Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

31 142

Wijziging van de Experimentenwet Kiezen op
Afstand in verband met de verlenging van de
werkingsduur van die wet

Nr. 71

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 juni 2017
Inleiding
Op 20 juni jl. heeft de Tweede Kamer gedebatteerd over de uitkomsten
van de evaluatie van de verkiezing van de leden van de Tweede Kamer
(Handelingen II 2016/17, nr. 89, Evaluatie van de Tweede Kamerverkiezing). Toegezegd is dat de Kamer nog een brief zou krijgen waarin
ingegaan wordt op de vraag of het kabinet, gezien zijn demissionaire
status, nog het initiatief zal nemen voor (nieuwe) wetgeving. Het gaat dan
concreet om een wijziging van de Kieswet om de openbaarheid van de
processen-verbaal van de stembureaus en van de opgave met het
gemeentelijk totaal te regelen. Verder betreft het een wijziging van de
Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming om
experimenten te kunnen houden met een ander model stembiljet dat
beter en sneller kan worden geteld.
In deze brief geef ik ook gevolg aan het verzoek (d.d. 15 juni jl.) van de
vaste commissie voor Binnenlandse Zaken om te reageren op een motie
die is aangenomen tijdens het recentelijk gehouden congres van de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Het gaat om een motie
over digitalisering van processen bij verkiezingen.
Openbaar maken van de processen-verbaal van de stembureaus
en van de gemeentelijke opgave
In het debat 20 juni jl. bleek dat er brede steun1 is in de Tweede Kamer om
de processen-verbaal van de stembureaus en de opgave met de totaaltelling van de gemeenten openbaar te maken. Deze documenten zijn nu
alleen gedurende een korte periode in te zien bij de gemeente.
1

kst-31142-71
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Ook de Kiesraad is nu voor openbaarmaking van de processen-verbaal van de stembureaus.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 142, nr. 71

1

Om dit te regelen de Kieswet worden gewijzigd. De openbaarheid van de
processen-verbaal van het hoofdstembureau en van het centraal
stembureau is reeds in de Kieswet geregeld (artikelen O 4 en P 23 van de
Kieswet). Openbaar maken van alle processen-verbaal geeft de transparantie en controleerbaarheid waar de Tweede Kamer nu breed om vraagt.
Het heeft ook consequenties die wel onder ogen moeten worden gezien.
De situatie kan zich immers gaan voordoen, ik heb daar in het debat
nadrukkelijk op gewezen, dat na de vaststelling van de verkiezingsuitslag
nog fouten worden ontdekt. Geaccepteerd zal moeten worden dat
dergelijke fouten niet meer kunnen leiden tot aanpassing van de uitslag.
Dat brengt mij bij het punt dat, hoewel het streven is dat de processenverbaal van het stembureaus geen fouten bevatten, dat in praktijk niet
voor 100% is te realiseren. Er moet daarom ook geregeld gaan worden dat
fouten gecorrigeerd kunnen worden in de periode tussen de dag van
stemming en de dag van het onherroepelijk worden van de verkiezingsuitslag. Dat zou kunnen door een gemeentelijk stembureau in te stellen
naar het voorbeeld van de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en
centrale stemopneming. De processen-verbaal van de stembureaus
worden overgebracht naar de gemeente. De dag na de stemming kunnen,
bij het opmaken van het totaal voor de gemeente, fouten worden
geconstateerd. Dan kan het gemeentelijk stembureau de stemmen
opnieuw tellen en een nieuw proces-verbaal opstellen. Dat procesverbaal, dat uiteraard openbaar moet zijn, vervangt dan het procesverbaal van het betreffende stembureau.
Het onderzoeken van fouten en het corrigeren daarvan kost tijd. De tijd
voor het vaststellen van de uitslag (door het centraal stembureau) en om
te besluiten over de toelating van de nieuwe leden van het vertegenwoordigend orgaan is nu krap. In 2001 is de tijd ingekort van 13 kalenderdagen
naar 8 kalenderdagen2. Zowel de Kiesraad als de gemeenten pleiten er
voor om de tijd weer te verruimen. Zou de wijziging van 2001 ongedaan
gemaakt worden, door de Kieswet te wijzigen, dan betekent dit concreet
dat de Tweede Kamer 5 dagen later (dan nu het geval is) zal kunnen
besluiten over de toelating van de nieuwe leden. Ik zal dit voorstel
onderzoeken en de voor- en nadelen hiervan nader bezien. Dat geldt ook
voor het decentraal uitvoeren van een hertelling als het centraal
stembureau of het vertegenwoordigend orgaan hiertoe besluiten.
Ten slotte moet de ontsluiting van de openbaar gemaakte processenverbaal goed georganiseerd worden. Het is immers de bedoeling dat
iedereen die dat wil de documenten kan raadplegen en vermeende fouten
kan melden voordat de uitslag van de verkiezing definitief wordt vastgesteld. Met gemeenten en Kiesraad zal nog worden overlegd op welke
website de documenten openbaar gemaakt moeten gaan worden, waarbij
het uiteraard van belang is dat de authenticiteit van de documenten
gewaarborgd kan worden.
Beter en sneller tellen van de stemmen
In het debat over de evaluatie van de Tweede Kamerverkiezing is
geconstateerd dat de huidige omvang van het stembiljet problemen geeft
bij het tellen van de stemmen. Ik heb op dit punt gememoreerd dat de
regering in 2015 een voorstel3 tot wijziging van de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming heeft ingediend dat geen
2
3

Zie o.a. Kamerstuk 27 673 en Kamerstuk 27 458
Voorstel van wet tot wijziging van de Tijdelijk experimentenwet stembiljetten en centrale
stemopneming voor experimenten met een nieuw stembiljet in het stemlokaal (Kamerstuk
34 288).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 142, nr. 71

2

meerderheid in de Tweede Kamer heeft gekregen. Dit wetsvoorstel had tot
doel om experimenten mogelijk te maken met het gebruik van nieuwe
modellen van het stembiljet die ook geschikt zijn om elektronisch geteld te
worden.
Het stembiljet waarmee de kiezers in het buitenland hebben gestemd bij
de Tweede Kamerverkiezing is een stembiljet dat elektronisch geteld kan
worden en ook handmatig veel sneller te tellen is dan het huidige
stembiljet. Bij het ontwerpen van dit model stembiljet is getest of het ook
elektronisch geteld kon worden en is getest hoe snel het handmatig kan
worden geteld. De testresultaten zijn eerder aan de Tweede Kamer
gezonden4. Als nu een meerderheid van de Kamer experimenten met
nieuwe stembiljetten steunt, dan ben ik bereid om het wetsvoorstel
opnieuw in procedure te brengen. Dat houdt in dat het wetsvoorstel voor
advies aan de Afdeling advisering van de Raad van State wordt
voorgelegd.
Digitale processen in het verkiezingsproces
Tijdens het in juni gehouden VNG-congres is een motie aangenomen
waarin twee dingen worden gevraagd. De eerste vraag is om een digitale
wijze van stemmen tellen te ontwikkelen. De tweede vraag beoogt dat het
Ministerie van BZK voorstellen gaat ontwikkelen om het gehele
stemproces en de bijbehorende deelprocessen nieuw in te richten vanuit
een digitale invalshoek en deze voorstellen af te wegen tegen het
(bestaande) analoge proces qua kosten en belasting van betrokkenen. De
vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft mij om een reactie
gevraagd over deze motie.
Ik sta in beginsel open voor het digitaliseren van (delen van) het verkiezingsproces. De inzet van ICT in het verkiezingsproces kan namelijk
voordelen hebben. Digitalisering heeft echter ook vergaande consequenties en introduceert nieuwe kwetsbaarheden in het verkiezingsproces
waarvoor (nu) niet altijd sluitende maatregelen te treffen zijn. Daarom
blijkt keer op keer dat het heel lastig is om met behoud van alle
waarborgen meer delen van het verkiezingsproces te digitaliseren. Ik
verwijs hierbij ook naar het advies5 van de Deskundigengroep elektronisch stemmen en tellen, die is ingegaan op de complexiteit van het
verkiezingsproces.
Er mogen geen twijfels bestaan over de betrouwbaarheid van elektronische (hulp middelen die in het verkiezingsproces worden gebruikt. De
werking van de hulpmiddelen moet daarom altijd transparant en
controleerbaar zijn. Daarom moeten er eisen worden gesteld voor die
hulpmiddelen, de Kiesraad wijst daar terecht op in zijn evaluatieadvies, en
die eisen moeten vastgelegd worden in wet- en regelgeving. De eisen
kunnen echter niet statisch zijn. Ze moeten periodiek herijkt worden om
na te gaan of ze nog voeldoen gelet op actuele dreigingen en risico’s. Het
is aan het volgende kabinet om zich hier verder over te buigen.
Ten slotte
Deze brief beperkt zich tot de kabinetsvoornemens ten aanzien van de
openbaarheid van de processen-verbaal en het houden van experimenten
met een nieuw model stembiljet dat beter en sneller kan worden geteld.
Zoals u weet, heb ik in het debat van 20 juni jl. gezegd dat op een aantal
andere punten de Kieswet voor verbetering vatbaar is. Ik breng die
4
5

Bijlage bij Kamerstuk 31 142, nr. 37
Bijlage (brief Deskundigengroep aan Minister BZK) bij Kamerstuk 33 829, nr. 15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 142, nr. 71

3

verbeteringen in kaart, maar laat de besluitvorming hierover aan het
volgende kabinet. Het gaat dan onder meer om:
• aanscherping van de regelgeving voor het gebruik van ondersteunende programmatuur voor het berekenen van de uitslag;
• regelgeving om te bepalen waar de zogenoemde StembureauApp aan
moet voldoen.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.H.A. Plasterkw

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 142, nr. 71

4