Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 313

Initiatiefnota van de leden Van Gerven, Grashoff
en Koşer Kaya over wei voor de koe

Nr. 14

VERSLAG VAN EEN NOTAOVERLEG
Vastgesteld 2 maart 2017
De vaste commissie voor Economische Zaken heeft op 30 januari 2017
overleg gevoerd met de heer Van Dam, Staatssecretaris van Economische
Zaken, over:
– de initiatiefnota van de leden Van Gerven, Grashoff en Koşer
Kaya over wei voor de koe d.d. 8 oktober 2015 (Kamerstuk
34 313, nr. 2);
– de brief van de Staatssecretaris van Economische Zaken d.d.
3 maart 2016 met de kabinetsreactie op de initiatiefnota van
de leden Van Gerven, Grashoff en Koşer Kaya over wei voor de
koe (Kamerstuk 34 313, nr. 4);
– de brief van de Staatssecretaris van Economische Zaken d.d.
16 september 2016 met antwoorden op vragen van de
commissie over de kabinetsreactie op de initiatiefnota van de
leden Van Gerven, Grashoff en Koşer Kaya over wei voor de
koe (Kamerstuk 34 313, nr. 6);
– de brief van het lid Van Gerven d.d. 10 oktober 2016 met
antwoorden op vragen van de commissie over de initiatiefnota
van de leden Van Gerven, Grashoff en Koşer Kaya over wei
voor de koe (Kamerstuk 34 313, nr. 7).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Vermeij
De griffier van de commissie,
Nava

kst-34313-14
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

1

Voorzitter: Vermeij
Griffier: De Vos
Aanwezig zijn elf leden der Kamer, te weten: Bashir, Van Gerven, Geurts,
Graus, Koşer Kaya, Lodders, Ouwehand, Swinkels, Van der Velde, Vermeij
en Voortman,
en de heer Van Dam, Staatssecretaris van Economische Zaken.
Aanvang 11.01 uur.
De voorzitter:
Wij behandelen een initiatiefnota van de leden Van Gerven, Grashoff en
Koşer Kaya met de welluidende titel Wei voor de koe. Bij de behandeling
van een initiatiefnota is een adviseur aanwezig. De Staatssecretaris van
Economische Zaken, de heer Van Dam, is nu adviseur. Wij heten hem van
harte welkom. Het is toch wel bijzonder dat hij hier als adviseur zit. Dat
moet ik nog even uitleggen. Aan mijn rechterzijde, voor de kijkers links,
zitten de heer Van Gerven en mevrouw Koşer Kaya. Zij hebben ieder een
beleidsmedewerker bij zich: Inez Staarink en Carsten Zwaaneveld. Ik heet
hen ook van harte welkom.
De heer Grashoff is verhinderd. Hij moest zich opsplitsen en dat lukte
vandaag niet. Hij heeft het wel geprobeerd, maar het ging niet. Hij is
elders in dit gebouw een debat aan het voeren over onderwijs. Maar
mevrouw Voortman is er in ieder geval om namens GroenLinks een
inbreng te leveren over de initiatiefnota.
De spreektijden zijn voor de eerste en de tweede termijn. Ik vraag u om
die goed in ogenschouw te nemen. Als u niet meer weet wat uw
spreektijd is, kunt u dat altijd aan ons vragen. Er zijn twee interrupties per
woordvoerder toegestaan. Vandaag houden we alleen de eerste termijn
van de zijde van de Kamer.
De heer Bashir (SP):
Voorzitter. Ik begin met het complimenteren van de initiatiefnemers. De
heren Van Gerven en Grashoff en mevrouw Koşer Kaya hebben duidelijk
veel werk gestopt in deze nota en in de schriftelijke beantwoording,
waarvoor dank. Mijn eerste vraag is dan ook: hoe komen de initiatiefnemers op deze nota? Waarom is er voor dit onderwerp gekozen?
Waarom hebben zij juist dit voorstel gedaan? Wat is daartoe de aanleiding
geweest? Graag wil ik een toelichting.
Na het voorstel bestudeerd te hebben, kan de SP-fractie de initiatiefnota
steunen. De koe hoort wat ons betreft in de wei. Dat is goed voor de koe,
beter voor de natuur en beter voor de boer. Weidegang heeft namelijk
veel voordelen ten opzichte van opstallen. Weidegang is economisch
voordeliger voor de boer, is beter voor het dierenwelzijn en de diergezondheid, is gunstiger qua arbeidsinzet, is beter voor het imago en is
beter voor de weidevogels. Wageningen Universiteit concludeert zelfs dat
weidegang onder vrijwel alle omstandigheden de boer geld oplevert.
Wageningen schrijft namelijk dat op veel bedrijven het inkomen door
optimalisatie van de beweiding met € 10.000 verhoogd kan worden. Dat is
exclusief de weidemelkpremie. Koeien die altijd op stal staan, hebben
meer pootproblemen, zoals zoolbloedingen, kreupelheid en stinkpoot. Ze
hebben ook aanzienlijk vaker uierontsteking. De totale emissie van
broeikasgassen is in bijna alle gevallen met weidegang gunstiger. Kortom,
iedereen wint bij weidegang.
Uit onderzoek van TNS NIPO blijkt ook nog eens dat 86% van de mensen
het belangrijk of heel belangrijk vindt dat koeien buiten kunnen grazen.
Slechts 2% vindt het onbelangrijk. Toch zijn de Staatssecretaris en de
sector er niet in geslaagd om het aantal weidende koeien te doen
toenemen. Zij zijn er ook niet in geslaagd om de afname te doen stoppen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

2

Sterker nog, de afname van het aantal weidende koeien is versneld. Het
idee om het over te laten aan de sector heeft dus aantoonbaar gefaald.
Het heeft zelfs langjarig gefaald. In 2001 had nog 90% van de koeien
volgens de tellingen van het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek) een
vorm van weidegang. In 2014 was dit nog maar 69%. Het is dus
afgenomen met een dikke anderhalf procent per jaar. Bij de laatste telling
in 2015 was het helemaal dramatisch. Nog maar 65% van de koeien mag
de wei in. Dat betekent dat er in één jaar tijd maar liefst 4% minder
weidegang is. Dat zijn dramatische cijfers. Ik ben benieuwd naar de reactie
van de Staatssecretaris op deze laatste ontwikkelingen.
Ik heb in de schriftelijke inbreng, die plaatsvond voordat de nieuwste
cijfers bekend waren, kunnen lezen dat er nog steeds sprake is van een
ontkenningsfase bij enkele politieke partijen. Hierbij werd verwezen naar
de cijfers van de sector, van de NZO (Nederlandse Zuivel Organisatie) zelf.
Deze cijfers komen rooskleuriger uit, omdat hierbij gekeken wordt naar
het aantal bedrijven met weidegang, terwijl het CBS kijkt naar het aantal
koeien met weidegang. Het gaat ons natuurlijk om het aantal koeien. Ik
denk dat met de laatste CBS-cijfers, die – 4%, niemand nog zijn ogen kan
sluiten voor de problemen en de neergaande trend. Onderkent de
Staatssecretaris inmiddels ook dat het percentage weidende koeien met
4% is afgenomen en dat er sprake is van een neergaande trend die
gekeerd moet worden?
Eigenlijk is het nog slechter, want uit cijfers van het CBS blijkt dat bij 5,2%
van de weidende koeien niet wordt voldaan aan de minimumnorm van
120 dagen weidegang per jaar. Het is hoog tijd dat er wat gebeurt. Tot nu
toe is de Staatssecretaris niet of nauwelijks in actie gekomen en heeft hij
slechts naar de sectorplannen doorverwezen. Het resultaat daarvan
hebben we gezien. Wat gaat de Staatssecretaris nu concreet doen? Kan hij
uitleggen hoe het kan dat hij een mooie ambitie neerzet, namelijk 80%
weidegang in 2020, terwijl hij voor de uitvoering van die ambitie verwijst
naar de sector? Maar de sector heeft een veel lagere ambitie: 8% tot 9%
minder. Ambitie en verwachte effecten van de maatregelen horen in de
pas te lopen en niet zo erg te verschillen, anders zeg je feitelijk: ik zet wel
een ambitie neer voor de vorm, maar ik weet nu al dat we het niet gaan
halen. Dat kan toch niet? Die vraag stel ik aan de Staatssecretaris. Begrijp
mij niet verkeerd, voorzitter. De SP-fractie juicht het toe dat de sector
initiatieven neemt. Het is allemaal bovenwettelijk en vrijwillig, maar we
moeten dit onderwerp niet overlaten aan de vrijwilligheid in de sector. De
CBS-cijfers tonen aan dat dit simpelweg niet werkt, ondanks de beloftes
die jarenlang zijn gedaan en de mooie plannen.
Helaas is sinds de afschaffing van de melkquotering een beleid gevoerd
dat intensivering en schaalvergroting in de hand heeft gewerkt. Melkveehouders hebben moeilijke jaren achter de rug sinds de afschaffing van de
melkquotering. Wij hadden dat graag anders gezien. Wij hadden graag
een beleid gezien waarbij melkveehouders een fatsoenlijke prijs voor hun
melk krijgen en waarbij de familiebedrijven met voldoende grond voor het
aantal koeien worden bevoordeeld in plaats van de snelle groeiers en de
grote bedrijven, die ook nog eens minder vaak weidegang toepassen.
Maar hoe dan ook, het is nog niet te laat. Er zijn nog veel familiebedrijven,
namelijk 65% van de bedrijven, die nog steeds weidegang toepassen. Die
familiebedrijven krijgen sowieso een compliment van ons. Slechts 1% à
2% heeft totaal geen huiskavel of huisbedrijfskavel en kan echt geen
weidegang toepassen. Voor die bedrijven is er een ontheffingspositie in
het voorstel. Die bedrijven kunnen gewoon blijven boeren. Alleen als ze
willen uitbreiden, krijgen ze slechts een vergunning als ze dat op een
dergelijke wijze doen dat weidegang mogelijk wordt gemaakt.
Alle koeien of bijna alle koeien in de wei; het kan dus wel. Echter, hoe
langer we hiermee wachten, hoe moeilijker het wordt. Daarom zeg ik:
grijp nu in. De melkveehouderij is een mooie sector met een diervriendelijk imago dankzij die koe in de wei. We moeten niet passief toekijken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

3

als de melkveehouderij in een intensieve vorm van veehouderij dreigt te
veranderen. Daar is niemand bij gebaat, ook de sector niet. Voor de
melkveehouder wordt het in bijna alle gevallen ook beter als hij
weidegang toepast. Tot slot vraag ik de Kamer en de regering om deze
nota over te nemen en de weidegang bij wet te regelen. Ik dank de
initiatiefnemers en de Staatssecretaris alvast voor hun reactie.
Mevrouw Lodders (VVD):
Voorzitter. Allereerst wil ik complimenten uitdelen aan de initiatiefnemers.
Los van het inhoudelijke standpunt van mijn fractie over de initiatiefnota,
zeg ik dat het altijd goed is als mensen in dit huis het initiatief nemen om
tot voorstellen te komen. Daarvoor spreek ik mijn waardering uit.
Als ik ’s morgens van Zeewolde naar Den Haag rijd, word ik blij, zeker als
ik straks in het voorjaar langs de snelweg de grazende koeien zie staan. Ik
weet zeker dat dit niet alleen voor mij geldt. Voor veel mensen is dit een
vanzelfsprekend beeld. De grazende koeien horen in het Nederlandse
landschap, een oer-Hollands plaatje waar we zuinig op moeten zijn.
Gelukkig ziet de sector dit ook. Weidegang voor de koe hoort in ons
landschap. Weidegang draagt bij aan het positieve imago van de sector en
heeft een economische meerwaarde. Om die reden kiest een aantal
boeren bewust voor weidegang. Daarnaast ontwikkelen verschillende
zuivelbedrijven en organisaties initiatieven om de weidegang te stimuleren, en met resultaat. Toch menen D66, de SP en GroenLinks dat boeren
via een wet verplicht moeten worden tot weidegang. Zij vinden dat steeds
meer koeien permanent in de stal verdwijnen en dat de poorten in
Nederland wijd openstaan voor een enorme groei en schaalvergroting in
de melkveehouderij.
In de afgelopen jaren is het aantal koeien in Nederland flink afgenomen.
Telden we in 1985 nog ruim 2,3 miljoen koeien, in 2010 waren dit er nog
maar krap 1,5 miljoen. In 2013 is het aantal weer iets toegenomen, maar
door de recent aangenomen wet- en regelgeving, zoals de grondgebonden groei van de melkveehouderij en de Fosfaatwet, zal het aantal
koeien afnemen. Het beeld dat door deze partijen wordt geschetst, de
poorten staan wijd open voor een enorme groei en schaalvergroting, kan
ik dan ook niet plaatsen. Integendeel, het zijn juist deze partijen die de
regelmachine laten draaien en dat levert regels op die boeren beknotten
en regels die de verduurzaming van de sector tegenwerken. Uiteindelijk
zal dat juist leiden tot die schaalvergroting.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Mijn vraag heeft betrekking op iets wat mevrouw Lodders al vrij in het
begin aangaf, namelijk dat er juist al goede resultaten geboekt zijn bij het
doen toenemen van het aantal volledig weidende koeien. Waar baseert
mevrouw Lodders dat op? Ik zie in de cijfers alleen maar dat er ook het
afgelopen jaar weer een forse daling is geweest in het aantal volledig
weidende koeien.
Mevrouw Lodders (VVD):
Dat is tweeledig. Allereerst de cijfers: er worden verschillende cijfers
gehanteerd en we moeten geen appels met peren vergelijken, want dan
gaat de vergelijking namelijk altijd nat. Ten tweede is de weidegang
eerder afgenomen, maar zien we nu dat die zich de laatste jaren juist heeft
gestabiliseerd. De weidegang en het management van een boerenbedrijf
kun je niet veranderen door met je vingers te knippen. Je zult daar ook
niet direct de resultaten van zien. De initiatieven van zuivelcoöperaties,
zuivelfabrieken en andere organisaties laten zien dat de boeren er bewust
mee bezig zijn. Ik vind daarom dat we ondernemers even de kans moeten
geven om hun management daarop aan te passen.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

4

Nou doet mevrouw Lodders het weer. Ze geeft aan dat het percentage
volledig weidende koeien de afgelopen jaren is gestabiliseerd. Dat is
gewoon niet waar! Het afgelopen jaar is er juist een daling geweest met
maar liefst 4%. We kunnen het als VVD en GroenLinks verschillend
waarderen, maar ik stel wel nogmaals de vraag op welk feit de VVD
baseert dat er sprake zou zijn van een stabilisering of zelfs van een
verbetering van het aantal volledig weidende koeien?
Mevrouw Lodders (VVD):
Dat is appels met peren vergelijken. Ik snap heel goed waarom mevrouw
Voortman uit de cijfers put die haar ten dienste staan, maar de teruggang
van het aandeel weidegang is in 2015 wel degelijk gekeerd. Ook het aantal
bedrijven met weidegang is de afgelopen jaren gelukkig weer gestegen.
En nogmaals, het is niet iets wat je met een knip met de vingers kunt
regelen en dat is wel wat een aantal partijen in de Kamer denkt. Je kunt
het management niet op die manier veranderen en ook moet je niet
denken dat de resultaten daarvan de volgende dag zichtbaar zijn. Deze
boeren werken met levende dieren en die zijn niet als een computer te
sturen.
De heer Bashir (SP):
Als we een debat met elkaar willen voeren, moeten we natuurlijk wel
uitgaan van dezelfde cijfers en dezelfde feiten. Daarna kun je bekijken wat
het probleem is en of er überhaupt wel een probleem is dat ons dwingt
om in te grijpen. Ik zie dat de cijfers laten zien dat er in 2015 een
teruggang in de weidegang was, namelijk met 4%. 4% minder koeien
komt buiten. U hebt het over bedrijven, maar uiteindelijk gaat het ons om
de koeien en het aantal koeien. In 2015 hadden 4% minder koeien
weidegang en...
De voorzitter:
Dus uw vraag is?
De heer Bashir (SP):
... mijn vraag is of u erkent dat het CBS met die cijfers naar buiten is
gekomen?
De voorzitter:
Dat vraagt u dus via mij, de voorzitter, aan mevrouw Lodders.
De heer Bashir (SP):
Juist, mevrouw de voorzitter.
De voorzitter:
Want «u» is mevrouw Lodders.
Mevrouw Lodders (VVD):
De heer Bashir verwees in zijn inbreng naar de cijfers van de zuivel. Dat
zouden andere cijfers kunnen zijn en daarom moeten we geen appels met
peren vergelijken. Ik mag geen tegenvraag stellen en dat doe ik dan ook
niet, maar hoe kijkt de heer Bashir aan tegen het feit dat in 2016 300
melkveehouders overgeschakeld zijn naar weidegang en dat de vraag in
de supermarkten naar weidekaas en andere weideproducten alleen maar
toeneemt?
De heer Bashir (SP):
Natuurlijk is het mooi dat koeien buiten komen en dat meer bedrijven het
doen. Laten we nu eerst naar de kern van het probleem gaan, namelijk
wat de cijfers laten zien. Wij hebben die cijfers niet geproduceerd, want
dat heeft het Centraal Bureau voor de Statistiek, een onafhankelijk bureau,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

5

gedaan. Het CBS zegt gewoon: 4% minder weidegang in 2015. Je kunt er
natuurlijk allemaal andere cijfers bij halen, maar het CBS laat zien dat de
neergaande trend die we al jaren waarnemen, doorzet. Er komen per jaar
ongeveer 1,5% minder koeien buiten. Als we zo doorgaan en er niks
gebeurt, zullen steeds meer koeien binnen blijven en niet buiten komen.
Dat lijkt me geen goede zaak en daarom vind ik dat we eerst naar de feiten
en de cijfers moeten kijken. Die zijn helder en op basis daarvan kunnen we
een debat voeren. Als we de cijfers gaan ontkennen, kunnen we net zo
goed niet met elkaar gaan debatteren. Mijn vraag is dus nogmaals:
bevestigt u dat het CBS concludeert dat er minder koeien buiten komen?
Mevrouw Lodders (VVD):
Laat ik om te beginnen zeggen dat ik blij ben dat de SP de cijfers van het
CBS zo nadrukkelijk waardeert en als uitgangspunt neemt.
Nogmaals, ik kijk ook naar datgene wat er in de sector gebeurt. Dat gaat
verder dan het aantal koeien met weidegang. Dat is een andere rekensom
dan die de zuivel presenteert. Het afgelopen jaar zijn er 300 melkveehouders omgeschakeld. Verder zie ik de maatregelen die 71 of 73 partijen
in de zuivelketen hebben genomen in een convenant. Ik zal er zo meteen
nog dieper op ingaan in mijn spreektekst. In het kader van dat convenant
neemt de overheid ook haar eigen maatregelen en daarom vraag ik
waarom wij het het bedrijfsleven niet gunnen om deze stap zelf te zetten.
De voorzitter:
Vervolgt u nu eerst uw betoog. Dan doen we daarna weer een rondje
interrupties, want anders duurt het wel...
Mevrouw Swinkels (D66):
Mijn interruptie heeft wel betrekking op dit punt, voorzitter.
De voorzitter:
Gaat u uw gang.
Mevrouw Swinkels (D66):
Ik zal heel kort zijn.
Ik hoorde mevrouw Lodders zeggen dat de melkveestapel de afgelopen
jaren zou zijn gekrompen, maar ik heb een staatje voor me liggen waaruit
heel duidelijk blijkt dat er sprake is van een stijgende lijn richting 2014. Het
aantal koeien groeit in absolute termen en dat betekent dat het effect van
die 300 bedrijven die omschakelen beperkt is omdat je dat over meer
koeien moet omslaan. Het is toch zeker een logische conclusie dat er
ondanks die ontwikkeling minder sprake is van weidegang. Het kan wel zo
zijn dat 300 bedrijven meer weidegang zijn gaan toepassen, maar als dat
over veel meer koeien moet worden omgeslagen, levert dat niet een
hoger percentage weidegang voor de koeien op. Dat is wel waar je naar
moet streven, zoals mijn collegae al eerder hebben gezegd.
Mevrouw Lodders (VVD):
Bij dit soort wetgevingstrajecten en initiatieven kijk ik graag naar de hele
sector en de hele keten. In mijn inbreng heb ik aangegeven dat er in 1985
nog 2,3 miljoen koeien in Nederland waren en in 2010 nog maar krap 1,5
miljoen. Dat is een dalende lijn. Het staatje van mevrouw Swinkels zal van
daarna zijn. Ik heb verder ook aangegeven dat het aantal koeien sindsdien
weer is toegenomen, maar dat het door de recent aangenomen wet- en
regelgeving in dit land niet meer mogelijk is om meer koeien te gaan
houden. Ik wijs de woordvoerder daarvoor graag op de Fosfaatwet en de
grondgebonden groei van de melkveehouderij. Er zijn echt een aantal
sloten op deze sector geplaatst.
Mevrouw Swinkels (D66):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

6

Mevrouw Lodders heeft volkomen gelijk dat er tegenstrijdige wettelijke
beperkingen zijn die dwingen tot krimp, bijvoorbeeld de fosfaatrechten.
Aan de andere kant blijft het wel nodig om de weidegang te bevorderen,
althans volgens de initiatiefnemers. D66 sluit zich daarbij aan, maar ik heb
van mevrouw Lodders begrepen dat zij ook blij wordt van koeien in de
wei. Zou er daarom niet toch juist moeten worden gekeken naar een
manier om dat te bevorderen, ervan uitgaande dat het sinds 2014 niet is
gelukt?
Mevrouw Lodders (VVD):
Daarmee komen we misschien wel bij de kern. Mevrouw Swinkels vraagt
namelijk terecht hoe we dat kunnen bevorderen. Natuurlijk vinden wij
elkaar op dat punt. Als wij allemaal vinden dat weidegang belangrijk is
voor de sector, zouden we inderdaad moeten bekijken hoe we weidegang
kunnen bevorderen. De VVD heeft vertrouwen in het ondernemerschap en
het vakmanschap van de boer. D66 blijkbaar niet, want D66 heeft een wet
nodig om weidegang te verplichten.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Lodders (VVD):
Graag. Verplichte weidegang klinkt misschien sympathiek, maar het
gezond boerenverstand spreekt dat tegen. Het is namelijk een directe
inbreuk op het vakmanschap van de boer. Een boer werkt dag in, dag uit,
zeven dagen in de week hard voor zijn bedrijf, met liefde voor zijn koeien.
De verplichting die hier door D66, de SP en GroenLinks wordt voorgesteld, zal niet motiverend werken en haalt de professionaliteit van de boer
onderuit. Boeren worden op dit moment gestimuleerd tot weidegang.
Verschillende zuivelbedrijven geven de boer een of twee cent extra voor
iedere liter weidemelk. Op deze manier krijgt de boer een extra
vergoeding voor een maatschappelijke wens. Ik hoor de woordvoerders
van D66 en de SP vaak zeggen dat de boer betaald moet krijgen voor de
extra stappen die hij zet. «Een eerlijke prijs», hoor ik de initiatiefneemster
mevrouw Koşer Kaya vaak zeggen, maar wat doet zij met dit voorstel? Zij
haalt het instrument onderuit! Boeren kunnen hun weidemelk niet langer
met een plus in de markt zetten en ze worden niet langer beloond voor de
inspanningen die zij moeten leveren om te weiden.
De verplichting tot weidegang zal ook effecten hebben op de kringloop. In
de afgelopen maanden hebben we in het kader van het fosfaatdossier
vaak met elkaar gedebatteerd over het sluiten van kringlopen. Het is een
grote wens vanuit de melkveehouderij om dat verder te verankeren.
Hebben de initiatiefnemers hierover nagedacht en kunnen zij aangeven
waarom de kringloopgedachte nu minder relevant is? Kunnen zij
aangeven waarom overheidsbemoeienis op dit onderwerp nodig is? De
initiatiefnemers willen de boer verplichten tot weidegang. Voor boeren die
niet in de gelegenheid zijn, wordt een ontheffing verleend, maar daarbij
wordt direct aangegeven dat een nieuwe vergunning of uitbreiding van
het bedrijf niet aan de orde zal zijn. Dat komt hard aan. Hebben de
initiatiefnemers er zicht op hoeveel bedrijven dit betreft? Wat betekent dat
voor de vraag naar grond en de bijbehorende financiële middelen? Zijn de
initiatiefnemers echt van mening dat deze bedrijven op termijn de deuren
moeten sluiten? Kan de Staatssecretaris ook uitgebreid ingaan op dit
punt? Na de Wet grondgebonden groei melkveehouderij, waarbij de
ondernemers kunnen blijven ondernemen, wordt nu zelfs de vergunningverlening in stelling gebracht om deze ondernemers te dwarsbomen. Wat
vindt de Staatssecretaris hiervan?
Weidegang hoort in ons landschap. De zuivelketen heeft met inmiddels 73
partijen een convenant afgesloten voor een gezamenlijke inzet voor het
behoud en het bevorderen van weidegang in Nederland, een mooi

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

7

initiatief waar ook de overheid haar steentje aan bijdraagt. Met de
verplichting die deze partijen opleggen, vervalt de noodzaak van
zuivelfabrieken om een plus op de melk te geven. De boer moet het
management op zijn bedrijf anders gaan invullen door deze verplichte
wet.
Een ander belangrijk onderdeel ontbreekt in de initiatiefnota, en wel de
financiële gevolgen. De controle en handhaving van weidemelk ligt nu bij
de zuivelbedrijven, maar na de komst van een wettelijke verplichting zal
dat niet langer door de zuivel worden uitgevoerd. Met andere woorden:
de overheid zal op deze regels moeten toezien en controle en handhaving
uitvoeren. Over de rekening wordt niet gesproken. Nee, die leggen D66,
de SP en GroenLinks bij de boer neer. Dat komt hard aan, in een tijd
waarin boeren toch al veel voor de kiezen hebben gehad. Kunnen de
initiatiefnemers aangeven wat deze controle en handhaving betekent voor
de overheid? Welke kosten zijn hiermee gemoeid? Door wie worden ze
betaald?
De VVD zal dit initiatief niet steunen. Ik ben op een aantal punten al
ingegaan en er zijn nog heel veel andere punten aan te dragen. De VVD
kan maar tot één conclusie komen: dit initiatief helpt de duurzame
ontwikkeling van de melkveehouderij om zeep. De boeren krijgen een
dikke rekening gepresenteerd en voor een aantal boeren zal dit het einde
van hun bedrijf zijn.
Mevrouw Swinkels (D66):
Voorzitter. Mijn collega schetste het al: groene weiden, blauwe lucht en
zwart-witte koeien daarin: daar worden we allemaal blij van. Een beeld dat
wereldwijd wordt herkend, maar wat eigenlijk in Nederland steeds minder
te zien is. De koe staat namelijk steeds vaker op stal. In 2001 liep 90% van
de koeien buiten. In de laatste cijfers is dat percentage gedaald naar 65.
Dat betekent 568.000 koeien die nooit uit hun stal komen. Natuurlijk wil
elke melkveehouder het beste voor zijn koeien, maar toch dreigt die
weidegang nog verder terug te lopen naar ongeveer 50% van de koeien,
zo is de voorspelling van de WUR. Er zijn initiatieven ontwikkeld waarvoor
de sector ook complimenten verdient. Toch lijkt de nota van de initiatiefnemers mij een belangrijk punt in de ontwikkeling naar meer weidegang.
Het is goed dat wij vandaag bespreken hoe die koe de wei weer in komt.
Een wettelijke plicht tot weidegang lijkt daarvoor op dit moment nodig.
Hoe we die inrichten, daarover heb ik nog wel een paar vragen aan zowel
de initiatiefnemers als de Staatssecretaris. Ik begin met de voordelen en
de zorgen die er in de praktijk bestaan. Mits goed toegepast, biedt
weidegang mens en dier natuurlijk veel voordelen. We hebben daarover al
gehoord van collega Bashir. Het imago en het inkomen van de boer
verbeteren, de koe heeft een beter leven en ook de weidevogel voelt zich
weer thuis in een weiland vol koeien. De praktijk blijkt weerbarstiger en
dat snap ik ook wel. Melkveebedrijven zijn de afgelopen jaren wel degelijk
gegroeid. Het loslaten van de melkquota heeft daar ook de hand in gehad.
Niet altijd is er grond bij gekocht of gepacht, soms omdat het simpelweg
te duur was of omdat er geen grond beschikbaar was in de buurt. Maar
als iedereen meer koeien gaat houden, kun je moeilijk achterblijven,
anders valt je bedrijf om. Daar staat tegenover – ik had het er net al over
in het interruptiedebatje met collega Lodders – dat er gelet op de
fosfaatbeperkingen een sterke druk is om onder dat plafond te komen. Dat
lijkt mij de kern van de vraag, want hoe voorkomen we nu dat het
fosfaatplafond leidt tot minder weidegang? Dat is voor D66 een belangrijk
punt. Hoe ziet de Staatssecretaris dat? Wij onderschrijven beiden het
belang van meer weidegang. Tegen mevrouw Lodders wil ik nog even
zeggen dat D66 wel degelijk vertrouwen heeft in het ondernemerschap
van deze zeer innovatieve sector en er dus ook op vertrouwt dat die met
nieuwe oplossingen zal komen.
Een ander punt, waarop wij allemaal geen invloed hebben...

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

8

Mevrouw Lodders (VVD):
Dan moet mevrouw Swinkels mij toch eens uitleggen hoe dat zit. Aan de
ene kant zegt zij vertrouwen te hebben in het bedrijfsleven, maar aan de
andere kant zwaait zij met een wet om een en ander verplicht te stellen.
Waaruit blijkt dan haar vertrouwen in het ondernemerschap?
Mevrouw Swinkels (D66):
Die twee dingen kunnen heel goed naast elkaar bestaan. Het is juist het
punt van de initiatiefnota om het onderwerp op tafel te leggen, met iets in
de richting van een wettelijke plicht. Dat is nu juist waar we hier over
moeten praten en waar we ook met de sector verder over zullen moeten
praten.
Mevrouw Lodders (VVD):
Dat gaat natuurlijk niet zo gemakkelijk. Als je aan de ene kant spreekt over
het vertrouwen in de boeren en in de ondernemers, dan kan het niet zo
zijn dat er aan de andere kant dingen verplicht worden gesteld en dat je
als politiek op de stoel van het management van het boerenbedrijf gaat
zitten. Heeft mevrouw Swinkels vertrouwen, dan vertrouwt zij er werkelijk
in dat de boeren, de zuivel, de hele zuivelketen hiermee aan de slag gaat,
vanwege het belang dat ook de zuivelketen hecht aan weidegang.
Mevrouw Swinkels (D66):
Misschien is het leuk om een metafoor te gebruiken, want u kent vast ook
het beeld van de koeien die de wei in worden gejaagd. Dat is een
ouderwets beeld, ik ken het nog. Ik ben van een leeftijd dat ik dat om mij
heen in Brabant nog heb gezien. Je zou dit als symbolisch kunnen
opvatten, dan is deze initiatiefnota, die in de richting van een verplichting
gaat, op zijn minst te zien als een stok achter de deur. Dat het nog geen
compleet voorstel is, is de reden dat we hier spreken over de initiatiefnota
van de initiatiefnemers.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ook de Partij voor de Dieren heeft sterk de indruk, al jaren trouwens, dat
D66 twee heren wil dienen en ergens kan dat niet. Een vraag aan de
Staatssecretaris stellen hoe het fosfaatplafond toch zeker niet weidegang
gaat bemoeilijken... Het fosfaatplafond is een harde milieugrens waar wij
ons aan hebben te houden. Nederland mag al meer vervuilen dan andere
Europese landen. Dus die vraag stellen betekent eigenlijk dat D66 geen
idee heeft of niet bereid is om te doen wat nodig is. Als je het meent,
dierenwelzijn en weidegang, dan zul je alle aspecten in ogenschouw
moeten nemen. Dan moet je kijken naar de milieurandvoorwaarden, naar
de positie van de gezinsbedrijven, naar het dierenwelzijn en dan kiezen
voor een systeem dat dat mogelijk maakt, in plaats van blijven zeggen: we
laten alles open, vertrouwen op het ondernemerschap en geven kleine
prikjes om bij te sturen wat niet meer bij te sturen valt. Dat heeft D66 de
afgelopen jaren wel gedaan.
Mevrouw Swinkels (D66):
Kleine prikjes geven... Het indienen van deze initiatiefnota duidt op een
groot commitment van D66 voor een wettelijke norm die weidegang
bevordert zo niet verplicht maakt.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Zeker, en daar zijn wij ook voor, maar ik mis een duidelijke keuze van D66.
Met weidegang kun je scoren. Met koeien in de wei kun je laten zien dat je
dierenwelzijn belangrijk vindt. Maar in de afgelopen jaren heeft D66 de
ene keer wel en de andere keer niet voor een verbod op megastallen
gestemd. Het heeft over het melkquotum heel lang gezegd: we
vertrouwen op het ondernemerschap en zien wel even waartoe dat leidt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

9

Maar je moet wel durven staan voor wat je vindt. Sta je voor dierenwelzijn, voor gezinsbedrijven en voor het milieu, dan moet je echt meer
doen dan alleen maar moties en een initiatiefnota voor weidegang
indienen, want het hele systeem loopt uit de klauwen. Dat heb ik bij D66
de afgelopen jaren gemist.
Mevrouw Swinkels (D66):
Durven staan voor wat je vindt, kan ook betekenen dat je ziet dat er
tegenstrijdige belangen zijn, die je onder één noemer moet krijgen. In dat
verband helpen we met deze initiatiefnota de discussie verder en denken
we mee over een wettelijke norm die weidegang mogelijk maakt.
Ik ga verder en kom bij het weer. We weten allemaal dat bij weidegang op
natte weilanden het gras vertrapt wordt zodat er heel weinig te grazen
overblijft. Maar hoe zorgen we er, zo vraag ik de initiatiefnemers, bij een
wettelijke verplichting voor dat de weilanden weer geschikt worden? Dat
is niet alleen goed voor de melkveebedrijven, maar het zou ook goed zijn
om een verdere verdichting van landbouwgrond te voorkomen. Welke
mogelijkheden ziet de Staatssecretaris om te helpen bij het tegengaan van
verdere verdichting?
Een ander en veelgehoord punt van zorg zijn de melkrobots. Daar wordt
verschillend over gedacht. De ene melkveehouder heeft een probleem
met weidegang als het gaat om automatische melkrobots. De andere
melkveehouder heeft dat niet. Het gaat dus om verschillen in de bedrijfsvoering. Ik wou dat de wereld zo simpel was als de Partij voor de Dieren
soms voorstelt, maar het is veel ingewikkelder. Hoeveel tijd denken de
initiatiefnemers en de Staatssecretaris dat de melkveebedrijven nodig
hebben om zich aan te passen? D66 heeft namelijk ook oog voor het
ondernemerschap. Wordt daar in de wet rekening mee gehouden?
Ik kom bij de broeikasgassen. Ook het klimaat is gebaat bij weidegang.
Het Centrum voor Landbouw en Milieu berekende dat de totale uitstoot
van broeikasgassen in bijna alle gevallen met weidegang gunstiger is. Het
opstallen van koeien leidt daarentegen tot 25% meer ammoniakemissie.
Weidegang kan dus bijdragen aan de omslag naar een milieuneutrale
landbouw. In de initiatiefnota wordt de weidegangnorm voorgesteld als
het minimum. Om de voordelen te halen, hoeft een koe eigenlijk niet eens
zo gek veel in de wei te lopen. 120 dagen per jaar, 6 uur in de wei is
omgerekend 30 hele dagen. Dat is nog geen 10% van het jaar. Dat lijkt het
minimum om melk «weidemelk» te kunnen noemen.
Ik kom bij de controles. Als de wet er komt, wordt de huidige sectornorm
de wettelijke norm voor weidegang. Wie gaat de naleving daarvan
controleren? Die vraag wierp mevrouw Lodders terecht op. Nu doet de
sector dat zelf. Kan dat zo blijven, of moet er toezicht komen door de
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, al dan niet in een risicogerichte
vorm?
Tot slot wil ik het hebben over de alternatieven. Bij het rondetafelgesprek
ter voorbereiding op deze initiatiefnota was een melkveehouder aanwezig
met een vrije-uitloopstal. In dat concept bepalen koeien zelf wanneer ze
binnen of buiten zijn. Wat blijkt? Elke koe heeft zijn eigen voorkeuren. De
ene koe gaat bij regen naar binnen en de andere blijft buiten. De ene koe
ligt ’s nachts in de stal en de andere maakt een rondje door de wei. Zou
het niet beter zijn om vrije uitloop tot standaard te verheffen? Dan staat
het welzijn van de koe voorop. Zou je dan misschien, zo vraag ik de
initiatiefnemers, weidegang verplicht kunnen stellen waar geen vrije
uitloop mogelijk is? Dat zou de regeldruk ook kunnen verminderen, want
bij vrije uitloop kun je het exacte aantal uren dat een koe in de wei staat
makkelijker meten, zo lijkt mij.
Deze punten wilde ik hier naar voren brengen. Ik ben heel benieuwd naar
de antwoorden van de initiatiefnemers en wens ze veel succes.
De heer Geurts (CDA):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

10

Ik luisterde net naar de interruptie van mevrouw Ouwehand op de
woordvoerder van de D66-fractie. Er werd beweerd dat D66 geen keuzes
maakt. Ik vind het daarom heel bijzonder om die laatste vragen te horen.
Welke keuze maakt de D66-fractie? Gaat ze voor verplichte weidegang, of
mag de koe het zelf uitmaken?
Mevrouw Swinkels (D66):
Dat heb ik eigenlijk net aan de initiatiefnemers gevraagd. Ik wil hun
antwoord graag afwachten.
De heer Geurts (CDA):
Dat is iets te makkelijk. De initiatiefnemers van deze nota staan voor
verplichte weidegang en een van hen is van D66. Laat ik het daarom
simpeler stellen: welke keuze maakt dit lid van de D66-fractie ten opzichte
van de andere leden van haar fractie?
Mevrouw Swinkels (D66):
Dit lid maakt op dit moment geen enkele keuze en heeft gevraagd hoe de
initiatiefnemers daarover denken, om dat te betrekken bij een veel verder
in de toekomst liggende afweging. De heer Geurts heeft mij ook duidelijk
horen zeggen dat ik de initiatiefnota en de ideeën daarin van harte
ondersteun.
De heer Graus (PVV):
Er zijn stallen waar de dieren vrij in en uit kunnen lopen, maar ook daar
belemmeren de boeren de dieren soms om naar buiten te gaan, bijvoorbeeld bij bepaalde weersomstandigheden. Daar wordt goed over
nagedacht. Hoe gaat een en ander gecontroleerd worden? Sommige
boeren beschikken niet over de mogelijkheid om dieren vrij in en uit te
laten lopen. Dat heeft vaak ook met een investering te maken. Toch laten
juist die mensen – vaak kleine boertjes, waar wij een groot voorstander
van zijn – de dieren heel vaak naar buiten. Ik vind dus niet dat je daar een
maatstaf aan mag geven. Ik wil dus graag weten hoe dat gecontroleerd zal
worden.
Mevrouw Swinkels (D66):
Dat is een interessante vraag, die de heer Graus nu aan mij stelt, maar dit
is nou juist het punt. Ik heb dat ook aan de initiatiefnemers gevraagd. Op
dit moment wordt het gedaan door de sector zelf. Dat zit hem natuurlijk
ook in de toeslag op de melkprijs. De corporaties hebben dus inzicht in
hoeveel koeien nu de wei in gaan. Ik moet de heer Graus het antwoord
schuldig blijven. Ik weet het op dit moment ook niet.
De heer Graus (PVV):
Dit is het grote probleem. Stel dat de NVWA het gaat controleren. Ook een
stal waar de dieren vrij in en uit lopen, kan op een gegeven moment
gesloten worden. Er zijn kleine boertjes die niet de financiële mogelijkheden hebben maar wel heel goed voor hun dieren zijn. Ik vind dat we dat
moeten meenemen. Daarom wilde ik het even gezegd hebben. We
moeten dit allemaal bij de beraadslaging meenemen.
Mevrouw Swinkels (D66):
Daar kan ik tot slot over opmerken dat het aantal boeren voor wie het op
dit moment onmogelijk is om weidegang toe te passen, minder dan 2% is.
Voorts is uit alle rapporten gebleken dat juist de kleinere bedrijven meer
weidegang toepassen. Ik zie het punt dus niet zo.
De heer Van der Velde (PvdA):
Voorzitter. De Partij van de Arbeid is, zoals bekend, voorstander van
weidegang. Met de initiatiefnota wordt een belangrijke stap gezet naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

11

onze wens om dat te doen. De Partij van de Arbeid ondersteunt de
initiatiefnota dan ook, vanwege ons streven naar een optimaal dierenwelzijn. De Partij van de Arbeid benadrukt dat weidegang ook de weg is
naar een natuurinclusieve melkveehouderij c.q. landbouw. Inclusieve
landbouw is het scenario voor optimale weidegang. Weidegang ten
behoeve van dierenwelzijn staat niet op zichzelf. Het dient gepaard te
gaan met goed weidemanagement. Weidegang voor het dierenwelzijn
gaat gepaard met zorg voor biodiversiteit en milieueffecten. Weidegang
vraagt daarmee om weidemanagement van de ondernemer.
We hebben een aantal vragen daarover, die betrekking hebben op de nota.
Ten eerste: wat vinden de initiatiefnemers van het idee om weidegang te
koppelen aan gras- en weidemanagement? Daar zit nogal een kwaliteitsverschil in. De wedervraag is: indien fiscale instrumenten worden ingezet
voor weidegang en de overheid dit langdurig gaat beloven, is dan
wetgeving nog noodzakelijk?
Ik kom op mijn derde vraag. Er zijn tal van innovatieve mogelijkheden,
zoals het CDA die ook al schetst. Waarom wetgeving voor weidegang als
ook bij de vergunningverlening eisen kunnen worden gesteld aan stal,
productie, melkveehouderij en diersoorten? We zien dat ook in de
varkenshouderij.
Ik kom op mijn vierde, tevens laatste, vraag. Er wordt gesproken over het
realiseren van ontheffing voor bepaalde typen bedrijfssystemen. Zeggen
we daarmee niet dat dierenwelzijn toch ook weer niet zó belangrijk is? De
Partij voor de Dieren wees ook al in die richting. Zouden we juist hier niet
naast wetgeving een soort convenant moeten hebben met een duidelijke
stip op de horizon, zodat ook die andere bedrijfssystemen meegaan in
weidegang?
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Ik ben heel blij met de steun van de Partij van de Arbeid voor de initiatiefnota. Ik ga er ook van uit dat de initiatiefnemers een goede reactie
zullen geven op de gestelde vragen. Maar achter vragen zit ook nog
weleens een standpunt van een partij. Daarom vraag ik toch nog even
door op de vraag van de woordvoerder van de Partij van de Arbeid of het
niet beter via vergunningverlening kan worden geregeld. Is het niet zo dat
vergunningverlening juist decentraal wordt geregeld en dat daardoor heel
sterk per gebied kan verschillen in hoeverre de weidegang goed geregeld
is? Pleit juist dat er niet voor om weidegang wettelijk te regelen?
De heer Van der Velde (PvdA):
Hier heeft mevrouw Voortman een punt. Maar er is ook discrepantie
tussen de verschillende regio’s, met verschillende grassoorten, met
verschillende bouwplannen, waarbij wel of niet gras wordt ingezaaid, en
verschillende diertypes. Daar zit een punt van zorg. Vandaar.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Dat is inderdaad interessant. Ik denk dat dat soort zaken dan ook wel weer
bij AMvB geregeld zou kunnen worden. Maar ik stel voor dat we even
beluisteren wat de initiatiefnemers daarop te antwoorden hebben. Ik dank
de PvdA in ieder geval voor haar steun.
De heer Bashir (SP):
Ik heb het betoog van mijn PvdA-collega gehoord. We zien dat het
percentage weidegang al jarenlang daalt. De heer Van der Velde zegt: we
moeten kijken naar een systeem met vergunningen. Maar als daar nog
niet alles over is gezegd en als de juiste oplossingen er nog niet zijn,
zouden we de weidegang dan niet gewoon wettelijk moeten regelen?
De heer Van der Velde (PvdA):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

12

De heer Bashir heeft net gehoord dat de Partij van de Arbeid de nota van
harte ondersteunt. De collega van GroenLinks bevestigde dat net. De heer
Bashir heeft het over cijfers en dergelijke, maar de vraag is: wilt u dat wel
of niet? Ik heb de cijfers waarnaar de heer Bashir en de woordvoerder van
D66 verwijzen, ook gekregen. Ik heb ook een beetje een wetenschappelijke
achtergrond en ik zie ook wel dat er tal van argumenten pleiten voor het
ene percentage of voor het andere percentage. De percentages spreken
voor zich – die zijn zoals ze zijn – maar de vraag is: wilt u dit nu wel of wilt
u dit nu niet? Ik wijs de heer Bashir hierbij ook nog op de laatste vraag die
ik heb gesteld, over de bedrijfssystemen.
De heer Bashir (SP):
De verkiezingen komen eraan. De mensen in het land willen duidelijkheid.
Wij ook, denk ik. Daarom vroeg ik ook: wilt u het wettelijk regelen of niet?
Ik vroeg dat temeer daar de PvdA-leden, «deze leden», in de schriftelijke
beantwoording schrijven: «Deze leden vinden het jammer dat het kabinet
geen voorstander is van het opnemen van verplichte weidegang voor de
koe in de Wet Dieren.» Daaruit concludeer ik dat de PvdA-fractie
voorstander is van een wettelijke regeling om de koe buiten te laten
komen. Daarop wil ik voortborduren. Als ik de schriftelijke beantwoording
goed lees, dan wil de PvdA dus graag een wettelijk verplichte weidegang
in gang zetten.
De heer Van der Velde (PvdA):
De lijn van de PvdA is niet anders dan bij de vorige besprekingen. Die lijn
is: ja. Maar ik daag de heer Bashir van harte uit om een visie neer te
leggen op hoe hij zijn woorden ziet in samenhang met weidegang. Je kunt
wel heel mooi in een initiatiefnota stellen dat je verplichte weidegang gaat
regelen, maar dan komen er vervolgens een aantal koeien op een lap gras
grazen, in 2017 op plaats X en in 2018 op plaats Y, zonder enige voedingsstoffelijke waarde. Daar ben ik nieuwsgierig naar. Weidegang: ja. Maar
daar hoort wel een andere afspraak bij.
De heer Bashir (SP):
Volgens mij zitten we vrij dicht bij elkaar.
De voorzitter:
Volgens mij hebt u antwoorden gekregen op uw vragen.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Voorzitter. Elk dier heeft er recht op zijn natuurlijke gedrag te kunnen
vertonen. Kippen moeten kunnen scharrelen, varkens wroeten en koeien
grazen. Maar koeien vinden we steeds minder in de wei. Ze verdwijnen
permanent op stal. GroenLinks dankt dan ook de leden Van Gerven, Koşer
Kaya en Grashoff en hun ondersteuning voor hun initiatiefnota, waarmee
ze de mogelijkheid tot het vertonen van natuurlijk gedrag van koeien door
het bieden van weidegang wettelijk willen verankeren.
Elk dier heeft een intrinsieke waarde, ook de koe. Het is niet alleen een
productiemiddel. Door een koe buiten te laten grazen, gaan het welzijn en
de gezondheid van dit dier fors vooruit. Koeien die binnen staan, hebben
doorgaans meer fysieke klachten, met name ongemak aan de poten maar
ook ontstekingen aan de uiers. Daarnaast geeft weidegang koeien de
ruimte om hun natuurlijke gedrag te vertonen. Het is elk jaar weer een
prachtig tafereel als de koeien weer naar buiten gaan. Dan krijg je de
«koeiendans», een mooi tafereel, waar talloze ouders met hun kinderen
naar komen kijken.
Weidegang heeft ook milieuvoordelen. Wanneer koeien in de wei staan,
komen er minder broeikasgassen dan wanneer ze alleen op stal staan.
Daarnaast is de ammoniak- en methaanemissie lager bij weidegang en
heeft weidegang een positieve invloed op de weidevogelpopulatie. Tevens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

13

wordt er bij weidegang minder krachtvoer gebruikt, waardoor het
sojagebruik daalt. We weten dat wij als grote soja-importeur voor veevoer
bijdragen aan de kap van tropisch regenwoud. Weidegang heeft ook
voordelen voor het dierenwelzijn en het milieu.
In de afgelopen jaren hebben we echter een forse daling van de
weidegang gezien. In 2001 stond nog 90% van onze koeien in de wei,
terwijl dat in 2015 65% was. Een jaar daarvoor was het volgens het
Centraal Bureau voor de Statistiek nog 69%. Bijna 600.000 koeien komen
de wei niet in. In de cijfers van de Nederlandse Zuivel Organisatie zien we
hetzelfde beeld: volledige weidegang – dat is: 120 dagen minimaal zes uur
per dag – is sinds 2.012 jaar na jaar achteruitgegaan. Voor GroenLinks is
de tijd van wachten voorbij, want de trend van daling is structureel. De
Staatssecretaris schrijft dat hij verwacht dat er een einde aan de dalende
trend is gekomen, maar is deze bewering niet vreemd als je ziet dat er in
het afgelopen jaar weer een forse daling is geweest van het aantal
volledig weidende koeien? Die daling bedroeg 4%. Als er jaar na jaar een
daling is, hoe kunnen we dan ooit de kabinetsdoelstelling van 80% halen?
Het kabinet zet volgens GroenLinks te weinig stappen om er vertrouwen
in te kunnen hebben dat de daling wel zal worden gekeerd. We zien ook
een aantal stappen in de sector die mogelijk van invloed zijn op de
weidegang, zoals het fosfaatreductieakkoord en de Fosfaatwet. Ik vraag de
Staatssecretaris hoe weidegang wordt gestimuleerd in het fosfaatreductieakkoord. Zorgen we hiermee niet voor minder weidegang in plaats van
voor meer weidegang? Ik krijg hierop graag een reactie.
De Staatssecretaris valt vaak terug op het Convenant Weidegang, maar
dat heeft zijn kracht nog niet bewezen. Dat is ook niet zo gek. Het
convenant bevat veel intenties maar geen concrete afspraken om de
doelstelling te bereiken. Niet voor niets is Milieudefensie voor de zomer
uit het overleg gestapt: er was geen resultaat. Sterker nog: er was sprake
van een verslechtering. Mijn fractie vraagt de Staatssecretaris dan ook
hoelang hij nog vertrouwen houdt in dit overleg. Wanneer is ook voor
hem de maat vol?
Hoe langer we wachten met duidelijke maatregelen, hoe moeilijker het
wordt om de doelstelling te halen. Het rapport van Alterra uit 2015 geeft
dit helder aan: door de vergaande schaalvergroting van de melkveesector
en daarmee de toename van het aantal automatische melksystemen daalt
het aantal bedrijven dat aan beweiding kan doen.
Ik rond af. GroenLinks hoopt van harte dat de Staatssecretaris de
initiatiefnota wil ondersteunen. De koe is niet enkel een productiemiddel.
Ze heeft intrinsieke waarde. Weidegang moet tot norm worden verheven.
Dan bereiken we wat ook bijna heel Nederland wil: meer voldoende wei
voor de koe.
De heer Van der Velde (PvdA):
Mevrouw Voortman geeft in haar betoog aan hoe belangrijk weidegang
op gras is met het oog op het milieubelang, op vermindering van de
CO2-uitstoot. Vindt ze niet dat ze generaliseert? Ik heb net betoogd dat er
verschil is tussen gras en gras. Ik zou wel eens willen weten over welk
type gras wij spreken als wij het over weidegras hebben. Ik vraag dit aan
mevrouw Voortman maar ook aan de initiatiefnemers. Is het echt van
toegevoegde waarde voor de mate van natuurinclusieve landbouw?
Worden de beoogde milieueffecten werkelijk behaald? Ik twijfel namelijk
aan een aantal criteria die worden gehanteerd bij het beoordelen daarvan.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Ik ben nu toch een beetje in verwarring. Ik meende dat de Partij van de
Arbeid de initiatiefnota, en dus ook het wettelijk verankeren van
weidegang, steunt, maar dat terzijde. Ik kan me best voorstellen dat daar
verschillen tussen zijn. Ik ben geen deskundige op het gebied van gras.
Hoe je daarmee omgaat, kun je echter ook bij lagere wetgeving regelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

14

Het gaat mij om het principe van de koe in de wei en dat heeft verschillende voordelen op het gebied van milieu en van dierenwelzijn. Al die
aspecten moet je naar de mening van mijn fractie meewegen.
De heer Van der Velde (PvdA):
Ik heb daar niets aan toe te voegen behalve dan dat de Partij van de
Arbeid voor weidegang is.
De voorzitter:
Dit misverstand is dan weggenomen.
De heer Graus (PVV):
Ik wijs erop dat de partijen van de indieners, met alle respect voor hun
inzet, het mogelijk hebben gemaakt dat de EU allerlei belemmeringen
heeft opgelegd. Ik krijg daarop graag een reactie van de woordvoerder
van GroenLinks. Ik hoor juist van boeren dat zij worden gedwongen door
Europese maatregelen zoals Natura 2000 en de fosfaatreductie. Hun
koeien mogen de wei niet meer in of die koeien mogen zich niet langer
ontlasten of urineren in bepaalde watergebieden. Ik ken genoeg boeren in
Limburg die belemmerd worden in hun wens om hun dieren naar buiten
te laten door de Europese Unie, door Natura 2000 en door de fosfaatreductie, maatregelen die mede mogelijk zijn gemaakt door D66, GroenLinks
en noem maar op. Ik begrijp het niet goed. Mogelijk kan ik hierop een
reactie krijgen.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Ik dank de heer Graus voor zijn reactie. Ik heb ook gevraagd hoe
weidegang wordt gestimuleerd in het fosfaatreductieakkoord, omdat ik
verwacht dat dit juist tot minder in plaats van meer weidegang leidt. Ik
deel die vragen.
De heer Graus (PVV):
Daar ben ik weer. De heer Klaver, de fractievoorzitter van GroenLinks,
heeft het ooit «grauzen» genoemd; hij heeft mij een werkwoord gegeven.
Ik wijs erop dat ik hier al tien jaar lang voor waarschuw. Ik doe dit als
enige. Geen enkele partij heeft mijn moties tegen fosfaatreductie
gesteund. Fosfaten zijn een primaire levensbehoefte en nodig om zuurstof
te binden. Ik heb moties ingediend tegen de EU en Natura 2000, maar
niemand heeft die gesteund. Nu is er opnieuw ellende voor boeren. Wij
zijn altijd te laat. Mevrouw Vermeij heeft samen met mij in de
commissie-De Wit gezeten en zij weet dat de Kamer altijd te laat is. De
Kamer loopt altijd achter de feiten aan. Luister ook eens naar mij. Ook al
zie ik eruit als een tokkie: luister af en toe eens naar mij.
De voorzitter:
Ik luister zeker naar u, dat weet u, en mevrouw Voortman ook.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Dat doe ik ook op dit moment. Ik ken al die moties niet en daarom moet ik
het antwoord op de opmerkingen van de heer Graus schuldig blijven. Hier
gaat het om de vraag of wij een koe in de wei willen of dat wij haar in de
stal willen houden. GroenLinks maakt hierin een duidelijke keuze. Ik ga er
gezien de interruptie van de heer Graus van uit dat hij ook een duidelijke
keuze maakt in het belang van de koe.
De heer Geurts (CDA):
Voorzitter. Allereerst mijn complimenten voor de indieners van de nota.
Het is goed dat Kamerleden initiatieven ontplooien, maar de eerlijkheid
gebiedt me te zeggen dat deze nota wat mij betreft niet het licht had

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

15

hoeven te zien. Ik zie aan de glimlach van de collega’s dat zij dit al hadden
verwacht.
Het is jammer dat regelmatig een eenzijdige situatie wordt geschetst, in
de nota, maar ook in de debatten tot op heden. Ik zal de positie van het
CDA in deze discussie direct duidelijk stellen. Wij zijn voor koeien in de
wei, maar niet voor een verplichting op basis van de wet. Een wettelijke
verplichting zou het verdienmodel voor weidemelk dat er nu nog
enigszins is, totaal onderuithalen. Daar is de koe niet bij gebaat, maar de
boer en de boerin zeker ook niet. Het CDA wil onze melkveehouders de
vrije keuze laten.
Ik verwachtte al dat voorstanders vandaag volop cijfertjes en emotie naar
voren zouden brengen om hun gelijk te bewijzen. Dat zien wij ook aan de
nota. De discussie is echter niet zwart-wit. Ja, de laatste jaren zijn er
koeien op stal gehouden. Aan de andere kant maken diverse ondernemers
nu ook weer de keuze voor weidegang. Ik mag veel werkbezoeken
afleggen en het valt mij dan op dat in de melkveehouderij goed wordt
nagedacht over de vraag of koeien jaarrond op stal blijven of dat zij
kunnen beweiden. Boeren sluiten hun ogen niet voor het maatschappelijk
debat. Ik was laatst bij een familie die ruim tien jaar de koeien op stal
hield. De melkrobots zijn aan vervanging toe en de familie heeft er
welbewust voor gekozen om weer te gaan weiden, zelf te gaan melken en
de robots de deur uit te doen.
Is de koe ook slechter af als zij op stal staat? Nee, is onze mening. Het CDA
is van mening dat de koe de hedendaagse stal net zo plezierig vindt als de
wei. Als het warm of guur weer is, staan koeien liever op stal, is mijn
waarneming. Uit een studie in de literatuur over weidegang zal naar voren
komen dat er argumenten voor en tegen weidegang zijn, zoals er ook
argumenten voor en tegen opstallen zijn. Ik herhaal het: het is geen
zwart-wit verhaal. Op het gebied van bijvoorbeeld welzijn, milieu,
economie en arbeid hebben stal en wei beide voor en nadelen.
Ik kan nog een hele verhandeling houden over welzijn, natuurlijk gedrag
en diergezondheid, maar daar hoort natuurlijk ook weer bij dat natuurlijk
gedrag een discussie op zichzelf waard is. Wat is natuurlijk gedrag? Onze
melkkoeien staan al generaties op stal of in de wei en lopen niet vrij rond
in Nederland. De koe is geen mens en maak haar dat dan ook niet, is mijn
oproep. Het is mij duidelijk geworden dat koeien in de stal niet meer
stressreacties hebben dan koeien die weiden. Daarnaast blijkt uit
onderzoek dat koeien ook voor gemak kiezen. Kortom, liever voer in de
stal dan zelf gras in de wei halen.
Ook diergezondheid heeft meerdere aspecten. Daarom vraag ik de
indieners of zij een verband hebben gevonden tussen de rekeningen van
dierenartsen voor koeien die worden geweid en koeien die op stal staan.
Het antwoord zal nee zijn, voorspel ik alvast. Of komt leverbot, een
parasitaire platworm, meer voor in de wei dan in de stal? Het antwoord is
dat leverbot alleen in de wei voorkomt. Zo zou ik nog wel even kunnen
doorgaan.
De uitkomst van de discussie is afhankelijk van de weging van de
argumenten. Hoe ver vermenselijken wij dieren? De initiatiefnemers
willen dat weidegang tot norm wordt verheven. De financiële argumenten
die worden gebruikt, zijn flinterdun en zijn gebaseerd op cijfers van enkele
jaren oud. Men treedt naar de mening van het CDA te ver in de bedrijfsvoering.
Afsluitend: het CDA is van mening dat er geen verplichting van de
wetgever moet komen. Dat zou niet in het belang van de dieren en van
onze familie- en gezinsbedrijven zijn.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Voor de afwisseling van de toonzetting. De melkveehouderij
had lang een goed imago in Nederland. In tegenstelling tot de intensieve
veehouderij waarin varkens en kippen hun toch al niet al te prettige leven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

16

moeten slijten in treurige betonnen schuren en nooit het daglicht zien, laat
staan gras onder hun voeten voelen, was de melkveehouderij lang relatief
kleinschalig. Het waren familiebedrijven waarin de boer zijn dieren nog
kent en weidegang gunt. Dat romantische imago is de sector wel
kwijtgeraakt.
Mevrouw Lodders klopt zich op de borst door te zeggen dat er minder
koeien in Nederland zijn dan zo’n 30 jaar geleden. Dat klopt wel, maar de
melkproductie is niet bepaald evenredig afgenomen. De productie per koe
is drastisch opgevoerd. Als mevrouw Lodders geniet van koeien in de wei,
dan ga ik er een beetje van uit dat zij bedoelt dat zij het fijn vindt om te
zien dat de dieren zich relatief prettig voelen. Wat betekent het opvoeren
van de productie per koe? Maakt mevrouw Lodders van de VVD zich daar
ook zorgen over? Ik heb sterk de indruk dat zij dit niet doet.
De voorzitter:
Hoe kun je een interruptie uitlokken?
Mevrouw Lodders (VVD):
Voorzitter. U zag toch wel enige twijfel bij mij. Ik kan hier wel uitgebreid op
ingaan. Als een boer niet goed voor zijn koeien zorgt, los van de
productie, zullen die koeien ook niet goed voor de boer zorgen. Mevrouw
Ouwehand zal dit niet steunen. Laten wij niet iedereen wijsmaken dat de
hoge productie een negatieve invloed heeft op het dierenwelzijn en dat
alleen weidegang een positieve invloed kan hebben. Nogmaals, wij zijn de
tweede voedselexporteur van de wereld. Mevrouw Ouwehand kan er niet
zo goed tegen als ik dit zeg. We zien wat de zuivel bijdraagt. Dan heb ik
het niet alleen over kwalitatief hoogwaardige en betaalbare producten,
maar ook over het aantal banen voor mensen in dit land. Laten we het
complete plaatje beoordelen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik hoor veel woorden, maar ik krijg geen antwoord op mijn vraag.
Mevrouw Lodders (VVD):
U stelde geen vraag, mevrouw Ouwehand.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik vroeg mij af of mevrouw Lodders zich zorgen maakte over het dierenwelzijn in brede zin en niet alleen maar genoot van het plaatje van de koe
in de wei. Op die vraag heb ik geen antwoord gekregen. Het was een
verhaal vol rookgordijnen en misleiding. Dat het welzijn van het dier wel
degelijk wordt aangetast door de enorme productieverhoging, kunnen we
gewoon teruglezen in de studies die daarover verschenen zijn. Het lijkt er
dus sterk op dat de VVD maar één belang heeft, en dat is centjes
verdienen over de ruggen van de gezinsbedrijven, over de ruggen van de
dieren en over de rug van het milieu. Het gaat daarbij om het economisch
belang op korte termijn, waar we op lange termijn economisch gezien
heel veel schade van zullen ondervinden.
Wat de Partij voor de Dieren betreft hoeven we onszelf niet op de borst te
slaan voor het feit dat het aantal koeien in Nederland in de afgelopen 30
jaar is gedaald. Het aantal koeien moet zeker naar beneden, maar niet
door de productie per koe op te voeren, en al helemaal niet door de sector
uit de kluiten te laten groeien – wat nu is gebeurd – door de grote
fabrieksboeren alle ruimte te geven om de gezinsbedrijven, de biologische
bedrijven en de biologisch-dynamische bedrijven uit de markt te drukken,
en dan pas toe te geven dat iedereen die daarvoor gewaarschuwd had,
gelijk had en dat het fosfaatplafond moet worden gerespecteerd. Om dat
te realiseren, worden 200.000 gezonde koeien voortijdig afgevoerd naar
de slacht. Ik vind het om te huilen! Daar moet je je voor schamen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

17

Die opgevoerde koeien worden steeds vaker hun hele leven opgehokt in
een megastal. In plaats van op gras staan ze op gladde voeren die
ontstekingen en pootproblemen opleveren. Ze worden ieder jaar
geïnsemineerd – daar heb ik verder nog niemand over gehoord – om een
kalf te baren, want melkproductie ontstaat niet vanzelf. Ieder jaar krijgen
melkkoeien een kalf dat vervolgens binnen een dag bij hen wordt
weggenomen, zo gaat het althans bij de meeste bedrijven, terwijl het hier
gaat om zoogdieren. We hoeven dieren niet te vermenselijken, maar we
kunnen wel erkennen dat zoogdieren de behoefte hebben om hun eigen
jong te zogen en dat het geboren jong de behoefte heeft om bij zijn eigen
moeder te zijn en de melk te drinken die nota bene voor hem of haar
bestemd was. Dat we dat van dieren afpakken, is een fundamenteel
moreel probleem dat ik wil inbrengen, in dit debat en in alle andere
debatten over de melkveehouderij. Als we het hebben over het welzijn en
het respecteren van het natuurlijke gedrag van dieren, dan gaat het veel
verder dan alleen maar weidegang.
Er is een oplossing voor de problemen die in samenhang op de melkveehouderij zijn afgekomen. Het gaat om het beschermen van de mogelijkheden van de boer om met een relatief klein bedrijf, een gezinsbedrijf, een
goede boterham te verdienen. Het gaat om het respecteren van de
milieurandvoorwaarden en om het respecteren van het dierenwelzijn en
het natuurlijke gedrag, inclusief de behoefte om voor het eigen jong te
zorgen. Het gaat zeker ook over weidegang. Een van de natuurlijke
behoeften van het dier is de behoefte om zelf te kunnen grazen op de
weide, die wat ons betreft bij ieder bedrijf aanwezig zou moeten zijn. Als
het rotweer is – de heer Geurts had het hierover – moeten de koeien
kunnen teruglopen naar de stal. Dat is echt zo moeilijk niet. Het plan
daarvoor bestaat al sinds 1990. Dat is nota bene door oud-CDA-minister
Braks ingevoerd. Hij zei: wil het in de toekomst op alle fronten goed
blijven gaan met de melkveehouderij, dus met boer, dier en milieu, dan
zullen we toe moeten naar een systeem van graasdiereenheden. Dat
houdt in dat je koeien mag houden als je grond hebt om de dieren daarop
te laten weiden. Hij zei ook: beperk de productie per koe, want dan
garandeer je het dierenwelzijn. Wij voegen eraan toe: laat ook de kalfjes
de melk drinken die voor hen bestemd is. Wie dat 30 jaar lang negeert en
nu op kleine puntjes verbeteringen voorstelt, heeft het niet begrepen en
jaagt de boeren opzettelijk, door de feiten te negeren, een toekomst in die
niet houdbaar is. Ik neem het de VVD, het CDA en de PVV zeer kwalijk. Dat
geldt ook voor de Partij voor de Arbeid en D66, die hier op zijn best
halfhartig mee om zijn gegaan.
We steunen absoluut de initiatiefnota voor een verplichte weidegang. Ik
dank de initiatiefnemers van de SP, D66 en GroenLinks voor het redden
wat er te redden valt. Maar ik kan het niet nalaten om te blijven
benadrukken dat het echt om fundamentele systeemveranderingen gaat,
die nodig zijn om het dierenwelzijn, de toekomstpositie voor de boer en
het milieu veilig te stellen.
De heer Graus (PVV):
Mevrouw de voorzitter. Ik complimenteer de initiatiefnemers voor alle
inzet ten behoeve van koeien. Maar zoals ik al zei, hebben met name de
partijen van de initiatiefnemers het mogelijk gemaakt dat fosfaatreducties
konden doorgaan. Dan heb ik het over EU-maatregelen die juist de
weidegang hebben belemmerd. Ik noem bijvoorbeeld Natura 2000. De
Partij voor de Dieren hoort ook bij de partijen die dit mogelijk hebben
gemaakt. De Partij voor de Dieren trekt hier een grote broek aan, maar zij
heeft niet eens 10% bereikt van wat wij hebben bereikt voor dieren. De
PvdD is tegen ritueel martelen, maar laat wel haatbaarden binnen. Dat is
een beetje een rare zaak. Zo gaat het met alle punten. Ik kan ze zo
onderuitschoffelen. Wij zijn de enige partij die echt alles eraan heeft
gedaan om het voor een boer mogelijk te maken dat de koeien in de wei

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

18

staan. Dat komt ook omdat ik zo’n beetje ben opgegroeid met een
melkveehouder. Ik weet hoe het werkt. Het ontbreekt de mensen hier aan
kennis; dat is het probleem in de Kamer. Ik refereer aan de commissie-De
Wit. We hebben gehoord dat het ook de financiële commissies vaak aan
kennis ontbrak. Dat is de reden dat de crisis doorgang kon vinden. Er is
immers niet tijdig ingegrepen. Wij hebben er meerdere malen op
gewezen...
De voorzitter:
Mijnheer Graus, voordat u verdergaat, heeft mevrouw Ouwehand een
vraag.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik had die vraag net een minuut eerder willen stellen, want nu laad ik de
verdenking op mezelf dat ik met een jijbak kom. Bij eerdere uitlatingen
van de heer Graus – ik weet even niet meer wie hij interrumpeerde –
drong het tot me door dat hij voortdurend op één klein punt blijft wijzen,
namelijk de Europese regels, en dat hij de rest van de feiten op de een of
andere manier niet meeneemt. Dan kun je inderdaad wel zeggen: dit zorgt
ergens voor een probleem. Maar het is als volksvertegenwoordiger toch je
taak om het hele veld te overzien, om alle feiten tot je te nemen en dan te
kiezen voor oplossingen die werken? Je kunt toch niet blijven volhouden
dat alleen maar de Europese afspraak om het grondwater niet te veel te
belasten het allergrootste probleem zou zijn voor de melkveehouderij en
dat, als je dat oplost, er niets meer aan de hand is?
De heer Graus (PVV):
Wat mevrouw Ouwehand zegt, is niet waar. Ik heb het hele pakket
genoemd. Ik heb gezegd dat de fosfaatreductie tot problemen zal leiden,
ook voor koeien in de wei. Ik heb gezegd dat Natura 2000 de grootste
nekslag voor onze boeren zal zijn. Dat heb ik allemaal genoemd.
Bovendien is wat mevrouw Ouwehand zegt, echt onzin. Toen iedereen
begon te spreken over koeien in de wei, had ik allang een motie ingediend
waarin zelfs werd gevraagd om boomplantdagen te organiseren omdat
koeien en schapen het liefste onder een boom staan als de zon schijnt.
Toenmalig Minister Verburg stond daar heel sympathiek tegenover. Ga
maar kijken. Als de zon schijnt, zie je dat schapen of koeien het liefste
onder een boom gaan staan of dat ze onder een plateauwagen gaan
liggen. Dieren liggen nu eenmaal niet graag urenlang in de zon. Dat heb ik
ook al eerder gezegd. Hoe durft mevrouw Ouwehand dit te zeggen, terwijl
ik er alles aan heb gedaan om het dieren zo gemakkelijk mogelijk en
comfortabel mogelijk te maken? Ik heb echter ook de nekslagen voor de
boeren opgenoemd. Mevrouw Ouwehand kan wel spreken van een jij-bak,
maar ik heb een stuk of drie, vier punten genoemd. De EU, Natura 2000,
fosfaatreductie; ik heb het allemaal genoemd. Ik zie het probleem echt
niet. Ik heb gewoon gelijk gehad.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Het is mij nooit duidelijk geworden of de heer Graus doet alsof hij dom is
of dat hij werkelijk dingen niet tot zich laat doordringen. Dat kan, maar als
de PVV instemt met het loslaten van het melkquotum, instemt met een
wet waarin grondgebondenheid niet betekent dat je ook daadwerkelijk
grond bij je bedrijf moet hebben om koeien op te kunnen weiden en
instemt met de schaalvergroting, dan is zij er toch zelf verantwoordelijk
voor dat koeien steeds vaker in megastallen staan en niet naar buiten
kunnen? Vanwege alle problemen waarvoor we gewaarschuwd zijn,
worden 200.000 koeien voortijdig naar de slacht gebracht, mede dankzij
de PVV.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

19

Mevrouw Ouwehand! Mevrouw Ouwehand, heel even. Het is wel gebruik
in dit huis, en ik hecht daar zeer aan, om vragen te stellen en om de
vragen van een ander niet te interpreteren. U deed dat zojuist bij
mevrouw Lodders en doet het nu bij de heer Graus, en ik zou van die
zinsneden echt weg willen blijven. U stelt een vraag en u krijgt een
antwoord. We hebben een stevig debat en dat mag, maar interpreteert u
uw vragenstellers aan gene zijde alstublieft niet. Dat is mijn dringende
verzoek aan u.
De heer Graus (PVV):
Ik maak er bezwaar tegen dat men mij iedere keer voor dom wil uitmaken
of als dom wil wegzetten. Dat irriteert me mateloos, vooral als al tien jaar
lang blijkt dat alles wat ik heb voorspeld – er zijn journalisten mee bezig –
tot de nationalisatie van de banken aan toe, twee jaar voor het gebeurde,
uitkomt. Jullie moeten dan wel een keer gaan denken: wacht eens effe, dit
kan geen toeval meer zijn. Mij dan iedere keer een beetje in die domme
hoek willen zetten en dat dedain: ik vind het walgelijk. Ik walg er al alle
tien jaar dat ik in de Kamer zit van. Wat dat betreft is de Partij voor de
Dieren ook gewoon een grachtengordelpartij geworden. Vreselijk! Echt
waar.
Waar ik ook bezwaar tegen maak, mevrouw de voorzitter,... Schaalvergroting. Wij hebben vanaf 2006 in ons programma staan dat we tegen de
bioindustrie zijn en voor kleine gezins- en familiebedrijven. Daar hebben
we ook moties voor gesteund, zelfs van de Partij voor de... Ik wilde zeggen
«voor de dierenpoezen» maar dat moet «Partij voor de Dieren» zijn. En we
hebben nota bene daar zelf ook moties voor ingediend. We zijn helemaal
niet tegen. We zijn juist voor die kleine gezins- en familiebedrijven. Wat
we wel hebben gezegd, en daar doelt mevrouw Ouwehand op is, dat...
Stel dat er nu twee broers samen willen gaan en die hebben samen net
iets meer koeien in de wei dan nu volgens de bovengrens mag en die
dieren hebben het goed hier in Nederland, dan willen wij die mensen een
mogelijkheid geven. Wij willen de export niet gaan verplaatsen naar
landen waar ze het dierenwelzijn nog moeten uitvinden. Wij willen dus
samengestelde gezins- en familiebedrijven mogelijkheden geven. Dat is
het enige wat wij hebben gedaan. Wij zijn ook tegen megastallen. Iedere
keer maar weer die leugen, ook dadelijk weer bij de verkiezingscampagne:
ik vind het verschrikkelijk. Hier wordt gewoon gelogen en bedrogen en
sommige mensen trappen er nog in ook. Over dom gesproken! Degenen
die daarin trappen, die zijn dom.
De voorzitter:
We gaan het woord niet meer gebruiken. Dat lijkt mij voor het debat... Ik
probeerde dat al duidelijk te maken en dat begreep u ook, mijnheer Graus.
Ik ga nu mijnheer Graus het woord geven om zijn betoog verder te
voeren. Dat lijkt mij het beste.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik wil even corrigeren wat ik gezegd heb. Ik heb niet gezegd dat de heer
Graus dom is. Ik heb gezegd dat hij wellicht doet alsof.
De voorzitter:
Nee, mevrouw Ouwehand, ik onderbreek u, want dit helpt niet. Dit helpt
niet. Luistert u alstublieft naar mij: dit helpt niet.
De heer Graus!
De heer Graus (PVV):
Mevrouw de voorzitter. Wij hebben gewezen op alle voordelen van
weidegang, ook ter voorkoming en vermindering van bijvoorbeeld
zoolbloedingen, stinkpoten, klauwproblemen en kreupelheid. Wij hebben
ook gezegd dat mastitis en vruchtbaarheidsproblemen daardoor minder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

20

vaak voorkomen. Het gaat ons er dus allereerst om dat die dieren in de
wei moeten staan. Dat staat los van het feit, iets wat ook FrieslandCampina zegt, dat het ook behoort tot ons oer-Hollandsche – met sch! –
landschap.
Bij de PVV doen we alles vanuit de dieren. Ook als vriend van de joodse
gemeenschap zijn we toch tegen dat ritueel slachten, ook door joden,
omdat we zeggen dat het dier hierbij echt voorgaat. Hoe durft dan iemand
ons nog verwijten te maken. Met alle respect, ik vind dat echt te gek voor
woorden.
De PVV wil daarom dat de weidegang actief gestimuleerd wordt. Dat
gebeurt ook. De Staatssecretaris wil dat de norm omhooggaat. FrieslandCampina hanteert een model waarbij boeren met weidegang een hogere
prijs krijgen. De sector heeft het Convenant Weidegang opgesteld. Ik heb
begrepen dat daarin inmiddels meer dan 66 partijen samenwerken,
partijen uit de hele keten. De dalende trend is tenietgegaan en we zijn dus
de goede kant op aan het gaan. Waar mogelijk moet dat ook kunnen.
Waar ik tegen ben, is dat dieren verplicht worden. Ik heb daarover ook een
paar keer discussie gehad met mijnheer Van Gerven. Je kunt een dier niet
verplichten om de wei in te gaan. Ik heb ook altijd veel dieren gehad. Ik
ben ook een ervaringsdeskundige met dieren. Sommige dieren willen
helemaal niet zo graag naar buiten, maar andere weer wel. Soms willen ze
het wel en soms niet. De dieren moeten dat zelf kunnen beslissen. Je kunt
niet zomaar zeggen dat je met een elektrische stok de dieren naar buiten
gaat jagen, ook als ze dat niet willen. Dat kan gewoon niet. Daarom wil ik
het niet. Daarom heb ik ook die motie van Van Gerven nooit gesteund.
De omzetting van een dalende naar een stijgende trend komt onder
andere door een verhoging van de premie voor die weidemelk. Ik prijs
dat, want het is een verdubbeling van € 0,05 naar € 0,10 per kilogram
melk. Boeren geven daardoor ook aan dat het een onderdeel is geworden
van het verdienmodel. Ik kom er dadelijk nog op terug, maar ik heb
begrepen dat er een beter verdienmodel voor boeren moet komen en dat
het daarin allemaal kan worden meegenomen. Wij hebben ook gezegd: ga
terug naar de gezins- en/of kleine familiebedrijven. Dat hebben we ook
een paar keer gezegd. Het blijkt inderdaad – de woordvoerder van D66 zei
het ook – dat naarmate een bedrijf meer melkkoeien houdt, de koeien
vaker het hele jaar op stal staan. Daar moeten we allemaal iets aan doen.
Daar ben ik ook een groot voorstander van. Ik heb dat ook altijd gesteund.
Ik heb ook het moratorium tegen megastallen altijd gesteund, want ik was
degene die zei: dadelijk is de weidegang niet meer te regisseren. Dat ben
ik geweest en niet de Partij voor de Dieren. Ik vind dit echt te gek voor
woorden, hoor.
Het fosfaatplafond vind ik onzin. En waarom? Dat heeft niks te maken met
dat ik die koeien niet in de wei wil hebben, terwijl het juist in dit geval
voordelig zou zijn. Ik gaf dat ook al aan. Maar we krijgen een tekort aan
fosfaten. Daarom heb ik ook gezegd dat we fosfaten moeten gaan
extraheren uit ontlasting omdat het een primaire levensbehoefte is. China
levert niet meer en de Marokkanen zullen het mogelijk dadelijk nog
strategisch kunnen gebruiken. Daarom moeten we gewoon zelfvoorzienend worden. Dat is een belangrijke boodschap, die ik al jaren uitdraag.
Er ligt een aangenomen motie-Graus. Hoe zit het daarmee? Hoe zit het
met die aangenomen motie-Graus voor een beter verdienmodel, waarin
dit allemaal meegenomen kan worden?
Voorts wil ik dat de indieners reageren op de bezwaren uit de sector,
omdat dat ook ervaringsdeskundigen zijn. Ook LTO heeft een hele brief
gestuurd. Reageer daar nou eens op, want dat zijn wel de mensen die het
moeten uitvoeren. Dat ze welwillend zijn, heb ik net al genoemd.
Ik heb al iets gezegd over de boomplantdag. Dat was de reden waarom
ik... Ik heb ook niet begrepen waarom sommigen dat niet hebben
gesteund. Als je dieren in de wei gaat gooien, moet je ook voor
beschutting zorgen. Je kunt dieren niet zomaar en onder alle weersom-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

21

standigheden in een kale wei gooien. Anders zou je de dieren bij heel felle
zon beter binnen kunnen houden. Daar krijg ik ook graag nog een reactie
op.
Ik ben van de vrije uitloop van D66 ook een groot voorstander. Dat zeg ik
heel eerlijk. De dieren moeten het zelf bepalen. Dat heb ik ook gezegd.
Vandaar dat het mogelijk is dat ik om die reden het initiatief, zoals het er
nu ligt, niet helemaal kan steunen. Ik zal daarover ook met mijn fractie
overleggen, want ik wil wel dat die punten van ons er goed in voorkomen.
Tot nu toe heb ik het altijd gehad over het welzijn van de koeien, maar we
krijgen er ook kwalitatief hoogwaardige producten door. Ik heb zelf wel
eens in de faculteit voor diergeneeskunde – ik meende dat het in 2002 was
– een lezing gegeven over onze goede boeren, de beste zuurgraad van het
gras en de kwalitatief hoogwaardige producten waar de Chinezen elkaar
de kop voor inslaan. Dat moeten we ook allemaal in ere houden. Dus de
boeren hebben er zelf alleen maar baat bij dat ze dieren meer in de wei
laten.
Tot slot. Ik heb het al in twee interrupties gezegd: ik zou graag zien dat de
initiatiefnemers reageren op het feit dat ze de verstikkende wet- en
regelgeving van de Europese Unie mogelijk hebben gemaakt, Natura 2000
en de fosfaatreductie. Dat bijt allemaal met hetgeen ze nu willen. Daar
krijg ik toch graag een reactie op. Hebben ze de afgelopen tien jaar
misschien toch verkeerd gehandeld? Ik weet – ik noemde het voorbeeld al
– dat de koeien van een boer in Midden-Limburg plotseling niet meer naar
de overkant van zijn boerderij mochten, omdat dat stuk onder Natura 2000
viel. Ze mochten zich niet meer ontlasten in en nabij de Roer. Dat kan
natuurlijk niet, maar het is wel allemaal mede mogelijk gemaakt door de
indieners. Waar ligt het probleem dan nog?
Mevrouw de voorzitter, ik laat het hierbij. Dank u wel.
De voorzitter:
U noemt een aantal moties waarop u een reactie wenst. Ik denk dat het
dan het beste is dat de initiatiefnemers na de vergadering van u de
Kamerstuknummers krijgen. Dat kan bilateraal geregeld worden en dat is
wel zo handig voor de beantwoording.
Daarmee zijn we gekomen aan het einde van de eerste termijn van de
zijde van de Kamer. Ik bedank de leden hartelijk. Ik bedank uiteraard de
initiatiefnemers en de Staatssecretaris voor hun aanwezigheid hier
hedenochtend. De voorzetting vindt volgende week maandag op
6 februari van 13.00 uur tot 17.00 uur plaats. Dan vindt de beantwoording
in eerste termijn plaats en meteen daaropvolgend de tweede termijn.
Nogmaals hartelijk dank.
Sluiting 12.18 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 313, nr. 14

22