Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

32 175

Huwelijks- en gezinsmigratie

Nr. 35

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR IMMIGRATIE, INTEGRATIE EN
ASIEL
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 juli 2012
In Nederland komen helaas gevallen van huwelijksdwang voor. Elk
gedwongen huwelijk is er één te veel. De consequenties kunnen zeer
ernstig zijn. Slachtoffers zijn vaak jong en/of bevinden zich geregeld in een
afhankelijkheidsrelatie waar zij zich niet gemakkelijk uit kunnen losmaken.
Bovendien gaat huwelijksdwang vaak gepaard met fysiek geweld of
bedreiging en is daarmee een beperking van de persoonlijke vrijheid. Dit
brengt veel verdriet en leed met zich mee. Het betreft ernstige situaties die
voorkomen moeten worden en waarbij de uitoefening van dwang
krachtige bestrijding behoeft.
Het kabinet kiest voor een intensivering van de aanpak van huwelijksdwang. In dit verband is in juli vorig jaar een wetsvoorstel bij de Tweede
Kamer ingediend met het oog op de verruiming van de mogelijkheden tot
strafrechtelijke aanpak van huwelijksdwang, polygamie en vrouwelijke
genitale verminking1.
Er moet bovenal op preventieve maatregelen worden ingezet2. Het strafrecht is waar het gaat om de aanpak van huwelijksdwang een belangrijk
en noodzakelijk sluitstuk. Groepsdruk, gevoelens van schaamte of angst
voor repercussies zorgen er voor dat veel zaken niet bekend worden. Bij
de aanpak van huwelijksdwang geldt bij uitstek dat voorkomen beter is
dan genezen.

1
2

Kamerstukken II 2010/11,32 840, nrs. 1–3.
Kamerstukken II 2010/11, 32 840, nr. 3.

kst-32175-35
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

In dit plan «Preventie van huwelijksdwang 2012–2014» worden de
specifieke maatregelen beschreven die nodig zijn voor de versterking van
de preventieve aanpak van huwelijksdwang. Ik stuur u dit plan mede
namens de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de
staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Dit plan is u
toegezegd in de nota naar aanleiding van het verslag door de vaste
commissie voor Veiligheid en Justitie betreffende het wetsvoorstel om de
mogelijkheden tot strafrechtelijke aanpak van huwelijksdwang te verruimen1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 175, nr. 35

1

Het plan sluit aan op de brief inzake de «Aanpak van geweld in afhankelijkheidsrelaties»1 van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport en op het Actieplan aanpak kindermishandeling «Kinderen veilig»2
van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de
minister en staatssecretaris van Veiligheid en Justitie. De brief gaat onder
meer in op het versterken van de positie van slachtoffers van geweld in
huiselijke kring en de rol van de gemeente. Het actieplan is gericht op het
voorkomen, signaleren, stoppen en beperken van de schadelijke gevolgen
van kindermishandeling waarbij een nadruk op preventie wordt gelegd.
Eergerelateerd geweld en huwelijksdwang maken deel uit van de rijksbrede aanpak «Geweld in huiselijke kring».3 Op rijksniveau wordt op deze
manier gezorgd voor een verbindende ketenaanpak tussen preventie,
signalering, stoppen (inclusief opvang), schade beperken (inclusief
nazorg), opsporing en sanctionering. Zoals toegezegd tijdens het
Algemeen Overleg op 9 februari 2012 inzake huiselijk geweld ontvangt u
op korte termijn een brief, waarin de verschillende maatregelen in
onderlinge samenhang worden gepresenteerd.
Voor de totstandkoming van dit plan zijn diverse maatschappelijke
organisaties, professionals en gemeenten geconsulteerd. Het belang van
een gezamenlijke (keten)aanpak werd onderschreven. Een succesvolle
aanpak van huwelijksdwang vraagt betrokkenheid van burgers, maatschappelijke organisaties, professionals en gemeenten. De rol van de
rijksoverheid hierbij is agenderend, voorwaardenscheppend, faciliterend
en normerend, en uiteindelijk sanctionerend.
De minister voor Immigratie, Integratie en Asiel,
G. B. M. Leers

1

Kamerstukken II 2011/12, 28 345, nr. 117.
Kamerstukken II 2011/12, 28 345, nr. 116.
3
Kamerstukken II 2011/12, 28 345, nr. 115.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 175, nr. 35

2

Plan van aanpak preventie van huwelijksdwang 2012–2014
Huwelijksdwang is onaanvaardbaar
Huwelijksdwang komt voor in diverse – vooral gesloten – gemeenschappen in de Nederlandse samenleving. Van huwelijksdwang is sprake
indien één of beide partners op strafbare wijze worden gedwongen tot het
aangaan van een huwelijk, terwijl zij zonder die uitgeoefende dwang niet
tot het sluiten van het dat huwelijk zouden zijn overgegaan. Niet alleen
vrouwen en meisjes zijn slachtoffer bij gedwongen huwelijken maar ook
mannen en jongens.
Het uitoefenen van huwelijksdwang is in strijd met internationale
mensenrechtenverdragen en de verworvenheden van onze rechtsstaat. De
vrijheid van het individu om zelf zijn of haar huwelijkspartner te kiezen is
immers een in de wet verankerd recht. Bij dwang wordt dit zelfbeschikkingsrecht van individuen geschonden. Wanneer psychische druk of fysiek
geweld wordt uitgeoefend waardoor niet meer gesproken kan worden van
een vrije wil van beide echtgenoten om het huwelijk te voltrekken is er
sprake van huwelijksdwang en van een strafbaar feit.
De gevolgen van huwelijksdwang kunnen ernstig zijn. Deze variëren van
zich schikken in het lot, weglopen van huis, afgesneden zijn van familie,
psychisch ziek worden, achterlating, mishandeling of zelfs (zelf) doding.
Dwang kan ook belemmerend zijn voor de persoonlijke ontwikkeling en de
toegang tot onderwijs en arbeidsmarkt. Huwelijksdwang betreft vaak
dwang tegen jongeren in een afhankelijke positie, hetgeen extra eisen
stelt aan preventie, opvang en bescherming.
De mate van drang of dwang wordt mede bepaald door de mate waarin
zeggenschap van de huwelijkspartners afwezig is. Er is sprake van een
continuüm waarbij «vrije» huwelijken en huwelijken waarbij de partners
geen enkele inspraak hebben de uiteinden vormen.1
Het is in veel gevallen lastig vast te stellen wanneer een adviserende en
ondersteunende ouderlijke rol overgaat in sociale drang of zelfs strafbare
dwang. Er kan sprake zijn van vormen van sociale drang, waartegen
jongeren zich niet verweren uit loyaliteit naar de ouders en familie, of die
zodanig geïnternaliseerd zijn dat beperking van keuzevrijheid niet als
zodanig ervaren wordt. Kern van de problematiek ligt hierbij niet primair
in het instemmen met de voorkeur van de ouders -instemming van ouders
is immers voor veel jongeren van groot belang- , maar met het ontbreken
van de mogelijkheid om zelf een keuze te maken voor de manier waarop
de partnerkeuze tot stand komt.
De verschijningsvormen in drang en dwang maken het moeilijk de
omvang van het probleem vast te stellen, temeer omdat huwelijksdwang
meestal verborgen blijft in de familiesfeer. Het kabinet is overtuigd van de
noodzaak om verdere preventieve maatregelen te treffen teneinde
huwelijksdwang tegen te gaan. Hoewel een landelijk beeld ontbreekt, zijn
er voldoende indicaties dat dit een reëel probleem vormt dat de Nederlandse samenleving raakt. Deze indicaties zijn gebaseerd op individuele
signalen uit het voortgezet onderwijs en ROC’s, vanuit de hulpverlening
en vanuit migrantenorganisaties (zie de bijlage bij deze brief voor meer
gegevens over de problematiek).

1
ACVZ, Over het huwelijk gesproken:
partnerkeuze en gedwongen huwelijken onder
Marokkaanse, Turkse en Hindostaanse
Nederlanders, Voorstudie, Amsterdam (2005).

De motieven voor huwelijksdwang zijn divers. Deze kunnen zowel
economisch als niet-economisch van aard zijn. Economische motieven
zijn bijvoorbeeld gelegen in de wens om het familiekapitaal te vergroten
of om een verblijfsvergunning voor de partner te verkrijgen.
Niet-economische motieven zijn bijvoorbeeld gelegen in de wens om de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 175, nr. 35

3

familiebanden te versterken, om ongewenst (seksueel) gedrag te voorkomen of te «corrigeren» zoals seks voor het huwelijk, homoseksualiteit of
een te losse leefstijl.1 Huwelijksdwang kan de aanleiding vormen tot
eergerelateerd geweld, als oplossing worden ingezet om eerschending te
voorkomen of hierna worden ingezet om de eer wederom te herstellen.
Ook komt huwelijksdwang voor in combinatie met achterlating in het land
van herkomst: jongeren worden dan achtergelaten in het buitenland om
daar een gedwongen huwelijk aan te gaan.
Voorkomen en tijdig signaleren van huwelijksdwang
Het doel van deze aanpak is het voorkomen en tijdig signaleren van
(dreigende) huwelijksdwang. De uitgangspunten voor de preventieve
aanpak vloeien voort uit zowel de rijksbrede «Aanpak van geweld in
huiselijke kring» als uit de notitie «Integratie, binding en burgerschap».2
Dit betekent het volgende:
1. De aanpak is gericht op alle groepen in de samenleving
Iedereen kan met huwelijksdwang te maken krijgen. In die zin is het een
problematiek van de gehele samenleving. Dit kan niet alleen direct zijn als
slachtoffer, als dader of als geheel gezin indien de beoogde partner van
het kind niet als juiste keuze wordt gezien. Ook personen die in de sociale
omgeving van slachtoffers verkeren kunnen in aanraking komen met
huwelijksdwang. «Peers» kunnen een rol spelen bij bewustwording en
toeleiding naar hulpverlening.
2. Zo veel mogelijk aansluiten bij bestaand beleid en uitvoering
Waar mogelijk wordt ten aanzien van de uitvoering aangesloten bij beleid
en maatregelen op verwante terreinen, zoals bijvoorbeeld opgenomen in
het «Actieplan aanpak kindermishandeling». Alleen daar waar dat nodig is
worden aanvullende maatregelen getroffen.
3. Versterken van de rol van burgers, maatschappelijke organisaties, professionals en gemeenten
Het versterken van de rol van alle betrokken partijen is voor dit plan
uitgewerkt in onderstaande hoofdlijnen:
Bewustwording komt vanuit de gemeenschappen zelf tot stand
Huwelijksdwang wordt vaak uitgeoefend vanuit een collectieve mentaliteit. Cruciaal voor preventie is dan ook dat jongeren èn de gemeenschappen waar zij deel vanuit maken vrije partnerkeuze als een recht gaan
zien. Dit vereist een mentaliteitsverandering die alleen met inzet vanuit en
in samenwerking met de gemeenschappen bereikt kan worden.
Deskundigheidsbevordering van professionals in omgeving van jongeren
is essentieel
Tijdig signaleren door professionals zoals docenten en hulpverleners is
cruciaal om gedwongen huwelijken tegen te gaan. Veel professionals
weten echter niet goed hoe te handelen bij vermoedens van huwelijksdwang. De competenties van professionals moeten op dit vlak versterkt
worden.
1
Movisie; Factsheet Huwelijksdwang, feiten
en achtergrondinformatie, 2009.
2
Kamerstukken II 2010/11, 32 824, nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 175, nr. 35

4

De lokale (keten) aanpak is van groot belang
Gemeenten spelen een belangrijke rol bij de preventie van huwelijksdwang, eergerelateerd geweld en achterlating. De gemeenten zijn in het
kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) verantwoordelijk om beleid te voeren ter bestrijding van geweld in huiselijke kring,
waaronder huwelijksdwang. Met de stelselwijziging jeugd in het vooruitzicht wordt de gemeente op termijn de eerst verantwoordelijke voor de
gehele keten van jeugdzorg: van preventie, vroegsignalering, het
zorgaanbod tot de (zware) gespecialiseerde zorg.
De preventie van huwelijksdwang vraagt een meerjarige inzet. Dit plan
beoogt hiervoor de condities te creëren in de periode 2012- 2014. Van
betrokken partijen wordt verwacht dat zij na 2014 gezamenlijk invulling
(blijven) geven aan de (keten)aanpak tegen huwelijksdwang.
Het plan bevat 12 acties. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties neemt voor deze acties het voortouw behalve voor de
twee acties die gerelateerd zijn aan het actieplan «Kinderen Veilig». Voor
deze laatste neemt het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
het initiatief waarbij het ministerie van BZK de inbreng levert voor het
thema huwelijksdwang.
Bewustwording (en gedragsverandering) komt vanuit de gemeenschappen zelf tot stand
Bespreekbaar maken taboe-onderwerpen in eigen kring
Huwelijksdwang en eergerelateerd geweld zijn uitingen van problemen
die ten grondslag liggen aan de mentaliteit waarbij mensen niet worden
gezien als individuen met zelfbeschikkingsrecht. Wet- en regelgeving
hebben hun beperkingen als instrument om de mentaliteit binnen
(gesloten) gemeenschappen te veranderen. Het is van groot belang dat
organisaties en vertegenwoordigers van de gemeenschappen, waarbinnen huwelijksdwang voorkomt, het voortouw nemen om het zelfbeschikkingsrecht en vrije partnerkeuze te agenderen. Het kabinet waardeert
de initiatieven die hiertoe reeds genomen zijn1 en nodigt partijen
nadrukkelijk uit om het voortouw hiertoe te blijven nemen. Zo kunnen
binnen gemeenschappen discussies over beladen onderwerpen geactiveerd worden, zoals huwelijksdwang, achterlating en eergerelateerd
geweld. Andere onderwerpen waarbij het zelfbeschikkingsrecht aan de
orde is zoals homoseksualiteit, kunnen hierbij geagendeerd of hieraan
verbonden worden. Met behulp van bestaande methodieken kunnen
vrijwilligers opgeleid worden om binnen de eigen gemeenschap deze
onderwerpen bespreekbaar te maken. Dit is gericht op het doorbreken van
taboes, het weerbaar maken van mensen en bevorderen dat zelfbeschikking als een recht wordt beschouwd. Daarbij kan ook de strafbaarheid van huwelijksdwang aan de orde gesteld worden. Het kabinet wil
een extra impuls geven aan de op gang gebrachte emancipatiebeweging
en waar nodig faciliteren en ondersteunen.
1
In het kader van het meerjarenprogramma
Aan de goede kant van de eer (2007–2010),
zijn door migrantenkoepels methodieken
ontwikkeld gericht op mentaliteits- en
gedragsverandering op het gebied van
omgaan met eerkwesties. In het kader van de
meerjarige projecten Bespreekbaar maken
homoseksualiteit in etnische kringen
(2009–2012 emigrantenkoepels in samenwerking met COC) zijn methodieken ontwikkeld
voor het bespreekbaar maken en de sociale
acceptatie van homoseksualiteit.

→ 1: Met behulp van bestaande methodieken taboeonderwerpen meer
bespreekbaar maken binnen gemeenschappen, een mentaliteitsverandering op gang brengen en houden en de weerbaarheid tegen drang
vergroten.
Bewustwording jongeren en hun sociale omgeving
Op landelijk niveau faciliteert het kabinet activiteiten gericht op de
bewustwording van jongeren en hun sociale omgeving. Het gaat daarbij
om de bewustwording van de vrijheid om zelf een partner te mogen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 175, nr. 35

5

kiezen en van het feit dat huwelijksdwang verboden en strafbaar is. De
campagne richt zich op het vergroten van kennis over huwelijksdwang en
achterlating met als doel een positieve attitude ten opzichte van vrije
partnerkeuze en zelfbeschikking te bewerkstelligen. Ook worden jongeren
en hun omgeving tools aangereikt met handelingsperspectieven, zodat
duidelijk is wat ze kunnen ondernemen en waar hulp is te vinden. De
aanpak bestaat meer dan voorheen uit de inzet van social media om aan
te sluiten bij de, vaak, jonge doelgroep. Waar mogelijk worden verbindingen gelegd met de campagne WE CAN Young gericht op het vergroten
van de relationele en seksuele weerbaarheid van jongeren. Hiermee kan
ook een bijdrage worden geleverd aan het vergroten van het bewustzijn
onder jongeren van het recht op vrije partnerkeuze.1
→ 2: Bewustwording van jongeren en hun sociale omgeving stimuleren
via een multimediale campagne.
Informatie aan huwelijksmigranten
Huwelijksdwang kan een ongewenst aspect zijn van huwelijksmigratie.
Huwelijksdwang kan leiden tot een afhankelijke positie, waarbij de ene
huwelijkspartner in een nadelige en ongelijke positie ten opzichte van de
andere partner komt te staan. Soms leidt dit tot een geïsoleerd bestaan en
kan dit in de weg staan van de integratie in de Nederlandse samenleving.
Daarom is voorlichting vòòr de komst van huwelijksmigranten naar
Nederland van belang als een eerste stap om een signaal af te geven dat
huwelijkdwang onaanvaardbaar is en dat daartegen in Nederland wordt
opgetreden. Daarbij hoort informatie over de strafbaarheid en verwijzing
naar mogelijkheden om hulp te zoeken.
In het programma huwelijksmigratie is als pilot in drie talen (Chinees,
Turks en Marokkaans) voorlichtingsmateriaal voor huwelijksmigranten
ontwikkeld: «Naar uw partner in Nederland». Dit materiaal wordt via
ambassades beschikbaar gesteld. In 2012 wordt het geëvalueerd, zo nodig
bijgesteld en beschikbaar gesteld in meerdere talen. In het bijgestelde
materiaal zal aandacht worden besteed aan zelfstandigheid, zelfbeschikking en vrije partnerkeuze.
→ 3: Informatie over het recht op zelfbeschikkingsrecht en vrije partnerkeuze opnemen in voorlichtingsmateriaal «Naar uw partner in
Nederland».
Deskundigheidsbevordering van professionals in omgeving van
jongeren is essentieel
Competenties professionals vergroten

1
Deze campagne is afgeleid van de internationale campagne WE CAN end all violence
against women en wordt gesubsidieerd door
het ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap.
2
Kamerstukken II 2011/12, 33 062, nrs. 1–4.

Tijdig signaleren door professionals zoals docenten en hulpverleners is
cruciaal om gedwongen huwelijken tegen te gaan. Veel professionals
weten echter niet precies hoe te handelen bij vermoedens van (dreigende)
huwelijksdwang. Dit is begrijpelijk gelet op de complexiteit van de
problematiek en de mogelijke risico’s die aan interventies verbonden
kunnen zijn. Op 28 oktober 2011 is het wetsvoorstel verplichte meldcode
huiselijk geweld en kindermishandeling2 ingediend bij uw Kamer. De
meldcode voorziet in een stappenplan om deze «handelingsverlegenheid»
van professionals weg te nemen. De verplichte meldcode en het actieplan
«Kinderen Veilig» bieden voor huwelijksdwang een belangrijke context
waarbinnen de acties op het terrein van deskundigheidsbevordering
worden uitgevoerd. De wet verplichte meldcode geldt ook voor eergerelateerd geweld. In het implementatietraject van de wet wordt huwelijksdwang expliciet genoemd als vorm van eergerelateerd geweld. Ook zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 175, nr. 35

6

opleidingen op het terrein van huwelijksdwang en eergerelateerd geweld
opgenomen in de databank voor bij- en nascholing.
In de acties op het terrein van deskundigheidsbevordering, zoals
geformuleerd in het actieplan «Kinderen Veilig», wordt huwelijksdwang
als onderwerp meegenomen:
→ 4: Preventie van huwelijksdwang zal deel uit maken van het verspreiden van best practices van opvoedondersteuning onder gemeenten en
professionals.
→ 5: Gestimuleerd wordt dat aan het onderwerp huwelijksdwang, in het
bredere kader van de aanpak kindermishandeling, aandacht wordt
besteed in de opleidingen.
Naast deze acties wordt professionals een laagdrempelige E-learning
module over huwelijksdwang aangeboden, zo mogelijk passend in het
nascholingsaanbod. Denkbaar is een opzet waarbij bij afronding van de
module accreditatiepunten verkregen kunnen worden. Na de invoering
van de e-module zal bezien worden of aanvullend hierop behoefte bestaat
aan intervisie, waaronder de uitwisseling van best practices.
→ 6: Ontwikkelen van E-learning module(s) huwelijksdwang voor
beroepsgroepen in de gezondheidszorg, hulpverlening en onderwijs
die professionals in staat stelt zelfstandig hun deskundigheid op het
gebied van huwelijksdwang te vergroten.
Voorlichting en signalering op scholen
Scholen kunnen met voorlichting en signalering een belangrijke bijdrage
leveren aan het voorkomen van huwelijksdwang. Vooral scholen waar
jongeren in de leeftijd van 17–21 jaar zich bevinden zijn relevant, omdat in
deze leeftijd de thema’s huwelijksdwang en achterlating vaak (gaan)
spelen. Scholen zijn een plek waar signalering van het probleem kan
plaatsvinden op een «natuurlijke» wijze. Er is op dit moment een toolkit
voor scholen beschikbaar op www.huiselijkgeweld.nl. Het is aan de
scholen zelf om keuzes te maken over voorlichting over specifieke
onderwerpen. Om de voorlichting te stimuleren wordt aanbod beschikbaar gesteld voor scholen om tijdens de lessen burgerschap aandacht aan
het thema te besteden. Indien een school hiervoor kiest, dan hoort hierbij
onlosmakelijk een training voor docenten en ondersteunend personeel.
Ook moet er een goede zorgstructuur op de school zijn voor het geval er
signalen en meldingen komen.
→ 7: Aanbod (les- en trainingspakket) aan scholen om tijdens de lessen
burgerschap aandacht te besteden aan huwelijksdwang.
Lokale (keten) aanpak van groot belang
Gemeenten spelen een cruciale rol bij de preventie van huwelijksdwang,
eergerelateerd geweld en achterlating. In de Wmo ligt de opdracht
besloten voor alle gemeenten om beleid te voeren ter bestrijding van
geweld in huiselijke kring, waartoe ook huwelijksdwang, eergerelateerd
geweld en achterlating worden gerekend. Zij dienen lokaal vorm en
sturing te geven aan de keten: voorkomen- signaleren – stoppen (inclusief
opvang) – schade beperken. Gemeenten kunnen het beste beoordelen wat
nodig is om het geweld te stoppen en terug te dringen.

1

Kamerstukken II 2011/2012, 28 345, nr. 117.

In het kader van de brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport van 14 december 2011 – inzake de aanpak van geweld in
afhankelijkheidsrelaties1 – gaat de Vereniging van Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 175, nr. 35

7

Gemeenten samen met de 35 centrumgemeenten, de Federatie Opvang
en het ministerie van VWS de regiovisie «Geweld in huiselijke kring»
ontwikkelen. Die visie moet leiden tot beter lokaal en regionaal beleid
waarbij alle partijen daarbinnen hun verantwoordelijkheid nemen voor de
aanpak van geweld in huiselijke kring. Bij de ontwikkeling van de
regiovisie zal het belang van de preventie en aanpak van huwelijksdwang
worden geagendeerd.
Het kabinet wil op twee manieren de lokale ketenaanpak van huwelijksdwang stimuleren en faciliteren. Ten eerste wordt gebruik gemaakt van
één van de bestaande overlegstructuren met gemeenten (GIA: gemeenschappelijke integratie agenda). Het kabinet wil het onderwerp hier
bestuurlijk agenderen en de lokale aanpak versterken. Aan de gemeenten
zal een aantal lokale verdiepingsbijeenkomsten met alle ketenpartijen
aangeboden worden. Een centrale plaats binnen deze verdiepingsbijeenkomsten is weggelegd voor het onder de aandacht brengen van «best
practices» die de afgelopen jaren reeds zijn ontwikkeld door verschillende
gemeenten, instellingen en migrantenorganisaties. Daarnaast staat de
samenwerking tussen gemeenten en lokale migrantenorganisaties of
sleutelfiguren uit de migrantengemeenschappen centraal.
Ten tweede organiseert het Rijk twee maal per jaar een platform voor alle
partijen die te maken (kunnen) hebben met huwelijksdwang (gemeenten,
migrantenorganisaties, onderwijs, hulpverlening, politie etc.). Het doel
hiervan is landelijke netwerkopbouw- en behoud en kennisdeling.
→ 8: Op basis van behoefte worden in gemeenten verdiepingsbijeenkomsten gefaciliteerd.
→ 9: Twee keer per jaar wordt een landelijk platform georganiseerd voor
alle partijen die te maken (kunnen) hebben met huwelijksdwang.
→ 10: Bij de ontwikkeling van de regiovisies door de 35 centrumgemeenten wordt het belang van de preventie en aanpak van huwelijksdwang
geagendeerd.
Landelijke beeld omvang
Op dit moment ontbreekt een landelijk beeld van de omvang van de
problematiek van huwelijksdwang. Professionele instanties registreren in
de regel niet op huwelijksdwang, aangezien de scheidslijn tussen dwang
en sterke beïnvloeding binnen een afhankelijkheidrelatie moeilijk te
traceren is. Vaak ontstaat pas na de eerste (nood)interventie, bij nadere
analyse van de situatie en na gesprekken met het slachtoffer – in een
veilige setting – een beeld van de mate van dwang of druk die vanuit de
omgeving op betrokkene wordt uitgeoefend.
In het recente verleden zijn meerdere onderzoeken uitgevoerd waarbij
getracht is de aard en omvang van dit fenomeen in beeld te brengen.
Deze onderzoeken hebben echter nog geen eenduidig beeld opgeleverd
van de omvang van het probleem. Duidelijk is wel dat huwelijksdwang
meer dan incidenteel voorkomt in de Nederlandse samenleving.
Het rijksbrede programma «Eergerelateerd geweld», waarin ook
prominent aandacht is geweest voor de bestrijding van huwelijksdwang,
heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de bewustwording onder
jongeren, hun omgeving, professionele en maatschappelijke organisaties
tijdens de afgelopen jaren. De verwachting is dat er daarom op dit
moment meer zicht is op gevallen van huwelijksdwang dan een aantal
jaar geleden.
Het kabinet is daarom voornemens het voorkomen van huwelijksdwang in
Nederland zo goed mogelijk in beeld te brengen. Het streven is de in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 175, nr. 35

8

Nederland beschikbare gegevens en signalen zo volledig mogelijk in kaart
te brengen met als doel een landelijk beeld te ontwikkelen van de minimale omvang van de problematiek. Dit levert tevens een beeld op van wat
niet in kaart gebracht kan worden.
→ 11: Landelijk beeld ontwikkelen op basis van beschikbare gegevens
van de problematiek van huwelijksdwang.
Protocol achterlating
Jaarlijks worden vooral tijdens de schoolvakantie migrantenvrouwen en
kinderen achtergelaten door hun echtgenoot respectievelijk ouder(s) in
het land van herkomst. De aanleiding kan verschillend zijn: huwelijksproblemen, maar ook opvoedingsproblemen en angst voor de Nederlandse
samenleving kunnen een rol spelen. Daarnaast kan achterlating
voorkomen in combinatie met huwelijksdwang. Dit is het geval wanneer
een jongere wordt meegenomen naar het land van herkomst en daar
wordt uitgehuwelijkt en achtergelaten.
De situatie waarin achtergelaten vrouwen en jongeren terecht komen is in
de meeste gevallen schrijnend. De mogelijkheden voor hulp die Nederland in het buitenland kan bieden aan mensen die zijn achtergelaten zijn
beperkt en soms zelfs afwezig. Op 16 november 2009 heeft de toenmalige
minister van Justitie u hierover geïnformeerd1. Indien achtergelaten
vrouwen en jongeren terugkeren naar Nederland, dan is het vaak
onvoldoende duidelijk welke partij waarvoor verantwoordelijk is. Een
adequate en snelle opvang wordt hierdoor belemmerd.
Het kabinet zal een samenwerkings- en handelingsprotocol voor achterlating tot stand brengen, waarin afspraken worden gemaakt over
samenwerking en verantwoordelijkheidsverdeling tussen alle relevante
partijen. Partijen die hierbij betrokken zijn, zijn onder meer ambassades,
politie, hulpverlening, IND en gemeenten. Hiermee worden de verantwoordelijkheden en ketensamenwerking duidelijk belegd.
→ 12: In samenwerking met alle relevante partijen wordt een protocol
achterlating ontwikkeld waarin verantwoordelijkheden en werkafspraken van partijen worden vastgelegd.

1

Kamerstukken II, 2009/10, 32 175, nr. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 175, nr. 35

9

Bijlage
Eenduidige landelijke registratie ontbreekt in Nederland, en een nationaal
onderzoek (zoals in Duitsland, zie hierna) heeft in Nederland niet
plaatsgevonden. Hierdoor is het niet mogelijk een compleet beeld te
geven van aard en omvang van de problematiek in Nederland. Casuïstiek
laat echter zien dat de gevolgen voor betrokkenen zeer groot zijn. Hoewel
het geven van een betrouwbaar beeld van aard en omvang niet mogelijk
is, zijn er wel gegevens voorhanden:
Uit een onderzoek van de Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken
(ACVZ) uit 20051 naar partnerkeuze en gedwongen huwelijken onder
Marokkaanse, Turkse en Hindoestaanse Nederlanders, blijkt dat migratiedruk uit het land van herkomst en huwelijken met bloedverwanten de
kans op gedwongen huwelijken of huwelijken die onder grote psychische
druk worden gesloten, vergroten.
Uit een quickscan die Vluchtelingenorganisaties Nederland heeft
uitgevoerd in 2011 onder acht groepen vluchtelingen in Nederland, blijkt
dat huwelijksdwang een levend en reëel fenomeen is. Deze scan laat
daarnaast zien dat huwelijksmigranten vaak in een duidelijke afhankelijkheidsrelatie terecht komen. Het zelfbeschikkingsrecht van huwelijkspartners is in veel gevallen ondergeschikt aan de wens tot behoud van
culturele tradities die beoogd wordt door een huwelijkskandidaat uit het
land van herkomst te halen. Verzet tegen het zich niet aanpassen aan de
heersende norm is moeilijk, aangezien dit wordt opgevat als schending
van de collectieve eer en kan leiden tot eergerelateerd geweld.
In Duitsland is recentelijk een onderzoek uitgevoerd naar de aard en
omvang van huwelijksdwang in opdracht van de Duitse overheid2. In het
jaar 2008 zijn 3 500 gevallen van dreigende en al voltrokken dwanghuwelijken gevonden. De schatting is dat hierachter nog een groot aantal
onzichtbare gevallen schuilgaat van mensen die de hulpverlening nooit
bereiken. Dit onderzoek wijst ook uit dat het probleem voornamelijk
voorkomt onder mensen met een migratieachtergrond. Gezien de
overeenkomst tussen de Duitse en Nederlandse migrantenpopulatie, is
aannemelijk dat de ernst van deze problematiek in Nederland vergelijkbaar is met de situatie in Duitsland.
In 2009 is er in opdracht van het toenmalige ministerie van Justitie een
landelijk onderzoek uitgevoerd naar de aard en omvang van huwelijksdwang onder alle politiekorpsen en de Steunpunten huiselijk geweld3 in
het meetjaar 2007. Twee van de twaalf politiekorpsen die hebben
meegewerkt kenden zaken waarin huwelijksdwang speelde, en zeven
steunpunten kenden (meerdere) zaken. Aangezien dit onderzoek is
uitgevoerd onder een beperkt aantal organisaties kunnen op basis hiervan
geen uitspraken worden gedaan over de aard en omvang van huwelijksdwang in Nederland.
1
http://www.acvz.org/nl/archief-2005/42–2005beleidsadviezen/255-tot-het-huwelijkgedwongen
2
Mirbach e.a., Zwangverheiratung in
Deutschland, Anzahl und Analyse von
Beratungsfällen, Wissenschatliche Untersuchung im Auftrag des Bundesministeriums
fúr Familie, Senioren, Frauen und jugend,
Hamburg 2011.
3
Cornelissens e.a., Huwelijksdwang, Een
verbintenis voor het leven? Een verkenning
van de aard en omvang van gedwongen
huwelijken in Nederland, Den Haag 2009.
4
ACB Kenniscentrum, Huwelijksdwang in
Noord-Holland, Een quickscan, Amsterdam
2010.

Ook de provincie Noord-Holland heeft in 2009 een quickscan naar aard en
omvang van huwelijksdwang uitgevoerd. Hieruit bleek dat de helft van de
respondenten (medewerkers van organisaties die te maken zouden
kunnen hebben met huwelijksdwang) in 2009 signalen had ontvangen van
dreigende of reeds voltrokken gevallen van huwelijksdwang. De meeste
bevraagde organisaties tussen de 2 en 5 maal, maar de politie uit deze
provincie (ander korps dan uit bovenstaand onderzoek) en een zelforganisatie zelfs meer dan 20 maal. Ook het onderwijs en de opvang zijn plekken
waar veel signalen werden opgevangen.4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 175, nr. 35

10

Het Steunpunt huiselijk geweld in Den Haag registreerde in 2010 10
gevallen van huwelijksdwang. Het Landelijk Expertisecentrum Eergerelateerd Geweld van de politie Haaglanden heeft in de periode tussen 2007
en 2009 16 gevallen in behandeling gehad waarbij huwelijksdwang
speelde. Uit cijfers van de opvangpilot van Fier Fryslan voor minderjarige
vrouwen die te maken hebben met eergerelateerd geweld, blijkt dat
(dreiging met) uithuwelijking voor 18 van de 110 opgevangen minderjarige vrouwen (16%) de belangrijkste reden was om het huis te
ontvluchten, en voor 34 van de 110 (31%) een bijkomende reden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 175, nr. 35

11