Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

34 324

Evaluatie Wet openbare manifestaties

Nr. 5

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 maart 2019
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft mij bij brief van
5 februari 2019 verzocht een stand van zaken brief te sturen over het
demonstratierecht en burgemeesters. Ook is gevraagd de reeds gestelde
vragen van het lid Özütok (GroenLinks) over het bericht «Burgemeesters
onbekend met regels demonstraties» (ingezonden 30 januari 2019) bij
deze brief te betrekken.
In aanvulling op de beantwoording van de Kamervragen (Aanhangsel
Handelingen II 2018/19, nr. 1956), die u samen met deze brief ontvangt, ga
ik hierna, mede namens de Minister van Justitie en Veiligheid, in op
enkele recente ontwikkelingen rondom het demonstratierecht.
Zoals ik in antwoord op de Kamervragen aangeef, is het ordelijk laten
verlopen van demonstraties een taak die bij het lokale gezag (de burgemeester) ligt en waar ik als Minister geen bevoegdheden heb. Dat neemt
niet weg dat ik het belangrijk vind – mede vanuit mijn verantwoordelijkheid voor de Grondwet en de Wet openbare manifestaties (hierna:
Wom) – om voor de vrijheid van demonstreren aandacht te blijven vragen.
Bij brief van 13 juli 2018 (Kamerstuk 34 324, nr. 3) heb ik uw Kamer
uitgebreid over dit onderwerp geïnformeerd. Daarbij ben ik mede namens
de Minister van Justitie en Veiligheid onder meer ingegaan op het rapport
van de Nationale ombudsman «Demonstreren een schurend grondrecht»1
en de gesprekken die ik in 2018 met verschillende gemeenten heb
gevoerd over de uitvoering van de Wom. Het beeld dat uit die gesprekken
naar voren is gekomen, is dat demonstraties in het overgrote deel van de
gevallen zonder noemenswaardige problemen en in goed overleg met
gemeenten en politie plaatsvinden. Het verbieden van demonstraties is
zeker geen algemeen gebruik. Burgemeesters staan soms, zeker wanneer
de boodschap voor sommigen provocerend is, voor ingewikkelde
1

kst-34324-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Raadpleegbaar op www.nationaleombudsman.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 324, nr. 5

1

inschattingen en afwegingen. Het is in sommige gevallen lastig om een
beeld te krijgen van de risico’s van een demonstratie, demonstrerende
groepen zijn niet altijd homogeen, hun motieven zijn niet altijd vredelievend en soms wordt elk voorafgaand contact met de overheid ontlopen.
Gelet op de dilemma’s waarvoor burgemeesters zich in de praktijk zien
gesteld en de aanhoudende signalen van onder meer de Nationale
ombudsman dat gemeenten terughoudend(er) moeten zijn bij het
opleggen van beperkingen en verboden, heb ik in de brief van 13 juli 2018
aangegeven het van belang te achten dat de uitgangspunten van de Wom
en de borging van het demonstratierecht nadrukkelijk(er) onder de
aandacht worden gebracht. Niet zozeer met het oog op de vele
probleemloze demonstraties, maar vanwege de uitzonderlijke (lastige)
demonstraties, waar de verantwoordelijkheid van de burgemeesters voor
het borgen van het belang van de openbare orde en veiligheid en het
beschermen van burgers die niet demonstreren sterk wordt gevoeld. Ik
heb in dat kader onder meer gemeld dat het jaarcongres van het
Nederlands Genootschap van Burgemeesters (hierna: NGB) op 4 oktober
2018 in het teken zou staan van grondrechten, en in het bijzonder het
demonstratierecht. Deze bijeenkomst heeft bijgedragen aan het verder
onder de aandacht brengen van het belang van de vrijheid van demonstreren en het delen van kennis over het demonstratierecht. Het NGB zal
op 20 juni dit jaar wederom een bijeenkomst organiseren om met experts
van het Centrum voor Openbare Orde Recht van de Rijksuniversiteit
Groningen met burgemeesters in gesprek te gaan over openbare orde
bevoegdheden, waaronder ook het demonstratierecht.
Daarnaast heb ik u in mijn brief van 13 juli 2018 geïnformeerd dat de
gemeente Amsterdam in samenwerking met de politie en het Openbaar
Ministerie bezig was met de afronding van een praktijkhandleiding
demonstraties. Deze handleiding, met als titel «Demonstreren bijkans
heilig», is in oktober 2018 gereed gekomen.2 De handleiding bevat
uitgebreide informatie over vele aspecten die bij een demonstratie aan de
orde kunnen komen. Iedereen die met demonstraties van doen krijgt, kan
daarmee zijn voordeel doen. De praktijk leert immers dat andere
gemeenten met vergelijkbare vragen en dilemma’s te maken hebben
rondom demonstraties. De handleiding is medio november 2018
verspreid onder alle gemeenten en alle eenheden van de politie. Bij brief
van 26 november 2018 heb ik een exemplaar van de handleiding aan uw
Kamer aangeboden (Kamerstuk 34 324, nr. 4).
Sinds enige tijd is het Sinterklaasfeest onderwerp van veel discussie. Dat
uitte zich bij de Sinterklaasintocht 2018 in verschillende, soms heftige
demonstraties en confrontaties tussen voor- en tegenstanders van Zwarte
Piet. Zoals ik in de antwoorden op de Kamervragen aangeef, staan niet
alleen gemeenten die de landelijke Sinterklaasintocht organiseren, maar
ook verschillende gemeenten met plaatselijke intochten voor de uitdaging
om recht te doen aan de traditie van een kinderfeest, terwijl ook rekening
moet worden gehouden met (de dynamiek van) uiteenlopende meningen
en de veiligheid van alle betrokkenen. In het licht van deze ontwikkelingen
vergt het ordelijk laten verlopen van een intocht met voor- en tegenstanders van Zwarte Piet niet alleen veel menskracht, tijd en energie, maar
ook een goede kennis van het demonstratierecht. Het in goede banen
leiden van demonstraties blijft uiteindelijk maatwerk en een inschatting
van de burgemeester als het lokale gezag. Op lokaal niveau worden – door

2

Zie https://www.amsterdam.nl/wonen-leefomgeving/veiligheid/demonstratierecht/ en zie ook:
https://vng.nl/onderwerpenindex/veiligheid/openbare-ordebevoegdheden/nieuws/handboekdemonstreren-bijkans-heilig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 324, nr. 5

2

gemeenten en politie – ook ervaringen gedeeld en geëvalueerd en «best
practices» uitgewisseld.
Vanuit mijn verantwoordelijkheid zal ik mij (blijven) inzetten om burgemeesters te ondersteunen bij het beschermen van het demonstratierecht,
onder meer door hierover het gesprek te blijven aangaan met alle
betrokkenen, voor het onderwerp (extra) aandacht te vragen en door het
delen van kennis en goede praktijkvoorbeelden. In dat kader kan ik
melden dat mijn ministerie, naast de hiervoor genoemde initiatieven die
reeds op het terrein van (kennisdeling over) het demonstratierecht zijn
ondernomen, in samenspraak met verschillende partijen, zoals de
Nationale ombudsman en het Nederlands Genootschap voor Burgemeesters, voor het zomerreces een bijeenkomst zal organiseren over het
demonstratierecht. De gebeurtenissen tijdens de Sinterklaasintocht(en)
2018 en het delen van ervaringen en kennis over dit onderwerp zullen
daarbij een belangrijk thema vormen.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 324, nr. 5

3