MÉT ANDERE OGEN
ADVIES VOOR VERSNELLING EN BESTENDIGING VAN DE SAMENWERKING
ONDERWIJS-ZORG-JEUGD

KWARTIERMAKER RENÉ PEETERS IN SAMENWERKING MET MAAIKE ZUNDERDORP, MARIEKE LAMERS
EN ELINE RATS VAN ZUNDERDORP BELEIDSADVIES & MANAGEMENT
OP VERZOEK VAN DE COALITIE ONDERWIJS-ZORG-JEUGD, 23 NOVEMBER 2018

INHOUD
Voorwoord .............................................................................................................................................................. 3
1.

Inleiding ........................................................................................................................................................... 4

2.

Aansluiting onderwijs-jeugd(zorg), bevindingen: knelpunten en succesfactoren .......................................... 7
2.1 Context: de maatschappij en de prestatiedrang ........................................................................................... 7
2.2 Verbeteren, optimaliseren en bestendigen samenwerking .......................................................................... 8
2.2.1 Veelzijdige ondersteuning dichtbij het kind ........................................................................................... 9
2.2.2 Begrip en vertrouwen .......................................................................................................................... 10
2.2.3 Gedeelde visie, concrete doelstellingen en gezamenlijk, wederkerig leren ........................................ 10
2.2.4 Kinderopvang ....................................................................................................................................... 11
2.2.5 Mbo ...................................................................................................................................................... 12
2.2.6 Belemmeringen in wet- en regelgeving ............................................................................................... 13
2.2.7 Rol coalitie ............................................................................................................................................ 15

3.

Richting een verbetering van samenwerking: zeven adviezen ..................................................................... 16
3.1 Verbreden van teams .................................................................................................................................. 17
3.2 Inperken vrijstellingen 5a ............................................................................................................................ 18
3.3 Betrekken ouders en kinderen is essentieel om resultaat te behalen ........................................................ 18
3.4 Brede lokale afspraken over jeugd onder regie gemeente ......................................................................... 19
3.5 Monitoring op het niveau waarop gezamenlijke afspraken zijn gemaakt .................................................. 20
3.6 Budgetten en beleid moeten poreuze randen hebben ............................................................................... 21
3.7 De coalitie dienend aan de regio’s .............................................................................................................. 22
3.7.1 Samenstelling van de coalitie ............................................................................................................... 22
3.7.2 Structuur en rolverdeling ..................................................................................................................... 22
3.8 Tot slot ........................................................................................................................................................ 23

BIJLAGEN ............................................................................................................................................................. 24
1. Opdracht aan kwartiermaker en werkwijze ...................................................................................................... 24
2. Lijst met gesprekspartners ................................................................................................................................ 26

2

Voorwoord
Wat heeft het kind nodig? Dat is de centrale vraag die aan dit advies ten grondslag ligt. Wat hiermee bedoeld
wordt is dat het kind zich niet moet aanpassen aan wat het onderwijs (lees ook: kinderopvang) te bieden heeft,
maar dat het onderwijs zich moet aanpassen aan de behoefte van het kind.
Het unieke van deze opdracht: -breng advies uit over hoe de samenwerking tussen de domeinen (passend)
onderwijs, jeugd en zorg verbeterd kan worden- is de diversiteit van de opdrachtgevers en hun wil en noodzaak
om samen te werken. Achttien landelijke organisaties (samen de coalitie onderwijs – zorg – jeugd) die over hun
eigen grenzen heen willen kijken om de ontwikkeling van kinderen en hun welbevinden te bevorderen. De
noodzaak die zich bijvoorbeeld uit in de hardnekkige thuiszittersproblematiek, het aantal verwijzingen naar het
speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs en het nog steeds toenemende aantal kinderen en
jongeren dat jeugdhulp krijgen. Kijk waar het lokaal, regionaal goed gaat. Kijk wat we van elkaar kunnen leren.
Wat zijn bevorderende en belemmerende factoren bij de samenwerking? En wat moeten we zelf doen als
organisatie(s)? En maak vooral gebruik van wat er al is. Spreek met kinderen, ouders, organisaties, gemeenten,
professionals, politici, wetenschappers.
Van augustus tot en met november 2018 zijn er ongeveer 60 gesprekken gevoerd en zijn er vele documenten
gelezen. De dagelijkse praktijk was steeds het uitgangspunt. De lokaal en regionaal soms prachtige resultaten,
de belemmeringen, in cultuur en regelgeving, zorgden voor een interessant palet aan bevindingen. Maar waar ik
ook kwam, afwisselend ondersteund door Maaike, Marieke en Eline van Zunderdorp Beleidsadvies &
Management, trof ik gedrevenheid aan. Gedrevenheid die leidde tot vele e-mails en telefoontjes om vooral ook
langs te komen. Wat leidde tot twee keer zoveel gesprekken dan oorspronkelijk gepland.
Mijn achtergrond in het onderwijs en mijn zojuist afgesloten acht jaar politieke ervaring als wethouder van onder
andere onderwijs, jeugd(zorg), Wmo en jeugdgezondheidszorg hielpen bij het doorvragen tijdens de interviews.
Maar ook mijn persoonlijke ervaring en passie om in het domein jeugd en onderwijs zorgideeën om te zetten in
praktijk was erg behulpzaam bij het begrijpen van de gesprekspartners. Als denkende doener vind ik dat je na
een tijd ook daadwerkelijk de resultaten van je visie moet kunnen laten zien en in sommige gevallen ‘erin moet
kunnen lopen’: het resultaat moet tastbaar zijn. Het formuleren van een richting, het overtuigen, het overwinnen
van weerstand, het verbinden van partijen, het erkennen van cultuurverschillen: allemaal onderdelen van
veranderprocessen die zonder leiderschap niet van de grond komen.
In het land heb ik veel persoonlijk gedreven professionals gezien, diep betrokken ouders die vechten voor hun
kind in deze ingewikkeld georganiseerde samenleving en jongeren die na moeilijke jaren zelf een voorbeeld voor
anderen zijn geworden. Erg zinvol waren de brandpuntgesprekken. Een hele dag gesprekken in een gemeente of
regio vanuit verschillende perspectieven om een compleet beeld te krijgen van de ontwikkelingen. Een
bijzondere dag werd gewijd aan de leeftijdscategorie 0-4, waarbij we onder andere spraken met de
kinderopvangbranche die (nog) geen onderdeel uitmaakt van de coalitie en de wetenschap die onderzoek doet
naar het jonge kind. De welwillendheid, nee de gretigheid van alle gesprekspartners om hun ervaringen en
adviezen te delen, maakten deze maanden bijzonder. “Fantastisch gekkenwerk” is eigenlijk de beste term. Het
terrein is zo breed en heeft zo de neiging om uit te dijen en er is al zoveel geschreven over de verschillende
facetten. Dat is het gekkenwerk. Maar het gevoel dat de vele gesprekspartners, de e-mailers, de bellers, maar
vooral ook de opdrachtgevers me gaven was in één woord fantastisch. Mijn gevoel is dat dit hét momentum is
om door te pakken.
Deze inventarisatie in vier maanden heeft geleid tot adviezen die u in dit document aantreft. En nu komt het aan
op de gezamenlijke executiekracht van de coalitie. Van iedere partner afzonderlijk, maar vooral in
gezamenlijkheid. Het gaat nu om de praktische vertaling die de komende twee jaar gerealiseerd moet worden.
Oftewel: kijk over het eigen domein heen, probeer kennis op te doen van andere domeinen, gun de ander de
eigen expertise en ontmoet elkaar op de werkvloer. Immers: mét andere ogen zie je meer, eerder en beter. Dank
voor ieders gedreven bijdrage.
René Peeters

3

1. Inleiding
Ieder kind heeft het recht om te leren, om zich optimaal te
ontwikkelen en om volwaardig mee te doen (Internationaal Verdrag
inzake de Rechten van het Kind, Salamanca). Ook kinderen die (soms
tijdelijk) wat meer zorg nodig hebben en kinderen met een
(levenslange) beperking moeten kunnen meedoen in de samenleving,
en dus zeker ook binnen opvang en onderwijs (Internationaal verdrag
inzake de rechten van personen met een handicap). Desondanks is het
niet voor ieder kind in Nederland vanzelfsprekend om mee te kunnen
doen en zich te ontwikkelen. Een sterke verbinding tussen onderwijs
en (jeugd)zorg is in sommige gevallen noodzakelijk om kinderen
optimale ontwikkelkansen te bieden. Op sommige plekken komt deze
verbinding goed tot stand, maar op andere niet of niet goed genoeg.
In de praktijk stuiten kinderen en ouders daar op allerlei problemen.
Het blijkt vaak moeizaam en ingewikkeld om voor kinderen die iets
extra’s nodig hebben vroegtijdig, snel en effectief een passend
onderwijs- en/of hulpaanbod te realiseren. Ouders worden van het
kastje naar de muur gestuurd en raken gefrustreerd en professionals
zijn ontevreden over hun mogelijkheden om te doen wat nodig is. We
schieten te kort en doen onze kinderen tekort. Dit uit zich onder
andere in de thuiszittersproblematiek. Er zitten nog steeds te veel
leerplichtige kinderen thuis zonder een passend onderwijsaanbod
en/of passende zorg en ondersteuning. Ook zijn er veel kinderen in
Nederland vrijgesteld van leerplicht, deze groep groeit.1 Ook groeit de
instroom naar speciaal (basis) onderwijs (sbo).2 De maatschappelijke
onvrede neemt toe, gevolgd door kritische media en Tweede
Kamerleden.
Om ook kinderen die wat meer aandacht of zorg nodig hebben een
passende plek te geven die aansluit bij hun mogelijkheden en
kwaliteiten, zijn we aangewezen op samenwerking tussen partijen.
Niemand kan dit alleen: een betere aansluiting tussen onderwijs,
kinderopvang en jeugd(zorg) is nodig. Deze samenwerking krijgt
overal in Nederland vorm, maar de snelheid en het resultaat laat op
veel plekken tot op heden nog te wensen over. Zowel het Rijk3 als de
veldpartijen en koepels maken zich zorgen en willen verbetering en
versnelling. Om deze reden hebben achttien partijen zich verenigd in
de coalitie onderwijs – zorg – jeugd (hierna: de coalitie). De coalitie
heeft een gezamenlijke visie opgesteld 4 en vraagt nu aan de
kwartiermaker om advies om deze visie te verwezenlijken.

“Vind je het vreemd dat
leerkrachten gefrustreerd raken
als we eerst benadrukken dat
kinderen probleemkinderen zijn en
labelen met allerhande labels
(excluderen) en dan tegen
diezelfde leerkrachten zeggen: doe
je best in de groep met deze
kinderen (includeren).
Laten we het onderwijs en de
jeugdhulp vooral gaan zien als één
jeugddomein waarbinnen
kinderen het recht hebben zich
breed te ontwikkelen maar dan
niet alleen gericht op cognitie
maar op de brede ontwikkeling
van kinderen en de samenleving
van de toekomst.”
Bert Wienen (Onderzoeker Hogeschool
Windesheim, psycholoog en
onderwijskundige), 2018

1 Ruim 4000. Kamerstukken II 2017/18, 26695-121, 1-12

2

Twaalfde voortgangsrapportage Passend Onderwijs

3 In het regeerakkoord is afgesproken om de combinatie van onderwijs en zorg eenduidiger en eenvoudiger te regelen. Ook in het

landelijke actieprogramma Zorg voor de Jeugd heeft de samenwerking tussen onderwijs en zorg een belangrijke plek gekregen.
4 Visie ‘Samenwerken voor de ononderbroken ontwikkeling van ieder kind’, Coalitie onderwijs-zorg-jeugd, 22 juli 2018

4

Wettelijk kader

Er zijn in Nederland verschillende wetten en stelsels die moeten zorgen voor de optimale ontwikkeling en het meedoen aan de
samenleving van ieder kind. Zo is in 2014 de Wet Passend Onderwijs ingevoerd, met het doel ieder kind een plek te geven op een
school, die past bij de eigen kwaliteiten en mogelijkheden. Eén van de ambities was om het aantal kinderen in het speciaal
(basis) onderwijs te verminderen, vanuit de gedachte dat meer kinderen, mits goed ondersteund, in het regulier onderwijs
zouden kunnen blijven. In 2015 werden de Jeugdwet en Wet Maatschappelijke Ondersteuning gedecentraliseerd naar
gemeenten, vanuit de gedachte dat gemeenten het dichtst bij kind en gezin staan en daardoor de best passende hulp kunnen
bieden. Gemeenten zijn al langer verantwoordelijk voor de uitvoering van de jeugdgezondheidszorg en voor enkele aspecten die
gerelateerd zijn aan het onderwijs, zoals leerplicht, onderwijsachterstandenbeleid, leerlingenvervoer, voortijdig schoolverlaten,
en onderwijshuisvesting. Voor hulp aan kinderen met een zorgvraag zijn verder de Wet langdurige zorg en de
Zorgverzekeringswet van belang.

Beter kijken, goed luisteren en doen wat nodig is
Beter kijken, goed luisteren en doen wat nodig is! Dat is de boodschap die een succesvolle uitvoerder ons meegaf:
“natuurlijk werken we samen en proberen we goed te kijken naar wat er voor kinderen nodig is, maar het kan
nog veel beter. Er is een kwaliteitsimpuls nodig in het netwerk en de infrastructuur die we nu (met vallen en
opstaan) gebouwd hebben.” Een mooie samenvatting van de ervaringen, successen en knelpunten die we in onze
verkenning tegenkwamen. Hoe komen we tot resultaatgerichte samenwerking?
Wij zien drie belemmeringen voor resultaatgerichte samenwerking: professionele belemmeringen (de
professionaliteit en kwaliteit van de mensen die interprofessioneel moeten samenwerken), belemmeringen in
de aard van het aanbod of de hulp (er is onvoldoende passend onderwijs en/of passend hulpaanbod nabij) en
belemmeringen of prikkels die averechts werken in wet- en regelgeving (stelselvragen). De eerste twee type
belemmeringen vragen forse inspanningen lokaal en regionaal, de derde vraagt om goed samen optrekken met
het Rijk om echt grip te krijgen op wat er dan nodig is of vergemakkelijkt kan worden en wie daaraan welke
bijdrage kan leveren.

De volgende stap
We zitten midden in de transformatie: de omslag van een sociale infrastructuur die bestaat uit relatief autonome
organisaties die ieder een eigen professioneel profiel hebben en van daaruit samenwerken en veel naar elkaar
verwijzen, naar een netwerk van samenhangende voorzieningen die interprofessioneel maatwerk leveren voor
kinderen en ouders. Effectieve interprofessionele samenwerking op de werkvloer vereist (brede) teams waarin
de belangrijkste deskundigheden zijn verenigd, maar het vraagt ook dat per kind de synergie van al die
professionaliteit echt gebruikt wordt. Interprofessionele samenwerking moet op de werkvloer (microniveau),
waar het er voor kinderen en ouders echt toe doet, ontwikkeld worden. Maar het moet ook in alle lagen van de
eigen organisatie verinnerlijkt zijn (mesoniveau). Wat voor de werkvloer geldt, geldt ook voor de bestuurder. En
hetzelfde geldt ook voor het metaniveau. De visie op de interprofessionele teams moet gedragen worden over
de domeinen heen.
Het versnellen van het proces richting goede interprofessionele samenwerking moet vooral op het
uitvoeringsniveau gericht zijn. Veel verbeteringen in de interprofessionele samenwerking rondom het kind zijn
ook binnen de huidige infrastructuur en regels mogelijk. Maar een lokale en/of regionale intersectorale
samenwerking en een actieve regie daarop kan daarbij wel goed helpen. Als sluitstuk moeten ook de landelijke
organisaties zich inzetten voor het faciliteren van deze processen en waar nodig het stelsel daartoe
optimaliseren.
Het gaat kortom om verantwoordelijkheid nemen voor het geheel, hard (samen)werken en serieus investeren in
mensen, kwaliteit en samenwerking. Samenwerken is niet altijd gemakkelijk, maar het is de enige manier om
ervoor te zorgen dat alle kinderen zich kunnen ontwikkelen en een passende plek krijgen.

Onze adviezen
Om de aansluiting onderwijs en (jeugd)zorg te verbeteren en te versnellen geven wij de volgende adviezen mee.
Deze worden verder in het rapport nader onderbouwd en toegelicht.
1.

Het verbreden van teams (interprofessioneel). Om tijdig de goede inschatting te maken van wat een
kind nodig heeft en waar nodig laagdrempelige ondersteuning te bieden, is het van belang de juiste
expertise voorhanden te hebben, dichtbij het kind. De leerkracht kan dit niet altijd alleen, het verbreden
van teams met andere expertises is van belang. De samenstelling van de bredere teams zal overal anders
zijn, en moet daarom op microniveau worden bepaald. Investeren in kwaliteit en expertise aan de
voorkant leidt tot preventie in twee richtingen: meer lichte in plaats van zware jeugdhulp en versnelde
opschaling bij ernstige problematiek.

5

2.

3.

4.

5.

6.

7.

Inperken vrijstellingen op basis van artikel 5a. Uit de praktijk blijkt dat de vrijstellingen op basis van
artikel 5a5 leiden tot perverse prikkels en verkeerd worden gebruik. Om dit aan banden te leggen
adviseren we om het vierogen-principe te omarmen en het uitgangspunt ‘nee, tenzij’ te hanteren.
Betrekken ouders en kinderen is essentieel om resultaat te behalen. Om tot een effectieve aanpak te
komen en/of een passende plek te vinden voor het kind, is de betrokkenheid van ouders en kind
essentieel. Het gaat immers om de kinderen en hun ouders. Als zij niet achter de aanpak staan of
ontevreden zijn over de plek, dan is het geen duurzame oplossing. Ouders hebben veel expertise als het
gaat om de omgang met hun kind, dit wordt niet altijd voldoende benut. Anderzijds wordt er in sommige
situaties juist teveel op ouders geleund.
Brede lokale afspraken over jeugd onder regie gemeente. Elke gemeente zou met de betrokken
partijen moeten komen tot een gezamenlijk gedragen visie over de jeugd, vertaald naar heldere
afspraken en resultaten. Deze basisafspraken fungeren vervolgens als “grondwet” voor alle afspraken
die gemaakt worden. Uit de gespreksronde blijkt dat men de gemeente de aangewezen partij vindt om
de verbindende regisseur (niet hiërarchisch) hierin te zijn. Dit vraagt grote aandacht voor de kwaliteit
van de regie van gemeenten. Belangrijke partijen die vaak onderbelicht blijven, zijn kinderopvang, mbo,
jongerenwerk, zorgverzekeraars en zorgkantoren.
Monitoring op het niveau waarop gezamenlijke afspraken zijn gemaakt. Goede gezamenlijke
monitoring leidt tot lerende organisaties. Monitoring moet betrokkenen raken! De indicatoren moeten
samen worden bepaald, zodat uitkomsten van de monitor bijdragen aan het gezamenlijke leerproces.
Budgetten en beleid moeten poreuze randen hebben. Er is behoefte aan flexibiliteit en snelheid in
klemmende situaties. De wens is om lager in de organisatie mensen met mandaat te hebben om
maatwerk snel te leveren. Hiervoor is flexibele financiering nodig. Een deel van de onderwijs- en
zorgbudgetten moet gezamenlijk ingezet kunnen worden.
Coalitie omvormen: van denken naar DOEN. De coalitie moet dienend zijn aan de werkvloer. Dit vraagt
om een kanteling en een verbreding van de coalitie. De coalitie kan met het uitvoeringsprogramma
bijdragen aan de beweging in het werkveld. Om de coalitie meer slagkracht te geven is er meer
eigenaarschap nodig, een trekker, een kerngroep die bijdraagt aan het naleven van de adviezen en meer
focus op afspraken en resultaten. Hierbij is het van belang om de activiteiten in samenwerking en
afstemming met het programma Zorg voor Jeugd en afspraken rond het thuiszitterspact op te pakken.

Leeswijzer
In het volgende hoofdstuk worden de bevindingen beschreven die zijn opgehaald tijdens de gespreksronde, de
sessies en het bestuderen van de beschikbare documenten. In hoofdstuk drie worden de adviezen beschreven
en toegelicht. In bijlage 1 vindt u een beschrijving van de opdracht en de aanpak. In bijlage 2 wordt een overzicht
van de gesprekspartners gegeven. De geraadpleegde literatuur is terug te vinden in de voetnoten.

5

Vrijstelling 5 onder a: wanneer een kind psychisch of lichamelijk ongeschikt is om onderwijs te volgen: Kamerstukken II 2017/18, 26695121, 1-12

6

2. Aansluiting onderwijs-jeugd(zorg), bevindingen: knelpunten en
succesfactoren
In dit hoofdstuk geven we de bevindingen weer die we hebben opgehaald uit de vele gesprekken en bestudeerde
documenten. Al met al is er veel interesse en passie om de aansluiting onderwijs en (jeugd)zorg te realiseren Er
is veel urgentie in het veld merkbaar. De meest recente evaluatie van de aansluiting onderwijs-jeugdhulp6
bevestigt dit beeld. Er is veel in beweging. Er zijn goede voorbeelden en inspirerende ontwikkelingen zichtbaar,
als ook veel onvrede bij ouders en professionals. Er is grote diversiteit in succes tussen regio’s. De
gesprekspartners geven allemaal aan dat de samenwerking tussen onderwijs en (jeugd)zorg vele malen beter
kan en moet.
Hieronder starten we eerst met een blik op belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen/trends. In veel
gesprekken kwamen noties hierover terug die verhelderend kunnen zijn. Vervolgens gaan we in op de
bevindingen over samenwerking rondom het kind. We beschrijven de knelpunten en succesfactoren die
genoemd of beschreven zijn. Wat versterkt de samenwerking? Wat belemmert de samenwerking? Welke
dilemma’s drijven boven? Noties over monitoring, rolopvatting, visievorming en systeembelemmeringen zijn hier
onderdeel van. Tot slot staan we stil bij de bevindingen over de coalitie.

2.1 Context: de maatschappij en de prestatiedrang
We beperken ons tot een uiterst summiere reflectie op
enkele maatschappelijke ontwikkelingen. Namelijk op
maatschappelijke ontwikkelingen die ook invloed hebben
op de domeinen van dit advies. Deze noties zijn in
verschillende gesprekken naar voren gekomen en ook
minister Slob refereert hieraan in zijn brief.7 Het zijn veelal
ontwikkelingen die op zichzelf begrijpelijk zijn, maar die in
samenhang leiden tot een onwenselijke situatie.
Bewustzijn hierover is belangrijk om ontwikkelingen en
(ons eigen) gedrag te verklaren en het tij wellicht te keren.

“Ons land is geen inclusief land”
Peter Hulsen (tot oktober 2018 van Ouders en Onderwijs)

Het beeld wordt breed herkend dat het in onze maatschappij in toenemende mate gaat om zelfontplooiing,
presteren en autonomie. Iedereen wil alles uit zichzelf en het leven halen; de eigen talenten ontwikkelen. Het
credo is: groei is goed en moet, zowel persoonlijk als materieel. We stellen op die manier steeds hogere eisen
aan onszelf en aan anderen. Die eisen stellen we ook aan onze kinderen en onze kinderen aan zichzelf.8
De spanning tussen vragers en aanbieders is, bijvoorbeeld in de publieke sector, de laatste jaren flink
toegenomen. Men vindt dat ze op veel zaken recht heeft. Zo is er o.a. weinig geduld voor wachtlijsten en
schooladviezen die te laag uitvallen. De druk van de afnemers van een dienst op de aanbieders van die dienst
wordt ook nog door andere factoren vergroot, zoals de roep om verantwoording, “vertrouwen is goed, maar
controle is beter”. Geld moet immers goed besteed worden, met als gevolg dat door die verantwoordingslast
veel geld juist niet besteed wordt aan het primaire proces. Ook de verdergaande specialisatie levert een dilemma
op. Aan de ene kant is het goed dat we steeds meer weten, maar daar waar het leidt tot het optrekken van muren
gaat het mis. Professionals hebben elkaars kennis nodig en het is de uitdaging om te kijken naar het geheel en
niet alleen naar je eigen deel.
Mede op basis van de gesprekken concluderen we dat er goede bedoelingen zijn met de daarbij behorende
tegenpolen: maximale zelfontplooiing, maximale transparantie, vergaande specialisatie. Die tegenpolen leiden
tot effecten als veeleisend, soms agressief gedrag, verantwoordingslast en segmentatie.

6 Oberon/KBA Nijmegen/Kohnstamm Instituut. (2018). Landelijke inventarisatie aansluiting onderwijs en jeugdhulp 2018,

Utrecht/Nijmegen/Amsterdam: Grinten, Van der. et al.
7 Kamerstukken II 2017/18, 31497-262, 1-17.
8
Nieuws, M. (2018, 28 april). Aantal kinderen met stress door prestatiedruk neemt toe. Geraadpleegd op: 21 november 2018, van op:
https://nieuws.nl/algemeen/20180428/aantal-kinderen-stress-prestatiedruk-neemt-toe-2/

7

Vertaald naar (passend) onderwijs en (jeugd)zorg constateren we dat
iedereen het beste wil voor kinderen (zelfontplooiing), zowel de ouders
als de beroepsbeoefenaren en de maatschappij. Er wordt gestreefd naar
“De vraag - wat is in het belang
maximale resultaten en prestaties, we willen er alles aan gedaan hebben.
van het kind? - wordt vaak
De prestaties van een individu worden constant vergeleken met
overgeslagen.”
leeftijdgenoten, wat leidt tot meten, oordelen, selecteren. Men is van
mening dat het daardoor vaak niet meer gaat om de mogelijkheden van
Margrite Kalverboer
een kind, maar ook om de resultaten ten opzichte van de groep waartoe
(kinderombudsman), 2018
een kind behoort. De gehanteerde toetsen beoordelen niet alleen het
kind, maar ook het kind ten opzichte van anderen en alleen op de
getoetste, cognitieve terreinen. Als een kind achterblijft volgens de
gestelde normen dan wordt men onrustig. Er wordt gezocht naar
oorzaken en oplossingen om het kind aan de norm te laten voldoen. Of anders om het afwijken van de norm te
rechtvaardigen. Onbewust wordt daarmee de verantwoordelijkheid elders gezocht. Steeds vaker vindt men de
oplossing in bijles9, oftewel ‘de school was niet goed genoeg’. Of men kijkt uit naar het stellen van een diagnose10,
want dan ‘ligt het aan de afwijking’. Dit leidt soms tot het scheiden van kinderen op basis van (cognitief) niveau
(segmentatie) in speciale scholen voor kinderen die niet aan de gestelde norm voldoen en leidt tot inzet van
jeugdhulp. Er zijn dus hogere verwachtingen t.a.v. kinderen en tegelijkertijd zijn we steeds beter in staat om
gedetailleerde diagnoses te stellen.11 Ook scholen voelen de druk om hoog te scoren op toetsen, want daarop
worden zij beoordeeld. Terwijl dit op zichzelf geen betrouwbare graadmeter is voor de kwaliteit van docenten of
het onderwijs. Het gaat daarbij te weinig om wat de school heeft kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van een
kind en te veel over het uiteindelijke uitstroomadvies.
De prestatiedruk, de bovenmatige transparantie-eisen en de segmentering leiden tot veel uitval, verkeerde
keuzes, eisend gedrag en oordelen. Ook constateren velen dat er een steeds verdere beperking is van het begrip
“normaal”. Om dit tij te keren is een cultuurverandering nodig, wat niet gemakkelijk zal zijn. We hopen dat onze
adviezen niet alleen leiden tot operationele verbeteringen, maar ook het publieke debat zullen stimuleren over
de manier waarop we naar kinderen en onszelf kijken. Nu moet het kind passend gemaakt worden voor het
systeem. Maar de kernvraag die wij allen moeten beantwoorden is: wat heeft dit kind nodig, hoe gaan we dat
organiseren en met wie?

2.2 Verbeteren, optimaliseren en bestendigen samenwerking
Onderwijs- en zorgprofessionals, de gemeente en ouders hebben elk hun eigen verantwoordelijkheid binnen de
aansluiting onderwijs en (jeugd)zorg. Waar de aansluiting onderwijs en (jeugd)zorg goed geregeld is, benadrukt
men de gedeelde verantwoordelijkheid die gevoeld wordt. Het is volgens de gesprekspartners van groot belang
dat voor de ontwikkeling van kinderen de samenwerking tussen onderwijs- en (jeugd)zorgprofessionals en de
gemeente wordt verbeterd, bestendigd en geoptimaliseerd om deze gedeelde verantwoordelijkheid zo goed
mogelijk vorm te geven in de praktijk, op de werkvloer.
Om dit te bewerkstelligen, is het volgens de gesprekspartners van groot belang dat drie typen belemmeringen
worden weggenomen: professionele belemmeringen, belemmeringen in de wet- en regelgeving en
belemmeringen in de aard van het aanbod of hulp (er is onvoldoende passend onderwijs en/of passend
hulpaanbod nabij). Daarnaast is het van belang dat er goede randvoorwaarden gecreëerd worden. 12
In een onderzoek naar de samenwerking tussen onderwijs en (jeugd)zorg, staan Ed Smeets en Dolf van Veen stil
bij criteria uit onderzoeksliteratuur die aan de basis staan van succesvolle regionale samenwerking. 13 Smeets en
Van Veen hebben op basis van verscheidene onderzoeken de kenmerken van- en condities voor succesvolle
samenwerking als volgt gegroepeerd:

9 Louise Elffers, L. (2017). De bijlesgeneratie, 2017. Opkomst van de onderwijscompetitie. Amsterdam: AUP.
10 Diagnosedrift, Bloemink, S. (2018). Diagnosedrift. Hoe onze labelcultuur kinderen tekortdoet. Amsterdam: AUP.
11 Kamerstukken II 2017/18, 31497-262, 1-17.

12

Oberon/KBA Nijmegen/Kohnstamm Instituut. (2018) (p.13). Landelijke inventarisatie aansluiting onderwijs en jeugdhulp.
Utrecht/Nijmegen/Amsterdam: Grinten, Van der. et al.
13
KBA Nijmegen/Hogeschool Windesheim/NCJOI. (2018). Samenwerking tussen onderwijs, gemeenten en jeugdhulp. Onderzoek naar
succesfactoren in praktijkvoorbeelden. Nijmegen/Zwolle: Smeets, E. & Veen. D. van.

8

-

“een gezamenlijke visie, gericht op een domeinoverstijgend doel (bijvoorbeeld preventie), die als basis
dient voor initiatieven en activiteiten;
helderheid over verantwoordelijkheden en rollen, betrokkenen die het mandaat hebben om besluiten te
nemen;
deskundigheid en gezamenlijke professionalisering;
communicatie, het voeren van overleg en het delen van relevante informatie;
kennis hebben van elkaars mogelijkheden en werkwijze, vertrouwen en realistische verwachtingen over
elkaars bijdrage hebben;
zicht hebben op kwaliteit, periodieke evaluatie uitvoeren en het zo nodig aanpassen van organisatie en
werkwijze op basis daarvan;
voortbouwen op eerder samenwerking en aansluiten bij bestaande netwerken;
praktische randvoorwaarden, zoals voldoende tijd en budget” 14

Deze criteria komen terug in het recente rapport van Oberon, KBA Nijmegen en het Kohnstamm Instituut15 en
komen grotendeels overeen met de condities die genoemd zijn door de gesprekspartners. In dit hoofdstuk
worden de uitkomsten van de gespreksronde en de deskresearch op een logische manier gegroepeerd en
beschreven.

Samenwerkingsmodellen

In de landelijke inventarisatie aansluiting onderwijs en jeugdhulp 2018 15 worden vier modellen van
samenwerking gepresenteerd: het schottenmodel (onderwijs en zorg opereren los van elkaar); het
ketenmodel (geschakelde verantwoordelijkheid, met vaste volgorde van handelen); het netwerkmodel
(handelen en keuze van samenwerkingspartners is afhankelijk van doel); en het integrale model (één
multidisciplinaire team voor onderwijs en jeugdhulp, met eigen budget). Volgens het onderzoek komt het
integrale model zeer sporadisch voor (5%), het schottenmodel ook nog maar zelden (10%) terwijl het
netwerkmodel en het ketenmodel beide in 40% van de gevallen voorkomt. “Sturing op samenwerking en
borging van de aansluiting nemen toe in de trits van schotten- naar keten-, netwerk- en integraal model
en hetzelfde geldt voor de mate waarin er goede randvoorwaarden aanwezig zijn”.15 Daarnaast blijken
partijen meer tevreden te zijn in een netwerkmodel dan in een ketenmodel.

2.2.1 Veelzijdige ondersteuning dichtbij het kind
Kinderen ontwikkelen zich niet uitsluitend op school. De leefwereld van een kind is groter dan dat. Dit neemt
niet weg dat het onderwijs een grote plaats inneemt in het leven van kinderen.16 Omdat de school (en steeds
vaker ook de opvang) een dergelijke grote plaats inneemt, is dit de plek om in een vroegtijdig stadium te
signaleren en problemen zo vroeg mogelijk op te lossen of te beperken. Om voor elk kind een passend hulp en/of
onderwijsaanbod te realiseren, is het volgens de gesprekspartners van groot belang dat er een grote variëteit
aan deskundigheid rondom het kind en het gezin beschikbaar is. Alle leefgebieden die cruciaal zijn voor de
ontwikkeling van kinderen (thuis, school, de buurt of de wijk) moeten vertegenwoordigd zijn op en/of dichtbij
de school (gezondheid, veiligheid, onderwijs en ondersteuning/support).17 Op diverse plaatsen in het land
worden goede resultaten geboekt met het verbreden van teams – ook wel interprofessionele teams genoemd.
Jammer genoeg nog vaak als pilot. Welke expertises er precies aanwezig moeten zijn in de interprofessionele
teams is afhankelijk van de omgeving en context waarin het team opereert. Als voorbeeld van belangrijke
expertise die beschikbaar moet zijn in de omgeving van het kind worden de jongerenwerkers genoemd.
Jongerenwerk is een belangrijk onderdeel van de pedagogische basisstructuur, omdat zij goed zicht hebben op

14

KBA Nijmegen/Hogeschool Windesheim/NCJOI. (2018) (p.13-14). Samenwerking tussen onderwijs, gemeenten en jeugdhulp. Onderzoek
naar succesfactoren in praktijkvoorbeelden. Nijmegen/Zwolle: Smeets, E. & Veen. D. van.
15
Oberon/KBA Nijmegen/Kohnstamm Instituut. (2018). Landelijke inventarisatie aansluiting onderwijs en jeugdhulp.
Utrecht/Nijmegen/Amsterdam: Grinten, Van der. et al.
16PO-Raad. (2013) (p.6). ‘Verhalenbundel leefwereld’. Geraadpleegd op: 21 november 2018, van
https://www.poraad.nl/files/themas/onderwijsinhoud-_en_opbrengsten/4-augustus_2013_sloa_verhalenbundel_leefwereld.pdf
17
NJi. (2017). ‘School en wijk in de praktijk Utrecht’. Geraadpleegd op: 21 november 2018, van https://www.nji.nl/nl/DownloadNJi/Publicatie-NJi/School-en-wijk-in-de-praktijk-Utrecht.pdf

9

wat er zich op straat afspeelt. Ook de orthopedagoog en de jeugdarts worden meermaals genoemd als
belangrijke professies om toe te voegen aan interprofessionele teams.
Ouders worden volgens de gesprekspartners veelal
onvoldoende betrokken bij- en voelen zich niet serieus
genomen tijdens gesprekken over hun kind(eren), terwijl
zij vaak thuis zien wat hun kind(eren) nodig hebben. Zij zijn
ervaringsexperts. Doordat de kennis over bepaalde
ondersteuningsbehoeften of hulpvragen
in de
ondersteuningsstructuur soms te wensen overlaat of
geheel ontbreekt, moeten ouders zelf veel uitzoeken.
Ouders worden soms van het kastje naar de muur gestuurd
en worden speelbal van financiële discussies tussen
onderwijs en (jeugd)zorg. Het gaat soms zo ver dat ouders
in de situatie komen waarop zij zelf actief in de klas zijn om
alles in goede banen te leiden. Ouders moeten heel
assertief zijn om de juiste zorg voor hun kind(eren) te
realiseren en ondernemen soms zelfs juridische stappen.
Dit kost veel tijd en energie. Hierdoor kunnen ouders niet
meer “gewoon ouder” zijn. Er zijn ook minder mondige
ouders die wellicht helemaal buiten beeld blijven of niet
voldoende geholpen worden. De gesprekspartners zien
echter soms ook dat de ouders een aandeel hebben in het
probleem van hun kind(eren), bijvoorbeeld wanneer er
sprake is van risicovol ouderschap en/of een ingewikkelde
thuissituatie (denk aan psychische problemen,
verslavingsproblematiek, schuldenproblematiek, etc.).
Ook staan ouders soms een oplossing in de weg.
Wederzijds respect en begrip tussen professionals en
ouders is, naast duidelijkheid en snelheid van handelen,
een wezenlijke voorwaarde voor ouders en kind(eren).

In Denemarken heeft men in wetgeving voor
onderwijs en jeugd(zorg)beleid vastgelegd
dat ouders altijd betrokken en gehoord
moeten worden in keuzes die van invloed zijn
op de ontwikkeling van hun kind(eren).
NJi. (2014) (p. 23). Startdossier kansen en risico’s in de
verbinding onderwijs-jeugdbeleid. Een internationale
verkenning en Nederlandse reflectie. Utrecht: Deen, C. et
al.

“Voor elke aanpak geldt: de ouders en het
kind moeten erachter staan, anders werkt het
niet.”
Een ouder

2.2.2 Begrip en vertrouwen
Naast belemmeringen in de aard van het aanbod of hulp, benoemen de gesprekspartners ook professionele
belemmeringen. Daar waar professionals elkaar kennen, komt de samenwerking tussen onderwijs en (jeugd)zorg
gemakkelijker tot stand. Elkaar kennen is echter nog niet zo vanzelfsprekend. Die kennis over elkaars werk blijkt
vaak beperkt of te ontbreken en bovendien heeft bijna niemand kennis over het gehele speelveld. Dit komt
enerzijds door de professionaliteit en kwaliteit van de samenwerkende professionals rondom het
kind/beleidsmedewerkers, maar anderzijds ook door de vele personele wisselingen in het werkveld die er voor
zorgen dat er constant veel geïnvesteerd moet worden in de relaties. Dit leidt tot procesvertraging en
kwaliteitsverlies. Daar waar de samenwerking goed loopt respecteren professionals elkaars expertise. Ze gaan
niet op elkaar stoel zitten en vergroten hun eigen kennis. De noodzaak tot samenwerking in deze
interprofessionele teams vraagt andere competenties van mensen, dit leidt ook tot andere eisen aan de
opleidingen.

2.2.3 Gedeelde visie, concrete doelstellingen en gezamenlijk, wederkerig leren
In regio’s, gemeenten en op locaties waar de samenwerkingspartners van tevoren een heldere, gezamenlijke
visie hebben geformuleerd die wordt nageleefd, ziet men een versnelling van de uitvoering van de plannen. Zeker
wanneer deze visie gekoppeld is aan heldere resultaten op doelstellingen die bijvoorbeeld twee keer per jaar
gemonitord worden. Die visie moet gedeeld en gekend worden door de hele kolom (van bestuur tot werkvloer),
maar bovenal moeten de samenwerkingspartners handelen naar de visie. Wanneer de resultaten besproken
worden op casusniveau kunnen samenwerkingspartners kijken of het gelukt is om een kind te voorzien van een
passend hulp- en/of onderwijsaanbod. Passende hulp en passend onderwijs voor ieder kind is de graadmeter
van de samenwerkingspartners. Als het niet gelukt is, wordt er gekeken hoe dit komt. Wat kunnen we doen om
de volgende keer een passend aanbod te realiseren? En wat is hiervoor nodig? De “lerende cultuur” en de
10

bereidheid daartoe is belangrijk. Een goede monitor kan volgens de gesprekspartners houvast bieden voor het
gezamenlijke gesprek tussen onderwijs- en zorgprofessionals, de gemeente en ouders. Hier en daar zien we door
deze aanpak zelfs een lerende gemeente. Uit recent onderzoek blijkt dat bijna de helft van de
samenwerkingsverbanden en gemeenten gezamenlijke doelen heeft geformuleerd en dat ongeveer een derde
monitort op basis van die doelen.18
De gesprekspartners geven aan dat het onderwijsveld en de gemeenten regelmatig in gesprek zijn over het
realiseren van passend onderwijs, maar dat deze gesprekken niet altijd leiden tot succesvolle samenwerking.
Mede omdat het vaak ontbreekt aan de borging in beleid en bestuur. Het opbouwen van duurzame relaties wordt
lang niet altijd gefaciliteerd van bovenaf. Een goede relatie opbouwen kost tijd en vraagt om bestuurlijk
commitment (horizontaal en verticaal). Bestuurlijk commitment vertaalt zich in tijd, geld en inzet om de juiste
mensen op de goede plek te zetten, maar heeft daarnaast ook te maken met de eigen inzet om bij knelpunten
ook verantwoordelijkheid te pakken en oplossingen af te dwingen.
Een ander veel gehoord signaal is dat een heldere rolverdeling vaak ontbreekt: ‘het is in veel gevallen niet
duidelijk wie de regie voert op de samenwerking.’19 Daarnaast geven de gesprekspartners aan dat gemeenten
sturingskansen laten liggen. Zo zouden gemeenten te weinig sturen op de jeugdgezondheidszorg (JGZ),
gemeenten zouden in hun aanbestedingen voor de jeugdhulp te weinig eisen stellen aan de samenwerking
tussen de zorgaanbieder en het onderwijs en daarnaast vinden bijna alle gesprekspartners het “Op
Overeenstemming Gericht Overleg” (OOGO) en de Lokale Educatieve Agenda (LEA) te vrijblijvend. Dit blijkt ook
uit de eerste verkenning van het NJi naar hoe samenwerkingsverbanden passend onderwijs de samenwerking
met gemeenten en jeugdhulpinstellingen ervaren. Waar het ene samenwerkingsverband het OOGO omschrijft
als een ‘rituele dans’, wordt het door anderen ervaren als een ‘feestje’. Uit de verkenning blijkt dat de
samenwerkingsverbanden het positiefst zijn over de mogelijkheid die het OOGO biedt om met alle partijen om
tafel te zitten. Het minst positief is men over de uitwerking van de afspraken in de praktijk van de scholen.20
Bovendien geven de gesprekspartners aan dat er bij dergelijke overleggen belangrijke partners ontbreken, zoals
zorgpartijen of JGZ.

2.2.4 Kinderopvang
Als men zich ten doel stelt om het hulp en/of
onderwijsaanbod aan te laten sluiten op de individuele
behoeften van kinderen, is volgens veel van de
gesprekspartners de kinderopvang, als vindplaats voor het
jonge kind, een belangrijke partij die niet vergeten mag
worden. 796.000 kinderen21 maken gebruik van de
kinderopvang. De instellingen spelen een grote rol in de
ontwikkeling van kinderen, in de voorbereiding op school
en in het voorkomen van achterstanden. Het is vaak de
plek waar voor het eerst signalen worden opgevangen als
er extra behoeften zijn. De kinderopvang is dus een
belangrijke partner voor preventie en vroegsignalering.
Ook hebben pedagogisch medewerkers een natuurlijke rol
bij lichte opvoedingsondersteuning en hebben zij vaak een
vertrouwensband met ouders. Ook de buitenschoolse
opvang (bso), en de voorschoolse educatie valt onder
kinderopvang.

18

In Finland is het Ministerie van Onderwijs en
Cultuur (Opetus- ja kulttuuriministeriö),
naast het jeugd- en het onderwijsbeleid,
sinds 2013 ook verantwoordelijk voor
kinderopvang.
NJi. (2014) (p. 14). Startdossier kansen en risico’s in de
verbinding onderwijs-jeugdbeleid. Een internationale
verkenning en Nederlandse reflectie. Utrecht: Deen, C.
et al.

Oberon/KBA Nijmegen/Kohnstamm Instituut. (2018) (p.18). Landelijke inventarisatie aansluiting onderwijs en jeugdhulp.
Utrecht/Nijmegen/Amsterdam: Grinten, Van der. et al.
19 Oberon/KBA Nijmegen/Kohnstamm Instituut. (2018) (p.14). Landelijke inventarisatie aansluiting onderwijs en jeugdhulp.
Utrecht/Nijmegen/Amsterdam: Grinten, Van der. et al.
20 NJi. (2018) (p.8). Hoe ervaren de samenwerkingsverbanden passend onderwijs de samenwerking met gemeenten en
jeugdhulpinstellingen? Eerste verkenning in een landelijke vragenronde. Utrecht: Leeftink, M. & Deen, C.
21
Cijfers Kinderopvang tweede kwartaal 2018. (2018). geraadpleegd op
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/publicaties/2018/10/09/cijfers-kinderopvang-tweede-kwartaal2018/2e+Kwartaalrapportage+2018.pdf; dit betreft het aantal kinderen waarvan de ouders recht hebben op kinderopvangtoeslag.

11

Er zullen op termijn mogelijk nieuwe
functieomschrijvingen ontstaan. Te
denken valt aan een functionaris die in
bijvoorbeeld Hengelo de
schoolondersteuner (SZO) genoemd
wordt. Het werk wat deze functionaris
doet, is vernieuwend. De intern
begeleider houdt zich bezig met de
didactische ontwikkeling van het kind en
is ondersteunend aan leerkrachten. De
SZO is er voor de ouders en het kind.
De functie kent een unieke combinatie
van competenties: opvoedkennis –
kennis van het zorgveld (wegwijzer) –
gesprekstechniek – jGGZ kennis enz.

In toenemende mate wordt er samenwerking gezocht tussen
kinderopvang, het basisonderwijs en jeugdhulp, bijvoorbeeld in
de vorm van een Integrale Kindcentra (IKC). In een IKC wordt
aan kinderen een geïntegreerd aanbod aangeboden, om een
doorgaande ontwikkellijn te creëren. Volgens velen dé ideale
manier
om
een
veelzijdige
ondersteuning
en
talentontwikkeling dichtbij het kind te organiseren. Ook de
samenwerking met jeugdhulp krijgt steeds meer vorm. Er zijn
instellingen die doen aan “passende kinderopvang” en er wordt
op veel plekken gewerkt aan inclusieve voorzieningen. De
toenemende integratie van kinderopvang, onderwijs en
preventieve zorg op de werkvloer leidt volgens de
gesprekspartners tot andere vragen aan professionals en
daarmee aan opleiders. Men benadrukt dat medewerkers uit
de kinderopvang bijvoorbeeld niet altijd zijn opgeleid om te
werken met kinderen met speciale ontwikkelbehoefte.
Jeugdhulpverleners moeten de medewerkers uit de
kinderopvang ondersteunen en ontlasten waar nodig. Voor de
kinderopvang is de JGZ vaak de meest natuurlijke zorgpartner.
Daarnaast is het volgens een aantal gesprekspartners van
belang dat Pabo’s meer aandacht besteden (zowel in de initiële
opleidingen als bij nascholing) aan de competenties die nodig
zijn om als professional te werken in andere
onderwijssystemen dan de traditionele.22

In het buitenland, bijvoorbeeld in Denemarken, wordt kinderopvang gezien als universele voorziening, die net
als de school onder de gemeente valt en die toegankelijk moet zijn voor alle kinderen. Ook worden in zowel
Finland als Denemarken de kinderopvang, de jeugdgezondheidzorg en de scholen beschouwd als preventieve
voorzieningen.23 In Nederland wordt er op heel veel plaatsen goede vooruitgang geboekt in de samenwerking
tussen onderwijs, kinderopvang en jeugdhulp, maar zitten wet- en regelgeving volledige integratie in de weg.
Het belang van een geïntegreerd aanbod is recent ook onderschreven door de Taskforce samenwerking
onderwijs en kinderopvang en de SER24. De Taskforce richt twee van haar adviezen (advies 12 en 13) op het
mogelijk maken van een volledige integratie van kindvoorzieningen. 25

2.2.5 Mbo
Hoewel de focus van de deskstudie en gespreksronde lag op het primair en voortgezet onderwijs en het speciaal
(basis)onderwijs, verdient het mbo in dit rapport ook een plek. Met een aantal van onze gesprekspartners is
specifiek over de verbinding tussen zorg en het mbo gesproken, in andere gesprekken kwam het
beroepsonderwijs aan de orde als belangrijk aanpalend domein.
Rondom de samenwerking tussen mbo en zorg spelen deels dezelfde verbeterpunten als bij het primair en
voortgezet onderwijs en het speciaal (basis)onderwijs. Er wordt bijvoorbeeld benadrukt dat er meer flexibiliteit
mogelijk moet worden gemaakt in de omgang met budgetten. Ook is het belangrijk dat professionals informatie
kunnen delen. Daarnaast wordt door de gesprekspartners benoemd dat op mbo-scholen leerlingen uit

22 Veel opleiders zijn voortdurend bezig met het actualiseren van hun opleidingen (bijvoorbeeld de Masteropleidingen Educational Needs).
23

NJi. (2014) (p. 23 en 39). Startdossier kansen en risico’s in de verbinding onderwijs-jeugdbeleid. Een internationale verkenning en
Nederlandse reflectie. Utrecht: Deen, C. et al.
24 SER. (2016). ‘Gelijk goed van start, visie op het toekomstige stelsel van voorzieningen voor jonge kinderen’. Geraadpleegd op: 20
november 2018, van https://www.ser.nl/~/media/db_adviezen/2010_2019/2016/gelijk-goed-van-start.ashx
25 Taskforce samenwerking onderwijs en kinderopvang. (2017). ‘TIJD OM DOOR TE
PAKKEN in de samenwerking tussen onderwijs en kinderopvang’. Geraadpleegd op: 20 november 2018, van
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2017/03/27/advies-taskforce-samenwerking-onderwijs-en-kinderopvang

12

verschillende gemeenten zitten. Deze gemeenten hebben
elk een eigen (jeugd)zorgstructuur. Dat maakt dat mbo’s
met een veelheid aan gemeenten moeten afstemmen (zie
ook 2.2.6 Belemmeringen in systemen).
Benadrukt wordt dat er voor minder zelfredzame mboleerlingen vaak meer nodig is dan goede samenwerking
met zorg om de onderwijsloopbaan op een succesvolle
manier te continueren. Alleen als ook belangrijke zaken als
een inkomen en woning geregeld zijn, kan een jongere zich
concentreren op zijn of haar studie. Er wordt meermaals
aangegeven dat de grens van achttien jaar kan zorgen voor
problemen in de zorgcontinuïteit, maar ook bijvoorbeeld
de woonsituatie op losse schroeven kan zetten. Hier is
blijvende aandacht voor nodig.
Daarnaast wordt aangegeven dat naast het inclusiever
maken van het mbo door het verbeteren van de
samenwerking tussen mbo en (jeugd)zorg ook aandacht
moet zijn voor het inclusiever maken van de arbeidsmarkt.
Het mbo kan jongeren nog zo goed toe leiden naar de
arbeidsmarkt, maar als het adaptatievermogen van het
bedrijfsleven te laag is, vallen jongeren na hun studie
alsnog buiten de boot. Het is dus van groot belang het
bedrijfsleven te betrekken in de gesprekken over de
samenwerking tussen het onderwijs en de (jeugd)zorg.

“Duizenden jongeren met een beperking
(ondersteuningsbehoefte) in het mbo
hebben het moeilijk in de overgang naar
werk. Binnen school krijgen ze extra
ondersteuning, maar in de overgang naar
werk staan ze er vaak alleen voor. (…) De
Transitieroute is een individueel traject, dat
een jaar voor het einde van de mboopleiding start en doorloopt tot een jaar na
het afronden van de opleiding. Het doel van
de Transitieroute is om gezamenlijk –
jongere, mbo-instelling, (leer)bedrijf en
gemeente – een route uit te zetten die leidt
tot het behalen van het mbo-diploma en
hebben en behouden van werk.”
KBA Nijmegen (2018). De Transitieroute. Jongeren met
een ondersteuningsbehoefte van opleiding naar werk
(p.7). Nijmegen: Eimers, T. & Raaijman, J.

2.2.6 Belemmeringen in wet- en regelgeving
Men is het erover eens dat er op de werkvloer stappen moeten worden gezet, maar de lokale en regionale
aanpakken moeten worden ondersteund met aanpassingen binnen de wettelijke kaders. Het aanpassen van weten regelgeving kan bijdragen aan het vereenvoudigen en optimaliseren van de samenwerking. De
gesprekspartners dragen de volgende knelpunten binnen wet- en regelgeving aan:
•

•

•

Verschillende financieringsstromen: de aansluiting tussen onderwijs en zorg vraagt om het bundelen
van budgetten en beschikkingsvrije ruimte. Zowel op gemeentelijk als op school-opvangniveau zou een
gezamenlijk budget (samengesteld uit jeugd en onderwijsmiddelen) mogelijk moeten worden waaruit
geput kan worden om snelle oplossingen voor individuele kinderen te realiseren. Er bestaat behoefte
aan een soort “doorbraakbudget”, een pot met zorg- en onderwijsmiddelen om stagnatie te
voorkomen. De vraag “wie gaat voor het aanbod betalen?” moet ondergeschikt zijn aan de
handelingsvrijheid van de professionals. Vanuit het perspectief van ontwikkelrecht mag het niet
uitmaken uit welk potje een passend aanbod betaald wordt.
Verschillende inspecties: de verschillende inspecties toetsen op basis van verschillende (soms
conflicterende) kaders. Om maatwerk te leveren en integraal samen te werken is het soms nodig dat
partners buiten de eigen kaders denken. Uit een gesprek met de onderwijsinspectie bleek dat deze
inspectie zelf actief aan de slag is met het zoeken naar samenwerking met inspecties in aanpalende
domeinen.
Europese aanbestedingsregels voor de inkoop van zorg: de aanbestedingsregels voor de inkoop van zorg
verhinderen dat er langdurige relaties tussen zowel professionals onderling als tussen de professional
en het kind en de ouder worden opgebouwd. Ook staan de regels een lange termijnstrategie in de weg
omdat de contracten vaak een beperkte duur hebben. In een aanbesteding kunnen daarnaast moeilijk
preferente partners worden aangewezen. Dat kan ervoor zorgen dat een school de relatie met een
vertrouwde aanbieder moet verbreken, omdat een andere aanbieder de aanbesteding heeft gewonnen.
Er wordt samen steeds meer geleerd over het op de juiste manier inrichten van de aanbesteding, steeds
vaker worden meerjarige contracten afgesloten die bovenstaande belemmeringen deels wegnemen.

13

•

•

•

•

•

Verschillende regio-indelingen: de verschillende regio-indelingen (met name de jeugdzorgregio’s, de
RMC-regio’s en de samenwerkingsverbandregio’s) vormen een belemmering voor de samenwerking.
Over de specifieke herinrichting is men het echter
niet eens. Daarnaast speelt dat jeugdzorg veelal
op een gemeentelijke schaal wordt geregeld,
terwijl met name speciaal (basis)onderwijs en het
mbo een (boven)regionale functie hebben. Dat
In Rotterdam is een variant van School2Care
maakt dat deze scholen met een veelheid aan
voor
jongeren met geschorste machtigingen,
gemeenten moeten afstemmen. Elke nieuwe
zogenaamde verplaatste zorg. Het onderwijs
indeling levert echter weer nieuwe grenzen op. De
gesprekspartners geven dan ook aan behoefte te
voor deze jongeren is door de
hebben aan ruimte om lokaal/regionaal het meest
onderwijsinspectie niet goedgekeurd, omdat
effectieve werkgebied te mogen definiëren.
het niet aan de bekostigingsspelregels
Privacywetgeving (o.a. Algemene verordening
voldoet.
gegevensbescherming):
verschillende
gesprekspartners
geven
aan
dat
de
privacywetgeving de samenwerking in de weg
staat. Door de wetgeving is het delen van
informatie tussen o.a. professionals vanuit zorg en
onderwijs moeilijk. Er is behoefte aan een
wettelijke grondslag die het mogelijk maakt om relevante informatie te delen en afstemming te zoeken
als er ingrijpende gebeurtenissen plaatsvinden. Ook is het van belang dat de kennis over de AVG
vergroot wordt. Er blijkt vaak meer mogelijk dan men denkt.
Onderwijshuisvesting: flexibiliteit in onderwijshuisvesting is noodzakelijk. Passend onderwijs kan leiden
tot benodigde aanpassingen van schoolgebouwen. Het rapport van de Algemene Rekenkamer zegt
hierover in 2016: “wij bevelen de staatssecretaris van OCW aan om de (bestaande) ambities van het Rijk
op het terrein van onderwijshuisvesting helder te formuleren en eenduidig vast te leggen in wettelijke
vereisten.”26
Toezicht samenwerkingsverbanden: men benadrukt dat er meer onafhankelijk toezicht geborgd moet
worden. Dit is in het regeerakkoord en in de brief van Minister Slob over Passend Onderwijs
opgenomen.27
Vrijstellingen 5a: het aantal vrijstelling 5a neemt toe en dit is onwenselijk. Het aantal vrijstellingen 5a
moet worden ingeperkt. Dit sluit aan op de motie Grashoff28 en bij de ambitie uit het regeerakkoord (zie
onderstaand kader). Over de manier waarop het afgeven van vrijstellingen moet worden ingeperkt,
verschillen de meningen.

Regeerakkoord 2017-2021, p.9

Regeerakkoord 2017-2021

“Beperkt en begaafd, ieder kind verdient onderwijs om zichzelf maximaal te ontplooien, ook als dat
extra zorg of ondersteuning vraagt. Het kabinet wil dat ouders en scholen in een gelijkwaardig gesprek
een passende aanpak afspreken, daarbij ondersteund door de mogelijkheid van een
onderwijsconsulent. Om te voorkomen dat kinderen tussen wal en schip vallen, willen we het aantal
thuiszitters fors beperken en verzuim eerder signaleren en aanpakken. Alle samenwerkingsverbanden
zullen daartoe een wettelijk verplichte doorzettingsmacht beleggen.”

26 Rapport Algemene Rekenkamer. (2016) (p.10). ‘Schoolgebouwen primair en voortgezet onderwijs: de praktijk gecheckt’. Geraadpleegd

op: 19 november 2018, van https://www.rekenkamer.nl/publicaties/rapporten/2016/02/04/schoolgebouwen-primair-en-voortgezetonderwijs-de-praktijk-gecheckt
27
Kamerstukken II 2017/18, 31497-262, 1-17.
28 Kamerstukken II 2016/17, 31497-226, 1

14

2.2.7 Rol coalitie
De gesprekspartners vinden het positief dat de coalitie de urgentie voelt om met dit thema aan de slag te gaan.
Tegelijkertijd benadrukken de gesprekspartners dat de bestuurders niet alleen moeten praten over het thema,
maar ook echt daadwerkelijk aan de slag moeten. Veel gesprekspartners benadrukken dat het verschil gemaakt
moet worden op de werkvloer. Dit betekent dat de coalitie dienend moet zijn aan wat er nodig is op de werkvloer
en niet top down moet werken.
De samenstelling van de coalitie moet volgens de gesprekspartners worden bezien. De gesprekspartners zien
graag de Kinderopvang (en daarmee wellicht ook het Ministerie van SZW) en het mbo (MBO Raad) aansluiten bij
de coalitie. Daarnaast is het van belang dat ook professionals zijn vertegenwoordigd in de coalitie of de
werkgroepen (zie volgend hoofdstuk).

15

3. Richting een verbetering van samenwerking: zeven adviezen
Een betere aansluiting onderwijs-(jeugd)zorg is een complexe opgave, een wicked problem. Uit het voorgaande
hoofdstuk is af te leiden dat er grote maatschappelijke tendensen ten grondslag liggen aan de situatie waarin we
ons bevinden. Er is kennis, bewustwording en een cultuuromslag nodig om het tij te keren. De roep om
normalisering en de-medicalisering is groot, evenals de roep om preventie en vroegsignalering. Het is goed om
de dialoog aan te gaan over hoe we in de basis een meer inclusieve samenleving kunnen worden en wat dit
betekent voor gezinnen, scholen, wijken, buurten. Deze zaken vragen tijd, maar er zijn ook dingen die op korte
termijn opgepakt kunnen worden.
Om elk kind een doorgaande ontwikkeling te kunnen bieden, hebben partijen elkaar hard nodig. Er is niemand
de baas. Er wordt geworsteld in de zoektocht naar de beste oplossing. Het gaat om netwerkmanagement, om
verbinding en voortgang stimuleren, en niet om hiërarchie of pure marktmechanismen. Er zijn veel partijen, veel
belangen, dilemma’s, knelpunten en beperkingen. Ook zijn de regio’s waar het moet gebeuren divers en zijn er
grote verschillen in de effectiviteit van de samenwerking. Het ene kind is het andere niet, dat geldt ook voor
ouders, professionals, scholen, gemeenten, zorgpartijen, samenwerkingsverbanden etc. Het gaat uiteindelijk om
individuen die met elkaar moeten kunnen samenwerken, elkaar moeten kennen en passend bij het kind en de
populatie moeten acteren. Het is daarmee ondenkbaar om één model te maken dat vervolgens overal uitgerold
kan worden. Juist de mensen op de werkvloer maken het verschil. Zij handelen naar wat ze denken dat nodig is
en kennen de situatie het beste.
Om elk kind een optimale en ononderbroken ontwikkeling te kunnen bieden, moet de juiste expertise tijdig en
dichtbij ieder kind georganiseerd zijn. De juiste expertise komt soms van een leerkracht, soms van een
orthopedagoog, soms van een andere professional. Niemand kan het alleen: er zijn vaak meerdere paren ogen
nodig om een kind optimaal te ondersteunen in zijn of haar ontwikkeling. Het verbreden van teams op school
met verschillende expertises die rondom en met het kind en ouders kunnen samenwerken, is dan ook de basis
van ons advies.
Met het toevoegen van andere expertises aan teams op school is samenwerking echter niet meteen gerealiseerd.
Ook zal de gewenste samenstelling van de teams overal anders zijn en kan een goede samenwerking niet worden
opgelegd. Er is vertrouwen nodig onderling, men moet elkaar kennen, respecteren en informeren. Samenwerking
begint met een gezamenlijk doel, een visie die gedragen en doorleefd moet zijn door de betrokkenen. Wij zien
de oplossing dan ook in het creëren van lerende netwerken29 om deze brede teams goed te laten functioneren.
Groepen professionals die gezamenlijk op basis van casuïstiek gaandeweg bepalen welke werkwijze ze willen
hanteren; de werkwijze die het beste resultaat heeft voor het kind, de ouders en hun omgeving. Zo vinden
professionals elkaar en kunnen zij afspraken maken die bij hen passen en waar ze elkaar op kunnen aanspreken.
Het is belangrijk dat professionals verantwoordelijkheid voelen voor het eindresultaat, niet alleen voor hun
stukje van de “keten”. Echte samenwerking is niet overdragen en afschuiven. Een lerend netwerk stelt zichzelf
heldere concrete (haalbare, kleine, scherpe) doelen, bepaalt gaandeweg de werkwijze op basis van casuïstiek,
regelt een plan-do-check-act systematiek in en integreert reflectie en monitoring in de samenwerking. Er is veel
expertise en kennis beschikbaar over deze processen van netwerkmanagement en governance.30
Op elke plek zal gekeken moeten worden hoe het met de kinderen en hun omgeving gaat, wat hebben zij nodig?
Wat er al is aan bevorderende en belemmerende factoren? Met welke partijen wordt samengewerkt en wie
wordt nog gemist? Is er sprake van een gemeenschappelijke visie, taal, samenwerkingscultuur? Leren van fouten
en ervaring. Leren van elkaar. Kortom: reflectie. Dit geldt voor het niveau van de werkvloer, maar ook op een
hoger niveau waar de partijen elkaar bestuurlijk ontmoeten en afspraken maken, dit kan lokaal, regionaal of
landelijk zijn.
De landelijke partijen van de coalitie kunnen deze lerende netwerken stimuleren, faciliteren en ondersteunen.
Om deze lerende netwerken te stimuleren en de regio echt aan zet te laten zijn, adviseren wij een dienende rol
29 Het moet leiden tot het ‘netwerkmodel’ en idealiter tot het ‘integrale model’ zoals beschreven in de Landelijke inventarisatie aansluiting

onderwijs en jeugdhulp 2018
30 Zie ook Erik Gerritsen: Stomp. (2018) (p. 6-7). ‘Telkens opnieuw het wiel uitvinden, is juist goed’. Geraadpleegd op: 21 november 2018,
van https://www.movisie.nl/sites/default/files/bestanden/flipping-book-publicaties/movisies-201803/files/assets/common/downloads/publication.pdf?uni=9793b80a6ad490216607ba9da583c088, evenals publicaties van hoogleraar
Public Governance Patrick Kenis.

16

van de coalitie, een grotere lokale/regionale rol en een sterke stimulans van monitoring en leren. De coalitie kan
met het uitvoeringsprogramma bijdragen aan de beweging in het werkveld. Om de coalitie meer slagkracht te
geven is er meer eigenaarschap nodig, een trekker, een kerngroep die bijdraagt aan het naleven van de adviezen
en meer focus op afspraken en resultaten.
Onze adviezen hebben ten doel meer kinderen een passende plek te bieden in het – waar mogelijk regulier –
onderwijs. De adviezen moeten ervoor zorgen dat we tegemoet komen aan onze verplichtingen omtrent o.a. de
ratificatie van Internationaal verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Het streven is naar
inclusief onderwijs. Het moet ook opleveren dat er meer geïntegreerde voorzieningen komen, waarin
bijvoorbeeld activiteiten die nu op het sbo worden aangeboden ook op reguliere scholen plaatsvinden. Een
beweging naar de voorkant (preventie) zou ook minder verwijzingen naar de (specialistische) jeugdzorg moeten
opleveren. Evenals minder thuiszitters en voortijdig schoolverlaters (VSV). Bovendien zal het zorgen voor meer
tevredenheid bij ouders en kinderen. Ook neemt de tevredenheid bij professionals toe, omdat de onmacht
afneemt en ze kunnen doen wat nodig is voor een kind.

3.1 Verbreden van teams
De meeste kinderen brengen een groot deel van hun tijd op
school door. School speelt een belangrijke rol in de
ontwikkeling van een kind. Om die ontwikkeling optimaal te
laten verlopen, is het belangrijk dat het onderwijs en de
ondersteuning zo wordt ingericht dat het past bij de
behoeften van het kind. Ieder kind is anders, dus maatwerk
is van belang. In praktijk blijkt het in de huidige situatie voor
veel leerkrachten Iastig om dat maatwerk voor ieder kind te
realiseren. Er is in de eerste plaats sprake van tijdgebrek: de
leerkracht heeft de handen vol aan een klas, extra aandacht
geven aan individuele leerlingen met een zorgvraag is dan
maar beperkt mogelijk. Daarnaast heeft een leerkracht lang
niet altijd de juiste expertise in huis om een
maatwerkoplossing te bieden voor een kind met een
zorgvraag. Het is ook de vraag of ‘we’ vinden dat de
leerkracht dat moet kunnen, of dat de leerkracht maximaal
zou moeten worden ondersteund om de onderwijstaken te
vervullen. Om maatwerk te bieden, is er dus meer nodig dan
alleen onderwijsexpertise. Het helpt wanneer ook andere
functionarissen meekijken. Omdat kinderen een belangrijk
deel van hun tijd doorbrengen op school, is school vaak ook
een trefpunt van signalen en het is de vertrouwde plek waar
ouders laagdrempelig hun vragen en problemen delen.

“Mijn hoogbegaafde dochter wil graag
blijven op haar (reguliere) school, want ze
zegt: “ik moet straks ook mee in de
maatschappij, dus ik wil er mee leren
omgaan.” Haar school had een gebrek aan
kennis over hoogbegaafdheid, maar heeft
wel de juiste attitude.”
Een ouder

De leerkracht kan niet alles zelf. Soms zijn er meer ogen én
handen nodig om een kind optimale en passende
ontwikkelmogelijkheden te bieden. Wij adviseren dan ook
het verbreden van teams op school. In deze teams moet interprofessioneel worden samengewerkt door
leerkrachten en andere professionals zoals orthopedagogen, psychologen, logopedisten en jeugdartsen. Het
team heeft nadrukkelijk een gezamenlijke verantwoordelijkheid.
De invulling en de zwaarte van de verbrede teams moet naar behoefte worden ingevuld. Deze behoefte hangt
sterk samen met de populatie van de kinderopvang of de onderwijsvoorziening. Doen wat nodig is, is beter dan
standaardisering. De ondersteuningsbehoeften zullen verschillen per gemeente, per wijk en per school. Op een
school voor speciaal onderwijs is andere expertise nodig dan op een reguliere school; in de ene wijk is mogelijk
andere expertise nodig dan in de andere wijk.
Het eenvoudig toevoegen van andere expertises aan de school is echter niet genoeg. Er moet tussen de
verschillende expertises echte samenwerking ontstaan. Goed samenspel binnen het team op school is namelijk
essentieel om het kind optimaal te ondersteunen. Om goede samenwerking te creëren moeten teamleden open
17

zijn naar elkaar, ze moeten elkaar vertrouwen, ze moeten elkaars expertise kennen en ze moeten elkaar ook
elkaars expertise gunnen. Ook moeten ze afspraken met elkaar kunnen maken, zodat de verantwoordelijkheid
helder verdeeld is. Dat gebeurt niet van de een op de andere dag. Voor deze mate van vertrouwen en samenspel
is ruimte en tijd nodig. Alleen dan leren professionals vanuit onderwijs en zorg elkaars taal spreken; alleen dan
verkleinen we het gat tussen onderwijs en zorg.
Om het samen beter te doen voor het kind is ook voortdurende professionalisering en ontwikkeling nodig binnen
het team. Het team moet voortdurend reflecteren op de eigen aanpak, en daar samen van leren: waarom doen
we wat we doen en hoe kunnen we het beter doen? Dit
vraagt om een bereidheid om te leren en te veranderen bij
de professionals, maar ook om tijd. Te vaak wordt er in de
drukte van alledag vergeten stil te staan en te reflecteren.
Om samen echt verder te komen is het essentieel dat dit
In Finland krijgen leerkrachten in het primair
wel gebeurt.
onderwijs drie uur per week voor
We zijn ons ervan bewust dat het toevoegen van jeugdhulp
samenwerking met andere professionals. Dit
aan het onderwijs kán leiden tot medicalisering. Moeten
is vastgelegd in het CAO.
we het kinderen niet gunnen dat ze soms even mogen
“aanmodderen”? En moeten we ook niet accepteren dat
NJI. (2014) (p. 18). Startdossier kansen en risico’s in de
het bij het leven hoort dat het soms even niet zo
verbinding onderwijs-jeugdbeleid. Een internationale
gemakkelijk gaat met een kind, zonder daar meteen een
verkenning en Nederlandse reflectie. Utrecht: Deen, C.
(medisch) oordeel aan te geven? Moeten we niet juist
et al.
zorgen voor een bredere definitie van “normaal” en
problemen zo licht mogelijk oplossen? Wij denken van wel.
Juist daaraan kan het verbreden van teams ook bijdragen.
Door school passend te maken voor meer kinderen; door
doorverwijzingen indien mogelijk te voorkomen door
laagdrempelige hulp te bieden. En door in sommige
gevallen razendsnel op te schalen, want ook dat kan nodig zijn. We zien echter dat de lijn die professionals
moeten bewandelen tussen medicaliseren en de nodige hulp bieden dun is. Alertheid en gezamenlijke reflectie
is dan ook van groot belang.
Ook met bredere teams zullen nog niet alle professionals rondom het kind binnenboord zijn. Samenwerking met
professionals buiten de teams is dus ook van groot belang.
De financiering van deze verbrede teams moet uit verschillende bronnen komen. Daarom moet er ook sprake
zijn van regie. Die bronnen zijn: de schoolbesturen, samenwerkingsverbanden, kinderopvang, gemeenten
(jeugdhulp, JGZ en Welzijn), zorgverzekeraars/zorgkantoren en soms Wlz.

3.2 Inperken vrijstellingen 5a
Om te voorkomen dat deze verklaringen (door jeugdartsen) ten onrechte worden afgegeven of ze te gemakkelijk
worden verlengd, adviseren we het vierogen-principe breed toe te passen en het uitgangspunt ‘nee, tenzij’ te
hanteren. De ontwikkelingen wat betreft passend onderwijs gaan snel en het komt in de praktijk voor dat artsen
niet op de hoogte zijn van de mogelijkheden die instellingen hebben om te werken aan de ontwikkeling van
kinderen. Met het vier-ogen principe zorg je voor “andere ogen” die meekijken, wat het aantal vrijstellingen naar
verwachting zal doen dalen. De andere ogen kunnen bijvoorbeeld van de leerplichtambtenaar zijn, of van het
samenwerkingsverband of het brede onderwijs-zorg team van een school. Met het principe ‘nee, tenzij’ bedoelen
we dat vrijstellingen in principe niet worden afgegeven, enkel in zwaarwegende gevallen. De exacte definitie van
‘zwaarwegend’ dient nader uitgewerkt te worden met de betrokken partijen.

3.3 Betrekken ouders en kinderen is essentieel om resultaat te behalen
Om tot een effectieve aanpak te komen en/of een passende plek te vinden voor het kind, is de betrokkenheid
van ouders en kind essentieel. Het gaat immers om de kinderen en hun ouders. Als zij niet achter de aanpak
staan of ontevreden zijn over de plek, dan is het geen duurzame oplossing. De effectiviteit van de aanpak wordt
dan ondermijnd en het kan leiden tot stagnatie. In de praktijk blijkt dat ouders zich in sommige situaties miskend
en gefrustreerd voelen. Zij voelen zich vervolgens genoodzaakt om met juridische stappen hun gelijk te krijgen.
Ouders hebben veel expertise als het gaat om de omgang met hun kind, dit wordt niet altijd voldoende benut.
18

Er zijn ook situaties waarin er juist teveel op ouders wordt geleund. Die ouders voelen dat zij onvoldoende
‘gewoon ouder’ kunnen zijn. Om tot een goede samenwerking te komen tussen ouders en professionals, is het
van groot belang dat er wederzijds respect is en begrip voor elkaars mogelijkheden en situatie.

3.4 Brede lokale afspraken over jeugd onder regie gemeente
Om de beschreven knelpunten het hoofd te bieden, is het van belang om op lokaal/regionaal niveau te komen
tot een gezamenlijke visie, vertaald in bindende afspraken.
In de gemeenten/regio’s moet het gebeuren. Daar moeten
partijen elkaar vinden en daar moet een fijnmazig netwerk
Omdat jeugdhulp een belangrijke plek heeft
ontstaan van partijen die zich gezamenlijk inzetten voor het
in de integrale visie is het van belang met het
hogere doel: de ononderbroken ontwikkeling van elk kind.
onderwijs en andere partners af te stemmen
Een integrale visie op de jeugd wordt elke vier jaar tot stand
over de aanbesteding, bijvoorbeeld door
gebracht, samen met jeugdhulppartijen, JGZ, gemeente,
onderwijspartners en anderen te betrekken
onderwijs, kinderopvang, welzijn, mbo, etc. Deze visie en
bij het schrijven van een bestek. De
afspraken moeten leiden tot gezamenlijk vastgestelde
aanbesteding kan daarnaast als instrument
resultaten, waartoe iedereen bijdraagt en die gezamenlijk
worden ingezet om de samenwerking te
gemonitord worden. Een dergelijke visie/beleidsfilosofie
versterken. Bijvoorbeeld door in de inkoop
dient als een soort grondwet, een basis, geeft houvast aan
eisen te stellen aan de samenwerking tussen
de partijen en zorgt ervoor dat men zich verantwoordelijk
onderwijs en jeugd.
voelt voor het geheel en niet alleen voor zijn/haar deel van
de keten. Alle partners moeten deze basisvisie in hun
beleidsdocumenten en praktijk terug laten komen. Het is
van groot belang dat de visie ook doorleefd wordt op de werkvloer, daar waar het echt moet gebeuren.
Elke regio en gemeente is anders: de verhouding tussen partijen is anders, de populatie, de tradities van
samenwerken, etc. Een gezamenlijke visie kan dan ook niet van bovenaf worden opgelegd, maar moet overal op
een eigen wijze tot stand komen. Ook het schaalniveau waarop deze lerende netwerken het beste kunnen
worden georganiseerd, zal overal verschillen en moet per gebied bepaald worden. In de ene gemeente gebeurt
dit op gemeentelijk niveau, in een ander op wijkniveau, op locatieniveau of juist op
regionaal/samenwerkingsverband niveau. Bestaande overlegstructuren die goed functioneren, kunnen hier ook
voor worden ingezet. De connectie tussen de werkvloer en het bestuurlijke netwerk kan geborgd worden door
het inregelen van leertafels of andere samenwerkingsvormen.
Echte samenwerking aan een gedeelde visie vraagt van partners dat ze over hun eigen grenzen heen stappen.
Soms is het nodig om een andere partij een wat grotere rol te geven om de gezamenlijke visie te verwezenlijken.
Dat betekent voor de andere partners vaak dat ze wat moeten inleveren. Samenwerken aan een gedeelde visie
kan dus betekenen dat rollen van de samenwerkingspartners veranderen. Daar moet men voor openstaan.
De gemeente kan een cruciale verbindende rol spelen in de totstandkoming van een gedeelde visie, als hoeder
van het algemeen belang. Zoals beschreven in het voorgaande hoofdstuk, is er een breed gedragen oproep aan
gemeenten om een grotere rol op zich te nemen bij de aansluiting onderwijs, zorg en jeugd. Deze oproep wordt
groter en logischer door de toegenomen verantwoordelijkheid van gemeenten in het sociaal domein door de
invoering van de participatiewet, Wmo en de jeugdwet. Daar waar de gemeente vroeger een grotere rol had in
het lokale onderwijsbeleid is daar sinds de jaren ’90 verandering in gekomen.31 Gemeenten hebben sindsdien
een beperkte formele rol als het gaat om onderwijs. Dit gaat schuren nu zij wel vergaand verantwoordelijk zijn
voor het sociaal domein.
De meeste gesprekspartners vinden de gemeente de aangewezen partij om op lokaal/regionaal niveau het
initiatief te nemen en de rol van verbindende regisseur op zich te nemen. Het woord ‘regie’ wordt op allerlei
wijzen gebruikt, maar hier wordt bedoeld de rol van verbinder, bemiddelaar, facilitator. De regisseur is degene
die partijen samenbrengt, de samenwerking faciliteert en die het initiatief neemt voor het ontstaan van een
gedragen visie, het is dus niet degene die de baas is. Ook de coalitie heeft in haar visie opgenomen dat gemeenten
het voortouw moeten nemen bij het opstellen van een integraal jeugdbeleid en een aanjaag- en regierol moeten
31 Onderwijsraad. (2017). ‘Decentraal onderwijsbeleid bij de Tijd. Agenda voor een landelijk beraad over de rol van gemeenten bij

onderwijs’. Geraadpleegd op, 19 november 2018, van https://www.lecso.nl/file/58762 &
Zunderdorp. (2017). ‘Naar een VNG visie op onderwijs’. Het visiestuk is op te vragen bij Zunderdorp of bij de VNG.

19

vervullen in de regionale afstemming jeugdhulp- passend onderwijs- jeugdgezondheid(zorg). Deze rolopvatting
past bij de fase van transitie naar transformatie.
Hoe zorgen we ervoor dat gemeenten deze rol ook kunnen en zullen vervullen? Er zijn hierbij twee
sturingsmethodes van belang, namelijk verticale overheidssturing (formele bevoegdheden via wetten, regels en
geld) en de meer horizontale netwerksturing (“soft governance”). Het heeft de voorkeur de regierol van
gemeenten bij wet te regelen, maar dat vergt tijd. Tijd die er niet is. Het advies is om voorlopig alleen de soft
governance methode te gebruiken. Zo is het de wens van velen dat het OOGO en de LEA minder vrijblijvend zijn.
Het vraagt om wetswijzingen om dit formeel af te dwingen. Gemeenten kunnen er echter zelf voor kiezen om de
regierol op zich te nemen en het OOGO en de LEA te verstevigen, te verbreden en te verrijken. De formele taken
die gemeenten al hebben op de terreinen van onderwijs en (jeugd)zorg kunnen worden benut om aan tafel te
komen met de juiste partijen. O.a. gemeenteraden zullen erop toe moeten zien of de gewenste beweging in gang
wordt gezet. Ook is het van belang dat partners elkaar zowel lokaal als landelijk – vanuit een gedeelde
verantwoordelijkheid om het samen beter te doen - aanspreken wanneer de gewenste beweging achterblijft. Als
dit onvoldoende effect sorteert, kan de weg ingeslagen worden naar het meer formeel afdwingen van de regierol
via wet en regelgeving.32
Deze regierol vraagt wel wat van de kwaliteit en capaciteit van ambtenaren en wethouders. Hier zijn zorgen over.
Gemeenten en de VNG zullen zich moeten beraden op de bestuurlijke en ambtelijke kwaliteit die nodig is om op
de verschillende niveaus deze rol te vervullen. Het zal hier en daar vragen om meer investering in goede mensen
die beschikken over de juiste competenties.
De bestuurlijke indeling in regio’s is complex. Ook zijn er verschillen wat betreft primair onderwijs, voortgezet
onderwijs, speciaal onderwijs en mbo wat betreft het schaalniveau dat het meest voorhanden is. Daar waar
kleine gemeenten zijn, is het wellicht logischer om de systematiek van centrumgemeenten te hanteren. Ondanks
oproepen om de regiostructuur aan te passen en te versimpelen, is hier geen advies op geformuleerd. Dit komt
omdat er voor- en nadelen aan elke indeling vastzitten. Het lijkt voor nu onmogelijk om een werkend
schaalniveau voor iedereen te vinden. Een aanpassing van de regiostructuur zal veel onrust teweegbrengen en
energie kosten. Energie die nu nodig is om snel verbeteringen te bereiken. Voor de langere termijn zou het
streven moeten zijn: zo simpel mogelijk en zoveel mogelijk tegemoetkomen aan het lerende vermogen van
netwerken. We zien op dit moment dat gemeenten fuseren. Per 1 januari 2019 verdwijnen er maar liefst 25
gemeenten en vele fusies zijn nog in voorbereiding. De schaalgrootte van de gemeente is een punt van aandacht
bij de regievoering.

3.5 Monitoring op het niveau waarop gezamenlijke afspraken zijn gemaakt
Eén van de leidende principes van de coalitie is “samen steeds beter worden.” Dit lukt alleen als
kennisontwikkeling, kennisdeling en leren van elkaar vanzelfsprekend is. Vandaag leren we hoe we het morgen
nog beter kunnen doen. Monitoring is voor dat leren van groot belang, zowel landelijk als lokaal/regionaal.
De landelijke monitors en evaluaties op de domeinen jeugd en onderwijs (en kinderopvang) geven een beeld van
de ontwikkeling van het beleid op nationaal niveau. Dat geeft de (stelsel)verantwoordelijke bewindspersonen en
de Tweede Kamer de mogelijkheid om te kijken of het systeem naar behoren werkt en om mogelijke problemen
op te merken en te helpen oplossen.33 We merken op dat de landelijke onderzoeken rondom de jeugd erg
gefragmenteerd zijn: er is een evaluatie passend onderwijs, een evaluatie van de Jeugdwet, de Staat van het
Onderwijs. Het zou goed zijn als er in de toekomst wordt toegewerkt naar een meer integrale landelijke monitor
van de Staat van de Jeugd. Naast landelijke monitoring is het erg belangrijk om lokaal/regionaal een goede
monitor in te richten. Juist daar moeten partijen samen steeds beter worden. Monitoring is daarbij een belangrijk
instrument. Partners leren samen steeds beter te worden.
Om als deelnemers tot een lerende organisatie, (deel)gemeente of regio te komen is het van belang om de
monitoring te richten op het niveau waarop de gezamenlijke afspraken gemaakt zijn. Dit kan een gemeente of
een regio zijn. Daarnaast kan een gemeente ook monitoren in wijken of deelgemeenten. Partners en

32 De Onderwijsraad adviseert het Rijk om een breed samengesteld beraad te organiseren (Scheveningsberaad 2.0.) om de rol van

gemeenten in het onderwijsdomein te actualiseren.
33
NSOB (2016). ‘De som en de delen. In gesprek over systeemverantwoordelijkheid’. Den Haag: Van der Steen, M., Schulz, M., Chin-A-Fat,
N., Van Twist, M.

20

professionals moeten geraakt worden door de resultaten in hun omgeving; geraakt worden door de resultaten
van de monitor.
De motivatie voor dit advies is het directe zicht en de directe invloed en de daarbij behorende
verantwoordelijkheid die professionals op de resultaten van het onderzochte beleid hebben. De transparantie
van de monitorresultaten leiden tot dialoog en tot urgentie. Wanneer de monitor gekoppeld wordt aan eerder
gestelde scherpe resultaatsafspraken dan vormt zij een bron voor gezamenlijke reflectie. Reflectie die moet
leiden tot bijstelling of prioritering van onderdelen van het eerder vastgestelde beleid om de gemaakte
resultaatsafspraken te behalen.
De monitoring weerspiegelt de breedte van de gezamenlijk gemaakte afspraken. Die afspraken incorporeren in
alle gevallen de LEA (met daarin opgenomen het gehele onderwijs en de kinderopvang), het JGZ-beleid, Passend
Onderwijs (OOGO) en beleid jeugdhulp.
Het monitoren van de aanpak van complexe opgaven, zoals het organiseren van een betere aansluiting
onderwijs-jeugdhulp-zorg, kan per definitie niet gebeuren door simpelweg enkele indicatoren te selecteren en
bij te houden. Als dit wel gebeurt, ontstaat meestal discussie en onvrede over de cijfers en risico’s op perverse
prikkels of schijnwerkelijkheid. Dit kan juist ondermijnend werken voor de samenhang en de samenwerking.
Aangezien het probleem door meerdere partijen ervaren wordt en de oplossing door een netwerk van partijen
moet worden geleverd is er meer nodig. Het is complex omdat de partijen voor het succes van hun aanpak weer
afhankelijk zijn van elkaars inspanningen en de samenhang in het netwerk. Volgens hoogleraar Public Governance
Patrick Kenis heeft een netwerk in zo’n geval een monitor nodig waar vanuit de eindgebruiker (in dit geval het
kind en zijn/haar ouder) wordt gekeken, evenals vanuit de individuele organisaties en het netwerk zelf. De focus
moet liggen op de productiviteit van het systeem (eerder dan van het netwerk-proces), de verschillende
onderdelen van het systeem en hun samenhang (in plaats van het implementatie-succes) en de erkenning van
de eindgebruiker.34 Voor lerende netwerken is het van belang om de monitoring, de cijfers en het verhaal achter
deze cijfers als integraal onderdeel op te nemen in de werkwijze. Dan draagt het bij aan het lerende vermogen:
mutual learning in plaats van afrekenen.

3.6 Budgetten en beleid moeten poreuze randen hebben
Wanneer maatwerkoplossingen moeten worden geleverd, loopt men vaak tegen (gepercipieerde) schotten en
grenzen van beleid aan: ‘het kan niet, er is geen geld, het is strijdig met regionaal beleid,’ etc. Er is lokaal veel
mogelijk, maar toch blijkt het niet altijd gemakkelijk om met de verschillende partners tot een oplossing te
komen. Er is behoefte aan flexibiliteit en snelheid in klemmende situaties. Waar condities regelvrijer zijn, gaat
het bieden van maatwerk vaak beter. Probeer lokaal/regionaal ruimte te creëren door in gesprek te blijven met
elkaar en te vertrouwen op elkaar. Zorg laag in de organisatie voor mensen met mandaat om maatwerk snel te
leveren.
In het regeerakkoord heeft de regering zichzelf ten doel gesteld om de zorg voor leerlingen met complexere
casuïstiek binnen een beperkt aantal onderwijsinstellingen direct uit de middelen voor zorg te financieren. De
zorg die zij thuis krijgen, moet daarop aansluiten. Daarnaast heeft de regering de doelstelling om de combinatie
van passend onderwijs en zorg vanuit verschillende financieringsbronnen eenduidiger en eenvoudiger te regelen.
Wij adviseren de coalitie dan ook om er bij de minister voor te pleiten om gemeenten en onderwijs de
mogelijkheid te geven om te experimenteren met het verknopen van budgetten voor onderwijs en (jeugd)zorg.
Daarnaast adviseren we de coalitie om bij de minister te pleiten voor het tegen het licht houden van de middelen
voor onderwijshuisvesting en het onderwijsbudget. Ministeries en inspecties moeten het samen mogelijk maken
om deze middelen makkelijker en effectiever in te zetten, vanuit de bedoeling.
We adviseren de regio’s ondertussen ook zelf actief te zoeken naar mogelijkheden om flexibeler om te gaan met
budgetten. Ga met de vertegenwoordigers van de verschillende financieringsstromen om tafel en kijk naar
mogelijkheden voor bijvoorbeeld groepsfinanciering i.p.v. individuele financiering. Of het instellen van een
gezamenlijk doorbraakbudget, waar geld vanuit de verschillende financieringsstromen wordt samengebracht om
stagnatie bij discussiegevallen te voorkomen. Professionals op de werkvloer moeten het mandaat hebben om dit
34 Patrick Kenis in opdracht van Passend Primair Onderwijs Noord-Kennemerland. Niet openbaar stuk o.a. gebaseerd op: Emerson, K & T.

Nabatchi. (2015). ‘Evaluating the productivity of collaborative governance regimes: a performance matrix’. Public Performance &
Management Review, 38, 717–747

21

doorbraakbudget snel in te zetten wanneer nodig. Gesprekken over gezamenlijke financiering vragen om
openheid van alle partners, bijvoorbeeld over de inzet van onderwijsondersteuning op school. Daarnaast vraagt
het om een gedeelde visie en onderling vertrouwen.

3.7 De coalitie dienend aan de regio’s
De landelijke coalitie bestaat uit achttien partijen die zich hebben verenigd op bestuurlijk- en
ambtelijk/medewerkers niveau om de aansluiting onderwijs-jeugd(zorg) te verbeteren. Er is sprake van een
gedeelde urgentie en overeenstemming over de visie op hoofdlijnen. Dit wordt gezien als een zeer positieve
ontwikkeling. Het is bijzonder en veelbelovend dat een dergelijke diverse groep partners zich heeft verenigd. Er
wordt gezocht naar een manier om de praktijk (daar waar de samenwerking moet renderen) verder te helpen.
Hierbij zijn de volgende uitgangspunten van belang:
•
•
•

De landelijke coalitie moet dienend zijn aan de regio’s, niet andersom. Er is een kanteling nodig.
Deelname aan de coalitie is niet vrijblijvend. Er moeten afspraken worden gemaakt over de rolverdeling:
wie doet wat en wie levert wat op? Het moet halen en brengen zijn.
De samenwerking en het resultaat van de coalitie moeten (wetenschappelijk) gevolgd worden.

3.7.1 Samenstelling van de coalitie
Veel gesprekspartners vinden dat in een coalitie die gaat over een doorgaande ontwikkeling van kinderen, de
kinderopvang en het mbo eigenlijk niet kunnen ontbreken. Ook is geopperd om het ministerie van SZW te
betrekken. Het advies is dan ook om de coalitie uit te breiden met deze partijen. Het maakt de coalitie rijker en
doet recht aan de belangrijke rol die deze partijen vervullen in het veld. De kracht van de coalitie, de breedte van
de aangesloten partijen maakt het tevens complex. Besluitvorming en daadkracht is lastig te organiseren met
ruim twintig partijen, die elk hun eigen achterban hebben en ook in andere samenwerkingsverbanden acteren.
Vandaar het advies om de coalitie uit te breiden, te koesteren en vitaal te houden, maar de uitvoeringskracht
wat betreft de ondersteuning van de regio’s elders te beleggen.

3.7.2 Structuur en rolverdeling
Het voorstel is om een onderverdeling te maken binnen de coalitie. De coalitie bestaat dan uit een kerngroep,
ketenpartners, kennispartners en belangengroepen. Naast de bestuurlijke afstemming zal een (lichte) organisatie
opgezet moeten worden (de uitvoeringskracht) om de gewenste beweging in het land aan te jagen, te faciliteren
en te ondersteunen. Dit zal gebeuren in opdracht van de kerngroep.
De coalitie ziet er dan als volgt uit:

Kerngroep

Ketenpartners

Kennispartners/
belangengroepen

De kerngroep bestaat uit partners met een wettelijke taak op het gebied van aansluiting onderwijs- jeugd(zorg).
De exacte bemensing van de kerngroep is uiteraard aan de coalitie. Er kan gedacht worden aan de volgende
partners: VNG, Jeugdzorg Nederland (tevens als vertegenwoordiger van BGZJ), Sectorraad SWV VO, LPO,
Kinderopvang, GGD-GHOR/ActiZ Jeugd, Ieder(in), PO Raad en VO Raad. De ministeries krijgen een wild card om
22

te mogen aanschuiven, aangezien zij de rol van controleur en medefinancier vervullen. De andere ketenpartners
kunnen zich laten vertegenwoordigen door de leden van de kerngroep, daar waar dat logisch is. Van de
ketenpartners wordt verwacht dat zij hun verantwoordelijkheid ook vertalen door een personele (en evt.
financiële) bijdrage te leveren aan de uitvoeringsorganisatie.
De ketenpartners zijn in dat geval: de MBO raad, Ambassadeur Zorglandschap, GGZ Nederland, Sociaal Werk
Nederland, Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland. De kennispartners en belangengroepen zijn in ieder geval:
Ouders & Onderwijs, LECSO, het NJi en NCJ. Los van deelname aan de coalitie dient er nauwe afstemming te zijn
met het Zorglandschap/Ondersteuningsteam Zorg voor Jeugd het Zorglandschap en het Thuiszitterspact.
De gehele coalitie, de brede groep, heeft als taak om elkaar te informeren over signalen uit hun achterban. Het
is in die zin een plek om te escaleren, daar waar nodig. Het gaat om kennis en ervaringen uitwisselen, goede
voorbeelden delen en uitlichten en elkaar aanspreken en scherp houden. Ook heeft de coalitie als taak om de
eigen achterban goed mee te nemen bij de ontwikkelingen en te stimuleren in de juiste richting. Deelname aan
de coalitie dient niet vrijblijvend te zijn. Het is belangrijk dat de doelen van de coalitie ook terug te vinden zijn in
de jaarplannen van de individuele partners en de activiteiten die worden ondernomen richting de achterban.
Bijeenkomsten en publicaties die worden gemaakt in de verschillende sectoren kunnen ook worden benut. Het
advies is om twee keer per jaar bijeen te komen met de gehele coalitie, in de vorm van een heidag. Zo blijven de
contacten goed en kan er met een goed programma veel uit de samenwerking worden gehaald. De kerngroep
ziet toe op de voortgang van de activiteiten en de resultaten van het programma. Het is te overwegen om op
deze heidagen ook veel interactie met professionals, ouders en jongeren te hebben, om te zorgen dat het doel
scherp blijft.
Het advies is om een onafhankelijke ambassadeur aan te stellen voor deze opgave en diegene een heldere taak
mee te geven. Dit moet iemand zijn met een breed netwerk en verstand van zaken die zich de komende twee
jaar hiervoor wil inzetten. Hij/zij zal ook het gezicht naar buiten zijn, richting de media en de politiek. De
ambassadeur moet worden ondersteund door een onafhankelijke partij. Ook is de communicatie en
kennisfunctie erg belangrijk. Er moet gekeken worden naar het ontwikkelen en bundelen van kennisbanken over
dit onderwerp, evenals de mogelijkheid van een digitaal netwerk.
Het advies is ook om werkgroepen op te zetten. Dit zijn groepen waar professionals uit de praktijk partijen vanuit
de coalitie en experts en onderzoekers kunnen deelnemen om bepaalde thema’s verder uit te werken. Het doel
is daarbij telkens om dienend en vraaggericht te zijn aan de lerende netwerken in de praktijk. Het kan goed zijn
om een werkgroep over netwerksamenwerking te vormen, waarin op basis van vragen uit de praktijk wordt
gewerkt aan handvaten of kennisdeling. Hetzelfde zou kunnen op het onderwerp monitoring. De exacte invulling
is afhankelijk van de vragen uit het veld.
Ook is het advies om een pool van experts samen te stellen die kunnen worden ingevlogen in regio’s waar
bepaalde tijdelijke ondersteuning nodig is. Dit zijn voornamelijk experts op het gebied van verander- en/of
procesmanagement, indien nodig in combinatie met een expert op het terrein van aansluiting onderwijsjeugd(zorg). Tevens is het aan te bevelen om enkele experts uit dit programma toe te voegen aan de teams van
het zorglandschap (om te beginnen bij twee) om te zien of dat nuttig is. Mocht dat zo zijn, dan kan het worden
uitgebouwd. Als er veel kennisvragen zijn in de regio’s dan kunnen kennispartners uit de coalitie worden
ingeschakeld. Ten slotte adviseren we om de voortgang van de coalitie (wetenschappelijk) te laten volgen.

3.8 Tot slot
De vele inspirerende gesprekken die we hebben gevoerd en de documenten die we hebben gelezen, zijn de
inspiratie geweest voor deze adviezen. We hopen dat de coalitie onderwijs – zorg – jeugd deze adviezen omarmt
en er daadwerkelijk mee aan de slag gaat. Wij roepen alle betrokkenen rondom het kind op – zowel op de
werkvloer als op de aansturende en bestuurlijke niveaus – verantwoordelijkheid te nemen voor het geheel, hard
(samen) te werken en serieus te investeren in mensen, kwaliteit en samenwerking. Kijk niet wat het kind heeft,
maar wat het kind nodig heeft. Dit vraagt om een omslag in het denken ‘hier ben ik van’ naar een houding van
‘ik doe hier wat nodig is’. Professionals op de werkvloer zijn van cruciaal belang, zij maken het verschil voor
kinderen, zij moeten gefaciliteerd worden in het leveren van maatwerk. Op die manier kunnen we er voor zorgen
dat alle kinderen zich kunnen ontwikkelen en een passende plek krijgen.

23

BIJLAGEN
1. Opdracht aan kwartiermaker en werkwijze
De kwartiermaker heeft van de coalitie onderwijs – zorg – jeugd de volgende twee opdrachten gekregen: 1) breng
een advies uit over er nodig is om de lokaal-regionale samenhang en samenwerking tussen onderwijs, zorg en
jeugdhulp duurzaam te versnellen en te bestendigen en 2) neem een procesrol in het coördineren en adviseren
van de beleidscoalitie coalitie onderwijs – zorg – jeugd. De kwartiermaker heeft de volgende deelvragen
meegekregen:
1.
2.
3.
4.
5.

6.

Welke thema’s (op hoofdlijnen) vragen het meest urgent om oplossingen en ondersteuning en wat zijn
de ontwikkelopgaven voor de langere termijn?
Op welke wijze kan inzicht worden verkregen in de effecten van samenhang en samenwerking en hoe
kan dit duurzaam worden gemonitord?
Wat is de meest passende, op ondersteuning gerichte, organisatievorm die aansluit bij de vragen vanuit
de praktijk?
Welke andere instrumenten kunnen worden ingezet en verbeterd om samenwerking te stimuleren?
Wat is de schaal waarop samenhang en samenwerking het meest effectief kan worden georganiseerd
(uitgangspunt is aansluiting bij de meest logische samenhang bezien vanuit de praktijk en rekening
houdend met het veld, de diverse taken, rollen en bevoegdheden)? Daarbij ook mee te nemen de
organisatieschaal waar andere thema’s mee werken (voorbeeld J42, G40, Gemeenten)
Wat is een goede samenstelling en organisatievorm voor de landelijke coalitie onderwijs - zorg - jeugd?
En hoe moet de governance eruitzien?

Deze deelvragen richten zich zowel op de regionale/lokale context (deelvragen 1, 2, 4 en 5) als op de landelijke
context (deelvragen 3, 4 en 6). Ook kreeg de kwartiermaker de opdracht om een procesrol te vervullen in het
coördineren en adviseren van de coalitie onderwijs – zorg – jeugd. De kwartiermaker werd verzocht om deze
opdracht uit te voeren tussen augustus en december 2018.

Werkwijze
De opdracht van de kwartiermaker was erg breed. De opdracht beslaat de samenwerking tussen verschillende
zorgwetten en meerdere soorten onderwijs en heeft grote raakvlakken met onder meer de kinderopvang. De
kwartiermaker heeft zich bij de uitvoering van de opdracht vooral gericht op het primair en voortgezet onderwijs,
het speciaal (basis)onderwijs, het (voortgezet) speciaal onderwijs en de samenwerkingsverbanden in combinatie
met jeugdzorg en jeugdgezondheidszorg. Hij heeft zich daarmee minder gericht op bijvoorbeeld jongeren die
extra ondersteuning nodig hebben in de overgang van school naar werk. Er is in het traject ook aandacht besteed
aan vroegsignalering, preventie en de samenwerking tussen jeugdhulp en het mbo. Waar we in het rapport
spreken over onderwijs doelen we dan ook op het primair en voortgezet onderwijs en het speciaal
(basis)onderwijs. Waar het gaat over één van de hiervoor genoemde vormen van onderwijs of over een andere
vorm van onderwijs is dat expliciet benoemd.
Na de start zijn enkele oriënterende gesprekken gevoerd. Vervolgens is de aanpak verder uitgewerkt en
vastgelegd in het plan van aanpak, dat vervolgens is afgestemd met de coalitie. Om de hoofdvraag en deelvragen
te beantwoorden is begonnen met een deskstudie. Sleuteldocumenten zoals recente Kamerbrieven over
passend onderwijs, het Actieprogramma Zorg voor de Jeugd en diverse onderzoeken naar Passend Onderwijs en
de samenwerking tussen onderwijs en (jeugd)zorg zijn meegenomen in deze deskstudie. Daarnaast hebben
verschillende betrokken partijen visiestukken, interne notities en voorbeelden aangeleverd. Ook die zijn
meegenomen in de deskstudie.
De kwartiermaker heeft daarnaast ruim 60 gesprekken gevoerd met betrokkenen bij de samenwerking tussen
opvang, onderwijs en (jeugd)hulp. Er zijn o.a. gesprekken gevoerd met ouders en jongeren; leden van de coalitie;
professionals; wetenschappers; sleutelfiguren uit het veld en tegendenkers. Een complete lijst van
gesprekspartners is te vinden in bijlage 2. Ook heeft de kwartiermaker op de Tweedaagse conferentie Passend
onderwijs in Lunteren twee workshops verzorgd, waar veel informatie en denkbeelden zijn opgehaald. Verder is

de kwartiermaker in vijf gemeenten/regio’s35 langsgegaan om met meerdere partners in de betreffende
gemeente/regio te bespreken hoe het daar gaat. Er is een verdiepend gesprek gevoerd rondom het thema
‘preventie’ en er is een dag besteed aan gesprekken over het domein 0-4 jaar en Buitenschoolse Opvang. Er zijn
tevens meerdere gesprekken besteed aan afstemming met de ontwikkelingen rondom de
ondersteuningsstructuur Zorglandschap/Zorg voor de Jeugd en er is een gesprek geweest over het
Thuiszitterspact.
De kwartiermaker merkte veel betrokkenheid bij zijn opdracht: veel partijen wilden graag met hem in gesprek.
Gezien de beperkte looptijd van de opdracht heeft de kwartiermaker selectief moeten zijn in de keuze van
gesprekspartners. Desondanks is het aantal gesprekken dat gevoerd is bijna verdubbeld ten opzichte van de
oorspronkelijke opzet. Betrokkenen waarmee de kwartiermaker niet in gesprek kon, leverden hun input vaak op
papier aan.
Uit de gesprekken en deskstudie zijn adviezen gedestilleerd die recht doen aan de uitspraken vanuit de
verschillende gremia. In dit advies vindt u de weergave van de visies, constateringen en suggesties van de
gesprekspartners van de kwartiermaker en de uitkomsten van de deskstudie. Wij hebben de veelheid aan
informatie geordend, aangevuld met feiten, een logisch verband aangebracht en vervolgens een aantal
samenvattende aanbevelingen gedaan over wat er nodig is om doorbraken te realiseren. De veelheid aan
informatie en suggesties hebben een rijke opbrengst opgeleverd, waarvan niet alles een plek heeft kunnen
krijgen in dit rapport.

Opdrachtgever(s)
De coalitie onderwijs-zorg-jeugd is de opdrachtgever van dit traject. Deze coalitie bestaat uit ActiZ Jeugd/ GGD
GHOR, Ambassadeur zorglandschap jeugd, Ouders & Onderwijs, GGZ Nederland, Ieder(In), Jeugdzorg Nederland,
LECSO, Ministerie van OCW, Ministerie van VWS, Netwerk Leidinggevenden Passend Onderwijs, PO-raad,
Samenwerkingsverbanden VO, Sociaal Werk Nederland, Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland, VNG, VOraad en NCJ en NJi.

Opdrachtnemers
René Peeters, de kwartiermaker, is voormalig wethouder van de gemeente Almere en heeft veel ervaring in
verschillende functies en taken in het onderwijs en jeugddomein zoals docent, (algemeen) directeur, voorzitter
samenwerkingsverband, hoofd onderwijs gemeente en de laatste acht jaar als wethouder Onderwijs, Jeugd,
Wmo, Gezondheidszorg in Almere.
Ter ondersteuning heeft de kwartiermaker Zunderdorp Beleidsadvies en Management gevraagd. Zunderdorp is
een beleidsadviesbureau dat gespecialiseerd is in procesmanagement binnen het sociaal domein. Het bureau
legt zich toe op het opstarten, strategische ondersteunen, coördineren en begeleiden van samenwerkende
partijen en netwerken (in de publieke sector). Daarnaast is het bureau gespecialiseerd in beleidsadvies m.b.t. het
sociaal domein, beleidsonderzoek en public affairs. Ook verzorgt Zunderdorp Beleidsadvies en Management
leergangen en masterclasses.
De secretariële ondersteuning is verzorgd door de VNG.

35 Eemland, Noord Kennemerland, Rotterdam, Almere, Hengelo

2. Lijst met gesprekspartners
Organisatie
NJI
Netwerk Leidinggevenden Passend Onderwijs
Windesheim
VNG
Zorglandschap Jeugd
Steunpunt Passend Onderwijs
Ministerie van OCW
Adviseur Onderwijs en Jeugd
Stichting Gedragswerk
Ouders en Onderwijs
Ministerie van VWS
Universiteit van Utrecht
Jeugdzorg Nederland
Onderwijsinspectie
Accare
Advies Onderwijsrecht
Oberon
Pact voor Kindcentra
Trekker landelijk thuiszitterspact
Ieder(in)
Ingrado
MBO Raad
PO-Raad
Lecso
VOBC
Masteropleidingen Educational Needs
De Kinderombudsman
Universiteit Tilburg
Erasmus Academie
Horizon Jeugdzorg
Fier
Samen Leven – Zeist
Jongerenpanel Zorg én Perspectief
Signum Onderwijs
Adviseur in onderwijs en jeugdzorg/swv
Amstelronde

Gesprekspartners
Rutger Hageraats, Chaja Deen
Jack Biskop, Astrid Ottenheym, Dick Rasenberg
Dolf van Veen
Fedor Heida, Guillermo Holman
Jan Menting, Ingeborg Visscher, Martijn van
Dam
José Smits
Hester de la Parra, Christianne Mattijssen, JanWillem van den Brink
Albert Boelen
Bart van Kessel
Peter Hulsen
Nathalie Jonkers, Marion Smit
Peter van Lieshout, Micha de Winter, Pauline
Slot
Monique Kavelaars, Annet van Zon, Esther
Overweter, Carola Bodenstaff
Vic van den broek, Ilja Klink, Floor Wijnands
Peter Dijkshoorn
Katinka Slump
Michiel van der Grinten, Miriam Walraven
Gijs van Rozendaal, Gerdi Meyknecht, Anki Duin
Marc Dullaert
Illya Soffer, Gepke Boezaard
Carry Roozemond
Ton Heerts
Rinda den Besten, Steven de Vries
Corine Helvoirt, Wim Ludeke
Dirk Verstegen, Erie Merkus
Peter Linschoten, Hans Schuurman
Margrite Kalverboer, Machteld Wiersma
Patrick Kenis
Frank Beemer
Chris Kuiper
Anke van Dijke
Christine de Bruijn
Bente van Oort
Jan Heijmans
Joost van Caam

Sessie
Expertsessie preventie
Expertsessie NJI
Adviesgroep passend onderwijs – VO-Raad

Werkcommissie Actiz Jeugd
Jeugdbijeenkomst GGZ Nederland
Bestuurlijke adviescommissie VGN
Kerngroep Sectorraad SWV VO

Balans
0-4 jaar
Bijeenkomst schoolleidersplatform VO-Raad
Sessie jongeren
Meedenkgroep Ieder(in)
Jaarlijkse Tweedaagse

Vijfpartijenoverleg

Brandpuntgesprek Almere

Brandpuntgesprek Noord-Kennemerland

Brandpuntgesprek Rotterdam

Deelnemende organisaties
GGD Ghor Nederland, NCJ, Sociaal Werk
Nederland, MEE Nederland, Actiz Jeugd
Vincent Falfieanie, Marij Bosdriez, Charlotte
Dopper
CVO Utrecht, Procollege, Cedergroep, Bureau
Praktijkonderwijs, AOC raad, SWV-VO2001,
Koers VO, Biezonderonderwijs Tilburg, VORaad, Altena College
Santé Partners, Rivas Zorggroep, Actiz Jeugd,
Zuidzorg, Zorggroep Oude en Nieuwe land
Leden GGZ Nederland
Cordaan, Cello, VGN, Parkstad Zuid-Limburg
SWV Koers VO, SWV VO-Raad, SWV VO Kop
Noord-Holland, SWV V(S)O Eemland, SWV VO
Maastricht e.o. & Parkstad, SWV VO Groningen
Zes ouders
BOiNK, BMK, SKOS, Humanitas, Universiteit
Utrecht
Leden schoolleidersplatsform VO-Raad
Acht jongeren en een jongerenwerker
Acht ouders
SWV’s PO en VO, Gemeenten,
Jeugdhulpinstellingen, Ouder- en
leerlingvertegenwoordigers, Sectorraden en
Schoolbestuurders.
Brancheorganisatie Kinderopvang,
Branchevereniging Maatschappelijke
Kinderopvang, PO-Raad, VNG, Sociaal Werk
Nederland
Focusgroep School/Jeugdhulp/JGZ, Focusgroep
gemeente Passend Onderwijs, Vitree,
Wethouder Almere, Ouder en kind
Wethouder Alkmaar, SWV PPO,
beleidsmedewerker gemeente, directeur
basisschool, directeur speciaal onderwijs,
jeugdhulp, jeugd- en gezinszorg, jeugdcoach,
ouder, leerkracht, kinderopvang, intern
begeleider, SWV VO, kwaliteitsmedewerker
SWV PPO-NK
Zorgcoördinator Accent Praktijkonderwijs
Hoogvliet, bovenschools directeur Yulius
Onderwijs, directeur Eenheid-Zorg LMC-VO
Rotterdam,
Koersconsulent samenwerkingsverband Koers
VO, Directeur innovatie SWV Koers VO
Beleidsmedewerkers PPO Rotterdam,
Regiomanager PPO Rotterdam, Ambulant
begeleider, beleidsadviseurs jeugdhulp en
leerplicht Rotterdam, wijkteamleiders,

Projectleider verbetering samenwerking schoolwijkteam, Themamanager aansluiting onderwijs
jeugdhulp, Accountmanager CJG vanuit de
gemeente Rotterdam
Brandpuntgesprek Hengelo

Brandpuntgesprek Eemland

Coalitie onderwijs-zorg-jeugd

Projectgroep Jeugdkracht Hengelo, Pilot School
Zorg Ondersteuner Hengelo, Regionale
werkgroep Onderwijs-Zorg Twente,
Kwartiermaker Twentse Belofte in ROC, Ouders
en jongeren
OBS ’t Spectrum, SWV’s PO/VO, Project Josefien
van Voorthuijsenschool, GGD, Wijkteam,
Brugfunctionaris
ActiZ Jeugd/ GGD GHOR, Ambassadeur
zorglandschap jeugd, Ouders & Onderwijs, GGZ
Nederland, Ieder(In), Jeugdzorg Nederland,
LECSO, Ministerie van OCW, Ministerie van
VWS, Netwerk Leidinggevenden Passend
Onderwijs, PO-raad, Sectorraad SWV VO,
Sociaal Werk Nederland, Vereniging
Gehandicaptenzorg Nederland, VNG, VO-raad,
NCJ en NJi.