Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

23 645

Openbaar vervoer

28 642

Sociale veiligheid openbaar vervoer

Nr. 730

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 oktober 2020
De afgelopen maanden hebben in het teken gestaan van een veilige en
optimale inzet van het openbaar vervoer tijdens de corona-crisis.
Vanzelfsprekend heeft dit van alle betrokken partijen in de sector de
nodige energie en inzet gevraagd. Ik wil hiervoor graag mijn complimenten en waardering uitspreken. Naast de maatregelen die nodig zijn
voor een veilige en optimale inzet van het openbaar vervoer tijdens de
coronacrisis is er ook voortgang geboekt op diverse trajecten op het
gebied van openbaar vervoer en taxi. Met het oog op het door uw Kamer
geplande Nota Overleg over OV & Taxi op 4 november a.s. informeer ik u
in deze brief over de voortgang van:
• de sociale veiligheid in het openbaar vervoer;
• het financiële kader voor het nieuwe OV-betalen;
• de evaluatie van de regeling onkostenvergoedingen vrijwilligers
personenvervoer per auto;
• de planning van de hoofdlijnennotitie voor de beschikbaarstelling van
OV-reizigersdata.
Sociale veiligheid
De veiligheid en veiligheidsbeleving voor reizigers en personeel in het
openbaar vervoer is van groot belang. Hoewel de meeste reizigers zich
houden aan de afspraken, zien we helaas ook voorbeelden van mensen
die dat niet doen en zelfs agressief gedrag vertonen. Dat is volstrekt
onacceptabel en wordt dan ook niet getolereerd door de handhavers in
het openbaar vervoer. Partijen werken daarop samen, delen kennis en
ervaringen en nemen extra maatregelen om een veilig openbaar vervoer
te blijven aanbieden voor reizigers en personeel.
Hieronder wordt dieper ingegaan op de monitoring van incidenten in het
openbaar vervoer in relatie tot de maatregelen in het kader van covid-19
en op de stand van zaken met betrekking tot het reisverbod.

kst-23645-730
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 23 645, nr. 730

1

Monitoring van incidenten en boetes in relatie tot corona
De inzet is om op een veilige manier het openbaar vervoer te kunnen
blijven aanbieden. Daartoe zijn een reeks maatregelen genomen zoals de
verplichting van het dragen van een mondkapje, het toewijzen van
staanplaatsen in de voertuigen, looproutes op het station, het beschermen
van personeel met spatschermen en het maken van afspraken met
werkgevers en onderwijsinstellingen over het spreiden van reizigers. De
ontwikkelingen worden doorlopend gemonitord. Er wordt aan de hand
van het aantal check-ins en het gebruik van kaartsoorten gelet op het
gebruik van het openbaar vervoer, de drukte op de perrons en de
spreiding van doelgroepen waarmee afspraken zijn gemaakt, over de dag.
Ook worden het aantal incidenten en boetes gemonitord in relatie tot het
dragen van een mondkapje en het afstand houden op stations, halters en
perrons. De cijfers worden wekelijks gedeeld en besproken met de
betrokken partijen.
Het gebruik van het openbaar vervoer ligt op dit moment rond de 40% van
het niveau in dezelfde periode in 2019. Conform de toezegging aan uw
Kamer1ben ik met NS in gesprek gegaan over de toenemende drukte op
sommige perrons.
Op dit moment is van drukte vrijwel geen sprake meer door de teruglopende reizigersaantallen door de nieuwe maatregelen die vanaf
15 oktober 2020 van kracht zijn. Inmiddels is het besluit genomen dat de
mondkapjesplicht ook op stations en (overdekte) perrons zal gelden. Dit
wordt uitgewerkt op basis van de Tijdelijke wet maatregelen covid-19. Tot
die tijd geldt het dringende advies van het kabinet om ook op stations en
(overdekte) perrons een mondkapje te dragen.
Het totaal aantal incidenten in het ov in de eerste drie kwartalen van 2020
is 1616. Dit is ongeveer gelijk aan het aantal incidenten gemeld in dezelfde
periode in 2019. Gezien de sterke daling van het aantal reizigers sinds
april, is het totaal aantal incidenten in verhouding dus toegenomen. Dat is
gedeeltelijk te verklaren door de nieuwe maatregelen, zoals het dragen
van een mondkapje waarop wordt gehandhaafd. Ook het achterin stappen
in de bus of tram waardoor minder controle mogelijk is heeft daaraan
bijgedragen. Ook zeggen vervoerders dat de afname van het aantal
reizigers nu juist meer zicht geeft op de overlastplegers die anders waren
opgegaan in de massa. Per week worden er tussen 100–200 incidenten
gemeld in relatie tot corona. Dit aantal is al geruime tijd stabiel en lijkt de
laatste weken af te nemen. Het aantal boetes in relatie tot mondkapjes
neemt juist sterk toe tot 360 per week als gevolg van een strengere
handhaving.
Reisverbod
Zoals is vermeld in de brief van 27 maart 2020 aan uw Kamer2, ben ik in
gesprek met het openbaar ministerie, vervoerders en politie over de
mogelijkheden om een reisverbod op te leggen voor een ruimer gebied
dan alleen voor de desbetreffende OV-lijn op basis van samenwerking
tussen meerdere vervoerders. Het voornemen bestaat om via een pilot
met een regionaal reisverbod in Oost-Nederland situaties aan te pakken
waarin geweldsmisdrijven worden gepleegd (de zogenoemde
A-incidenten). De verschillende vervoerders in Oost-Nederland hebben
daartoe een plan van aanpak opgesteld.

1

Plenair debat over coronaverspreiding in relatie tot het internationaal personenverkeer op
24 september 2020 (Handelingen II 2020/21, nr. 6)
2
Kamerstuk 28 642, nr. 107.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 23 645, nr. 730

2

Dit plan van aanpak wordt binnenkort besproken met de betrokken
partijen en op basis van die uitkomsten zullen verdere stappen worden
gezet. Ik houd uw Kamer op de hoogte van de ontwikkelingen.
Financieel kader regionaal openbaar vervoer voor het nieuwe
OV-betalen
De introductie van het nieuwe OV betalen is weer een stap dichterbij. In
het NOVB van mei 2019 was reeds besloten tot invoering van betalen met
de bankpas (EMV-standaard) en barcode-betalen in het OV, omdat dit het
reizen en betalen voor het OV laagdrempeliger en dus aantrekkelijker
maakt. Reizigers hebben immers bijna allemaal wel een bankpas of
mobiele telefoon op zak en een specifieke OV kaart is niet langer
noodzakelijk.
Eén van de uitgangspunten van het NOVB-besluit is dat de invoering
opbrengstenneutraal moet plaatshebben en dat op concessieniveau
overeenstemming is over de financiële effecten. Voor de regionale
concessies, dus voor het stads- en streekvervoer, moest dit uitgangspunt
nog uitgewerkt worden. De wijze waarop dit uitgangspunt invulling zou
moeten krijgen bleek het afgelopen jaar een complexe puzzel. De
methodiek, waarop ik hierna zal ingaan, heeft in principe betrekking op de
jaren 2021, 2022 en 2023. Vanaf 2024 is het de bedoeling dat de techniek
onder de OV chipkaart uitgezet kan worden waardoor er nieuwe mogelijkheden ontstaan om tarieven en abonnementen kostenneutraal voor
reizigers en opbrengstneutraal voor vervoerders en opbrengstverantwoordelijke overheden in te voeren.
Indien er geen onderscheid is tussen het tarief van een reis met de
bankpas en met de OV-chipkaart dan leidt dat tot opbrengstenderving,
omdat reizigers die nu op een duurder los kaartje reizen (zoals wagenkaart
en uurkaart) overstappen op betalen met de bankpas. En omdat de
meeste reizigers een bankpas hebben is opbrengstderving reëel. Om zicht
te krijgen op welk deel van de bankpas reizigers voorheen losse kaartjes
kocht wordt een «aanmeld functie» gecreëerd, dit is een eenmalig
registratie via een nog op te zetten online loket. Hierdoor wordt een deel
van de derving verklaard. Wanneer een reiziger zich niet registreert kan hij
wel met de bankpas betalen in het OV, maar betaalt «lokaal tarief». Dat
tarief komen regionale overheden en vervoerders per concessie overeen
en de prijs die de reiziger betaalt kan hoger liggen dan wanneer hij reist
met de OV-chipkaart. Bij de trein liggen de «lokale tarieven» gelijk aan de
OV chipkaart tarieven en is er geen onderscheid.
Voor de opbrengstenderving die dan nog binnen het stads- en streekvervoer resteert tot de implementatie van het nieuwe productenpalet
moet een landelijk afsprakenkader oplossing bieden. Onderdeel hiervan is
een ophoging van het opstaptarief voor bus, tram, metro met 1 cent. Er
wordt daarnaast per concessie een «bandbreedte vervoerdersrisico»
gekozen. Als het opbrengsteneffect binnen een vooraf vastgesteld
percentage van de reizigersopbrengsten blijft, is het voor risico van de
vervoerder. Boven en onder de bandbreedte nemen concessieverlener -en
houder maatregelen.
Consumentenorganisaties hebben over de hoofdlijnen van bovenstaande
methodiek advies uitgebracht. Zij steunen de ontwikkeling van nieuwe
betaalwijzen die het OV aantrekkelijker zullen maken.
Zij adviseren om de aanmeldfunctie te voorkomen zodat de bankpas altijd
gebruikt kan worden tegen hetzelfde tarief als de OV-chipkaart. Als dit
toch niet kan, dan adviseren zij om het loket voor aanmelding zo
klantvriendelijk mogelijk in te richten. Onder voorwaarden kunnen zij
instemmen met het ophogen van het opstaptarief omdat voor de bankpas

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 23 645, nr. 730

3

geen aanschafkosten hoeven te worden betaald zoals bij de huidige
OV-chipkaart.
Nadat deze methodiek in september j.l. is besproken in het NOVB hebben
de decentrale overheden en stad- en streekvervoerders groen licht van
hun achterbannen gekregen. Wel wordt er op dit moment nog druk
gezocht naar mogelijkheden om de aanmeldfunctie overbodig te maken.
Hierover spreken we in november in het NOVB en daarna volgt de stap
van formele besluitvorming door gedeputeerde staten en Dagelijkse
Besturen van de Vervoerregio’s op basis van de definitieve invulling. Ik zal
u hierover begin 2021 informeren in de voortgangsrapportage van het
NOVB over 2020.
Naast de methodiek om tot een opbrengstneutrale invoering van het
nieuwe OV-betalen te komen is er ook gewerkt aan een oplossing voor het
vraagstuk van vervroegde afschrijvingen en herinvesteringen in nieuwe
apparatuur bij concessiewisselingen. Een zgn. poolconstructie bij
Translink, waarbij vervoerders de noodzakelijke apparatuur kunnen
leasen, is op hoofdlijnen uitgewerkt en wordt nu concreet ingevuld.
Evaluatie regeling onkostenvergoedingen vrijwilligers personenvervoer per auto
De regeling onkostenvergoedingen vrijwilligers personenvervoer per auto
is in 2016 gewijzigd. De regeling beoogt positieve effecten te bereiken
door meer ruimte te creëren voor initiatieven van vrijwilligers. Het
achterliggende doel is dat die initiatieven met dit type vervoer een
gewenste maatschappelijke functie kunnen vervullen. Onderdeel van de
regeling is het uitvoeren van een evaluatie, twee jaar na de start van de
regeling. Onderdeel van de evaluatie is het bekijken van eventuele
marktverstorende effecten.
De evaluatie is inmiddels afgerond en is als bijlage bij deze brief
gevoegd3. De belangrijkste conclusies zijn dat het vervoer door vrijwilligers aanvankelijk gegroeid is en daarna gestabiliseerd en dat de regeling
niet marktverstorend heeft gewerkt. In het rapport worden ook een aantal
aanbevelingen gedaan over o.a. de ontwikkeling van een toetsingskader
vrijwilligersvervoer en het verbeteren van de informatievoorziening over
de regeling. De aanbevelingen werk ik de komende tijd samen met de
betrokken partijen verder uit.
Hoofdlijnennotitie voor het beschikbaar stellen van
OV-reizigersinformatie
In de brief van 24 maart 20204 heeft de Minister van Infrastructuur en
Waterstaat een hoofdlijnennotitie aangekondigd waarin nut, noodzaak en
proportionaliteit van regelgeving voor het beschikbaar stellen van
informatie gebaseerd op OV-reizigersinformatie uitgewerkt worden. In de
brief geeft de Minister aan te streven naar afronding van de hoofdlijnennotitie rond de zomer van 2020. Daarbij stond een beknopte hoofdlijnennotitie voor ogen met uitgangspunten, randvoorwaarden en de contouren
van een algemene maatregel van bestuur (amvb).
De amvb moet getoetst worden aan onder meer de Europese Algemene
Verordening Gegevensbescherming, de Mededingingswet en aan
aspecten van bedrijfsvertrouwelijkheid.
Op basis van reacties uit de sector, heb ik besloten de toetsingsmomenten
al zoveel mogelijk in het kader van de hoofdlijnennotitie uit te voeren in
3
4

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 23 645, nr. 714

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 23 645, nr. 730

4

plaats van in het amvb-traject. Hierdoor wordt de hoofdlijnennotitie later
afgerond dan beoogd, maar het voordeel is dat de betrokken partijen in
een vroeg stadium stap voor stap in het proces worden meegenomen.
Ik verwacht dat de hoofdlijnennotitie in de loop van het voorjaar van 2021
aan uw Kamer kan worden aangeboden. De monitoring van de mobiliteitsontwikkelingen tijdens de coronacrisis ondervindt hiervan overigens
geen hinder. De Minister van Infrastructuur en Waterstaat heeft uw Kamer
hierover geïnformeerd in de brief van 10 juli 20205.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
S. van Veldhoven-van der Meer

5

Kamerstukken 31 305 en 25 295, nr. 315

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 23 645, nr. 730

5