Trendrapportage notariaat 2006

WODC 265_5.indd 1

27-2-2008 16:35:18

WODC 265_5.indd 2

27-2-2008 16:35:53

265
Onderzoek en beleid

Trendrapportage notariaat 2006
Toegankelijkheid, continuïteit en kwaliteit van de dienstverlening

Z.D. Laclé
M.J. ter Voert

Wetenschappelijk Onderzoeken Documentatiecentrum

WODC 265_5.indd 3

27-2-2008 16:35:53

Onderzoek en beleid
De reeks Onderzoek en beleid omvat de rapporten van onderzoek dat door en in
opdracht van het WODC is verricht.
Opname in de reeks betekent niet dat de inhoud van de rapporten het standpunt
van de Minister van Justitie weergeeft.

Exemplaren van dit rapport kunnen worden besteld bij het distributiecentrum
van Boom Juridische uitgevers:
Boom distributiecentrum te Meppel
Tel. 0522-23 75 55
Fax 0522-25 38 64
E-mail bdc@bdc.boom.nl
Voor ambtenaren van het Ministerie van Justitie is een beperkt aantal gratis
exemplaren beschikbaar.
Deze kunnen worden besteld bij:
Bibliotheek WODC
Postbus 20301, 2500 EH Den Haag
Deze gratis levering geldt echter slechts zolang de voorraad strekt.
De integrale tekst van de WODC-rapporten is gratis te downloaden van
www.wodc.nl.
Op www.wodc.nl is ook nadere informatie te vinden over andere
WODC-publicaties.
© 2008 WODC
Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit
deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,
of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door
fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan
op grond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde
vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp,
www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (art. 16 Auteurswet 1912) kan men zich
wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie,
Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).
No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any
other means without written permission from the publisher.

ISBN 978 90 5454 999 4
NUR 824

WODC 265_5.indd 4

27-2-2008 16:35:53

Voorwoord
De minister van Justitie draagt verantwoordelijkheid voor het functioneren van het rechtsbestel. De toegankelijkheid en betrouwbaarheid van het
rechtsbestel zijn daarmee belangrijke beleidsthema’s. Burgers en bedrijven moeten de overtuiging hebben dat een betrouwbare en kwalitatief
goede juridische infrastructuur ter beschikking staat die rechtsbescherming biedt als dat nodig is. En, als burgers een beroep moeten doen op
de juridische infrastructuur, mag hiervan niet worden afgezien om oneigenlijke redenen, zoals een gebrek aan dienstverleners, complexiteit van
het stelsel of te hoge kosten.
De juridische vrije beroepen hebben een onafhankelijke rol in het rechtsbestel. Om de toegankelijkheid en kwaliteit van hun dienstverlening te
borgen zijn deze beroepen – advocatuur, notariaat en gerechtsdeurwaarderij – wettelijk gereglementeerd. De minister van Justitie is verantwoordelijk voor het functioneren van dit stelsel.
Voor het beleid zijn de trendrapportages bedoeld als thermometer, om
fricties en onvolkomenheden in de beroepsuitoefening te signaleren en
beleidsmatig te agenderen. Aandachtspunten daarbij zijn ontwikkelingen
op het gebied van de toegankelijkheid, continuïteit en kwaliteit van de
dienstverlening.
Deze tweede trendrapportage voor het notariaat maakt deel uit van het
thema ‘periodieke informatievoorziening rechtsbestel’. In dit kader zijn
eerder verschenen: trendrapportages voor de advocatuur en gerechtsdeurwaarders, de monitor mediation en ‘Geschilprocedures en rechtspraak in
cijfers 2005’.
Enkele trends die in de eerste trendrapportage werden vermeld, hebben
zich verder doorgezet: de tarieven in – vooral het dure segment van – de
onroerendgoedmarkt zijn verder gedaald en in de familiepraktijk zijn de
tarieven gestegen; de vraag naar akten is verder toegenomen; het aantal
notarissen is gestegen, terwijl het aantal kandidaten is afgenomen; het
aantal vrouwelijke (kandidaat-)notarissen neemt verder toe.
De winstontwikkelingen laten een tegengestelde trend zien: was er in
de vorige trendrapportage nog sprake van een daling van de winst van
kantoren, de cijfers laten tussen 2004 en 2005 weer een stijging zien.
Mede namens de auteurs wil ik mijn dank uitspreken aan de begeleidingscommissie onder voorzitterschap van Freek Bruinsma (zie
bijlage 1) en aan andere personen en instanties die hebben bijgedragen
aan de totstandkoming van dit rapport.
Prof. dr. Frans Leeuw
Directeur WODC

WODC 265_5.indd Sec1:5

27-2-2008 16:35:53

WODC 265_5.indd Sec1:6

27-2-2008 16:35:54

Inhoud

WODC 265_5.indd Sec2:7

Afkortingen

9

Samenvatting

11

1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.4.1

Inleiding
Achtergrond
Het takenpakket van de notaris
Ontwikkelingen binnen het notariaat
Onderzoeksopzet
Doelstelling en vraagstelling

15
15
16
18
22
22

2
2.1
2.2
2.2.1
2.3

Toegankelijkheid van het notariaat
Tarieven
Het aanbod van notarisdiensten
Aantal kantoorvestigingen, notariskantoren en notarissen
De vraag naar akten

25
25
32
32
34

3
3.1
3.1.1
3.1.2
3.1.3
3.2
3.2.1
3.2.2
3.2.3

Continuïteit van het notariaat
Continuïteit van het beroep
In- en uitstroom van kandidaat-notarissen
In- en uitstroom van notarissen
Drempels voor het toetreden tot het notariaat
Bedrijfseconomische situatie van kantoren
Omzetontwikkelingen
Kosten
Winstgevendheid

37
37
37
41
45
45
46
47
48

4
4.1

51

4.2
4.2.1
4.2.2
4.3
4.3.1
4.3.2
4.3.3
4.3.4
4.3.5

Kwaliteit van het notariaat
Ontwikkelingen in de kwaliteit en beroepsethiek van
het notariaat
Kwaliteitsborging
Kwaliteitsbeleid KNB
Toezicht
Klachtenbehandeling en resultaten van toezicht
Klachtbehandeling KNB
Klachtenbehandeling ringvoorzitters
Klachtbehandeling tuchtcolleges
Resultaten toezicht BFT
Civielrechtelijke aansprakelijkheid

5
5.1
5.2
5.3
5.4

Conclusie
Toegankelijkheid
Continuïteit
Kwaliteit en integriteit
Slot

69
69
70
71
72

51
56
56
58
60
61
63
63
66
67

27-2-2008 16:35:54

8

Trendrapportage notariaat 2006

Summary

75

Literatuur

79

Bijlage 1

Begeleidingscommissie

83

Bijlage 2

Methoden van onderzoek

84

Bijlage 3

Tabellen en figuren bij hoofdstuk 2

88

Bijlage 4

Tabellen en figuren bij hoofdstuk 3

90

Bijlage 5

Tabellen bij hoofdstuk 4

94

Bijlage 6

Domeinmonopolies notariaat
volgend uit diverse wetten

103

WODC 265_5.indd Sec2:8

27-2-2008 16:35:54

Afkortingen
BFT
CBS
CTR
CPO
Cvdn
EVRM
HOT
IDS
KNB
MDW
MOT
NMa
NOvA
PBO
Wid
Wna

WODC 265_5.indd Sec3:9

Bureau Financieel Toezicht
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centraal Testamenten Register
Centrum voor Postdoctoraal Onderwijs
Commissie van deskundigen notariaat
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
Helder Offreren en Tarifiëren
Interdisciplinaire samenwerking
Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie
Marktwerking, deregulering en wetgevingskwaliteit
Melding Ongebruikelijke Transacties
Nederlandse Mededingingsautoriteit
Nederlandse Orde van Advocaten
Publiekrechtelijke Beroepsorganisatie
Wet Identificatie bij dienstverlening
Wet op het notarisambt

27-2-2008 16:35:54

WODC 265_5.indd Sec3:10

27-2-2008 16:35:54

Samenvatting
Achtergrond
De kernactiviteit van het notariaat bestaat uit het verschaffen van rechtszekerheid door rechtshandelingen en/of rechtsverhoudingen vast te leggen
in akten. Voor diverse akten in het personenrecht, onroerendgoedrecht en
ondernemingsrecht is het inschakelen van een notaris verplicht.
Met de inwerkingtreding van de Wet op het notarisambt 1999 (Wna) is de
marktwerking in de beroepsuitoefening van het notariaat versterkt. Dit
zou onder andere moeten leiden tot ‘aanvaardbare prijzen’ en een verhoging van de kwaliteit van de dienstverlening. Door de versterking van
de marktwerking is de spanning tussen de rol van de notaris als publiek
ambtenaar en de rol als ondernemer die op commerciële belangen moet
letten vergroot. Commerciële belangen kunnen conflicteren met de
publieke belangen die de notaris moet behartigen.
Bovendien zijn er ontwikkelingen die veranderingen in het werkveld van
notarissen teweeg hebben gebracht. Gedacht kan worden aan ontwikkelingen die zich ook voordoen in de ons omringende landen en in andere vrije
beroepen, zoals specialisatie, schaalvergroting en internationalisering. Bij
die processen dienen zich nieuwe dilemma’s aan. Vergaande specialisatie
lijkt moeilijk te rijmen met de notariële full service. De toegankelijkheid
van commercieel minder aantrekkelijke diensten kan daarmee in het
geding komen. Daarnaast is er sprake van diverse initiatieven met externe
marktpartijen. Zo worden er arrangementen getroffen met assuradeuren,
banken en intermediairs die mogelijk de notariële onafhankelijkheid en
onpartijdigheid in gevaar kunnen brengen.
Het ministerie van Justitie heeft de verantwoordelijkheid om de toegang tot
en de kwaliteit van de notariële diensten en de randvoorwaarden voor de
kwaliteit van deze te waarborgen. In het kader hiervan wil het ministerie
periodiek zicht hebben op de ontwikkelingen ten aanzien van de toegankelijkheid, de continuïteit en de kwaliteit van de notariële dienstverlening.
Het instrument van de trendrapportages is in het leven geroepen om
aan het stelseltoezicht van het ministerie van Justitie op de toegang tot
en de kwaliteit van de dienstverlening door advocaten, notarissen en
gerechtsdeurwaarders invulling te kunnen geven. De eerste trendrapportage notariaat is eind 2004 opgeleverd. In 2006 en 2007 zijn ook de
eerste trendrapportages voor de gerechtsdeurwaarderij en de advocatuur
verschenen.

Doelstelling en onderzoeksvragen
Deze studie heeft tot doel de ontwikkelingen op het terrein van de toegankelijkheid, continuïteit en kwaliteit van de notariële dienstverlening in
kaart te brengen. Het onderzoek is beschrijvend van aard. Verklaringen of

WODC 265_5.indd Sec4:11

27-2-2008 16:35:54

12

Trendrapportage notariaat 2006

voorspellingen van ontwikkelingen in de notariële dienstverlening vallen
buiten het bereik van het onderzoek. De notariële dienstverlening wordt
in beeld gebracht via de volgende hoofd- en deelvragen:
1. Hoe is de stand van zaken en welke ontwikkelingen doen zich voor op
het gebied van de toegankelijkheid van het notariaat?
– vraag (aantal en soort akten, aandeel van de bevolking dat een
beroep doet op de notaris);
– aanbod (aantal notarissen, kandidaat-notarissen en kantoren);
– financiële toegankelijkheid (tarieven van veelgevraagde akten).
2. Hoe is de stand van zaken en welke ontwikkelingen doen zich voor op
het gebied van de continuïteit van het notariaat?
– instroom en uitstroom studenten, kandidaat-notarissen en notarissen;
– aantrekkelijkheid van het beroep bij kandidaat-notarissen;
– bedrijfseconomische situatie: omzet, kosten en winstgevendheid.
3. Hoe is de stand van zaken en welke ontwikkelingen doen zich voor op
het gebied van kwaliteit?
– beroepsethiek;
– kwaliteitsborging;
– klachtenbehandeling en resultaten toezicht.
Methoden van onderzoek
Voor de dataverzameling is gebruikgemaakt van, ten eerste, bestaande
gegevens die bij verschillende instanties zijn opgevraagd, namelijk de
Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB), het Bureau Financieel
Toezicht (BFT), het Centraal Testamenten Register (CTR), de stichting
Centrum voor Postdoctoraal Onderwijs (CPO) en het Hof Amsterdam.
Ten tweede zijn secundaire analyses uitgevoerd op gegevens van het
CBS (tarievenonderzoek), gegevens van het BFT (bedrijfseconomische
gegevens) en de Belastingdienst (vraag naar soorten akten). Ten derde is
gebruikgemaakt van bestaande studies die betrekking hebben op de drie
eerder genoemde terreinen van notariële dienstverlening.
Resultaten
Toegankelijkheid
De trend die zich in de voorgaande trendrapportage aftekende, heeft zich
verder doorgezet: de prijzen in de familiepraktijk stijgen en in de onroerendgoedpraktijk dalen.
In de familiepraktijk zijn vooral de gemiddelde tarieven voor testamenten en verklaringen van erfrecht gestegen. De gemiddelde tarieven in de
onroerendgoedpraktijk zijn vooral voor de duurdere huizen gedaald. De
tarieven voor losse hypotheken lijken zich te stabiliseren.
De toegankelijkheid van het aanbod van notariële diensten is de afgelopen jaren toegenomen. Zowel in termen van het aantal vestigingen van

WODC 265_5.indd Sec4:12

27-2-2008 16:35:54

Samenvatting

13

kantoren en zelfstandige kantoren, als het aantal notarissen. Hier staat
tegenover dat het aantal kandidaat-notarissen vanaf 2003 daalt.
Na een aanvankelijke daling van het aantal akten tussen 1999 en 2001, is er
vanaf 2002 weer sprake van een stijgende lijn. In 2006 zijn ruim 1,8 miljoen
akten verleden: ongeveer hetzelfde aantal als in 1999. Ongeveer 60% van
de akten heeft betrekking op de onroerendgoedpraktijk. Vooral het aantal
hypotheekakten is vanaf 2002 toegenomen. In de familiepraktijk is met
name de vraag naar verklaringen van erfrecht en uiterste wilsbeschikkingen is gestegen. Dit hangt samen met het nieuwe erfrecht dat in 2003 is
ingegaan.
Continuïteit
Het aantal studenten notarieel recht stijgt vanaf 2002 weer. Het aantal afgestudeerde juristen notarieel recht is echter vanaf 1998 gedaald tot 191 in
2006. Ook na de studie is sprake van een uitstroom onder kandidaat-notarissen. Kandidaat-notarissen hebben vooral kritiek op de hoge werkdruk in
het notariaat en de ongunstige secundaire arbeidsvoorwaarden.
Het aantal vrouwelijke notarissen en kandidaat-notarissen blijft gestaag
stijgen. In 2006 is 13% van de notarissen vrouw. Zeer waarschijnlijk zal
deze trend zich de komende jaren voortzetten, gezien het hoge aantal vrouwelijke kandidaat-notarissen (61%).
Binnen tien jaar defungeert bijna eenderde van de notarissen van rechtswege omdat ze de leeftijd van 65 jaar bereiken. Gelet op de dalende aantallen afgestudeerden notarieel recht en kandidaat-notarissen, kunnen zich in
de toekomst problemen voordoen in het aanbod van notarissen. Daar komt
bij dat het aantal vrouwelijke kandidaten toeneemt en deze groep noemt
meer belemmeringen om zich als notaris te vestigen.
De bedrijfseconomische situatie van notariskantoren is conjunctuurgevoelig en wordt voor een belangrijk deel bepaald door ontwikkelingen in de
onroerendgoedmarkt en de hoogte van de hypotheekrente. De afgelopen
jaren berustte de omzet voor ruwweg 67% op de onroerendgoedpraktijk.
Na een sterke daling van de gemiddelde omzet en winst tussen 2003 en 2004
zijn tussen 2004 en 2005 de omzet en winst van kantoren weer toegenomen.
De afgelopen jaren bevond ongeveer 5% van de kantoren zich in een
ongunstige financiële situatie. Dit treft relatief veel kleine kantoren.
Kwaliteit en integriteit
Uit onderzoek van de Commissie Hammerstein blijkt dat er geen concrete
aanwijzingen zijn dat sprake is van een kwaliteitsverlies van de notariële
dienstverlening als gevolg van marktwerking. Prijsvechters maken niet
meer fouten dan andere notarissen en bieden ook full service. Wel is er
mogelijk sprake van een verschraling van de kwaliteit. Verder onderzoek
is nodig om te bezien of de toegenomen concurrentie een nadelige invloed
heeft op de vakinhoudelijke kwaliteit en de naleving van de beroepsregels.

WODC 265_5.indd Sec4:13

27-2-2008 16:35:54

14

Trendrapportage notariaat 2006

Uit recent onderzoek blijkt dat de controle van notarissen bij de aanvraag
van hypotheken en de overdracht van onroerende zaken soms tekortschiet. Ook bij de controle van de kwaliteitsrekening wordt het gedrag van
sommige notarissen als nalatig en slordig getypeerd.
Vanuit de KNB zijn initiatieven gestart als reactie op bevindingen van
wetenschappelijke onderzoeken naar notarissen, maar het kwaliteitsbeleid blijft vaak onverplichtend. Voor de handhaving van de beroepsethiek
is men primair aangewezen op de notariële toezichthouders. Verschillende commissies wijzen echter op de tekortkomingen van in het bijzonder
het tuchtstelsel en de noodzaak tot herziening. Het wachten is nu op de
kabinetsreactie op het advies van de Werkgroep Tuchtrecht.
Het aantal klachten bij de kamers van toezicht is tussen 1999 en 2006
toegenomen. In 2006 zijn bij de kamers 412 klachten binnengekomen.
Ongeveer de helft van het aantal klachten waarin de kamer een beslissing
neemt, wordt gegrond bevonden. Dit komt vanaf 2002 neer op tussen de
113 en 140 gegrond bevonden klachten per jaar.
De tuchtcolleges registeren geen gegevens over de aard van de klachten,
doorlooptijden of wie de klachten indienen.
Klachten die bij de KNB en claims die bij de verzekeraar binnenkomen,
betreffen vooral nalatenschappen en registergoed. De klachten hebben
vaak betrekking op gebrekkige communicatie, trage afwikkeling en
onjuiste adviezen.

WODC 265_5.indd Sec4:14

27-2-2008 16:35:54

1 Inleiding
1.1

Achtergrond

De kernactiviteit van het notariaat bestaat uit het verschaffen van rechtszekerheid door rechtshandelingen en/of rechtsverhoudingen vast te leggen in akten. De notaris is de uitsluitende bevoegdheid toegekend tot
het verlijden van verschillende akten in het personenrecht, onroerendgoedrecht en ondernemingsrecht.1
Met de inwerkingtreding van de Wet op het notarisambt 1999 is de marktwerking in de beroepsuitoefening van het notariaat versterkt. De wetgever
beoogde hiermee ‘... dat de marktwerking zal leiden tot aanvaardbare
prijzen en over het algemeen een kwaliteitsverhogend effect zal hebben’. 2
De oriëntatie op de markt in het notariaat roept nieuwe vragen op. De
publieke taakuitoefening van het notariaat is vormgegeven door het
notariële domeinmonopolie. De wettelijke taken die aan de notaris zijn
toegekend, oefent hij uit als ondernemer. Commerciële belangen kunnen
conflicteren met de publieke belangen die de notaris moet behartigen.
Bovendien hebben verschillende ontwikkelingen veranderingen in het
werkveld van notarissen teweeggebracht. Gedacht kan worden aan
ontwikkelingen die zich ook voordoen in de ons omringende landen en in
andere vrije beroepen, zoals specialisatie, schaalvergroting en internationalisering. Bij die processen dienen zich nieuwe dilemma’s aan. Vergaande specialisatie lijkt moeilijk te rijmen met de notariële full service. De
toegankelijkheid van commercieel minder aantrekkelijke diensten kan
daarmee in het geding komen. Daarnaast is er sprake van diverse initiatieven met externe marktpartijen. Zo worden er arrangementen getroffen
met assuradeuren, banken en intermediairs die mogelijk de notariële
onafhankelijkheid en onpartijdigheid in gevaar kunnen brengen.
Het ministerie van Justitie heeft de verantwoordelijkheid om de toegang
tot en de kwaliteit van de notariële diensten en de randvoorwaarden voor
de kwaliteit van deze te waarborgen. Om invulling te kunnen geven aan
deze verantwoordelijkheid streeft het ministerie van Justitie naar structureel inzicht in de stand van zaken en ontwikkelingen in het notariaat op
de volgende terreinen:
– de toegankelijkheid van de dienstverlening;
– de continuïteit van de dienstverlening (is het aanbod aan dienstverlening ook in de toekomst gewaarborgd);
– de kwaliteit van de dienstverlening.
De Commissie Monitoring Notariaat heeft tussen 1999 en 2002 de taak
gehad om jaarlijks te rapporteren over de gevolgen van de Wna. In het
1
2

WODC 265_5.indd Sec5:15

Voor een overzicht van het notariële domeinmonopolie zie bijlage 6.
Kamerstukken ll, vergaderjaar 1993-1994, 23 706, nr. 3, p. 45

27-2-2008 16:35:54

16

Trendrapportage notariaat 2006

onderzoek Monitor Notariaat (Vogels e.a., 2002) is voor de Commissie Monitoring Notariaat over de jaren 1999 tot en met 2002 informatie
verzameld over de toegankelijkheid, continuïteit en kwaliteit van de
dienstverlening.
Het instrument van de trendrapportages is in het leven geroepen om aan
het stelseltoezicht van het ministerie van Justitie op de toegang tot en de
kwaliteit van de dienstverlening door advocaten, notarissen en gerechtsdeurwaarders invulling te kunnen geven. De eerste trendrapportage is
eind 2004 opgeleverd. Deze eerste trendrapportage had betrekking op
de notariële beroepsgroep. De onderhavige trendrapportage borduurt in
belangrijke mate voort op het onderzoek Monitor Notariaat en de eerste
Trendrapportage Notariaat (Ter Voert & Van Ewijk, 2004).
In 2006 en 2007 zijn ook de eerste trendrapportages voor de advocatuur
(Ter Voert & Peters, 2007) en de gerechtsdeurwaarders (Ter Voert & Van
Ewijk, 2006) verschenen.

1.2 Het takenpakket van de notaris
Notarissen hebben de van overheidswege toegekende taak om rechtshandelingen en/of rechtsverhoudingen vast te leggen in akten. Alleen notarissen mogen notariële akten opmaken. Uit die akte moet steeds de wil van
partijen duidelijk blijken en de akte mag niet voor meerdere uitleg vatbaar
zijn. Nederland kent – met ruim zestig andere landen – een Latijns notariaat. Dat wil zeggen dat de notaris zijn taak onafhankelijk en onpartijdig
dient uit te voeren. Bij de opstelling van een akte mag de notaris de belangen van de ene partij niet boven die van de andere plaatsen. Hij moet
onpartijdig het evenwicht tussen partijen bewaken en ook oog hebben
voor de belangen van derden (bijvoorbeeld de fiscus). Hij moet erop toezien dat de partijen bij de akte de gevolgen van de akte kunnen overzien.
Hij heeft een onafhankelijke vertrouwensfunctie evenals een geheimhoudingsplicht en het verschoningsrecht.
De notariële akte heeft de volgende voordelen:3
– Door de ondertekening door de notaris staat de datum van de akte
tegenover een ieder vast en ook staat vast dat de akte ondertekend is
door degenen die daarin als ondertekenaars zijn vermeld. Van een
notariële akte kan een grosse worden afgegeven. Als bijvoorbeeld
iemand in een notariële akte heeft erkend een bedrag verschuldigd te
zijn en hij zijn verplichtingen niet nakomt, kan met behulp van de grosse van die akte zonder tussenkomst van de rechter worden overgegaan
tot executie. Dat wil zeggen de verkoop van de goederen.

3

Zie www.notaris.nl.

WODC 265_5.indd Sec5:16

27-2-2008 16:35:54

Inleiding

17

– De notaris is een onpartijdige deskundige die de belangen behartigt
van allen die bij het opstellen van een notariële akte zijn betrokken.
– De akte die door een notaris is opgemaakt, blijft bij de notaris in
bewaring. Zo kan iedereen altijd een kopie (afschrift) van de door hem
opgemaakte akte krijgen waardoor partijen hun afspraken ook altijd
kunnen bewijzen.
De voordelen en de gewenste rechtszekerheid zijn aanleiding geweest om
de notariële akte voor een aantal overeenkomsten en rechtshandelingen
wettelijk verplicht te stellen. Die verplichting geldt onder andere voor het
opmaken van een testament of huwelijkse voorwaarden. Hetzelfde geldt
voor de overdracht van registergoederen (huizen, schepen, vliegtuigen),
aandelen en het verlenen van hypotheekrechten (zie ook box 1).
Box 1

Een aantal rechtshandelingen waarvoor de notariële akte
verplicht is4

Familiepraktijk
– het maken of wijzigen van huwelijkse voorwaarden;
– het maken of wijzigen van een testament;
– het verdelen van bepaalde erfenissen.
Onroerendgoedpraktijk
– het overdragen van onroerend goed;
– het sluiten van een huurkoopovereenkomst betreffende onroerend goed;
– het splitsen van een gebouw in appartementsrechten;
– het verlenen en ‘doorhalen’ van hypotheken.
Ondernemingspraktijk
– het oprichten van rechtspersonen en het wijzigen van de statuten daarvan;
– het uitgeven en overdragen van aandelen op naam in een nv of bv;
– het oprichten (en wijzigen van de statuten) van een stichting of een
vereniging met volledige rechtsbevoegdheid.
Bron: www.notaris.nl

De notaris heeft een domeinmonopolie voor onder andere de bovengenoemde diensten. Het Nederlandse notariaat heeft bovendien de wettelijke verplichting alle notariële diensten aan te bieden. Deze zogenoemde
ministerieplicht betekent dat de notaris in principe alle van hem verwachte werkzaamheden moet (kunnen) uitvoeren, tenzij die werkzaamheden
in strijd zijn met de wet of openbare orde, een ongeoorloofd doel hebben
of indien de notaris andere gegronde redenen voor weigering heeft.

4

WODC 265_5.indd Sec5:17

Zie bijlage 6 voor een volledig overzicht.

27-2-2008 16:35:54

18

Trendrapportage notariaat 2006

De beroeps- en gedragsregels van de KNB bepalen dat de notaris niet alle
wettelijk verplichte diensten zelf hoeft te verlenen, maar dat het aanbieden van alle gebruikelijke notariële diensten (full service) wel op kantoorvestigingsniveau aanwezig moet zijn.

1.3 Ontwikkelingen binnen het notariaat
Belangrijke kritiek op het notariële stelsel van voor de inwerkingtreding
van de Wet op het notarisambt 1999 richtte zich enerzijds op de tarieven:
de vaste, niet-kostengerelateerde tarieven leidden tot overwinsten en tot
de afwezigheid van prikkels tot efficiëntie en innovatie. Anderzijds richtte
de kritiek zich op de toetredingsbarrières voor kandidaat-notarissen. De
beperking van vestigingsmogelijkheden en het benoemingsbeleid leidden tot een relatief groot aantal kandidaat-notarissen in vergelijking met
het aantal notarissen en tot een overmatige bescherming van de zittende
notarissen (Plug, e.a., 2003).
De Wet op het notarisambt 1999 heeft een aantal vernieuwingen tot stand
gebracht. Ten eerste kent de wet een aantal maatregelen die de concurrentie moeten bevorderen, te weten:
– liberalisering van het benoemingsbeleid. Voor benoeming tot notaris
is het niet nodig te wachten op een vacature. Iedere kandidaat-notaris
die aan de opleidingseisen en stageverplichtingen voldoet en over een
ondernemingsplan beschikt dat is goedgekeurd door een commissie
van deskundigen, komt voor benoeming in aanmerking;
– de vrijere vestiging en de afschaffing van het verbod op het verrichten
van ambtshandelingen buiten het arrondissement van vestiging;
– het (geleidelijk) vrijgeven van de notariële tarieven. De tarieven in de
vennootschap- en familiepraktijk zijn – behalve voor de minder draagkrachtigen – vóór, respectievelijk bij de inwerkingtreding van de wet
vrijgelaten. De tarieven in de onroerendgoedpraktijk zijn – na een overgangsregeling – per 1 juli 2003 volledig vrijgelaten.
De gedachte van de wetgever is dat meer concurrentie zal leiden tot meer
kostengerelateerde tarieven en dat notarissen worden geprikkeld tot
productinnovatie en verbetering van de productiviteit en kwaliteit.
Ten tweede is met de inwerkingtreding van de Wet op het notarisambt
1999 de KNB veranderd van een privaatrechtelijke vereniging in een
publiekrechtelijke beroepsorganisatie (PBO) met verordenende bevoegdheden. Via de beroeps- en gedragsregels schept de KNB het kader
waarbinnen een notaris opereert. Alle (kandidaat-)notarissen zijn van
rechtswege lid van de KNB.
Ten derde is het (financiële) toezicht aangescherpt. Het Bureau Financieel
Toezicht (BFT), een zelfstandig bestuursorgaan dat in 1999 is opgericht,
is belast met dit financiële toezicht.

WODC 265_5.indd Sec5:18

27-2-2008 16:35:54

Inleiding

19

Verder vallen kandidaat-notarissen nu ook onder het toezicht en het
tuchtrecht. Daarnaast zijn voor de betere bescherming van cliëntgelden
de bijzondere kwaliteitsrekeningen geïntroduceerd.
Toegenomen marktwerking
Na zes jaar Wet op het notarisambt 1999 is de balans opgemaakt en is
de wet door de Commissie Hammerstein geëvalueerd. De Commissie
Hammerstein hield vast aan de vrije notariële tarieven. De vermeende
teloorgang van de kwaliteit en integriteit van notarissen is niet geconstateerd. Wel sprak de commissie bezorgdheid uit over de mogelijke verschraling van de notariële dienstverlening. De commissie brak een lans
voor intensivering van het notariële integriteitsbeleid. Enerzijds door de
notarissen een rol te doen toekomen in een stadium waar de inmenging
van de notaris nog van invloed kan zijn. De gedachte van de commissie is dat de notariële onderzoeks-, zorg- en informatieplicht beter in de
praktijk tot uiting zou komen als de notaris in een voortraject zou worden
geconsulteerd en niet achteraf als de verhoudingen tussen partijen eenmaal vastgelegd zijn. Anderzijds bepleit de Commissie Hammerstein de
introductie van een beroepsbreed kwaliteitszorgbeleid dat onderworpen
is aan een stelsel van kwaliteitsaudits. De commissie staat eveneens de
introductie van een integriteitstoets als vereiste voor de toelating tot het
notariële beroep voor ogen. Ook wijst de commissie in navolging van
eerder onderzoek op de noodzaak van herziening van het notariële tuchten toezichtstelsel.
Kritiek vanuit de rechtseconomische hoek op het notariaat is niet
verstomd. Voorstanders van meer marktwerking richten hun pijlen onder
andere op het domeinmonopolie, de ministerieplicht en toetredingsbarrières. Baarsma e.a. (2004) hebben voorgesteld het domeinmonopolie in
het personen- en familierecht af te schaffen. Zij betogen dat het afschaffen van het domeinmonopolie in de familiepraktijk de toegankelijkheid
van de dienstverlening vergroot, omdat andere rechtskundige dienstverleners zich dan op de markt kunnen begeven. In de familiepraktijk zijn
volgens hen geen publieke belangen in het geding, omdat er slechts enkele
duidelijk identificeerbare belanghebbenden bij betrokken zijn. Overheidsingrijpen of een domeinmonopolie zouden daarom niet nodig zijn.
De Commissie Hammerstein classificeerde de hiervoor genoemde argumenten als niet overtuigend en oordeelde dat zowel in het erfrecht als in
het relatievermogensrecht, het van belang is dat met zekerheid komt vast
te staan wat de bedoeling is van de betrokken opdrachtgever(s). Dit zijn
meestal langdurige rechtsverhoudingen dan wel beschikkingen waarbij
vooral ook de belangen van derden zijn betrokken.
De ministerieplicht wordt als een belemmering gezien voor specialisatie.
De ministerieplicht houdt in dat een notariskantoor alle gebruikelijke
notarisdiensten moet leveren. Hierdoor is het voor een klein kantoor lastig

WODC 265_5.indd Sec5:19

27-2-2008 16:35:54

20

Trendrapportage notariaat 2006

om zich te specialiseren, vooral als dit een kantoor is met slechts één
notaris (Baarsma, e.a., 2004; Blees, Kemp & Mosselman, 2005; Kuypers,
Noailly & Vollaard, 2005).
De toetredingsbarrières zijn in vergelijking met de situatie voor de wetsherziening verlaagd. Voor 1999 moest men immers wachten op het vrijkomen van een standplaats om benoemd te kunnen worden. De gedachte
achter het verlagen van de toetredingsbarrières is dat het makkelijker
wordt voor notarissen om tot de markt toe te treden. Hierdoor zullen
meer kantoren actief worden en zal er scherper worden geconcurreerd.
De toegenomen concurrentie zal uiteindelijk moeten resulteren in
lagere prijzen en/of een hogere kwaliteit en meer vernieuwing. Volgens sommigen blijft de toetreding van kandidaat-notarissen in het notariaat echter uit, omdat nieuwe barrières zijn ontstaan. De opleidingseisen
zijn verzwaard, de verplichte stage is verlengd van drie naar zes jaar en
het indienen van een ondernemingsplan als toetredingseis is verplicht
gesteld (Blees e.a., 2005; Nahuis & Noailly, 2005). Uit de Eerste Trendrapportage Notariaat blijkt echter dat het opstellen en het goedgekeurd
krijgen van een ondernemingsplan en de duur van de stage slechts voor
minder dan 10% van de kandidaat-notarissen een groot knelpunt vormt.
Vooral het verwerven van marktaandeel, onzekerheid over de markt van
notarisdiensten en de hoogte van de benodigde investeringen en goodwill
vormen toetredingsdrempels (Ter Voert e.a., 2004).
Vanuit Brussel wordt ook aangestuurd op liberalisering van het notariaat.
Het Nederlandse notariaat is – zeker in vergelijking met andere Europese
lidstaten met een Latijns notariaat – in vergaande mate geliberaliseerd.
Sommige concurrentiebeperkende maatregelen zijn echter nog steeds
geldend. Op grond van de inventarisatie van de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa, 2006) – die sinds 2004 belangrijke bevoegdheden
van de Europese Commissie bij het toezicht op de mededinging overgedragen heeft gekregen – wordt vooral geageerd tegen de beperkingen die
door middel van verordeningen van de KNB worden opgelegd. Deze zijn
het absolute verbod op resultaatgerichte beloning, de in de code Helder
Offreren en Tarifiëren (HOT) vervatte minimumtarieven, het provisieverbod, de beperking op het inschakelen van intermediairs en de reclamerestricties.
Als reactie op de inventarisatie van de NMa heeft de KNB aangegeven een
aantal regels te willen aanpassen (NMa, 2007). De KNB zal aan de ledenraad voorleggen om de reclamerestricties te laten vervallen. Wel is de KNB
een voorstander van de handhaving van het verbod op de rechtstreekse
benadering van kwetsbare personen (bijvoorbeeld naar aanleiding van
een overlijdensadvertentie).
De KNB handhaaft echter de overige door de NMa bestreden regels.
De handhaving van deze regels is volgens de KNB noodzakelijk in verband
met de waarborging van de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van

WODC 265_5.indd Sec5:20

27-2-2008 16:35:54

Inleiding

21

het notariaat. Ook zou het schrappen van deze regels tot onduidelijkheid
en misleiding kunnen leiden. Volgens de KNB voorzien de huidige regels
voldoende in de mededingingsruimte die de NMa beoogt.
De NMa constateert echter na haar consultatieronde dat deze uitleg van
de notariële regels niet algemeen bekend is. De NMa ziet mededingingsrisico’s in de handhaving van deze regels en beveelt aan dat de KNB
publiekelijk bekendmaakt wat de reikwijdte van deze regels is en deze te
herzien opdat notarissen beter op prijs en kwaliteit kunnen concurreren.
Specialisatie
Gezien de ministerieplicht is het momenteel niet toegestaan een gespecialiseerd notariskantoor te voeren, waarin niet meer alle gebruikelijke
diensten worden aangeboden. Een kantoor moet full service bieden,
daarbinnen kunnen notarissen zich wel specialiseren. In de hedendaagse
praktijk zijn wel accentverschillen tussen de kantoren waar te nemen.
Grote kantoren richten zich bijvoorbeeld voornamelijk op de ondernemingspraktijk (KSU, 2004).
Specialisatie kan als positief gevolg hebben dat de kwaliteit van de dienstverlening verbetert. Daarnaast is de toetreding tot het ambt eenvoudiger omdat het aanbieden van full service een drempel kan vormen voor
kandidaat-notarissen om een eenmanskantoor te beginnen. Starters
kiezen liever voor een associatieve vestigingsplaats waarbinnen ze zich
kunnen specialiseren (zie Vogels e.a., 2002, Ter Voert & Van Ewijk, 2004).
Als negatieve kanten kunnen worden genoemd dat de toegankelijkheid
van bepaalde diensten, vooral de minder winstgevende familiepraktijk,
in gevaar kan komen. Tevens kan het nadelig zijn voor cliënten omdat ze
voor verschillende notariële diensten, die met elkaar verweven kunnen
zijn, verschillende kantoren moeten consulteren.
Op het gebied van bepaalde, deels niet-wettelijke diensten, zijn specialisatieverenigingen ontstaan waarvan alleen (kandidaat-)notarissen lid
kunnen worden die aan bepaalde opleidingseisen voldoen. Dit zijn de
Vereniging van Mediators en Scheidingsbemiddelaars in het Notariaat
(VMSN), de Vereniging van Estate Planners in het Notariaat (EPN), de
Vereniging voor Agrarisch Specialisten in het Notariaat (VASN) en de
Vereniging voor Notariaat en Informatietechnologie (VNI). De verenigingen hebben als doel de vakkennis op peil te houden en bestaande
kennis uit te wisselen.
Samenwerkingsverbanden
Samenwerking vindt plaats tussen notariskantoren onderling. De laatste
jaren zijn samenwerkingsverbanden opgericht, zoals Netwerk Notarissen
en Formaat Notarissen. De toetreding tot een samenwerkingsverband
heeft als voordeel voor kantoren dat de naamsbekendheid wordt vergroot.
Tevens kan gebruik worden gemaakt van diensten op het gebied van
opleiding, training, marketing en automatisering.

WODC 265_5.indd Sec5:21

27-2-2008 16:35:55

22

Trendrapportage notariaat 2006

Notarissen werken ook samen in maatschappen, nv’s of bv’s. Nadat een
trend waarneembaar was naar vooral fusies en samenwerking tussen
notarissen, vindt inmiddels ook weer afsplitsing plaats. Ook de trend naar
interdisciplinaire samenwerking neemt af. De integriteit en het imago
van de accountants is in het voorjaar van 2002 in opspraak gekomen door
de Enron-affaire in de Verenigde Staten. Het accountantskantoor Arthur
Andersen en het Nederlandse advocaten- en notariskantoor dat aan Arthur
Andersen gelieerd was, werden in de val van Enron meegesleept. In Europa
werd dit reputatieverlies extra kracht bijgezet door de Parmalat- en Aholdaffaire. De accountants zagen zich genoodzaakt de eigen reputatie te
versterken door middel van een rigoureuze heroriëntatie op de eigen waarden. Ook van buitenaf (accountancyregelgeving in de VS en de EU) werd
de druk op hervormingen kracht bijgezet. Daarnaast heeft de uitspraak
van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen, waarbij het
verbod op interdisciplinaire samenwerking van de NOvA niet in strijd met
de communautaire wetgeving werd geacht, de nodige vragen opgeroepen
over de wenselijkheid van geïntegreerd samenwerken met accountants
(C-309/99 Wouters). De NOvA heeft vastgehouden aan het verbod op het
geïntegreerd samenwerken (deling van winst en verlies) van advocaten en
accountants. Ook de KNB verbiedt het geïntegreerd samenwerken van notarissen en accountants. Samenwerkingsverbanden van notarissen, advocaten en accountants op andere wijze dan op basis van deling van winst en
verlies zijn toegestaan. De mogelijkheid van geïntegreerde samenwerking
met accountants is echter van de baan. Geïntegreerd samenwerken is in het
notariaat alleen toegestaan met advocaten en belastingadviseurs.
PBO-structuur
De belangenbehartigingstaak versus de publieke taak blijft een inherent
probleem van de PBO-structuur. Ook notarissen moeten wennen aan de
PBO-structuur. Enerzijds wordt van notarissen verwacht dat ze als ondernemer optreden. Anderzijds zijn zij verplicht lid van een publiekrechtelijke
organisatie die hun vrijheid als ondernemer in belangrijke mate kan inperken door middel van verbindende verordeningen. Verordeningen worden
door de ledenraad vastgesteld en behoeven de goedkeuring van de minister
van Justitie. Dat is doorgaans een lastig traject. Een waarneembare trend is
dat moeilijke vraagstukken aan het Hof Amsterdam worden voorgelegd of in
beleidsregels worden vervat, in plaats van in verordeningen.

1.4 Onderzoeksopzet
1.4.1 Doelstelling en vraagstelling
In het licht van bovengenoemde veranderingen en de mogelijke gevolgen
ervan voor de notariële dienstverlening, is het vanuit maatschappelijk en

WODC 265_5.indd Sec5:22

27-2-2008 16:35:55

Inleiding

23

beleidsmatig perspectief van belang zicht te houden op de toegankelijkheid, continuïteit en kwaliteit van het notariaat. Het is niet het doel van
deze studie de invloed van de verschillende factoren op de toegankelijkheid, continuïteit en kwaliteit na te gaan. De huidige studie is voornamelijk beschrijvend van aard en richt zich niet op de verklaring of
voorspelling van bepaalde aspecten van de dienstverlening.
Het ministerie van Justitie dient de toegang tot de notariële diensten en
de randvoorwaarden voor de kwaliteit van die diensten te waarborgen.
In verband met beleidsvorming en beleidsverantwoording is het daarom
noodzakelijk zicht te houden op de ontwikkelingen in de praktijk van de
beroepsbeoefening. De inventarisatie van gegevens in de vorm van een
tweejaarlijkse trendrapportage moet een beeld geven van de toegankelijkheid, continuïteit, kwaliteit en integriteit van de dienstverlening.
Vraagstelling
De vraagstelling van het onderzoek is uitgesplitst in de volgende deelvragen.
1. Hoe is de stand van zaken en welke ontwikkelingen doen zich voor op
het gebied van de toegankelijkheid van het notariaat?
– vraag (aantal en soort akten, aandeel van de bevolking dat een
beroep doet op de notaris);
– aanbod (aantal (kandidaat-)notarissen en kantoren);
– financiële toegankelijkheid (tarieven van veelgevraagde akten).
2. Hoe is de stand van zaken en welke ontwikkelingen doen zich voor op
het gebied van de continuïteit van het notariaat?
– instroom en uitstroom studenten, kandidaat-notarissen en notarissen;
– aantrekkelijkheid van het beroep bij kandidaat-notarissen;
– bedrijfseconomische situatie: omzet, kosten en winstgevendheid.
3. Hoe is de stand van zaken en welke ontwikkelingen doen zich voor op
het gebied van kwaliteit?
– beroepsethiek;
– kwaliteitsborging;
– klachtenbehandeling en resultaten toezicht.

WODC 265_5.indd Sec5:23

27-2-2008 16:35:55

WODC 265_5.indd Sec5:24

27-2-2008 16:35:55

2 Toegankelijkheid van het notariaat
De toegankelijkheid van het notariaat wordt in beeld gebracht aan de hand
van de kosten van verschillende notariële diensten, de vraag naar notariële
diensten en het aanbod aan diensten.
In dit hoofdstuk staat de vraag centraal wat de stand van zaken is ten
aanzien van de volgende aspecten:
1. de tarieven, die notarissen voor een aantal veel voorkomende akten vragen:
a. hoogte van de tarieven;
b. tariefvergelijking door de consument;
2. het aanbod van diensten:
a. het aantal notariskantoren, kantoorvestigingen en notarissen;
3. de vraag naar notariële diensten:
a. het totaal aantal gepasseerde akten;
b. het aantal hypotheekakten;
c. het aantal testamenten.

2.1 Tarieven
Met de inwerkingtreding van de Wet op het notarisambt 1999 zijn de notariële tarieven (geleidelijk) vrijgelaten. De tarieven in de vennootschap- en
familiepraktijk zijn – behalve voor minder draagkrachtigen – vóór, respectievelijk bij de inwerkingtreding van de wet vrijgelaten. De tarieven in de
onroerendgoedpraktijk zijn – na een overgangsregeling – per 1 juli 2003
volledig vrijgelaten.
Voor de tarieven in de onroerendgoedpraktijk (hypotheek- en leveringsaktes) was tot 1 juli 2003 sprake van een overgangssituatie, waarin de tarieven
in drie jaar geleidelijk zijn vrijgelaten door de bandbreedtes te verruimen.
In het oude tariefstelsel was het tarief voor een onroerendgoedakte gerelateerd aan de prijs van het onroerend goed.
Voor akten in de familiepraktijk (o.m. huwelijkse voorwaarden, testamenten, samenlevingsovereenkomsten, partnerschapsvoorwaarden5) zijn notarissen wel gebonden aan maximumbedragen voor minder draagkrachtigen.
Dit is vastgelegd in de Ministeriële regeling notariële tarieven familiepraktijk minder draagkrachtigen. Voor deze akten mag de notaris afhankelijk
van de inkomensgrenzen en eigen bijdragen zoals vastgelegd in de Wet
op de rechtsbijstand bij de minst draagkrachtigen niet meer dan € 439 in
rekening brengen. Dit bedrag loopt op tot € 1.724 voor de meest draagkrachtigen die nog onder de Wet op de rechtsbijstand vallen.
De gedachte van de wetgever was dat door meer concurrentie en kostprijsgerelateerd declareren de tarieven ‘aanvaardbaarder’ zouden worden
en dat notarissen zouden worden geprikkeld tot productinnovatie en een
verbetering van de productiviteit en kwaliteit. De verwachting was dat door
5

WODC 265_5.indd Sec6:25

Zie artikel 56 lid 2 Wna voor een volledige opsomming van akten.

27-2-2008 16:35:55

26

Trendrapportage notariaat 2006

het loslaten van de tarieven de prijzen in de onroerendgoedpraktijk zouden
dalen. De verwachting was ook dat de prijzen in de familiepraktijk zouden
stijgen, omdat de tarieven in dat rechtsgebied niet kostendekkend waren (zie
Plug, e.a., 2003). Om de financiële toegankelijkheid van de dienstverlening
na het vrijlaten van de tarieven te volgen, heeft de minister destijds toegezegd de tarieven gedurende de overgangsperiode van drie jaar te monitoren.
Tarieven 1999-2004
In de Monitor Notariaat (Vogels, e.a., 2002) zijn de tariefontwikkelingen
tussen 1999 en 2002 in kaart gebracht. De minister van Justitie heeft vervolgens de Tweede Kamer toegezegd de ontwikkeling van de tarieven ook na
dit onderzoek te blijven volgen (Kamerstukken II, vergaderjaar 2002-2003,
23 706, nr. 56). In 2004 is eenzelfde onderzoek uitgevoerd door Research
voor Beleid in het kader van de Eerste Trendrapportage Notariaat (Wils &
Oostdijk, 2004).
Uit deze onderzoeken blijkt dat de gemiddelde tarieven in de familiepraktijk tussen 1999 en 2004 zijn gestegen met gemiddeld 39% voor een samenlevingscontract tot 97% voor een los testament. De gemiddelde tarieven in
de onroerendgoedpraktijk zijn vooral voor de duurdere huizen gedaald (zie
figuur 1).

Figuur 1

Index van gemiddelde tarieven veelvoorkomende akten voor
huishoudens 1999-2004

220
200

Indexcijfer 1999=100

180
160
140
120
100
80
60
1999

2000

2001

2002

2003

2004

Samenlevingscontract

Hypotheek en transport huis € 113.500
en testament
Transport groenstrook

Los testament

Hypotheek en transport huis € 363.000

Hypotheek en transport huis € 245.000

Hypotheek en transport huis € 590.000

Huwelijkse voorwaarden en testament

WODC 265_5.indd Sec6:26

27-2-2008 16:35:55

Toegankelijkheid van het notariaat

27

Notariskantoren hanteren in 2004 duidelijk meer uiteenlopende tarieven dan in de jaren daarvoor. Verder bleken de grootte en de regio van
kantoorvestigingen een relatie te hebben met de hoogte van het tarief.
Grotere kantoren (vier of meer notarissen) hanteren vaker bovengemiddelde tarieven. Vooral de ringen Amsterdam, Rotterdam en Den Haag
zijn duurder dan gemiddeld. In deze ringen liggen ook de grote kantoren.
Goedkoper dan gemiddeld zijn vooral de ring Roermond en de ring Zwolle.
Tarieven 2003-2006
Vanaf 2003 voert het CBS elk kwartaal een tarievenonderzoek uit (zie
Dijkstra, e.a., 2005). De resultaten van dit onderzoek zijn niet direct te
vergelijken met de voorgaande tarievenonderzoeken omdat de omschrijving van de veelvoorkomende akten verschilt. Het CBS stuurt elk kwartaal
een panel van 90 notariskantoren (met minder dan 100 werknemers) een
enquêteformulier. In de enquête wordt gevraagd naar de prijs die aan de
klant wordt berekend. Deze prijs is inclusief eventuele kortingen, maar
exclusief btw, kosten voor het kadaster/CTR/Ministerie van Justitie (zie
bijlage 2 voor de methode van onderzoek). Bij de onroerendgoedakten
wordt de onderliggende waarde geïndexeerd. Bij deze aktes wordt dus elke
periode de waarde van het onroerend goed in de vragenlijst aangepast.
In figuur 2 is te zien dat de tarieven in de familiepraktijk tussen 2003 en
2006 verder zijn gestegen. Het sterkste geldt dit voor het tarief van een
verklaring van erfrecht, dat in drie jaar een tariefstijging van iets meer
dan 20% laat zien. Daarentegen is het opstellen van een samenlevingscontract niet veel duurder geworden: de prijs is met 2% gestegen. Het
gemiddelde tarief voor losse testamenten is 13% toegenomen. In bijlage 3
zijn de gemiddelde prijzen weergegeven.
De daling van de onroerendgoedtarieven voor de particuliere markt heeft
zich verder doorgezet. Daarbij geldt evenals voorgaande jaren: hoe hoger
de onderliggende waarde van het onroerend goed, des te sterker de daling
van het tarief voor een transport- en hypotheekakte. Voor onroerend
goed boven 600.000 euro is de gemiddelde prijs in drie jaar tijd gedaald
met 23%, voor onroerend goed van ruim 200.000 euro is het gemiddelde
tarief voor de leverings- en hypotheekakte met 6% gedaald (zie figuur 3).
Het gemiddelde tarief voor een losse hypotheek of het oversluiten van
een hypotheek is daarentegen na 2005 niet gedaald maar gelijk gebleven
of licht gestegen. Deze ontwikkelingen doen zich overigens ook voor bij
de zakelijke markt (zie figuur 4). De tarieven voor soortgelijke akten voor
bedrijven liggen gemiddeld echter wel hoger dan voor huishoudens (zie
tabel 1, bijlage 3).
Behalve voor het oprichten van een bv – waar een tariefdaling van 4% tot
6% is te zien – zijn de tarieven in de ondernemingpraktijk tussen 2003 en
2006 met gemiddeld 2% tot 7% gestegen (zie figuur 4).

WODC 265_5.indd Sec6:27

27-2-2008 16:35:55

28

Trendrapportage notariaat 2006

Figuur 2

Index van gemiddelde tarieven familiepraktijk voor huishoudens 2003-2006

130

Indexcijfers

120

110

100

90
2003

2004

2005

2006

Verklaring erfrecht

Samenlevingscontract, 2 testamenten

2 testamenten, 2 kinderen

Huwelijksvoorwaarden, 2 testamenten

2 testamenten, 1 kind

Samenlevingscontract

Bron: Analyses op CBS-gegevens

Figuur 3

Index van gemiddelde tarieven onroerendgoedpraktijk* voor
huishoudens 2003-2006

110

Indexcijfers

100

90

80

70
2003

2004

2005

2006

Hypotheekakte € 54.568

Hypotheekakte € 218.272

Hypotheek oversluiten € 218.272

Leverings- en hypotheekakte € 436.543

Leverings- en hypotheekakte € 218.272

Leverings- en hypotheekakte € 654.815

Bron: Analyses op CBS-gegevens
* Onderliggende waarde van het onroerend goed uit peiljaar 2006.

WODC 265_5.indd Sec6:28

27-2-2008 16:35:55

Toegankelijkheid van het notariaat

Figuur 4

29

Index van gemiddelde tarieven onroerendgoed-* en ondernemingspraktijk voor bedrijven 2003-2006

110

Indexcijfers

100

90

80

70
2003

2004

2005

2006

Oprichting vereniging

Oprichting bv

Oprichting stichting

Hypotheekakte € 218.272

Statutenwijziging

Leverings- en hypotheekakte € 654.815

Aandelenoverdracht

Leverings- en hypotheekakte € 2.182.716

Oprichting bv + inbreng
Bron: Analyses op CBS-gegevens
* Onderliggende waarde van het onroerend goed uit peiljaar 2006.

Bij deze uitkomsten moeten de volgende kanttekeningen worden gemaakt:
– Omdat er per standaardakte weinig waarnemingen zijn, dat wil zeggen
ongeveer 30 kantoren die modelprijzen hebben opgegeven, is er geen
sprake van statistische significantie.
– De tarieven zijn voor een beperkt aantal eenvoudige standaardakten
opgevraagd. Naarmate bijvoorbeeld de familiesituatie complexer is
en er meer maatwerk moet worden geleverd, zullen de tarieven hoger
liggen.6
– De omzet is gemiddeld genomen voor ongeveer 67% afkomstig uit de
onroerendgoedpraktijk, voor 17% uit familiepraktijk en voor 16% uit
de ondernemingspraktijk.7 Geringe tariefdalingen voor onroerendgoedakten die veel voorkomen, kunnen dus vanwege de omvang en de

6

7

WODC 265_5.indd Sec6:29

Het kan zijn dat bij akten in de onroerendgoedpraktijk lage kosten voor de akte worden gecompenseerd
door verhoging van de royementskosten, die voor rekening van de verkoper komen. Het kan ook
voorkomen dat een lage prijs voor een akte geldt onder bepaalde condities, die in de praktijk moeilijk te
realiseren zijn.
Zie http://statline.cbs.nl/. Notariaat; prijsindex modelprijzen en gerealiseerde uurtarieven 4e kw.
2003=100.

27-2-2008 16:35:56

30

Trendrapportage notariaat 2006

hogere bedragen die ermee gemoeid zijn (in vergelijking met de familiepraktijk, zie gemiddelde tarieven bijlage 3) grote gevolgen hebben
voor de omzet van een kantoor.
Het CBS stelt de prijsontwikkeling in het notariaat vast aan de hand van
modelprijzen, zoals die hiervoor zijn weergegeven (voor kantoren tot 100
werknemers) en gerealiseerde uurtarieven (voor bedrijven met meer dan
100 medewerkers). De belangrijkste reden dat bij grote bedrijven naar
gerealiseerde uurtarieven wordt gevraagd, is dat het opstellen van aktes
niet hun belangrijkste vorm van dienstverlening is, maar vooral het geven
van advies. Voor het notariaat als geheel zijn de prijsindexcijfers in figuur
5 weergegeven. Hieruit blijkt dat, hoewel de prijzen in de familie- en
ondernemingspraktijk vanaf 2003 zijn gestegen, de prijzen in het notariaat
over het geheel genomen met 2% zijn gedaald.
Figuur 5

Prijsindexcijfers diensten van notarissen 2003-2006

120

prijsindex

110

100

90
2003

2004

2005

2006

Familiepraktijk

Notariaat totaal

Ondernemingspraktijk

Onroerendgoedpraktijk

Bron: CBS Statline, peildatum 7 juni 2007

Uit gegevens van degoedkoopstenotaris.nl over de periode 2000-2004
(DGN, 2004), blijkt dat in bepaalde regio’s van Nederland ‘prijzenslagen’
hebben plaatsgevonden. Het aantal notariskantoren dat als prijsstunter
opereert is beperkt tot een klein aantal kantoren in een paar regio’s van
Nederland. Na een periode van lagere tarieven vindt na verloop van tijd
ook weer stabilisatie plaats van de tarieven op een hoger niveau. Dit geldt
vooral voor de lagere hypotheekwaarden in de onroerendgoedpraktijk.

WODC 265_5.indd Sec6:30

27-2-2008 16:35:56

Toegankelijkheid van het notariaat

31

Differentiatie in dienstverlening
Een nieuw fenomeen is dat enkele notariskantoren zijn gestart met
nieuwe goedkope vestigingen die zich voornamelijk op standaardwerkzaamheden in de onroerendgoedmarkt richten. Bij meer gecompliceerde
zaken wordt de opdracht doorgeschoven naar het ‘hoofdkantoor’. De lage
tarieven kunnen worden gehanteerd door een efficiënte bedrijfsvoering,
waarbij als elementen worden aangetroffen:
– door het standaardwerk kan gewerkt worden met minder ervaren en
dus goedkoper personeel;
– de telefonische bereikbaarheid is beperkt tot bijvoorbeeld de ochtenduren;
– een afspraak wordt gemaakt op een door het kantoor te kiezen dag en
tijdstip;
– het kantoor is gevestigd in een relatief goedkope kantoorruimte op een
bedrijventerrein.
Tariefvergelijking door consumenten
De laatste jaren zijn diverse websites ontstaan die de consument in staat
stellen prijzen voor aktes tussen verschillende kantoren te vergelijken.
Voorbeelden van websites zijn www.degoedkoopstenotaris.nl, www.notaristarieven.nl en notaris-vergelijken.nl.
Notaristarieven.nl en notaris-vergelijken.nl bevatten informatie over
verschillende notarisdiensten, adressen van notariskantoren en bieden de
mogelijkheid om een kantoor in een bepaalde regio te selecteren op basis
van de soort dienstverlening en vervolgens offertes op te vragen.
Degoedkoopstenotaris.nl (DGN) publiceert sinds november 2000 de tarieven van notarissen. De website geeft per dienst inzicht in de tarieven van
de verschillende notarissen in een bepaald gebied. Het notariskantoor
dat het laagste tarief rekent voor een bepaalde dienst, staat het hoogst
genoteerd op het totaaloverzicht. Per drie maanden kan de consument per
rechtsgebied bij drie verschillende notarissen gratis een offerte aanvragen (DGN, 2004).8 In de loop van de jaren hebben 540 notariskantoren
(meer dan 60% van alle kantoren) hun tariefinformatie via de site kenbaar
gemaakt. Dagelijks worden er tarieven online door notariskantoren geactualiseerd.
DGN (2004) heeft aan een groep van 440 consumenten (responspercentage 73%) een vragenlijst voorgelegd om inzicht te verkrijgen in ervaringen
van consumenten met het vrijlaten van de tarieven in het notariaat. Hieruit kwam naar voren dat:

8

WODC 265_5.indd Sec6:31

Zie www.degoedkoopstenotaris.nl/dgn_rapport_5_ jaar_marktwerking.pdf.

27-2-2008 16:35:56

32

Trendrapportage notariaat 2006

– De meerderheid van de ondervraagden (80%) het vrijgeven van de
tarieven als positief ervaart. Daarbij wordt de voordelige prijs door 73%
als meest positieve ontwikkeling gezien. Van de consumenten noemt
6% de verbetering van de kwaliteit en nog eens 6% verbetering van de
service als vooruitgang.
– De drie belangrijkste criteria voor de keuze van een notariskantoor zijn
klantvriendelijkheid (83%), de termijn waarop een afspraak gemaakt
kan worden (45%) en een goedkoop tarief via de website (35%). Het
vooraf inzicht krijgen in de kosten (28%) en een half uur gratis advies
op kantoor (28%) bleken minder vaak een criterium te zijn. Zaken als
telefonische of fysieke bereikbaarheid en een duidelijke en volledige
offerte werden door minder dan 10% van de consumenten genoemd.
Uit onderzoek blijkt tevens dat klanten bereid zijn voor een lager tarief
meer te reizen. De notarismarkt is daardoor minder lokaal dan vroeger
(Vogels, 2005).

2.2 Het aanbod van notarisdiensten
2.2.1 Aantal kantoorvestigingen, notariskantoren en notarissen
Aantal kantoorvestigingen
Figuur 6 geeft het aanbod van diensten in termen van het aantal kantoorvestigingen en kantoren weer. In 2006 telde Nederland 942 vestigingen
van notariskantoren, verdeeld over 808 kantoren. Vanaf 1998 is er een
gestage groei van het aantal vestigingen, tussen 2001 en 2004 is de groei
afgevlakt. In 2006 is het aantal kantoren en vestigingen echter weer sterker gestegen.
Uit figuur 6 blijkt verder dat de groei van het aantal kantoorvestigingen
tijdens de jaren 1999-2003 voornamelijk wordt verklaard door uitbreiding van bestaande kantoren. Zo neemt het aantal kantoorvestigingen
tussen 1999 en 2000 met 20 toe, terwijl het aantal zelfstandige kantoren
met twee afneemt. Deze trend tot schaalvergroting en samenwerking zet
zich na 2004 niet door. Tussen 2004 en 2006 zijn er 51 nieuwe kantoorvestigingen, waarvan 40 zelfstandige kantoren, bijgekomen. De toename
van het aanbod van kantoorvestigingen tussen 2005 en 2006 (45 nieuwe
vestigingen) wordt vooral veroorzaakt door een toename van het aantal
zelfstandige kantoren (36 nieuwe kantoren). Dit is meestal het gevolg van
het uiteenvallen van bestaande kantoren.

WODC 265_5.indd Sec6:32

27-2-2008 16:35:56

Toegankelijkheid van het notariaat

Figuur 6

33

Het aantal notariskantoren en kantoorvestigingen,
1998-2006
942

950

891

884

882

874
834

854

850

897

900

2002

2003

772

2001

768

2000

759

746

1999

758

748

750

757

808

810

800

2004

2005

700
1998

2006

Kantoren
Kantoorvestigingen
Bron: KNB (peildata 2003 en 2005: 1 januari, 2004: 1 augustus, 2006: 31 december)

In tabel 1 zien we eveneens dat er geen trend naar schaalvergroting is als
we kijken naar het aantal notarissen per kantoor. Het percentage kantoren
met één notaris neemt na 2002 weer toe en het percentage grote kantoren
met drie of meer notarissen neemt af.
Tabel 1

Verdeling kantoren naar aantal notarissen per kantoor,
1998-2006, percentages

Aantal notarissen

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

1
2
3 of meer

64
24
13

60
25
15

58
29
13

54
31
15

54
31
15

59
28
13

59
29
12

59
29
12

61
28
11

Bron: KNB, bewerking WODC

De meeste ondernemingsplannen die aan de Commissie van deskundigen
(Cvdn) worden voorgelegd betreffen kandidaat-notarissen die zich binnen
een bestaand kantoor als notaris vestigen. Het merendeel van de ondernemingsplannen heeft betrekking op een opvolging in een bestaand kantoor
of het openen van een nevenvestiging van een bestaand kantoor (Jaarverslag Cvdn 2006). Vrijwel alle afgehandelde ondernemingsplannen worden
onderworpen aan een voorselectie voordat deze ter advies worden voorgelegd aan de Commissie van deskundigen. Van de ondernemingsplannen
die ter advies worden voorgelegd aan de commissie wordt de meerderheid
goedgekeurd.

WODC 265_5.indd Sec6:33

27-2-2008 16:35:56

34

Trendrapportage notariaat 2006

Aantal (kandidaat-)notarissen
Het aantal (kandidaat-)notarissen bepaalt mede het volume aan diensten
dat kan worden aangeboden.
In figuur 7 zijn de aantallen notarissen en kandidaat-notarissen over
de afgelopen negen jaren weergegeven. Vanaf 2001 is het totale aantal
(kandidaat-)notarissen ongeveer gelijk gebleven. Het hoogste aantal
(kandidaat-)notarissen ligt in 2003 op 3.550 en het laagste aantal in 2006
op 3.497. Kijken we naar de ontwikkeling van het aantal notarissen en
kandidaat-notarissen afzonderlijk, dan is de laatste jaren het aantal notarissen toegenomen en het aantal kandidaat-notarissen afgenomen. In
2006 telt Nederland in totaal 1.474 notarissen, het hoogste aantal ooit. De
toename van het aantal notarissen begint na 2002 wel af te vlakken. Het
aantal kandidaat-notarissen daarentegen is vanaf 2003 gedaald van 2.115
naar 2.023 in 2006. Hoofdstuk 3 gaat verder in op deze ontwikkelingen in
relatie tot de continuïteit van de beroepsgroep.
Figuur 7

Aantal (kandidaat-)notarissen 1998-2006

2.023

1.474

2.067

1.457

2.090

1.440

2.115

1.424
2.108

1.401

1.351

2.135

1.982

1.500

1.858

2.000

2.095

2.500

1.318

3.000

1.266

3.500

1.435

4.000

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

1.000
500
0
1998

1999

Aantal kandidaat-notarissen
Aantal notarissen
Bron: KNB, peildatum jaarlijks 1 oktober

2.3 De vraag naar akten
De afgelopen jaren ligt het aantal mensen dat jaarlijks gebruikmaakt van
de diensten van een notaris, rond de 17-18% (CBS, Statline 2004). Ter vergelijking, dit percentage ligt voor de advocatuur evenals voor de bureaus
voor rechtshulp rond de 5-6%.

WODC 265_5.indd Sec6:34

27-2-2008 16:35:56

Toegankelijkheid van het notariaat

35

Volgens de registratie van de KNB zijn er in 2006 in totaal ruim 1,8 miljoen
notariële akten opgemaakt. Rond de 60% van deze akten heeft betrekking
op de onroerendgoedpraktijk (zie bijlage 3, tabel 2). Het merendeel van de
akten in de onroerendgoedpraktijk heeft betrekking op hypotheken en
royementen.
Figuur 8 geeft de ontwikkeling van het aantal akten over de afgelopen
jaren weer.
Tussen 1999 en 2001 is het totaal aantal akten gedaald en daarna is het
aantal weer gestegen. In 2006 ligt het aantal akten weer bijna op het
niveau van 1999 (zie bijlage 3, tabel 2). Vooral het aantal akten in de
familiepraktijk en het aantal geregistreerde wilsbeschikkingen (zoals
testamenten) is de laatste jaren sterk gestegen. De stijging van het aantal
wilsbeschikkingen heeft vooral tussen 2002 en 2003 plaatsgevonden en
kan worden toegeschreven aan het nieuwe erfrecht dat per 1 januari 2003
is ingegaan. De sterke stijging van het aantal akten in de familiepraktijk
wordt vooral veroorzaakt door de toename van het aantal verklaringen
van erfrecht. Verklaringen van erfrecht werden voor 2003 onderhands9
opgemaakt, na 2003 moet hiervoor de notaris worden ingeschakeld. Ook
is vanaf 2003 het aantal nieuw ingeschreven hypotheken op onroerende
goederen weer toegenomen.
Figuur 8

Aantal akten 1998-2006, indexcijfers 1998 =100

220
200

indexcijfers

180
160
140
120
100
80
1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

Familiepraktijk (excl. testamenten)*

Totaal aantal akten KNB

Geregistreerde uiterste
wilsbeschikkingen**
Ondernemingspraktijk*

Registergoederenpraktijk totaal*
Waarvan hypotheken en royementen*

* Bron: Belastingdienst.
** Bron: CTR, betreft testamenten, schenkingen, verblijvensbedingen.

9

WODC 265_5.indd Sec6:35

Een onderhandse akte is een verklaring of overeenkomst die zonder de aanwezigheid van een notaris is
opgesteld.

27-2-2008 16:35:56

36

Trendrapportage notariaat 2006

Aantallen testamenten naar grootte van vestiging
Het CTR kent unieke nummers toe aan elke notaris en registreert het
aantal testamenten op het niveau van deze notarisnummers. Door de
gegevens van het CTR te koppelen aan die van de KNB, is het aantal
geregistreerde testamenten op het niveau van de kantoorvestigingen in
beeld gebracht. Figuur 9 geeft het gemiddelde aantal testamenten per
(kandidaat-)notaris weer naar de kantoorgrootte. De kantoorgrootte is
gebaseerd op de aantallen kandidaat-notarissen en notarissen die er
werkzaam zijn.

Gemiddeld aantal testamenten per (kandidaat-)notaris

Figuur 9

Gemiddeld aantal testamenten per (kandidaat-)notaris naar
grootte van kantoorvestiging, 2004 en 2006

200
180
160
140
120
100
80
60
40
20
0
1

3

5

7

9

11
13
15
17
19
kantoorgrootte (aantal fte)

21

23

27

30

54

2004
2006

Bron: CTR, KNB, bewerking WODC

Uit figuur 9 blijkt duidelijk dat grotere kantoren per (kandidaat-)notaris
veel minder testamenten opmaken dan kleinere.10 Tussen 2004 en 2006
is dit patroon ongeveer gelijk gebleven. In vestigingen met één notaris
maakt deze gemiddeld in 2006 188 testamenten op, in vestigingen met
tien (kandidaat-)notarissen ligt het gemiddelde op 77 per persoon.
De meeste kantoorvestigingen tellen minder dan tien kandidaten en
notarissen. Zo telt 96% van de kantoorvestigingen tien of minder (kandidaat-)notarissen en 99% minder dan 16 (kandidaat-)notarissen. Bij kantoren met meer dan 15 notarissen en kandidaat-notarissen hebben de
gegevens in figuur 9 dan ook veelal betrekking op een gemiddelde binnen
één vestiging. De uitschieter bij kantoorgrootte 25 heeft dan ook betrekking op één enkel groot kantoor dat nog wel testamenten passeert.
10

Kandidaat-notarissen passeren geen testamenten maar zijn vaak wel betrokken bij de opmaak van
testamenten.

WODC 265_5.indd Sec6:36

27-2-2008 16:35:57

3 Continuïteit van het notariaat
Om zicht te houden op de continuïteit van notariële dienstverlening is het
van belang aandacht te besteden aan de in- en uitstroom van notarissen
en de bedrijfseconomische ontwikkeling van de kantoren. Meer concreet
zal de continuïteit worden gepeild aan de hand van de stand van zaken en
ontwikkelingen op de volgende gebieden:
1. instroom van kandidaat-notarissen;
a. aantal afgestudeerde studenten notarieel recht;
2. instroom van nieuwe notarissen, uitstroom van notarissen;
a. drempels die kandidaat-notarissen ervaren om tot het notariaat toe
te treden;
b. verhouding man/vrouw;
c. de leeftijdsverdeling van (kandidaat-)notarissen;
3. bedrijfseconomische situatie van kantoren;
a. omzet;
b. kosten;
c. winstgevendheid.

3.1 Continuïteit van het beroep
Om in Nederland tot notaris te kunnen worden benoemd moet een kandidaat aan bepaalde in de wet omschreven eisen voldoen. De belangrijkste
eisen zijn:
– dat de betrokkene de Nederlandse nationaliteit heeft;11
– dat hij (of zij) de bij de wet voorgeschreven notariële examens met goed
gevolg heeft afgelegd;
– dat de betrokkene daarna ten minste zes jaar als kandidaat-notaris
praktijkervaring heeft opgedaan op één of meer notariskantoren;
– dat de kandidaat-notaris met goed gevolg de examens van de Notariële
Beroepsopleiding heeft afgelegd en
– in het bezit is van een ondernemingsplan dat aan de daarvoor gestelde
eisen voldoet.
3.1.1

In- en uitstroom van kandidaat-notarissen

Instroom kandidaat-notarissen
De instroom van het aantal kandidaat-notarissen wordt bepaald door het
aantal studenten dat de opleiding notarieel recht volgt, afstudeert en vervolgens in de notariële praktijk gaat werken. De bachelor-masterstructuur

11

WODC 265_5.indd Sec7:37

In augustus 2007 heeft de Tweede Kamer een wetsvoorstel aangenomen waarin het nationaliteitsvereiste voor benoeming tot notaris is komen te vervallen. Directe aanleiding hiertoe was een
aanmaning van de Europese Commissie. Indien Nederland niet ertoe overgaat het nationaliteitsvereiste
af te schaffen, zou de Europese Commissie Nederland voor het Europese Hof van de Europese
Gemeenschappen dagen. Kamerstukken II, 2006-2007, 31 040, nr. 5 en 8. Eerder bepleitten ook
Verstappen (2004) en de Commissie Hammerstein (2005) de afschaffing van het nationaliteitsvereiste.

27-2-2008 16:35:57

38

Trendrapportage notariaat 2006

voor het hoger en wetenschappelijk onderwijs is in september 2002 ingevoerd. De Commissie Hoekstra (2005) houdt vast aan het vereiste van een
afgeronde universitaire masteropleiding notarieel recht voor de toegang
tot het notariële beroep.
Studenten die een hbo-bachelor recht hebben afgerond, dienen volgens
de commissie een schakeljaar met succes af te ronden om tot de WOmasteropleiding in het notariële recht te worden toegelaten (Commissie
Hoekstra, 2005).
Over de invloed die de BaMa-structuur op het notariaat zal hebben, is nog
weinig bekend. De meest recente gegevens over aantallen universitaire
studenten hebben betrekking op het collegejaar 2005/2006 (KSU, 2006) en
zijn in de tabellen 2 en 3 opgenomen.
Tabel 2

Totale aantallen universitaire studenten recht en notarieel
recht, 1999-2005

1999 / 2000
2000 / 2001
2001 / 2002
2002 / 2003
2003 / 2004
2004 / 2005
2005 / 2006

Rechtenstudenten

Studenten
notarieel recht

% Studenten
notarieel recht

22.998
22.289
22.576
27.416
27.868
28.519
28.841

886
875
831
809
881
936
1.023

3,9
3,9
3,7
3,0
3,2
3,3
3,5

Bron: KSU (2006)

Zowel in termen van absolute aantallen als wat betreft het aandeel op het
totale aantal rechtenstudenten is tussen september 1999 en september
2002 sprake van een daling in het aantal studenten notarieel recht. Vanaf
het collegejaar 2003/2004 is weer sprake van een stijging. Het absolute
aantal studenten notarieel recht ligt vanaf het collegejaar 2004/2005
boven het niveau van 1999/2000.
Tabel 3

1997 / 1998
1998 / 1999
1999 / 2000
2000 / 2001
2001 / 2002
2002 / 2003
2003 / 2004
2004 / 2005

Aantal afgestudeerden (notarieel) recht 1997-2005
Geslaagd rechten

Geslaagd
notarieel recht

% t.o.v. rechten

3.320
3.150
3.320
3.340
3.285
3.020
3.271
3.708

350
330
296
271
228
220
202
191

10,5
10,5
8,9
8,1
6,9
7,3
6,2
5,2

Bron: KSU

WODC 265_5.indd Sec7:38

27-2-2008 16:35:57

Continuïteit van het notariaat

39

Het aantal afgestudeerde studenten notarieel recht daalt vanaf 1997. In
2004/2005 is het laagste niveau van de afgelopen acht jaar bereikt. Het
absolute aantal studenten dat in het collegejaar 2004/2005 is afgestudeerd is met 45% gedaald ten opzichte van het collegejaar 1997/1998. Ook
indien het aandeel op het totale aantal afgestudeerde rechtenstudenten
in ogenschouw wordt genomen, is sprake van een sterke daling (5,2% in
2004/2005 t.o.v. 10,5% in 1997/1998).

Inhalers (afkomstig
uit andere jaren) die
de beroepsopleiding
hebben afgerond

145
170
142
109
98
61
87 *
97 **

Waarvan aantal
vrouwen

260
270
243
176
136
106
157
156

Opleiding afgerond

Waarvan aantal
vrouwen

1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006

In- en uitstroom beroepsopleiding, 1999-2006 (aantallen)

Begonnen aan
beroepsopleiding

Tabel 4

216
245
214
148
123
102

143
165
138
103
90
58

12
8
2
3
3
3

Bron: CPO
* De helft doet januari 2008 examen.
** Doen in 2008 en 2009 examen.

Na een jaarlijkse daling van het aantal kandidaat-notarissen dat
instroomt in de notariële beroepsopleiding, is sinds 2005 sprake van een
stijging. Het niveau van 1999 en 2000 is echter nog niet bereikt. Hoewel
de cijfers van tabel 3 niet direct met de cijfers van tabel 4 zijn te vergelijken is er een indicatie dat een deel van de studenten die in het notarieel
recht afstuderen niet voor een carrière in het notariaat kiest. De overgrote meerderheid van de kandidaat-notarissen die in de beroepsleiding
instroomt, rondt de opleiding ook af.
Overige mogelijkheden voor instroom
Instroom van nieuwe kandidaat-notarissen hoeft niet alleen voort te
komen uit het aantal studenten notarieel recht dat in Nederland afstudeert. Vanuit andere EU-lidstaten is ook instroom mogelijk,12 mits men
kennis heeft van het Nederlands recht en de Nederlandse taal machtig is
(artikel 6 Wna). EU-kandidaten die tot notaris willen worden benoemd,
12

WODC 265_5.indd Sec7:39

In de praktijk is dit alleen voorgekomen bij een Belgische kandidaat-notaris.

27-2-2008 16:35:57

40

Trendrapportage notariaat 2006

moeten over voldoende kennis van de kernvakken van het Nederlandse
notariaat beschikken. De kennis wordt door de gezamenlijke hoogleraren
notarieel recht getoetst. Indien de kennis toereikend is, wordt op grond
van de Wna een EG-verklaring afgegeven die toegang verschaft tot het
beroep van kandidaat-notaris.
Daarnaast is er de mogelijkheid van zij-instroom. Deze mogelijkheid kent
echter een drempel. De zij-instromer moet zes jaar fulltime als kandidaatnotaris op één of meer notariskantoren hebben gewerkt om in aanmerking te komen voor benoeming tot notaris. Dit blijkt een drempel te
vormen om in te stromen. Het werken in deeltijd wordt hierdoor ontmoedigd. Verlenging van de stageduur is immers het gevolg. Voor juristen uit
andere beroepsgroepen die hun carrière in het notariaat willen voortzetten, is dit ook een barrière. De Commissie Hammerstein beveelt aan
relevante werkervaring van juristen mee te laten tellen als stagetijd. Het
kabinet deelt het standpunt van de commissie.
Uitstroom kandidaat-notarissen
Het aantal kandidaat-notarissen is sinds 2001 aan het dalen (zie paragraaf
2.2.1, figuur 2). Uit de resultaten van een serie jaarlijkse exit-enquêtes
van de KNB onder kandidaat-notarissen blijkt dat vooral ervaren vrouwelijke kandidaat-notarissen het vak verlaten. De uitstromers zijn veelal
werkzaam geweest op middelgrote kantoren in de ringen Amsterdam en
Rotterdam en verlaten het vak met tussen de vier en de vijftien jaar werkervaring. Als belangrijkste redenen voor het verlaten van het vak worden
genoemd de hoge werkdruk, de ongunstige secundaire arbeidsvoorwaarden en het slechte management van het kantoor. De meeste kandidaatnotarissen vinden een nieuwe werkkring buiten het notariaat.
Uit recent onderzoek uitgevoerd in opdracht van de Commissie Kandidaat-notarissen, blijkt tevens dat 53% van de kandidaat-notarissen nog
steeds wel eens overweegt om uit het vak te stappen, tegenover 26% die
nooit heeft overwogen om uit te stromen (MICRA, 2006). Als argumenten
om uit het vak te stappen worden vaak genoemd de werkdruk, de balans
tussen werk en privé (22%), de secundaire arbeidsvoorwaarden, de zwaardere beroepsaansprakelijkheid en de spanning tussen publiek ambt en
marktwerking. Het beeld dat uit de enquête naar voren komt, vertoont
opvallende gelijkenissen met de ervaringen van de uitstromers. De meerderheid van de kandidaat-notarissen is positief over de inhoud van het
notariële werk en de sfeer op het kantoor. Het vak wordt door 87% als
boeiend ervaren. Ook vinden kandidaat-notarissen dat het vak aansluit
bij hun specifieke capaciteiten (77%) en hun persoonlijke ambities en
interesses (72%). Kritiek bestaat voor een groot deel op het salaris (41%),
de arbeidsvoorwaarden (59%), de mogelijkheid om te werken in deeltijd
(36%) en de werkdruk (46%) (MICRA, 2006).

WODC 265_5.indd Sec7:40

27-2-2008 16:35:57

Continuïteit van het notariaat

41

3.1.2 In- en uitstroom van notarissen
Nieuw benoemde notarissen sluiten zich bij voorkeur aan bij bestaande
kantoren. Ongeveer driekwart van de ingediende en goedgekeurde ondernemingsplannen hebben betrekking op kandidaat-notarissen die binnen
een bestaand kantoor tot notaris worden benoemd of kandidaat-notarissen die als notaris een nevenvestiging van een bestaand kantoor openen
(zie tabel 1, bijlage 4).
De hoogte van de investeringen, de risico’s die het starten van een eigen
kantoor met zich brengen en de kennis die nodig is op alle notariële
vakgebieden, vormen een blokkade voor kandidaat-notarissen om voor
zichzelf te beginnen. Dat het naar verhouding lage aantal nieuwe notariskantoren te wijten zou zijn aan de preventieve toetsing van de Commissie
van deskundigen notariaat, wijst de commissie zelf van de hand (Jaarverslag Cvdn, 2003).
De eerste trendrapportage (Ter Voert e.a., 2004) toont aan dat kandidaatnotarissen het opvolgen van een notaris in een solitaire vestiging en het
opstarten van een nieuwe vestiging het minst aantrekkelijk vinden. De
belangrijkste redenen die kandidaat-notarissen noemen, zijn de onzekerheden van de markt, beperkte mogelijkheden tot ruggespraak, investeringskosten, de moeilijke combinatie met ouderschap en de benodigde
brede kennis om full service te kunnen bieden. De voorkeur gaat uit naar
toetreding in bestaande maatschappen. Het betalen van goodwill vormt
echter een drempel om tot een bestaande maatschap toe te treden.
Geslacht
Een ander gevaar voor de continuïteit van de dienstverlening vormt het
gegeven dat er verhoudingsgewijs meer vrouwelijke studenten en kandidaat-notarissen zijn dan mannelijke.
Het aantal vrouwelijke kandidaat-notarissen in het notariaat stijgt. In
2002 was 56% van de kandidaat-notarissen vrouw (Vogels e.a., 2002),
in 2004 is dat percentage gestegen naar 58% en in 2007 naar 61% (zie
figuur 10). Vrouwelijke kandidaat-notarissen geven de voorkeur aan een
dienstverband in deeltijd en ervaren in vergelijking met hun mannelijke
collega’s meer belemmeringen om zich als notaris te vestigen (Vogels e.a.,
2002; Ter Voert e.a., 2004).Vrouwelijke kandidaat-notarissen ervaren onder
andere meer knelpunten in de combinatie ouderschap en ondernemerschap.
Indien er onvoldoende gelegenheid is om als notaris in deeltijd te werken,
kan dit tot aanbodproblemen leiden.

WODC 265_5.indd Sec7:41

27-2-2008 16:35:57

42

Trendrapportage notariaat 2006

Figuur 10 Percentage vrouwelijke kandidaat-notarissen, 2004-2007
61,5
60,8

61
60,5

percentage vrouwen

60

59,6

59,5

59,1

59
58,5

58,1

58
57,5
57
56,5
2004

2005

2006

2007

Bron: KSU (2007)

In figuur 11 zijn de aantallen mannelijke en vrouwelijke notarissen over
de afgelopen jaren weergegeven. Hieruit blijkt dat het aantal vrouwelijke notarissen in de loop der jaren wel stijgt, maar dat hun aandeel nog
beperkt is tot 13% in 2006.
Figuur 11 Totaal aantal mannelijke en vrouwelijke notarissen
(excl. kandidaat-notarissen), 1998-2006
13%

1.400

14%

12%
12%

1.200

11%

12%

10%
9%

1.000

10%

8%
800

8%
6%

6%

189

176

1.262

1.244

1.240

162

166
1.269

148
1.276

129

1.235

73

1.193

200

1.248

4%

111

400

1.240

6%

83

600

2002

2003

2004

2005

2006

0

2%
0%

1998

1999

2000

2001

Man
Vrouw
% vrouwen
Bron: KSU (2007)

WODC 265_5.indd Sec7:42

27-2-2008 16:35:57

Continuïteit van het notariaat

43

Figuur 12 In- en uitstroom (kandidaat-)notarissen, 2001-2006
250

aantallen

200

150

100

50

0
2001

2002

2003

In totaal

Uit totaal

In vrouw

Uit vrouw

In man

Uit man

2004

2005

2006

Bron: KNB

Uit figuur 12 blijkt dat de daling in het aantal instromers na een dieptepunt in 2004 zich niet verder doorzet. In 2006 is weer een stijging te zien
van het aantal kandidaat-notarissen en notarissen in het notariaat. Ook
zijn er na 2004 minder uittreders.
Zoals we al constateerden, neemt het aandeel vrouwelijke notarissen toe
en bedraagt in 2006 13%. In figuur 12 is te zien dat het aantal vrouwen dat
het notariaat instroomt groter is dan het aantal instromende mannen.
Maar ook het aantal vrouwen dat het notariaat verlaat is groter dan het
aantal mannen dat het vak verlaat. Ten opzichte van de voorgaande jaren
verlaten in 2006 minder vrouwen het beroep. Van de mannen treedt bijna
een gelijk aantal het beroep in als uit.
Toekomstig aanbod van notarissen
De leeftijdsverdeling van de huidige notarissen geeft een indicatie van het
aantal notarissen dat de komende jaren van rechtswege het ambt verlaat
vanwege het bereiken van de leeftijd van 65 jaar. De leeftijdsverdeling van
notarissen en kandidaat-notarissen staat in tabel 5 weergegeven.

WODC 265_5.indd Sec7:43

27-2-2008 16:35:58

44

Trendrapportage notariaat 2006

Tabel 5

Leeftijd notarissen en kandidaat-notarissen, 2006

t/m 30 jaar
31 t/m 35 jaar
36 t/m 40 jaar
41 t/m 45 jaar
46 t/m 50 jaar
51 t/m 55 jaar
56 t/m 60 jaar
61 t/m 65 jaar
66 jaar en ouder
Totaal

Aantal kandidaatnotarissen

%

574
729
419
174
73
54
53
41
2
2.119

27
34
20
8
3
3
3
2
0
100

Aantal
notarissen
0
40
226
297
247
210
305
149
1
1.475

%
0
3
15
20
17
14
21
10
0
100

Bron: KNB

Uit tabel 5 blijkt dat bijna een derde van de notarissen (31%, ofwel 454
notarissen) ouder is dan 55 jaar en dus binnen tien jaar verplicht moet
stoppen. Binnen 15 jaar bereikt meer dan de helft van de notarissen (56%)
de leeftijd van 65 jaar.
De aantallen en de leeftijdsverdeling van de kandidaat-notarissen laten
zien dat er in principe voldoende kandidaat-notarissen aanwezig zijn
om – bij gelijke marktomstandigheden – de uitstroom van notarissen op
te vangen.13 Hierbij is het essentieel dat kandidaat-notarissen ook daadwerkelijk de ambitie hebben om notaris te worden. Over de mogelijke
drempels die kandidaat-notarissen ervaren om notaris te worden, gaat de
volgende subparagraaf.
In het notariaat gaan stemmen op om de pensioengerechtigde leeftijd van
notarissen op te hogen om een eventueel tekort in het notariaat tegen te
gaan. De motie Van Vroonhoven-Kok is ook gericht op de verhoging van
de leeftijdgrens in het notariaat.14 De Commissie Hammerstein betoogt
echter dat de leeftijdsgrens zoals deze nu geldt voldoende is. Volgens de
commissie bestaat in het notariaat vooral behoefte aan waarnemende
notarissen (kandidaat-notarissen die de beroepsopleiding met succes
hebben afgerond en de werkzaamheden van de notaris kunnen overnemen als hij verhinderd is). De commissie beveelt aan de leeftijdsgrens
van waarnemende notarissen te verhogen van 65 naar 70 jaar (Commissie
Hammerstein, 2005).
In de nabije toekomst is ook een instroom te verwachten van notarissen
in dienstbetrekking. De Eerste Kamer moet zich nog buigen over het wetsvoorstel dat dit mogelijk moet maken.15
13
14
15

Of het aanbod van studenten notarieel recht voldoende is om de uitstroom van kandidaat-notarissen te
vervangen, is op basis van het dalend aantal afgestudeerden notarieel recht niet met zekerheid te zeggen.
Kamerstukken II, vergaderjaar 2004-2005, 23 706, nr. 66.
Kamerstukken II, vergaderjaar 2006-2007, 31 040, nr. 5.

WODC 265_5.indd Sec7:44

27-2-2008 16:35:58

Continuïteit van het notariaat

45

3.1.3 Drempels voor het toetreden tot het notariaat
Uit het door het Notariaat Magazine in samenwerking met de Commissie
Kandidaat-notarissen gehouden arbeidssatisfactieonderzoek van 2006,
blijkt dat 50% van de kandidaat-notarissen in de toekomst notaris wil worden, tegenover 16% die dat niet wil en 34% die het nog niet weet (MICRA,
2006). Van de 50% die notaris wenst te worden, wil 39% zich bij voorkeur
als zelfstandige notaris vestigen en 11% in dienstbetrekking. Redenen die
worden aangevoerd voor de wens om tot notaris benoemd te worden, zijn
de zelfstandigheid en verantwoordelijkheid voor het eigen werk, het aanzien, het vak, het ondernemerschap en het salaris. Redenen die worden
aangevoerd om van de benoeming als notaris af te zien, zijn het missen
van de capaciteiten om als ondernemer en manager op te treden, de wens
om een goede balans tussen werk en privé te houden en de verantwoordelijkheid en stress die het notariaat met zich brengt. Tevens wordt gewezen
op de noodzaak om op vele gebieden de kennis op peil te houden en de
geringe financiële perspectieven die het notarisbestaan biedt na de invoering van marktwerking (MICRA, 2006).

3.2 Bedrijfseconomische situatie van kantoren
De bedrijfseconomische situatie van notariskantoren wordt beïnvloed
door diverse factoren. De vraag naar notariële akten is onder meer afhankelijk van ontwikkelingen op de onroerendgoedmarkt, de hoogte van de
hypotheekrente, maatschappelijke ontwikkelingen (aantal huwelijken,
samenwonenden) en de bedrijvigheid in de samenleving (aantal nieuwe
bedrijven en uitgifte van aandelen). Daarnaast is de bedrijfsvoering van
het kantoor van belang, zoals de kosten voor personeel en huisvesting en
de mate van automatisering.
In de hiernavolgende paragrafen beschrijven we de omzet, kosten en
winst van notariskantoren. De analyses zijn gebaseerd op gegevens die
door het BFT zijn verstrekt (voor details, zie bijlage 2). Deze gegevens
hebben alleen betrekking op de bedrijfsresultaten. Niet direct kan hieruit worden afgeleid of een kantoor in financiële moeilijkheden verkeert.
Daarvoor zijn gegevens nodig over onder andere de vermogenspositie van
het kantoor, de betreffende notarissen en de mate waarin de notaris privé
geld onttrekt uit de onderneming ten opzichte van het resultaat en het
vermogen. Voor gegevens over het aantal kantoren of notarissen dat in een
risicovolle situatie verkeert, maken we daarom gebruik van de jaarverslagen van het BFT.

WODC 265_5.indd Sec7:45

27-2-2008 16:35:58

46

Trendrapportage notariaat 2006

3.2.1 Omzetontwikkelingen
Als de productiviteit wordt afgemeten aan de hand van het aantal akten
dat is gepasseerd per fte personeel, is tussen 2002 en 2005 sprake van een
stijging. Het aantal akten dat per personeelslid wordt afgehandeld, is in die
periode met 13% toegenomen (zie figuur 13 en tabel 2 bijlage 4). Het gemiddelde aantal akten per kantoor en per notaris is vooral tussen 2004 en 2005
gestegen. De productiviteit is dus toegenomen.
De netto-omzet is – na een daling in 2004 – in 2005 weer gestegen. De nettoomzet is het bedrag dat het kantoor bij cliënten in rekening heeft gebracht,
exclusief omzetbelasting minus de kosten die de notaris voor bepaalde diensten heeft moeten maken (bijvoorbeeld recherchekosten of kosten kadaster).
Aan de hogere standaarddeviatie in 2005 ten opzichte van voorgaande
jaren, kunnen we aflezen dat de verschillen tussen de kantoren in omzet
zijn toegenomen (zie bijlage 4 tabel 3).
Figuur 13 Aantal gepasseerde akten en netto-omzet, 2002–2005,
indexcijfers
115

indexcijfer 2002=100

110

105

100

95
2002

2003

2004

2005

Aantal akten per kantoor

Netto-omzet per kantoor

Aantal akten per fte notaris

Netto-omzet per fte notaris

Aantal akten per fte personeel
(incl. notarissen)

Netto-omzet per fte personeel
(incl. notarissen)

Bron: BFT, bewerking WODC, exclusief IDS-kantoren

Verschillen tussen ringen
Evenals in 2002 en 2003 is de gemiddelde omzet per notaris in 2004 en
2005 het hoogst in de ringen Rotterdam, Amsterdam en Den Haag. De ring
Dordrecht heeft zich in 2004 en 2005 gevoegd bij deze ringen met een hoge
omzet. De ringen met de laagste gemiddelde omzet per notaris zijn in 2004
en 2005 Almelo, Assen en Maastricht. In alle ringen, behalve Roermond, is

WODC 265_5.indd Sec7:46

27-2-2008 16:35:58

Continuïteit van het notariaat

47

de gemiddelde omzet per notaris tussen 2004 en 2005 gestegen (zie figuur 1
bijlage 4).
Deze gegevens komen overeen met de uitkomsten van tariefonderzoeken
(zie paragraaf 2.1) waaruit blijkt dat in de Randstad de tarieven hoger liggen
dan in de rest van het land.
Verschillen naar kantoorgrootte
Het zijn vooral de grote kantoren waar de gemiddelde omzet per notaris in
vergelijking met 1999 het sterkst is gedaald. De kleine en middelgrote kantoren laten de sterkste omzetstijging zien tussen 2004 en 2005 (zie figuur 14).
Figuur 14 Gemiddelde omzet per fte notaris naar kantoorgrootte,
1998-2005, indexcijfers
125
120

indexcijfer 1998=100

115
110
105
100
95
90
85
1998

1999

2000

2002

2003

2004

2005

1 t/m 10 fte
11 t/m 20 fte
Meer dan 20 fte
Bron: Gegevens 1998-2000 BNA (2002), Gegevens 2002-2005 BFT, bewerking WODC, exclusief IDSkantoren

3.2.2 Kosten
In figuur 15 staan de gemiddelde kosten van notariskantoren weergegeven
over de jaren 2002-2005. Het gaat hierbij om het totaal van personeels-,
kantoor-, huisvestings-, afschrijvings-, rente- en algemene kosten. Hieruit
blijkt dat de gemiddelde kosten tussen 2002 en 2003 iets zijn gedaald, maar
daarna in 2004 en vooral in 2005 zijn toegenomen.
De personeelskosten maken een belangrijk onderdeel uit van de totale
kosten. Onder die personeelskosten vallen salariskosten, sociale en
pensioenlasten (werknemers), en overige personeelskosten (zoals onkostenvergoedingen, cursussen). In figuur 16 zien we dat de totale kosten voor
57% bestaan uit de kosten voor personeel. In vergelijking met voorgaande
jaren is de kostenstructuur in 2005 nagenoeg gelijk gebleven.

WODC 265_5.indd Sec7:47

27-2-2008 16:35:58

48

Trendrapportage notariaat 2006

Figuur 15 Gemiddelde kosten notariskantoren (in euro x 1.000),
2002-2005
790
784

totale kosten (€ x 1.000)

780
770
760

753
752

750
740

745

730
720
2002

2003

2004

2005

Bron: BFT, bewerking WODC, cijfers exclusief IDS-kantoren

Figuur 16 Kostenstructuur notariskantoor in % van totale kosten, 2005
Rentelast
Afschrijvingen

3%

6%
Overige kosten
15%

Personeelskosten
57%
Kantoorkosten
10%

Huisvesting
9%

Bron: BFT, bewerking WODC, cijfers exclusief IDS-kantoren

3.2.3 Winstgevendheid
De kantoorwinst wordt berekend door totale kosten van het kantoor af te
trekken van de omzet van het kantoor. In figuur 17 zien we dat de gemiddelde kantoorwinst tussen 2003 en 2004 sterk is gedaald. Na 2004 is de
kantoorwinst weer gestegen, maar deze ligt nog wel onder het niveau van

WODC 265_5.indd Sec7:48

27-2-2008 16:35:58

Continuïteit van het notariaat

49

2003 (zie ook tabel 4 bijlage 4). Bij zowel kleine als grote kantoren heeft
deze daling en stijging van de kantoorwinst plaatsgevonden (zie figuur
18). Relatief gezien hebben de middelgrote kantoren vanaf 1998 de grootste
winstdaling en de grootste kantoren de kleinste winstdaling meegemaakt.
Figuur 17 Gemiddelde kantoorwinst, 2002-2005, indexcijfers
104
102
100

index 2002 = 100

98
96
94
92
90
88
86
84
2002

2003

2004

2005

Kantoorwinst
Kantoorwinst per fte notaris
Bron: BFT, bewerking WODC, cijfers exclusief IDS-kantoren

Figuur 18 Gemiddelde kantoorwinst naar kantoorgrootte, 1998-2005,
indexcijfers
140
130

index 1998 = 100

120
110
100
90
80
70
1998

1999

2000

2002

2003

2004

2005

1 t/m 10 fte werknemers (incl. notaris)
11 t/m 20 fte werknemers (incl. notaris)
meer dan 20 fte werknemers (incl. notaris)
Bron: Gegevens 1998-2000 BNA (2002), Gegevens 2002-2005 BFT (exclusief IDS-kantoren)

WODC 265_5.indd Sec7:49

27-2-2008 16:35:59

50

Trendrapportage notariaat 2006

Verschillen tussen ringen
De verschillen in gemiddelde winst per notaris tussen de ringen zijn klein
en statistisch niet significant. Hoewel er tussen de ringen wel significante
verschillen zijn in gemiddelde omzet per notaris en in gemiddelde kosten
per notaris, zijn er dus geen verschillen in winst. Dit komt omdat een hoge
gemiddelde omzet samengaat met hoge gemiddelde kosten en omgekeerd,
zodat de winstniveaus uiteindelijk niet veel van elkaar verschillen (zie
figuur 2 bijlage 4).
In verschillende ringen zijn in bepaalde periodes prijsvechters actief
geweest. Uit onderzoek van Vogels (2005) blijkt dat de prijsvechters veelal
een strakke kantoororganisatie hebben waarbij alles erop is gericht het
proces zo efficiënt mogelijk te laten verlopen. De notaris besteedt daarbij
veel zaken uit aan andere medewerkers. De goedkopere kantoren zijn
vaak ook de wat jongere kantoren met relatief jonge notarissen die een
lager inkomen hebben dan voorheen gebruikelijk. ICT wordt in toenemende mate gebruikt en het kostenbewustzijn is gegroeid (Vogels, 2005).
In tabel 5 staat het aantal kantoren weergegeven waarvan de liquiditeit en
solvabiliteit onvoldoende, matig dan wel goed is. Deze gegevens zeggen
iets over de mate waarin de kantoren in staat zijn op de korte en lange
termijn aan hun financiële verplichtingen te voldoen. In de verdeling van
kantoren naar liquiditeitspositie is niet veel veranderd tussen de jaren
2003 en 2005. De solvabiliteit van kantoren is minder geworden. Was in
2003 de solvabiliteit van 94% van de kantoren nog goed, in 2005 is dat
teruggelopen naar 85%. Zowel in 2004 als in 2005 zijn de kleine kantoren
(minder dan 10 fte) relatief oververtegenwoordigd onder de kantoren met
onvoldoende liquiditeit en solvabiliteit. Ook vallen zowel in 2004 als 2005
relatief veel kantoren uit de ring Alkmaar in deze categorie.
Tabel 6

Aantal kantoren naar liquiditeit en solvabiliteit per fte
notaris, 2002-2005
Liquiditeit

Minder dan € 0 (onvoldoende)
€ 0 t/m € 50.000 (matig)
Meer dan € 50.000 (goed)
Aantal kantoren

2002
%
5
7
87
639

2003
%
4
9
87
645

2004
%
7
11
82
714

Solvabiliteit
2005
%
7
8
85
726

2002
%
0
7
94
495

2003
%
2
6
92
531

2004
%
7
9
84
714

2005
%
5
10
85
726

Bron: BFT, bewerking WODC, cijfers exclusief IDS-kantoren

Het BFT concludeert in haar jaarverslag 2005 dat het notariaat in het algemeen financieel gezond is. In 2004 en 2005 staat ongeveer 2% van de notarissen onder verscherpt toezicht en ongeveer 9% onder oplettend toezicht.

WODC 265_5.indd Sec7:50

27-2-2008 16:35:59

4 Kwaliteit van het notariaat
In dit hoofdstuk worden de kwaliteit en integriteit van de dienstverlening
vanuit verschillende invalshoeken belicht. We gaan in op de institutionele kwaliteits- en integriteitsborging, de ontwikkelingen in de kwaliteit
van de notariële dienstverlening, de ontwikkelingen in het notariële toezichtstelsel en de ontwikkeling van klachten en tuchtrechtzaken (externe
kwaliteitsborging).
Concreet worden de volgende vragen in dit hoofdstuk beantwoord:
Hoe is de stand van zaken en welke ontwikkelingen doen zich voor op het
gebied van kwaliteit?
– beroepsethiek;
– kwaliteitsborging;
– klachtenbehandeling en resultaten toezicht.

4.1 Ontwikkelingen in de kwaliteit en beroepsethiek van het notariaat
De kwaliteit van de notariële diensten en het beroepsinteger handelen
van notarissen zijn belangrijke pijlers voor het publieke vertrouwen in
het notariaat. Daar waar voorheen blind werd gevaren op het gezag dat
het notariaat uitstraalde, staan notarissen tegenwoordig midden in de
maatschappij en moeten zij hun toegevoegde waarde, kwaliteit en integer
handelen aantonen.
Het notariaat is in de periode 2004 tot en met 2006 veelvuldig in de publiciteit gekomen en niet altijd op een positieve wijze. Vragen zijn gerezen
naar de betrokkenheid van notarissen bij misstanden op de markt voor
handel in onroerende zaken, bij het verlenen van diensten in het ondernemingsrecht en bij het aanwenden van de aan hen toevertrouwde gelden
van derden. Ook is de rol van de notaris bij het verlenen van diensten aan
dementerende personen in de media aan de orde geweest. Daarnaast zijn
– ook vanuit de beroepsgroep zelf – vraagtekens gesteld ten aanzien van
de verenigbaarheid van de toegenomen marktwerking in het notariaat
met de notariële beroepsregels en het bieden van diensten van een goede
kwaliteit.
Betrokkenheid van notarissen bij fraude in de vastgoedhandel
Het onderzoek van Bovenkerk (2005) en dat van Ferwerda, De Vries Robbé
en Van de Bunt (2007) brengen helder in kaart welke vormen de betrokkenheid van notarissen bij malafide vastgoedpraktijken kan aannemen.
Notarissen zijn zich volgens Van de Bunt onvoldoende bewust hoe hun
dienstverlening misbruikt kan worden door kwaadwillende derden. In
Nederland is sprake van een verstrengeling van de vastgoedsector met
de georganiseerde misdaad, waarbij notarissen onmisbaar zijn voor het
frauduleus handelen van criminele organisaties (Ferwerda e.a., 2007;
Lankhorst e.a., 2004; Van de Bunt, 1996). De mate waarin de notaris

WODC 265_5.indd Sec8:51

27-2-2008 16:35:59

52

Trendrapportage notariaat 2006

betrokken is bij malafide activiteiten loopt van naïviteit, via onoplettendheid en nalatigheid tot medeplichtigheid (Bovenkerk, 2005). Malafide
activiteiten waarbij het optreden van de notaris een rol kan spelen, zijn
activiteiten die verband houden met de exploitatie van onroerende zaken,
zoals het passeren van de benodigde akten in verband met ABC-transacties en verkoopcarrousels en het meewerken aan belastingontduiking en
hypotheekfraude.
ABC-transacties zijn transacties waarbij een pand achtereenvolgens
wordt verkocht van A aan B, van B aan C en waarbij uiteindelijk direct
geleverd wordt van A aan C. In een normaal scenario is B een handelaar
die optreedt als tussenpersoon. Het uitgangspunt is daarom dat slechts bij
een beperkt aantal ABC-transacties sprake is van dubieuze motieven. Dit
is het geval indien ABC-transacties worden gebruikt om onroerende zaken
buiten zicht te kunnen exploiteren, de prijs van onroerende zaken disproportioneel op te drijven, belasting te ontduiken of zwart geld wit te wassen
(Ferwerda e.a., 2007). De verkoop vindt dan slechts in schijn plaats. Partijen A, B en C zijn elkaar bekend en behoren tot dezelfde organisatie. Een
bijzondere categorie is de ABC-transactie betreffende panden die op de
veiling worden verkocht. Partijen maken gebruik van een vervalste hypotheekaanvraag, waarna het pand op de veiling wordt verkocht als niet
wordt voldaan aan de betalingsverplichtingen. Op de veiling wordt het
pand vervolgens gekocht door een stroman die op zijn beurt een vervalste
hypotheekaanvraag indient. Zodra na enkele maanden niet wordt voldaan
aan de betalingsverplichtingen wordt hetzelfde pand weer op de veiling
verkocht. Deze ABC-transacties vinden veelal plaats binnen besloten
gemeenschappen. De personen binnen deze gemeenschappen zijn aan
elkaar gerelateerd op basis van etniciteit, verwantschap of vriendschap.
De rol van de notaris is onmisbaar bij het aanwenden van ABC-activiteiten in de vastgoedhandel.
In de praktijk wordt gefraudeerd met hypotheekaanvragen door het
gebruik van vervalste identiteitspapieren, vervalste loon- en inkomensgegevens dan wel onjuiste of vervalste taxatierapporten. De notaris die
verzuimt een degelijke controle uit te voeren dan wel blind vaart op zijn
ministerieplicht zonder zich af te vragen of er gegronde redenen zijn voor
dienstweigering, werkt (met of zonder opzet) mee aan hypotheekfraude.
Van belastingfraude in de onroerendgoedpraktijk is ten slotte sprake
indien de notaris bedragen in de akte opneemt die niet overeenkomen
met wat partijen zijn overeengekomen. Bedragen worden dan contant
betaald, waardoor gebruik kan worden gemaakt van zwart geld. Tevens
besparen partijen op deze wijze inkomens- en overdrachtsbelasting.
Belastingontduiking in deze vorm is alleen mogelijk indien de notaris, die
bekend is met het tarief dat in werkelijkheid tussen partijen is overeengekomen, meewerkt aan het vermelden van een lager bedrag in de akte.

WODC 265_5.indd Sec8:52

27-2-2008 16:35:59

Kwaliteit van het notariaat
Kwaliteit

53

Ferwerda, e.a.(2007) hebben kritiek op de houding van notarissen bij het
optreden in het onroerendgoedrecht. De controle door notarissen bij de
aanvraag van hypotheken en de overdracht van onroerende zaken, schiet
in hun ogen tekort. Het verbaast de onderzoekers hoe notarissen hun
verantwoordelijkheden afschuiven met een beroep op de verantwoordelijkheden van andere actoren in de vastgoedhandel (de neutralisatietechniek in de terminologie van Sykes & Matza, 1957), zich beroepen op het
feit dat geen schade wordt geleden (de legitimatietechniek in de terminologie van Sykes & Matza) of zich verschuilen achter de open normen van
de dienstweigeringregels. Daarbij functioneert de notaris eerder als een
passieve Angelsaksische stempelaar, dan als een actieve Latijnse notaris
met een onderzoeksplicht.
In 2007 is in Nederland tien miljoen euro schade geleden door hypotheekfraude met Nationale Hypotheek Garantie hypotheken. Het vermoeden
bestaat dat hypotheekfraude in de commerciële markt een veel groter
bedrag aan schade oplevert. De controlerende, signalerende en informerende taak van notarissen – de zogenoemde poortwachters- of signaleringsfunctie van de notaris (Van de Bunt, 1996) – is van groot belang bij
het tegengaan van hypotheekfraude. Ook de tuchtrechter stelt de signaleringsfunctie van de notaris in het onroerendgoedrecht centraal.16
De KNB heeft een onderzoek ingesteld naar het meewerken aan of faciliteren van ongeoorloofde ABC-transacties door enkele notarissen in Den
Haag en Rotterdam. Tegen vier notarissen is een klacht ingediend bij de
kamer van toezicht.17 De KNB is ook met diverse organen in overleg om
misstanden in de handel in vastgoed te inventariseren en waar nodig
tegen te gaan. Zo zijn op verzoek van het Contactorgaan Hypothecair
Financiers (CHF) in 2006 de nieuwe algemene voorwaarden voor executieveilingen en de notariële beleidsregels voor executieveilingen (Golden
Rules voor veilingen) van kracht geworden. Ook werkt de KNB aan een
beleidsregel geënt op het optreden van notarissen bij ABC-transacties.
Het financiële beheer van gelden van derden
De bevindingen van het onlangs verschenen onderzoek van Van Dijken,
Berdowski en Eshuis (2007) verschaffen inzicht in hoe notarissen omgaan
met de in het kader van hun functie ontvangen gelden van derden.
Jaarlijks bedragen de saldi van de kwaliteits- ofwel derdenrekeningen van
advocaten, notarissen en deurwaarders acht miljard euro, waarvan 96%
door notarissen wordt beheerd. Het belang dat gemoeid is met het goed
functioneren van het financiële beheer van de derdengelden is dus groot.
De onderzoekers constateren echter dat een aantal notarissen nalatig,

16
17

WODC 265_5.indd Sec8:53

Hof Amsterdam 23 februari 2006, nr. 1083/2005 (LJN AV3044) en kamer van toezicht Rotterdam, 15 mei
2006, 25/05, 24/05 en 26/05.
Zie Notariaat Magazine, 2007, nr. 3, p. 31.

27-2-2008 16:35:59

54

Trendrapportage notariaat 2006

slordig en onwetend is bij de naleving van de financiële beroepsregels
en dat vaak geen sprake is van een scherpe scheiding tussen de derdenrekeningen en de andere rekeningen van de notarissen. Omissies doen
zich voor omdat gelden ten onrechte op verkeerde rekeningen terechtkomen, waardoor een negatieve bewaringspositie van de derdengelden kan
ontstaan. De onderzoekers menen dat de kans op fraude bestaat, omdat
geen sprake is van een grondige en regelmatige kantoorcontrole op de
bewaringspositie. Ze leggen de nadruk op het belang van regelmatige
en degelijke controles van de derdenrekeningen op kantoorniveau en de
voorlichting van cliënten over deze rekeningen.
Beroepsregels versus marktinitiatieven
Sinds de versterking van marktwerking in het notariaat zijn diverse
marktinitiatieven ontwikkeld, zowel door notarissen als externe marktpartijen. In het notariële veld en vanuit de KNB zijn vragen gerezen over
de verenigbaarheid van deze marktinitiatieven met de notariële wet- en
regelgeving. In 2005 heeft de KNB de beleidsregel ‘adverteren via verwijzers’ uitgevaardigd, die de notarissen verbiedt ‘via gegevensdragers
van, dan wel samen met een specifieke verwijzer of groep van verwijzers,
al dan niet tegen betaling, wervende publiciteit te bedrijven of te doen
bedrijven’. De KNB controleert op de naleving van de beleidsregel en heeft
de notarissen die zich schuldig maken aan het adverteren in kranten van
vooral makelaars, gesommeerd zich aan de beleidsregel te houden.
Daarnaast is in 2006 het Meldpunt Ongewenste Marktinitiatieven (MOM)
in het leven geroepen. Op basis van de meldingen die binnen zijn gekomen, is de KNB in gesprek gegaan met de notarissen tegen wie de meldingen gericht waren. De KNB heeft bij de kamers van toezicht klachten
ingediend tegen de Postbank Notarisservice, de Notaris Service Nederland en het arrangement van Actus Notarissen met andere (Rotterdamse)
Notarissen (KNB-jaarverslag 04/05). De behandeling van deze klachten
door de tuchtcolleges komt in paragraaf 4.3.3 aan de orde.
Het is nog niet altijd helder welke marktinitiatieven al dan niet strijdig
zijn met de notariële regels. Op dit moment zijn er onder andere verschillende arrangementen tussen notarissen en andere dienstverleners. Als
voorbeelden kunnen worden genoemd de samenwerking tussen de
Vereniging Eigen Huis en Actus Notarissen, de overeenkomst tussen De
Hypotheker en Formaat Notarissen en de samenwerking tussen Rabobank Twente en de kantoren Hofsteenge & Wesseling, KienhuisHoving,
Mollink Wünsch, Cohen De Jong van Lier & Huiskes, Meijling & Wiechers
en Suwijn (KSU, 2006, p. 12). Ook het marktinitiatief Intermediaris is nog
altijd actief, nadat Intermediaris met succes de KNB voor de rechter had
gedaagd.
Kwaliteit versus concurrentie
In het notariaat heerste de angst dat de versterking van de marktwerking de kwaliteit van de notariële dienstverlening negatief zou beïn-

WODC 265_5.indd Sec8:54

27-2-2008 16:35:59

Kwaliteit van het notariaat
Kwaliteit

55

vloeden. Kort na de versterking van de marktwerking werd het notariaat
geconfronteerd met de fluctuatie van notariële tarieven, waarbij het
aanbieden van diensten onder de kostprijs niet werd geschuwd. In enkele
delen van het land – vooral in het Gooi en Drenthe – ontstond een ware
prijsvechterij (DGN, 2004). Het vermoeden bestond dat de prijsvechters ter
wille van het beperken van de kosten en het maximaliseren van de omzet,
zouden inboeten aan de kwaliteit.
In 2005 is de relatie tussen concurrentie en de kwaliteit van de notariële
dienstverlening onderzocht door Nahuis en Noailly. Zij hebben de kwaliteit
van notarisdiensten gemeten aan de hand van de tevredenheid van cliënten en het aantal fouten bij het Kadaster. Tussen 1995 en 2003 is het aantal
fouten toegenomen en daarmee de notariële kwaliteit afgenomen, volgens
de onderzoekers. De toename van fouten verklaren ze deels uit de toename
aan concurrentie. De notarissen die in 2003 actief waren in een monopoliemarkt maakten minder fouten in 2003 dan notarissen in concurrerende
markten. In 1995 was juist het omgekeerde het geval. Notarissen werkzaam in een monopoliemarkt maakten meer fouten dan hun collega’s die
concurrentie hadden te duchten van andere notarissen in de buurt.
Als commentaar op de bevindingen van Nahuis en Noailly stelt de
Commissie Hammerstein dat de onderzoekers niet gedifferentieerd hebben
naar het type fouten dat het Kadaster registreert. Ook minder ingrijpende
correcties, zoals het corrigeren van kennelijke schrijffouten, zijn in de
telling van Nahuis en Noailly betrokken. Tevens is de concurrentie gemeten
op basis van de aanwezigheid van andere notariskantoren in de vestigingsplaats van notarissen. Geen rekening is gehouden met prijsconcurrentie,
noch met de concurrentie van notarissen buiten de vestigingsplaats, terwijl
dit juist de vormen van concurrentie zijn die na 1999 in het notariaat zijn
ingetreden. De Commissie Hammerstein heeft vervolgens onderzoek laten
verrichten door het EIM (Vogels, 2005) naar de effecten van prijsconcurrentie in het notariaat op de kwaliteit van de notariële dienstverlening.
De bevindingen van het EIM wijzen niet op een aantoonbaar kwaliteitsverschil tussen de zogenoemde prijsvechters en andere notarissen. Indien de
geregistreerde fouten bij het Kadaster (gedifferentieerd naar de aard van de
fouten) en het aantal bij het CTR ingeschreven testamenten in ogenschouw
worden genomen, bestaat geen noemenswaardig verschil tussen de
dienstverlening door de prijsvechters en andere notarissen. Prijsvechters
maken evenveel fouten in de registratie bij het Kadaster en zij stellen net
zoveel akten op in het personen- en familierecht als andere notarissen. De
notariële rechercheplicht wordt niet bewust ingeperkt (Vogels, 2005). Prijsvechters kunnen, volgens Vogels, lagere tarieven hanteren, omdat ze als
nieuwkomer de huisvestingskosten laag houden, relatief jonge (dus goedkope) krachten in dienst nemen en ICT-mogelijkheden optimaal benutten.
Ze hebben de dienstverlening gestroomlijnd (strakke tijdschema’s, basale
dienstverlening, meer e-mail dan telefoonverkeer, geen tweede kopje
koffie), waardoor zij relatief efficiënt en kostenbesparend kunnen werken.

WODC 265_5.indd Sec8:55

27-2-2008 16:35:59

56

Trendrapportage notariaat 2006

Het belangrijkste verschil met de gevestigde notarissen is misschien dat
prijsvechters genoegen nemen met een lager honorarium. Ook de zakelijke
relaties van het notariaat zien geen verschil in kwaliteit tussen de prijsvechters en andere notarissen. Van de zakelijke relaties is 80% tevreden met het
notariële product van de prijsvechters. De zakelijke relaties staan daarnaast
positief tegenover marktwerking en menen dat het kwaliteitsniveau van het
notariaat ook in een marktgerichte omgeving op peil blijft.
Op basis van deze bevindingen concludeert Vogels dat er geen concrete
aanwijzingen zijn dat de kwaliteit van de notariële dienstverlening en de
integriteit binnen de beroepsgroep achteruit gaan. Maar hij constateert wel
dat door de toegenomen concurrentie meer dan voorheen de grenzen van
de bestaande regels en normen zijn opgezocht. Er mag dan geen sprake zijn
van een onaanvaardbare vermindering van kwaliteit, wel zijn er aanwijzingen voor een verschraling van de kwaliteit. Prijsvechters besparen op
tijd en laten de informatie- en adviestaak achterwege om scherp te kunnen
concurreren. Het onderzoek geeft echter geen informatie over de naleving
van de informatieplicht of het bieden van een hoogstaande vakinhoudelijke
kwaliteit. Dit laatste kan volgens Vogels (2005) alleen inzichtelijk worden
gemaakt door dossieronderzoek.
De Commissie Hammerstein concludeert dat zij over de ambtelijke ethiek
geen eenduidig beeld kan schetsen. Enerzijds worden signalen gehoord
dat sommige notarissen de grenzen van de ethiek van het ambt opzoeken,
anderzijds heeft de commissie geen harde aanwijzingen gevonden dat de
kwaliteit van de dienstverlening tekort zou schieten. Wel bestaat de vrees
dat door de concurrentie hier en daar van verschraling van kwaliteit sprake
is. De commissie acht het wenselijk dat nader onderzoek wordt gedaan naar
de kwaliteit en de integriteit van de notariële dienstverlening.

4.2 Kwaliteitsborging
4.2.1 Kwaliteitsbeleid KNB
Het kwaliteitsbeleid van de KNB is van oorsprong gericht op het bevorderen
van de vakinhoudelijke kwaliteit en de professionele integriteit van notarissen. In 1996 heeft de KNB tevens de lijnen uitgezet voor beleid ter stimulering van de kwaliteit van de notariële dienstverlening en van de notariële
kantoororganisatie.
Het kwaliteitstoezicht op de kantoororganisatie is gebaseerd op de in 1996
geïntroduceerde kwaliteitsnorm van de KNB. Op basis van vrijwilligheid
kunnen kantoren een kwaliteitszorgsysteem invoeren met het doel de
organisatie van het kantoor beter te stroomlijnen. De kwaliteitsnorm bevat
aanwijzingen voor de kantoorinrichting, het aanvaarden van opdrachten,
het uitvoeren van de opdrachten, het passeren van de akten en de nazorg.
Op basis van de kwaliteitsnorm is een model opgesteld, dat kantoren
kunnen aanpassen aan hun eigen situatie.

WODC 265_5.indd Sec8:56

27-2-2008 16:36:00

Kwaliteit van het notariaat
Kwaliteit

57

Notariskantoren die op basis van de kwaliteitsnorm een kwaliteitszorgsysteem op kantoorniveau hebben ingevoerd, kunnen zich vrijwillig opgeven voor een kantooraudit. Door de KNB opgeleide en erkende auditoren
voeren de audit uit. Bij een succesvolle audit krijgen de kantoren een kwaliteitscertificaat dat drie jaar geldig is.
De bewaking van de integriteit van notarissen is op dit moment gebaseerd
op het tuchtrecht (zie verder paragraaf 4.3). De KNB is voornemens ook
preventief op de vakinhoudelijke professionaliteit en integriteit van notarissen toezicht te houden. Dit toezicht zal verplichtend van karakter zijn.
De uitgangspunten voor het integriteitstoezicht zijn:
– de toetsing van de vakinhoudelijke professionaliteit en kennis van notarissen aan de hand van op notarissen van toepassing zijnde wet- en
regelgeving;
– het in het leven roepen van een ‘vliegende brigade’ van de KNB, die bij
misstanden of vermoeden daarvan nader onderzoek naar een notaris of
een notariskantoor kan instellen;
– de vliegende brigade kan ook uit eigen beweging onderzoek gelasten op
basis van signalen uit het werkveld;
– bij gebleken misstanden wordt een klacht ingediend bij de kamer van
toezicht;
– door de overheid wordt stelseltoezicht georganiseerd op het integriteitstoezicht van de KNB.
De verwachting is dat begin 2008 de bewaking van de vakinhoudelijkheid
en integriteit van notarissen operationeel zal zijn.
Een onderdeel van het integriteitstoezicht is begin 2007 van start gegaan.
Auditoren (notarissen en kandidaat-notarissen) die door het BFT zijn opgeleid, zien door middel van intercollegiale toetsing toe op de naleving van de
Wet Identificatie bij dienstverlening (Wid) en de Wet Melding Ongebruikelijke Transacties (Wet MOT). Notariskantoren dienen jaarlijks een rapportage uit te brengen bij de KNB over de naleving van de Wid en de Wet MOT.
De auditoren kunnen op basis van een willekeurige selectie van de jaarlijkse verklaringen kantoorbezoeken afleggen, om vast te stellen of de regelgeving wordt opgevolgd. Tijdens het kantoorbezoek kunnen de auditoren
de juistheid van de informatie uit de verklaring en de juiste toepassing van
vigerende kantoorregelingen verifiëren, mede door inzage in cliëntendossiers. De auditoren zullen de resultaten van het onderzoek rapporteren aan
het Auditbureau van de KNB. Het BFT kan steekproefsgewijs de anonieme
rapporten inzien.18 Indien actie vereist is, kan de anonimiteit van de
rapporten door de KNB worden doorbroken.
18

WODC 265_5.indd Sec8:57

Voor één jaar zal het BFT zijn claim op inzage van dossiers laten vallen. Dit arrangement is geldig tot
januari 2008 en kan worden doorbroken indien door de tuchtrechter, de bestuursrechter of de civiele
rechter de claim van het BFT op inzage wordt gehonoreerd (‘Toezicht: de stand van zaken’, Notariaat
Magazine, december 2006, nr. 12, p. 11).

27-2-2008 16:36:00

58

Trendrapportage notariaat 2006

4.2.2 Toezicht
Toezichthouders
Acht verschillende instanties zijn belast met de kwaliteitsborging of het
toezicht op (aspecten van) de notariële dienstverlening. Drie instanties
zijn direct betrokken bij de kwaliteitsborging en naleving van beroepsregels en verordeningen. Het Bureau Financieel Toezicht en de kamers van
toezicht zien rechtstreeks toe op de naleving van de notariële beroepsregels, zoals vervat in de Wet op het notarisambt en in verordeningen van
de KNB. De KNB is verantwoordelijk voor het bevorderen van een goede
beroepsuitoefening door de leden en hun vakbekwaamheid, evenals de
zorg voor de eer en het aanzien van het notarisambt (artikel 61 Wna). De
overige vijf instanties zijn niet rechtstreeks betrokken bij de naleving van
beroepsregels en verordeningen.
De ringvoorzitter is bevoegd om declaratiegeschillen te behandelen
(artikel 55 lid 2 Wna). De overige vier instanties (minister van Justitie, de
Kroon, de inspectie van de registratie en successie, de Nationale ombudsman) zien toe op zelfregulering door de KNB dan wel op de naleving van
andere wetgeving.
Daarnaast kan het notarieel handelen worden getoetst door een competente rechter in civiele, strafrechtelijke en fiscale aansprakelijkheidszaken.
Ontwikkelingen in het notariële toezichtsstelsel
In 1997 constateerde de Commissie Van Delden dat het toezicht op het
notariaat verbrokkeld is, niet geënt is op klachten van consumenten, niet
voldoet aan de eisen van het EVRM, teveel het accent legt op repressie
in plaats van preventie en gebrekkig wordt geregistreerd. De Commissie
herhaalt in haar aanbevelingen de noodzaak voor de instelling van een
Inspectie voor het notariaat, zoals Kok al in zijn proefschrift in 1971
bepleitte. Kok opteerde voor de introductie van een beroepsbreed kwaliteitszorgsysteem, om het toezicht ook preventief te laten functioneren.
Tevens stelt de Commissie een hervorming van het tuchtprocesrecht voor,
waarbij het arsenaal aan sancties toeneemt en het toezicht meer cliëntvriendelijk wordt. Ook bepleit de Commissie het toekennen aan de toezichthouders van voldoende bevoegdheden en middelen om de taken naar
behoren te kunnen uitoefenen.
Anno 2006 constateert de Commissie Hammerstein dat de situatie die
de Commissie Van Delden schetste voor een groot deel nog steeds geldt.
Van een beroepsbreed geïmplementeerd kwaliteitszorgsysteem bevorderd
en bewaakt door de KNB is geen sprake. Evenmin van extern preventief toezicht door een daarvoor speciaal toegeruste externe instantie.
De consumentvriendelijkheid is bovendien geen aandachtspunt in het
huidige toezichtbestel. De Commissie Hammerstein brengt daarom de
aanbevelingen van de Commissie Van Delden in herinnering en voegt

WODC 265_5.indd Sec8:58

27-2-2008 16:36:00

Kwaliteit van het notariaat
Kwaliteit

59

daaraan toe: het ontkoppelen van het tuchtrecht en het toezicht, evenals
het verminderen van het aantal toezichthouders en tuchtcolleges (tot
vijf). Ook adviseert de commissie om de toegankelijkheid van de tuchtrechtelijke uitspraken te verbeteren door het instellen van een annotatiecommissie. Bovendien onderkent de commissie dat het de huidige
toezichthouders aan bevoegdheden ontbreekt om daadkrachtig toezicht
te houden. De bevoegdheden van het BFT voor inzage in dossiers, evenals
de handhavingsmogelijkheden van de ringvoorzitter indien zijn oordeel
in een declaratiegeschil niet wordt opgevolgd, zijn niet wettelijk geregeld
en leiden in de praktijk tot een lacune in het toezichtbestel. De commissie
bepleit daarom om meer bevoegdheden van de toezichthouders wettelijk
vast te leggen.
Een jaar later constateert het IOO dat zich omissies voordoen in het financiële toezicht van notarissen (Van Dijken, Berdowski & Eshuis, 2007). De
onderzoekers wijzen op de dynamiek van de branche en het gedrag van
de beroepsbeoefenaren als bronnen voor de omissies in het financiële
toezicht. Nieuwe kantoren, fusies tussen kantoren en de in- en uittreding
van notarissen leiden tot een zich sterk bewegende markt. Beroepsbeoefenaren zijn meer gericht op het bewaken van de marktpositie en
hebben minder oog voor de financiële regels waar zij aan moeten voldoen.
De onderzoekers constateren dat het financiële toezicht door het BFT naar
behoren functioneert. Zowel het BFT als de notarissen zijn echter niet
tevreden over het trage en weinig consistente sanctiebeleid van de notariële tuchtcolleges. De aanbevelingen van de onderzoekers strekken tot het
aanscherpen, standaardiseren en coördineren van de tuchtrechtspraak,
waarbij de alertheid en snelheid aanzienlijke verbetering behoeven.
Op de aanbevelingen van de Commissie Hammerstein en de onderzoekers
van het IOO heeft de minister van Justitie gereageerd met de mededeling
dat hij streeft naar een totale herziening van het notariële toezicht- en
tuchtrechtbestel, waarbij preventief toezicht een belangrijke plaats zal
innemen. Daartoe zijn in de eerste plaats arrangementen getroffen met
de KNB. Voor de grondige herziening van het tuchtrecht en toezicht
heeft de minister gewacht op de aanbevelingen van de Werkgroep Tuchtrecht (Commissie Huls, 2006) die belast is met het uitstippelen van de
beleidsuitgangspunten voor het wettelijk geregeld tuchtrecht (Kamerstukken II, 2006-2007, 23 706, nr. 73; Kamerstukken II, 2004-2005, 23 706,
nr. 59). De commissie Huls concludeert dat het tuchtrecht- en toezichtbestel ten eerste meer geënt moet worden op de cliënt. De commissie acht
het wenselijk dat voor elke beroepsgroep één onafhankelijk loket wordt
ingesteld dat bevoegd is alle klachten van cliënten te registreren en deze
door te verwijzen naar de instantie die het beste in staat is de klacht van
de cliënt af te handelen. De cliënt moet daarnaast – ongeacht de grondslag waarop het handelen van de beroepsbeoefenaar berust – een klacht

WODC 265_5.indd Sec8:59

27-2-2008 16:36:00

60

Trendrapportage notariaat 2006

kunnen indienen over het beroepsmatig handelen van de beroepsbeoefenaar. Daarom beveelt de commissie een ongedeeld tuchtrecht aan,
waarbij geen onderscheid wordt gemaakt tussen de werkzaamheden die
betrekking hebben op het domeinmonopolie en de werkzaamheden die
hier buiten vallen. Ook moet elke beroepsgroep over een onafhankelijke
klachtencommissie beschikken, die de klachten kan afhandelen die niet
onder de tuchtnorm vallen (bijvoorbeeld bejegeningsklachten). Het moet
ook mogelijk worden een klacht in te dienen tegen een groep beroepsbeoefenaren die in teamverband werkt.19 De tuchtrechter moet daarnaast
een gelimiteerde vorm van schadevergoeding aan cliëntklagers kunnen
toekennen (tot 10.000 euro). De commissie beveelt ook aan om griffierecht te heffen. De drempel tot het indienen van klachten moet echter niet
onnodig worden verhoogd. Vandaar dat de commissie aanbeveelt om het
griffierecht aan die klagers te vergoeden van wie de klacht gegrond wordt
bevonden.
Ten tweede behoeft het tuchtrecht volgens de commissie meer stroomlijning. De commissie beveelt aan tuchtrecht en toezicht te scheiden,
zodanig dat de tuchtcolleges voldoen aan de eisen van het EVRM. De
tuchtcolleges die thans toezichthoudende taken hebben, moeten van
deze taken worden ontdaan. Het tuchtrecht zou ook geconcentreerd
moeten worden bij maximaal vijf competente tuchtcolleges. De commissie acht het bovendien van groot belang dat de tuchtrechtelijke kennis
onder de leden beroepsgenoten en de tuchtrechters op peil wordt gebracht
en gehouden. Daartoe is de toegankelijkheid van de uitspraken onontbeerlijk. De commissie beveelt aan om alle tuchtrechtelijke uitspraken
te publiceren op een website op dezelfde leest geschoeid als de website
rechtspraak.nl.
Bij het schrijven van deze rapportage moet het kabinet nog op het advies
van de Commissie Huls reageren.

4.3 Klachtenbehandeling en resultaten van toezicht
Klachten tegen notarissen kunnen via meerdere routes worden ingediend.
Cliënten kunnen klachten bij het betreffende notariskantoor indienen of
voorleggen aan de KNB. Cliënten kunnen zich met hun klacht ook rechtstreeks wenden tot een van de toezichthouders. Klachten kunnen daarnaast door toezichthouders worden ingediend. Ook notarissen hebben de
bevoegdheid om klachten over hun collega’s in te dienen (bij de KNB of
de Kamers van Toezicht). Naar schatting heeft één op de vijf notarissen
te maken met klachten van cliënten, toezichthouders en (incidenteel) het

19

De commissie is er echter geen voorstander van om rechtspersonen onder het bereik van het
tuchtrecht te brengen, omdat dit indruist tegen de eigen verantwoordelijkheid van de individuele
beroepsbeoefenaar voor het beroepsmatig handelen.

WODC 265_5.indd Sec8:60

27-2-2008 16:36:00

Kwaliteit van het notariaat
Kwaliteit

61

openbaar ministerie (Wisse & Vijselaar, 2006). In 2000 was dit aantal nog
geraamd op één klacht op de tien notarissen.
In deze paragraaf komen de gegevens aan de orde zoals deze door de KNB,
tuchtcolleges en het BFT worden geregistreerd en in de notariële vakbladen naar voren komen.
4.3.1 Klachtbehandeling KNB
Bij de KNB komen tussen de 250 en 300 klachten per jaar binnen (zie
tabel 7). Het aantal klachten dat de KNB direct naar de kamers van toezicht stuurt, varieert tussen de 30 en 48 klachten per jaar. In 2004/2005
en 2005/2006 is dit aantal echter gedaald naar elf klachten respectievelijk
zeven.
In andere gevallen verzorgt de KNB de schriftelijke uitwisseling van
standpunten tussen klager en notaris, waarna de klacht alsnog naar een
kamer van toezicht kan worden gestuurd. In ongeveer eenderde van de
gevallen komt het niet tot een schriftelijke uitwisseling van standpunten,
omdat de klacht meteen wordt ingetrokken of opgelost, dan wel omdat de
klager niets meer van zich laat horen. Ook na het uitwisselen van standpunten met de notaris worden de meeste zaken opgelost, of wordt niets
meer van de klagers vernomen. Een klein deel van de klachten wordt na
een schriftelijke uitwisseling alsnog naar de kamer van toezicht verzonden. In 2004 en 2005 waren dit slechts twee klachten per jaar.
Tabel 7

Afhandeling van klachten door de KNB, 1998-2006*

Rechtstreeks naar kamer van toezicht

1998
30

1999/
2000
48

2000/
2001
41

2001/
2002
35

2002/
2003
41

2003/
2004
45

2004/
2005
11

2005/
2006
7

Meteen ingetrokken, opgelost,
geen reactie meer
Naar scheidsgerecht **

104

113
-

117
-

115
-

78
-

78
-

161
-

102
-

Schriftelijke uitwisseling van
standpunten via KNB

175

96

132

122

135

123

126

149

nb
nb

48
6

9
5

9
n.v.t.

13
n.v.t.

19
n.v.t.

2
n.v.t.

2
n.v.t.

nb
309

81
257

118
290

113
272

122
254

104
246

124
298

147
258

Na schriftelijke uitwisseling
standpunten alsnog:
naar kamer van toezicht
naar ringvoorzitter
ingetrokken, opgelost,
geen reactie meer
Totaal ingestroomde klachten ***

Bron: Vogels, e.a. (2002), KNB
* Gegevens hebben betrekking op het verslagjaar dat loopt van oktober tot en met september. Over 1998 zijn gegevens berekend
over een kalenderjaar: januari tot en met december.
** Bij invoering van de Wna zijn de scheidsgerechten opgeheven, klachten over declaraties gaan naar de ringvoorzitter.
*** Geen totaal van de kolom. nb = niet bekend, n.v.t. = niet van toepassing (declaratiegeschillen worden sinds 1999 direct doorgestuurd naar de ringvoorzitters).

WODC 265_5.indd Sec8:61

27-2-2008 16:36:00

62

Trendrapportage notariaat 2006

Tabel 8

Aantal bij KNB binnengekomen klachten naar terrein van dienstverlening,
1998-2006*

Nalatenschappen
Registergoed
Echtscheiding
Diversen
Onduidelijk
Totaal

1998

1999

2000

2001/
2002*

2002/
2003*

2003/
2004

2004/
2005

2005/
2006

125
87
15
82
309

101
75
11
89
276

126
80
15
55
276

126
81
11
51
3
272

112
69
7
62
4
254

86
71
14
72
3
246

134
105
18
41
298

113
104
17
24
258

Bron: Vogels, e.a. (2202), KNB
* Gegevens hebben betrekking op het verslagjaar dat loopt van oktober tot en met september. Over 1998-2000 zijn gegevens
berekend over kalenderjaren: januari tot en met december.

Tabel 9

Aantal klachten naar type klacht ingediend bij de KNB, 1998-2006*

Dienstverlening
(bijv. notaris niet bereikbaar)
Inhoud **
Onpartijdig handelen***
Overig/onduidelijk, niet te plaatsen
Totaal

1998

1999

2000

2001/
2002

2002/
2003

2003/
2004

2004/
2005

2005/
2006

156

115

179

136

178

200

241

183

73
51
29
309

79
36
31
276

61
32
4
276

113
19
4
272

61
12
3
254

29
14
3
246

80
26
29
376

82
14
6
285

Bron: KNB
* Gegevens hebben betrekking op het verslagjaar dat loopt van oktober tot en met september. Over 1998-2000 zijn gegevens
berekend over kalenderjaren: januari tot en met december.
** Fout in akte die de notaris volgens klager behoort te herstellen of onjuiste adviezen.
*** Komt veel voor wanneer partijen onenigheid hebben bij boedelkwesties. De notaris doet voorstellen, die door de ene partij
worden opgevat als een voordeel voor de wederpartij.

In 2005/2006 hebben de meeste klachten betrekking op werkzaamheden
die de notaris verricht in de registergoederenpraktijk en in het kader van
de afwikkeling van nalatenschappen (zie tabel 8). De klachten over het
handelen van de notaris bij de overdracht van registergoederen zijn de
laatste twee verslagjaren toegenomen. De overige klachten betreffen het
optreden van de notarissen bij echtscheidingszaken en op alle andere
werkterreinen van het notariaat (van de oprichting van bv’s tot het maken
van een testament; Wisse & Vijselaar 2006).
De klachten die bij de KNB worden ingediend, gaan veelal over de
dienstverlening van de notaris (64% in 2005, zie tabel 9). Klachten over
de gebrekkige communicatie, trage afwikkeling van dossiers en onheuse
bejegening door de notaris kunnen tot deze categorie worden gerekend
(Wisse & Vijselaar, 2006). Ongeveer tien procent van de klachten betreft de

WODC 265_5.indd Sec8:62

27-2-2008 16:36:00

Kwaliteit van het notariaat
Kwaliteit

63

inhoud van de opgestelde akten en een andere vijf procent het onpartijdig
handelen van de notaris, vooral in boedelzaken.
4.3.2 Klachtenbehandeling ringvoorzitters
Jaarlijks ontvangt de KNB tussen de veertig en de vijftig beslissingen van
ringvoorzitters op het gebied van declaratiegeschillen (zie bijlage 5, tabel
1). De meerderheid van de geschillen heeft betrekking op het personen- en
familierecht (zie bijlage 5, tabel 2).
Harmsen heeft in 2003 een inventarisatie gemaakt van de declaratiegeschillen die bij de ringvoorzitters aanhangig worden gemaakt. De notarissen die het betreft blijken de cliënten gebrekkig voor te lichten over
de gehanteerde declaratiemethode, de bestede tijd en de verrichte werkzaamheden. Onduidelijkheid bestaat onder meer over de opdrachtbevestiging en het in rekening brengen van de verrichte werkzaamheden als
de cliënt de opdracht alsnog bij een andere notaris onderbrengt of van de
opdracht afziet. In opdracht van de Commissie Helder Offreren en Tariferen is daarnaast een onderzoek uitgezet naar de wijze waarop notarissen
in de praktijk offertes uitbrengen. Uit een steekproef van diverse notariële
offertes blijkt dat de kwaliteit van de offertes te wensen overlaat. De uit te
voeren werkzaamheden worden niet vermeld, de offertes zijn gestandaardiseerd en bieden geen weergave van de opties voor de cliënt. Daarnaast
wordt gebrekkig geïnformeerd over meerwerk (werkzaamheden die het
gebruikelijke werk te boven gaan en waarvoor meestal wordt gedeclareerd
op uurbasis boven het standaardtarief) en afwijkende tarieven. Over het
algemeen is de voorlichting zeer summier te noemen.
Jaarlijks wordt tijdens een plenaire vergadering van de ringvoorzitters
het overzicht van de uitspraken in declaratiegeschillen besproken. Uit dit
overzicht, opgesteld door het bureau van de KNB, blijkt dat ook in 2006
de helft van de declaratiegeschillen wordt veroorzaakt door onduidelijke
tariefafspraken.
4.3.3 Klachtbehandeling tuchtcolleges
In zaken waarin de eer en het aanzien of de eer en waardigheid van het
ambt in het geding zijn, zijn in eerste aanleg de kamers van toezicht
competent en in hoger beroep het Hof Amsterdam.20 Belanghebbenden,
het BFT, de KNB, ambtenaren van de Belastingdienst en notarissen zijn

20

WODC 265_5.indd Sec8:63

Artikel 98 jo 96 Wna.

27-2-2008 16:36:00

64

Trendrapportage notariaat 2006

bevoegd om een klacht in te dienen.21 De voorzitter van de kamer van
toezicht kan ook uit eigen beweging een onderzoek starten.22
Kamers van Toezicht
Van 1999 tot 2001 is het aantal binnengekomen klachten redelijk stabiel
(tussen de 252 en de 273 klachten, zie tabel 10). In 2002 stijgt het aantal
klachten naar 428 en blijft de jaren daarna rond dit niveau. Waarom het
aantal klachten in 2002 is gestegen, is niet duidelijk. Bovendien hoeft een
klacht niet per se betrekking te hebben op een handeling van een notaris
in het jaar waarin de klacht is ingediend. Gebreken in een akte kunnen
pas na jaren bekend worden, bijvoorbeeld bij de verkoop van onroerend
goed of een scheiding.
Tabel 10 Afwikkeling klachten door de negentien kamers van toezicht, 1999-2006
1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

Ingekomen zaken*
Nog te behandelen zaken
Ingetrokken zaken

252
135
35

273
153
61

264
101
50

428
219
84

375
197
83

404
179
74

433
197
86

412
201
69

Voorzittersbeslissing
Kamerbeslissing
Anderszins afgedaan

32
110
16

26
124
19

30
153
6

39
206
12

37
279
20

31
259
48

49
266
28

43
243
48

Bron: Gerechtshof Amsterdam
* Het totale aantal binnengekomen klachten zoals geregistreerd door het Hof Amsterdam. Enige dubbeltelling is mogelijk omdat
tot deze categorie ook de klachten in verzetzaken kunnen worden gerekend. Van de verzetzaken wordt echter alleen de kamerbeslissing geregistreerd en niet het precieze aantal binnengekomen verzetklachten.

Jaarlijks wordt ongeveer 10% van de binnengekomen klachten afgedaan
met een voorzittersbeslissing. De voorzitter oordeelt in dit geval dat de
klacht niet-ontvankelijk, ongegrond of van onvoldoende gewicht is. Van
de klachten die de kamer behandelt, wordt de laatste jaren ongeveer de
helft gegrond bevonden (zie bijlage 5, tabel 3). Indien de klacht gegrond is
bevonden, kan de kamer overgaan tot het opleggen van een maatregel. De
sanctiemogelijkheden variëren van waarschuwing, schorsing, berisping
tot ontzetting uit het ambt. De kamer kan tevens beslissen geen maatregel
op te leggen. Jaarlijks varieert het aantal gegronde klachten waarbij geen
maatregel is opgelegd tussen ruwweg 50% en 60%. In 2006 betrof dit 61
(47%) van de 131 gegrond bevonden klachten. Het aantal klachten waarbij
21

22

Deze norm is niet nader in de wet gedefinieerd. Op grond van de jurisprudentie is aangenomen dat cliënten
belanghebbenden moeten zijn. Zie College van Beroep 27 februari 1996, WPNR 6230, 1996, p. 508 e.v. en
Hof Amsterdam 25 juni 1998, WPNR 6348, 1999, p. 182 e.v., uit: Kleiboer & Huls (2001, p. 41).
Artikel 96 lid 1 Wna. Dit onderzoek wordt uitgevoerd door een plaatsvervangende voorzitter. Indien het
onderzoek aanleiding geeft tot een klacht, legt de voorzitter de zaak voor aan de voltallige kamer van
toezicht. De plaatsvervangende voorzitter die het onderzoek heeft uitgevoerd maakt dan geen deel uit
van het college die de klacht behandelt (Kleiboer & Huls, 2001, p. 42).

WODC 265_5.indd Sec8:64

27-2-2008 16:36:00

Kwaliteit van het notariaat
Kwaliteit

65

een maatregel is opgelegd, is de laatste jaren toegenomen. De toename
in maatregelen bestaat voornamelijk uit de minder ‘zware’ maatregelen:
in 1999 leidden twee klachten tot een waarschuwing tegen een notaris, in
2006 was dat bij 42 klachten het geval (zie bijlage 5, tabel 3).
Uit de gegevens van de kamers van toezicht is niet te achterhalen wat de
aard van het geschil was, noch welke partijen de klacht hebben ingediend.
Evenmin wordt duidelijk of de klachten betrekking hebben op notarissen
die al eerder tuchtrechtelijk zijn aangesproken.
Uit een onderzoek van het Notariaat Magazine blijkt dat een fors aantal
tuchtklachten voor rekening komt van een gering aantal notarissen, al is
niet met zekerheid vast te stellen of het jaarlijks om dezelfde notarissen
gaat. In het arrondissement Maastricht hadden 84 van de 111 klachten
ingediend in de periode 1999-2005 betrekking op 22 notarissen. In Breda
is de meerderheid van de klachten (86 van de 123) gericht tegen 30 notarissen (Wisse & Vijselaar, 2006).
Er zijn ook regionale verschillen in het aantal ingediende tuchtklachten.
Dit aantal stijgt in Amsterdam, Haarlem en Den Haag. In deze regio’s zijn
veel notarissen werkzaam en is het totale aantal akten groot. In Amsterdam steeg het aantal klachten van één klacht op gemiddeld tien notarissen in 1999 naar één klacht per tweeëneenhalve notaris in 2005. In andere
delen van het land bleef het aantal klachten per notarissen op hetzelfde
niveau of was er sprake van een daling (Wisse & Vijselaar, 2006).
Over de doorlooptijd van tuchtzaken zijn geen cijfers bekend. Dit wordt
niet in een aparte registratie bijgehouden.
Hof Amsterdam
Tegen uitspraken van de kamers van toezicht is hoger beroep mogelijk bij
de notariskamer van het Gerechtshof Amsterdam.
Het aantal beroepszaken dat bij het gerechtshof binnenkomt, lag tussen
1999 en 2002 op minder dan 90 per jaar. In 2003 is er een sterke toename.
Er komen dan 148 zaken binnen. In de drie jaren daarna ligt het aantal
beroepszaken op ruim 120. De stijging van het aantal zaken in 2003 hangt
waarschijnlijk samen met de toename van klachten bij de kamers in 2002:
hoe meer klachten, hoe meer zaken er in hoger beroep kunnen gaan. De
afgelopen jaren wordt bij ongeveer de helft van de kamerbeslissingen
hoger beroep aangetekend.
Tabel 11

Afwikkeling klachten door het Hof Amsterdam, 1999-2006

Ingekomen zaken
Nog te behandelen zaken
Ingetrokken zaken
Afgehandelde zaken

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

58
24
8
34

89
40
7
71

76
51
3
84

84
40
8
89

148
12
3
101

121
8
2
70

127
17
3
102

126
0
2
102

Bron: Gerechtshof Amsterdam

WODC 265_5.indd Sec8:65

27-2-2008 16:36:00

66

Trendrapportage notariaat 2006

Bij het gerechtshof leiden de meeste uitspraken tot verwerping van het
beroep. Er is echter sprake van een stijging in het percentage gegrond
bevonden zaken van 19% in 2001 naar 24% in 2004 en 38% in 2006 (zie
bijlage 5, tabel 4). Omdat het Hof Amsterdam geen gegevens bijhoudt van
de aard van de ingediende beroepszaken, het werkterrein waarop de zaak
betrekking heeft noch over het soort fout dat gemaakt wordt, kan niet
worden aangegeven aan welk type zaken de procentuele stijging gerelateerd is.
4.3.4 Resultaten toezicht BFT
Financieel toezicht
Het financiële toezicht op notarissen is opgedragen aan het Bureau
Financieel Toezicht. Het BFT krijgt inzicht in de financiële positie van
de notarissen en de notariskantoren door de verplichte jaarstukken die
notarissen moeten aanleveren en door het controleren van de bewaringspositie. Op basis van deze gegevens wordt ieder jaar een risicoanalyse
gemaakt. Afhankelijk van de risicoanalyse komen notarissen onder één
van de drie niveaus van toezicht (normaal, verscherpt of oplettend) van
het BFT te staan.
Het normale toezicht betreft de controle van de jaarlijkse rapportages
en minimaal een keer in de vijf jaar een regulier onderzoek. Het oplettende toezichtregime is van toepassing op notarissen bij wie sprake is van
ontwikkelingen die een mogelijk risico kunnen inhouden: dit is bijvoorbeeld het geval bij pas benoemde notarissen of notarissen met opvallende
financiële resultaten. Het oplettende toezicht behelst een intensivering
van de informatievoorziening (vaker dan één keer per vijf jaar een onderzoek op kantoor). Van verscherpt toezicht is ten slotte sprake als de financiële situatie zo risicovol is, dat intensief toezicht nodig is. Het BFT voert
bij de kantoren die onder het verscherpte toezichtregime vallen minimaal
één onderzoek per jaar uit. Ook worden aanvullende afspraken gemaakt
over het toezenden van periodieke financiële kerngegevens (BFT jaarverslag 2005).
Per 31 december 2005 vallen 33 (2,2%) notarissen onder verscherpt
toezicht (32 in 2004). Ruim de helft van deze notarissen viel in 2004 ook
al onder verscherpt toezicht. Van de 33 notarissen die onder verscherpt
toezicht vallen zijn zes notarissen in 2005 benoemd. Het aantal notarissen
dat per 31 december 2005 onder oplettend toezicht valt, is 124 (8,5%). Ten
opzichte van 2004 is sprake van een lichte daling. De overige notarissen
(89%) zijn onderworpen aan normaal toezicht (zie bijlage 5, tabel 5).
Bij 74 kantoren is een tekortkoming in de financiële organisatie geconstateerd (zie bijlage 5, tabel 6). Ten aanzien van 37 kantoren is de vastlegging
van de bankrekeningen van derden (vooral boedelgerechtigden) ontoereikend. Bij 36 kantoren ontbreekt een adequate periodieke informatieverzameling en -vastlegging van de bewaringspositie, liquiditeitspositie en

WODC 265_5.indd Sec8:66

27-2-2008 16:36:00

Kwaliteit van het notariaat
Kwaliteit

67

resultatenrekening van het kantoor. Daarnaast is bij 24 kantoren sprake
van een negatieve bewaringspositie op enig moment. Bij tien kantoren
zijn ten slotte in 2005 akten gepasseerd zonder dat gecontroleerd is of
de voor het passeren bestemde gelden op een kwaliteitsrekening waren
gestort (onduidelijke status van kwaliteitsrekening).
Bij verschillende kantoren zijn naar aanleiding van het onderzoek vervolgacties gepland. In de meerderheid van de gevallen is de situatie na het
onderzoek van het BFT gewijzigd en worden de gemaakte afspraken nageleefd.
Het BFT heeft de afgelopen jaren rond de 30 klachten ingediend bij de
kamers van toezicht (zie bijlage 5, tabel 7). De meerderheid van de klachten had in 2003 en 2004 betrekking op het niet tijdig indienen van de
stukken. In 2005 en 2006 zijn meer klachten ingediend op basis van de
bevindingen van de onderzoeken die het BFT heeft uitgevoerd. De klachten gaan onder andere over een negatieve bewaringspositie van notarissen en kasontvangsten van meer dan 10.000 euro.
4.3.5 Civielrechtelijke aansprakelijkheid
De jurisprudentie op het punt van beroepsaansprakelijkheid is in het
notariaat een factor van belang. Verschillende notariële beroepsregels
zijn in de jurisprudentie van de Hoge Raad (verder) ontwikkeld: te denken
valt aan de regels over de ‘belangenbehartiging’, ‘zorgplicht’, ‘onderzoeksplicht’, ‘informatieplicht’, ‘geheimhoudingsplicht’, en ‘verschoningsrecht’.
Ook de Belehrungspflicht, een van de pijlers van de notariële beroepsethiek, is door de Hoge Raad in het Groningse Huwelijksvoorwaardenarrest aanvaard.23 De Hoge Raad heeft tevens de bakens verzet door onder
de notariële zorgplicht ook het behartigen van belangen van betrokken
derden te scharen.
De afgelopen jaren doen cliënten in toenemende mate een beroep op de
civiele rechter. Dit heeft gevolgen voor de collectieve beroepsverzekering van het notariaat. Notarissen zijn verplicht zich voor een bedrag tot
1.000.000 euro per claim met een maximum van 2.000.000 euro per jaar
te verzekeren (inclusief verzekering voor de kandidaten). Voor een schadebedrag hoger dan 2.000.000 euro per jaar gaat de collectieve beroepsverzekering gelden tot een bedrag van 12.000.000 euro per claim en een
totaal van 24.000.000 euro per jaar (grote kantoren plegen zich voor nog
hogere bedragen apart te verzekeren). In 2003 is het de KNB pas na een
forse premieverhoging gelukt de collectieve verzekering voor notarissen
voor het jaar 2004 vast te stellen (Hartlief, 2004). De premieverhoging
hield mede verband met het toegenomen aantal gegrond bevonden civiele
aansprakelijkheidsclaims die tegen notarissen waren ingediend.

23

WODC 265_5.indd Sec8:67

HR 20 januari 1989, NJ 1989, 766.

27-2-2008 16:36:01

68

Trendrapportage notariaat 2006

De assuradeur van de KNB (Aon) constateert dat de afgelopen tien à vijftien jaar sprake is geweest van een explosieve stijging van civielrechtelijke
klachten tegen notarissen. De assuradeur wijt dit aan de toegenomen
mondigheid van cliënten en de toename van rechtsbijstandverzekerden
(Wisse & Vijselaar, 2006). Hartlief (2004) poneert dat de toegenomen
klachtbereidheid niet negatief hoeft te zijn als de cliënten ageren tegen
grove fouten. Volgens Hartlief wordt het notariaat niet overspoeld met
klachten en zijn de geconstateerde fouten gemaakt bij activiteiten die tot
de ‘core business’ van het notariaat worden gerekend. De door de Hoge
Raad geslagen piketpalen vergen in zijn visie niet het onmogelijke van
notarissen.
Jaarlijks worden 320 tot 330 civielrechtelijke klachten aangemeld bij Aon.
In nagenoeg 60% van de civielrechtelijke claims bevestigt de rechter de
beroepsfout van de notaris en keert de assuradeur van de KNB de door de
cliënt geleden schade uit (circa 195 klachten op 1.429 notarissen). Uit de
registratie van de Aon blijkt dat de meeste klachten betrekking hebben op
transacties in de onroerendgoedsector. De meest geconstateerde beroepsfouten zijn het verstrekken van gebrekkige informatie over de gevolgen
van de voorgenomen handeling, de trage afhandeling en onjuiste adviezen (Wisse & Vijselaar, 2006).

WODC 265_5.indd Sec8:68

27-2-2008 16:36:01

5 Conclusie
De trendrapportage notariaat heeft tot doel een beeld te geven van de
staat van de notariële beroepsuitoefening. Daarvoor zijn de ontwikkelingen in kaart gebracht ten aanzien van de toegankelijkheid, continuïteit en
kwaliteit van de notariële dienstverlening. De bevindingen worden in dit
hoofdstuk kort samengevat.

5.1 Toegankelijkheid
Tarieven
In de vorige trendrapportage werd geconstateerd dat de tarieven in de
familiepraktijk tussen 1999 en 2004 waren gestegen. Die trend heeft zich
verder doorgezet. De toegankelijkheid van de dienstverlening in de familiepraktijk lijkt verder afgenomen als we dit afmeten aan de tarieven die
burgers hiervoor moeten betalen: de tarieven voor testamenten en verklaringen van erfrecht zijn verder gestegen. Dit geldt ook, maar in mindere
mate, voor het opstellen van huwelijkse voorwaarden en samenlevingscontracten.
De daling van de tarieven in de onroerendgoedpraktijk heeft zich vooral
bij de duurdere huizen doorgezet. Bij de goedkopere huizen is die daling
minder en de tarieven voor losse hypotheekakten lijken zich te stabiliseren.
De afgelopen jaren is het voor consumenten eenvoudiger geworden om
tarieven te vergelijken door het verschijnen van diverse websites die de
gelegenheid bieden om van verschillende kantoren offertes op te vragen
of prijzen te vergelijken. Consumenten shoppen dus meer en de notarismarkt is daardoor minder lokaal dan vroeger.
Aanbod
De toegankelijkheid van het aanbod aan notariële diensten is verder
toegenomen. Zowel het aantal notariskantoren als het aantal notarissen groeit. Voor wat betreft de groei van het aantal notariskantoren is dit
vooral een gevolg van nieuwe vestigingen van bestaande kantoren of het
uiteenvallen van bestaande kantoren. Nieuwe notarissen vestigen zich bij
voorkeur in bestaande kantoren.
Het aantal notarissen neemt jaarlijks toe. In 2006 telt Nederland 1.474
notarissen, in 1998 lag dat aantal ruim 200 minder op 1.266. Het aantal
kandidaat-notarissen neemt echter vanaf 2003 af. In 2003 waren er 2.115
kandidaat-notarissen, terwijl er in 2006 2.023 zijn.
Een tekort in het aanbod van notarisdiensten is niet geconstateerd.
Tegelijkertijd wordt duidelijk dat de kantoren waarbinnen meer dan zes
notarissen werkzaam zijn zich veelal niet toeleggen op het opmaken en
passeren van testamenten.

WODC 265_5.indd Sec9:69

27-2-2008 16:36:01

70

Trendrapportage notariaat 2006

Vraag
Na 1999 is de vraag naar akten aanvankelijk gedaald en vervolgens vanaf
2002 weer toegenomen. In 2006 ligt het aantal akten op ruim 1,8 miljoen:
bijna het niveau van 1999. Rond de 60% van deze akten heeft betrekking op
de onroerendgoedpraktijk, zoals hypotheken en royementen.
De stijgende vraag naar akten geldt zowel voor de onroerendgoedpraktijk
als voor de familiepraktijk. Vooral het aantal hypotheekakten en de vraag
naar verklaringen van erfrecht en uiterste wilsbeschikkingen is gestegen.
Dit laatste hangt vooral samen met het nieuwe erfrecht dat in 2003 is
ingegaan.

5.2 Continuïteit
Instroom
De instroom van kandidaat-notarissen in het notariaat is vanuit het
oogpunt van de continuïteit van het beroep een punt van zorg. Hoewel
het aantal studenten notarieel recht aantrekt, daalt het aantal afgestudeerde notarieel juristen en kandidaat-notarissen. Ook na de studie is
er sprake van een uitstroom onder in het bijzonder ervaren vrouwelijke
kandidaat-notarissen. De uitstromers uiten kritiek op de hoge werkdruk
in het notariaat en de ongunstige arbeidsvoorwaarden. Ditzelfde geluid
laat arbeidssatisfactieonderzoek onder kandidaat-notarissen horen. Toch
ambieert 50% van de kandidaat-notarissen het notarisschap.
De zij-instroom vanuit andere beroepen is beperkt vanwege de barrières
tot toetreding. De komende tien jaar zal ongeveer eenderde van de notarissen (ongeveer 500) met functioneel leeftijdsverlof gaan en het ambt
verlaten. Het is de vraag of de dalende instroom van nieuwe kandidaatnotarissen deze uitstroom van notarissen voldoende kan compenseren.
Bedrijfseconomische situatie
De bedrijfseconomische situatie van notariskantoren is conjunctuurgevoelig en wordt voor een belangrijk deel bepaald door ontwikkelingen in de
onroerendgoedmarkt en de hoogte van de hypotheekrente. De afgelopen
jaren berustte de omzet voor ruwweg 67% op de onroerendgoedpraktijk.
Na een sterke daling van de gemiddelde omzet en winst tussen 2003 en
2004 zijn tussen 2004 en 2005 de omzet en winst van kantoren weer toegenomen. In 2005 ligt het winstniveau echter nog wel ongeveer 5% lager dan
in 2002. Deze daling en stijging van de kantoorwinst hebben bij zowel
kleine als grote kantoren plaatsgevonden.
De afgelopen jaren bevond ongeveer 5% van de kantoren zich in een
ongunstige financiële situatie. Deze kantoren liggen verspreid over alle
ringen en bevinden zich niet zozeer in regio’s waarin prijsvechters actief
zijn. Wel treft dit bovenmatig veel kleine kantoren.

WODC 265_5.indd Sec9:70

27-2-2008 16:36:01

Conclusie

71

Het BFT concludeert dat het notariaat in 2005 in het algemeen financieel
gezond is. Ongeveer 2% van de notarissen staat onder verscherpt toezicht
en ongeveer 9% onder oplettend toezicht.

5.3 Kwaliteit en integriteit
Beroepsethiek en kwaliteit
Concrete aanwijzingen dat in het notariaat sprake is van een kwaliteitsverlies dat aan marktwerking toe te schrijven is, zijn er niet. Uit recent onderzoek blijkt dat de controle van notarissen bij de aanvraag van hypotheken
en de overdracht van onroerende zaken soms tekortschiet. Ook bij de
controle van de kwaliteitsrekening wordt het gedrag van sommige notarissen als nalatig en slordig getypeerd. Uit onderzoek van de Commissie
Hammerstein blijkt echter dat prijsvechters niet meer fouten maken dan
andere notarissen en ook full service bieden. Wel is de commissie bezorgd
dat door de concurrentie de kwaliteit van de dienstverlening verschraalt.
Verdergaand onderzoek is nodig om te onderzoeken of de vakinhoudelijke kwaliteit en de naleving van de beroepsregels door de toegenomen
marktwerking aan afkalving onderhevig zijn. Ook is nog niet helder welke
marktinitiatieven mogelijk strijdig zijn met de notariële regels.
Kwaliteitsborging
De KNB heeft initiatieven geëntameerd als reactie op bevindingen van
wetenschappelijke onderzoeken naar notarissen, maar het beleid blijft
vaak te vrijblijvend. Voor de handhaving van de beroepsethiek is men
primair aangewezen op de toezichthouders. Verschillende commissies
wijzen echter op de tekortkomingen van het notariële toezicht en in het
bijzonder het notariële tuchtstelsel. Het toezicht op het notariaat is verbrokkeld, voldoet niet aan de eisen van het EVRM, legt teveel het accent
op repressie in plaats van preventie en er is sprake van een gebrekkige
registratie van klachten. De commissies wijzen op de noodzaak tot herziening van het notariële toezicht. Het wachten is nu op de kabinetsreactie
op het rapport van de Commissie Huls.
Klachtenbehandeling
De cijfers afkomstig van de verschillende toezichthouders duiden op een
toename van klachten tegen notarissen. Mondjesmaat worden ook door
de KNB en collega-notarissen klachten ingediend. Het BFT is sinds 1999
een nieuwe actor op het toneel van klachtaanbrengers.
Het aantal klachten is vanaf 1999 gestegen. Die stijging heeft zich vooral
voorgedaan in 2002, waarna het niveau weer is gestabiliseerd tot ruim 400
klachten per jaar. Waardoor die toename is veroorzaakt is niet duidelijk.
Ook is niet te achterhalen of die stijging op bijvoorbeeld een specifiek

WODC 265_5.indd Sec9:71

27-2-2008 16:36:01

72

Trendrapportage notariaat 2006

soort dienstverlening, inhoudelijke fouten of bejegening betrekking heeft,
omdat de tuchtcolleges dergelijke gegevens niet bijhouden.
Ongeveer de helft van het aantal klachten waarin de kamer een beslissing
neemt, wordt gegrond bevonden. Dit komt vanaf 2002 neer op tussen de
113 en 140 gegrond bevonden klachten per jaar.
Klachten die bij de KNB en claims die bij de verzekeraar binnenkomen,
betreffen vooral nalatenschappen en registergoed. De klachten hebben
vooral betrekking op gebrekkige communicatie, trage afwikkeling en
onjuiste adviezen. Van de civielrechtelijke claims wordt 60% toegewezen.
Uit de gegevens die gepubliceerd worden, lijkt de aard van de klachten
vooral betrekking te hebben op een gebrekkige service door de notarissen en gebrek aan duidelijkheid vooraf over de declaratie. De klachten
concentreren zich op het familierecht (boedelpraktijk) en het onroerendgoedrecht. De meeste gehonoreerde schadeclaims betreffen beroepsfouten in onroerendgoedtransacties. Tevens lijkt het erop dat de klachten in
het tuchtrecht gericht zijn tegen een beperkt aantal notarissen. Hoewel
enkele kamers van toezicht een recidivelijst bijhouden (Laclé e.a., 2005),
wordt niet bijgehouden of de klachten ingediend bij andere toezichthouders (ringvoorzitters, civiele rechter, KNB) en de onderzoeken bij het BFT,
betrekking hebben op dezelfde notarissen. Een stap in de goede richting
naar kanalisatie van het toezicht op notarissen is het in 2006 door de KNB
geïntroduceerde systeem om de informatie en klachten die de toezichthouders bereiken te bundelen, om bij mogelijke misstanden eerder te
kunnen optreden en deze bij de bron te kunnen aanpakken.
Hoewel er enig cijfermateriaal over klachten beschikbaar is, ontbreken
gedetailleerde gegevens die inzicht kunnen geven in bepaalde trends of de
werking van het tuchtstelsel. Zo worden er van tuchtzaken geen gegevens
bijgehouden over de indieners van klachten, de inhoud van klachten of de
doorlooptijden. Dit maakt het lastig bepaalde ontwikkelingen te duiden.

5.4 Slot
De toegankelijkheid van de notariële diensten lijkt wat het aanbod van de
diensten betreft gunstig. Wat betreft bepaalde akten in de familiepraktijk
is de financiële toegankelijkheid voor de burger echter afgenomen. De
algemene bedrijfseconomische situatie van kantoren is goed te noemen,
mede gezien de toegenomen vraag naar akten. Het toekomstige aanbod
van kandidaat-notarissen blijft echter een punt van zorg. Hoewel het
aantal studenten notarieel recht de afgelopen jaren is gestegen, blijft het
aantal afgestudeerden notarieel recht dalen. Eenmaal toegetreden tot
het notariaat is ook sprake van een uitstroom onder kandidaat-notarissen. Het notariaat staat voor een uitdaging om de kandidaat-notarissen
binnenboord te houden. Kandidaat-notarissen zouden graag zien dat de
mogelijkheden om in deeltijd te werken worden uitgebreid en dat de werkdruk minder wordt.

WODC 265_5.indd Sec9:72

27-2-2008 16:36:01

Conclusie

73

Concrete aanwijzingen voor verloedering van het notariaat zijn er niet.
De meest gehoorde klachten van consumenten betreffen de gebrekkige communicatie van notarissen en de trage afwikkeling van dossiers.
Onderzoeken tonen aan dat het toezicht op kantoorniveau wat betreft
het beheer van gelden van derden verbetering behoeft. Er kan echter niet
worden vastgesteld dat het kwaliteitsniveau van de notariële diensten
achteruitgaat. Wel is er bezorgdheid dat de kwaliteit verschraalt. Het
tucht- en toezichtbestel van het notariaat behoeft verbetering om het
beroepsethisch handelen van notarissen en een goede kwaliteit van de
notariële diensten te kunnen garanderen.

WODC 265_5.indd Sec9:73

27-2-2008 16:36:01

WODC 265_5.indd Sec9:74

27-2-2008 16:36:01

Summary
2006 Trend report notarial practice
The accessibility, continuity and quality of notarial services

Background
The core activity of the notarial profession comprises providing legal
certainty by recording acts intended to have legal effect and/or legal
relationships in official notarial deeds. Certain legal deeds under the law
of persons, property law and corporate law are not valid, unless executed
before a civil-law notary. The entry into force of the Dutch Notaries Act
(Wet op het notarisambt 1999 or Wna) introduced greater free market
operation in the profession. This was supposed to result in ‘acceptable
fees’, and better quality services. The greater free market operation has
increased the tension between the role of the civil-law notary as a public
servant and the role of the civil-law notary as a entrepreneur who has to
take into consideration commercial interests. Commercial interests can
clash with the public interests that the civil-law notary has to promote.
What is more, other developments have caused changes in the area
in which notaries are active. Consider developments occurring
in neighbouring countries and other liberal professions, such as
specialisation, economies of scale, and internationalisation. These
processes have presented professionals with new dilemmas. Advanced
specialisation seems to be at odds with the notarial duty to provide
full service. Access to less profitable services may suffer. In addition,
notaries have taken initiatives to work together with other parties in the
market, such as insurers, banks and brokers, which may jeopardise the
independence and impartiality of the notary.
The Ministry of Justice is responsible for access to notarial services
and their quality and the pre-requisites to guarantee this quality. The
Ministry wants to monitor the developments in respect of the accessibility,
continuity and quality of services rendered by the notarial profession
within this framework. The trend report tool was created to enable the
Dutch Ministry of Justice to supervise the access to and quality of services
rendered by lawyers, civil-law notaries and bailiffs. The fi rst notarial
practice trend report was completed at the end of 2004. In 2006 and 2007,
the fi rst bailiff practice and legal practice trend reports were published.

Object and issues studied
The object of this study is to record developments in terms of the
accessibility, continuity and quality of services rendered by the notarial
profession. The nature of the study is descriptive. Explanations and

WODC 265_5.indd Sec10:75

27-2-2008 16:36:01

76

Trendrapportage notariaat 2006

forecasts regarding developments in the notarial practice fall outside
the study’s scope. The notarial services are outlined on the basis of the
following questions:
1. What is the current situation and what are the developments in terms
of the accessibility of the notarial practice?
– demand (number and type of deeds, part of the population that
seeks the professional help of a civil-law notary);
– supply (number of civil-law notaries, junior civil-law notaries and
firms of civil-law notaries);
– financial accessibility (rates for deeds that are requested frequently).
2. What is the current situation and what are the developments in terms
of the continuity of the notarial practice?
– number of law graduates, junior civil-law notaries and civil-law
notaries joining and leaving the profession;
– attractiveness of the profession among junior civil-law notaries;
– financial situation: turnover, costs and profitability.
3. What is the current situation and what are the developments in terms
of the quality of the notarial practice?
– professional ethics;
– quality assurance;
– the treatment of complaints and the results of supervision.

Study methods
For the collection of data, we fi rst examined existing data that was
obtained from several institutions, i.e. the Royal Notarial Association
(Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie or KNB), the Financial
Supervision Agency (Bureau Financieel Toezicht or BFT ), the Central
Register of Testaments (Centraal Testamenten Register or CTR), the
Post-graduate Education Centre (stichting Centrum voor Postdoctoraal
Onderwijs or CPO) and the Amsterdam Court of Appeal. Secondly, we
carried out secondary analyses of the statistical data obtained from
Statistics Netherlands (rates study), Financial Supervision Office
(commercial data) and the Dutch Tax Authorities (demand for types of
deed). Thirdly, we used existing studies relating to the three areas of
notarial services referred to above.

Results
Accessibility
The trend that surfaced in the previous trend report has continued: the
rates for family-law related services are rising and those for real-estate
services are falling. In the family-law practice, the average rates for last

WODC 265_5.indd Sec10:76

27-2-2008 16:36:01

Summary

77

wills and testaments and certificates of inheritance in particular have
risen. The average rates in the real-estate practice have dropped primarily
for the higher end of the real-estate market. Rates for individual mortgage
deeds appear to be stabilising.
The supply – i.e. access to notarial services – has improved in the past few
years, both in terms of the number of offices per fi rm and independent
fi rms, and the number of civil-law notaries. However, the number of
junior civil-law notaries has fallen since 2003. After an initial fall in the
number of deeds executed between 1999 and 2001, a rising trend has been
witnessed since 2002. In 2006, well over 1.8 million deeds were executed
– about the same number as in 1999. Approximately 60% of the deeds
concern real-estate services. In particular, the number of mortgage deeds
have increased since 2002. In the family-law practice, the demand for
certificates of inheritance and last wills and testaments has risen. This is
due to new inheritance legislation that came into effect in 2003.
Continuity
The number of notarial law students has risen again since 2002. Between
1998 and 2006, the number of notarial law graduates fell to 191. What is
more, the number of junior civil-law notaries leaving the profession is
increasing. Junior civil-law notaries are especially critical of the workload
in the profession and the poor fringe benefits.
The number of female civil-law notaries and female junior civil-law
notaries is rising steadily. In 2006, 13% of the civil-law notaries were
women. This trend is likely to continue over the coming years, given the
high number of female junior civil-law notaries (61%).
Within ten years, almost a third of the civil-law notaries will retire due to
reaching the pensionable age. Given the decreasing number of notarial law
graduates and junior civil-law notaries, problems may occur if the number
of civil-law notaries is not able to match the demand. In addition, the
number of female junior civil-law notaries is increasing and it is this group
that claims to encounter the most impediments in establishing themselves
as civil-law notaries.
The fi nancial situation at notaries’ fi rms is susceptible to cyclical trends
and is to a large extent determined by developments in the property
market and the mortgage interest rate level. In the past few years, roughly
67% of turnover was realised in the property practice. After a steep
decrease in the average turnover and profit between 2003 and 2004, the
turnover and profits recorded by fi rms between 2004 and 2005 has once
again risen. In recent years, around 5% of the notaries’ fi rms have been in
weak fi nancial positions; this has affected relatively more small fi rms.
Quality and integrity
A study commissioned by the Hammerstein Committee revealed that
there are no actual indications that the quality of notarial services has

WODC 265_5.indd Sec10:77

27-2-2008 16:36:01

78

Trendrapportage notariaat 2006

suffered because of market forces. Civil-law notaries charging the lowest
rates do not make more mistakes than their more expensive colleagues,
and also provide a full range of services. However, the quality of the
services may decline. More studies are required in order to see whether the
fiercer competition has a negative influence on the professional standard
and compliance with the professional rules. A recent study shows that
the checks carried out by civil-law notaries on applications for mortgaged
loans and conveyances of real estate sometimes do not come up to the
mark. Audits of the civil-law notaries’ designated accounts also reveal that
civil-law notaries are at times slipshod where it concerns transactions via
those accounts.
The KNB has taken initiatives as a response to the fi ndings of academic
studies into civil-law notaries, but the quality policy often is noncommittal. The enforcement of the professional ethics depends primarily
on the notarial regulators. Several committees, however, have pointed
out that in particular the disciplinary system has shortcomings and
needs to be revised. We are now waiting for the cabinet’s response
to the recommendations made by the Disciplinary Rules Working
Group (Werkgroep Tuchtrecht). The number of complaints fi led with
the Disciplinary Board has risen between 1999 and 2006. In 2006, 412
complaints were fi led with the Board. In respect of about half of the
complaints on which the Board rules, the Board ruled that they were wellfounded. Since 2002, this boils down to between 113 and 140 well-founded
complaints per year. The Disciplinary Boards do not record any data on
the nature of the complaints, lead times or the identities of those fi ling
complaints. Complaints fi led with the KNB and claims sent to insurers
mainly relate to registrable property and inheritances. The complaints
often concern poor communication, settlements being completed at a
slow pace and incorrect advice.

WODC 265_5.indd Sec10:78

27-2-2008 16:36:01

Literatuur
Baarsma, B., J. Mulder, en C. Teulings
De spagaat tussen ambt en ondernemerschap. Economische analyse van
het domeinmonopolie in het notariaat
Amsterdam, Stichting voor Economisch Onderzoek Universiteit van
Amsterdam (SEO), 2004
Blees, J., R.G.M. Kemp en M. Mosselman
Toetredingsbarrières in de praktijk. Veranderingen in de hoogte van
toetredingsbarrières in het notariaat en de makelaardij
Zoetermeer, EIM, 2005
Bovenkerk, F. en anderen
Bedreigingen in Nederland
Amsterdam, Uitgeverij Augustus, 2005
Bunt, H.G. van de
De rol van vrije beroepsbeoefenaren. In: Bovenkerk, F. (red.). De
georganiseerde criminaliteit in Nederland; het criminologisch onderzoek
voor de parlementaire enquêtecommissie opsporingsmethode in discussie
Deventer, Gouda Quint, 1996
Bureau Financieel Toezicht
Jaarverslag 2004
Utrecht, Bureau Financieel Toezicht, 2005
Bureau Financieel Toezicht
Jaarverslag 2005
Utrecht, Bureau Financieel Toezicht, 2006
Bureau Financieel Toezicht
Jaarverslag 2006
Utrecht, Bureau Financieel Toezicht, 2007
Buro Notariële Accountants (BNA)
Rapport van Feitelijke Bevindingen aan Bureau Financieel Toezicht inzake
het onderzoek naar de inkomens- en omzetontwikkelingen bij notarissen
over 2000
Bussum, Buro Notariële Accountants bv., 2002
Commissie van deskundigen notariaat
Jaarverslag 2002
Commissie van deskundigen notariaat
Jaarverslag 2003
Commissie van deskundigen notariaat
Jaarverslag 2004
Commissie van deskundigen notariaat
Jaarverslag 2005
Commissie van deskundigen notariaat
Jaarverslag 2006
Commissie Evaluatie Wet op het notarisambt (Commissie Hammerstein)
Het beste van twee werelden
Den Haag, Ministerie van Justitie, 2005

WODC 265_5.indd Sec11:79

27-2-2008 16:36:01

80

Trendrapportage notariaat 2006

Commissie Monitoring Notariaat
Eindrapport Commissie Monitoring Notariaat
Den Haag, Ministerie van Jusitite, 2003
Commissie toetredingsvereisten juridische beroepen (Commissie
Hoekstra)
Advies van de commissie toetredingsvereisten juridische beroepen
Den Haag, Ministerie van Justitie, 7 oktober 2005
Dijken, K. van, Z. Berdowski en P.H. Eshuis
De praktijk van derdenrekeningen. Een onderzoek onder notarissen,
gerechtsdeurwaarders en advocaten
Leiden, Instituut Onderzoek voor Overheidsuitgaven bv, 2007
Dijkstra, E. en J. van der Wenden
Prijsindexcijfers notariaat (4e kwartaal 2003–3e kwartaal 2004 en de
jaren 2002–2004)
www.cbs.nl, 1 juli 2005
DGN
5 jaar marktwerking in het notariaat: ‘de balans opgemaakt’
Amsterdam, DGN, 2004
www.degoedkoopstenotaris.nl/dgn_rapport_5_jaar_marktwerking.pdf
KPMG
Bijlage 2 verklaring GRS-codes. In: Kosten en opbrengsten van het
notariaat
Amstelveen, KPMG, 1994
Ferwerda, H., R. Staring, E. de Vries Robbé en J. van de Bunt
Malafide activiteiten in de vastgoedsector. Een exploratief onderzoek naar
aard, actoren en aanpak
Arnhem en Rotterdam, Advies- en Onderzoekgroep Beke/Erasmus
Universiteit, 2007
Hartlief, T.
De notariële beroepsaansprakelijkheid en haar verzekering. Spannende
tijden voor het notariaat? WPNR, nr. 6589, 2004, pp. 575-586
Kamerstukken II
Vergaderjaar 2002-2003, 23 706, nr. 56
Kamerstukken II
Vergaderjaar 2004-2005, 23 706, nr. 59
Kleiboer, T. en N.J.H. Huls
Tuchtrecht op de terugtocht
Utrecht, Uitgeverij Lemma bv, 2001
Kok, G.Chr.
Het Nederlandse notariaat (diss. Leiden)
Deventer, Kluwer, 1971
Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie
Jaarverslag 2004
Den Haag, Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie, 2005

WODC 265_5.indd Sec11:80

27-2-2008 16:36:02

Literatuur

81

Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie
Jaarverslag 2005
Den Haag, Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie, 2006
Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie
Helder offreren en tarifiëren
Den Haag, Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie, 2004
Kuypers, N., J. Noailly en B. Vollaard
Liberalisation of the Dutch notary profession; Reviewing its scope and
impact
Den Haag, CPB, 2005
Laclé, Z.D., B. Krop en N.J.H. Huls
Balansverschuiving? Notarissen over ontwikkelingen in de notariële
beroepsethiek na vijf jaar Wet op het notarisambt 1999
Den Haag, WODC, cahier 2005-15, 2005
Lankhorst, F en J.M. Nelen
Professionele dienstverlening en georganiseerde criminaliteit: hedendaagse
integriteitdilemma’s van advocaten en notarissen
Zeist, Kerkebosch, 2004
Marketing Information Consultancy and Research Applications
Notariaat Magazine kandidaat-notarissen arbeidssatisfactie onderzoek
Den Haag, MICRA, 2006
Nahuis, R. en J. Noailly
Competition and Quality in the Notary Profession
Den Haag, CPB, 2005
Nederlandse Mededingingsautoriteit
Inventarisatie vrije beroepen: notariaat
Den Haag, Nederlandse Mededingingsautoriteit, 2006
Nederlandse Mededingingsautoriteit
Eindverslag inventarisatie vrije beroepen: notariaat
Den Haag, Nederlandse Mededingingsautoriteit, 2007
Sykes, G. en D. Matza
Techniques of Neutralisation: A Theory of Delinquency
American Sociological Review, nr. 22, 1957, pp. 664-670
Uitgeverij KSU
De stand van het notariaat 2004
Amsterdam, KSU, 2004
Uitgeverij KSU
De stand van het notariaat 2006
Amsterdam, KSU, 2006
Uitgeverij KSU
De stand van het notariaat 2007
Amsterdam, KSU, 2007
Verstappen, L.C.A.
Het notariaat in een spagaat: over instroom en de toekomst van het
notariaat
Weekblad voor Privaatrecht, Notariaat en Registratie, jrg. 135, nr. 6591,
2004, pp. 745-755

WODC 265_5.indd Sec11:81

27-2-2008 16:36:02

82

Trendrapportage notariaat 2006

Voert, M. ter en M. van Ewijk
Eerste trendrapportage notariaat
Den Haag, WODC cahier 2004-12, 2004
Voert, M.J. ter en M. van Ewijk
Trendrapportage gerechtsdeurwaarders 2006
Den Haag, WODC O&B 247, 2006
Voert, M.J. ter en S.L. Peters
Trendrapportage advocatuur 2006
Den Haag, WODC O&B 261, 2007
Vogels, R.J.M., J.P.J. de Jong, P.Th. van der Zeijden, D. Snel en
M. Mosselman
Gegevensverzameling ten behoeve van de Commissie Monitoring
Notariaat: Eindrapportage
Zoetermeer, EIM, 2002
Vogels, R.J.M.
Prijsconcurrentie in het notariaat
In: Commissie Evaluatie Wet op het notarisambt (red.), Het beste van
twee werelden
Den Haag, Ministerie van Justitie, 2005, pp. 83-115
Werkgroep Toezicht Notariaat (Commissie Van Delden)
Toezicht notariaat
Den Haag, Ministerie van Justitie, 1999
Werkgroep Tuchtrecht (Commissie Huls)
Besluituitgangspunten wettelijk geregeld tuchtrecht
Den Haag, Ministerie van Justitie, 7 december 2006
Wils, J. en A. Oostdijk
Trendrapportage notariaat: Tarieven veel voorkomende akten
Leiden, Research voor Beleid, 2004
Wisse, R. en J. Vijselaar
Vijftien jaar ervaring met klachten. Gebrekkig cijfermateriaal maakt
harde conclusies onmogelijk
Notariaat Magazine, jrg. 6, nr. 6/7, 2006, pp. 10-15

WODC 265_5.indd Sec11:82

27-2-2008 16:36:02

Bijlage 1
Begeleidingscommissie
Voorzitter
Prof. dr. J.F. Bruinsma

Hoogleraar rechtssociologie disciplinegroep Rechtstheorie / Encyclopedie
Universiteit Utrecht

Leden
Mr. L. Heij
Mr. M.E. Hoogendorp
Mr. R. Wisse
Prof. dr. M.A. Loth

Mr. C.C. Romeijn
A.C.J. Snoeren RA
Prof. mr. L.C.A. Verstappen

E.J.C. van der Vlis MPM

WODC 265_5.indd Sec12:83

Secretaris kamer van toezicht Utrecht,
Rechtbank Utrecht
Waarnemend secretaris kamer van toezicht
Utrecht, Rechtbank Utrecht
Secretaris praktijkuitoefening, Koninklijke
Notariële Beroepsorganisatie
Hoogleraar rechtswetenschappen en
rechtsheorie, Erasmus Universiteit
Rotterdam
Kandidaat-notaris Notariskantoor
Oegstgeest
Onderzoeker sector financieel toezicht,
Bureau Financieel Toezicht
Hoogleraar notarieel recht, Faculteit
der Rechtsgeleerdheid, Rijksuniversiteit
Groningen
Beleidsmedewerker Directie Toegang
Rechtsbestel, Ministerie van Justitie

27-2-2008 16:36:02

Bijlage 2
Methoden van onderzoek
Voor de rapportage is gebruikgemaakt van:
– bestaande gegevens die bij diverse instanties zijn opgevraagd. Het gaat
om gegevens van de KNB, het Bureau Financieel Toezicht (BFT), het
Centraal Testamenten Register, de Notariële beroepsopleiding, Kamers
van Toezicht, de Belastingdienst en het CBS;
– literatuurstudie naar onder andere onderzoek op het terrein van de
toegankelijkheid, continuïteit en kwaliteit en integriteit;
– aanvullend onderzoek: a) een onderzoek naar de tarieven van veelvoorkomende akten, b) een analyse van de bedrijfseconomische situatie van
kantoren op basis van BFT-gegevens.

1

Onderzoek tarieven veelvoorkomende akten

Het onderzoek geeft een beeld van de financiële toegankelijkheid van de
notariële dienstverlening en de mate waarin de prijsconcurrentie heeft
vorm gekregen. Tussen 1999 en 2002 zijn in het kader van de Monitor
Notariaat (Vogels, e.a., 2002) de tarieven van veelvoorkomende akten in
kaart gebracht. Voor dat onderzoek zijn acht situaties beschreven, die een
beeld geven van het deel van de notarispraktijk waarmee veel huishoudens in aanraking komen. Er zijn zowel cases uit de onroerendgoedpraktijk als uit de familiepraktijk voorgelegd Notarissen is gevraagd voor die
situaties het honorarium en – indien van toepassing – de recherchekosten
op te geven. In 2004 heeft een replicatie plaatsgevonden van dat onderzoek (zie Wils e.a., 2004).
Voor de periode 2003-2006 maken we gebruik van gegevens die het CBS
via een schriftelijke enquête verzamelt bij een vast panel van notariskantoren. Voor de samenstelling van het panel is een representatieve
steekproef getrokken uit het Algemeen bedrijfsregister van het CBS. Deze
steekproef is aangevuld met enkele bedrijven die in 2003 aan een pilotonderzoek voor de prijswaarneming meewerkten. Het panel bestaat uit
90 kantoren die modelprijzen hebben gegeven.
Er zijn drie verschillende enquêteformulieren die deels dezelfde deels
verschillende situaties van veelvoorkomende aktes schetsen. Elke lijst
vraagt naar prijzen van twee soorten akten uit de familiepraktijk, zes
uit de onroerendgoedpraktijk (waarvan vier voor huishoudens en twee
voor bedrijven) en twee uit de ondernemingspraktijk. In totaal zijn er 21
verschillende situaties (zie tabel 1) waarvoor de prijs van de akte wordt
gevraagd die aan de klant wordt berekend. Deze prijs is inclusief eventuele
kortingen, maar exclusief btw, kosten voor het kadaster/CTR/Ministerie
van Justitie (zie Dijkstra e.a., 2005). Bij de onroerendgoedakten wordt de
onderliggende waarde geïndexeerd. Bij deze aktes wordt dus elke periode
de waarde van het onroerend goed in de vragenlijst aangepast.

WODC 265_5.indd Sec13:84

27-2-2008 16:36:02

Bijlage 2

85

Elk enquêteformulier is door ongeveer 30 kantoren ingevuld (minimaal 25
en maximaal 34). De gegevens hebben betrekking op het laatste kwartaal
van 2003 tot en met het tweede kwartaal van 2006. Vanwege het beperkte
aantal waarnemingen is de statistische betrouwbaarheid laag.
Tabel 1

Specificatie aktes voor modelprijzen CBS

Omschrijving

Specificatie akte

Familiepraktijk
2 testamenten, één kind

2 wettelijkeverdeling-testamenten. Eerste en enige huwelijk,
beiden Nederlander, 1 kind. Met afwijken en aanvullingen, inclusief
voogdijregeling en rampclausule

2 testamenten, twee kinderen

2 wettelijkeverdeling-testamenten. Eerste en enige huwelijk, beiden
Nederlander, 2 kinderen. Met afwijken en aanvullingen, inclusief
voogdijregeling en rampclausule

Verklaring van erfrecht

Verklaring van erfrecht. Eerste en enige huwelijk, beiden Nederlander,
2 kinderen

Samenlevingscontract

Samenlevingscontract voor een jong stel, geen kinderen, geen eerder
huwelijk

Samenlevingscontract + 2 testamenten

Samenlevingscontract en twee testamenten voor een jong stel,
geen kinderen, geen eerder huwelijk

Huwelijksevoorwaarden + 2 testamenten

Huwelijksevoorwaarden voor een jong stel, geen kinderen,
geen eerder huwelijk, inclusief 2 testamenten

Onroerendgoedpraktijk huishoudens
Leveringsakte + hypotheekakte € 200.000

Leveringsakte gekoppeld aan een hypotheekakte. Onderliggende
waarde € 200.000, hypotheek 110% van de koopsom, klant is een
huishouden

Leveringsakte + hypotheekakte € 400.000

Leveringsakte gekoppeld aan een hypotheekakte. Onderliggende
waarde € 400.000, hypotheek 110% van de koopsom, klant is een
huishouden

Leveringsakte + hypotheekakte € 600.000

Leveringsakte gekoppeld aan een hypotheekakte. Onderliggende
waarde € 600.000, hypotheek 110% van de koopsom, klant is een
huishouden

Hypotheekakte € 50.000

Losse hypotheekakte (2e hypotheek) € 50.000 (geen bemoeienis
met overige leningen), klant is een huishouden

Hypotheekakte € 200.000

Losse hypotheekakte (2e hypotheek) € 200.000 (geen bemoeienis met
overige leningen), klant is een huishouden

Oversluiten hypotheek

1e hypotheek naar andere bank oversluiten. Onderliggende waarde
€ 200.000, klant is een huishouden

Onroerendgoedpraktijk bedrijf
Leveringsakte + hypotheekakte € 600.000

Leveringsakte gekoppeld aan een hypotheekakte. Onderliggende
waarde € 600.000, hypotheek 110% van de koopsom. Klant is een
bedrijf

Leveringsakte + hypotheekakte € 2.000.000 Leveringsakte gekoppeld aan een hypotheekakte. Onderliggende
waarde € 2.000.000, hypotheek 110% van de koopsom. Klant is een
bedrijf

WODC 265_5.indd Sec13:85

27-2-2008 16:36:02

86

Trendrapportage notariaat 2006

Tabel 1

Specificatie
(Vervolg) aktes voor modelprijzen CBS

Omschrijving

Specificatie akte

Hypotheekakte € 200.000

Losse hypotheekakte (2e hypotheek) € 200.000 (geen bemoeienis
met overige leningen). Klant is een bedrijf

Ondernemingspraktijk
Oprichting bv

Oprichting bv met een maatschappelijk kapitaal van € 90.000 en
een geplaatst kapitaal van € 18.000 één oprichter/aandeelhouder

Oprichting bv + inbreng

Oprichting bv met inbreng van een onderneming zonder onroerende
zaken: met een maatschappelijk kapitaal van € 90.000 en een
geplaatst kapitaal van € 18.000. Dit zijn 2 producten: akte van
oprichting en akte van inbreng

Statutenwijziging
Aandelenoverdracht
Oprichting stichting
Oprichting vereniging

Statutenwijziging: naam en doelomschrijving wordt gewijzigd
100% aandelenoverdracht aan derden, het gaat om nominale waarde
Oprichting van een standaard (eenvoudige) stichting
De oprichting van een standaard (eenvoudige)

2

Omzet, kosten en winst van notariskantoren

Dit onderzoek is uitgevoerd door het WODC op basis van gegevens die
door het BFT zijn verstrekt. Het onderzoek geeft een beeld van de stand
van zaken op het gebied van de omzet, kosten en winst van notariskantoren over de periode 2002-2005. Deze gegevens moeten inzicht geven in de
continuïteit van de dienstverlening op de korte en lange termijn.
De productie wordt weergegeven aan de hand van het aantal akten dat
is gepasseerd en de netto-omzet. De netto-omzet is het bedrag dat het
kantoor bij cliënten in rekening heeft gebracht, exclusief omzetbelasting
onder aftrek van de kosten die de notaris voor bepaalde diensten heeft
moeten maken (bijvoorbeeld recherchekosten of griffierechten). De omzet
heeft niet alleen betrekking op het opstellen van akten, maar ook op
andere notariële diensten (bijvoorbeeld advisering).
De totale kosten zijn een optelsom van personeelskosten, huisvestingskosten, kantoorkosten, algemene kosten, afschrijving vaste activa, afschrijving vorderingen en gemiddelde financiële lasten (waaronder rente) van
de kantoren.
De kantoorwinst is bepaald aan de hand van de netto-omzet plus rentebaten minus personeels-, huisvestings-, afschrijvings-, kantoor-, algemene
kosten, en rentelasten. Het is het kantoorresultaat vóór aftrek van de beloning voor de notaris(sen), vennootschapsbelasting en de premie voor het
notarieel pensioenfonds notaris(sen).
Voor het onderzoek is gebruikgemaakt van de jaarrekeningen van alle
notariskantoren die bij het BFT beschikbaar zijn over het boekjaar 2002
(n=675), 2003 (n=685), 2004 (n=794), 2005 (n=806). Bij kantoren met een
gebroken boekjaar zijn de gegevens gebruikt van het voorlaatst eindigende
boekjaar. Bij de analyses van de financiële gegevens uit 2002 en 2003 zijn

WODC 265_5.indd Sec13:86

27-2-2008 16:36:02

Bijlage 2

87

20 IDS-kantoren buiten beschouwing gelaten die in hun financiële verantwoording geen onderscheid hebben gemaakt naar notariaat. De analyses over de jaren 2004-2005 zijn verricht voor respectievelijk 714 en 726
kantoren. Alle 80 IDS-kantoren zijn buiten beschouwing gelaten, omdat
wegens wijzigingen in de automatisering bij het BFT IDS-kantoren met
een gescheiden boekhouding niet meer apart worden geregistreerd.
De gegevens zijn genormaliseerd, dat wil zeggen dat alle kosten/opbrengsten die rechtstreeks samenhangen met de notaris zijn geëlimineerd. Te
denken valt daarbij aan: salaris notaris, pensioenpremie en eventuele
andere sociale lasten, rentebaten of lasten bijvoorbeeld wegens een
rekening-courant met de onderneming (in bv-vorm) of goodwill (indien
sprake is van inbreng van goodwill bij de oprichting van een bv). Niet
geëlimineerd zijn zakelijke leningen (situatie notaris leent in privé en
leent bedrag vervolgens aan bv door onder gelijke condities).
De genormaliseerde resultaten zijn, om tot vergelijkbare cijfers te kunnen
komen, herleid als ware er sprake van zelfstandige beroepsuitoefening in
de vorm van een eenmanszaak.

WODC 265_5.indd Sec13:87

27-2-2008 16:36:02

Bijlage 3
Tabellen en figuren bij hoofdstuk 2
Tabel 1

Gemiddelde tarieven en indexcijfers veelvoorkomende akten, 2003-2006
Gemiddelde tarieven

Indexcijfers 2003=100

Familiepraktijk
2 testamenten, 1 kind
2 testamenten, 2 kinderen
verklaring van erfrecht
samenlevingscontract
samenlevingscontract + 2 testamenten
huwelijkse voorwaarden + 2 testamenten

2003
359
320
265
310
536
590

2004
378
337
281
309
545
600

2005
402
353
300
313
566
602

2006
401
368
320
315
575
614

2004
105
105
106
100
102
102

2005
112
110
113
101
106
102

2006
112
115
121
102
107
104

Onroerend goed huishouden
leverings- + hypotheekakte € 218.272, huishouden
leverings- + hypotheekakte € 436.543, huishouden
leverings- + hypotheekakte € 654.815, huishouden
hypotheek oversluiten € 218.272, huishouden
hypotheekakte € 54.568, huishouden
hypotheekakte € 218.272, huishouden

1.154
1.612
2.052
562
443
521

1.126
1.519
1.973
553
433
507

1.089
1.379
1.726
534
432
492

1.090
1.346
1.585
543
441
488

98
94
96
98
98
97

94
86
84
95
98
94

94
83
77
97
100
94

Onroerend goed bedrijf
leverings- + hypotheekakte € 2.182.716, bedrijf
leverings- + hypotheekakte € 654.815, bedrijf
hypotheekakte € 218.272, bedrijf

3.948
2.203
528

3.682
2.098
515

3.226
1.878
493

3.077
1.785
497

93
95
98

82
85
93

80
81
94

Ondernemingspraktijk
oprichting bv
oprichting bv + inbreng
aandelenoverdracht
statutenwijziging
oprichting stichting
oprichting vereniging

1.102
1.367
583
524
407
338

1.106
1.378
588
524
411
344

1.063
1.337
574
522
409
348

1.057
1.291
586
537
416
363

100
101
101
100
101
102

96
98
98
100
100
103

96
94
101
102
102
107

Bron: CBS, bewerking WODC

WODC 265_5.indd Sec14:88

27-2-2008 16:36:02

WODC 265_6.indd Sec14:89

109
111
114
110
103
100

100
100
100
100
100

2000

91
88
130
105
107

99

967.928
598.484
126.151
115.263
250.500

1.654.000

2001

88
85
148
115
115

95

938.584
574.229
143.733
125.915
269.000

1.585.000

2002

nb
nb
nb
nb
110

97

nb
nb
nb
nb
257.000

1.629.000

2003

88
86
175
86
139

98

937.453
581.708
169.790
93.918
325.500

1.642.000

* Bron: Belastingdienst, voor de indeling in rechtsgebieden zie KPMG (1994) ‘Kosten en opbrengsten van het notariaat’, bijlage 2.
** Bron: CTR, betreft testamenten, schenkingen, verblijvensbeding.
nb: niet bekend.

1.181.912
775.693
106.422
112.817
234.700

1.067.318
678.710
96.812
109.565
nb

1999
1.822.000

1998
1.674.000

Totaal aantal akten 1998-2006

Totaal aantal akten (KNB)
waarvan:
Onroerendgoedpraktijk*
waarvan hypotheken en royementen*
Familiepraktijk (excl. testamenten)*
Ondernemingspraktijk*
Geregistreerde uiterste wilsbeschikkingen**
Indexcijfers
Totaal aantal akten (KNB)
waarvan:
Onroerendgoedpraktijk*
waarvan hypotheken en royementen*
Familiepraktijk (excl. testamenten)*
Ondernemingspraktijk*
Geregistreerde uiterste wilsbeschikkingen**

Tabel 2
2004

105
105
205
96
133

101

1.125.926
711.319
198.921
104.713
311.934

1.688.054

2005

100
99
184
98
137

107

1.070.309
669.434
177.806
107.568
320.572

1.785.125

2006

106
104
190
109
140

108

1.136.610
703.243
184.132
118.904
328.658

1.814.659

Bijlage 3

89

28-2-2008 17:03:36

Bijlage 4
Tabellen en figuren bij hoofdstuk 3
Tabel 1

Aantal positieve adviezen Commissie van deskundigen notariaat, 2001-2006

Positief advies
waarvan:
Solitair
Bestaand kantoor of nevenvestiging

2001

2002

2003

2004

2005

2006

96

104

111

84

84

97

8
66

7
66

7
86

8
59

8
52

9
64

Bron: jaarverslagen Commissie van deskundigen notariaat 2001-2006

Tabel 2

Aantal gepasseerde akten en netto-omzet (€), 2002-2005*, gemiddelde,
mediaan, indexcijfers 2002=100
2002

2003

2004

2005

2.252
1.316
1.280

1.624
1.140

mediaan
1.643
1.671
1.135
1.152
1.095

1.779
1.215
1.174

164
172
178
186
1.078.952 1.086.832 1.091.116 1.150.773
Netto-omzet per kantoor
611.688 622.480 610.289 652.854
Netto-omzet per fte notaris
591.458 635.398
Netto-omzet per maat

162
822.658
563.326

168
835.612
576.915

171
832.894
561.373
542.794

184
856.119
598.130
578.200

Aantal akten per kantoor
Aantal akten per fte notaris
Aantal akten per maat

2002

2003

2.160
1.195

gemiddeld
2.159
2.157
1.205
1.234
1.195

2004

2005

Aantal akten per fte
personeel (incl. notarissen)

Netto-omzet per fte
personeel (incl. notarissen)

85.024

89.317

87.965

91.836

82.201

84.712

85.071

90.085

Index 2002=100
Aantal akten per kantoor
Aantal akten per fte notaris

100
100

100
101

100
103

104
110

100
100

101
100

103
101

110
107

100
100
100

105
101
102

109
101
100

113
107
107

100
100
100

104
102
102

106
101
100

114
104
106

100

105

103

108

100

103

103

110

Aantal akten per fte
personeel (incl. notarissen)
Netto-omzet per kantoor
Netto-omzet per fte notaris
Netto-omzet per fte
personeel (incl. notarissen)

Bron: BFT, bewerking WODC
* Bij de berekening van de netto-omzet zijn IDS-kantoren weggelaten, omdat in de ﬁnanciële gegevens geen afzonderlijke
gegevens over het notariaat beschikbaar zijn.

WODC 265_5.indd Sec15:90

27-2-2008 16:36:02

Bijlage 4

Figuur 1

91

Gemiddelde omzet (€) per fte notaris naar ring in 2002-2005

Alkmaar
Almelo
Amsterdam
Arnhem
Assen
Breda
Dordrecht
‘s-Gravenhage
Groningen
Haarlem
‘s-Hertogenbosch
Leeuwarden
Maastricht
Middelburg
Roermond
Rotterdam
Utrecht
Zutphen
Zwolle
Totaal
400.000

450.000

500.000

550.000
2002

WODC 265_5.indd Sec15:91

600.000

650.000

2003

2004

700.000

750.000

800.000

850.000

2005

27-2-2008 16:36:02

92

Trendrapportage notariaat 2006

Tabel 3

Aantal gepasseerde akten en netto-omzet (€) 2002-2005, standaarddeviatie
Standaarddeviatie

Aantal akten per kantoor
Aantal akten per fte notaris
Aantal akten per maat
Aantal akten per fte personeel
(incl. notarissen)
Netto-omzet per kantoor
Netto-omzet per fte notaris
Netto-omzet per maat
Netto-omzet per fte personeel
(incl. notarissen)

2002
1.730
514

2003
1.713
569

2004
1.841
564
568

2005
1.800
621
620

51
1.006.710
263.979

74
979.126
298.439

56
1.032.375
278.896
280.300

62
1.061.435
302.396
302.960

23.212

35.851

29.200

27.572

Bron: BFT, bewerking WODC

Tabel 4

Kantoorwinst* over 2002 en 2003 (gemiddelde en mediaan)
2002

2003

2004

2005

2002

2003

2004

2005

(n=655)

(n=665)

(n=714)

(n=726)

(n=655)

(n=665)

(n=714)

(n=726)

Kantoorwinst (€)

384.511

gemiddeld
386.979
338.674

366.975

287.822

mediaan
299.688
257.311

275.098

Kantoorwinst
per fte notaris (€)

221.477

224.408

191.489

206.496

138.782

148.107

172.622

186.995

183.516

200.020

168.285

179.588

Kantoorwinst
per maat (€)

Bron: BFT, bewerking WODC
* Kantoorwinst is netto-omzet plus rentebaten minus personeels-, huisvestings-, afschrijvings-, kantoor-, algemene kosten,
en rentelasten. Exclusief IDS-kantoren.

WODC 265_5.indd Sec15:92

27-2-2008 16:36:02

Bijlage 4

Figuur 2

93

Gemiddelde omzet, kosten en winst (€) per fte notaris per ring in 2005

Alkmaar
Almelo
Amsterdam
Arnhem
Assen
Breda
Dordrecht
‘s-Gravenhage
Groningen
Haarlem
‘s-Hertogenbosch
Leeuwarden
Maastricht
Middelburg
Roermond
Rotterdam
Utrecht
Zutphen
Zwolle
Totaal
100.000

200.000

300.000

400.000
Omzet

500.000

600.000

Kosten

Winst

700.000

800.000

900.000

Bron: BFT, bewerking WODC

WODC 265_5.indd Sec15:93

27-2-2008 16:36:02

Bijlage 5
Tabellen bij hoofdstuk 4
Tabel 1

Aantal door KNB ontvangen beslissingen van ringvoorzitters
over declaratiegeschillen, 2003-2006

Ring

2003

2004

2005

2006

Alkmaar
Almelo
Amsterdam
Arnhem
Breda
Dordrecht
Drenthe
Fryslan
‘s-Gravenhage
Groningen
Haarlem
‘s-Hertogenbosch
Maastricht
Roermond
Rotterdam
Utrecht
Zutphen
Zwolle
Totaal

0
4
2
3
2
3
6
4
10
0
2
0
0
0
0
4
3
0
43

0
4
3
4
0
2
5
4
11
0
2
0
0
0
0
4
3
2
44

0
2
4
2
4
0
3
8
4
10
2
0
0
0
0
4
3
0
46

0
4
3
3
3
3
2
3
4
11
2
0
0
0
0
4
3
2
47

Bron: KNB

Tabel 2

Aantal declaratiegeschillen naar onderwerp, 2005-2006

Personen- en familierecht
Registergoed
Ondernemingsrecht
Overige
Totaal

2005

2006

32
6
8
0
46

31
14
0
2
47

Bron: KNB

WODC 265_5.indd Sec16:94

27-2-2008 16:36:03

Bijlage 5

Tabel 3

95

Beslissingen op klachten door de kamers van toezicht, 1999-2006*
1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

Totaal kamerbeslissingen

110

124

153

206

279

259

266

243

Totaal gegrond bevonden
klachten
waarvan:
gegrond, geen maatregel
gegrond, maatregel
waarvan:
waarschuwing
berisping
schorsing
ontzetting uit ambt
ontzegging waarneming
kandidaat
aantekening register
kandidaat-notaris

44
(40%)

53
(43%)

69
(45%)

125
(61%)

141
(50%)

118
(46%)

134
(50%)

131
(54%)

23
21

32
21

34
35

74
51

84
57

63
55

66
68

61
70

2
19

7
10
3

20
12
1

30
17
3
1

34
19
3
1

34
16
4

43
19
6

42
20
8

1
1

2

Bron: Gerechtshof Amsterdam
* Exclusief voorzitters- en verzetsbeslissingen.

Tabel 4

Beslissingen op klachten door het Hof Amsterdam, 1999-2006

Totaal uitspraken
Totaal gegrond bevonden
klachten
Gegrond, geen maatregel
Gegrond, waarschuwing
Gegrond, berisping
Gegrond, schorsing

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

34

71

84

89

101

70

102

102

8 (23%) 15 (21%) 16 (19%) 20 (22%) 18 (17%) 17 (24%) 35 (34%) 39 (38%)
5

12
1
2

3

7
5
4

10
8
2

3
10
5

6
10
1

12
19
3
1

4
15
5
3

Bron: Gerechtshof Amsterdam

Tabel 5

Resultaten van toezicht door het BFT, 2002-2005

Aantal notarissen

2003

2004

2005

Onder normaal toezicht
Onder oplettend toezicht
Onder verscherpt toezicht
Totaal toezicht

1.330
84
36
1.450

1.271
132
32
1.435

1.309
124
33
1.466

Bron: BFT-jaarverslagen

WODC 265_5.indd Sec16:95

27-2-2008 16:36:03

96

Trendrapportage notariaat 2006

Tabel 6

Het aantal en de bevindingen van de onderzoeken door het BFT, 2002-2005
2003

Aantal onderzoeken bij notarissen
waarvan aantal met:
negatieve bewaringspositie, op één of meer momenten*
aantal onderzoeken bij kantoren:
waarvan aantal met:
tekortkoming in betaalorganisatie
vastlegging bankgegevens derden ontoereikend
onvoldoende periodieke informatieverzameling
negatieve bewaringspositie, op één of meer momenten*
onduidelijke status van bank/kwaliteitsrekening

2004

2005

203

264

255
48

74
37
36
24
10

Bron: BFT-jaarverslagen
* Een negatieve bewaringspositie houdt in dat op de derdenrekening minder geld staat dan aan de opdrachtgevers op korte
termijn verschuldigd is.

Tabel 7

Aantal klachten door het BFT ingediend bij de kamers van toezicht naar type
klacht 2003-2005

Aantal klachten door het BFT ingediend
M.b.t. tijdigheid indienen jaarstukken
N.a.v. onderzoeken, i.v.m.:*
negatieve bewaringspositie
beschikking over gelden
negatieve solvabiliteit en/of liquiditeit
negatief resultaat
kasontvangsten meer dan € 10.000
tekortkomingen in de administratie
overig

2003

2004

2005

2006

22
17
5
3

27
24
3
1

2
1

1

26
12
14
11
3
1

32
18
14
4
3
1

2
1
1

6
2
7

1
3
2

Bron: BFT-jaarverslag 2006
* Een klacht kan betrekking hebben op meerdere onderzoeksbevindingen.

WODC 265_5.indd Sec16:96

27-2-2008 16:36:03

Bijlage 5

Box 1

97

Uitspraken Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van
State over declaratiegeschillen

Zaak 1 (Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State 23 april 2003,
LJN AF762, Raad van State 200204489/1):
De ringvoorzitter moet de aan hem voorgelegde declaraties in volle omvang
en op juistheid toetsen ook binnen een stelsel van vrije tarieven. De ringvoorzitter dient hierbij niet zelf een nieuwe berekening te maken, maar dient aan
te geven op welke wijze de berekening had moeten plaatsvinden en kan
daarbij zijn eigen opvatting over de wijze waarop de notaris zijn honorarium
had behoren te berekenen uiteenzetten.
Zaak 2 (Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State 16 maart
2005, LJN AT0535, Raad van State 200407295/1):
De ringvoorzitter is bij de beoordeling van het geschil niet gehouden om de
minimumtarieven op basis van de Tijdelijke regeling notariële tarieven onroerendgoedpraktijk 2001 toe te passen.
Zaak 3 (Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State 16 maart
2005, LJN AT0546, Raad van State 200404776/1):
Indien de werkzaamheden van de notaris als noodzakelijk, gebruikelijk (i.c. ter
afwikkeling van nalatenschappen) en niet onnodig verricht kunnen worden
beschouwd, kan de klager de notaris niet verwijten dat de correct uitgevoerde
en gedeclareerde werkzaamheden door een ander (i.c. de executeur-testamentair) hadden moeten worden uitgevoerd.
Zaak 4 (Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State 13 juli 2005,
LJN AT9269, Raad van State 200501140/1):
De notaris dient voorafgaand toestemming van cliënten te verkrijgen, voordat
hij extern advies inwint (i.c. het Fiscaal Bureau voor het Notariaat Belastingadviseurs). De nota inzake het advies dat op eigen initiatief van de notaris en
zonder medeweten van de cliënt is ingewonnen, is niet terecht vastgesteld en
hoeft niet door de cliënten te worden betaald
Zaak 5 (Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State 15 februari
2006, LJN AV1785, Raad van State 200507843/1):
Ter beslechting kunnen aan de ringvoorzitter worden voorgelegd die posten
die betrekking hebben op de wettelijke werkzaamheden van de notaris of
te kwalificeren zijn als ‘overige aan de zaak verbonden kosten’. Kosten van
derden – zoals de posten voor vergoeding aan de verkoper, de kosten voor
ingebrekestelling en de kosten van de makelaardij – zijn niet te kwalificeren
als notarieel honorarium noch als ‘overige aan de zaak verbonden kosten’ en
kunnen niet ter beslechting worden voorgelegd aan de ringvoorzitter.

WODC 265_5.indd Sec16:97

27-2-2008 16:36:03

98

Trendrapportage notariaat 2006

Box 1

(Vervolg)

Zaak 6 (Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State 30 augustus
2006, LJN AY7128, Raad van State 200600663/1):
Met partijen is overeengekomen dat meerwerk (verrichte werkzaamheden
die de gebruikelijke werkzaamheden te boven gaan) in rekening zal worden
gebracht aan de hand van een gefixeerd uurtarief. Indien door middel van
stukken en notities aan partijen kenbaar is gemaakt welke extra werkzaamheden zijn verricht en de extra werkzaamheden werden verricht door de opstelling van de betrokken partijen, kunnen partijen zich niet beroepen op het
standaardbedrag.
Zaak 7 (Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State 15 november
2006, LJN AZ2269, Raad van State 200601687/1):
Het ontbreken van een specificatie staat een volledige toetsing door de
ringvoorzitter niet in de weg. De ringvoorzitter kan op basis van diens ervaring
en kennis van zaken beoordelen of de in rekening gebrachte tijd redelijkerwijs
in verhouding staat tot de aard en omvang van de werkzaamheden en of een
gebruikelijk uurtarief is gehanteerd.
Box 2

Uitspraken Hof Amsterdam over marktinitiatieven

De Actuszaak (Hof Amsterdam 22/07/04, LJN AQ4770):
In de gemeente Rotterdam werden stukken grond die door de gemeente in
erfpacht zijn uitgegeven geconverteerd in eigendom. Vanwege de omvang van
de operatie brachten de notarissen die bij het project betrokken waren een
lager tarief in rekening bij de cliënten die bij volmacht zouden verschijnen.
De centraal aansturende notaris van het kantoor Actus, stuurt de cliënt de
akte toe. Deze akte wordt gepasseerd bij een ander notariskantoor (waarmee
Actus samenwerkt). De passerende notaris controleert de wil van partijen. De
KNB achtte het handelen van de bij de conversie betrokken notarissen van
het kantoor Actus in strijd met de notariële Belehrungspflicht (voorkomen van
juridische onkunde en feitelijk overwicht) en diende tegen Actus Notarissen
een klacht in.
Het Hof meent dat de cliënten niet het initiatief hebben genomen om bij
volmacht te verschijnen. De verschijning bij volmacht vloeit juist voort uit
de wens van notarissen om een lager tarief aan te bieden. De betrokken
notarissen hebben zo welbewust bevorderd dat erfpachters genoegen nemen
met een mindere kwaliteit van de notariële zorg tot informatieverstrekking
en wilscontrole. Het Hof acht dit handelen onjuist. Ten aanzien van het
uitbesteden van werkzaamheden aan derden heeft het Hof bepaald dat de
notarissen in hun zorgplicht tekortschieten door samenwerkingsverbanden
met andere notariskantoren aan te gaan, waarbij persoonlijk contact met

WODC 265_5.indd Sec16:98

27-2-2008 16:36:03

Bijlage 5

Box 2

99

(Vervolg)

cliënt wordt ontmoedigd en de notaris geen instrumenterende rol over de
kwaliteit van de werkzaamheden bezit (geen regie). De passerende notaris
kan immers alleen de wil controleren en een akte passeren die door een
ander kantoor is opgemaakt en aan de cliënt is verstuurd. De klacht wordt
gegrond bevonden, maar het Hof legt geen maatregel op.
Met deze beslissing sluit het Hof aan bij zijn eerdere beslissing in de
postordernotariaatzaak (Hof Amsterdam, 8 januari 1998, WPNR 98/6299). Het
uitgangspunt van de notariële tussenkomst is volgens het Hof dat de notaris
tijdens een persoonlijk onderhoud de cliënten dient te informeren over de
gevolgen van de akte. De notaris dient dan ook te controleren of cliënten
de gevolgen overzien. Het Hof overweegt dat het passeren van akten bij
volmacht mogelijk moet kunnen zijn, maar dat ook indien bij volmacht wordt
gepasseerd de notaris verantwoordelijk blijft voor het wijzen van de cliënt
op de gevolgen die uit de akte voortvloeien. Lekkerkerker verwoordt het als
volgt: ‘De notaris heeft een actieve zorg- en informatieplicht en een actieve
wilsontrolerende taak. […] Het mag niet zo zijn dat de notaris zijn cliënt
welbewust mag ontmoedigen in persoon aanwezig te zijn, dat hij zich door het
voeren van een bewust prijsbeleid zich erop mag toeleggen dat de cliënt niet
in persoon verschijnt.’(Lekkerkerker 2003, zijn cursivering)
De Goedkoopste Notaris (Hof Amsterdam 17 november 2004,
LJN AU 6548):
De notaris haalt een cliënt binnen met een goedkoop tarief. Voor het passeren
heeft de cliënt slechts eenmaal telefonisch contact met een kandidaat-notaris
van het kantoor. De cliënt wenst een geregistreerd partnerschap te beëindigen en ging ervan uit dat ook de benodigde verdeling ter beëindiging van de
partnerschap in de prijs inbegrepen was.
Het hof stelt dat de tarifering niet van invloed mag zijn op het niveau van
dienstverlening. Het uitgangspunt moet zijn dat tijdens een persoonlijk
onderhoud met de notaris (of kandidaat-notaris) de tariefafspraken tot stand
komen en dat het voor de cliënt voldoende duidelijk wordt welke gevolgen
verbonden zijn aan de diensten die deze verlangt. Omdat verschillende
tarieven op het internet worden aangeboden, mocht de cliënt ervan uitgaan
dat de prijsopgave zoals door de notaris opgesteld alle door de cliënt
verlangde diensten en de daartoe benodigde werkzaamheden zou omvatten.
De klacht van de cliënt wordt gegrond bevonden, de notaris krijgt een
waarschuwing.
Op basis van deze uitspraak maakt het Hof duidelijk dat de cliënt van een
notariële prijsvechter geen genoegen hoeft te nemen met een beperkte
dienstverlening. De notaris blijft gehouden de werkzaamheden te verrichten
die hij als notaris behoort te verrichten. De notariële diensten moeten dus
altijd op een normatief peil worden geboden ongeacht de tariefafspraak.

WODC 265_5.indd Sec16:99

27-2-2008 16:36:03

100 Trendrapportage notariaat 2006

Box 2

(Vervolg)

De Postbankzaak (Hof Amsterdam 30 maart 2006, RN 06/40,
LJN AV7725):
Het notariskantoor CMS is een samenwerkingsverband aangegaan met de
Postbank. CMS heeft tevens een collegiaal samenwerkingsnetwerk opgezet
met vijftig notarissen in het land. Overeengekomen is dat CMS akten en nota’s
levert en de gelden opvraagt. De andere notarissen passeren de akte, doen
de her- en narecherche, dienen kadasterstukken in en verstrekken afschriften
aan de Postbank en aan cliënten. De KNB dient een klacht tegen CMS in,
omdat volgens de KNB de notariële onafhankelijkheid wordt prijsgegeven
door samenwerking met de Postbank. De notarissen die deelnemen aan
het samenwerkingsnetwerk van CMS worden daarmee stempelnotarissen.
De onpartijdigheid en onafhankelijkheid komen in gedrang, aan de
Belehrungspflicht kan amper worden voldaan omdat de notaris slechts dertig
minuten heeft om de akte te passeren. Volgens de KNB is de notaris echter
gehouden de cliënt optimaal te informeren, ook indien een derde de akte
voorbereidt (16 Wna). Verder stelt de KNB dat CMS zich schuldig maakt
aan misleidende reclame (onterecht wordt de indruk gewekt dat CMS alles
doet) en aan provisieschending met de Postbank (de Postbank geeft gratis
reclame en een verzekerd aantal zaken) en tussen collega’s (bij de combinatie
transport- en hypotheekakte voert passerende alle werkzaamheden uit, maar
moet deze CMS wel € 17,50 betalen voor het aanleveren van de opdracht).
Volgens het Hof levert de samenwerking met de Postbank geen gevaar
op voor de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de notarissen. De
onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de deelnemende notarissen komt
volgens het hof niet in de knel omdat de deelnemende notarissen de keuze
hebben om het aanbod van CMS al dan niet te aanvaarden om tegen een
van tevoren kenbare prijs aangeleverde opdrachten van CMS te aanvaarden.
Hoewel het Hof een half uur voor het passeren van een akte krap vindt,
betekent dit volgens het Hof niet dat de notaris niet aan zijn informatieplicht
kan voldoen, omdat een half uur geen ongebruikelijke tijdspanne voor
een transactie is. De klachten van de KNB betreffende het gevaar voor de
onafhankelijkheid, onpartijdigheid en Belehrung zijn dan ook ongegrond.
De klachten van de KNB die betrekking hebben op de misleidende reclame
(het lijkt alsof CMS de akte passeert, terwijl dit niet waar is) en het betalen
van provisie door de deelnemende notarissen aan CMS (bij de combinatie
transport- en hypotheekakte) zijn gegrond. Het Hof legt de notaris van CMS
echter geen maatregel op.

WODC 265_5.indd Sec16:100

27-2-2008 16:36:03

Bijlage 5 101

Box 3

Twee tuchtzaken naar aanleiding van klachten van het BFT
over negatieve bewaringspositie

Zaak 1:
De notaris heeft gedurende enkele maanden een negatieve bewaringspositie.
Tijdens twee maanden was sprake van een negatieve bewaringspositie
van respectievelijk € 34.000 en € 56.000. De maanden daarna is de
bewaringspositie verder verslechterd. De notaris heeft uit zijn privévermogen
de bewaringspositie gezuiverd met ruim € 20.000. Toch bleef de financiële
situatie zorgwekkend. Het BFT kwalificeert de onttrekkingen van de notaris
als structureel op hoog niveau in relatie tot het resultaat.
De desbetreffende notaris staat al een tijd onder verscherpt toezicht van het
BFT en heeft tevens gesprekken met de voorzitter van de kamer van toezicht
gevoerd.
De kamer acht de toename van de negatieve bewaringspositie van de notaris,
juist omdat deze onder verscherpt toezicht staat, ontoelaatbaar en legt de
notaris de maatregel van berisping op. Dat de notaris zich heeft ingezet om
de negatieve bewaringspositie te verbeteren doet aan het tuchtrechtelijk
laakbaar handelen niet af, omdat een eenmalige zuivering van de bewaringspositie met € 20.000 privégeld niet gebaseerd is op een doordachte en structurele verbetering van het geheel.
Zaak 2:
De notaris heeft gedurende enkele maanden een negatieve bewaringspositie.
Aan het einde van het kwartaal zorgt de notaris ervoor dat sprake is van een
positieve bewaringspositie door het aanwenden van de kredietfaciliteit van
het kantoor om vervolgens de gestorte gelden na enkele dagen weer terug
te laten vloeien naar de bank. Tevens constateert het BFT dat de notaris
een akte heeft gepasseerd zonder de daarvoor bestemde gelden te hebben
ontvangen. De notaris verweert zich tegen de klacht van het BFT door te
stellen dat de opname van de kredietfaciliteit van het kantoor in het notariaat
een gebruikelijk instrument is om aan de financiële verplichtingen te voldoen.
Het niet hebben van gelden bij het passeren van de akte betrof een incident.
De kamer acht het handelen van de notaris in strijd met de regels van het
notariaat en legt de notaris de maatregel van berisping op. Volgens de kamer
geldt voor het niet beschikken over gelden bij het passeren van de aktes
normaliter een waarschuwing. Het handelen van de notaris rechtvaardigt
echter het opleggen van de matregel van berisping, omdat notaris geen blijk
heeft gegeven van het inzicht van zijn foutief handelen en daarnaast niet
voornemens is maatregelen te treffen om een negatieve bewaringspositie te
voorkomen.
Bron: Toezicht, Notariaat Magazine, september 2006, p. 10-11

WODC 265_5.indd Sec16:101

27-2-2008 16:36:03

102 Trendrapportage notariaat 2006

Box 4

Twee tuchtzaken naar aanleiding van klachten van het BFT
over negatieve solvabiliteit

Zaak 1:
De notaris in kwestie heeft te veel gelden onttrokken voor privégebruik in
verhouding tot zijn aandeel in de kantoorwinst, wat zijn resultaat ongunstig
beïnvloed. Zijn winstaandeel betrof € 20.000, maar zijn opnames in die
periode bedroegen € 90.000. De notaris heeft wel aan de eisen van een
positieve bewaringspositie voldaan, maar de liquiditeit van zijn kantoor is
teruggelopen van € 200.000 tot € 100.000 in acht maanden.
De kamer constateert dat de notaris zich reeds geruime tijd in een negatieve
spiraal bevindt. De notaris is tijdig gewezen op de ernst van situatie, maar had
nagelaten de nodige effectieve maatregelen te treffen. De situatie is daardoor
alleen maar verslechterd. De liquiditeitspositie is daarnaast penibel. Het
handelen van de notaris is in strijd met artikel 23 van de Wet op het notarisambt (de notaris is verboden handelingen te verrichten waarvan hij redelijkerwijs mag verwachten dat zij ertoe kunnen leiden dat hij te eniger tijd niet zal
kunnen voldoen aan zijn financiële verplichtingen). De notaris geeft daarnaast
geen blijk van voldoende inzicht in de laakbaarheid van zijn handelwijze. De
kamer legt de maatregel van schorsing op. Deze maatregel houdt in hoger
beroep stand.
Zaak 2:
Het BFT constateert een zorgelijke financiële positie van het kantoor en de
individuele daar werkzame notarissen. De resultaten van het kantoor zijn
beperkt terwijl de privéopnames hoog te noemen zijn. Het resultaat van het
kantoor is in dat jaar € 20.000 en de privéopnames bedragen € 90.000. De
vermogenspositie van het kantoor is € 150.000 negatief. Ten opzichte van
voorgaande jaren levert dit een verslechtering op van € 70.000. Het door de
bank verleende krediet is daarnaast volledig opgenomen.
De kamer is van mening dat de notaris beter had moeten ingrijpen toen uit
onderzoek van BFT bleek dat zijn financiële situatie zeer ernstig was. In casu
is de continuïteit van het kantoor in het geding en kunnen door de geringe
capaciteit van het kantoor ook de derdengelden in gevaar komen. De kamer
legt de maatregel van schorsing op.
Bron: Toezicht, Notariaat Magazine, december 2006, p. 5-7

WODC 265_5.indd Sec16:102

27-2-2008 16:36:03

Bijlage 6
Domeinmonopolies notariaat volgend
uit diverse wetten24
Boek 1 BW
Art. 80b
Art. 115
Boek 2 BW
Art. 18
Art. 27+28
Art. 43
Art. 54
Art. 53a
Art. 64
Art. 86

Art. 124
Art. 175
Art. 196
Art. 234
Art. 286
Art. 293
Art. 318

Art. 334n

Boek 3 BW
Art. 31

Art. 89
Art. 98
Art. 195
24

WODC 265_5.indd Sec17:103

aangaan van partnerschapsvoorwaarden
aangaan van huwelijkse voorwaarden

omzetting rechtspersoon
oprichting vereniging met volledige rechtsbevoegdheid
statutenwijziging vereniging met volledige rechtsbevoegdheid
oprichting coöperatie en onderlinge waarborgmaatschappij
statutenwijzing coöperatie en onderlinge waarborgmaatschappij
oprichting naamloze vennootschap
uitgifte en levering van aandeel op naam, niet zijnde een
aandeel als bedoeld in artikel 86c, of de levering van een
beperkt recht daarop
statutenwijziging nv
oprichting besloten vennootschappen met beperkte aansprakelijkheid
uitgifte en levering van een aandeel of de levering van
een beperkt recht daarop
statutenwijziging bv
oprichting stichting
statutenwijziging stichting
fusie van vereniging, coöperatie, onderlinge waarborgmaatschappij, stichting, naamloze vennootschap en
besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid
splitsing van vereniging, coöperatie, onderlinge waarborgmaatschappij, stichting, naamloze vennootschap en
besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid

‘Waar een wetsbepaling die betrekking heeft op registergoederen, een notariële akte of een notariële verklaring
voorschrijft, is een akte of verklaring van een Nederlandse notaris vereist.’
voor overdracht van onroerende zaken vereiste levering
vestiging, overdracht en afstand van beperkte rechten
verdeling van de gemeenschap

De opsomming is niet limitatief, maar beperkt tot vaker voorkomende werkzaamheden van de notaris.
De opsomming dient ter illustratie. De KNB aanvaardt geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van
eventuele onvolledigheid of onjuistheid daarvan.
Bron: Commissie Evaluatie Wet op het notarisambt (2005), peildatum september 2004.

27-2-2008 16:36:04

104 Trendrapportage notariaat 2006

Art. 205
Art. 260
Art. 268
Art. 270
Art. 301 lid 3

Boek 4 BW
Art. 16 lid 2
Art. 18 lid 1
Art. 94
Art. 95
Art. 188
Art. 197
Boek 5 BW
Art. 31

notariële beschrijving van de goederen door vruchtgebruiker
(volmacht tot) vestiging hypotheek
openbare verkoop door hypotheekhouder ten overstaan
van notaris
koper moet koopprijs voldoen aan notaris; notaris keert
uit aan verkoper/hypotheekhouder
een uitspraak waaraan een voorwaarde verbonden is
mag alleen ingeschreven worden als uit een notariële
akte of authentiek afschrift daarvan de vervulling van
die voorwaarde blijkt.

kantonrechter kan bepalen dat de boedelbeschrijving bij
notariële akte dient te geschieden
door echtgenoot ongedaan maken van verdeling nalatenschap
maken van uiterste wil
in bewaring nemen onderhandse uiterste wil
verklaring van erfrecht
(optreden als boedelnotaris)

Art. 60
Art. 61
Art. 93 lid 2
Art. 109
Art. 139 lid 3
Art. 143 lid 2

vastlegging van de grens door de eigenaars van land en
water
mandeligheid
beëindiging mandeligheid
tenietgaan ondererfpacht
splitsing in appartementsrechten
wijziging akte van splitsing
opheffing van de splitsing

Boek 6 BW
Art. 252 lid 2

vestiging van een kwalitatieve verplichting

Boek 7 BW
Art. 3 lid 2
Art. 3 lid 6
Art. 177
Boek 8 BW
Art. 202
Art. 800

WODC 265_5.indd Sec17:104

inschrijving van koop registergoed gedurende de
bedenktijd
inschrijving van koop registergoed
schenking voor zover strekking werking na overlijden

hypotheekverlening op een teboekstaand zeeschip of op
een recht waaraan een zodanig schip is onderworpen
scheepshuurkoop van een in het in artikel 783 genoemde
register teboekstaand binnenschip

27-2-2008 16:36:04

Bijlage 6 105

Art. 1308+1309

vestiging zakelijk recht op een teboekstaand luchtvaartuig

Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
Art. 514
executoriale verkoop van onroerende zaken
Art. 570
executoriale verkoop van schepen
Art. 658 + 668
ver- en ontzegeling
Art. 671
opstellen boedelbeschrijving in ‘bijzondere’ gevallen
Art. 677
verdeling gemeenschap in ‘bijzondere’ gevallen
Faillissementswet
Art. 7 lid 2
verzegelen van de boedel hangende het onderzoek
Art. 93 lid 1
verzegeling van de boedel na faillietverklaring
Kadasterwet
Artt. 26, 27, 30,
33, 34, 35, 36
--------

Art. 77

opstellen verklaring ter inschrijving in de openbare
registers van:
een rechtshandeling naar burgerlijk recht (26),
verkrijging door de Staat van registergoederen (27),
vervulling van een voorwaarde, verschijning van een
onzeker tijdstip en dood van de vruchtgebruiker (30),
naamsverandering, omzetting, fusie en splitsing van een
rechtspersoon (33)
een verjaring (34)
verklaring van waardeloosheid (35)
het feit dat het nut van een mandelige zaak voor elk der
erven is geëindigd, het bestaan van een recht als bedoeld
in art. 150, eerste lid Overgangswet nieuw BW en het
ontstaan van een erfdienstbaarheid door bestemming of
herleving (36)
opstellen akte van vernieuwing

Wet conflictenrecht huwelijksvermogensregime
Art. 4
verklaring dat het huwelijksvermogensregime niet wordt
beheerst door het Nederlandse recht
Wet conflictenrecht geregistreerd partnerschap (nog niet in werking
getreden)
Art. 15
verklaring dat het partnerschapsregime niet wordt
beheerst door het Nederlandse recht
Wetboek van Koophandel
Art. 353
opstellen scheepsverklaring

WODC 265_5.indd Sec17:105

27-2-2008 16:36:04

106 Trendrapportage notariaat 2006

Rijksoctrooiwet
Art. 69
openbare verkoop van een octrooi door een pandhouder
of beslaglegger
Rijkswet vrijwillige zetelverplaatsing van rechtspersonen
Art. 2 + 10
wijziging van de akte van oprichting in verband met
zetelverplaatsing bv/nv
Wet vrijwillige zetelverplaatsing derde landen
Art. 3, 4 en 5
besluit tot zetelverplaatsing, terugbrengen van de zetel
van en naar Nederland
Tijdelijke wet huurkoop onroerende zaken
Art. 2
huurkoop25
Uitvoeringswet Verordening tot instelling van Europese economische
samenwerkingsverbanden
Art. 8
omzetting EESV in coöperatie met wettelijke aansprakelijkheid
Wet educatie en beroepsonderwijs
Art. 9.1.2
overdracht van de instandhouding van een openbare
instelling
Wet nationaliteit zeeschepen in rompbevrachting
Art. 4
opgave in verband met inschrijving van een zeeschip in
het Rompbevrachtingsregister
Wet op de expertisecentra
Art. 52 + 58
overdracht van de instandhouding van een school
Wet op het primair onderwijs
Art. 49 + 56
overdracht van de instandhouding van een school
Wet op het voortgezet onderwijs
Art. 42c + 50
overdracht van de instandhouding van een school
Zaaizaad- en Plantgoedwet
Art. 50a
openbare verkoop van een kwekersrecht door een pandhouder of beslaglegger

25

Vergelijk art. 17 van deze wet: overgangsregeling.

WODC 265_5.indd Sec17:106

27-2-2008 16:36:04