Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

21 501-28

Defensieraad

Nr. 233

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 17 januari 2022
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Defensie over de brief van
17 december 2021 over de geannoteerde agenda informele Raad
Buitenlandse Zaken Defensie van 12 en 13 januari 2022 in Brest
(Kamerstuk 21 501-28, nr. 230).
De vragen en opmerkingen zijn op 6 januari 2022 aan de Minister van
Defensie voorgelegd. Bij brief van 12 januari 2022 zijn de vragen
beantwoord.
De fungerend voorzitter van de commissie,
De Roon
De griffier van de commissie,
Mittendorff

kst-21501-28-233
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-28, nr. 233

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersonen
Vraag 1
Met betrekking tot het onderdeel «Diner met de NAVO en de VN»
vragen de leden van de VVD-fractie de Minister een bredere
toelichting te geven op de inhoud van de EU-sancties tegen de
Wagner Groep als organisatie en personen en entiteiten
verbonden aan de Wagner Groep.
Antwoord
De Raad nam sancties aan tegen acht personen en vier entiteiten
verbonden aan de private militaire onderneming Wagner Group, inclusief
de groep zelf. Ze worden verantwoordelijk gehouden voor ernstige
mensenrechtenschendingen, destabiliserende activiteiten in landen als
Libië, Syrië, Oekraïne en de Centraal-Afrikaanse Republiek, en het
bedreigen van de veiligheid in deze landen, de bredere regio en van de
EU. De listings in kwestie volgen op een Frans-Nederlands-Tsjechisch
voorstel waar de RBZ van 15 november jl. (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2420)
politiek akkoord op gaf en vinden plaats onder de Libië-, Syrië-, (territoriaal) Oekraïne- en mensenrechtensanctieregimes. De sancties betreffen
o.a. het bevriezen van tegoeden en reisverboden.
De Raad nam ook een raamwerk aan voor autonome EU-sancties tegen
personen en entiteiten die de vrede, stabiliteit, veiligheid en politieke
transitie van Mali bedreigen. Dit raamwerk volgt eveneens op een politiek
akkoord van de vorige RBZ en biedt conform de Nederlands inzet en in lijn
met de motie van het lid Sjoerdsma c.s.1 de mogelijkheid om sancties aan
te nemen in geval van een samenwerkingsovereenkomst tussen de
Malinese transitieautoriteiten en de Wagner Group. Het kabinet bepleit dat
mogelijke sancties in verhouding staan tot de omvang en aard van een
eventuele samenwerkingsovereenkomst tussen beide partijen.
Vraag 2
Wat betreft Nederland wordt de verklaring met aandacht voor
nieuwe dreigingen waaronder cyber, klimaatverandering en
disruptieve technologieën zo snel mogelijk aangenomen. De
leden van de VVD-fractie ondersteunen dit. Zij vragen de Minister
aan te geven of de verwachting ook daadwerkelijk is dat deze zo
snel mogelijk wordt ondertekend. Voorts vragen deze leden wat
mogelijke eventuele obstakels zijn.
Antwoord
De verwachting en de inzet van Nederland is dat de nieuwe gezamenlijke
EU-NAVO verklaring op korte termijn tot stand zal komen. De Europese
Raad van 16 december jl. (Kamerstuk 21 501-20, nr. 1757) concludeerde uit
te zien naar deze verklaring en dat die in zal moeten gaan op nieuwe
dreigingen en uitdagingen, waaronder weerbaarheid, cyber- en hybride
dreigingen, klimaatverandering en veiligheid, ruimtevaart en opkomende
en disruptieve technologieën. Nederland blijft inzetten op aanname van
de verklaring voordat het EU Strategisch Kompas door de RBZ in maart
a.s. wordt vastgesteld. Momenteel wordt er door de internationale staven
van de NAVO en EDEO (Europese Dienst voor Extern Optreden) reeds

1

Kamerstuk 29 521, nr. 429

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-28, nr. 233

2

gewerkt aan een nieuwe gezamenlijke verklaring. Deze concepttekst is nog
niet gedeeld met de lidstaten en bondgenoten.
Vraag 3
Met betrekking tot het onderdeel «Werksessie – Ruimte» vragen
de leden van de VVD-fractie de Minister aan te geven wanneer de
Defensie Ruimte Agenda aan de Kamer zal worden aangeboden.
Voorts vragen de leden de Minister tevens aan te geven hoe
Nederland zich inzet voor complementariteit tussen een
EU-ruimtestrategie en het in 2019 aangenomen ruimtebeleid van
de NAVO. De leden van de VVD-fractie de Minister aan te geven
hoe binnen de EU bestaande (civiele) EU-instrumenten voor de
ruimte, zoals Galileo en EGNOS, aangewend worden voor de
militaire behoefte in de ruimte, en welke mogelijkheden er
bestaan om hier verdere stappen in te zetten. Tenslotte vragen
deze leden de Minister aan te geven welke initiatieven er in het
kader van weerbaarheid plaatsvinden om de civiele ruimtetoepassingen te beschermen.
Antwoord
De Europese Ruimteveiligheids- en -Defensiestrategie (EUSSDS),
waarvoor de Europese Commissie in 2022 een voorstel zal doen, zal
complementair zijn aan het ruimtebeleid van de NAVO. Uitgangspunt is
dat duplicatie met het ruimtebeleid van de NAVO dient te worden
voorkomen. Bij het opstellen van de EUSSDS is de gedachte dat de
lidstaten in nauwe samenwerking met elkaar de voor het gebruik van de
ruimte gerelateerde capaciteiten zullen ontwikkelen. Nederland wil in het
kader van de nog uit te brengen Defensie Ruimte Agenda daartoe
bijdragen leveren, waarbij nauw zal worden samengewerkt met onze
kennisinstituten, Netherlands Space Office (NSO) en industrie. De
Defensie Ruimte Agenda zal nadat de Defensienota 2022 is verschenen
aan de Tweede Kamer worden aangeboden.
In EU-verband wordt via het Europees Defensie Agentschap, projecten in
het kader van PESCO (Permanent Gestructureerde Samenwerking) en het
Europese Defensiefonds gewerkt aan de ontwikkeling van nieuwe
defensiecapaciteiten op het gebied van de ruimte, bijvoorbeeld als het
gaat om beveiligde communicatiesystemen. Voorzien is dat het dreiging
response mechanisme van het European Global Satellite Navigation
System (Galileo) eind 2022 gevalideerd wordt.
Een van de kerninitiatieven binnen het Nederlandse ruimteveiligheidsbeleid in het kader van weerbaarheid, is het gebruik van Space Situational
Awareness (SSA) van het Europese Ruimtevaartagentschap ESA. Het SSA
geeft informatie over bijvoorbeeld dreigingen vanuit de ruimte. Hierbij
kan gedacht worden aan recente toetreding van Nederland tot het EU
SSA-netwerk, waarbij Nederland het belang onderschrijft van het
gezamenlijk ontwikkelen van een EU-NAVO SSA-capaciteit door het
(intensiever) delen van informatie en inlichtingen. Ook neemt Nederland
deel aan het EU space surveillance and tracking partnerschap in het kader
van Space Traffic Management.
Verder ondersteunt Nederland de ontwikkeling van drie accelerators door
het Europese Ruimtevaartagentschap ESA. Via deze accelerators wil ESA
met de lidstaten nieuwe stakeholders betrekken bij de ontwikkeling van
ruimtevaartprogramma’s en zo ook nieuwe financieringsbronnen en
toepassingen van ruimtevaarttechnologie ontwikkelen. Naast de Green
Deal en crisis-management is de bescherming van ruimtevaart-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-28, nr. 233

3

infrastructuur het thema van een accelerator. In voorbereiding op de ESA
Ministeriële Conferentie in november 2022 zal de aanpak van deze
accelerators duidelijk worden.
Vraag 4
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de geagendeerde stukken voor de EU Defensieraad
12-13 januari (Kamerstuk 21 501-28, nr. 230). Deze leden hebben
nog enkele vragen aan de Minister.
De leden van de D66-fractie kijken met belangstelling naar de
herziene versie van het Strategisch Kompas. Zij vragen wat de
Nederlandse inzet zal zijn bij de aankomende informele Raad.
Voorts stellen de leden van de D66-fractie de volgende vragen.
Wat wil Nederland wat betreft de formulering van de tekst
precies aanpassen in deze herziene versie? Wat is het politieke
krachtenveld hierbij? Verwacht de Minister nog belemmeringen
bij de aankomende informele Raad? Hoe denkt de Minister deze
belemmeringen eventueel te mitigeren?
Antwoord
De EU deelde op 6 januari jl. een tweede concept versie van het Strategisch Kompas met de lidstaten. Het (vertrouwelijke) document is voor uw
Kamer beschikbaar via EU Delegates Portal (Bijlage bij Kamerstuk 21
501-28, nr. 231). In het Schriftelijk Overleg Strategisch Kompas komt het
kabinet tegemoet aan het verzoek van uw Kamer om een (openbare)
appreciatie te geven van de belangrijkste wijzingen ten opzichte van de
eerste concept versie.
Het kabinet is voornemens tijdens de gezamenlijke sessie met de
ministers van Buitenlandse Zaken en de ministers van Defensie over het
Strategisch Kompas deze tweede concept versie te verwelkomen. De voor
Nederland belangrijke aandachtspunten zoals beschreven in de kabinetsappreciatie komen hierin nadrukkelijker naar voren en zijn verder
uitgewerkt. Het gaat daarbij om zaken die dit kabinet in het coalitieakkoord
als prioriteiten heeft aangemerkt, zoals het versterken van de samenwerking in de vorm van gemeenschappelijke missies, oefeningen,
onderzoek en ontwikkeling, militaire mobiliteit, cyber en tegengaan van
desinformatie, en het ontwikkelen van een Rapid Deployment Capacity op
basis van de huidige EU Battle Groups. Het ambitieniveau is bovendien
behouden. Daarnaast is het kabinet voornemens het belang van transparantie in alle stappen van het besluitvormingsproces te onderstrepen en
op te roepen tot de spoedige aanname van een nieuwe gezamenlijke
EU-NAVO verklaring.
Het kabinet zal zich actief blijven inzetten om ervoor te zorgen dat het
huidige ambitieniveau van de tweede conceptversie van het Strategisch
Kompas bij de onderhandelingen in de Raad behouden blijft. Dit doet
recht aan de veiligheidsopgave waarvoor de EU gesteld is. Nederland zal
daartoe in de onderhandelingen op alle niveaus een actieve rol blijven
spelen en samen met andere lidstaten steun uitspreken voor de nieuwste
conceptversie van het Strategisch Kompas. Nederland zal hier ook
doorlopend aandacht aan besteden in de bilaterale contacten met
EU-lidstaten.
Vraag 5
In de geannoteerde agenda lezen deze leden dat een groot aantal
EU-lidstaten het voorstel om tot een toolbox voor hybride

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-28, nr. 233

4

dreigingen te komen verwelkomden. Welke lidstaten waren dit?
Welke lidstaten verwelkomden dit niet? Wat waren de overwegingen van beide kampen? Hoe kunnen deze lidstaten alsnog
overtuigd worden, ook wat betreft eventuele andere elementen in
het Kompas waar Nederland voorstander van is? Zo vragen de
leden van de D66-fractie.
Antwoord
Gezien de vertrouwelijke aard van het stuk en het feit dat dit een non
paper betreft is het niet mogelijk om de individuele lidstaten te
benoemen. Het non paper, waarvan Nederland mede-initiatiefnemer was,
werd in ieder geval door een groot aantal lidstaten ondertekend. Over de
noodzaak van het ontwikkelen van een toolbox voor hybride dreigingen is
brede consensus onder de lidstaten. Het voorstel hiertoe staat vermeld in
het concept Strategisch Kompas en wordt niet ter discussie gesteld. Er is
dan ook geen noodzaak om op dit punt andere lidstaten nog actief te gaan
overtuigen.
Vraag 6
De leden van de D66-fractie zijn benieuwd naar de reactie van het
kabinet op het schriftelijk overleg Kabinetsappreciatie concept
Strategisch Kompas. Deze leden vragen op welke termijn de
Kamer deze reactie van het kabinet kan verwachten en of de
Minister het met deze leden eens is dat dit vóór de deadline van
dit schriftelijk overleg had moeten gebeuren, zodat deze
elementen meegenomen hadden kunnen worden in dit schriftelijk
overleg. Zo ja, wat zijn de achterliggende redenen geweest
waarom dit niet is gebeurd, zo vragen de leden van de D66.
Antwoord
De Kamer heeft als reactietermijn op het SO Strategisch Kompas
aangegeven dat deze voor aanvang van de informele Raad Buitenlandse
Zaken Defensie van 12-13 januari a.s. verstuurd moet zijn. Het kabinet
heeft zich aan deze termijn gehouden.
De Hoge Vertegenwoordiger deelde op 6 januari jl. een tweede concept
versie van het Strategisch Kompas met de lidstaten. Het (vertrouwelijke)
document is voor uw Kamer beschikbaar via EU Delegates Portal. In
navolging op de uitgebreide weergave en kabinetsappreciatie van de
eerste conceptversie van het Strategisch Kompas2, komt het kabinet in het
SO Strategisch Kompas tegemoet aan het verzoek van uw Kamer om een
(openbare) appreciatie te geven van de belangrijkste wijzingen ten
opzichte van de eerste concept versie.
Vraag 7
De leden van de D66-fractie zijn het eens met de constatering van
de Minister dat de uitdaging er vooral in zal zitten om de voorgestelde, in het Strategisch Kompas beschreven, acties en maatregelen straks ook echt te gaan realiseren. Deze leden vragen wat
de Nederlandse lange termijn strategie op dit punt is. Welke
harde afspraken zouden er hier bij gemaakt kunnen worden met
de verschillende lidstaten? Indien deze harde afspraken niet
haalbaar zouden zijn, wat zouden volgens de Minister andere
mogelijke mechanismen kunnen zijn om deze realisatie alsnog
2

Kamerstuk 21 501-28, nr. 229

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-28, nr. 233

5

mogelijk te maken? Op welke manier gaat Nederland een
leidende en constructieve rol spelen om de voorgestelde acties
en maatregelen beschreven in het Strategisch Kompas te
realiseren? Wat is het politieke krachtenveld hierbij? Welke
andere lidstaten zullen in dit proces deze leidende rol op zich
nemen? Welke lidstaten zullen dit juist niet doen? Zo vragen de
leden van de D66-fractie.
Antwoord
In het licht van de huidige veiligheidssituatie en de geopolitieke ontwikkelingen acht het kabinet het van belang dat de EU haar vermogen om op
veiligheids- en defensiegebied op te treden vergroot. Het kabinet pleit in
dat verband voor een sterke en slagvaardige EU op het gebied van vrede
en veiligheid. Hiervoor zijn nieuwe stappen nodig ter versterking van het
EU-defensiebeleid op het gebied van missies en operaties, weerbaarheid
en capaciteitsontwikkeling. Daarin is het kabinet ambitieus, zoals blijkt uit
het coalitieakkoord (Bijlage bij Kamerstuk 35 788, nr. 77). Met het
Strategisch Kompas beschikken we over concrete, uitvoerbare, ambitieuze
en realistische doelstellingen om in de komende periode toe te werken
naar een zelfredzamer Europa. Wat het kabinet betreft is die balans
gevonden in de huidige formuleringen van de conceptversie van het
Strategisch Kompas. Het kabinet zal zich dan ook actief blijven inzetten
om ervoor te zorgen dat het ambitieniveau bij de onderhandelingen in de
Raad behouden blijft. Nederland zal daartoe in de onderhandelingen in
Brussel een actieve rol spelen en samen met andere lidstaten steun
uitspreken voor de nieuwste versie van het Strategisch Kompas.
Nederland zal hier ook aandacht aan besteden in de bilaterale contacten
met EU-lidstaten.
In het concept Strategisch Kompas worden per deelhoofdstuk doelen
bepaald voor de komende 5 – 10 jaar waarop jaarlijks voortgang gemeten
zal worden middels een rapport van de Hoge Vertegenwoordiger. Bij deze
rapporten zal door de Hoge Vertegenwoordiger politieke sturing aan de
lidstaten worden gevraagd. In het kader van Permanent Gestructureerde
Samenwerking (PESCO) zijn lidstaten met elkaar reeds bindende
verplichtingen (zgn «commitments») aangegaan op gebied van
defensiesamenwerking.
Vraag 8
De leden van de D66-fractie kijken met belangstelling naar de
nieuwe gezamenlijke EU-NAVO verklaring. Zij vragen waarom
deze verklaring nog niet is aangenomen? Welke discussies vinden
er hierover nog plaats? Op welke termijn denkt het kabinet dat
deze verklaring alsnog wordt aangenomen? Denkt de Minister dat
dit op korte termijn zal zijn, zodat deze ook als input kan dienen
voor zowel de adoptie van het Strategisch Kompas als het
Strategisch Concept? Zo vragen deze leden.
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag wordt verwezen naar het antwoord bij
vraag 2.
Vraag 9
De leden van de D66-fractie zijn bezorgd over het jaarlijkse
rapport van het Europees Defensie Agentschap (EDA), dat laat
zien dat de gezamenlijke investeringen op het laagste niveau zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-28, nr. 233

6

sinds 2005. Deze leden stellen de volgende vragen. Hoe beoordeelt de Minister deze situatie? Is de Minister het met deze leden
eens dat Europese samenwerking op defensiegebied een prioriteit
zou moeten zijn, ook wat betreft het gezamenlijk investeren? Zo
ja, hoe denkt de Minister bij te kunnen dragen om deze trend
alsnog bij te kunnen sturen? Hoe denken de verschillende
lidstaten hierover? Ook zijn de leden van de D66-fractie bezorgd
over het feit dat de EU-lidstaten gezamenlijk 1,2% van hun
defensiebudgetten uitgeven aan onderzoek en technologie,
waarbij de EU-doestelling van 2% niet is gehaald. Hoe oordeelt de
Minister deze situatie? Hoe denkt de Minister te kunnen bijdragen
om deze doelstelling in EU-verband in de toekomst wel te
behalen? Wat is het politieke krachtenveld hierbij?
Antwoord
Het EDA rapport «Defence Data 2019 – 2020 – Key findings and analysis»
geeft een overwegend positief beeld over de investeringen door EU
lidstaten in defensie: zo stijgen de defensie uitgaven van de gezamenlijke
lidstaten al zes jaar op rij. Dat positieve beeld is ook terug te vinden in een
toename van de uitgaven voor onderzoek, ontwikkeling en aankoop van
defensiemiddelen. Het rapport geeft echter inderdaad ook aan dat deze
stijging van uitgaven niet terug te zien is bij gezamenlijke EU-projecten,
zoals gezamenlijk onderzoek, gezamenlijke ontwikkeling en gezamenlijke
aankopen. Extra investeringen leggen vooral in gezamenlijkheid gewicht
in de schaal. Met behulp van CARD (Coordinated Review on Defence)
onderzoekt EDA de mogelijkheden van gezamenlijke projecten op
defensie gebied en doet daartoe ook concrete voorstellen. EDA geeft in
het rapport aan dat deze CARD-voorstellen, in combinatie met het
Europees Defensiefonds (EDF), PESCO-projecten en het Strategisch
Kompas gezamenlijke investeringen en projecten zullen bevorderen. Of
deze instrumenten daadwerkelijk substantiële gezamenlijke investeringen
en projecten zullen bevorderen, is afhankelijk van een actieve houding van
de lidstaten.
Defensie hecht grote waarde aan Europese samenwerking op het gebied
van onderzoek & technologie (R&T), wat ook blijkt uit het feit dat
Nederland weliswaar de EU-doelstelling om 2% uit te geven aan
onderzoek en technologie niet heeft gehaald maar wel een deel van ons
R&T-budget uitgeeft aan Europese samenwerking (zowel in bilateraal,
EDA- als EDF-verband). De voorgenomen extra investeringen van dit
kabinet in Defensie zullen mogelijk beter invulling kunnen geven aan de
genoemde 2% EU-doelstelling. Het Strategisch Kompas, CARD, PESCOprojecten en het EDF zullen daar ook aan bijdragen.
Vraag 10
De leden van de D66-fractie zijn bezorgd over de toenemende
problemen die defensiebedrijven ondervinden bij het aantrekken
van financiering, waarbij onder meer banken steeds terughoudender worden bij het verstrekken van financiering aan de
defensie-industrie vanwege verduurzamingsredenen. Deze leden
vragen hoe de Minister deze situatie beoordeelt. Is de Minister
het met deze leden eens dat de Europese defensie-industrie een
speciale plek behoort te hebben in de EU taxonomie, zodat
bedrijven en banken niet afgeschrikt zullen worden om de
Europese defensie industrie te financieren? Is de Minister het
verder met deze leden eens dat door de Europese defensieindustrie deze speciale plek in de EU taxonomie te geven, ook de
groene transitie binnen deze industrie bevorderd kan worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-28, nr. 233

7

Antwoord
De berichten dat de defensie industrie in brede zin problemen ondervindt
met de toegang tot financiële dienstverlening zijn mij bekend, evenals
berichtgeving over de mogelijke ongewenste gevolgen van het bij
voorbaat uitsluiten van de defensie industrie van betreffende taxonomie.
Ik neem deze signalen serieus, temeer daar een robuuste Europese
Defensie Technologische en Industriële basis cruciaal is voor het
waarborgen van de nationale veiligheid, de bevordering van de internationale rechtsorde en een zelfredzamer Europa. Dit onderwerp heeft ook
de aandacht van de Hoge Vertegenwoordiger Borrell.
In antwoord op deze vragen van de D66-fractie verwijs ik naar de
beantwoording op korte termijn van de schriftelijke vragen van de leden
Boswijk, Amhaouch en Inge van Dijk (allen CDA) over de mogelijke impact
van Europese ESG-standaarden op de defensie- en veiligheidssector die
aan de ministers van Financiën, van Economische Zaken en Klimaat en
van Infrastructuur en Waterstaat en de Staatssecretaris van Defensie zijn
gesteld. Tevens ontvangt u op korte termijn de antwoorden op schriftelijke
vragen van de leden Van Wijngaarden en Heinen (beiden VVD) aan de
ministers van Defensie en van Financiën over het mediabericht in het
Financiële Dagblad «Defensie-industrie vangt vaker bot bij banken die
reputatieschade vrezen».
Graag merk ik op dat duurzaamheid en met name energie-efficiëntie
tijdens de behoeftestelling van aan te schaffen materieel door Defensie
expliciet worden meegewogen. Daarbij wordt op punt van verduurzaming
ook aansluiting gezocht bij programma’s zoals het Europees Defensie
Fonds en het Nationaal Groeifonds. In het Europees Defensie Fonds heeft
Defensie de intentie projectvoorstellen te ondersteunen op het gebied van
energieopslag en de ontwikkeling van duurzame en zelfvoorzienende
kampementen en in PESCO verband zijn we waarnemer in het PESCO
project Energy Operational Function. Het EU Actieplan op Klimaat en
Defensie biedt hiervoor een goed beleidskader.
Vraag 11
In hoeverre denkt de Minister verder dat de Europese defensieindustrie meer gestimuleerd zou moeten worden om de groene
transitie te halen? Hoe kijken andere lidstaten tegen deze situatie
aan? Hoe kan de Europese Commissie een positieve rol spelen om
de Europese defensie-industrie te vergroenen en tegelijkertijd de
investeringen in deze industrie te bevorderen? Wat is de rol van
lidstaten in dit proces? Zo vragen de leden van de D66-fractie.
Net als andere sectoren heeft ook de defensie industrie stimulans en
financieringsmogelijkheden nodig om te kunnen verduurzamen. De
Europese Commissie heeft hierin een rol, ook om bijvoorbeeld bij
verduurzaming de samenwerking met de NAVO te zoeken.
Een voorbeeld van de huidige inspanningen van de Europese Commissie
om de defensie industrie te verduurzamen is het Consultation Forum
Sustainable Energy in the Defence and Security Sector (CF SEDSS) met
als doel het bevorderen van de verduurzaming van de Europese defensieorganisaties en de defensie industrie. Dit forum is een samenwerkingsverband met de EDA. De lidstaten zoeken elkaar al regelmatig op. In
algemene zin kan worden opgemerkt dat de defensie industrie de
klimaatambities van de lidstaten zelf volgt. Daarnaast kunnen lidstaten bij
het aanschaffen van materieel verduurzamingseisen stellen. Defensie
heeft hiervoor in samenwerking met de kennisinstituten en de industrie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-28, nr. 233

8

een roadmap energietransitie materieel ontwikkeld, die binnenkort aan uw
Kamer wordt verzonden.
Vraag 12
De leden van de D66-fractie zijn content met de Nederlandse
inzet binnen het kader van de Permanent Gestructureerde
Samenwerking (PESCO) en zijn verheugd met de Nederlandse
deelname aan twee nieuwe projecten. Deze leden zijn echter ook
bezorgd over de resultaten van sommige projecten. Zij vragen of
het kabinet nog steeds de mening deelt dat er kritisch moet
worden gekeken naar eventuele samenvoeging of beëindiging
van PESCO-projecten. Zo ja, hoe denkt de Minister bij te kunnen
dragen om dit in EU-verband te doen? Hoe kijken andere lidstaten
hiertegen aan? Welke belemmeringen zijn er verder wat betreft
het behalen van resultaten binnen de PESCO-projecten? Hoe
kunnen deze belemmeringen volgens het kabinet gemitigeerd
worden? Welke middelen zijn er hiervoor nodig? Wat is het
politieke krachtenveld hierbij? Op welke manier denkt de
Minister verder dat Nederland kan voldoen aan de gemaakte en
bindende afspraken wat betreft de verschillende PESCOprojecten, zodat de beoogde resultaten gehaald zullen worden?
Zo vragen de leden van de D66-fractie.
Antwoord
Het kabinet onderschrijft het belang om tot concrete resultaten te komen
bij PESCO-projecten. De Europese Ministers van Defensie hebben in 2020
aangegeven dat 26 van de toen 46 PESCO projecten volgens planning
voor 2025 concrete resultaten moeten gaan opleveren. Op 7 juli 2021 werd
door de Hoge Vertegenwoordiger het jaarlijkse voortgangsrapport over de
implementatie van PESCO gepubliceerd. Hierin geeft de Hoge Vertegenwoordiger aan dat mogelijk 9 projecten deze deadline niet gaan halen en
roept de lidstaten op om zich in te spannen voor het behalen van de
beoogde resultaten. Het rapport is voor uw Kamer toegankelijk via het EU
delegates portal (documentnummer 10617/21).
Het kabinet is van mening dat projecten die te weinig of geen voortgang
boeken moeten worden samengevoegd of beëindigd. Het PESCOsecretariaat kan daarbij een adviserende rol spelen. De projectdeelnemers blijven echter zelf verantwoordelijk voor de realisatie van de
projecten. De resultaten en het succes van PESCO-projecten zijn afhankelijk van realistische en heldere doelstellingen en van de inhoudelijke en
financiële inzet en inbreng van de participerende lidstaten, inclusief de
lead nation. Het is daarom van belang dat de lidstaten gezamenlijk
duidelijke doelen stellen ten aanzien van wat het PESCO-project moet
opleveren. Wat betreft het nakomen van afspraken in en succesvol
afronden van PESCO-projecten waar Nederland aan deelneemt, is het van
belang dat Nederland, daar waar relevant, in de vervolgfases van de
projecten de benodigde financiële bijdrage levert.
Vraag 13
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de
geannoteerde agenda voor de informele Raad Buitenlandse Zaken
Defensie van 12 en 13 januari 2022. Zij hebben nog enkele
vragen.
Met betrekking tot de Wagner Groep (die in het onderdeel «Diner
met de NAVO en de VN» wordt besproken) zijn de leden van de
CDA-fractie blij dat er tijdens de EU Defensieraad wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-28, nr. 233

9

gesproken over de verstorende werking van Private Military
Companies (PMC), zoals de Russische Wagner Groep, in landen
waar de NAVO, EU en de VN stabiliteit en vrede proberen te
bewerkstelligen. In de brief worden Mali, Libië en de Centraal
Afrikaanse Republiek specifiek genoemd als landen waarin de
Wagner Group aanwezig is. De leden van de CDA-fractie zijn
benieuwd naar de grootte van de aanwezigheid van de Wagner
Group in Mali en in hoeverre deze groep op dit moment al
werkzaamheden van de MINUSMA-missie verstoord.
Antwoord
Er is geen aanvullende informatie bekend over de ondertekening van een
samenwerkingscontract tussen de Malinese autoriteiten en de Wagnergroep. Zoals aan uw Kamer gemeld, is de Russische private militaire
onderneming Wagner-groep volgens verschillende bronnen momenteel
actief in Mali. Voorts kan de aanwezigheid van Russische (para)militaire
eenheden in Centraal-Mali worden bevestigd. Het is op dit moment nog
onbekend of dit werknemers van de Wagner Groep betreft en om hoeveel
personen het precies gaat. Er zijn voor alsnog geen aanwijzingen dat de
VN-missie MINUSMA in Mali wordt beïnvloed door de aanwezigheid van
de Wagner Groep in Mali. Het kabinet blijft de ontwikkelingen nauwlettend
in de gaten houden en blijft in nauw contact met zijn partners, de EU en
de VN over de standpunten en ontwikkelingen ten aanzien van de Wagner
Groep en mogelijke gevolgen voor de internationale inzet in Mali. De
verwachting is dat de VN hierover tijdens het RBZ-diner een update zal
geven. Hierbij benadrukt het kabinet wederom dat de maatregelen van de
VN (en de EU) in verhouding dienen te zijn met de aard en omvang van
een eventuele samenwerkingsovereenkomst. Zoals reeds toegezegd, zal
het kabinet uw Kamer nader schriftelijk informeren zodra meer bekend is
over de inzet en/of een mogelijke overeenkomst.
Vraag 14
Met betrekking tot het onderdeel «Werksessie – Ruimte» onderschrijven de leden van de CDA-fractie het belang van toegang tot
de ruimte en zijn blij dat dit onderwerp hoog op de agenda staat
van het Franse EU-voorzitterschap. Tevens zijn de leden van de
CDA-fractie groot voorstander van de ontwikkeling van een
EU-ruimtestrategie. Deze leden hopen dat daarin de volgende
aspecten worden opgenomen:
1. Veiligheid in de ruimte: Hoe houden we als EU toezicht,
inzicht en overzicht van wat er in de ruimte gebeurd met
zogenaamde Space Situational Awareness (SSA) initiatieven
en middelen en hoe wapenen we ons tegen invloeden van
buiten;
2. Veiligheid van de ruimte: Hoe houden we de eigen (nationale)
middelen in de ruimte veilig voor verstoring en vernietiging
en
3. Veiligheid vanuit de ruimte: hoe kunnen we het ruimtedomein
gebruiken om veiligheid op aarde te vergroten. Deze leden
vragen de Minister of in het nieuwe Strategische Kompas en
in de beoogde EU-ruimtestrategie de veiligheid in, van en
vanuit de ruimte kan worden verankerd en uitgewerkt.
Antwoord
Het kabinet dankt de leden van de CDA-fractie voor de constructieve
bijdrage ten aanzien van de op te stellen Europese Ruimteveiligheids- en
-Defensiestrategie (EUSSDS). Deze komen goed overeen met de inzet van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-28, nr. 233

10

het kabinet en zullen op hoofdlijnen door Nederland worden ingebracht in
de discussies hierover. Het kabinet hecht eraan om de kwetsbaarheid in
de ruimte te verminderen en de weerbaarheid van de samenleving te
versterken en zal ernaar streven dat de veiligheid in, van en vanuit de
ruimte zal worden uitgewerkt in de in het Strategisch Kompas aangekondigde EUSSDS.
Vraag 15
Tevens vragen deze leden of Nederland zich binnen de EU ook
kan inzetten voor een Europese inzet voor het versnellen van
regelgeving in de ruimte en met betrekking tot het ruimtedomein.
Welke kansen ziet de Minister voor de Nederlandse ruimtevaartsector met betrekking tot de Europese ruimte ambities?
Antwoord
De Europese ruimte ambities leiden inderdaad tot kansen voor de
Nederlandse ruimtevaartsector. Via het Netherlands Space Office en ESA
zijn Nederlandse kennisinstellingen en bedrijven betrokken bij de EU
ruimtevaartmissies in het kader van het Galileo en Copernicusprogramma. Ook nieuwe ruimtevaartprogramma’s van de EU, zoals
ruimtevaartonderdeel van het European kwantum Communication
Infrastructure initiatief (EuroQCI), biedt kansen voor bijvoorbeeld TNO en
Nederlandse bedrijven. Voor deze nieuwe infrastructuur zijn complexe
onderdelen nodig, waarvoor Nederlandse partijen expertise gaan leveren.
Nederland zet zich, ook in EU-verband, in voor het multilaterale (VN)
proces om via een stapsgewijze benadering het bestaande normatieve
kader te versterken, eventueel via aanvullende, bindende internationale
juridische afspraken over verantwoord gedrag in de ruimte (via AVVN
resolutie 75/36).
Vraag 16
De leden van de CDA-fractie maken zich grote zorgen over de
oplopende spanningen aan de Russisch-Oekraïense grens. Deze
leden vragen de Minister op welke wijze de EU wordt betrokken
bij gesprekken tussen Rusland en de VS over Europese veiligheid.
Tevens vragen deze leden hoe het kabinet ervoor wil zorgen dat
belangen van Europese landen voldoende worden gediend.
Wanneer geldt een Russische actie volgens het kabinet als
«verdere agressie?» Ook vragen deze leden of er tijdens de
Europese Raad van 16 december jl. scenario’s zijn besproken
waarin de EU overgaat tot het instellen van verdere sancties
tegen Rusland. Zo ja, is er overeenstemming bereikt over rode
lijnen? Daarnaast vragen deze leden hoe de Minister de Russische
voorstellen voor een nieuwe Europese veiligheidsarchitectuur
beoordeelt. Tot slot vragen de leden van de CDA-fractie hoe de
Minister de eis van het Europees parlement om uitsluiting van
SWIFT op te nemen in een eventueel sanctiepakket beoordeelt.
Antwoord
Het kabinet deelt de zorgen van de CDA-fractie. Het onderwerp zal ook
besproken worden tijdens deze informele Raad Buitenlandse Zaken
Defensie. De EU en de NAVO volgen de ontwikkelingen aan de grens
tussen Oekraïne en Rusland nauwgezet, en hebben hier ook nauw contact
over. Beide werken, binnen hun mandaat en mogelijkheden, aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-28, nr. 233

11

verschillende maatregelen om eventuele verdere Russische agressie
richting Oekraïne af te schrikken.
Wanneer de situatie daar aanleiding toe geeft zullen verdere stappen
genomen worden, afhankelijk van de exacte situatie. Daarvoor zal o.a.
politiek draagvlak en overeenstemming nodig zijn, hetgeen zal afhangen
van de precieze situatie. Het draagt niet bij aan de afschrikking of
de-escalatie van de huidige situatie om publiekelijk te speculeren over de
exacte definitie van agressie en de precieze grens voor welk ingrijpen.
Conform de motie van het lid Brekelmans c.s.3, zet Nederland zich actief in
binnen EU-kader om een geloofwaardig en zwaar pakket afschrikwekkende maatregelen voor te bereiden. Daarbij is het van belang om alle
opties op tafel te houden. Wat betreft SWIFT is duidelijk dat het uitsluiten
van Rusland van SWIFT verstrekkende gevolgen heeft, zowel voor het
mondiale financiële systeem als voor de Russische economische positie
en die van al haar burgers en bedrijven. Op de precieze aard van
mogelijke sancties die worden overwogen kan op dit moment echter nog
niet verder worden ingegaan.
De voorstellen voor een nieuwe «veiligheidsarchitectuur» die Rusland
publiekelijk heeft gedeeld in twee ontwerpverdragen met de NAVO en de
VS, staan haaks op het principe van soevereiniteit en druisen in tegen de
uitgangspunten waarop de Europese veiligheidsordening sinds de
Helsinki Slotakte is gebaseerd. De ontwerpverdragen zullen nog nader
met bondgenoten besproken worden.
Vraag 17
Het jaarlijkse rapport van het Europees Defensie Agentschap
(EDA) laat zien dat Europese defensie-investeringen in 2020 zijn
toegenomen, maar dat gezamenlijke investeringen op het laagste
niveau zijn sinds 2005 (het jaar waarin EDA begon met dataverzameling). Dit baart de leden van de CDA-fractie zorgen. Deze leden
vragen de Minister hoe hij verklaart dat, ondanks de vele initiatieven die sinds 2016 zijn genomen om Europese defensiesamenwerking te versterken, de gezamenlijke investeringen zich op een
dieptepunt bevinden. Daarnaast vragen deze leden de Minister of
hij verwacht dat samenwerking in het kader van het Europees
Defensiefonds hier verandering in zal brengen.
Antwoord
Zie het antwoord bij vraag 9.
Vraag 18
Ook zijn deze leden benieuwd naar de gevolgen die de EU
taxonomie heeft voor de defensie-industrie. Zij vragen wat de
inzet van het kabinet ten aanzien van de toegang van defensiebedrijven tot (duurzame) financiering is.
Antwoord
Zie het antwoord bij vraag 10.

3

Kamerstuk 21 501-02, nr. 2433.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-28, nr. 233

12

Vraag 19
Voorts vragen de leden van de CDA-fractie wat het krachtenveld
in de Raad op het gebied van duurzaamheidsambities en defensiefinanciering is.
Antwoord
Zie het antwoord bij vraag 11.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-28, nr. 233

13