Evaluatie Subsidieregeling Thorbecke Leerstoel

Samenstellers:
Magdeleen Sturm
Harm Wilzing
Ons kenmerk: A18BZK-028
augustus 2018
Onderzoek in opdracht van: Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

LYSIAS ADVIES B.V.
SOESTERWEG 310d
3812 BH AMERSFOORT

TEL. +31 33 464 70 70
WWW.LYSIASGROUP.COM

IBAN NL18 ABNA 0574 2170 53
K.V.K. 30166304
BTW NUMMER 809282471

Evaluatie Thorbecke Leerstoel

INHOUD
1

2

3

Blz.

Inleiding ........................................................................................................ 1
1.1

Opdracht evaluatie subsidieregeling Thorbeckeleerstoel ........................ 1

1.2

Werkwijze ............................................................................................. 1

Bevindingen .................................................................................................. 3
2.1

Inleiding ............................................................................................... 3

2.2

Korte beschrijving van de leerstoel ........................................................ 3

2.3

Kaders en sturing ................................................................................. 4

2.4

Activiteiten en output ............................................................................ 6

2.5

Middelen .............................................................................................. 8

2.6

Effecten ................................................................................................ 9

Conclusies en aanbevelingen ....................................................................... 10
3.1

Beantwoording onderzoeksvragen ........................................................ 10

3.2

Aanvullende conclusies ........................................................................ 11

3.3

Aanbevelingen ..................................................................................... 12

1

Inleiding

1.1

Opdracht evaluatie subsidieregeling Thorbeckeleerstoel

Sinds 1988 is de Stichting Professor Mr. J.R. Thorbecke Leerstoel (verder de
Thorbecke leerstoel of kortweg leerstoel) gevestigd aan de Universiteit Leiden, nada t
zij door het ministerie van BZK aan de VNG is geschonken, ter gelegenheid van het
75-jarig bestaan. De reden dat de leerstoel er kwam, was dat er op universiteiten
weinig aandacht werd geschonken aan de gemeente als bestuurlijk, politiek en
juridisch systeem, terwijl dat in het licht van de bestuurlijke decentralisatie wel nodig
werd geacht.
De huidige subsidieregeling voor deze leerstoel is vastgesteld op 17 september 2014
en vervalt per 1 januari 2019. Daarom moet de minister , conform de Awb, besluiten of
de subsidieregeling wordt verlengd of gewijzigd. Omdat minimaal eens in de vijf jaar
een verslag moet worden gepubliceerd over de doeltreffendheid en de effecten van de
subsidie, dat wordt voorgelegd aan de Tweede Kamer , wordt de subsidieregeling in
2018 geëvalueerd. Deze evaluatie ligt nu voor.
Het ministerie van BZK heeft de volgende evaluatievragen geformuleerd:
• Hoe zijn de subsidiegelden die op grond van de subsidieregeling stichting
Thorbeckeleerstoel aan de stichting zijn toegekend, de afgelopen vier jaar
besteed?
• Hoe doeltreffend is de subsidieregeling de afgelopen jaren geweest , wat zijn de
effecten (outcome en output) in de praktijk en welke waardering geven de
stakeholders aan die effecten?
• Hoe wordt er sturing gegeven op de uitvoering van de subsidieregeling, hoe
functioneert dat sturingskader in de praktijk en hoe toereikend vinden de
stakeholders die sturing?
1.2

Werkwijze

Documentenanalyse en semigestructureerde interviews vormen de methodologische
basis van de bevindingen in dit onderzoek. Met de opdrachtgever is bij de start een
evaluatiekader vastgesteld, met daarin opgenomen een aantal normen voor de
beoordeling van de prestaties van de leerstoel, dat is weergegeven in het bijgevoegde
onderzoekmodel op de volgende pagina. Dit evaluatiekader is gebruikt om de
bevindingen te wegen.
Voor de documentenanalyse, waarmee de ontwikkeling van de leerstoel in kaart is
gebracht, is gebruik gemaakt van het materiaal dat is ontvangen van de leerstoel en
andere bronnen. De documentenanalyse diende ook als waardevolle input voor de
interviewfase. De gesprekspartners voor de semigestructureerde interviews zijn in
overleg met de opdrachtgever bepaald; zij kregen voorafgaand aan de interviews een
gespreksleidraad
toegestuurd.
De
analysefase
begon
al
tijdens
de
documentenanalyse, en liep tijdens het vervolg van het onderzoek door. Door het
verweven van deze analysefase met de uitvoering van het onderzoek, was het mogelijk
om tussentijdse bevindingen te checken tijdens of na de interviews.

1

2

2

Bevindingen

2.1

Inleiding

In dit hoofdstuk beschrijven we de bevindingen op basis van documentstudie (voor
een overzicht zie bijlage 2) en de interviews (overzicht gesprekspartners in bijlage 3).
We hanteren op hoofdlijnen de indeling van het evaluatiekader.
2.2

Korte beschrijving van de leerstoel

De leerstoel is een cadeau van het ministerie van BZK aan de VNG, voor het 75 -jarig
bestaan van de VNG in 1987. De reden voor oprichting van de leerstoel was, zoals
vastgelegd in de statuten, de volgende: 'Door de Nederlandse universiteiten wordt
geen structurele aandacht geschonken aan de gemeente als bestuurlijk, politiek en
juridisch systeem. De noodzakelijke bestuurlijke decentralisatie heeft tot gevolg dat
bedrijfsleven, werknemersorganisaties en anderen zich meer dan in het verleden
zullen moeten richten op gemeenten, waardoor de behoefte aan inzicht in het
functioneren zal groeien.’
De leeropdracht voor de leerstoel is de volgende: ’De vanwege de Stichting te
benoemen hoogleraar zal onderwijs geven en onderzoek doen resp. bevorderen op
het gebied van de leer van de gemeente als bestuurlijk, politiek en juridisch systeem,
zulks in overeenstemming met de Faculteit.’
De leerstoel is gevestigd aan de Universiteit Leiden, faculteit der Rechtsgeleerdheid,
vakgroep staats- en bestuursrecht. Sinds 1987 hebben vier hoogleraren de leerstoel
bekleed, namelijk prof. mr. W. (Wim) Konijnenbelt, prof. dr. W. (Wim) Derksen, prof.
mr. J.W.M. (Hans) Engels en, sinds april 2014, prof. dr. mr. M.J (Job) Cohen. De
huidige leerstoelhouder is benoemd per 1 april 2014 voor een periode van vier jaar,
met een tijdelijke verlenging in 2018 om te kunnen voorzien in een goede opvolger.
De leerstoel wordt gefinancierd door het ministerie van BZK, met een subsidie van
€110.000,- per vier jaar. Een aantal jaren heeft het IPO via de kring van
provinciesecretarissen meegefinancierd, maar daarover is geen structurele afspraak
vastgelegd.
Het stichtingsbestuur is eindverantwoordelijk voor de leerstoel. De leden van dit
stichtingsbestuur zijn in juni 2018: drs. Henri Lenferink (voorzitter, burgemeester
Leiden), dr. Rogier van der Wal (secretaris/penningmeester, VNG), dr. Kees Breed
(VNG), mr. Margreeth Hordijk (BZK), prof. mr. Willemien den Ouden (Universiteit
Leiden), prof. mr. Jaap Polak (Universiteit Leiden / Raad van State).
De Leidse Universiteit is verantwoordelijk voor -de sturing op- de wetenschappelijke
prestaties van de leerstoelhouder. Er is een curatorium dat statutair bestaat uit vier
personen die namens de Leidse universiteit toezicht houden op de leerstoel. Het
curatorium wordt benoemd door het stichtingsbestuur, waarbij twee l eden zijn
benoemd op bindende voordracht van de faculteit Rechtsgeleerdheid. Formeel
verantwoordt de leerstoelhouder zich via het Curatorium aan het stichtingsbestuur.

3

Leden van het curatorium waren op het moment van de evaluatie prof. mr. Willemien
den Ouden, prof. mr. Jaap Polak (beiden ook lid van het stichtingsbestuur) en prof. dr.
Bernard Steunenberg (Universiteit Leiden/Bestuurskunde).
2.3

Kaders en sturing

2.3.1 Formele afspraken
De afspraken over de leerstoel zijn vastgelegd in de subsidieregeling , het kaderbesluit
BZK-subsidies, de statuten en het reglement van de leerstoel. De kaders geven
inhoudelijk weinig richting, behoudens de formulering van de leeropdracht. Die
leeropdracht is duidelijk leidend voor de werkzaamheden van de leerstoel en ook v oor
de sturing door stichtingsbestuur en Leidse universiteit. De leeropdracht is in de
afgelopen periode verbreed: van gemeente naar decentrale overheid, zodat ook
provincies en regio’s nadrukkelijk onderwerp van onderzoek kunnen zijn . Dit is gemeld
bij de start van Job Cohen als Thorbeckehoogleraar: “ Deze opdracht is onlangs
uitgebreid naar de provincie, waarmee het centrale thema is verbreed naar lokaal en
midden bestuur”1, maar dit is nog niet geformaliseerd in de leeropdracht, die nog
steeds vermeldt dat het gaat om de gemeente als bestuurlijk, politiek en juridisch
systeem.
De voornaamste momenten van contact tussen bestuur, curatorium en
leerstoelhouder, zijn de bestuursvergaderingen. Tweemaal per jaar v indt er een
bestuursvergadering plaats waarin het stichtingsbestuur, het curatorium en de
leerstoelhouder bij elkaar komen. Het jaar 2016 vormt hierop een uitzondering – er
vonden
in
dit
jaar
geen
bestuursvergaderingen
plaats.
Hoewel
de
bestuursvergaderingen het zwaartepunt vormen in de verbinding tussen de drie
partijen, was er tussen de bestuursvergaderingen ook op andere manieren contact,
bijvoorbeeld tijdens inhoudelijke bijeenkomsten.
De Universiteit Leiden heeft de eisen die zij stelt aan bijzonder hoogleraren in de
afgelopen jaren aangescherpt. De Universiteit stelt eisen aan de monitoring door het
curatorium en aan de benoemingsprocedure, met daarin een rol voor het college van
decanen bij het vaststellen van de profielschets en de benoeming. Dit heeft nog niet
geleid tot een formele aanpassing van de wijze van sturing op de leerstoel.
2.3.2 Toepassing kaders en afspraken
Bestuur en leerstoelhouder zijn het erover eens dat de kaders voor de uitvoering van
taken, zoals een sturingskader, sturingsfilosofie en kaders voor het bepalen van
onderwerpen waarnaar onderzoek wordt gedaan, niet beperkend moeten zijn voor de
leerstoelhouder. Een belangrijk moment waarop sturing plaatsvindt, is het opstellen
van de profielschets en de benoeming van de leerstoelhouder.
Na de aanstelling vindt de sturing vooral plaats tijdens de bestuursvergaderingen, die
overwegend een evaluerend en vooruitkijkend karakter hebben.

1https://www.universiteitleiden.nl/nieuws/2014/03/job-cohen-benoemd-tot-bijzonder-

hoogleraar-thorbecke-leerstoel

4

Er is een gewaardeerde werkwijze ontstaan waarin bestuur, curatorium en
leerstoelhouder in samenspraak de koers en inhoud van de leerstoel bepalen. De
leerstoelhouder heeft daarin het voortouw, het bestuur en curatorium treden vooral op
als sparringpartner.
Uit het onderzoek komt naar voren dat de kaders en afspraken in de praktijk niet altijd
consequent worden toegepast. We geven drie voorbeelden. Als eerste is in diverse
uitingen van de leerstoel, bijvoorbeeld bij de benoeming van Job Cohen, gemeld dat
de leeropdracht is uitgebreid naar de provincie, waarmee de leerstoel zich richt op
decentraal bestuur. Dit is echter niet formeel aangepast in de leeropdracht noch
statuten.
Een tweede voorbeeld is de benoemingsperiode van de leerstoelhouders. Formeel
worden de leerstoelhouders benoemd voor een periode van vijf jaar. In de praktijk is
er echter sinds de oprichting geen enkele leerstoelhouder geweest die voor een termijn
van vijf jaar de leerstoel heeft bekleed. Hierbij kan worden opgemerkt dat
leerstoelhouder Hans Engels gedurende zijn derde periode is gestopt, waardoor zijn
periode als leerstoelhouder geen veelvoud van vijf is. Voor de huidige leerstoelhouder
Job Cohen werd gekozen voor een periode van vier jaar, vanwege het bereiken van
de 70-jarige leeftijd in oktober 2017.
Het derde voorbeeld van een kader dat niet precies gehanteerd wordt, is de
samenstelling van het stichtingsbestuur. Hierover staat in de statuten: “Het bestuur
bestaat uit negen natuurlijke personen, deskundigen op het gebied van de lagere
overheden. De bestuurders worden benoemd door het bestuur en wel als volgt: acht
bestuurders op voordracht van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, en een
bestuurder op voordracht van de Stichting Het Leids Universiteits -Fonds (LUF).”
Wij stellen vast dat niet alle negen mogelijke plekken in het bestuur zijn gevuld.
Daarnaast constateren wij dat geen sprake is van een voordracht van de VNG, en dat
ook geen sprake is van een benoeming op voordracht van het LUF . In de praktijk
bestaat het bestuur uit een vertegenwoordiging van alle belanghebbenden (VNG, BZK,
IPO, Universiteit Leiden). Bestuur en curatorium vergaderen samen, waardoor geen
scherp onderscheid gemaakt kan worden tussen beide rollen.
Overigens moet worden opgemerkt dat - hoewel de statuten en reglementen naar de
letter niet worden gevolgd - dit in de praktijk niet tot problemen leidt.
2.3.3 Samenspel tussen betrokken partijen
Het samenspel tussen VNG, BZK, IPO, Universiteit Leiden en stichtingsbestuur is niet
uitgekristalliseerd. Voor VNG, BZK en IPO geldt dat in de afgelopen periode sprake is
geweest van veel wisselingen in de deelname in het bestuur, waardoor de sturing een
wat fragmentarisch karakter kent. Ook de wijze waarop het curatorium invulling geeft
aan zijn rol, is gedurende deze periode niet altijd volledig uit de verf gekomen, onder
meer door onderbezetting.
We constateren bij VNG en -vooral- IPO dat de leerstoel ook -naast initiatiefnemer
voor onderzoek vanuit de wetenschappelijke leeropdracht- wordt gezien als
“opdrachtnemer” voor specifiek onderzoek op verzoek, als dat past binnen de
leeropdracht.

5

Vooral het IPO is teleurgesteld over de manier waarop daarin is voorzien in de
afgelopen periode en heeft daarom zijn financiële bijdrage aan de lee rstoel tijdelijk
opgeschort.
Bestuur en curatorium zien dit anders: de leerstoelhouder heeft de vrijheid om – in
overleg met het bestuur – zijn eigen onderzoeksthema’s te kiezen en uitvoering te
geven aan het verdere takenpakket 2. Daarbij geldt dat de facto de universitaire kaders
en uitgangspunten bepalend zijn voor de speelruimte van de leerstoel.
2.4

Activiteiten en output

Het takenpakket van de leerstoelhouder vloeit voort de leeropdracht. De
leerstoelhouder wordt geacht relevant onderzoek te doen, uitvoering te geven aan
onderwijstaken, lezingen te geven en lid te zijn van de redactie van Bestuurswetenschappen.
De Thorbeckeleerstoelhouder heeft aan alle onderdelen van het takenpakket zichtbaar
uitvoering gegeven. De tijdlijn in bijlage 1 maakt dat inzichtelijk. Behaalde resultaten
zijn onder te verdelen in wetenschappelijke publicaties, lezingen, begeleiden van
promovendi, het geven van (gast)colleges, opinieartikelen, het begeleiden van
discussies en de organisatie van twee symposia. De beschikbare tijd voor de leerstoel
(0,2 fte) maakt dat de leerstoelhouder moet woekeren met zijn tijd om aan alle
gewenste activiteiten invulling te geven.
Informatie over de prestaties van de leerstoel is op alle onderdelen beschikbaar, zij
het beknopt. Over elk jaar (in eerste instantie per academisch jaar, per 2017 per
kalenderjaar) is door de leerstoelhouder een overzicht opgesteld van de uitgevoerde
activiteiten per onderdeel, in de vorm van een jaarverslag. Jaarplannen worden niet
gemaakt door de leerstoelhouder, met uitzondering van 2017. De leerstoelhouder
geeft elk jaar in een bestuursvergadering een mondelinge toelichting op de plannen
voor het komende jaar.
Wat de leerstoelhouder heeft gedaan, wordt over het algemeen gewaardeerd. De
leerstoel is meer zichtbaar geworden in het lokaal bestuur ten opzichte van de vorige
periode. Met name in de binnenste kring betrokkenen rondom de leerstoelhouder wordt
aangegeven dat de prestaties relevant en zichtbaar zijn. Kanttekeningen die zijn
gemaakt, betreffen vooral het wetenschappelijk gehalte en onvoldoende specifieke
gerichtheid op juridische vraagstukken van het decentraal bestuur. Maar
gesprekspartners snappen overwegend goed dat er een keus is gemaakt voor meer
zichtbaarheid in het openbaar bestuur en minder inhoudelijk wetenschappelijke
gerichtheid. Bij mensen die wat meer op afstand staan, was het soms niet geheel
duidelijk of de leerstoelhouder vanuit zijn leerstoelhouderschap een activiteit uitvoerde
of vanuit een van zijn andere rollen of zijn bekendheid in het openbaar bestuur.

2 Uiteraard is het ook voor IPO en VNG een gegeven dat de leerstoel geen ‘opdrachtrelatie’

inhoudt en dat wetenschappelijke onafhankelijkheid voorop staat. Maar in de aankomende
leeropdracht zouden zij graag explicieter bezien hoe het programma van de leerstoel
aansluit bij thema’s die zij als zeer relevant zien voor het bestuurlijk, politiek en juridisch
systeem van de decentrale overheden.

6

2.4.1 Onderwijs
Het verzorgen van onderwijs heeft invulling gekregen door binnen en buiten de
faculteit verschillende colleges, o.a. Honours Classes, en practica te verzorgen. De
huidige leerstoelhouder heeft het verzorgen van onderwijs ingevuld met het geven van
interdisciplinair onderwijs. De vorige leerstoelhouder vulde dit in door het geven van
het vak Gemeenterecht, dat na zijn vertrek niet meer wordt gedoceerd. Het stoppen
daarvan wordt door sommigen beschouwd als een gemis.
Voor de huidige leerstoelhouder was het echter onhaalbaar om dit vak te blijven geven ,
gezien zijn profiel, de gewenste combinatie met de andere activiteiten om de
zichtbaarheid van de leerstoel te vergroten en de wensen vanuit de universiteit om bij
te dragen aan onderwijs in andere vakken.
2.4.2 Onderzoek
De leerstoelhouder heeft gedurende de afgelopen jaren op verschillende manieren een
bijdrage geleverd aan onderzoek: door zelf onderzoek te doen, door deelname aan
promotiecommissies en door de begeleiding van een promovendus. De
leerstoelhouder heeft verschillende wetenschappelijke en opinierende publicaties op
zijn naam staan.
Er is regelmatig sprake van inzet van derden (wetenschappers van andere
universiteiten) in relatie tot de Thorbeckeleerstoel om zoveel m ogelijk impact te
genereren. Dit wordt gewaardeerd. Een goed voorbeeld hiervan is het onderzoek naar
de G1000. Formeel zijn er geen afspraken vastgelegd over deze inzet van derden. D e
samenwerking is daarmee sterk verbonden aan de persoon van de leerstoel houder.
Research fellows doen onderzoek en vervullen een belangrijke functie in de
continuïteit van de leerstoel, en daarnaast ook in de inbedding ervan in de Universiteit
Leiden. Betrokkenen zien dit als een positieve ontwikkeling.
2.4.3 Thorbeckekring
De Thorbeckekring is een gezelschap van wetenschappers op het gebied van lokaal
bestuur, met de leerstoelhouder als voorzitter, opgezet door de vorige leerstoelhouder.
BZK vervult hiervoor de secretariaatsrol. Het voorzitterschap van de Thorbeckekring
heeft de laatste jaren weinig invulling gekregen. BZK heeft in 2016 een evaluatie
uitgevoerd van de Thorbeckekring. Daarin werd waardering uitgesproken voor de kring
vanwege de netwerkfunctie en de door de kring versterkte inbedding van de leerstoel
binnen BZK, maar ook is vastgesteld dat de opkomst te wensen overliet en dat de
beleidsgerichtheid groter kon. Er is eerst door BZK en later door het stichtingsbestuur
een aanzet gedaan tot een doorontwikkeling van de Thorbeckekring, met een
zichtbaarder profiel, een vastere structuur en jaarlijkse bijeenkomsten met thema’s die
multidisciplinair worden uitgewerkt. Deze revitalisering is tot op heden nog niet
succesvol.
2.4.4 Overige activiteiten
De leerstoelhouder heeft, naast het geven van onderwijs en doen van onderzoek,
zichtbaar invulling gegeven aan zijn rol door onder meer het geven van lezingen, twee
Thorbeckesymposia, scriptiebegeleiding en het lidmaatschap van de redactie van

7

Bestuurswetenschappen. Breed gewaardeerd is ook het initiatief dat is ontstaan rond
de Thorbeckeleerstoel om te komen tot een boek over de geschiedenis van de
gemeenteraad en de deelname van Job Cohen aan de redactie van het boek. Het boek
De Gemeenteraad - Ontstaan en ontwikkeling van de lokale democratie verscheen
rond de gemeenteraadsverkiezingen in 2018 en kreeg veel publiciteit, die ook afstraalt
op de leerstoel.
2.5

Middelen

2.5.1 Subsidie BZK
De Thorbecke leerstoel wordt gefinancierd door het Ministerie van BZK. Per vier jaar
ontvangt de leerstoel een bedrag van € 110.000,-, uitbetaald in termijnen. In 2012 gaf
het ministerie van BZK een beschikking voor de jaren 2013 en 2014 (€ 50.000, - in
totaal, € 25.000,- per jaar). In 2013 is dit bedrag gecorrigeerd, naar € 27.500 per jaar.
Het ministerie van BZK heeft in 2014 een bedrag toegekend va n € 110.000,-. Dit
bedrag is in twee termijnen uitbetaald; in 2014 (voor 2015 en 2016) en in 2016 (voor
2017 en 2018). In de financiële jaaroverzichten van de Thorbecke leerstoel is
beschreven hoe deze middelen worden verdeeld over de verschillende activiteiten.
2.5.2 Bijdrage IPO
Naast de subsidiebijdragen van het ministerie van BZK, ontving de Thorbecke
Leerstoel twee keer een bijdrage van het IPO (Kring van Provinciesecretarissen). In
2012 is een bijdrage ontvangen van € 30.000,- (voor de jaren 2012-2014) en in 2016
ontving de leerstoel eveneens een bijdrage van € 30.000, -. De Kring van
Provinciesecretarissen staat positief tegenover continuering van de financiële bijdrage
in een volgende periode, er van uitgaande dat er in de leeropdracht voor die periode
aandacht is voor onderwerpen die voor de provincies relevant zijn.
2.5.3 Overige middelen
Naast de bijdragen van het ministerie van BZK en IPO zijn er a dditionele middelen (bv
voor onderzoek of symposia) die (mede) verworven door de leerstoelhouder, ten
behoeve van werkzaamheden die een relatie hebben met de leerstoel . Voorbeelden
hiervan zijn onderzoeksgelden voor de evaluatie van de G1000 en de bekostiging van
een aio die als research fellow is verbonden aan de leerstoel.
2.5.4 Verslaglegging
Voor de Thorbecke Leerstoel wordt een rekening-courant overzicht bijgehouden van
de inkomsten en de uitgaven. Officiële jaarrekeningen worden niet specifiek voor de
leerstoel opgesteld. Wel maakt de leerstoel onderdeel uit van de totale jaarrekening
van de VNG.
Uit de financiële overzichten blijkt dat de middelen voor het grootste deel zijn besteed
aan de aanstelling van de leerstoelhouder en daarnaast aan activiteiten (bv symposia)
die in lijn zijn met de doelstellingen van de leerstoel.

8

2.6

Effecten

De keuzes die de Thorbeckeleerstoel heeft gemaakt, door zich te concentreren op “de
4 e D” (over het instellen van een deliberatieve peiling), zijn relevant geweest in het
licht van de maatschappelijke ontwikkelingen. Die keuze werd beargumenteerd
doordat met de decentralisaties de betekenis van de gemeente voor de burger steeds
groter is geworden en daarmee de betrokkenheid van de burger bij die gemeente ook
des te urgenter. Het onderzoek naar (de impact van) de G1000 was een goede keuze
in het licht van de maatschappelijke ontwikkelingen. Wel moet hierbij worden
aangetekend dat initieel (in 2015) volgens de gesprekspartners meer sprake was van
inhoudelijke vernieuwing dan de afgelopen jaren. Dat komt ook doordat een onderzoek
naar regionalisering door een promovendus, als nieuw onderzoeksthema, niet van de
grond is gekomen, ondanks inspanningen.
De academische verdieping en specifieke kennis van het gemeenterecht wordt door
sommigen gemist. Vooral BZK en wetenschappers uit het staats- en bestuursrecht
benadrukken dit punt. De vakgroep staats- en bestuursrecht van de Universiteit Leiden
herkent dit en heeft hierin –deels- voorzien door het aanwijzen van research fellows ,
die zijn verbonden aan de leerstoel(houder).
De geïnterviewden zijn het erover eens dat de leerstoelhouder erin is geslaagd de
Thorbeckeleerstoel meer op de kaart te zetten. Hij heeft daarvoor zijn netwerk in het
openbaar bestuur benut, en als verbindend persoon de samenwe rking gezocht met
andere wetenschappers. Zijn bekendheid met de universitaire wereld, en de
“productielogica” van universiteiten, hebben daarbij in zijn voordeel gewerkt. De
leerstoelhouder heeft onderzoekers binnen en buiten de vakgroep en Leidse
universiteit aan zich weten te binden, en daarmee “een hefboom” weten te creëren .
Het onderzoek naar de G1000 en het boek over de Geschiedenis van de
Gemeenteraad zijn hiervan aansprekende voorbeelden. Een kanttekening is dat de
zichtbaarheid van de leerstoelhouder voor BZK is afgenomen en dat het IPO vindt dat
de bijdrage aan onderwerpen in relatie tot de provincie onvoldoende uit de verf is
gekomen.

9

3

Conclusies en aanbevelingen

In dit hoofdstuk worden de onderzoeksvragen beantwoord, en presenteren wij onze
conclusies en aanbevelingen. In de beantwoording van de ondervragen is een deel
van de conclusies opgenomen. Aanvullend daarop is een aantal conclusies
geformuleerd die niet direct betrekking hebben op de onderzoeksvragen, maar die wel
relevant zijn.
We merken op dat de beantwoording van de onderzoeksvragen sterk leunt op de
waardering van de leerstoel(houder) door betrokken partijen. Dit is passend omdat de
effectiviteit van de leerstoel daar ook door wordt bepaald.
3.1

Beantwoording onderzoeksvragen

1

Hoe zijn de subsidiegelden die op grond van de subsidieregeling stichting
Thorbeckeleerstoel aan de stichting zijn toegekend de afgelopen vier jaar
besteed?
De middelen van BZK zijn besteed in lijn met de leeropdracht en doelstelling van
de leerstoel.

2

Hoe doeltreffend is de subsidieregeling de afgelopen jaren geweest en wat zijn
de effecten (outcome en output) in de praktijk en welke waardering geven de
stakeholders aan die effecten?
De leerstoel heeft op een goede manier invulling gegeven aan de leeropdracht,
door de keuze van onderwerpen en door de wijze waarop de leerstoelhouder
uitvoering heeft gegeven aan zijn werkzaamheden. De leerstoel(houder) wordt
daarin gewaardeerd.
De leeropdracht heeft een bredere invulling gekregen, doordat de leerstoel zich
nu richt op decentrale overheden, in plaats van uitsluitend gemeenten. Dat is
een ontwikkeling die goed aansluit bij de ontwikkelingen in het openbaar
bestuur. Deze bredere invulling is nog niet geformaliseerd.
Met de benoeming van professor Job Cohen is gekozen voor een andere
invulling van de leerstoel, met een leerstoelhouder die zijn sporen in het
openbaar bestuur heeft verdiend -en in de academische wereld- om daarmee de
leerstoel meer zichtbaar te maken. Deze keuze heeft het gewenste effect
gesorteerd.
De afgelopen jaren is geïnvesteerd in een steviger inbedding van de leerstoel in
de vakgroep Staats- en bestuursrecht, met research fellows en een bijdrage aan
verschillende onderwijsprogramma’s. Dit werpt ook zijn vruchten af in de wetenschappelijke- productie van de leerstoel.
In de afgelopen jaren is de leerstoelhouder erin geslaagd om additionele
middelen te verwerven voor de uitvoering van de leeropdracht, o.a. voor een
promovendus. Dit resulteert in meer impact voor de leerstoel.

10

De enige kanttekening betreft de geringe juridisch-wetenschappelijke diepgang
van de leerstoel, maar deze is verklaarbaar door de gemaakte keuze voor deze
leerstoelhouder en de beperkte tijd die beschikbaar is voor de leerstoel.
De Thorbeckekring kan een waardevolle aanvulling zijn op de leerstoel, maar
functioneert in de praktijk niet zo, vooral door tegenvallende opkomst.
3

Hoe wordt er sturing gegeven op de uitvoering van de subsidieregeling, hoe
functioneert dat sturingskader in de praktijk en hoe toereik end vinden de
stakeholders die sturing?
Het stichtingsbestuur heeft de primaire verantwoordelijkheid voor de leerstoel,
en niet de verschillende belanghebbende partijen. In de actuele samenstelling
van het stichtingsbestuur zijn de bij de leerstoel betrok ken partijen VNG, BZK,
IPO en Universiteit Leiden vertegenwoordigd. Het werkt goed dat de het bestuur
is samengesteld uit vertegenwoordigers van de verschillende belanghebbenden
bij de leerstoel.
De voornaamste sturing op de activiteiten van de leerstoelhouder komt voort uit
de kaders van de universiteit voor bijzondere leerstoelen en de keuzen die
worden gemaakt in de vakgroep Staats- en Bestuursrecht over onderzoek en vooral- onderwijs. Het stichtingsbestuur treedt op als sparringpartner voor de
leerstoelhouder en denkt actief mee over actuele opgaven bij decentrale
overheden, die vragen om ontwikkeling en toepassing van wetenschappelijke
kennis door de leerstoelhouder.
VNG, BZK, IPO en het curatorium hebben in de afgelopen periode niet optimaal
invulling gegeven aan hun bestuurlijke rol en daardoor is geen sprake van
optimale synergie tussen de doelstellingen van de bij de leerstoel betrokken
partijen en de activiteiten van de leerstoel. De continuïteit en aanwezigheid bij
bestuursvergaderingen is in de afgelopen jaren vaak niet voldoende geweest.
Wij stellen vast dat alle genoemde partijen voornemens zijn die deelname voor
de komende periode weer goed te regelen en daartoe inmiddels ook stappen
hebben gezet. Daarmee kan het bestuur zijn rol dan ten volle waarmaken.
Er is sprake van onduidelijkheid en deels irreële verwachtingen bij
belanghebbenden (VNG, BZK, IPO) over de aansturing van de leerstoel en hun
verantwoordelijkheden en sturingsmogelijkheden. De gedachte dat de
leerstoelhouder ook werkzaamheden kan verrichten als ‘opdrachtnemer’ van
belanghebbende (en financierende) partijen berust op een misvatting, gezien de
statutaire afspraken die hierover zijn vastgelegd en ook gezien de regels en
procedures die gelden bij de Leidse Universiteit te n aanzien van bijzondere
leerstoelen.

3.2

Aanvullende conclusies

Het bestuur van de stichting heeft in de afgelopen periode bewust gekozen voor een
invulling van de Thorbeckeleerstoel die meer praktijkgericht was en bedoeld om de
leerstoel meer zichtbaarheid en impact te geven. Die keuze heeft in de praktijk zijn
vruchten afgeworpen en wordt gewaardeerd.

11

Elke leerstoelhouder geeft op zijn eigen wijze inhoud aan de leerstoel op een manier
die past bij de dan spelende vraagstukken en tijdgeest. De invulling is derhalve voor
een belangrijk deel persoonsgebonden en tijdsgebonden. De focus van de leerstoel
sloot in de afgelopen periode goed aan bij de ontwikkelingen in het decentraal bestuur
en is nu -logischerwijze- weer aan herijking toe.
De afgesproken verbreding van de leerstoel naar provincies cq het decentraal bestuur
en de bestuurlijk-juridische thema’s die op regionaal en provinciaal niveau spelen, is
passend, maar niet formeel vastgelegd en heeft in de financiering, noch in de
producten die zijn opgeleverd voldoende invulling gekregen.
De inbedding van de leerstoel in de faculteit is versterkt . Dit is waardevol voor de
impact van de leerstoel, omdat daarmee wordt gecompenseerd voor de beperkte
omvang van de leerstoel van 1 dag per week. En omdat dit een aanvulling is op
aspecten van het profiel waaraan de leerstoelhouder minder invulling kan geven; het
is lastig de optimale balans te bewaken tussen wetenschappelijke kwaliteit en
diepgang, toegankelijk maken van ervaring in het decentraal bestuur door ond erwijs
en lezingen, mobiliseren van het netwerk en zichtbaarheid in het decentraal bestuur.
3.3

Aanbevelingen

1

Nu de leerstoel zich in de praktijk bezighoudt met decentrale overheden, en dit
ook past in de visie van stichtingsbestuur, BZK als financier van de leerstoel en
de Leidse Universiteit, VNG en IPO, verdient het aanbeveling dit ook formeel
vast te leggen in de leeropdracht en deze te verbreden naar decentrale
overheden als bestuurlijk, politiek en juridisch systeem.

2

Het verdient aanbeveling om bij de start van de nieuwe leerstoelhouder de
wensen en verwachtingen van de verschillende belanghebbenden met elkaar te
delen, afspraken te maken over de wijze waarop de sturing op de leerstoel
plaatsvindt en hierover regelmatig het gesprek te voeren.

3

VNG en IPO zijn beide bezig met het opstellen van een wetenschappelijke
agenda. Dit biedt kansen om de synergie tussen de agenda’s van VNG en IPO
en de leerstoel in de komende periode meer vorm te geven. Voorwaarde is dat
de bestuurlijke vertegenwoordiging dan op de goede wijze wordt ingevuld.

4

Het is raadzaam de statutaire bepalingen over het bestuur aan te passen aan
de gegroeide praktijk. Het stichtingsbestuur kan dan bestaan uit
vertegenwoordigers van VNG (2), BZK (1), IPO (1), Universiteit (2 leden van het
curatorium) en als voorzitter een lokale bestuurder. Het bestuur kan dan worden
aangevuld met wetenschappelijk onderlegde vertegenwoordigers uit het
decentraal openbaar bestuur (maximaal 2 leden).

5

De reglementen moeten worden aangepast aan de (nieuwe) eisen die de
Universiteit Leiden stelt aan bijzondere leerstoelen en de benoeming van
leerstoelhouders.

6

De leerstoel kan zich in de komende periode, voortbouwend en gebruikmakend
van het opgebouwde netwerk in openbaar bestuur en wetenschap, weer meer
focussen op wetenschappelijke verdieping. De inbedding in de faculteit, met

12

research fellows, biedt daarvoor goede aanknopingspunten. De leerstoelhouder
verdient – gezien de beperkte omvang van de aanstelling – ondersteuning om
wetenschappelijke kennis te ordenen en te ontsluiten, en daarmee in het
universitaire en bestuurlijke netwerk waarde toe te voegen.
7

De Thorbeckekring kan een nieuwe invulling krijgen als netwerk van
wetenschappers uit verschillende disciplines, die zich bezighouden met het
decentraal bestuur. De leerstoelhouder kan fungeren als verbinder in dit
netwerk, maar dient daartoe wel te kunnen beschikken over goede
ondersteuning.

8

Gezien de relevantie van het vakgebied en de hoge verwachtingen ten aanzien
van de verschillende activiteiten van de leerstoelhouder en de beperkte tijd die
beschikbaar is, is het de moeite waard te onderzoeken of er een mogelijkheid is
om de subsidie uit te breiden, om het mogelijk te maken om ook weer -meeronderwijs te geven.

13

Bijlage 1: tijdlijnen
Tijdlijn Thorbecke Leerstoel | De lange tijdlijn

1987
Oprichting Thorbecke
Leerstoel

1985

1990

1991-1992
Prof. Mr. W.
Konijnenbelt
bekleedt de leerstoel
1994-2000
Prof. Dr. W. Derksen
bekleedt de leerstoel

1995

2000

2002-2014
Prof. Mr. J.W.M. Engels
bekleedt de leerstoel

2005

2010

2014-2018
Prof. Mr. Dr.
M.J.Cohen bekleedt
de leerstoel

2015

2020

14

15

16

Bijlage 2: bronvermelding documentenanalyse
Statuten en Reglement
• Reglement Thorbecke leerstoel
• Statuten Thorbecke leerstoel
Financieel
• Subsidieregeling Thorbecke leerstoel
• Subsidieaanvraag Thorbecke leerstoel
• Begroting Thorbecke leerstoel 2014
• Begroting Thorbecke leerstoel 2015
• Begroting Thorbecke leerstoel 2016
• Begroting Thorbecke leerstoel 2017
• Begroting Thorbecke leerstoel 2018
• Kostendragerkaart Thorbecke leerstoel 2014
• Kostendragerkaart Thorbecke leerstoel 2015
• Kostendragerkaart Thorbecke leerstoel 2016
• Kostendragerkaart Thorbecke leerstoel 2017
• Saldobevestiging 2014
• Saldobevestiging 2015
• Saldobevestiging 2016
• Saldobevestiging 2017
Jaarstukken
• Jaarverslag Thorbecke leerstoel 2014-2015
• Jaarverslag Thorbecke leerstoel 2015-2016
• Jaarverslag Thorbecke leerstoel 2017
• Beleidsplan Thorbecke leerstoel 2017
Inhoudelijk
• Artikel 1 en drie decentralisaties (Job Cohen)
• Decentralisatie restauratie rijksmonumenten (Job Cohen)
• Hoofstuk 11, Raden en de burgemeesters (Cohen en Holla)
• G1000, ervaringen met burgertoppen (Job Cohen, co-auteur)
Thorbecke kring
• Evaluatie Thorbeckekring
• Opzet Thorbeckekring -voorstel (september 2016)
• Verslag Thorbeckekring 16 mei 2017
• Voorstel doorontwikkeling Thorbeckekring
Stukken bestuursvergaderingen
• Agenda bestuursvergadering 11 januari 2017
• Agenda bestuursvergadering 21 juni 2017
• Agenda bestuursvergadering 21 december 2017
• Agenda bestuursvergadering 5 april 2018
• Verslag bestuursvergadering 19 juni 2015
• Verslag bestuursvergadering 11 januari 2017
• Verslag bestuursvergadering 21 juni 2017
• Verslag bestuursvergadering 21 december 2017

17

•

Overzicht acties 2018 behorend bij agendapunt 4

Stukken IPO
• Thorbecke Leerstoel - voorstel samenwerkingsprogramma, IPO (19 april 2012)
• Voorstel: Thorbeckeleerstoel stoppen of gebruiken, IPO (13 augustus 2015)
Relevante wetsartikelen
• Artikel 4.10, Comptabiliteitswet. Horizonbepaling bij subsidieregelingen
• Artikel 4:24, Algemene Wet Bestuursrecht
• Artikel 21, Kaderbesluit BZK-subsidies

18

Bijlage 3: gesprekspartners
Interviews
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Bagchus, René. BZK, directeur DenB.
Binnema, Harmen. Universiteit Utrecht.
Boogaard, Geerten. Research fellow Thorbecke-leerstoel.
Cohen, Job. Leerstoelhouder.
Derksen, Wim. Voormalig leerstoelhouder.
Engels, Hans. Voormalig leerstoelhouder.
Hart, Paul ’t. Hoogleraar Bestuurs- en Organisatiewetenschap, Universiteit
Utrecht (VNG onderzoekstraject Succesvol Lokaal Bestuur) .
Hordijk, Margreeth. BZK, lid stichtingsbestuur.
Kriens, Jantine. Algemeen directeur VNG.
Lenferink, Henri. Burgemeester Leiden, voorzitter Stichtingsbestuur.
Menninga, Hester. IPO.
Nehmelman. Remco. Hoogleraar staats- en bestuursrecht, Universiteit Utrecht.
Ouden, Willemien den. Lid stichtingsbestuur, hoogleraar Leiden.
Polak, Jaap. Lid stichtingsbestuur, Raad van State.
Polman, Han. Voorzitter ROB, Cdk Zeeland.
Schoenmaker, Milo. BM Gouda en vice-voorzitter van de VNG-commissie
Bestuur en Veiligheid.
Steunenberg, Bernard. Universiteit Leiden, lid curatorium .
Vollaard, Hans. Hoogleraar Nederlandse en Europese politiek, Universiteit
Utrecht.
Westerweel, Joost. Research fellow Thorbecke-leerstoel.
Zuylen, Jornt van. Projectleider Democratic Challenge (VNG).

19