5 en de 10-6 per jaar contour mogen zich wel beperkt kwetsbare objecten
bevinden (bijvoorbeeld losstaande huizen of bedrijven met een beperkt aantal
medewerkers). Kwetsbare objecten, zoals bijeenstaande woningen, scholen en
ziekenhuizen mogen alleen buiten de 10-6 per jaar contour staan.
Voor de risicocontouren met generieke gegevens gelden de volgende
vuistregels:
1. De PR = 10-6 per jaar contour is gelijk aan het maximum van ashoogte plus
halve rotordiameter of maximale werpafstand bij bladbreuk bij nominaal
rotortoerental. De maximale werpafstand bij bladbreuk is afhankelijk van het
type turbine en wordt onder andere bepaald door de diameter van de turbine,
het rotortoerental en de ashoogte.
2. De PR = 10-5 per jaar contour is gelijk aan de halve rotordiameter.
Windklassen
Windturbines kunnen worden goedgekeurd voor verschillende windklassen. De
internationale standaardisatie van het IEC (International Electrotechnical
Commission) is het meest gangbaar.
De IEC-windklassen weerspiegelen het ontwerp van de installaties voor gebieden
met veel of weinig wind. Windturbines voor hogere windklassen worden
blootgesteld aan minder wind, terwijl die met lagere windklassen hogere
windsnelheden te verduren krijgen. Met andere woorden: windturbines die
blootgesteld worden aan een hoge windbelasting behoren tot een lagere
windklasse.
De referentiewaarden behorend bij een windklasse (zie Tabel a) specificeren een
gemiddelde windsnelheid op ashoogte en een extreme waarde, die statistisch
slechts eenmaal in de vijftig jaar voorkomt voor de duur van tien minuten.
Tabel a. IEC windklasse
IEC Windklasse

I

II

III

IV

50-jarigeextreemwaarde

50,0 m/s

42,5 m/s

37,5 m/s

30,0 m/s

Gemiddelde
windsnelheid

10,0 m/s

8,5 m/s

7,5 m/s

6,0 m/s

Pagina 54 van 58

RIVM Rapport 200000001

In Nederland worden drie windklassen onderscheiden. Het windklimaat in het
binnenland is in overeenstemming met windklasse 3 (ook wel IEC-klasse 3
genoemd). Het windklimaat op zee en op grote hoogte aan de kust komt
overeen met windklasse 1 (IEC-klasse 1). Turbines in het binnenland hebben
over het algemeen een grotere diameter, een grotere ashoogte en een lager
nominaal toerental.
Afstanden
Het Handboek Risicozonering Windturbines geeft generieke waarden voor de
10-6 per jaar en 10-5 per jaar contour. Deze waarden worden gegeven voor
turbines in de windklassen IEC1 en IEC2, wat overeenkomt met hoge en
gemiddelde windsnelheid (zie Tabel b en c).
Tabel b. IEC1 Afstand (m) veiligheidscontouren en maximale werpafstand bij
bladbreuk
Turbine type

WT1000

WT2000

WT3000

WT4000

WT5000

Vermogen

1000

2000

3000

4000

5000

(kW)
Ashoogte

60

80

80

100

90

120

90

120

100

120

(m)
PR=10-5

32

32

45

45

55

55

63

63

71

71

PR=10-6 /

131

143

158

170

176

193

186

204

202

214

389

406

457

473

507

531

543

568

585

602

max.
werpafstand
bij nominaal
toerental
max.
werpafstand
bij overtoeren

Tabel c. IEC2 Afstand (m) veiligheidscontouren en maximale werpafstand bij
bladbreuk
Turbine type
Vermogen (kW)
Ashoogte (m)

WT1000

WT2000

WT3000

WT4000

1000

2000

3000

4000

WT5000
5000

60

80

80

100

90

120

90

120

100

PR=10-5

35

35

49

49

60

60

70

70

78

120
78

PR=10-6 /

142

155

175

187

198

216

213

231

233

245

430

447

519

536

588

613

641

667

699

716

max.werpafstand
bij nominaal
toerental
max.
werpafstand bij
overtoeren

Begrippen
Toerental: Omwentelingssnelheid van de rotor.
 nominaal: omwentelingssnelheid waarbij het nominale vermogen wordt
geleverd;
 overtoeren: omwentelingssnelheid die hoger ligt dan het nominale toerental.

Pagina 55 van 58

RIVM Rapport 200000001

Vermogen: het elektrisch vermogen dat door de windturbine aan het
elektriciteitsnet wordt geleverd.
 nominaal: een door de fabrikant gespecificeerde maximale waarde voor het
elektrisch vermogen dat de turbine langdurig aan het net kan leveren;
 maximaal: hoeveelheid vermogen die kortstondig aan het elektriciteitsnet
geleverd kan worden.

Pagina 56 van 58

RIVM Rapport 200000001

Bijlage 2: Zoekstrategie
Legenda OvidSP zoekcommando's
tw zoeken in titel of abstract
ti alleen in titel zoeken
/ gezocht als trefwoord (MeSH)
*trefwoord/ gezocht als belangrijkste trefwoord (major MeSH)
hw gezocht als woord in trefwoordenveld
/ae invalshoek bij trefwoord, in dit geval adverse effects
exp gezocht als trefwoord inclusief onderliggende trefwoorden
fs gezocht in trefwoordenveld als subheading bij trefwoorden
? 1 of geen teken
adj4 tussen zoekwoorden mogen maximaal3 andere woorden staan
lg taal
pt publikatietype
rn gezocht in CAS-nr veld (kan als CAS-nummer of als naam)
* truncatieteken: stam word + alle mogelijke uitgangen
Scopus-zoekstrategie (voor de overzichtelijkheid een harde return tussen de
belangrijkste delen van de zoekstrategie gezet):
((((TITLE((wind-turbine*) OR (wind-farm*) OR (wind-park*) OR (wind-power)
OR (wind-energy)) OR TITLE((low-frequency-noise*) OR (low-frequencysound*) OR infrasound OR (infrasonic- noise*) OR (infrasonic-sounds) OR
(infrasonic-frequencies) OR (low-frequency-threshold) OR (noise* W/4 (lowfrequenc*))) OR KEY((wind-turbine*) OR (wind-farm*) OR (wind-park*) OR
(wind-power) OR (wind-energy)) OR KEY((low-frequency-noise*) OR (lowfrequency-sound*) OR infrasound OR (infrasonic- noise*) OR (infrasonicsounds) OR (infrasonic-frequencies) OR (low-frequency-threshold) OR (noise*
W/4 (low-frequenc*))) OR (TITLE-ABS-KEY(turbine-noise*) AND KEY(wind)) OR
(KEY((power-plants) OR (energy-generating-sources) OR (electric-powersupplies)) AND KEY(wind))))
AND (TITLE(impact OR perception* OR perceive* OR health* OR (well-being)
OR (quality-of-life)) OR TITLE(annoyance OR annoying OR annoyed OR aversion
OR stress OR complaints OR distress OR disturbance OR (adversely-affected) OR
concerns OR worries OR (noise-problems) OR (noise-perception) OR (noisereception) OR (noise-sensitivity) OR (sensitivity W/3 noise*) OR (soundpressure-level*) OR (sleep-disturbance*) OR (sleep-quality) OR (cognitiveperformance) OR emotion* OR anxiet* OR (social barrier*) OR (socialacceptance) OR (popular-opinion*) OR (public-resistance) OR (living W/4
vicinity) OR (living W/4 proximity) OR (residing W/4 vicinity) OR (residing W/4
proximity) OR (living-close) OR (living-near) OR residents OR neighbors OR
neighbours OR soundscape OR landscape OR (visual-annoyance) OR (visualinterference) OR (visual-perception) OR (visual-impact) OR (visual-preferences)
OR (visual-assessment) OR (visual-effects) OR (perceptual-attribute*) OR
(effects W/4 population) OR (dose-response-relationship*) OR (exposureresponse-relationship*) OR (dose-response) OR (exposure-response) OR
(human-response) OR (health-effects) OR (health-aspects) OR (healthoutcome*))))
AND NOT ((KEY(animals) AND NOT KEY(humans))))
AND (LANGUAGE(english OR dutch OR german OR french) AND PUBYEAR >
2008)

Pagina 57 van 58

RIVM Rapport 200000001

Bijlage 3:

Geluid: cumulatie en achtergrondgeluid

Als het geluid getoetst wordt aan de genoemde normen wordt geen rekening
gehouden met het al aanwezige geluid (achtergrondgeluid). Natuurlijk zal dat
wel invloed kunnen hebben: als er al veel geluid is, zal het erbij komende geluid
van windturbines voor een deel van de tijd helemaal niet hoorbaar kunnen zijn.
Op andere tijdstippen kunnen beide bronnen hoorbaar zijn, hetgeen extra hinder
geeft. Aangezien zowel de andere bronnen als het windturbinegeluid in de tijd
fluctueren, is dit een behoorlijk complexe situatie en is het resultaat moeilijk te
beoordelen. In de methode die is neergelegd in art. 110f van de Wet
Geluidhinder wordt het windturbinegeluid, met eventueel nog andere belangrijke
bronnen (treinen en industrie) omgerekend naar een geluidniveau van
wegverkeer dat even hinderlijk is als elke bron apart, waarna deze bij elkaar
worden opgeteld. Dat gebeurt niet door simpele rekenkundige, maar door een
logaritmische of energetische optelling. Uit die optelling blijkt of dat meer hinder
oplevert dan dezelfde berekening zonder windturbines: het verschil geeft de
extra hinder door het windturbinegeluid.
Deze methode is niet geheel volmaakt, maar er is geen betere voorhanden en
hij geeft wel inzicht in het extra effect van windturbines. Het optellen van alle
geluiden geeft een gemiddeld beeld zonder duidelijkheid over wat er gebeurt bij
verschillende omstandigheden en op verschillende tijden.
Een andere methode is het meten van het achtergrondgeluid en het gemeten
niveau te vergelijken met het berekende geluidniveau van windturbines. Dit laat
zien of en in welke mate het windturbinegeluid luider is dan het bestaande
geluid. Ook deze methode is zeker niet volmaakt. Zo is het meten van
achtergrondniveaus zeer moeilijk: door de vaak zeer lage niveaus is het
technisch een lastige klus; vaak sta je windgeruis te meten. In gebieden met
lage achtergrondniveaus is deze methode dan ook niet te gebruiken.
In de stad Utrecht is onlangs voor deze methode gekozen, omdat het duidelijk
was dat in deze stedelijke omgeving veel achtergrondgeluid was.

Pagina 58 van 58

Windturbines: invloed op de beleving
en gezondheid van omwonenden
GGD Informatieblad medische milieukunde
Update 2013

RIVM rapport 200000001/2013
I. van Kamp et al.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl