Een plicht met zachte hand
Evaluatie van de verschijningsplicht voor
ouders bij de kinderrechter

Significant B.V.
Thorbeckelaan 91
3771 ED Barneveld
T 0342 40 52 40
KvK 39081506

Ministerie van Justitie - WODC
Barneveld, 5 december 2011
Referentie: HE/bv/11.154

info@significant.nl

Versie: 1.0

www.significant.nl

Auteur(s): Hayke Everwijn, Ruben Lindenberg, Jan Reitsma, Annemarijn Walberg

Inhoudsopgave
Voorwoord

7

Managementsamenvatting

9

Onderzoeksopzet

9

De terechtzitting in context

10

De wijze waarop de wet wordt uitgevoerd

11

Beleidstheorie van de verschijningsplicht volgens de ex ante evaluatie uit
2010 beperkt houdbaar

12

De baten van de verschijningsplicht

13

Meer ouders ter zitting doordat zij op de hoogte zijn van de zitting en door de ‘stok
achter de deur’

13

Het is niet aannemelijk dat verplichte aanwezigheid leidt tot effectievere
opvoedkundige maatregelen

14

Verplichte aanwezigheid kan bijdragen aan ondersteuning van het kind, maar kan
ook averechts werken op diens participatie aan de zitting

15

Ouders die verplicht verschijnen als informatiebron voor de rechter

16

Voorlichting aan ouders en training van rechters en officieren kan de participatie
van ouders versterken

16

De kosten en neveneffecten van de verschijningsplicht

17

Conclusie

18

Summary

21

Research method

22

The trial in context

22

The way in which the legislation is implemented

23

Policy theory concerning the attendance requirement according to the 2010
ex-ante evaluation tenable to a limited extent only

25

The benefits of the attendance requirement

25

More parents attending trials because they have been informed of the proceedings
and because of the threat of sanctions

25

It is not reasonable to assume that compulsory attendance will lead to more
effective parenting

27

Compulsory attendance can help give the child support but may also have a
counterproductive effect on the child’s participation in the trial

27

Parents who are required to attend as a source of information for the judge

28

Information for parents and training for judges and prosecutors can bolster
participation by parents

1.

Inhoudsopgave

29

Conclusions

30

Inleiding

33

1.1

Achtergrond en aanleiding

33

1.2

Doelstelling en onderzoeksvragen

35

1.3

Veronderstelde effecten en kosten van de verschijningsplicht

36

Pagina

2 van 161

1.3.1

1.4

1.5

1.6
2.

Beleidstheorie van de verschijningsplicht volgens de ex ante evaluatie

beperkt houdbaar

36

1.3.2

Ex ante evaluatie verwacht ongewenste neveneffecten

37

1.3.3

Ex ante evaluatie inventariseerde werkprocessen en uitvoeringskosten 38

Plan van aanpak en onderzoeksmethoden
1.4.1

Eerst vooronderzoek en daarna hoofdonderzoek

38

1.4.2

Selectie arrondissementen

38

1.4.3

Literatuurstudie

39

1.4.4

Interviews met professionals, ouders en kinderen

39

1.4.5

Observaties

41

1.4.6

Registratie bij 19 rechtbanken en 2 Hoven

43

1.4.7

Cijfers uit de bedrijfsprocessensystemen bij het OM

44

Beperkingen van het onderzoek

44

1.5.1

Kwalitatieve beschouwing van de beleidstheorie

44

1.5.2

Beschouwing beleidstheorie niet op hoofddoel recidivereductie en niet op

doel steun voor slachtoffer

45

1.5.3

45

Interviews met verschenen ouders geeft selectief beeld

Leeswijzer

47

2.1

Invoering van de verschijningsplicht

47

2.2

Samenvatting te verwachten uitvoeringspraktijk en werkprocessen 48

2.3

Voorafgaand aan de zitting

49

2.3.1

Opnemen van adres ouders in proces-verbaal door politie

49

2.3.2

Adrescontrole, het versturen van de oproepingsbrief en het oproepen van

2.4

2.5

2.6

49

2.3.3

Controle gegevens gezaghebbende ouders door Rechtspraak

52

2.3.4

Voorlichting door de Raad voor de Kinderbescherming

53

2.3.5

Voorlichting door Jeugdreclassering

55

2.3.6

Voorlichting door advocaten

55

Tijdens de zitting

56

2.4.1

Verificatie verloop oproeping en aanwezigheid gezaghebbende ouders 56

2.4.2

Afwegingen rondom aanhouden

57

2.4.3

Afwegingen rondom uitvaardigen bevel medebrenging

60

Na de zitting

60

2.5.1

Uitvoeren bevel tot medebrenging

60

2.5.2

Extra werkzaamheden Raad, OM, Jeugdreclassering en Rechtspraak

door aanhouding

62

Knelpunten in de werkprocessen

63

Uitvoeringspraktijk in cijfers: aanwezigheid van ouders, aanhoudingen en

medebrengingen

65

3.1

65

Aanwezigheid en afwezigheid van ouders
3.1.1

In 75% van de op zitting geplande zaken is de moeder aanwezig, in 54%

de vader

Inhoudsopgave

46

Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

een tolk door het OM

3.

38

65

Pagina

3 van 161

3.1.2

Bij 86% van de op zitting geplande zaken is minstens één ouder

aanwezig
3.1.3

percentage aanwezige gezaghebbers

66

3.1.4

Analyse verschillen in de aanwezigheid van ouders

67

3.1.5

Schatting toename aanwezigheid ten opzichte van situatie voor de

verschijningsplicht

69

3.2

Redenen voor afwezigheid van ouders

71

3.3

Al dan niet aanhouden van de zaak bij afwezigheid ouder(s)/voogd 73

3.4
4.

3.3.1

Ongeveer 265 aanhoudingen in 2011 door de afwezigheid van ouders 73

3.3.2

Ongeveer 190 aanhoudingen ten opzichte van de situatie voor de

verschijningsplicht

74

3.3.3

74

Afwegingen bij het al dan niet aanhouden

Medebrenging: bevelen en uitvoering

4.1

Inleiding: opzet berekening, afbakening en bronnen

4.2

Uitvoeringskosten ten opzichte van eerdere berekeningen (ex ante

77

evaluatie en claims)

78

4.3

Variabelen gebruikt voor de berekening

79

4.4

Uitvoeringskosten OM: ongeveer € 150.000.- per jaar

81

4.4.1

Kosten voor extra administratieve handelingen

81

4.4.2

Kosten voor extra zittingstijd Enkelvoudige Kamer

83

4.4.3

Kosten voor extra zittingstijd Meervoudige Kamer en hoger beroep

85

4.4.4

Materiële kosten voor het versturen van de oproepingsbrieven en akten 85

4.5

Uitvoeringskosten rechtspraak: ongeveer € 320.000,-

4.6

Uitvoeringskosten Raad voor de Kinderbescherming: ongeveer €

86
88

4.7

Uitvoeringskosten Jeugdreclassering: ongeveer € 30.000,- per jaar 90

4.8

Uitvoeringskosten politie: ongeveer € 75.000,- per jaar

91

4.9

Conclusie

92

Gevolgen van de verschijningsplicht voor aanwezigheid ouders
5.1

93

Aanwezigheid ouders is toegenomen t.o.v. situatie voor

verschijningsplicht

93

5.2

Toename aanwezige ouders door verschijningsplicht?

93

5.2.1

Beleidstheorie: onwetendheid zorgt voor afwezigheid

93

5.2.2

Ouders ontvangen de oproepingsbrief van het OM

94

5.2.3

Niet alle ouders lezen en begrijpen de oproepingsbrief van het OM

94

5.2.4

Niet alle ouders krijgen uitleg over de verschijningsplicht, of krijgen uitleg

die in strijd is met de boodschap
5.2.5
5.2.6

5.3

95

Oproepingsbrief draagt eraan bij dat niet verzorgende ouders afweten van

de zitting

Inhoudsopgave

76

Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar 77

30.000,- per jaar

5.

65

Het percentage aanwezige ouders is een onderschatting van het

96

De dreiging met aanhouding van de zaak en medebrenging van de

ouders is soms ‘zetje in de rug’ om ter zitting te verschijnen

97

Conclusie: effect verschijningsplicht op verschijning?

99

Pagina

4 van 161

6.

Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind

en de opvoeding

101

6.1

De procedure van de jeugdstrafzitting

101

6.2

Rol ouders ter zitting algemeen - variatie

102

6.2.1

Rol ouders ter zitting - doorgaans

103

6.2.2

Rol ouders ter zitting - minimaal

104

6.2.3

Rol ouders ter zitting - maximaal

104

6.2.4

Variatie in inbreng ouders

105

6.3

Ouders als informatiebron ter zitting, ten behoeve van een optimaal

afgestemde en daarmee effectieve sanctie

6.4

106

6.3.1

De beleidstheorie/ex ante evaluatie

106

6.3.2

Ouders als informatiebron in de praktijk - ervaring van de professionals107

6.3.3

Ouders als informatiebron in de praktijk - de observaties

108

6.3.4

Ouders betere informatiebron door de verschijningsplicht?

110

De strafzitting als bron voor de opvoedkundige maatregelen van de

ouders 112
6.4.1

De beleidstheorie/ex ante evaluatie

6.4.2

De strafzitting als bron voor de opvoedkundige maatregelen in de praktijk

- ervaring van de professionals
6.4.3
6.4.4

Betere opvoedkundige maatregelen door de verschijningsplicht?

114
116

Ouders als bron van steun voor hun kind in het strafproces

118

6.5.1

De beleidstheorie/ex ante evaluatie

118

6.5.2

Ouders als steun voor hun kind in de praktijk - steun bij participatie en

begrip zitting
6.5.3
6.5.4

119

Ouders als steun voor hun kind in de praktijk - steun bij het aanvaarden

van de sanctie

6.6

113

De strafzitting als bron voor de opvoedkundige maatregelen in de praktijk

- de observaties en interviews met ouders en jongeren

6.5

112

121

Ouders als steun voor hun kind in de praktijk - steun bij het uitvoeren van

de sanctie

122

6.5.5

122

Betere steun van ouders door de verschijningsplicht?

Conclusie: verschijningsplicht heeft in een beperkt aantal gevallen

effect op de informatie voor de rechter, de opvoeding en de steun aan het
kind
7.

127

7.1

Vertragende effect verschijningsplicht op de procesgang

127

7.2

Complicaties tijdens zitting bij gezinnen met verstoorde relaties 128

7.3

Inhoudsopgave

124

Onbedoelde gevolgen van de verschijningsplicht

7.2.1

Verstoorde relaties tussen ouders

128

7.2.2

Verstoorde relaties tussen ouder(s) en kind

129

7.2.3

Conflict ter zitting voorkomen?

130

Averechtse werking op medewerking ouders van gedwongen

medebrenging

131

7.4

Praktische knelpunten

131

7.5

Conclusie ongewenste neveneffecten

131

Pagina

5 van 161

8.

Voorlichten of verplichten?

133

8.1

Werkwijze pilot ‘Versterken betrokkenheid ouders’

133

8.2

Resultaten van de pilot ‘Versterken betrokkenheid ouders’

134

8.3

De Utrechtse pilot ten opzichte van de verschijningsplicht

136

8.3.1

Voorlichting en verplichting en hun invloed op de aanwezigheid van

ouders 137
8.3.2

9.

Voorlichting en verplichting en hun invloed op het begrip en de participatie

van ouders

138

8.3.3

139

Conclusie: voorlichting en verplichting kunnen hand in hand gaan

Conclusies: uitvoering, baten en kosten van de verschijningsplicht

141

9.1

Hoe wordt de verschijningsplicht uitgevoerd?

141

9.2

Wat is de feitelijke werking van de verschijningsplicht? En hoe

verhoudt deze zich tot de veronderstelde werking uit de ex ante evaluatie?143

9.3

9.2.1

Invloed verschijningsplicht op verschijning ouders

9.2.2

Invloed verschijningsplicht op een meer passende sanctie, meer steun

aan het kind en betere opvoedkundige maatregelen

144

9.2.3

146

Ongewenste neveneffecten van de verschijningsplicht

Wat zijn de daadwerkelijk gebleken kosten van de in- en uitvoering

van de verplichte verschijning?
9.4

143

146

Wat kan geleerd worden van de bevindingen uit de evaluatie van de

pilot in Utrecht om op vrijwillige basis de betrokkenheid van ouders te
vergroten?

147

Bijlage A: Onderzoeksvragen
Ervaringen betrokkenen met betrekking tot de verschijningsplicht

148

Bijlage B: Geraadpleegde literatuur

151

Bijlage C: observatieprotocol

152

Bijlage D: Registratieformulier

156

Bijlage E: Landelijke oproepingsbrieven OM

158

‘Oude ‘ oproepingsbrief, gebruikt van januari tot en met maart 2011

158

Nieuwe oproepingsbrief, in gebruik vanaf april 2011 (voorbeeld uit Arnhem)159
Bijlage F: Gegevens aanwezigheid ouders per rechtbank/hof

Inhoudsopgave

160

Pagina

6 van 161

Voorwoord
01

Voorliggend rapport is het resultaat van het onderzoek naar de verschijningsplicht voor ouders

bij de strafzitting van hun minderjarige kind. Het onderzoek is uitgevoerd in de periode april 2011 tot
en met december 2011, in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC), op verzoek van de Directie Justitieel Jeugdbeleid van het ministerie van
Veiligheid en Justitie.

02

Dit onderzoek was niet mogelijk geweest zonder de medewerking van velen. In het bijzonder

willen wij onze dank uitspreken naar de landelijke werkgroep ‘verschijningsplicht’, die ons veel
waardevolle informatie en advies heeft gegeven. Onze dank geldt niet in mindere mate voor de
ondersteuning van de begeleidingscommissie van het onderzoek, die bestond uit de volgende
leden:
1.

De heer prof. Dr. G. de Jonge, bijzonder hoogleraar Detentierecht verbonden aan de
Universiteit van Maastricht, Faculteit Rechtsgeleerdheid (voorzitter begeleidingscommissie);

2.

Mevrouw mr. Dr. L. van Domburgh, hoofd Onderzoek en Ontwikkeling LSG-Rentray en senior

3.

Mevrouw drs. M.M. Padmos, ministerie van Veiligheid en Justitie, Directie Justitieel

onderzoeker VUmc, afdeling Kinder en Jeugdpsychiatrie;
Jeugdbeleid;
4.

Mevrouw mr. E.C. van Ginkel, ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk
Onderzoek- en Documentatiecentrum.

03

Daarnaast gaat onze oprechte dank uit naar alle professionals in het veld die tijd hebben

gemaakt om hun ervaringen met ons te delen. Met name een woord van dank aan de contactpersonen bij de parketten en rechtbanken Breda, Maastricht, Groningen, Utrecht, Rotterdam en het
gerechtshof in Den Haag. Zij hebben het mogelijk gemaakt om zittingen bij te wonen en in een
afgeschermde ruimte gesprekken met betrokkenen te voeren.

04

Niet in de minste plaats spreken wij onze waardering uit voor de ouders en jongeren die hun

vertrouwen hebben geschonken door het delen van hun persoonlijke ervaringen en motieven.

05

Wij hopen van harte dat de resultaten van het onderzoek aanknopingspunten bieden voor

nadere besluitvorming over beleidsinstrumenten die kunnen bijdragen aan de aanwezigheid en
effectieve participatie van ouders in het strafproces van hun kind.
Namens het onderzoeksteam,
Hayke Everwijn (projectleider)
Barneveld, december 2011
© 2011 WODC, Ministerie van Veiligheid & Justitie. Auteursrechten voorbehouden.

Voorwoord

Pagina

7 van 161

Voorwoord

Pagina

8 van 161

Managementsamenvatting
Aanleiding en onderzoeksvragen
06

Per 1 januari 2011 is de ‘Wet versterking van de positie van het slachtoffer’ integraal in werking

getreden. Onderdeel van deze wet is de verplichting voor de gezaghebbende ouders of voogd
(hierna: ouders) om aanwezig te zijn bij de terechtzitting van de zaak tegen hun van een misdrijf
verdacht minderjarige kind of pupil. De verschijningsplicht voor de ouders is sindsdien verwoord in
artikel 496a van het Wetboek van Strafvordering. Als de ouders, die het gezag over de minderjarige
verdachte uitoefenen niet aanwezig zijn op de terechtzitting of - indien er een voogd is benoemd de voogd er niet is, dan moet de rechter de zitting aanhouden en de medebrenging van de ouder(s)
of voogd bevelen. De rechter hoeft de zitting niet aan te houden en medebrenging te bevelen indien
blijkt dat de aanwezigheid van de ouders of voogd niet aan de goede afdoening van de zaak tegen
de verdachte kan bijdragen. In de wet staat daarnaast dat de verschijningsplicht van de ouders of
voogd (hierna: de ouders) niet meer geldt als de jongere inmiddels meerderjarig is geworden.

07

Het onderzoeksbureau Regioplan heeft in 2010 in opdracht van het Wetenschappelijk

Onderzoek- en Documentatiecentrum van het ministerie van Veiligheid en Justitie (WODC), en op
verzoek van de Directie Justitieel Jeugdbeleid, een ex ante evaluatie uitgevoerd om zowel de
bedoelde als de onbedoelde gevolgen van invoering van de verschijningsplicht van ouders bij de
kinderrechter te inventariseren. Samengevat heeft dit onderzoek geleid tot inzicht in de stand van
zaken vóór invoering van de verschijningsplicht, de beleidstheorie al dan niet ondersteund door
empirische kennis, de gevolgen voor de uitvoeringspraktijk en de mogelijkheden om een latere
evaluatie in te vullen. Eén van de aanbevelingen uit het rapport is om een procesevaluatie van de
wet verschijningsplicht uit te voeren. Met het onderzoek waarvan de resultaten in voorliggend
rapport zijn beschreven, wordt aan deze aanbeveling uitvoering gegeven.

08

De hoofdvragen die worden beantwoord met het voorliggende rapport zijn:

1.

Hoe wordt de verschijningsplicht uitgevoerd?

2.

Wat is de feitelijke werking van de verplichte aanwezigheid van de ouders bij het strafproces
van hun minderjarig kind?

3.

Hoe verhoudt de geobserveerde werking van de verschijningsplicht zich tot de veronderstelde

4.

Wat zijn de daadwerkelijk gebleken kosten van de in- en uitvoering van de verplichte

werking uit de ex ante evaluatie van de verplichte verschijning van ouders?
verschijning?
5.

Wat kan geleerd worden van de bevindingen uit de evaluatie van de pilot in Utrecht om op
vrijwillige basis de betrokkenheid van ouders te vergroten?

Onderzoeksopzet
09

De resultaten van dit onderzoek zijn gebaseerd op de volgende bronnen:

1.

Een landelijke registratie door de griffies van de 19 Rechtbanken en 2 Gerechtshoven, onder
andere van de aanwezigheid van ouders;

2.

Observaties ter zitting van 65 jeugdzaken, verdeeld over 14 zittingen;

Managementsamenvatting

Pagina

9 van 161

3.

Interviews met ketenpartners (35 interviews);

4.

Interviews met betrokkenen (21 interviews met ouders, 19 interviews met verdachten, 8
interviews met ouders en verdachten samen en 4 interviews met advocaten);

5.

Interview met de onderzoeker van de Utrechtse pilot ‘Versterken betrokkenheid ouders’;

6.

Landelijke cijfers uit de processystemen bij het Openbaar Ministerie (verder: OM);

7.

Een beperkte literatuurstudie;

8.

Bespreking van de belangrijkste resultaten in twee landelijke overleggen van het OM en de
Raad voor de Kinderbescherming.

10

De interviews en observaties hebben plaatsgevonden in vijf arrondissementen en één ressort.

Er heeft een vooronderzoek plaatsgevonden in het arrondissement Breda om de onderzoeksopzet
te testen en de instrumenten waar nodig aan te scherpen. De overige in het onderzoek betrokken
arrondissementen waren Groningen, Utrecht, Rotterdam en Maastricht. Het ressort is dat van het
Haagse gerechtshof. De dataverzameling is uitgevoerd in de periode april tot en met november
2011.

01

Voorliggend onderzoek kent hoofdzakelijk een kwalitatieve opzet, vooral waar het de

beschouwing van de effecten van de verschijningsplicht betreft. De kwalitatieve opzet van het
onderzoek heeft als consequentie dat niet kan worden gesproken van een toetsing van de
beleidstheorie in statistische of kwantitatieve zin. We zullen daarom spreken van het beschouwen
van de (relaties in de) beleidstheorie.

De terechtzitting in context
02

Voordat we de resultaten van dit onderzoek presenteren, is het van belang dat men zich

realiseert dat de strafzitting - waarvoor de verschijningsplicht geldt - maar één van de momenten is
waarop ouders worden betrokken bij de strafzaak tegen hun kind. Ouders worden ervan op de
hoogte gesteld wanneer hun kind op het politiebureau als verdachte voor verhoor wordt
opgehouden. Vervolgens kan zich een aantal situaties voordoen waarbij het gebruikelijk is dat de
ouders worden uitgenodigd. Dit is ten eerste om aanwezig te zijn bij de voorgeleiding bij de rechtercommissaris in verband met een vordering tot inbewaringstelling. Ten tweede worden ouders
doorgaans uitgenodigd om aanwezig te zijn bij de voorgeleiding voor de raadkamer in verband met
gevangenhouding. Indien een preventieve hechtenis wordt geschorst onder het stellen van
bijzondere voorwaarden, heeft ten derde de medewerker van de Jeugdreclassering die de jongere
begeleidt doorgaans contact met de ouders. Deze begeleiding door de Jeugdreclassering kan ook
op basis van vrijwilligheid plaatsvinden. In principe voert de Raad voor de Kinderbescherming bij
iedere jongere die verdacht wordt van een strafbaar feit een raadsonderzoek uit naar de situatie
rondom de jongere. Ten behoeve van dit onderzoek worden de ouders voor een gesprek
uitgenodigd. Ten slotte nodigt een deel van de advocaten de ouders ook uit om met de verdachte
mee te komen voor een gesprek bij de advocaat op kantoor over de zaak. Voorafgaand aan de
terechtzitting bij de rechtbank, hebben de meeste ouders dus al op meerdere momenten contact
gehad met één van de ketenpartners of de advocaat.

Managementsamenvatting

Pagina

10 van 161

De wijze waarop de wet wordt uitgevoerd
03

Gezaghebbende ouders worden op de hoogte gesteld van de verplichting om te verschijnen

door middel van een oproeping door het OM per Nederlandstalige brief. Deze brief wordt verstuurd
bij alle jeugdstrafzaken, ook als de verschijningsplicht niet geldt, zoals bij overtredingen en bij
meerderjarigen. In de brief is een zin opgenomen waaruit ouders kunnen opmaken in welk geval ze
niet verplicht zijn te verschijnen. Tevens bevat de brief een motivering waarom het belangrijk is dat
ouders verschijnen.

04

Veel ouders worden ook nog door één van de andere ketenpartners of de advocaat van hun

kind ingelicht over de verschijningsplicht. Zowel de Raad voor de Kinderbescherming als de
Jeugdreclassering noemen de verschijningsplicht in de reguliere gesprekken die zij hebben met
ouders (in het kader van het raadsonderzoek respectievelijk de eventuele begeleiding van de
jeugdige). Een deel van de advocaten brengt de verschijningsplicht ter sprake als zij ook met de
ouder(s) van de cliënt spreken. Daarnaast komt het voor dat de rechter op eerdere momenten in
het strafproces (tijdens de voorgeleiding bij de RC of tijdens de behandeling van een vordering
gevangenhouding in de raadkamer) refereert aan de verschijningsplicht. Deze momenten van
‘voorlichting’ zijn echter niet toereikend om de hele groep gezaghebbende ouders te bereiken. Ten
eerste omdat de voorlichting zich primair richt op de ouder die bij het kind woont. De verschijningsplicht is voor enkele regio’s van de Raad voor de Kinderbescherming wel aanleiding geweest om
vaker (gescheiden) ouders bij het raadsonderzoek te betrekken die niet bij de jongere wonen, maar
wel wettelijk gezag hebben. Ten tweede omdat niet alle ouders komen opdagen bij de reguliere
gesprekken van de Raad voor de Kinderbescherming en de Jeugdreclassering en niet alle
advocaten de ouders uitnodigen.

05

De verschijningsplicht brengt met zich mee dat de rechter de zaak in principe moet aanhouden

indien ouders niet aanwezig zijn. Artikel 496a, lid 3 Sv. biedt de rechter echter de mogelijkheid door
te gaan met de zaak, ook als de ouders afwezig zijn. De verschijningsplicht wordt op dit punt niet
uitgevoerd zoals de wetgever heeft bedoeld, aangezien het genoemde derde lid breder wordt
toegepast dan door de wetgever is bedoeld. Indien één van de ouders niet ter zitting verschijnt,
wordt de zaak in de regel niet aangehouden. Indien geen van de gezaghebbenden aanwezig is,
wordt meestal wel aangehouden. De eerste reden voor het doorgaan met de zaak, ondanks de
afwezigheid van ouders, is dat aanhouden onwenselijk wordt geacht voor de verdachte, die dan
nog langer op de uitspraak moet wachten. Dit belang van het kind wordt groter geacht dan het
mogelijk positieve effect dat de aanwezigheid van de tweede ouder ter zitting zou kunnen hebben
indien de zaak zou worden aangehouden. De tweede reden voor het doorgaan met de zaak
ondanks de afwezigheid van ouders, is dat veelvuldig aanhouden wegens afwezigheid van de
ouder(s) onwerkbaar wordt geacht. Bij de rechtbanken Rotterdam en Maastricht is de
verschijningsplicht aanvankelijk wel strikt doorgevoerd. Toen bleek dat niet alle aangehouden
zaken tijdig op een nieuwe zitting konden worden gepland, is men minder gaan aanhouden. In
2011 zijn ruim 250 zaken aangehouden omdat de ouder(s) afwezig waren. Dit komt neer op
ongeveer 2% procent van het aantal jeugdzaken in 2011. In de ex ante evaluatie werd uitgegaan
van aanhouding in 20% van de jeugdzaken.

Managementsamenvatting

Pagina

11 van 161

06

Het aantal aanhoudingen wegens de afwezigheid van ouders komt neer op ongeveer 2% van

het aantal jeugdzaken op zitting in 2011. De landelijke registratie maakt duidelijk dat in 14% van de
jeugdzaken van minderjarige verdachten die gepland zijn op zitting geen van de ouders aanwezig
is. Aangezien rechters meestal aanhouden als beide ouders afwezig zijn, zou men verwachten dat
er ook in ongeveer 14% van de zaken wordt aangehouden. Het verschil met de 2% van de zaken
waarin wordt aangehouden is groot. Er zijn twee verklaringen voor het verschil. Ten eerste wordt
een deel van de op zitting geplande zaken aangehouden om een andere reden dan de afwezigheid
van ouders, zoals de afwezigheid van de verdachte of het ontbreken van een rapport. Ten tweede
komt het voor dat geen van de ouders aanwezig zijn bij de zitting, maar wel een voogd of een
ander familielid met een opvoedende en/of verzorgende rol, al dan niet met wettelijk gezag.

07

Indien een zaak wordt aangehouden, geeft de rechter alleen een bevel tot medebrenging als

hij/zij inschat dat de ouders anders echt niet zullen komen. De geïnterviewde professionals in dit
onderzoek achten medebrenging van ouders een laatste noodgreep, vanuit de gedachte dat
gedwongen medebrenging een positieve houding van de ouders ter zitting niet zal bevorderen. Op
basis van het onderzoek wordt geschat dat er in 2011 ongeveer 100 bevelen tot medebrenging zijn
uitgevaardigd. Het is onbekend hoeveel van deze bevelen tot medebrenging feitelijk zijn uitgevoerd.
Dit komt neer op een kleine 40% van het aantal aangehouden zaken door de afwezigheid van
ouders en minder dan 1% van het totale aantal jeugdstrafzaken ter zitting. In de ex ante evaluatie
werd uitgegaan van medebrenging van de ouders in 10% van de jeugdzaken ter zitting.

08

Het ministerie van Veiligheid en Justitie heeft de ketenpartners niet financieel gecompenseerd

voor het uitvoeren van de verschijningsplicht. De leden van de landelijke werkgroep ‘verschijningsplicht’ geven aan dat dit van invloed is geweest op de wijze waarop de verschijningsplicht is
ingevoerd en wordt uitgevoerd. Een voorbeeld is dat het OM om deze reden heeft gekozen voor het
versturen van de oproepingsbrief per gewone post, in plaats van betekend. Een ander voorbeeld is
dat het negatieve effect van het aanhouden van een zaak wegens afwezigheid van ouders (de
jongere moet lang op zijn uitspraak wachten) verminderd had kunnen worden, indien financiële
middelen beschikbaar waren geweest voor de Rechtspraak om extra zittingen te houden.
Aangehouden zaken hadden dan binnen kortere termijn opnieuw op zitting kunnen worden gepland.

Beleidstheorie van de verschijningsplicht volgens de ex ante evaluatie uit 2010
beperkt houdbaar
09

De veronderstelde werking van de verschijningplicht is kortweg de volgende. Door de

verplichting van het OM ouders op te roepen en te melden dat ze daarbij verplicht zijn om te
verschijnen, zou het niet meer voor kunnen komen dat ouders niet meer afweten van het delict en
de zitting. Daardoor zouden ouders vaker ter zitting verschijnen. Hun aanwezigheid zou de kans op
recidive van hun kind kunnen doen afnemen doordat:
1.

Zij door hun aanwezigheid in de gelegenheid worden gesteld hun ouderlijke verantwoordelijk-

2.

Zij door hun aanwezigheid steunen ouders hun kind ondersteunen. Jongeren zouden zich

heid te nemen en opvoedkundige maatregelen te nemen;
hierdoor meer aan hun ouders hechten en hen niet opnieuw willen teleurstellen met
normoverschrijdend gedrag;

Managementsamenvatting

Pagina

12 van 161

3.

Zij door hun aanwezigheid een bron van informatie kunnen zijn voor de rechter, die dan beter
in staat is de situatie van de jongere te doorgronden. Daardoor kan de sanctie beter worden
afgestemd op de situatie en de persoon van de jongere en zal daarmee effectiever zijn in het
verkleinen van de recidivekans.

10

Daarnaast bevat de beleidstheorie de veronderstelling dat de aanwezigheid van ouders voor

meer begrip bij slachtoffers zou zorgen, doordat ouders ter zitting het gedrag van hun kind zouden
afkeuren. Het slachtoffer zou de gebeurtenis daardoor beter kunnen verwerken.

11

Deze laatste veronderstelling is in voorliggend onderzoek niet beschouwd. In het onderzoek

wordt ook niet onderzocht of er een verband bestaat tussen de verschijningsplicht en recidive. Dit is
zeer moeilijk, omdat het eventuele effect van de verplichte aanwezigheid van ouders niet
geïsoleerd kan worden van andere effecten. Bovendien duurt het enkele jaren voordat een
eventueel effect waarneembaar zou zijn.

12

In de ex ante evaluatie uit 2010 (Regioplan 2010) is geconcludeerd dat de houdbaarheid van

de beleidstheorie over het geheel genomen matig is. Op grond van de empirische literatuur zijn
hooguit globale aanwijzingen te vinden voor de veronderstelde werkzame mechanismen. Uit de ex
ante evaluatie blijkt dat professionals in het werkveld de beleidstheorie enigszins houdbaar achten.
Professionals kunnen zich (deels) vinden in de veronderstelde werkzame mechanismen van
ondersteuning van het kind, een meer effectieve sanctie en het wegnemen van onwetendheid,
maar hebben minder vertrouwen in de veronderstelde werkzame mechanismen van bevordering
van de opvoedkundige taak en het zorgen voor meer begrip bij slachtoffers.

De baten van de verschijningsplicht
Meer ouders ter zitting doordat zij op de hoogte zijn van de zitting en door de ‘stok achter de deur’

13

Uit dit onderzoek blijkt dat ouders vaker aanwezig zijn na de invoering van de verschijnings-

plicht dan daarvoor het geval was en dat het plausibel is dat dit veroorzaakt wordt door die
verschijningsplicht. Een landelijke registratie door de griffies eind oktober 2011 maakt duidelijk dat
in 86% van de jeugdzaken die gepland zijn op zitting1 minstens één van de ouders aanwezig was
en in 44% beide ouders. Een nulmeting die vergelijkbaar is met de landelijke registratie van dit
onderzoek ontbreekt, daardoor kunnen geen harde uitspraken worden gedaan over de toename
van aanwezigheid. Op basis van Nederlands onderzoek2 (2006 - 2011) is geschat dat de aanwezigheid van ten minste één ouder met 5 procentpunten is gestegen en de aanwezigheid van twee
ouders met 25 procentpunten na invoering van de verschijningsplicht. Overigens blijkt uit dit
Nederlandse onderzoek dat het probleem van de afwezigheid van ouders al afnam in de jaren vóór
invoering van de verschijningsplicht.

1

Inclusief de zaken die niet inhoudelijk worden behandeld, bijvoorbeeld omdat de verdachte en/of ouders afwezig zijn of een

rapport nog ontbreekt.
2

Van de onderzoeksgroep van professor Weijers, verbonden aan de Universiteit Utrecht, zie Hepping & Weijers, 2011.

Managementsamenvatting

Pagina

13 van 161

14

De relatie tussen de verschijningsplicht en de feitelijke verschijning van ouders is deels anders

dan verondersteld. De beleidstheorie veronderstelt dat de onwetendheid van ouders over het delict
en de zitting de reden was voor hun afwezigheid. Het blijkt echter dat ‘onwetendheid’ over het delict
vrijwel geen rol speelt. De meeste ouders wisten ook vóór de verschijningsplicht al van het delict.
Wel zijn ouders die niet op het adres van de verdachte wonen of niet bij elkaar wonen sindsdien
vaker op de hoogte van de zitting. Daarnaast is de dreiging met aanhouding van de zaak en
medebrenging van de ouders soms het ‘zetje in de rug’ voor ouders om toch maar wel ter zitting te
verschijnen. Dit geldt vooral voor ouders die twijfelen over het nut van hun aanwezigheid ter zitting
en/of die veel moeten regelen - bijvoorbeeld met werk of achterblijvende kinderen - om te kunnen
verschijnen.

15

Ondanks de verschijningsplicht komen niet alle ouders naar de zitting. Dit heeft vooral te

maken met het feit dat niet alle ouders het gezag hebben en/of niet alle ouders een verzorgende en
opvoedende rol vervullen. In een aanzienlijk deel van de zaken tegen minderjarige verdachten is
het niet mogelijk (bijvoorbeeld bij verblijf in het buitenland of overlijden), niet verplicht (indien geen
gezag) of niet wenselijk (indien ernstig verstoorde relaties tussen ouders of tussen ouder en kind)
dat beide ouders bij de zitting aanwezig zijn. Vooral de vader is relatief vaak ‘uit beeld’ bij het kind.
Het komt ook voor dat andere volwassenen dan de gezaghebber(s) de primair verzorgende en
opvoedende rol vervullen zoals een oma of stiefvader. Deze ‘belanghebbenden’ worden doorgaans
wel toegelaten bij de zitting, maar worden niet opgeroepen en krijgen niet altijd een rol ter zitting.

16

Verder verschijnt een aantal ouders niet omdat zij de oproepingsbrief niet lezen en/of niet

begrijpen. Dit geldt in het bijzonder voor anderstaligen. En niet alle ouders krijgen voorlichting over
de strafzitting of de verschijningsplicht, in aanvulling op de oproepingsbrief van het OM. Daarbij
komt, dat niet alle ouders door de oproepingsbrief en/of de voorlichting overtuigd worden van het
nut om naar de zitting te gaan. Hierin speelt mogelijk een rol dat de ouders ter ore komt dat er
weinig consequenties worden verbonden aan het afwezig zijn van één ouder. De soepele omgang
van de rechter met de verschijningsplicht kan de achterliggende gedachte van die
verschijningsplicht op termijn ondergraven.
Het is niet aannemelijk dat verplichte aanwezigheid leidt tot effectievere opvoedkundige
maatregelen

17

Een deel van de ouders die naar de zitting komt krijgt meer informatie over het gedrag van hun

kind. Dit kan bijdragen aan een objectief beeld van het kind. De aanwezigheid van ouders leidt ook
tot de mogelijkheid voor rechters om de ouders aan te spreken en aan te moedigen op hun
(gezamenlijke) opvoedverantwoordelijkheid. Dit wordt vooral van belang geacht wanneer blijkt dat
ouders een verschillende visie op de opvoeding hebben.

Managementsamenvatting

Pagina

14 van 161

18

Het is onbekend of dit ook leidt tot effectievere opvoeding door de ouders en daardoor tot

verbetering van het gedrag van de jongere. Geïnterviewde professionals achten dit niet
aannemelijk. De mogelijke effecten van de zitting moeten volgens hen niet worden overschat. In
situaties waar het ouders aan opvoedvaardigheden of -mogelijkheden ontbreekt, is het volgens hen
te optimistisch te veronderstellen dat meer informatie over het delict of het kort aangesproken
worden door een rechter alleen leidt tot betere vaardigheden of mogelijkheden van ouders.
Verplichte aanwezigheid kan bijdragen aan ondersteuning van het kind, maar kan ook averechts
werken op diens participatie aan de zitting

19

In het onderzoek is gekeken naar drie vormen van steun aan de jongere: ondersteuning om te

participeren aan de zitting, ondersteuning om de sanctie te aanvaarden en ondersteuning bij het
uitvoeren van de sanctie.

20

Het merendeel van de jongeren voelt zich gesteund door de aanwezigheid van de ouder(s).

Jongeren voelen zich veiliger door de aanwezigheid van hun ouder(s) en de aanwezigheid helpt
hen om minder zenuwachtig te zijn. Het is aannemelijk dat zij daardoor beter participeren tijdens de
zitting. Ook vinden zij steun in wat de ouders ter zitting inbrengen in antwoord op de vragen van de
rechter. Daar tegenover staat dat de aanwezigheid van (één van beide) ouders bij een kleinere
groep leidt tot minder participatie van de jongere, omdat jongeren informatie voor hun ouders willen
achterhouden of zich voor hen schamen. Een andere categorie jongeren zal minder aandachtig
participeren, omdat de aanwezigheid van de ouder waarmee een sterk verstoorde relatie bestaat,
afleidt van de zitting. Ook hier is relevant dat de verschijningsplicht zich richt op ouders die formeel
het gezag over hun kind hebben, maar dat zijn niet per se degenen die de jongere steunen.

21

De toegevoegde waarde van de tweede ouder die ter zitting verschijnt door de

verschijningsplicht op deze vorm van steun aan de jongere is niet evident. De meeste jongeren
geven aan zich door de aanwezigheid van één ouder ook gesteund te voelen. Bovendien zijn de
ouders die door de verplichting aanwezig zijn - en dat niet op basis van vrijwilligheid deden - soms
ook degenen met een minder goede verstandhouding met hun kind. Deze kinderen willen soms
zelfs liever niet dat deze ouder met hen meegaat.

22

De tweede vorm van steun is steun van de ouders aan de jongere om de sanctie te

aanvaarden. Het is onduidelijk of ouders voldoende van de zitting en de straf begrijpen om hun kind
ook echt te kunnen helpen bij het uitleggen en aanvaarden ervan. Onvrede over de bejegening
door de rechter komt weinig voor en zal daarom voor ouders zelden een reden zijn om de straf niet
te aanvaarden en daardoor hun kind niet te steunen bij de aanvaarding ervan. Het onderzoek biedt
geen aanwijzing dat de verplichte verschijning bijdraagt aan deze vorm van steun.

23

De derde vorm van steun is steun bij het uitvoeren van de sanctie. De aanwezigheid van de

ouder(s) ter zitting draagt in potentie bij aan een effectieve uitvoering van de straf, indien de ouders
tijdens de zitting daartoe worden aangemoedigd door de rechter (dit gebeurt maar zelden) en/of
indien ouders direct na de zitting door de jeugdreclasseringmedewerker worden bewogen hun kind
te helpen bij de uitvoering. Dit gebeurt regelmatig indien de jeugdreclasseringmedewerker

Managementsamenvatting

Pagina

15 van 161

aanwezig is bij de zitting. De tweede ouder (die mogelijk verschijnt door de verplichting) kan hier
toegevoegde waarde bieden als de officier en de rechter overwegen om ingrijpende bijzondere
voorwaarden aan de sanctie te verbinden. Volgens de geïnterviewde professionals is het voor de
werking van deze maatregelen of voorwaarden noodzakelijk dat beide ouders zich in de rechtszaal
- ook tegenover hun eigen kind - bereid verklaren mee te werken aan de uitvoering daarvan.
Ouders die verplicht verschijnen als informatiebron voor de rechter

24

De geïnterviewde professionals zijn het erover eens dat de informatie die de ouders inbrengen

ter zitting in een grote meerderheid van de gevallen geen extra informatie biedt ten opzichte van
het rapport van de Raad voor de Kinderbescherming. De rechter kan de informatie die hij van de
ouders krijgt wel gebruiken als check op het raadsrapport. Met informatie wordt niet alleen de
antwoorden van ouders op vragen van de rechter bedoeld, maar ook de informatie die het in
levende lijve zien van de ouders en hun non-verbale communicatie zegt over het gezin en de
verhoudingen.

25

Door de verschijningsplicht is het vaker mogelijk om de visies van beide ouders te horen, hun

houding te observeren en met eigen ogen te zien hoe de onderlinge verhoudingen liggen. Dit is met
name relevant in zaken waarbij ouders gescheiden zijn maar wel allebei betrokken zijn bij de
opvoeding. Daarnaast acht een aantal geïnterviewde professionals het van belang dat beide
ouders aanwezig zijn indien een interventie wordt geadviseerd waarbij de betrokkenheid van de
ouders essentieel is - bijvoorbeeld ‘Multi Systeem Therapie’ of ‘Intensieve Traject Begeleiding
Harde Kern’. De officier en de rechter kunnen dan toetsen of ouders daadwerkelijk gaan
meewerken en daarmee of de sanctie in potentie effectief is. In dit beperkte aantal gevallen draagt
de verschijningsplicht dus bij aan een passende sanctie.

26

In een beperkt aantal geobserveerde zaken kon uit observaties en uit interviews worden

opgemaakt dat de ouders aanwezig waren (mede) door de oproepingsbrief en de verplichting
daarin. Deze ouders hadden niet per se vaker een passieve houding en brachten positieve
informatie in over hun kind. Dit onderzoek vindt dus geen aanwijzingen voor een verband tussen
verplichte verschijning en een minder positieve of actieve participatie.
Voorlichting aan ouders en training van rechters en officieren kan de participatie van ouders
versterken

27

Enkele studies die zijn uitgevoerd vóór de invoering van de verschijningsplicht geven een

beschrijving van de wijze waarop de rechter de ouders betrok bij de zitting. Er is een vergelijking
getrokken met de observaties in dit onderzoek. Op basis van de vergelijking trekken we de
conclusie dat er geen substantiële wijzigingen hebben plaatsgevonden in de wijze waarop de
rechter ouders gebruikt als informatiebron ten opzichte van de situatie voor de invoering van de
verschijningsplicht. Ook ouders lijken niet anders met hun rol om te gaan. Voor de zaken waarin
ouders op basis van vrijwilligheid al met hun kind meekwamen naar de zitting, heeft de
verschijningsplicht daarmee geen effect.

Managementsamenvatting

Pagina

16 van 161

28

Zowel uit recente studies van Weijers als uit onze studie blijkt dat er potentie is voor

verbetering in de wijze waarop de rechter de ouders betrekt bij de zitting en met hen communiceert.

29

In het arrondissement Utrecht is in 2010 een pilot uitgevoerd die tot doel had de participatie

van ouders bij de zitting van hun kind te vergroten. Dit werd ten eerste bewerkstelligd door ouders
voor te lichten over de (procedure van de) zitting en de rol van de ouder daarin. Ten tweede kregen
rechters, officieren en parketsecretarissen een training over hoe ouders op een effectieve manier
bij de zitting te betrekken. De resultaten van de pilot zijn overwegend positief. Op grond van de
resultaten van zowel de pilot in Utrecht als de verschijningsplicht, kunnen twee conclusies worden
getrokken.

30

Ten eerste kan worden vastgesteld dat doordachte, gerichte voorlichting aan ouders en de

verplichting om te verschijnen beiden een rol kunnen spelen in de beslissing van de ouders om
naar de zitting te komen. De verplichting kan dan (in het voorlichtende gesprek) als ‘stok achter de
deur’ fungeren voor ouders die - ook na voorlichting - twijfelen of ze al dan niet naar de zitting
zullen gaan. De Raad voor de Kinderbescherming en de Jeugdreclassering kunnen leren van de
pilot in Utrecht voor wat betreft de inhoud van de voorlichting en de wijze waarop dit is aangepakt.
In de huidige wijze van voorlichting zijn er namelijk geen richtlijnen over de inhoud van de
voorlichting en worden niet alle ouders voorgelicht.

31

Ten tweede kunnen kan worden geconcludeerd dat voorlichting aan ouders en training aan

rechters en officieren bijdragen aan een beter begrip van de ouders van wat er op de zitting gebeurt
en wat er van hen wordt verwacht. Daarmee is de kans op een actieve participatie bij de zitting
groter en heeft de aanwezigheid van ouders meer potentie om effect te hebben op steun aan het
kind bij de participatie ter zitting, het begrijpen en aanvaarden van de sanctie en het uitvoeren van
de sanctie. Daarbij geldt onverminderd de beperking dat niet alle (gezaghebbende) ouders een rol
van betekenis spelen voor de jongere. Hun aanwezigheid is niet altijd mogelijk en niet altijd
gewenst.

De kosten en neveneffecten van de verschijningsplicht
32

De uitvoeringskosten van de verschijningsplicht zoals deze is uitgevoerd in 2011 worden

geschat op € 0,6 miljoen. Daarvan wordt het grootste deel van de kosten veroorzaakt door de
Rechtspraak (ruim 3 ton) en het OM (1,5 ton). Een kleiner deel van de kosten ligt bij de politie (0,75
ton), de Raad voor de Kinderbescherming (0,3 ton) en de Jeugdreclassering (0,3 ton). Het gaat
alleen om de structurele kosten die worden veroorzaakt door de verschijningsplicht. Zie hoofdstuk 4
voor de onderbouwing.

33

In de ex ante evaluatie werden drie belangrijke ongewenste neveneffecten voorzien.

34

Ten eerste werd een vertragend effect verwacht door aanhouding van de zaak bij afwezigheid

van de ouder(s). Het precieze vertragende effect in het beperkte aantal aanhoudingen van zaken
wegens de afwezigheid van ouders (ongeveer 265), is niet vast te stellen maar wordt geschat op

Managementsamenvatting

Pagina

17 van 161

zo’n 3 maanden. Duidelijk is dat de rechter anticipeert op de ongewenste effecten van de
aanhouding door slechts in een klein gedeelte van de zaken aan te houden.

35

Ten tweede werd verwacht dat slechte verstandhoudingen binnen het gezin tot complicaties in

de rechtszaal zouden leiden, indien beide ouders zouden verschijnen. Het blijkt zo nu en dan voor
te komen dat conflict ontstaat in de rechtbank doordat ouders verschijnen die zonder de
verschijningsplicht wellicht niet waren verschenen. Dit komt zowel door verstoorde relaties tussen
ouders als door verstoorde relaties tussen de ouder(s) en het kind. Het verschilt echter in hoeverre
dit conflict schadelijk is voor (de participatie en het begrip van) het kind en in hoeverre dit conflict de
behandeling van de zaak ter zitting in de weg staat. De professionals verschillen dan ook van
mening of dergelijke conflicten moeten worden voorkomen door ouders niet op te roepen of ‘af te
bestellen’.

36

Ten derde werd verwacht dat de medebrenging van ouders een averechts effect zou hebben

op hun bijdrage aan de zitting. Uit dit onderzoek blijkt dat de rechter - net zoals geldt voor
aanhoudingen - anticipeert op de averechtse effecten van medebrenging van ouders, door niet in
alle gevallen waar wordt aangehouden een bevel tot medebrenging uit te vaardigen. Een beperkt
aantal ervaringen van geïnterviewde professionals met medebrenging van ouders duidt inderdaad
op een averechts effect.

Conclusie
37

De meeste ouders kwamen al naar de terechtzitting van hun kind zonder dat zij daartoe

verplicht waren. De verschijningsplicht heeft ertoe geleid dat er vaker twee ouders naar de zitting
komen, in plaats van één. De voordelen van de aanwezigheid van de tweede ouder zijn beperkt.
Met name in gevallen waar ouders gescheiden zijn, maar wel beiden een rol hebben in de
opvoeding, kan de aanwezigheid van beide ouders een rol spelen in het steunen van de jongere.
Ook kan de rechter in die gevallen over de sanctie beslissen op basis van informatie van beide
ouders. De (verplichte) aanwezigheid van ouders kan echter ook averechts werken op de
participatie van de jongere bij de zitting, indien er sterk verstoorde relaties bestaan tussen de
ouders onderling of tussen de ouders en de jongere.

38

De verschijningsplicht wordt op bepaalde punten anders uitgevoerd dan de wetgever heeft

bedoeld. De belangrijkste verschillen zijn dat de rechter een zaak minder vaak aanhoudt wegens
de afwezigheid van een ouder en dat de rechter minder vaak een bevel tot medebrenging van de
ouder(s) uitvaardigt dan op basis van de wet zou worden verwacht. De oorzaak is tweeledig. Ten
eerste verwachten professionals ongewenste neveneffecten van het aanhouden - en daarmee
vertragen - van een zaak en van het gedwongen medebrengen van ouders. Het mogelijke positieve
effect van de aanwezigheid van de tweede ouder bij de zitting wordt in veel zaken kleiner geacht
dan het mogelijke negatieve effect van het aanhouden van de zaak en een eventueel bevel tot
medebrenging. De rechter anticipeert dus op de vooraf verwachte nadelen van de
verschijningsplicht. De voorziene ongewenste neveneffecten zijn daarmee kleiner dan
oorspronkelijk - in de ex ante evaluatie - verondersteld. Ten tweede wordt het strikt handhaven van

Managementsamenvatting

Pagina

18 van 161

de plicht niet werkbaar geacht, omdat er onvoldoende jeugdzittingen zijn om de behandeling van de
aangehouden zaken binnen korte tijd voort te zetten.

Managementsamenvatting

Pagina

19 van 161

Managementsamenvatting

Pagina

20 van 161

Managementsamenvatting
Background and research questions
39

The ‘Act strengthening the position of the victim’ came into effect in its entirety on 1 January

2011. One component of this act is the requirement for the parents with legal custody or guardian to
be present at the trial of a case against their under-age child or ward suspected of an offence. The
requirement for the parents to be present in court has since been formulated in Article 496a of the
Code of Criminal Procedure. If the parents who have custody of the under-age suspect do not
appear at the trial or - if a legal guardian has been appointed - if the guardian does not appear, then
the judge must defer the trial and issue a warrant to secure the presence of the parent(s) or
guardian. The judge does not have to defer the trial or issue a warrant to secure their presence if it
is clear that the presence of the parents or guardian would not help bring the case against the
suspect to a successful conclusion. Furthermore, the act stipulates that the requirement for the
parents or guardian (hereinafter referred to simply as ‘the parents’) to appear no longer applies
once the young person is no longer a minor.

40

In 2010 the research company Regioplan carried out an assignment for the Ministry of Security

and Justice’s Research and Documentation Centre on the request of the Youth and Crime
Prevention Department. This assignment involved an ex-ante evaluation to identify both the
intentional and unintentional consequences of introducing a requirement for the presence of the
parents in the juvenile court. To summarise, this study gave a picture of the state of affairs before
the introduction of the attendance requirement, the policy theory (whether supported by empirical
evidence or not), the consequences for its implementation in practice and the options for carrying
out an evaluation at a later date. One of the recommendations made in the report was to carry out a
procedural evaluation of the legislation governing the attendance requirement. That
recommendation was implemented and this report contains the result of that evaluation.

41

The principal questions answered in this report are:

1.

How is the attendance requirement implemented in practice?

2.

What is the effect in practice of the parents’ obligatory presence in the criminal proceedings
against their under-age child?

3.

How does the observed effect of the attendance requirement compare with the presumed effect
described in the ex-ante evaluation of the parents' obligatory presence?

4.

What are the actual costs of the introduction and implementation of the attendance
requirement?

5.

What can be learnt from the findings in the evaluation of the pilot project in Utrecht aimed at
increasing the involvement of parents on a voluntary basis?

Managementsamenvatting

Pagina

21 van 161

Research method
42

The results of this study are based on the following sources:

1.

A national court registry for the 19 district courts and 2 courts of appeal, recording inter alia the
presence of parents;

2.

Observations during the trials of 65 juvenile cases in 14 sessions;

3.

Interviews with criminal justice chain partners (35 interviews);

4.

Interviews with individuals involved (21 interviews with parents, 19 interviews with suspects, 8
interviews with parents and suspects together and 4 interviews with lawyers);

5.

Interview with the researcher studying the pilot in Utrecht, ‘Strengthening the involvement of

6.

Nationwide figures taken from the Public Prosecution Service’s proceedings systems;

7.

A limited survey of the literature;

8.

Discussion of the key results in two national meetings with the Public Prosecution Service and

parents’;

the Child Care and Protection Board.

43

The interviews and observations took place in the areas covered by one regional and five

district courts. A preliminary study was carried out in the district of Breda to test the research
approach and fine-tune the instruments where necessary. The other districts covered were
Groningen, Utrecht, Rotterdam and Maastricht. The regional jurisdiction area was that of the court
of appeal in The Hague. The information was gathered in the period April through to November
2011.

44

The methods used in this study are primarily qualitative in nature, in particular when looking at

the impact of the attendance requirement. The study’s qualitative approach means it is not possible
to talk of the policy theory being tested in a statistical or quantitative sense. We will therefore talk in
terms of a consideration of the policy theory and the relationships it postulates.

The trial in context
Before we present the results of this study, it is important to note that the criminal trial - which is
where the attendance requirement applies - is only one of the points when parents become
involved in the criminal proceedings against their child. Parents are informed if their child is
detained at a police station for interrogation as a suspect. There are also a number of other
possible situations where it is customary for the parents to be invited to attend. Firstly, they will be
invited to attend if their child is brought before the examining magistrate because of an application
for remand in custody. Secondly, parents are generally invited to attend if their child is brought
before the court sitting in chambers for detention in custody. Thirdly, the Juvenile Probation Service
officer supervising the child will generally have contact with the parents if temporary release from
preventive custody is granted subject to special conditions. This supervision by the Juvenile
Probation Service may also be carried out on a voluntary basis. In principle, the Child Care and
Protection Board carries out a child welfare investigation for every juvenile suspected of a criminal

Managementsamenvatting

Pagina

22 van 161

offence to establish the situation the child is in. The parents are invited for a talk as part of this
investigation. Finally, some lawyers also invite the parents to accompany the suspect when he or
she comes to talk to the lawyer about the case at the law firm. Consequently most parents will
already have had several contacts with one of the criminal justice partners or the lawyer before
attending the trial at the court.

The way in which the legislation is implemented
45

Parents with custody of the child are informed of the requirement to appear by means of a

summons from the Public Prosecution Service in the form of a letter in Dutch. This letter is sent in
all juvenile criminal cases, including cases such as minor offences and for young people who have
reached the age of majority where the attendance requirement does not apply. In the latter cases a
sentence is included informing parents they are not under an obligation to appear. The letter also
gives reasons explaining why it is important for parents to attend.

46

Many parents are also notified of the attendance requirement by one of the other criminal

justice chain partners or their child’s lawyer. Both the Child Care and Protection Board and the
Juvenile Probation Service mention the attendance requirement in the standard talks they have with
parents (in the context of the child welfare investigation and the supervision of the minor
respectively). Some lawyers also discuss the attendance requirement when they talk to the
parent(s) of their client. It also sometimes happens that the judge refers to the attendance
requirement at an earlier stage in the criminal proceedings (e.g. when the child is brought before
the examining magistrate or when the court sitting in chambers makes a decision on detention in
custody). However these moments of ‘information provision’ are not sufficient to reach all parents
who have custody of the child. In the first instance this is because the information is aimed mainly
at the parent living at home with the child. The attendance requirement has spurred some regional
divisions within the Child Care and Protection Board to make more frequent efforts to involve
parents in the child welfare investigation who do not live with the juvenile (e.g. after a divorce) but
still have legal custody. In the second instance this is because not all parents attend the standard
talks with the Child Care and Protection Board and Juvenile Probation Service and not all lawyers
invite parents along.

47

A consequence of the attendance requirement is that the judge should in principle defer the

case if the parents are not present. However, Article 496a, paragraph 3 of the Code of Criminal
Procedure gives the judge the option of continuing with the case even if the parents are not
present. In this respect the attendance requirement is not being implemented in the spirit of the law,
as the above-mentioned third paragraph is being applied more widely than the legislator intended.
As a rule, the case is not deferred if only one of the parents does not attend the trial. If neither of
the parents who have legal custody appears, the case usually is deferred. The primary reason for
continuing with the case despite the absence of parents is that deferring the case is considered
undesirable for the suspect, who would then have to wait even longer for the sentence. The
interests of the child are considered to outweigh the potential positive impact that the second
parent’s presence at the trial might have if the case were to be deferred. The second reason for
continuing with the case despite the absence of parents is that frequently deferring cases due to the

Managementsamenvatting

Pagina

23 van 161

absence of one or both parents is considered to be an unworkable option. The district courts of
Rotterdam and Maastricht did initially adhere strictly to the attendance requirement. When it turned
out not to be possible to schedule all the deferred cases for a new trial in time, the courts started to
defer fewer cases. Over 250 cases were deferred in 2011 because one or both parents were
absent, which is about 2% of the juvenile cases in 2011. The assumption in the ex-ante evaluation
was that 20% of juvenile cases would be deferred.

48

The number of deferrals because of parents’ absence comes to approximately 2% of the

number of juvenile cases heard in 2011. Records from the national court registry show neither of
the parents to be present in 14% of the scheduled trials for juvenile cases involving under-age
suspects. As judges generally defer cases if both parents are absent, it might be expected that
about 14% of cases would be deferred too. However, there is a big difference between this
percentage and the 2% of cases that are actually deferred. There are two explanations for this
difference. Firstly some of the cases scheduled for a trial are deferred for reasons other than the
absence of the parents, such as the non-appearance of the suspect or a missing report. Secondly,
sometimes there is a guardian present or another family member with responsibility for the child's
care and/or upbringing, whether or not with legal custody, even if neither of the parents is present at
the trial.

49

If a case is deferred, the judge will only issue a warrant to secure the presence of the parents if

he thinks that the parents will not turn up otherwise. The professionals who were interviewed in this
study considered such a warrant to be a last resort, based on the idea that enforcing the parents’
presence would not be conducive to the parents taking a positive attitude in the trial. Based on the
analysis, it is estimated that around 100 warrants to secure the presence of the parents were
issued in 2011. It is not known how many of these warrants to secure their presence were actually
executed. This means that such a warrant was issued in just under 40% of the cases deferred
because of the absence of one or both parents, i.e. less than 1% of all juvenile cases heard. The
assumption in the ex-ante evaluation was that warrants would be issued to secure the presence of
parents in 10% of the juvenile cases heard.

50

The Ministry of Security and Justice did not provide the criminal justice chain partners with any

financial compensation for executing the attendance requirement. The members of the ‘attendance
requirement’ national working group say this has affected how the attendance requirement was
implemented and is being executed. As an example, this was the reason for the Public Prosecution
Service's decision to send the summons letter by standard post instead of serving it. Another
example is that the negative effect of deferring a case because of the absence of the parents (the
minor has to wait longer for the sentence) could have been reduced if the Judiciary had received
money to hold more sessions. It would therefore then have been possible to reschedule deferred
cases for an earlier session.

Managementsamenvatting

Pagina

24 van 161

Policy theory concerning the attendance requirement according to the 2010 ex-ante
evaluation tenable to a limited extent only
51

In brief, the assumed effect of the attendance requirement is as follows. The Public Prosecution

Service’s obligation to summons parents and inform them that they are required to appear is
supposed to mean that it is no longer possible for parents not to be aware of the offence or the trial.
As a result, parents are expected to be more likely to attend the trial. Their presence is supposed to
reduce the likelihood of a repeat offence because:
1.

by attending the proceedings, they are given the opportunity to fulfil their parental responsibility
and take appropriate measures in the upbringing of their child;

2.

they support their child by being present. The child may therefore become more attached to his
or her parents and will not want to disappoint them again by behaving antisocially;

3.

their presence allows them to be a source of information for the judge, who is therefore better
able to assess the minor’s situation. This allows a better match between the sanction and the
minor’s situation and character, which will make the sanction more effective in reducing the
likelihood of a repeat offence.

52

Policy theory also makes the assumption that having the parents attend would increase the

victim’s understanding as during the trial the parents would condemn their child's behaviour and the
victim would therefore be better able to deal with the incident.

53

This last assumption was not tested in the current study. The study also did not consider

whether there was a connection between the attendance requirement and repeat offending. This is
very difficult to examine as any effect of the parent’s requirement to be present cannot be isolated
from other effects. In addition, it would take some years before such an effect could be observed.

54

The conclusion of the ex-ante evaluation (Regioplan 2010) was that the policy theory was

generally only tenable to a limited extent. There are little more than global indications to be found in
the empirical literature for the mechanisms that are assumed to be operating. The ex-ante
evaluation shows that professionals working in this area consider the policy theory to have some
plausibility. Professionals agree (to some extent) with the idea of the mechanisms that support the
child, enable more effective sanctions and make ignorance of the trial impossible, but they are less
confident about the assumed mechanisms operating to encourage parenting duties and to ensure
more understanding among victims.

The benefits of the attendance requirement
More parents attending trials because they have been informed of the proceedings and because of
the threat of sanctions

55

This study shows that parents are more likely to be present since the introduction of the

attendance requirement than before and that it is plausible that this is due to the attendance
requirement itself. Records from the national court registry at the end of October 2011 show that at

Managementsamenvatting

Pagina

25 van 161

least one of the parents was present at the trial3 in 86% of scheduled juvenile cases, and both
parents were present in 44% of cases. There is no baseline measurement for this study
comparable to the national court registry and so no firm statements can be made concerning the
increase in parents’ attendance. Based on research in the Netherlands4 (2006-2011) it is estimated
that the presence of at least one parent has risen by 5 percentage points and the presence of both
parents by 25 percentage points since the introduction of the attendance requirement. Incidentally,
this Dutch research shows that the non-appearance of the parents was already becoming less of a
problem in the years leading up to the attendance requirement.

56

The relationship between the attendance requirement and actual attendance by the parents is

not entirely in line with what was assumed. The policy theory assumes that parents did not appear
at the trial because they were not aware of the offence and the trial. However, it turns out that a
lack of awareness of the offence is not really a factor at all. Most parents knew about the offence
before the attendance requirement. Even so, parents who do not live at the same address as the
suspect or do not live together are more likely to be aware of the trial since the introduction of the
attendance requirement. Furthermore, the threat of the case being deferred and a warrant being
issued to secure the presence of the parents can sometimes act as a final prod persuading them to
attend the trial after all. This applies particularly to parents who are not sure about the benefit of
their presence at the trial and/or who have to make extensive arrangements - for example, at work
or for the children remaining behind - in order to be able to attend.

57

Not all parents attend the trial despite the attendance requirement. This is mainly due to the

fact that not all parents have custody and/or not all parents play a role in the care and upbringing of
the child. In a substantial proportion of the cases involving under-age suspects having both parents
present at the trial is not possible (e.g. because one is abroad or has died), not required (if one
does not have custody) or not desirable (if relations between the two parents or between the parent
and the child are severely impaired). The father in particular is frequently no longer ‘in the picture’ in
the child's life. It may also be the case that adults other than those with custody fulfil the primary
caring and parenting role, for instance a grandmother or step-father. These ‘stakeholders’ are
generally admitted to the trial but they do not receive a summons and are not always given a part to
play in the trial.

58

In addition, some parents do not turn up because they do not read the letter summoning them

and/or cannot understand it. This applies particularly for parents whose mother tongue is not Dutch.
Also, not all parents receive information about the trial or the attendance requirement
supplementing the letter with the summons from the Public Prosecution Service. Furthermore, not
all parents are convinced of the benefit of attending the trial after reading the letter with the
summons and/or receiving the information. A possible factor explaining this is that parents hear that
there are few consequences if only one parent fails to appear. The flexible way in which the judge

3

Including the cases that were not dealt with substantively, for example because the suspect and/or parents

failed to turn up or because a report was still missing.
4

By Professor Weijers and his research group at the University of Utrecht; see Hepping & Weijers, 2011.

Managementsamenvatting

Pagina

26 van 161

deals with the attendance requirement may therefore undermine the intention of that requirement in
the long run.
It is not reasonable to assume that compulsory attendance will lead to more effective parenting

59

Some parents attending the trial obtain more information about their child's behaviour. This can

help them form an objective impression of their child. The presence of the parents also makes it
possible for judges to hold the parents to account and to encourage them to take (joint)
responsibility for the upbringing. This is considered to be particularly important when parents have
different ideas about how to bring up children.

60

It is not known whether this actually results in a more effective upbringing by the parents and

consequently better behaviour by the young person. The professionals interviewed do not think this
is plausible. They say that the possible role played by the hearing itself should not be
overestimated. It is overly optimistic (in their opinion) to assume that in situations where parents
lack parenting skills or options, more information about the offence or merely being addressed
briefly by the judge will lead to an improvement in the parents' parenting skills or options.
Compulsory attendance can help give the child support but may also have a counterproductive
effect on the child’s participation in the trial

61

Three kinds of support for the young person were considered in this study: support in

participating in the trial; support in accepting the sanction; and support in the execution of the
sanction.

62

Most young people see the presence of their parent(s) as a source of support. Young people

feel safer when their parents are there and the presence of their parents helps them feel less
nervous. It is plausible that this will help them participate more effectively in the trial. They also find
support in the answers the parents give to the judge’s questions in the course of the trial. On the
other hand, there is a relatively small group where the presence of (one of the two) parents results
in the young person participating less because they wish to hide information from their parents or
are ashamed to be confronted with their actions in front of their parents. A further category of young
people is likely to participate in the trial with less attention as they are distracted by the presence of
a parent with whom they have a severely impaired relationship. Here, too, it is relevant that the
attendance requirement applies to the parents who have formal custody of their child, although they
may not necessarily be the adults who support the young person in question.

63

It is not clear that having the second parent present at the trial because of the attendance

requirement has any benefit for this kind of support. Most young people say they also feel they
have support when one parent is present. Moreover, the parents who attend because of the
requirement - and would not do so on a voluntary basis - are sometimes those who have poorer
relationships with their children. These children would sometimes actually prefer it if that parent did
not accompany them.

Managementsamenvatting

Pagina

27 van 161

64

The second form of support is support from the parents in helping the young person to accept

the sanction. It is unclear whether parents understand enough about the trial and the punishment to
help their child properly by explaining and accepting it. Dissatisfaction about discourteous treatment
by the judge is rare. This will therefore seldom be a reason for parents not to accept the
punishment and not to support their child in accepting it. The study has produced no indications that
the attendance requirement contributes to this form of support.

65

The third form of support is support in the execution of the sanction. The presence of the

parent(s) at the trial could potentially make the execution of the punishment more effective if the
parents are encouraged by the judge during the trial (which is rare) and/or persuaded by the
Juvenile Probation Service officer immediately after the trial to help their child in the execution. This
happens regularly if the Juvenile Probation Service officer is present at the trial. The second parent
(who may only appear because of the requirement) can have added value if the prosecutor and the
judge are considering imposing far-reaching special conditions on the sanction. The professionals
who were interviewed say that it is crucial for the effectiveness of these measures or conditions for
both parents to declare in the courtroom - including to their child - that they are prepared to
cooperate in the execution of the conditions.
Parents who are required to attend as a source of information for the judge

66

The professionals who were interviewed agree that in most cases the information that the

parents provide during the trial does not add anything to the report drawn up by the Child Care and
Protection Board. The judge can use the information obtained from the parents as a check of the
Board’s report. This ‘information’ refers not just to the parents’ answers to the questions put by the
judge but also to the information about the family and relationships within the family obtained from
seeing the parents in the flesh and from their non-verbal communication.

67

The attendance requirement means that it is more often possible to hear the views of both

parents, observe their attitudes and see the relationships within the family with your own eyes. This
is particularly relevant in cases where the parents are divorced but are still both involved in bringing
up the child. In addition, some of the professionals who were interviewed consider it to be important
for both parents to be present if an intervention is recommended in which the involvement of the
parents is essential – for example 'Multisystem Therapy' or 'Intensive Process Supervision for the
Hard Core'. The prosecutor and judge can then check whether the parents really will cooperate and
therefore whether the sanction is potentially effective. Consequently the attendance requirement
really does help obtain an appropriate sanction in these few cases.

68

In a limited number of the cases that were observed, it was possible to conclude from the

observations in interviews that the parents had turned up (in part) as a result of the letter with the
summons and the requirement. These parents did not necessarily have a more passive attitude,
and they provided positive information about their child. Thus this study does not find any indication
for a link between the requirement to appear and a more negative or passive participation.

Managementsamenvatting

Pagina

28 van 161

Information for parents and training for judges and prosecutors can bolster participation by parents

69

Some studies performed before the introduction of the attendance requirement describe how

the judge involved the parents in the trial. A comparison was made with the observations in this
study. Based on this comparison, we conclude that no major changes have taken place in how the
judge uses parents as a source of information when compared with the situation before the
introduction of the attendance requirement. Parents also do not seem to be fulfilling their role any
differently. Consequently, the attendance requirement has had no effect in those cases where
parents were accompanying their child to the trial on a voluntary basis anyway.

70

Recent studies by Weijers and our own study both show that there is room for improvement in

how the judge involves the parents during the trial and communicates with them.

71

In 2010 a pilot was carried out in the Utrecht district that was aimed at increasing parents'

participation in their child's trial. In the first instance this was done by providing parents with
information about the trial, the procedures involved and the role of the parents in the trial. Secondly,
judges, public prosecutors, and public prosecutors' clerks received training in how to involve
parents effectively in the trial. The results of the pilot are mainly positive. Two conclusions can be
drawn on the basis of the results of the Utrecht pilot and the attendance requirement.

72

Firstly it can be established that well-thought-out, appropriate information for parents and the

requirement to attend can both play a role in parents’ decision to attend the trial. The requirement
can then act as a threatened penalty (in the talk to provide information) for parents who are still not
sure - following the information - whether they should go to the trial or not. The Child Care and
Protection Board and the Juvenile Probation Service could learn from the pilot in Utrecht as regards
the content of the information provided and the approach taken. This is because currently there are
no guidelines on what information should be provided, nor do all parents receive information.
The second conclusion that may be drawn is that providing parents with information and training for
judges and public prosecutors could help improve parents' understanding of what happens during a
trial and what is expected of them. That would increase the likelihood of active participation in the
trial. Also, it would increase the potential for the presence of the parents to have a positive impact
on support for the child during the trial, the child's understanding and acceptance of the sanction,
and the execution of the sanction. However, it remains the case that not all parents (with custody)
can play a meaningful role in helping the young person in question. It is not always possible or
desirable for them to be present.

The costs and side effects of the attendance requirement
73

The costs of implementing the attendance requirement as enforced in 2011 are estimated to be

€0.6 million. Most of the costs are attributable to the Judiciary (more than €300,000) and the Public
Prosecution Service (around €150,000). A smaller proportion of the costs is attributable to the
police (about €75,000), the Child Care and Protection Board (about €30,000) and the Juvenile
Probation Service (also about €30,000). These are only the additional structural costs due to the

Managementsamenvatting

Pagina

29 van 161

attendance requirement. The evidence on which these figures are based is to be found in Chapter 4
(Dutch only).

74

Three key undesirable side effects were foreseen in the ex-ante evaluation.

75

Firstly, it was expected that the process would take longer as cases were deferred due to

parent(s) not turning up. It is not possible to determine precisely what the delays were in the limited
number of cases that were deferred due to the parents not turning up (around 265 cases), but the
average delay is estimated to be around three months. It is clear that judges are anticipating the
undesirable effects of deferring cases and acting accordingly by deferring a small proportion only of
the cases.

76

Secondly, it was expected that impaired relationships within the family would lead to

complications in the courtroom if both parents were to attend. Conflicts do occasionally seem to
arise in the courtroom due to parents appearing who would not have turned up without the
attendance requirement. This is a result both of the impaired relationship between the two parents
and the impaired relationship between the parent(s) and the child. However, the degree to which
these conflicts are damaging for the child (his/her participation and understanding) and obstruct the
handling of the case being tried varies. Indeed, the professionals differ in their opinion as to
whether such conflicts should be avoided by not summonsing the parents or cancelling their
attendance.

77

Thirdly, issuing a warrant to secure the presence of the parents was expected to have a

counterproductive effect on their contribution in the trial. This study shows that - just as in deferring
cases - the judge anticipates the counterproductive effects of issuing a warrant to secure the
parents' presence and acts accordingly by not issuing such a warrant in all cases that are deferred.
A few experiences with warrants to secure parents’ presence as described by professionals in the
interviews do indeed seem to suggest a counterproductive effect.

Conclusions
78

Most parents were already attending their child’s trial even when there was no requirement to

do so. The attendance requirement has led to two parents being at the trial more often instead of
one. The benefits of the presence of the second parent are limited. The presence of both parents
can play a role in providing support for the minor, in particular in situations where the parents are
divorced but both still play a part in the upbringing. The judge can also use information from both
parents when deciding upon the sanction. The (compulsory) presence of the parents can however
also be counterproductive for the minor's participation in the trial if the relationship between the two
parents or between the parents and the child is severely impaired.

79

In some respects the attendance requirement is not being implemented as the legislator

intended. The main differences are that the judge is less likely to defer a case because of one
parent not turning up and that the judge is less likely to issue a warrant to secure the presence of
the parent(s) than might be expected on the basis of the legislation. There are two reasons for this.

Managementsamenvatting

Pagina

30 van 161

Firstly professionals expect undesirable side effects from deferring a case - and consequently
delaying it - and from securing the enforced presence of the parents. In many cases, the potential
positive effect of the second parent attending the trial is considered to be less than the potential
negative effect of delaying the case and possibly issuing a warrant to secure their presence. The
judge is thus anticipating the disadvantages to the attendance requirement that were expected
beforehand. As a result the foreseen undesirable side effects are less extensive than anticipated in
the ex-ante evaluation. Secondly, strict enforcement of the requirement is not considered to be a
workable option as there are not enough juvenile sessions to enable the deferred cases to be dealt
with quickly.

Managementsamenvatting

Pagina

31 van 161

Managementsamenvatting

Pagina

32 van 161

1. Inleiding
1.1 Achtergrond en aanleiding
80

Per 1 januari 2011 is de ‘Wet versterking van de positie van het slachtoffer’ integraal in werking

getreden. Onderdeel van deze wet is de verplichting voor degenen die het gezag uitoefenen over
de minderjarige (ouders5 of voogd6) om aanwezig te zijn bij de terechtzitting van de zaak tegen hun
minderjarige kind of pupil7. In het amendement, naar aanleiding waarvan de verschijningsplicht in
het wetsvoorstel is opgenomen, betogen Çörüz (CDA) en Wolfsen (PvdA) dat de verschijningsplicht
bijdraagt aan de betrokkenheid van de ouders bij de opvoeding van hun kind. Bovendien schrijven
zij dat de aanwezigheid van de ouders op en deelname aan de terechtzitting zal bijdragen aan de
oplossing van de gedragsproblematiek van de jeugdige en daarmee aan het voorkomen van
herhalingscriminaliteit (recidive).

81

De verschijningsplicht voor ouders is sindsdien verwoord in artikel 496a van het Wetboek van

Strafvordering. Als de ouders, die het gezag over de minderjarige verdachte uitoefenen niet
aanwezig zijn op de terechtzitting of - indien er een voogd is benoemd - de voogd er niet is, dan
moet de rechter de zitting aanhouden en de medebrenging van de ouder(s) of voogd bevelen. De
rechter hoeft de zitting niet aan te houden en medebrenging te bevelen indien (lid 3) sprake is van
een procedurele reden (nietigheid van de dagvaarding, onbevoegdheid van de rechtbank, nietontvankelijkheid van de officier van justitie of schorsing van de vervolging), een praktische reden
(geen bekende woon- of verblijfplaats van de ouders in Nederland) of een inhoudelijke reden (de
aanwezigheid van de ouder(s) wordt niet in het belang van de minderjarige geacht). In de
kamerstukken8 wordt toegelicht dat hiermee aanhouding van de zaak kan worden voorkomen,
indien blijkt dat de aanwezigheid van de ouders aan de goede afdoening van de zaak tegen de
verdachte niet kan bijdragen (bijvoorbeeld in het geval dat de verdachte gedurende geruime tijd
reeds van zijn ouders vervreemd is en bij familie of pleegouders woont ofwel de ouders zich in een
verslavingskliniek of psychiatrische inrichting bevinden). De rechter neemt de beslissing tot
aanhouding nadat de verdachte, de officier van justitie en het eventueel aanwezige slachtoffer zich
over de wenselijkheid hebben uitgesproken (lid 1). Bij het bevel van oproeping kan de rechter een
bevel tot medebrenging verlenen (lid 2). In de wet staat daarnaast dat dit artikel alleen geldt voor
minderjarige verdachten (en dus niet voor verdachten die inmiddels meerderjarig zijn), zie art. 488
lid 3 SV. De verschijningsplicht voor ouders geldt alleen voor ouders van jongeren die verdacht
worden van een misdrijf. 496a, lid 2 vermeldt wel dat een bevel tot medebrenging kan worden
gegeven voor niet verschenen ouders van jongeren die verdacht worden van een overtreding.

5

Conform Wetboek van strafvordering, artikel 131.

6

In het rapport wordt verder gesproken over ouders. De toevoeging voogd wordt omwille van de leesbaarheid in het vervolg

weggelaten.

1. Inleiding

7

In het vervolg van het rapport spreken we kortweg van ‘de verschijningsplicht’.

8

Eerste Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 20143, G.

Pagina

33 van 161

Verschijningsplicht zoals geformuleerd in de Artikel 496a Wetboek van
Strafvordering
1.

Indien de ouders of voogd van een van misdrijf verdachte minderjarige in gebreke
blijven op de terechtzitting te verschijnen beveelt het gerecht de aanhouding van de
zaak tegen een bepaalde dag en beveelt het tevens hun oproeping. Het gerecht
stelt voorafgaand aan zijn beslissing de verdachte, de officier van justitie en het
slachtoffer dat ter terechtzitting aanwezig is, in de gelegenheid zich uit te laten over
de wenselijkheid van aanhouding.

2.

Het gerecht kan bij het bevel tot oproeping een bevel tot medebrenging verlenen,
indien het de aanwezigheid van een of beide ouders dan wel de voogd bij de
behandeling van de zaak op de terechtzitting noodzakelijk acht. Het gerecht kan dit
bevel ook geven in het geval van de behandeling van de zaak van een van
overtreding verdachte minderjarige.

3.

Het gerecht kan slechts bevelen dat het onderzoek niet wordt aangehouden, en dat
een bevel tot medebrenging niet wordt verleend indien:
a.
b.

het aanstonds een van de uitspraken bedoeld in artikel 349, eerste lid, doet,
de ouders of voogd geen bekende woon- of verblijfplaats in Nederland hebben,
of

c.

de aanwezigheid van een of beide ouders niet in het belang van de
minderjarige wordt geacht.

82

Betrokken partijen in de jeugdstrafrechtketen waren en zijn het erover eens dat de

aanwezigheid van de ouders van minderjarige verdachten bij de behandeling van hun strafzaak op
de terechtzitting in hoge mate gewenst is. Het is niet alleen in het belang van de verdachte en het
slachtoffer, maar ook van maatschappelijk belang dat ouders zich bewust zijn van hun bijzondere
verantwoordelijkheid voor de opvoeding van de minderjarige en mogelijke scheefgroei daarin,
terwijl zij zich ook bewust dienen te zijn van het belang van hun aanwezigheid op de terechtzitting.

83

Als de zaak moet worden aangehouden, dan heeft de verschijningsplicht echter ook nadelige

gevolgen voor het verloop en de doorlooptijd van de rechtszaak. Door het moeten aanhouden van
zaken neemt de doorlooptijd van de zaak toe. Dit kan nadelige gevolgen voor de minderjarige
hebben in pedagogisch opzicht en daarnaast ook financiële consequenties hebben.

84

Regioplan heeft in 2010 opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en

Documentatiecentrum van het ministerie van Veiligheid en Justitie (WODC), en op verzoek van de
Directie Justitieel Jeugdbeleid, een ex ante evaluatie uitgevoerd om zowel de bedoelde als de
onbedoelde gevolgen van invoering van de verschijningsplicht van ouders bij de kinderrechter te
inventariseren. Samengevat heeft dit onderzoek geleid tot inzicht in de stand van zaken vóór
invoering van de verschijningsplicht, de beleidstheorie al dan niet ondersteund door empirische
kennis, de gevolgen voor de uitvoeringspraktijk en de mogelijkheden om een latere evaluatie in te

1. Inleiding

Pagina

34 van 161

vullen. De Tweede Kamer is in februari 2011 geïnformeerd9 over dit onderzoeksrapport met als titel
‘Aanwezigheid Verplicht, een inventarisatie van de gevolgen van de aanwezigheidsplicht voor
ouders bij de kinderrechter’. In het vervolg van dit rapport halen we het onderzoek van
‘Aanwezigheid Verplicht, een inventarisatie van de gevolgen van de aanwezigheidsplicht voor
ouders bij de kinderrechter ‘ aan met ‘de ex ante evaluatie’.

85

Eén van de aanbevelingen uit het rapport is om een procesevaluatie van de wet

verschijningsplicht uit te voeren. De procesevaluatie moet meer zicht geven op de omvang van de
problematiek, de uitvoering(s)consequenties (inclusief neveneffecten) van de nieuwe wetgeving en
de ervaringen van betrokkenen (zowel professionals als minderjarige verdachten, hun ouders en
slachtoffers). In de procesevaluatie kan de stand van zaken na invoering van de wet inclusief
knelpunten worden vastgesteld. De ex ante evaluatie moest uitgaan van schattingen; in de
procesevaluatie kan gebruikgemaakt worden van ‘echte’ ervaringen. Met het onderzoek waarvan
de resultaten in voorliggend rapport zijn beschreven, wordt aan deze aanbeveling uitvoering
gegeven.

1.2 Doelstelling en onderzoeksvragen
86

Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het WODC van het ministerie van Veiligheid en

Justitie, op verzoek van de Directie Justitieel Jeugdbeleid. De doelstelling van het onderzoek is
door het WODC geformuleerd als het inzicht geven in:
1.

De werkbaarheid van de wettelijke verschijningsplicht;

2.

Het effect van verplichte aanwezigheid van ouders op het aanwezigheidspercentage en op de
mate van betrokkenheid van de ouders;

3.

De verhouding tussen extra kosten die gemoeid zijn bij het verplicht stellen van de
aanwezigheid van ouders en de verwachte opbrengst.

87

Van deze doelstellingen is door het WODC een groot aantal onderzoeksvragen afgeleid. Deze

onderzoeksvragen staan in Bijlage A. De hoofdvragen die worden beantwoord met voorliggend
rapport zijn:
1.

Hoe wordt de verschijningsplicht uitgevoerd?

2.

Wat is de feitelijke werking van de verplichte aanwezigheid van de ouders bij het strafproces

3.

Hoe verhoudt de geobserveerde werking van de verschijningsplicht zich tot de veronderstelde

van hun minderjarig kind?
werking uit de ex ante evaluatie van de verplichte verschijning van ouders?
4.

Wat zijn de daadwerkelijk gebleken kosten van de in- en uitvoering van de verplichte

5.

Wat kan geleerd worden van de bevindingen uit de evaluatie van de pilot in Utrecht om op

verschijning?
vrijwillige basis de betrokkenheid van ouders te vergroten?

9

1. Inleiding

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010-2011, 30 143, nr. 36.

Pagina

35 van 161

1.3 Veronderstelde effecten en kosten van de verschijningsplicht
88

De doelstelling van het onderzoek betreft onder andere het in kaart brengen van effecten en

kosten van de wet verschijningsplicht, waarbij expliciet de vraag is dit af te zetten tegen de ex ante
evaluatie. In het huidige onderzoek wordt onderzocht of vanuit de praktijk deze prognoses gestaafd
kunnen worden, of dat ze afwijken. Omdat de ex ante evaluatie als ijkpunt dient voor voorliggende
evaluatie, vatten we hier samen wat de vooraf verwachte effecten en kosten waren.
1.3.1

89

Beleidstheorie van de verschijningsplicht volgens de ex ante evaluatie beperkt houdbaar

Het voorstel voor de wet verschijningsplicht is ingediend omdat de kamerleden Çörüz en

Wolfsen enerzijds van mening waren dat de opvoedtaak en de juridische en maatschappelijke
verantwoordelijkheid voor het gedrag van hun kind de ouders verplicht ook bij de strafzitting
aanwezig te zijn. Anderzijds menen zij dat ouders door het bijwonen van de zitting bij kunnen
dragen aan het oplossen van de gedragsproblematiek.

90

In de ex ante evaluatie is het verminderen van recidive bij de jeugdige delinquent aangeduid

als het hoofddoel van de verplichte verschijning van ouders in de rechtszaal. Als subdoelen die
moeten leiden tot dit hoofddoel zijn onderscheiden:
1.

Ouders in staat stellen hun opvoedkundige taak uit te voeren;

2.

Ouders de gelegenheid bieden hun kind te steunen;

3.

Een bijdrage leveren aan de effectiviteit van de jeugdsanctie;

4.

Zorgen voor meer begrip bij slachtoffers;

5.

Onwetendheid bij ouders wegnemen.

91

De veronderstelde werking van de verschijningplicht is kortweg de volgende. Door de

verplichting van het OM om ouders op te roepen en te melden dat ze daarbij verplicht zijn om te
verschijnen, zou het niet meer voor kunnen komen dat ouders niet meer afweten van het delict en
de zitting. Daardoor zouden ouders vaker ter zitting verschijnen. De aanwezigheid van ouders zou
een positieve invloed hebben die doorwerkt in een verminderde kans op recidive en wel door drie
oorzaken of ‘mechanismen’:
1.

Door hun aanwezigheid worden ouders in de gelegenheid gesteld hun ouderlijke
verantwoordelijkheid te nemen en opvoedkundige maatregelen te nemen;

2.

Door hun aanwezigheid steunen ouders kun kind. Jongeren hechten zich hierdoor meer aan
hun ouders en willen hen niet opnieuw teleurstellen met normoverschrijdend gedrag;

3.

Door hun aanwezigheid kunnen ouders een bron van informatie vormen voor de rechter, die
beter in staat is de situatie van de jongere te doorgronden. Daardoor kan de sanctie beter
worden afgestemd op de situatie van de jongere en zal daarmee effectiever zijn in het
verkleinen van de recidivekans.

92

Daarnaast is de veronderstelling dat de aanwezigheid van ouders bij meer begrip van

slachtoffers zou zorgen, doordat ouders ter zitting het gedrag van hun kind zouden afkeuren en het
slachtoffer de gebeurtenis daardoor beter zou kunnen verwerken. Deze laatste vooronderstelling is
in voorliggend onderzoek niet beschouwd.

1. Inleiding

Pagina

36 van 161

93

Zie voor een samenvatting onderstaand conceptueel model.

Afname recidive bij jeugdige delinquenten

Doel 3.
Effectievere
strafmaatregel

Doel 2.
Ondersteuning
door ouders

Doel 4. Meer steun
voor slachtoffers

Doel 1.
Afkeuring/straf
door ouders

Betere
beoordeling
rechter

Aanwezigheid
ouders

Doel 5. Minder
onwetendheid
ouders

Verplichting tot
aanwezigheid

Figuur 1:

94

Samenvatting beleidstheorie. Bron: ex ante evaluatie

In de ex ante evaluatie is de houdbaarheid van de beleidstheorie onderzocht. Daar is

geconcludeerd dat de houdbaarheid over het geheel genomen matig is. Op grond van de
empirische literatuur zijn hooguit globale aanwijzingen te vinden voor de veronderstelde werkzame
mechanismen. Uit de ex ante evaluatie blijkt dat professionals in het werkveld de beleidstheorie
enigszins houdbaar achten. Professionals kunnen zich (deels) vinden in de werkzame
mechanismen van ondersteuning van het kind, een meer effectieve sanctie en het wegnemen van
onwetendheid, maar hebben minder vertrouwen in de veronderstelde werkzame mechanismen van
bevordering van de opvoedkundige taak en het zorgen voor meer begrip bij slachtoffers.
1.3.2

95

Ex ante evaluatie verwacht ongewenste neveneffecten

Daarnaast werd in de ex ante evaluatie verondersteld dat er relevante ongewenste

neveneffecten kunnen worden verwacht. Het betreft ten eerste het vertragende effect van de
verplichte verschijning op de procesgang, doordat zaken zouden moeten worden aangehouden
indien ouders niet verschijnen. Dit is uit pedagogisch oogpunt bezwaarlijk en heeft daarnaast
nadelige effecten op recidivekansen en brengt kosten met zich mee. Ten tweede werd voorzien dat
het zowel voor de rechtszitting als het kind nadelig kan zijn indien (gescheiden) ouders met een
onderlinge slechte verstandhouding samen in de rechtszaal zitten. Ten derde werd verwacht dat
gedwongen medebrenging van ouders een averechts effect zou hebben op de houding van ouders
tijdens de zitting. Ten vierde werd het als een mogelijk nadeel gezien dat ouders zich betutteld
zouden voelen door de Staat. Ten slotte worden allerlei knelpunten voorzien van praktische aard,
zoals de zorg voor achterblijvende kleine kinderen.

1. Inleiding

Pagina

37 van 161

1.3.3

96

Ex ante evaluatie inventariseerde werkprocessen en uitvoeringskosten

In de ex ante evaluatie heeft ook een inventarisatie plaatsgevonden van de gevolgen die

werden verwacht voor de werkprocessen. De extra activiteiten met bijbehorende tijdsbesteding van
de medewerkers van de betrokken organisaties en de materiële kosten zijn in beeld gebracht.
Vervolgens zijn de te verwachten kosten in een aantal scenario’s doorgerekend met als resultaat
een grote bandbreedte in de uitkomsten (€ 0,9 miljoen, 1,7 miljoen en 16 miljoen per jaar). Het
werken met scenario’s was noodzakelijk omdat op het moment van de ex ante evaluatie nog niet
duidelijk was hoe de uitvoering er precies uit zou gaan zien en voor welke zaken de
verschijningsplicht toegepast zou worden. Daarnaast bestond er onzekerheid over het deel van de
zaken dat zou worden aangehouden als gevolg van afwezigheid van één of beide ouders en de
mate waarin medebrenging van ouders zou gaan plaatsvinden.

1.4 Plan van aanpak en onderzoeksmethoden
97

De resultaten van dit onderzoek zijn gebaseerd op de volgende bronnen:

1.

Een beperkte literatuurstudie;

2.

Interviews met ketenpartners (35 interviews) en met betrokkenen (21 interviews met ouders, 19
interviews met verdachten, 8 interviews met ouders en verdachten samen en 4 interviews met
advocaten);

3.

Bespreking van de belangrijkste resultaten in twee landelijke overleggen van het OM en de
Raad voor de Kinderbescherming;

4.

Observaties ter zitting van 65 jeugdzaken, verdeeld over 14 zittingen;

5.

Een landelijke registratie door de griffies van de 19 Rechtbanken en 2 Gerechtshoven, onder

6.

Landelijke cijfers uit de processystemen bij het OM.

98

In deze paragraaf worden de bronnen en methoden nader toegelicht.

andere van de aanwezigheid van ouders;

1.4.1

99

Eerst vooronderzoek en daarna hoofdonderzoek

De onderzoeksopzet is eerst in één arrondissement - Breda - uitgetest. We hebben gekozen

voor een middelgroot arrondissement waarvan de rechtbank op korte termijn medewerking wilde
verlenen. In dit vooronderzoek zijn alle geplande onderzoeksactiviteiten uitgevoerd (registratie door
de griffie, interviews met professionals, ouders en kinderen, observaties van jeugdstrafzittingen).
Op basis van de ervaringen uit dit vooronderzoek zijn de instrumenten (registratieformulieren,
topiclijsten, observatieprotocollen) waar nodig aangepast. Dit kwam de efficiëntie en kwaliteit van
de uitvoering van het hoofdonderzoek in de vijf overige arrondissementen ten goede.
1.4.2

100

Selectie arrondissementen

Het onderzoek heeft plaatsgevonden in vijf arrondissementen en één ressort. Het

arrondissement van vooronderzoek was Breda. De overige arrondissementen waren Groningen,
Utrecht, Rotterdam en Maastricht. Het ressort is dat van het Haagse gerechtshof.

1. Inleiding

Pagina

38 van 161

101

Deze selectie is gemaakt op basis van gesprekken met de vijf leden van de werkgroep

‘verschijningsplicht’ (van OM, Rechtspraak, Raad voor de Kinderbescherming, politie, ministerie
van Veiligheid en Justitie) en een bespreking in diezelfde werkgroep. De selectie is zo divers
mogelijk gemaakt op de dimensies a) aantal jeugdzaken b) Randstad/niet Randstad en c) diversiteit
in wijzen van uitvoering van de plicht, zoals reeds bekend bij de werkgroep. Daarnaast is erop gelet
dat er geen volledige overlap is met de arrondissementen die in de ex ante evaluatie zijn betrokken.
De overlap (de arrondissementen Breda en Utrecht) was een bewuste keuze: Breda is gekozen
vanwege de mogelijkheid daar op korte termijn het vooronderzoek te starten en Utrecht is gekozen
vanwege de uitzonderlijke situatie dat daar - door middel van de pilot ‘Versterken betrokkenheid
ouders’ - op andere wijze is geprobeerd ouders bij de rechtszitting van hun kind te betrekken. Voor
het ressort Den Haag is gekozen omdat daar de meeste jeugdzaken in hoger beroep worden
behandeld en dus de grootste kans bestond op voldoende zaken in de onderzoeksperiode.
1.4.3

102

Literatuurstudie

In principe maakte literatuurstudie geen onderdeel uit van dit onderzoek, omdat in de ex ante

evaluatie (Regioplan, 2011) een literatuurstudie werd uitgevoerd voor het toetsen van de
beleidstheorie. Het bleek echter dat er recent onderzoek beschikbaar is dat zeer bruikbaar is ter
aanvulling van het empirische deel van voorliggend onderzoek, waar het de beschouwing van de
beleidstheorie betreft. Het betreft twee rapporten van de onderzoeksgroep van professor Weijers,
verbonden aan de Universiteit Utrecht10 en een aantal masterscripties die verdieping bieden op
deze twee rapporten11. Tevens is deze literatuur input geweest voor het opstellen van de
onderzoeksinstrumenten (topiclijsten, observatieprotocol). Zie bijlage B voor een overzicht van de
geraadpleegde literatuur.
1.4.4

103

Interviews met professionals, ouders en kinderen

Voor het verkrijgen van inzicht in de uitvoering van de wet verschijningsplicht enerzijds en de

ervaringen van professionals, ouders en kinderen met de verplichte aanwezigheid anderzijds is
gebruikgemaakt van interviews. De interviews zijn face to face uitgevoerd en hadden de vorm van
een semigestructureerd gesprek. Enkele interviews zijn telefonisch uitgevoerd (1x advocaat, 1x
ouder, 1x politie, 1x Jeugdreclassering). Vooraf zijn per groep van respondenten topiclijsten
ontworpen, waarin puntsgewijs staat welke onderwerpen behandeld moeten worden. Door de vorm
van het semigestructureerde gesprek is een open gesprek mogelijk, waarin ruimte is voor zaken die
de respondent belangrijk vindt, terwijl ook is geborgd dat alle relevante onderwerpen aan bod
komen.

104

In de onderzochte arrondissementen en het ressort zijn interviews gehouden met

vertegenwoordigers van de betrokken ketenorganisaties:

1. Inleiding

10

Rap & Weijers, 2011; Hepping en Weijers, 2011.

11

Volkers, 2010; De Mik, 2010.

Pagina

39 van 161

1.

Bij het OM hebben wij de coördinerend jeugdofficier gesproken. Via de coördinerend
jeugdofficier is contact gelegd met één of twee administratieve medewerkers om inzicht te
krijgen in de uitvoering en extra tijdsbesteding door toedoen van de verschijningsplicht;

2.

Bij de Raad voor de Kinderbescherming is via de beleidsmedewerker in iedere regio contact
gelegd met een raadsonderzoeker, een zittingsvertegenwoordiger en iemand van de
administratie;

3.

Met de Jeugdreclassering is contact gelegd via de beleidsmedewerkers van de Raad voor de
Kinderbescherming;

4.

Het is niet gelukt om in ieder arrondissement iemand van de politie te interviewen. Dit komt
doordat niet ieder arrondissement ervaring heeft met het uitvoeren van bevelen tot
medebrenging van ouders. Als er in een arrondissement helemaal geen ervaring bestond, of
als het niet duidelijk was welke agent wel eens een medebrenging van ouders had uitgevoerd,
is ervoor gekozen in dat arrondissement geen interview met de politie te doen. Dit heeft erin
geresulteerd dat bij de politie met twee medewerkers van de parketpolitie is gesproken en met
één beleidsmedewerker jeugdzaken;

5.

Met kinderrechters en griffiers hebben we geen interviews gepland. De Raad voor de
Rechtspraak heeft er bewust voor gekozen niet mee te werken aan interviews met rechters en
griffiers. De reden was dat met het aantal interviews dat de onderzoekers voor ogen stond
volgens de Raad geen representatief beeld van de gang van zaken zou kunnen ontstaan. Met
het meewerken aan de observaties ter zitting en de registratie door de griffies heeft de
Rechtspraak reeds een grote inspanning geleverd om het onderzoek mogelijk te maken. Waar
de onderzoekers gesprekken werden aangeboden door kinderrechters, zijn deze niet
geweigerd. Dit heeft erin geresulteerd dat we in Breda een zitting hebben nabesproken met de
kinderrechter en de officier gezamenlijk, dat we in Den Haag hebben gesproken met een
voorzittend raadsheer en in Groningen hebben gesproken met de kinderrechter die onze
contactpersoon was. Daarnaast is een gesprek gevoerd bij de Raad voor de Rechtspraak dat
primair gericht was op de uitvoeringkosten.

105

In de interviews is onder andere gesproken over de precieze uitvoering van de wet

verschijningsplicht in het arrondissement. De resultaten hiervan voor het OM en de Raad voor de
Kinderbescherming zijn in landelijke overlegorganen van de respectievelijke organisaties in een
breder kader besproken. In deze overleggen12 hebben de onderzoekers de resultaten uit de
interviews op hoofdlijnen gepresenteerd en enkele stellingen voorgelegd, zodat kon worden
getoetst in hoeverre deze resultaten ook van toepassing zijn in de arrondissementen die niet in de
onderzoeksgroep zaten.

106

Voor de interviews met ouders en jongeren zijn de geobserveerde zittingen als uitgangspunt

genomen. Direct na iedere zitting werd de ouders of het kind gevraagd om aan een interview mee
te werken. De advocaat van de verdachte was voorafgaand aan de zitting via het OM per brief op
de hoogte gesteld van het onderzoek en het verzoek om de zaak bij te wonen en nadien de ouders
en/of de verdachte te spreken. De rechtbank stelde een besloten ruimte beschikbaar (vaak een

12

Het landelijk platform jeugdofficieren voor wat betreft het OM en het beleidsoverleg strafzaken voor wat betreft de Raad voor

de Kinderbescherming.

1. Inleiding

Pagina

40 van 161

enquêtekamer) waar de interviews konden plaatsvinden. Ook de interviews met ouders en jongeren
werden aan de hand van een topiclijst gedaan. Niet alle jongeren en ouders wilden meewerken aan
een interview. De belangrijkste reden die werd gegeven was dat men weg moest voor andere
afspraken. Dit gebeurde vaak in gevallen waar de zaak veel later werd behandeld dan gepland en
de ouders en het kind al zeer lang in de rechtbank aanwezig waren. Een enkele keer werd als
reden gegeven dat ‘het allemaal even te veel’ was of dat ze simpelweg niet wilden.

107

Met vier advocaten heeft een interview plaatsgevonden, waarvan drie face to face en één

telefonisch.

108

Ten slotte heeft een interview plaatsgevonden met een van de auteurs van de evaluatie van de

pilot in Utrecht waarin werd gewerkt met het stimuleren van vrijwillige aanwezigheid van ouders. Dit
interview had als doel inzicht te verschaffen in de resultaten van de pilot, om ze te kunnen
vergelijken met de resultaten van de verschijningsplicht. Zie tabel 1 voor een samenvatting van het
aantal interviews dat is gehouden.

Interviews met…

Aantal interviews

OM
Jeugdofficieren

7

Administratief medewerkers

6

Rechtspraak
Kinderrechters

3

Raad voor de Rechtspraak

1

Raad voor de Kinderbescherming (raadsonderzoeker, zittingsvertegenwoordiger, administratie gezamenlijk)

6

Jeugdreclassering

8

Politie

3

Advocaten

4

Ouders

21

Jongeren

19

Ouder(s) en jongere gezamenlijk

8

Totaal

84

Tabel 1:
1.4.5

109

Overzicht aantal interviews
Observaties

Een belangrijk deel van de gegevens voor het onderzoek is verkregen door middel van

observaties van jeugdstrafzittingen. Deze observaties dienden om inzicht te krijgen in de rol van
ouders ter zitting en de interactie tussen ouders, kinderen en rechters. Daarnaast diende de
observatie om vast te stellen hoe de verschijningsplicht in de praktijk wordt uitgevoerd.

110

In ongeveer een derde van de zaken die op de jeugdstrafzitting wordt behandeld, is de

verdachte inmiddels meerderjarig. Hoewel de verschijningsplicht voor de ouders van deze

1. Inleiding

Pagina

41 van 161

verdachten niet geldt, hebben we deze zaken wel geobserveerd om een beeld te krijgen van de rol
van ouders bij de jeugdzitting. Als er naderhand een interview is gehouden, hebben we ons gericht
op de verdachte. Bij de analyse en interpretatie van de resultaten is rekening gehouden met het feit
dat in een deel van de geobserveerde zaken de verschijningsplicht niet geldt.

111

De observaties zijn gestructureerd uitgevoerd met behulp van een observatieprotocol (zie

bijlage C voor het observatieprotocol), waardoor de rapportage over de observaties voor alle zaken
eenvormig was en daarmee goed te analyseren. Dit protocol is opgesteld op basis van de
onderzoeksvragen en benoemt de aspecten waarop gelet moet worden gedurende de behandeling
van de zaak.

112

Omdat met de observaties geen inzicht kan worden geboden in achterliggende motivaties zijn

de observaties aangevuld met interviews met ouders en jongeren. Direct na de zitting konden de
onderzoekers met hen bespreken wat er tijdens de zitting gebeurde, hoe zij dat ervaren hebben en
waarom ze op een bepaalde manier reageerden. Per zaak zijn de verslagen van de observaties en
het interview met de ouders en/of de jongere geïntegreerd.

113

De advocaat van de verdachte was voorafgaand aan de zitting via het OM per brief op de

hoogte gesteld van het onderzoek en verzocht om de behandeling van de zaak ter zitting bij te
wonen en nadien de ouders en/of de verdachte te spreken. Op twee zaken na bestond bij de
betrokkenen geen bezwaar tegen de aanwezigheid van de onderzoekers. Daar is de onderzoekers
steeds bijzondere toestemming verleend om bij de zitting aanwezig te zijn.

114

In elk onderzocht arrondissement is ten minste één zitting van de Enkelvoudige kamer en ten

minste één zitting van de meervoudige kamer geobserveerd. In totaal heeft dit geresulteerd in
gegevens over 65 zaken, waarvan 11 MK zaken en 54 EK zaken. Zie tabel 2 voor een overzicht per
rechtbank/gerechtshof.
Rechtbank/Hof

zaken ter zitting EK

zaken ter zitting MK

Rechtbank Breda

17

1

Rechtbank Groningen

7

3

Rechtbank Maastricht

8

2

Rechtbank Rotterdam

9

2

Rechtbank Utrecht

5

1

Gerechtshof Den Haag13

8

2

Totaal

54

11

Tabel 2:

13

Aantal geobserveerde Aantal geobserveerde

Overzicht aantal geobserveerde zaken ter zitting

Bij de geobserveerde zaken bij het gerechtshof Den Haag is nagegaan in welke kamer de zaken in eerste aanleg zijn

behandeld. Op basis hiervan is een indeling gemaakt in EK/MK.

1. Inleiding

Pagina

42 van 161

1.4.6

115

Registratie bij 19 rechtbanken en 2 Hoven

Ten behoeve van het onderzoek is gedurende twee weken (van maandag 26 september tot en

met vrijdag 7 oktober) een landelijke registratie uitgevoerd van de aanwezigheid van ouders bij
jeugdzaken door de griffies van alle 19 rechtbanken. Daarnaast is deze registratie ook uitgevoerd
bij de gerechtshoven in Den Haag en Leeuwarden. Enkele rechtbanken en het gerechtshof in Den
Haag hebben buiten deze periode bij een extra zitting geregistreerd. Zie Bijlage D voor het
registratieformulier.

116

De registratie is afgestemd met de Raad voor de Rechtspraak en vervolgens via het landelijk

overleg van sectorvoorzitters uitgezet met een brief en een instructie aan de sectorvoorzitters. De
meeste sectorvoorzitters zijn nagebeld om in contact te komen met de contactpersoon waarom in
de brief was verzocht. Met deze contactpersoon is vervolgens een belafspraak gemaakt om de
registratie toe te lichten. Per e-mail is vlak voor de start van de registratieperiode een reminder
gestuurd met een herhaling van de aandachtspunten. Significant was gedurende de
onderzoeksperiode beschikbaar via een mobiel nummer om eventuele vragen te beantwoorden. Na
de registratieperiode hebben de contactpersonen de formulieren naar Significant gestuurd per post
of per e-mail (gescand).

117

In totaal zijn 540 formulieren ontvangen. Deze formulieren zijn door Significant ingevoerd in

een digitaal databestand ten behoeve van de statistische analyse. Na digitalisatie heeft een
steekproefsgewijze controle plaatsgevonden van de invoer en is het definitieve databestand voor
de analyse vastgesteld.

118

Een deel van de formulieren (ongeveer 20%) was zodanig ingevuld dat onduidelijkheid bestond

over de aan- of afwezigheid van de ouders, doordat er niets was ingevuld over de reden van aanof afwezigheid van de ouder. Soms was echter wel een kruisje gezet bij vader of moeder, maar kon
niet met zekerheid worden afgeleid of deze aanwezig was. De contactpersonen zijn vervolgens
benaderd met een voorstel voor interpretatie van de antwoorden op de formulieren. De
voorgestelde interpretatie is deels akkoord bevonden14. Het resultaat is dat voor het vaststellen van
de aan- of afwezigheid van de ouders 8% van de formulieren niet bruikbaar was.

119

Over de gegevens is vooral in beschrijvende zin gerapporteerd (frequentietabellen). Enkele

onderzoeksvragen vereisen verschilanalyses, waarbij statistische toetsen zijn uitgevoerd. In de
rapportage over de resultaten is steeds aangegeven welke analysetechniek is toegepast.
Belangrijke uitgangspunten voor statistische analyse zijn dat de significantie correct berekend moet
kunnen worden. Daarnaast moet sprake zijn van voldoende onderscheidend vermogen om

14

De rechtbanken in Maastricht, Roermond, Arnhem, Zutphen, Zwolle/ Lelystad, Almelo, Den Haag, Amsterdam, Haarlem en

Assen hebben geantwoord dat de interpretatie kon worden toegepast. Twee rechtbanken waren het niet eens met de
interpretatie. Vijf rechtbanken hebben gezien de korte termijn geen antwoord kunnen geven op de vraag. Zodoende is deze
interpretatie toegepast voor 46 zaken op de aanwezigheid van de vader (6 wel en 40 niet aanwezig), en voor 33 zaken
toegepast op de aanwezigheid van de moeder (10 wel en 23 niet aanwezig).

1. Inleiding

Pagina

43 van 161

relevante verschillen vast te kunnen stellen15. Alle statistische analyses waarover in dit onderzoek
wordt gerapporteerd voldoen aan deze minimale eisen.
1.4.7

120

Cijfers uit de bedrijfsprocessensystemen bij het OM

Via het Parket Generaal van het OM hebben we gebruik kunnen maken van landelijke cijfers

uit de bedrijfsprocessensystemen bij het OM. De cijfers zijn gebruikt voor het beschrijven van het
aantal aanhoudingen wegens de afwezigheid van ouders. Daarnaast heeft het Parket Generaal
inzicht gegeven in de aantallen jeugdzaken die gepland staan op zitting, deze cijfers waren nodig
om de uitvoeringskosten te berekenen. De cijfers en de interpretatie daarvan zijn besproken met
een medewerker van het Parket Generaal.

1.5 Beperkingen van het onderzoek
1.5.1

121

Kwalitatieve beschouwing van de beleidstheorie

Voorliggend onderzoek kent hoofdzakelijk een kwalitatieve opzet, vooral waar het de

beschrijving van de gevolgen van de verschijningsplicht betreft. Dit type kwalitatief onderzoek is
erop gericht de diversiteit van een bepaald fenomeen - bijvoorbeeld de handelswijze van een
rechter bij de jeugdzitting - te beschrijven. Bij kwalitatief onderzoek gaat het in beginsel niet om
representativiteit, omdat het niet de bedoeling is kwantitatieve uitspraken te doen over de
prevalentie van fenomenen. Steekproeven van waarnemingseenheden worden dan ook niet aselect
getrokken, maar beredeneerd getrokken op basis van diversiteit. Omdat men in kwalitatief
onderzoek op zoek is naar diversiteit, vermelden wij in het rapport niet alleen de ‘grootste gemene
deler’, maar juist ook afwijkingen daarvan. In de beschrijving hanteren we kwalificaties afgeleid van
het aantal keer dat een bepaalde waarneming voorkomt (bijvoorbeeld in interviews). Door daarbij te
vermelden dat het om slechts enkele, of zelfs één, waarneming gaat, kan de lezer beoordelen
hoeveel waarde hij of zij hieraan hecht. Het vermelden van de exacte aantallen zou een exactheid
suggereren die in het licht van het doel van dit onderzoek naar ons idee niet passend is.

122

We hebben gekozen voor een kwalitatieve onderzoeksopzet omdat dit onderzoek vooraf is

benoemd als een procesevaluatie. De focus van het onderzoek lag op de vraag hoe de
verschijningsplicht wordt uitgevoerd. Deze vraag kon alleen worden beantwoord door een
kwalitatieve verkenning uit te voeren van de bandbreedte van de manier waarop de nieuwe wet
wordt uitgevoerd. We hebben er bewust voor gekozen om ook de evaluatieve onderzoeksvragen
over effecten van de verschijningsplicht te beantwoorden met behulp van kwalitatief onderzoek,
omdat een kwantitatieve effectevaluatie om verschillende redenen niet mogelijk was en bovendien
geen inzicht zou bieden in waarom de wet al dan niet functioneert zoals verondersteld. De
kwalitatieve opzet van het onderzoek heeft als consequentie dat niet kan worden gesproken van
een toetsing van de beleidstheorie in statistische of kwantitatieve zin. We zullen daarom spreken
van het beschouwen van de (veronderstellingen in de) beleidstheorie.

15

Voor het onderscheidend vermogen (power) is een ondergrens gehanteerd van .80. Voor de significantie is een alpha van .05

als grens gehanteerd en er is in principe tweezijdig getoetst.

1. Inleiding

Pagina

44 van 161

123

Om te controleren of de steekproef van 6 geselecteerde arrondissementen dekkend was voor

de diversiteit in de wijze waarop de verschijningsplicht wordt uitgevoerd binnen alle 19
arrondissementen, is bij de Raad voor de Kinderbescherming en het OM aangesloten bij twee
landelijke overleggen. In deze overleggen is samengevat hoe de verschijningsplicht binnen de
onderzochte arrondissementen wordt uitgevoerd en is gevraagd of men er in de overige
arrondissementen net zo of juist anders mee omgaat. Dit heeft geleid tot een verrijking van de
resultaten.
1.5.2

Beschouwing beleidstheorie niet op hoofddoel recidivereductie en niet op doel steun voor

slachtoffer

124

Op basis van dit onderzoek kunnen niet alle relaties in de beleidtheorie worden beschouwd. In

het onderzoek wordt niet de relatie tussen de beschreven ‘subdoelen’ en het ‘hoofddoel’
recidivereductie beschreven. De belangrijkste reden dat dit niet mogelijk is, is dat het eventuele
effect van de verplichte aanwezigheid van ouders niet geïsoleerd kan worden van andere effecten.
Bovendien duurt het enkele jaren voordat een eventueel effect waarneembaar zou zijn.

125

Daarnaast is ervoor gekozen in het onderzoek niet in te gaan op ervaringen van slachtoffers.

Eén van de subdoelen uit de beleidstheorie is dat slachtoffers zich beter begrepen zouden voelen,
wanneer de ouders aanwezig zouden zijn. In afstemming met de begeleidingscommissie is de
afweging gemaakt dat slachtoffers een groep is die praktisch moeilijk in het onderzoek te betrekken
is. Ten eerste zijn de slachtoffers slechts bij een fractie van de zaken ook daadwerkelijk aanwezig.
Ten tweede was de verwachting dat niet alle slachtoffers aansluitend op een potentieel emotionele
zitting bereid zouden zijn om een interview te geven. Aangezien in de ex ante evaluatie werd
geconcludeerd dat de relatie tussen de verschijningsplicht en de positie van het slachtoffer niet
sterk lijkt te zijn, is ervoor gekozen de ervaringen van slachtoffers niet te onderzoeken en de
inspanningen in plaats daarvan extra op ouders en kinderen te richten.
1.5.3

126

Interviews met verschenen ouders geeft selectief beeld

In de onderzoeksopzet is ervoor gekozen ouders te interviewen na afloop van de zitting. Dit

heeft als logische consequentie dat we alleen de ouders spreken die zijn verschenen. Daarmee
mist dit onderzoek directe informatie van afwezige ouders over hun overwegingen om niet te
verschijnen, ondanks de verschijningsplicht. Deze keuze is gemaakt omwille van praktische
overwegingen (scope en planning van het onderzoek). Het nadeel van deze missende informatie is
getracht te ondervangen door in iedere geobserveerde zaak een poging te doen te achterhalen
waarom de afwezige ouder niet is verschenen. Daarbij hebben we ons in eerste instantie op de
jongere en de wel aanwezige ouder gericht. Indien dit niet mogelijk was, is de vraag gesteld aan de
advocaat of de eventueel aanwezige medewerker van de Jeugdreclassering. Bij het rapporteren
over de resultaten van de interviews met ouders is deze selectieve respons in acht genomen.

1. Inleiding

Pagina

45 van 161

1.6 Leeswijzer
127

Hoofdstuk 2 beschrijft de wijze waarop de verschijningsplicht wordt uitgevoerd. Het hoofdstuk

bevat een beschrijving van de werkzaamheden die de professionals in het veld uitvoeren naar
aanleiding van de verschijningsplicht.

128

Hoofdstuk 3 beschrijft de praktijk van de verschijningsplicht in cijfers: hoe vaak zijn ouders aan-

en afwezig? Wat zijn hiervoor de redenen? Hoe vaak worden zaken aangehouden of gaan zaken
door ondanks de afwezigheid van ouders? Hoe vaak worden ouders medegebracht?

129

In hoofdstuk 4 worden de uitvoeringskosten van de verschijningsplicht geschat.

130

Hoofdstuk 5, 6 en 7 beschouwen gezamenlijk de bedoelde en onbedoelde effecten van de

verschijningsplicht, ten opzichte van de effecten zoals verwacht. Dit gebeurt in drie stappen.
Hoofdstuk 5 beschrijft de relatie tussen de verschijningsplicht en de aanwezigheid van ouders.
Hoofdstuk 6 beschrijft de werkzaamheid van de drie mechanismen die volgens de beleidstheorie de
relatie vormen tussen de aanwezigheid van ouders en een verminderde kans op recidive (ouders
als informatiebron voor de rechter, de strafzitting als bron voor opvoedkundige maatregelen en
ouders als bron van steun voor de jongere). Hoofdstuk 7 beschrijft in hoeverre de ongewenste
neveneffecten van de verschijningsplicht zoals die werden verwacht in werkelijkheid voorkomen.

131

Hoofdstuk 8 bevat een beschrijving van de recentelijk gehouden pilot in het arrondissement

Utrecht om de participatie van ouders ter zitting te vergroten. Daarnaast concludeert het hoofdstuk
wat hieruit met het oog op de verschijningsplicht geleerd kan worden.

132

Hoofdstuk 9 ten slotte trekt conclusies over de uitvoering en de effecten van de

verschijningsplicht.

1. Inleiding

Pagina

46 van 161

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen
133

In dit hoofdstuk wordt besproken op welke wijze de verschijningsplicht wordt uitgevoerd.

Steeds worden de veranderingen in de inrichting van de organisatie en de indeling van
werkprocessen afgezet tegen de verwachte gevolgen die de wet zou hebben (zoals verwoord in de
ex ante evaluatie van Regioplan (2011)). Daarnaast wordt beschreven welke knelpunten nog
bestaan in de werkprocessen rondom de verschijningsplicht.

134

Interviews met ketenpartners vormen de primaire bron voor dit hoofdstuk. Daarnaast wordt

gebruikgemaakt van documentatie met werkafspraken over de uitvoering van de
verschijningsplicht.

2.1 Invoering van de verschijningsplicht
135

In de zomer van 2010 besluit de minister van Justitie dat de verschijningsplicht op 1 januari

2011 geïmplementeerd moet zijn, net als de andere onderdelen van de Wet Versterking Positie
Slachtoffers. Binnen korte tijd is een landelijke werkgroep ‘verschijningsplicht’ ingesteld, die zes
maanden de tijd heeft om de verschijningsplicht te implementeren. De leden van de werkgroep zijn
medewerkers van het OM (voorzitter van het Landelijk Platform Jeugdofficieren), de Rechtspraak
(voorzitter van de Landelijke Expertgroep Jeugdrechters), de Raad voor de Kinderbescherming
(Adviseur Beleid van het Landelijk Bureau), de politie (adviseur portefeuillehouder jeugd in de Raad
van Korpschefs van het NPI/vtsPN) en het ministerie van Veiligheid en Justitie (beleidsmedewerker
van de Directie Justitieel Jeugdbeleid).

136

Zowel het OM als de Raad voor de Kinderbescherming stellen een landelijk document op

waarin staat wat de uitgangspunten en werkafspraken zijn voor het uitvoeren van de wet. Deze
documenten zijn besproken in de landelijke overleggen van jeugdofficieren en beleidsmedewerkers
van de Raad voor de Kinderbescherming, met de opdracht dit verder binnen de regio’s te
communiceren. Ook in de Landelijke Expertgroep Jeugdrechters wordt de verschijningsplicht
besproken. Anders dan het uitgangspunt dat de wet moet worden uitgevoerd, is geen landelijke lijn
afgesproken over het al dan niet aanhouden van zaken bij afwezige ouders. Bij de politie zijn de
politieregio’s geïnformeerd over de inwerkingtreding van de verschijningsplicht, met als
uitgangspunt dat voor de uitvoering wordt aangesloten bij het bestaande proces van medebrenging
van getuigen. De landelijke uitgangspunten worden in dit hoofdstuk genoemd en gebruikt om de
werkelijke uitvoering van de verschijningsplicht mee te vergelijken.

137

Vanuit het ministerie van Veiligheid en Justitie heeft er voorafgaand aan de invoering van de

verschijningsplicht geen financiële compensatie plaatsgevonden voor de uitvoering van de nieuwe
regelgeving door de verschillende ketenpartners. De leden van de landelijke werkgroep
‘verschijningsplicht’ geven aan dat dit van invloed is geweest op de wijze waarop de
verschijningsplicht is ingevoerd en wordt uitgevoerd. De uitvoeringspraktijk die in dit hoofdstuk is
beschreven moet in dat licht worden beschouwd.

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

47 van 161

2.2 Samenvatting te verwachten uitvoeringspraktijk en werkprocessen
138

De extra activiteiten die moeten worden uitgevoerd door de inwerkingtreding van de

verschijningsplicht, zoals deze voorafgaand is geïnventariseerd, kunnen kortweg worden
samengevat in een aantal stappen, zie onder. De activiteiten zijn zoveel mogelijk in volgorde van
uitvoering geplaatst, en ingedeeld in drie fasen: voorafgaand aan de zitting, tijdens de zitting en na
de zitting. In het vervolg van het hoofdstuk wordt per stap beschreven op welke wijze de voorziene
activiteiten in werkelijkheid worden uitgevoerd (2.3 ‘voorafgaand aan de zitting’, 2.4 ‘tijdens de
zitting’ 2.5 ‘na de zitting’).

139

Activiteiten voorafgaand aan de zitting:

1.

De politie neemt het adres van de ouders op in het proces-verbaal;

2.

Het OM stelt vast wie de gezaghebbers zijn, roept de gezaghebbers op en roept indien nodig
een tolk op;

3.

De kinderrechter controleert de gegevens van gezaghebbende ouders;

4.

De Raad voor de Kinderbescherming, de Jeugdreclassering en of de advocaat licht de ouders
voor over de verschijningsplicht.

140

Activiteiten tijdens de zitting:

1.

De Rechtspraak verifieert het verloop van de oproeping en de aanwezigheid van

2.

De rechter weegt bij afwezigheid van de ouder(s) af of de zaak moet worden aangehouden;

3.

De rechter weegt bij aanhouding af of een bevel tot medebrenging moet worden uitgevaardigd.

141

Activiteiten na de zitting16:

1.

Uitvoeren bevel tot medebrenging door de politie;

2.

Werkzaamheden die gepaard gaan met een nieuwe zitting (Rechtspraak, OM, Raad,

gezaghebbende ouders;

Jeugdreclassering).

142

Voordat we ingaan op de activiteiten van de verschijningsplicht zoals deze wordt uitgevoerd, is

het van belang dat men zich realiseert dat de strafzitting - waarvoor de verschijningsplicht geldt maar één van de momenten is waarop ouders worden betrokken bij de strafzaak tegen hun kind. In
Nederland moeten ouders op de hoogte worden gesteld wanneer hun kind op het politiebureau als
verdachte voor verhoor wordt opgehouden. Ouders hebben niet het wettelijk recht om aanwezig te
zijn bij de verhoren van de politie. Dit betekent niet dat zij niet worden toegelaten. Vervolgens kan
zich een aantal situaties voordoen waarbij het gebruikelijk is dat de ouders worden uitgenodigd. Dit
is ten eerste om aanwezig te zijn bij de voorgeleiding bij de rechter-commissaris in verband met
een vordering tot inbewaringstelling. Ten tweede worden ouders doorgaans uitgenodigd om
aanwezig te zijn bij de voorgeleiding voor de raadkamer in verband met gevangenhouding. Indien
een preventieve hechtenis wordt geschorst onder het stellen van bijzondere voorwaarden, heeft ten
derde de medewerker van de Jeugdreclassering die de jongere begeleidt doorgaans contact met
de ouders. Deze begeleiding door de Jeugdreclassering kan ook op basis van vrijwilligheid

16

Deze activiteiten kunnen ook worden opgevat als activiteiten vóór de nieuwe zitting.

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

48 van 161

plaatsvinden. In principe voert de Raad voor de Kinderbescherming bij iedere jongere die verdacht
wordt van een strafbaar feit een raadsonderzoek uit naar de situatie rondom de jongere. Ten
behoeve van dit onderzoek worden de ouders voor een gesprek uitgenodigd. Ten slotte nodigt een
deel van de advocaten de ouders ook uit om met de verdachte mee te komen voor een gesprek bij
de advocaat op kantoor over de zaak. Voorafgaand aan de terechtzitting bij de rechtbank, hebben
de meeste ouders dus al op meerdere momenten contact gehad met één van de ketenpartners of
de advocaat.

2.3 Voorafgaand aan de zitting
2.3.1

143

Opnemen van adres ouders in proces-verbaal door politie

De ex ante evaluatie van Regioplan (2011) vermeldt dat het ‘in verband met de verdere

procedure’ wenselijk zou zijn dat de politie in de voorbereiding van de zaak niet alleen het adres
van de minderjarige verdachte in het proces-verbaal opneemt, maar ook het adres van de ouders.
Uit het onderzoek blijkt dat dit niet standaard het geval is. Er wordt wel een telefoonnummer van de
ouders in het proces-verbaal opgenomen.
2.3.2

Adrescontrole, het versturen van de oproepingsbrief en het oproepen van een tolk door

het OM

144

De ex ante evaluatie van Regioplan (2011) vermeldt dat de verschijningsplicht voor het OM

drie wijzigingen in de voorbereiding van de zitting tot gevolg zal hebben. Te weten:
1.

Er moet een adrescontrole plaatsvinden in het GBA voor de ouders/voogd en het

2.

De oproepingsbrief aan de ouder(s)/voogd moet worden betekend met akte. Beide ouders

gezagsregister moet worden geraadpleegd;
dienen opgeroepen te worden, ook als zij gescheiden zijn;
3.

De taalvaardigheid van ouders moet worden vastgesteld en - indien nodig - moet een tolk
worden opgeroepen.

145

Regioplan stelt vast dat het OM in een nota van 15 september 2010 zelf al enkele

werkafspraken heeft vastgelegd over de manier waarop die wijzigingen vorm zullen krijgen.

146

Ten eerste is afgesproken dat de oproepingsbrief niet betekend wordt, maar - na

adresverificatie in het GBA - per ‘gewone post’ verzonden wordt. Ten tweede besluit het OM niet
standaard het gezagsregister te raadplegen (omdat het tot begin 2012 niet digitaal toegankelijk is
voor het OM - zie kader) en zich voor het achterhalen van de gezagssituatie te verlaten op
informatie van de Raad voor de Kinderbescherming. Ten derde interpreteert het OM de wet zo dat
de verschijningsplicht niet voor kantonzaken (overtredingen) wordt toegepast. Ten vierde wordt
expliciet gesteld dat ouders van inmiddels meerderjarige verdachten - voor wie de
verschijningsplicht niet geldt - wel zullen worden opgeroepen (omdat het te veel administratieve
controle zou vergen om hen een andere behandeling te geven), maar dat de zaak niet zal worden
aangehouden als ze niet aanwezig zijn. Ten vijfde wordt besloten dat het de verantwoordelijkheid
van ouders is om een tolk aan te vragen, aangezien voor het OM op voorhand niet altijd duidelijk is

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

49 van 161

of een tolk vereist is. Ouders zal in de brief gewezen worden op de mogelijkheid een tolk aan te
vragen.

147

De voorzitter van het Landelijk Platform van Jeugdofficieren geeft aan dat keuzes die zijn

gemaakt bij de invoering van de wet voor een deel zijn ingegeven door het feit dat het OM niet
financieel werd gecompenseerd voor het uitvoeren van de verschijningsplicht. Als voorbeeld haalt
deze voorzitter aan dat het betekenen van alle oproepingsbrieven aan ouders niet uitvoerbaar was
zonder extra middelen.

Het gezagsregister
Het gezagsregister is een decentrale databank, die bij alle 19 rechtbanken wordt
bijgehouden. De rechtbanken houden verwerken in het register wijzigingen van het
gezag naar aanleiding van beslissingen van de rechter. Iedere rechtbank doet dit voor
de jongeren die zijn geboren in de regio die bij de rechtbank hoort. Een rechtbank heeft
alleen toegang tot zijn eigen gezagsregister. Het register is niet direct toegankelijk is
voor medewerkers van het OM. Daarom moet het OM nu een uittreksel van het register
aanvagen via de griffie van de rechtbank in het arrondissement waar de verdachte is
geboren.
Het gezagsregister is niet altijd up to date omdat er vertraging optreedt bij een
gezagswijziging en het verwerken daarvan. Bijvoorbeeld een gezagswijziging bij de
rechtbank Breda van een kind dat in Amsterdam geboren is, wordt per brief naar
Amsterdam verzonden. Daarnaast kan vertraging optreden omdat deze taak geen
hoge prioriteit heeft. Ter verwerking van de gezagswijziging in het GBA moet de
rechtbank in de plaats van geboorte de wijziging doorsturen aan de gemeente waar het
kind staat ingeschreven. Onbekend is hoe vaak dit gebeurt en hoeveel prioriteit dit bij
de gemeenten krijgt.
De Rechtspraak werkt momenteel aan een nieuw gezagsregister dat centraal
bevraagbaar is en dat ook centraal gewijzigd kan worden. Bovendien wordt de
koppeling met het GBA geautomatiseerd. Het nieuwe gezagsregister moet begin 2012
operationeel zijn.

148

In de praktijk blijkt de administratie van het OM inderdaad in eerste instantie te bepalen naar

welke adressen de oproepingsbrief voor de ouders moet worden gestuurd op basis van de
Gemeentelijke Basis Administratie (GBA). Indien de GBA geen uitsluitsel geeft over de
gezagsituatie binnen het gezin, heeft de administratie twee mogelijkheden om die te achterhalen.
Ten eerste: wanneer het raadsrapport reeds door de Raad aan het OM is toegezonden, kan hierin
worden opgezocht welke eventuele bijzonderheden er rondom de gezagssituatie bestaan.
Ten tweede kan de administratie het gezagsregister raadplegen. Dit levert de administratie extra

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

50 van 161

werk op, omdat een uittreksel van het gezagsregister via de griffie van de rechtbank waar het kind
geboren is moet worden opgevraagd. Daarnaast blijkt het niet eenvoudig dit uittreksel te
interpreteren, en zou het register niet altijd up to date zijn (zie kader over gezagsregister).

149

De oproepingsbrief wordt enkele weken voor de zittingsdatum - tezamen met de dagvaarding -

door de administratie van het OM per post (dus niet aangetekend) verstuurd aan zowel de
verdachte als aan diens gezaghebbende ouders. Indien de ouders niet op hetzelfde adres wonen,
wordt de brief naar twee adressen verstuurd.

150

Er is een landelijke oproepingsbrief geformuleerd die in de bedrijfsprocessensystemen

COMPAS (voor zaken in de eerste aanleg) en NIAS (voor hoger beroepzaken) staat.

151

Aanvankelijk kregen alle ouders de oproepingsbrief die door jeugdofficieren ‘de boze brief’ of

‘de dreigbrief’ wordt genoemd. Hierin was de volgende passage opgenomen: ‘Indien u niet
verschijnt zal de rechter de behandeling van de zaak aanhouden en kan er voor een volgende
terechtzitting een bevel tot medebrenging worden gegeven. Dit betekent dat u dan door de politie
wordt opgehaald en meegenomen naar de rechtbank, waar u in een cel de aanvang van de
terechtzitting moet afwachten.’ Na kritiek van enkele jeugdofficieren en jeugdrechters is de brief
aangepast. Na april 2011 wordt een aangepaste brief verstuurd met drie wijzigingen. Ten eerste
wordt in de nieuwe brief aandacht besteed aan de motivering van de verschijningsplicht, zodat voor
de ouders duidelijk wordt waarom zij verplicht worden te verschijnen. Ten tweede wordt de hiervoor
genoemde ‘dreigende passage’ niet meer in de u-vorm geformuleerd maar in algemene zin ‘Als
ouders niet verschijnen, dan…’. Ten derde wordt de consequentie van aanhouding genuanceerd
‘de rechter kan de zaak aanhouden’ in plaats van ‘de rechter zal de zaak aanhouden’. Ten vierde
wordt expliciet een zin opgenomen die luidt ‘De verplichting om te verschijnen geldt niet voor een
zitting bij de kantonrechter of indien uw kind inmiddels 18 jaar is geworden’.

152

Wat betreft deze vierde aanpassing: deze werd nodig geacht omdat de oproepingsbrief in

principe in iedere strafzaak verstuurd wordt, ook als de verschijningsplicht niet geldt (bij
kantonzaken en wanneer de verdachte inmiddels meerderjarig is). Het wordt aan de ouders voor
wie de verschijningsplicht niet geldt overgelaten om uit deze zin op te maken dat de
verschijningsplicht niet op hen van toepassing is. Van de onderzochte arrondissementen wordt in
Groningen en Maastricht de standaardbrief niet verstuurd bij leerplichtzaken. Daarvoor in de plaats
wordt een (lokaal) aangepaste brief verstuurd, waarin de ouders wel worden opgeroepen, maar
waarin de passage over de verplichting is geschrapt. Aan ouders van inmiddels meerderjarige
verdachten wordt in Maastricht helemaal geen oproeping verzonden.

153

Het verschilt daarnaast in de onderzochte arrondissementen of het OM de gezaghebbende

ouders altijd oproept, of dat het OM niet oproept in gevallen waar negatieve effecten worden
voorzien indien beide gezaghebbers verschijnen (bijvoorbeeld in huiselijk geweld situaties). In het
Landelijk Platform van Jeugdofficieren hebben de onderzoekers hierover een stelling voorgelegd. In
de meeste arrondissementen (bijvoorbeeld Leeuwarden en Den Bosch) worden ouders altijd
opgeroepen. In andere arrondissementen (bijvoorbeeld Alkmaar en Utrecht) worden ouders soms
niet opgeroepen (al dan niet in overleg met Rechtspraak) als er duidelijke aanwijzingen zijn dat de

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

51 van 161

aanwezigheid van een ouder niet in het belang van het kind is. Deze aanwijzingen kunnen
bijvoorbeeld komen van de Raad voor de Kinderbescherming.

154

Zie voor de oproepingsbrieven bijlage E.

155

De administratie van het OM wordt regelmatig telefonisch en schriftelijk benaderd door ouders

(soms bij monde van de advocaat van hun kind of hun kind zelf) die vragen of opmerkingen hebben
naar aanleiding van de oproepingsbrief. Vragen gaan (bijvoorbeeld) over de mogelijkheid dat een
ander familielid - die meer betrokken is bij de opvoeding van de jongere - naar de rechtszaal zal
komen. Medewerkers van administraties geven aan vaak niet goed te weten hoe ze op dergelijke
vragen moeten reageren, omdat zij zich niet in de positie voelen om hierover beslissingen te
nemen. Meestal overleggen zij daarom met de betreffende jeugdofficier (die al dan niet overleg
pleegt met Rechtspraak) voordat zij de ouders antwoorden.

156

De Nederlandstalige brief wordt ook verstuurd aan ouders die (mogelijk) de Nederlandse taal

niet of nauwelijks beheersen. Indien zij tijdens de zitting een tolk nodig denken te hebben, worden
zij - eveneens in het Nederlands - in de brief verzocht contact op te nemen met het OM.

157

Het verschilt in de onderzochte arrondissementen of het OM daarnaast zelf actief kijkt of er een

tolk nodig is voor de ouders ter zitting, bijvoorbeeld door het raadsrapport te raadplegen. Ook
hierover is in het landelijk overleg van jeugdofficieren een stelling voorgelegd. In (bijvoorbeeld) Den
Bosch en Lelystad wordt alleen een tolk opgeroepen als daartoe bij het OM een verzoek wordt
ingediend (door advocaat, verdachte, ouders van verdachte, jeugdreclasseringmedewerker of
raadsonderzoeker). In (bijvoorbeeld) Breda, Utrecht en Leeuwarden wordt door het OM in de
voorbereiding van een zitting actief onderzocht of een tolk nodig is (soms door de administratie,
soms door de jeugdofficier zelf). Officieren geven hier aan liever het risico te lopen dat een tolk voor
niets wordt opgeroepen, dan dat een zaak wordt aangehouden vanwege de afwezigheid van een
tolk.

158

Ten slotte blijkt dat het aanwezig zijn bij een eerdere zitting niet afdoet aan de plicht om ook bij

een volgende zitting aanwezig te zijn. Het OM roept ouders voor iedere zitting opnieuw op,
ongeacht hoe vaak de zaak eventueel wordt aangehouden.
2.3.3

159

Controle gegevens gezaghebbende ouders door Rechtspraak

De ex ante evaluatie van Regioplan (2011) vermeldt dat de verschijningsplicht voor de

Rechtspraak één wijziging in de voorbereiding van de zitting tot gevolg zal hebben: ‘voor de zitting
zal worden nagegaan of de gegevens van degenen die het wettelijk gezag over de minderjarige
uitoefenen correct zijn. Dat gebeurt bij voorkeur aan de hand van een uitdraai van het GBA- en
gezagsregister die het OM al in het strafdossier heeft opgenomen.’

160

Of dit in de praktijk ook zodanig wordt uitgevoerd is op basis van ons onderzoek niet uit te

maken, omdat er geen interviews zijn gehouden met griffiers. De voorzitter en strafjurist van de
Landelijke Expertgroep Jeugdrechters schatten in dat deze gegevens inderdaad worden

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

52 van 161

gecontroleerd. Hun ervaring is ook dat het regelmatig voorkomt dat er geen uittreksel van het
gezagsregister in het strafdossier is opgenomen, terwijl hier wel aanleiding toe is. Het komt volgens
hen voor dat de zittingsvoorbereider dan alsnog het register raadpleegt of de vraag terugstelt aan
het OM. Door de administratie van het OM in Den Haag wordt herkend dat griffiers met enige
regelmaat duidelijkheid vragen over het gezag.
2.3.4

161

Voorlichting door de Raad voor de Kinderbescherming

De ex ante evaluatie van Regioplan (2011) vermeldt dat de verschijningsplicht voor de Raad

van de Kinderbescherming één wijziging in de voorbereiding van de zitting tot gevolg zal hebben:
‘De Raad zal, wanneer zij bij een zaak betrokken is, de ouders inlichten over de verplichte
verschijning ter zitting. Inlichtingen zullen verstrekt worden in de vorm van folders en gesprekken.’

162

Een landelijk memo over de verschijningsplicht van de Raad (van 14 januari 2011, getiteld ‘Wet

Versterking Positie Slachtoffer (VPS) en de Verschijningsplicht ouders ter terechtzitting per 1
januari 2011’) beschrijft op welke manier de Raad om zal gaan met de verschijningsplicht.
Hieronder worden de landelijk geformuleerde wijzigingen weergegeven en wordt beschreven in
hoeverre de verschillende regio’s deze werkelijk zo uitvoeren.
1.

De administratie/afsprakenplanner verstuurt een brief naar beide gezaghebbend ouders/
voogden, ook als deze niet de verzorgenden zijn, of één van deze niet de verzorgende is. Om
dit te doen is raadpleging van het gezagsregister nodig indien het GBA geen uitsluitsel biedt.
Deze aanwijzing staat reeds vermeld in het door het Landelijk Bureau opgestelde
‘Kwaliteitskader 2009’.
Van enkele regio’s weten we dat deze brief in principe altijd wordt verstuurd aan beide
gezaghebbende ouders (Haaglanden, Den Bosch, Roermond, Overijssel, Utrecht), ook als
deze niet de verzorgenden zijn, of één van deze niet de verzorgende is. In sommige regio’s
wordt er pas een brief gestuurd aan de niet-verzorgende ouder als daarover is gesproken met
de verzorgende ouder en deze geen bezwaar heeft (bijvoorbeeld Utrecht, Groningen,
Maastricht). Amsterdam, Gelderland, Dordrecht/Middelburg en Rotterdam versturen de brief
niet standaard naar de niet-verzorgende ouder. In alle regio’s wordt aan de brief een folder
toegevoegd met informatie over het raadsonderzoek en het strafproces, waarin een passage
over de verschijningsplicht is opgenomen. Inmiddels is besloten dat in de brieven aan de
ouders ook een passage over de verschijningsplicht wordt opgenomen.

2.

Bij een uitgebreid strafonderzoek (USO) plant de Raad een afspraak in met beide
gezaghebbende ouders/voogden (ook als deze niet verzorgend zijn).
Een algemeen beeld of dit ook gebeurt kan op basis van dit onderzoek niet worden gegeven,
omdat het ons in meerdere regio’s onduidelijk bleef of dit wel of niet gebeurt.

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

53 van 161

3.

De raadsonderzoeker informeert de ouders in het gesprek over de verschijningsplicht.
In alle regio’s noemen raadsonderzoekers in het gesprek dat met de verzorgende ouders
plaatsvindt in het kader van het raadsonderzoek, dat ouders tegenwoordig verplicht zijn om
aanwezig te zijn bij de rechtszitting van hun minderjarige kind. Afhankelijk van de
raadsonderzoeker spant deze zich ook in meer of mindere mate in om voorlichting te geven
over de zitting en om ouders te motiveren om naar de zitting te komen.

4.

De raadsonderzoeker vermeldt de juiste GBA- en gezagsgegevens van de gezaghebbende
ouders/voogd op het voorblad van de rapportage en vermeldt bijzonderheden ten aanzien van
de verschijningplicht; zoals bijvoorbeeld een advies voor het apart oproepen van ouders,
tijdelijk huisverbod vader, noodzaak van een tolk, et cetera.
In de praktijk blijkt dat in de meeste regio’s raadsonderzoekers informatie over bijzonderheden
ten aanzien van de verschijningsplicht inderdaad opnemen in hun raadsrapport, hoewel het
ons onbekend is of dit ook op een vaste plek gebeurt. In sommige regio’s (bijvoorbeeld
Dordrecht/Middelburg, Maastricht en Groningen) zijn expliciete afspraken gemaakt met het OM
over het verstrekken van informatie ten behoeve van de verschijningsplicht. Indien een
raadsonderzoeker bijvoorbeeld constateert dat de relatie tussen beide gezaghebbende ouders
zo problematisch is dat het onwenselijk is dat beide ouders verschijnen op de zitting, dan wordt
hier expliciet melding van gemaakt (in het raadsrapport danwel telefonisch). Ook als de
raadsonderzoeker constateert dat de ouder(s) de Nederlandse taal onvoldoende machtig
is/zijn, wordt dat doorgaans vermeld.
Aan het vermelden van de juiste GBA- en gezagsgegevens van een eventueel gescheiden
wonende niet-verzorgende ouder wordt in sommige regio’s echter nauwelijks aandacht
besteed, omdat zij deze ouder zelf niet benaderen.
Inmiddels is door de landelijke werkgroep verschijningsplicht voorgesteld om een standaard
formulier te gebruiken om informatie aan het OM door te geven die nodig is bij het oproepen
van de ouders. Dat wordt nodig geacht omdat informatie uit het raadsrapport in de regel na het
verstrijken van de oproeptermijn op het OM arriveert. Het raadsrapport wordt namelijk
(idealiter) twee weken voor de zittingsdatum naar het OM gestuurd, terwijl het OM de
oproepingsbrief (idealiter) zes weken voor de zittingsdatum verstuurt.

5.

De Raad zendt het raadsrapport aan de gezaghebbende ouders die betrokken zijn geweest bij
het onderzoek, tenzij er gronden aanwezig zijn om dit niet te doen. De Raad zendt een
afloopbericht m.b.t. het raadsadvies aan de gezaghebbende ouder die niet betrokken is
geweest bij het raadsonderzoek.
Haaglanden, Groningen en Maastricht zeggen dit zo uit te voeren, terwijl Rotterdam dat niet
doet. Of Utrecht en Breda het zo uitvoeren, is onbekend op basis van dit onderzoek.

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

54 van 161

163

Samenvattend lichten raadsonderzoekers in ieder geval de verzorgende ouder(s) voor die men

toch spreekt in het kader van het raadsonderzoek. Het verschilt daarnaast per regio welke
inspanning wordt gepleegd om ouders die niet bij de afspraak met de raadsonderzoeker
verschijnen apart in te lichten over de verschijningsplicht.
2.3.5

164

Voorlichting door Jeugdreclassering

In de ex ante evaluatie zijn geen verwachte wijzigingen in het werkproces geformuleerd voor

de Jeugdreclassering. Uit de praktijk blijkt dat jeugdreclasseringmedewerkers wel degelijk een rol
vervullen: ook zij lichten de ouders van jongeren in over de verschijningsplicht, namelijk de ouders
van de jongeren die worden begeleid door de Jeugdreclassering. De Jeugdreclassering is vaak al
aan het werk met de jongere en soms ook met het gezin, in het kader van gestelde voorwaarden bij
een eerder opgelegde straf, voorwaarden bij de schorsing van de voorlopige hechtenis of vrijwillige
begeleiding door de Jeugdreclassering in afwachting van het vonnis. Wanneer intensieve trajecten
in het gezin een mogelijke straf is (bijvoorbeeld Intensieve Trajectbegeleiding), moet de
Jeugdreclassering ook vooraf een goede inschatting van de gezinssituatie maken.

165

Als de Jeugdreclassering voorafgaand aan de zitting betrokken is, is er in de regel altijd wel

een gesprek met de verzorgende ouders. De Jeugdreclassering doet over het algemeen geen
poging de niet-verzorgende ouders te spreken, omdat dat niet hun prioriteit is. In dit gesprek wordt
de aanwezigheid van ouders bij de rechtszitting besproken, hoewel er niet altijd meteen wordt
gerefereerd aan de plicht om te verschijnen. De ouder(s) wordt(en) meer vanuit pedagogische
overweging gemotiveerd om mee te komen. De ervaring van de Jeugdreclassering is dat de
meeste ouders zonder meer mee willen komen naar de zitting. Een kleine minderheid is niet van
plan naar de zitting te komen. In dat geval wordt de verschijningsplicht wel expliciet genoemd en
dat een gevolg van niet meekomen kan zijn dat ze door de politie worden opgehaald. Dit maakt
meestal indruk op ouders en is volgens de geïnterviewde medewerkers van de Jeugdreclassering
soms een reden om toch naar de zitting te komen.
2.3.6

166

Voorlichting door advocaten

In de ex ante evaluatie zijn geen verwachte wijzigingen in het werkproces geformuleerd voor

advocaten, omdat zij vanzelfsprekend geen officiële taak hebben in de uitvoering van de
verschijningsplicht. In de praktijk blijkt echter dat advocaten wel degelijk een belangrijke rol kunnen
spelen in het voorlichten van ouders. Ouders blijken vaak met hun kind mee te gaan naar de
advocaat ter voorbereiding van de zitting en worden daartoe soms expliciet uitgenodigd.
Daarmee is de advocaat een van de weinige partijen die de ouder voor de zitting face to face
spreekt en de mogelijkheid heeft de ouder te motiveren om naar de zitting te komen. Ook als de
ouder(s) niet meekom(t)/en) naar het gesprek met de advocaat, heeft de advocaat de mogelijkheid
om via zijn cliënt informatie te verschaffen over de plicht om te verschijnen.

167

De vier advocaten die wij gesproken hebben, geven aan dat er verschil van mening is onder

advocaten in hoeverre zij het als hun taak zien om ouders te betrekken bij de zitting. Degenen die
dat wel als hun taak beschouwen, nodigen ook de ouders van hun minderjarige cliënten uit op

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

55 van 161

kantoor en noemen daar ook de verschijningsplicht. Van de geïnterviewde advocaten geven er
twee aan dat, indien ouders bij dat gesprek aangeven geen mogelijkheid te hebben om naar de
zitting te komen, of als de cliënt aangeeft dat hij niet wil dat zijn ouder(s) aanwezig is/zijn, de
advocaat een briefje naar rechtbank stuurt om dat mede te delen. Eén van de advocaten die we
spraken, verzocht de rechtbank bovendien om vooraf te laten weten of de zaak vanwege de
afwezigheid van de ouder(s) al dan niet zou worden aangehouden. Vanuit het oogpunt van
tijdsefficiëntie wil hij voorkomen ‘voor niets’ naar de rechtbank te gaan. Een advocaat die het niet
als zijn taak beschouwt om ouders voor te lichten, stelt dat advocaten er voor hun cliënt zijn en niet
voor diens ouders. Zij nodigen de ouder(s) dan ook niet uit en besteden geen aandacht aan de
verschijningsplicht.

2.4 Tijdens de zitting
168

De verschijningsplicht heeft alleen wijzigingen in het werkproces tijdens de zitting tot gevolg

voor de rechtspraak. De ex ante evaluatie van Regioplan (2011) vermeldt dat de rechter de
volgende taken zal hebben:
1.

Nagaan of de oproeping goed is gegaan;

2.

Vaststellen of ouders aanwezig zijn en controleren wie ouders met gezag zijn;

3.

Vaststellen of de personen die het gezag over minderjarige uitoefenen daadwerkelijk zijn
opgeroepen en verschenen zijn;

4.

Bij onjuiste oproeping de behandeling van de zaak aanhouden;

5.

Bij afwezigheid ouder(s) bepalen of de zaak moet worden aangehouden en of een bevel
medebrenging moet worden gelast;

6.

Indien nodig een nieuwe zittingsdatum bepalen.

169

Deze taken worden geclusterd en in de volgende drie subparagrafen besproken: (1) Verificatie

verloop oproeping en aanwezigheid gezaghebbende ouders, (2) afwegingen rondom aanhouden
en (3) afwegingen rondom uitvaardigen bevel medebrenging. Het gaat in deze paragraaf om een
beschrijving van het proces. De frequentie waarmee dit voorkomt, wordt beschreven in hoofdstuk 3.
2.4.1

170

Verificatie verloop oproeping en aanwezigheid gezaghebbende ouders

Volgens de voorzitter en de secretaris van de Landelijke Expertgroep Jeugdrechters stelt de

voorbereider van de zaak vast wie de gezaghebbende ouders zijn en of deze daadwerkelijk (juist)
zijn opgeroepen. Ter zitting komt in de regel de bode de rechtszaal binnen en leest voor wie de
rechtszaal zullen betreden. De bode spreekt meestal van ‘vader’ en ‘moeder’ zonder dat daarbij
gerefereerd wordt aan de gezagssituatie. De rechter besteedt alleen expliciet (uitgesproken)
aandacht aan de aanwezigheid van de gezaghebbende ouders en de juistheid van de oproeping
indien de rechter expliciet constateert dat (beide) gezaghebbende ouders afwezig zijn. Zie ook de
volgende paragraaf.

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

56 van 161

2.4.2

171

Afwegingen rondom aanhouden

Wanneer bij aanvang van de behandeling van de zaak uit de inventarisatie van aanwezigen

blijkt dat één of beide ouders niet aanwezig zijn, besteedt de rechter hier ter zitting niet altijd
expliciet aandacht aan. Enkele jeugdofficieren en een rechter gaven aan dat uit het raadsrapport of
andere stukken vaak al duidelijk is waarom de ouder(s) afwezig is (zijn). In die gevallen heeft de
rechter geen aanleiding om expliciet naar de redenen voor afwezigheid te vragen. Een andere
rechter en een officier geven als mogelijke verklaring dat niet altijd wordt gevraagd naar de reden
van afwezigheid omdat er toch geen consequenties aan afwezigheid van één ouder worden
verbonden.

172

Indien de rechter de reden van afwezigheid wel uitgesproken inventariseert, vraagt de rechter

meestal eerst aan de advocaat, dan indien nodig aan de eventueel aanwezige medewerker van de
Jeugdreclassering of de medewerker van de Raad voor de Kinderbescherming of de wel
aanwezige ouder wat de reden is. De redenen die voor afwezigheid worden opgegeven, worden in
de meeste arrondissementen voor waar aangenomen. In één arrondissement gaf de geïnterviewde
officier aan dat deze redenen worden gecontroleerd als er reden tot twijfel is. Bijvoorbeeld door te
bellen met de afwezige ouder als wordt gezegd dat deze ziek is. In één geobserveerde zaak
hebben we dit ook waargenomen.

173

Als de reden voor afwezigheid bekend is, richt de rechter zich in ieder geval tot de officier en

de advocaat met de vraag of zij menen dat de behandeling van de zaak wel of niet moet worden
aangehouden. In sommige arrondissementen wordt deze vraag ook aan de aanwezige
raadsvertegenwoordiger of medewerker van de Jeugdreclassering gevraagd. In alle
arrondissementen wordt vervolgens een inhoudelijke afweging van belangen gemaakt. Daarbij
wordt door de rechters en officieren veel gewicht toegekend aan het belang van het kind. Zij zijn
van mening dat de zitting in het belang van de verdachte beter kan worden voortgezet, omdat deze
anders ‘nog langer in onzekerheid moet zitten’.

174

Uit de observaties blijkt dat de afweging om al dan niet aan te houden bij afwezigheid van één

ouder niet altijd expliciet (uitgesproken) wordt gemaakt. Dit leiden we af uit de beperkte aandacht
die wordt besteed aan een afwezige ouder en de schijnbare vanzelfsprekendheid waarmee
regelmatig wordt doorgegaan met de zitting, zonder overleg met de officier en de advocaat over
een eventuele aanhouding. Hierin lijken overigens wel verschillen te bestaan tussen de
rechtbanken. Op de geobserveerde zittingen in Groningen en Utrecht werd - op één bijzondere
uitzondering na - niet gevraagd naar de reden van afwezigheid en niet hardop een afweging
gemaakt, in Breda en Rotterdam meestal wel.

175

Of al dan niet wordt aangehouden hangt ten eerste af van of één of twee ouders afwezig zijn.

Ook speelt de rol van de afwezige ouder mee in de situatie rondom de jongere.
1.

Indien één gezaghebbende ouder aanwezig is, wordt niet aangehouden, tenzij de aanwezige
ouder zelf niet de verzorger is. Ook als de aanwezige ouder niet in staat is om zitting te volgen
door taalproblemen, kan dit een reden zijn voor aanhouding. Volgens jeugdofficieren wordt ook
aangehouden als de reden voor afwezigheid van één ouder niet overtuigt en de rechter het

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

57 van 161

idee heeft dat die ouder op afstand wordt gehouden, of als er andere specifieke
bijzonderheden zijn waardoor men de tweede ouder per se wil horen;
2.

Indien beide ouders afwezig zijn wordt in principe wel aangehouden. Hierbij moet worden
opgemerkt, dat ook voor de invoering van de verschijningsplicht om deze reden soms zaken
werden aangehouden (zie ook paragraaf 3.3.2). Maar ook hier zijn uitzonderingen: er zijn ons
ook twee zaken bekend uit de observaties met een minderjarige verdachte die zijn doorgegaan
zonder aanwezigheid van één van de gezaghebbers, of zonder dat één van de gezaghebbers
een (juiste) tolk had.

176

Daarnaast speelt de leeftijd van de verdachte een rol. Als de verdachte reeds meerderjarig is of

bij een volgende zitting meerderjarig zal zijn, wordt niet aangehouden, aangezien de
verschijningsplicht niet meer geldt (bij de volgende zitting).

177

In onderstaand kader worden enkele voorbeelden gegeven van de afwegingen rondom het al

dan niet aanhouden.

Voorbeelden expliciete afweging niet aanhouden
Bij de start van een MK zitting zijn beide ouders afwezig. De rechter vraagt aan de
verdachte waar zijn ouders zijn. De verdachte vertelt dat ze zouden komen. De rechter
noemt wat de consequenties kunnen zijn als ze niet komen (aanhouden en ophalen
door de politie). De voorzitter inventariseert bij de overige aanwezigen wat zij weten. De
officier vraagt het mobiele nummer van de moeder aan de verdachte. De officier belt dit
nummer en krijgt de voicemail van moeder. De advocaat vertelt dat hij via een oom die
een intermediaire rol speelt, nog heeft aangedrongen op de aanwezigheid van de
ouders. Na 10 minuten komt vader binnen met de oom (die tolkt). Oom en vader gaan
achterin de zaal zitten. Moeder komt niet, want die heeft volgens vader “een andere
afspraak”. Over deze reden wordt niet doorgevraagd. De voorzitter vraagt de officier om
zijn mening: “Ik wil doorgaan, want anders duurt het veel te lang voordat we hier weer
samen zijn. En de jongen is al lang voorlopig gehecht, dat kan niet langer”. Daarop
besluit de voorzitter door te gaan.
Bij de start van een EK zitting is moeder aanwezig, vader afwezig. De rechter vraagt
aan moeder waarom vader afwezig is. Deze vertelt dat vader moet werken. Er wordt
niet doorgevraagd. De zaak was eerder aangehouden omdat een getuige niet aanwezig
was. Deze is er nu weer niet, ondanks een bevel tot medebrenging. De rechter zegt dat
ze aanneemt dat de zitting door kan gaan, omdat de zaak al zo lang loopt en het niet in
het belang van het kind is om het nog langer te laten duren. De rechter vraagt aan de
officier of deze bezwaar heeft. Dit is niet het geval. De behandeling wordt voortgezet.

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

58 van 161

Voorbeeld expliciete afweging wel aanhouden
Bij de start van een MK zitting is vader aanwezig, moeder afwezig. De voorzitter begint
met de behandeling van de zaak. Aanvankelijk wordt geen aandacht besteed aan de
afwezigheid van moeder. Bij de behandeling van de persoonlijke omstandigheden
komt vader aan het woord. Dan blijkt dat vader de vragen van de voorzitter niet goed
begrijpt en dat hij zich moeilijk kan uitdrukken in het Nederlands. Een tolk is niet
aanwezig. De voorzitter vraagt via de verdachte jongere naar de afwezigheid van
moeder. Er is bekend dat moeder wel goed Nederlands spreekt. De verdachte vertelt
dat zijn moeder hoogzwanger is en daardoor niet kan komen. De voorzitter vraagt de
aanwezige officier, advocaat en hulpverleners om hun mening. De voorzitter schorst de
zitting om te overleggen met de andere rechters. Na de schorsing beslist de voorzitter
de zaak aan te houden. De voorzitter geeft aan dat de moeder moet worden
opgeroepen voor de volgende zitting. Het oproepen van een tolk voor vader wordt niet
als oplossing beschouwd, omdat vader niet wil spreken via een tolk. Er wordt geen
bevel tot medebrenging uitgevaardigd, hier is ter zitting niet over gesproken.

178

Het beschreven ‘aanhoudingsbeleid’ lijkt breder gangbaar te zijn dan alleen in de onderzochte

arrondissementen. In het landelijk overleg van jeugdofficieren is aan vertegenwoordigers van
dertien arrondissementen de volgende stelling voorgelegd: ‘bij aanwezigheid van één ouder gaat
de zaak in principe door’. Daarop antwoordden allen bevestigend.

179

Naast de reden van het belang voor de jongere bij een snelle afdoening, is volgens de

officieren een reden dat aanhouden bij aanwezigheid van één ouder niet wordt gezien als een
‘werkbare’ manier om de verschijningsplicht uit te voeren. In Maastricht werd volgens de
coördinerend jeugdofficier in eerste instantie zonder meer aangehouden indien slechts één ouder
aanwezig was. Hier is vanaf gestapt omdat dit een onwerkbare situatie opleverde. Meer dan 1/3
van de zaken moest volgens de coördinerend jeugdofficier worden aangehouden, het lukte niet om
al deze zaken tijdig opnieuw op zitting te plannen. Ook in Rotterdam is men volgens de
coördinerend jeugdofficier aanvankelijk ‘streng’ van start gegaan, ook daar leidde de vele
aanhoudingen tot een onwerkbare situatie. Na twee weken is men de verschijningsplicht soepeler
gaan handhaven. De Raad voor de Rechtspraak benadrukt dat er door het ministerie van Veiligheid
en Justitie voorafgaand aan de invoering van de verschijningsplicht geen financiële compensatie
heeft plaatsgevonden voor de uitvoering van de nieuwe regelgeving. De aanzienlijke vertraging die
aanhouding van de zaak oplevert, wat niet in het pedagogisch belang van de jongere in kwestie is,
had verminderd kunnen worden, indien financiële middelen beschikbaar waren geweest voor extra
zittingen. Immers, aangehouden zaken hadden dan binnen kortere termijn opnieuw op zitting
kunnen worden gepland. De afweging van rechters tussen het belang van de aanwezigheid van
(beide) ouders en het belang van een spoedige afdoening had dan vaker geleid tot aanhouding van
de zaak.

180

Een strikte uitvoering van de wet zoals vooraf werd bedoeld, wordt dus zowel onwenselijk als

onwerkbaar geacht.

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

59 van 161

2.4.3

181

Afwegingen rondom uitvaardigen bevel medebrenging

Bij het aanhouden van een zaak wordt nergens vanzelfsprekend een bevel tot medebrenging

uitgevaardigd. De algemene teneur is dat bevelen tot medebrenging zoveel mogelijk worden
voorkomen en alleen als noodmiddel worden ingezet. Op basis van het dossier en de input van de
advocaat, officier en eventueel andere betrokkene die wel ter zitting zijn verschenen, wordt
ingeschat of de ouders op de volgende zittingsdag wel aanwezig zullen zijn. Als duidelijk is dat er
sprake is van onwil van ouders (in tegenstelling tot onmacht), bijvoorbeeld als ze ook niet aan het
raadsrapport hebben meegewerkt, dan wordt medebrenging als optie overwogen. Ook hiervoor
vraagt de rechter aan officier en advocaat de mening.
In twee gevallen (één vanuit observatie, één vanuit interview) hebben we gehoord dat de rechter in
het geval van een bevel tot medebrenging de opdracht geeft aan het OM, de Jeugdreclassering en
overige betrokkene om de (andere) ouder te motiveren te komen. Als dat volgens het OM de
garantie geeft dat de ouder zal komen, wordt het bevel ingetrokken.

2.5 Na de zitting
2.5.1

182

Uitvoeren bevel tot medebrenging

Het OM heeft volgens de ex ante evaluatie van Regioplan (2011) de taak om ‘de politie te

bevelen de ouder(s)/voogd op de volgende zittingsdatum mede te brengen’.

183

In de praktijk blijkt de administratie van het OM bevelen tot medebrenging daags na de zitting

uit te werken, maar het niet meteen door te sturen aan de (regio- of parket)politie. Het OM bewaart
het bevel tot circa een week voor de nieuwe zitting. Pas dan wordt het (per fax) naar de politie
gestuurd om te voorkomen dat het bij de politie zoek raakt. In sommige gevallen belt een
medewerker van de administratie van het OM de dag voor de zitting naar de politie om te verifiëren
of het bevel werkelijk uitgevoerd zal worden.

184

De ex ante evaluatie vermeldt dat de verschijningsplicht voor de politie één wijziging na de

zitting tot gevolg zal hebben: ‘de regiopolitie of de parketpolitie zal het bevel medebrenging van de
ouder(s) ten uitvoer brengen’. Daaronder valt ook het (van tevoren) ‘overtuigen van ouders’, het
vervoer naar de rechtbank en het eventueel zorgen voor opvang van thuisblijvende kleine kinderen.

185

Geïnterviewde medewerkers van de politie in drie regio’s is gevraagd naar de implementatie

van de wet verschijningsplicht. Het bleek dat ze in die regio’s niet goed weten waar ze aan toe zijn.
De regio’s zijn door de portefeuillehouder jeugd van de Raad van Korpschefs wel geïnformeerd
over de inwerkingtreding van de wet verschijningsplicht, maar er zijn geen uitgebreide instructies
over de uitvoering verspreid, anders dan dat is geadviseerd aan te sluiten bij het bestaande proces
voor medebrenging van getuigen. Na deze aankondiging van de inwerkingtreding is er in de
onderzochte politieregio’s geen verdere actie ondernomen. Naar ons weten zijn er ook geen
afspraken gemaakt met het OM over de uitvoering.

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

60 van 161

186

Er is contact opgenomen met het regiokorps of de parketpolitie van de onderzoeksregio’s om

vragen te stellen over de uitvoering van medebrengingen van ouders. Het bleek echter dat in vijf
van de zes arrondissementen van onderzoek geen of zeer weinig ervaring met medebrengingen
van ouders was. Het bleek daarom praktisch niet mogelijk om medewerkers van de politie te
interviewen die uit de eerste hand ervaringen hadden. In Rotterdam was dit wel mogelijk en is
gesproken met de afdelingschef parketpolitie. Met hem is de procedure voor medebrengingen van
getuigen doorgesproken. De uitvoering van medebrengingen van ouders wordt in Rotterdam
volgens dezelfde procedure uitgevoerd, conform het advies van de portefeuillehouder jeugd in de
Raad van Korpschefs. Hieronder wordt de procedure weergegeven zoals die in Rotterdam wordt
gehanteerd. De procedure voor medebrengingen in Rotterdam is besproken met een medewerker
van de politie Utrecht en daaruit kwam naar voren dat de procedure voor medebrengingen daar
overeenkomt met onderstaande procedure.

187

De procedure voor het medebrengen van getuigen en ouders is als volgt:

1.

Verzoek komt binnen op bureau en wordt ingepland bij een agent voor een voorverkenning;

2.

Eén agent doet een voorverkenning, waarbij het pand wordt bekeken. Er wordt dan
bijvoorbeeld gekeken wat voor een type huis het is en of er een achteruitgang bestaat.
Daarnaast worden de politiesystemen doorzocht om te kijken of het bekenden van de politie
betreft en of er bijvoorbeeld ook kinderen op het adres staan ingeschreven (de ‘kindcheck’);

3.

Op basis van de voorverkenning worden twee of vier agenten ingepland voor de feitelijke

4.

Op de dag zelf vindt de medebrenging in de regel vroeg in de ochtend plaats (zes uur ’s

medebrenging;
ochtends);
5.

Als niet open wordt gedaan is de politie gemachtigd de deur open te breken;

6.

Ouders worden naar de ophouding in de rechtbank gebracht;

7.

Ouders worden naar rechtszaal gebracht;

8.

Ouders worden niet teruggebracht naar huis.

188

Ouders worden in Rotterdam hetzelfde behandeld als verdachten en getuigen, wat betekent

dat veiligheidsrisico’s zo veel mogelijk beperkt worden: veters, riemen en scherpe voorwerpen
moeten bijvoorbeeld worden ingeleverd en ouders moeten onder begeleiding naar het toilet.

189

Wanneer er kinderen op een adres wonen moet daarvoor gezorgd worden als de ouders

worden medegebracht. Als de politie verneemt dat er achterblijvende kinderen zijn kunnen zij een
zorgmelding bij Bureau Jeugdzorg plaatsen. Een medewerker van Bureau Jeugdzorg gaat dan mee
wanneer de medebrenging wordt uitgevoerd. Het is ook mogelijk dat ter plekke blijkt dat er kinderen
aanwezig zijn (of bijvoorbeeld afhankelijke bejaarden). Als dat nodig is heeft Bureau Jeugdzorg een
crisisdienst. In de praktijk wordt echter eerder naar een lokale oplossing gezocht, zoals buren of
familie die voor de kinderen kunnen zorgen. Het duurt namelijk enige tijd voordat de medewerker
van Bureau Jeugdzorg aanwezig is, terwijl de politie de ouders zo snel mogelijk wil afvoeren. Voor
huisdieren zou eventueel de dierenambulance gebeld kunnen worden, als buren bijvoorbeeld geen
opvang kunnen verzorgen.

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

61 van 161

190

De respondent uit de regio Rotterdam ervaart de samenwerking met Bureau Jeugdzorg als

problematisch, waardoor het gevoel heerst dat de politie de facto toch verantwoordelijk wordt voor
de zorg van achterblijvende kinderen, terwijl de politie hiervoor niet toegerust is.

191

De parketpolitie voert in Rotterdam geen motiverende activiteiten uit om te voorkomen dat

medebrenging nodig is. De ouders zijn, anders dan bij de wijkpolitie, ook geen bekenden van de
parketpolitie, waarmee het motiveren vooraf lastig is. Bovendien ziet men in Rotterdam het
motiveren van ouders niet als taak van de politie en is de politieorganisatie hier niet voor toegerust.
Dit punt is ook door de politie gemaakt in de landelijke werkgroep verschijningsplicht. In een
telefonisch gesprek met de parketpolitie in Maastricht werd ook gezegd dat ze daar geen bezoek
voorafgaand aan de medebrenging zou plaatsvinden. Deze taak zou volgens hen moeten liggen bij
de Raad voor de Kinderbescherming. Bovendien zou de politie nog altijd moeten controleren of
ouders daadwerkelijk zelfstandig naar de rechtbank gaan op de dag zelf. Als dat niet het geval is
moet immers alsnog het bevel tot medebrenging worden uitgevoerd. Daarnaast weet de politie niet
dat het ouders betreft in het kader van de verschijningsplicht; de uitvoering is daarom hetzelfde als
bij medebrengingen van verdachten of getuigen.

192

De politie heeft in de regio Rotterdam geen mogelijkheid om een bevel tot medebrenging van

ouders anders (dat wil zeggen minder ‘streng’) uit te voeren dan een bevel tot medebrenging van
een getuige, omdat het OM bij de uitvaardiging van het bevel niet aangeeft of deze is bedoeld voor
een ouder, voor een getuige of voor een verdachte. Daarnaast is het vanwege de veiligheid van
politiemedewerkers, andere ingeslotenen en de ouders zelf niet gewenst om een ander
veiligheidsprotocol voor ouders te hanteren. Hierdoor is de medebrenging een relatief zwaar middel
om in te zetten. De respondent uit de regio Rotterdam heeft wel behoefte aan informatie over de
achtergrond van de medebrenging. Het is niet bekend of dit in andere regio’s ook speelt.

193

Het gevoel heerste onder de drie respondenten van de politie dat het geen politietaak zou

moeten zijn om ouders zo ingrijpend mee te nemen en in te sluiten tussen verdachten. Zij vinden
zulk optreden buitenproportioneel. De geïnterviewden van de politie benadrukken dat het
medebrengen een zwaar middel is en ze menen dat de politie met allerlei problemen wordt
opgezadeld. De respondenten achten de politie niet goed in staat met deze situaties om te gaan en
menen dat deze consequenties bij het ontwerp van het beleid te weinig betrokken zijn.
2.5.2

194

Extra werkzaamheden Raad, OM, Jeugdreclassering en Rechtspraak door aanhouding

Als een zaak wordt aangehouden, dan heeft dat extra werkzaamheden tot gevolg voor

verschillende ketenpartners.

195

Allereerst moet door de rechtbank een nieuwe datum voor de behandeling van de zaak worden

vastgesteld. Dit wordt soms al ter zitting gedaan - het wordt dan ‘aangezegd’ - zodat de aanwezige
betrokkenen meteen geïnformeerd zijn.

196

Vervolgens moet het OM de ouders opnieuw oproepen. Onduidelijk is of dit altijd gebeurt indien

de datum van de nieuwe zitting al is ‘aangezegd’.

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

62 van 161

197

De ex ante evaluatie van Regioplan (2011) vermeldt dat de Raad van de Kinderbescherming

bij aanhouding van een zaak aanvullende werkzaamheden moet verrichten: het houden van een
extra trajectberaad in voorbereiding op de zitting, een extra keer zittingsvertegenwoordiging en
waar nodig actualisering van het raadsrapport. In de praktijk blijkt dat het houden van een extra
trajectberaad en het actualiseren van het raadsrapport nauwelijks wordt uitgevoerd, omdat het niet
nodig wordt geacht. Dit omdat het trajectberaad als doel heeft om de best mogelijke nazorg te
regelen voor de jongere na het verlaten van een jeugdinrichting. Het aanhouden van een zitting
voor enkele weken in verband met de afwezigheid van één van de ouders leidt niet tot de noodzaak
om het opgestelde nazorgplan te wijzigen. In de regio’s waar raadsonderzoekers op de zitting
aanwezig zijn, heeft aanhouding van een zaak inderdaad een extra keer zittingsvertegenwoordiging
tot gevolg.

198

De ex ante evaluatie van Regioplan (2011) vermeldt dat de Jeugdreclassering bij aanhouding

van een zaak langer toezicht moet houden op de uitvoering van bijzondere voorwaarden, indien er
sprake is van schorsing van de voorlopige hechtenis met bijzondere voorwaarden. De
medewerkers van de Jeugdreclassering die we hebben gesproken, achten dit geen taakverzwaring.
De reden is dat, indien er bijzondere voorwaarden zijn verbonden aan de schorsing van de
voorlopige hechtenis, deze voorwaarden meestal doorlopen in de straf die daarna wordt opgelegd.
Daarnaast blijkt dat ook voor jeugdreclasseringmedewerkers geldt dat aanhouding een extra keer
zittingsvertegenwoordiging tot gevolg heeft.

2.6 Knelpunten in de werkprocessen
199

In deze paragraaf staan de knelpunten in de werkprocessen centraal zoals die door de

geïnterviewde ketenpartners worden ervaren. Er wordt daarbij nagegaan of deze structureel van
aard zijn of dat het ‘kinderziektes’ betreffen.

200

Het meest genoemde knelpunt door het OM is het raadplegen van het gezagsregister. Omdat

het gezagsregister nog niet digitaal toegankelijk is, moet het OM (onnodig) tijd besteden aan het
opvragen van de gezagsgegevens. De Rechtspraak werkt momenteel echter aan een nieuw
gezagsregister dat centraal bevraagbaar is en dat ook centraal gewijzigd kan worden. Bovendien
wordt de koppeling met het GBA geautomatiseerd17. Het is aannemelijk dat deze wijziging het
knelpunt begin 2012 - wanneer het nieuwe gezagsregister in gebruik zal worden genomen - zal
wegnemen.

201

Juist omdat het OM niet onbeperkt toegang heeft tot het gezagsregister, raadpleegt de

administratie van het OM in de regel het raadsrapport. Daarbij bestaan echter twee andere
problemen. Ten eerste zijn niet in alle arrondissementen nieuwe afspraken gemaakt tussen de
Raad en het OM over de verantwoordelijkheid van het raadplegen van het gezagsregister. Het
komt voor dat de Raad het gezagsregister niet raadpleegt (omdat zij de niet-verzorgende ouder zelf
niet benadert en het raadplegen van het gezagsregister daarom geen noodzaak is). Ten tweede is
het raadsrapport vaak nog niet gearriveerd bij de administratie van het OM op het moment dat de

17

Zie ook het kader ‘het gezagsregister’ eerder dit hoofdstuk.

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

63 van 161

oproepingsbrief wordt verstuurd. Daarmee heeft het OM niet de mogelijkheid zich voor het
oproepen van de ouders te baseren op informatie van de Raad. Het gevolg is dat het
gezagsregister tweemaal - door de Raad en door het OM - geraadpleegd moet worden. Dit
betekent een onnodige belasting van de griffie bij de rechtbank. Het is aannemelijk dat ook dit
knelpunt met de invoering van het nieuwe gezagsregister wordt weggenomen, omdat het OM zich
voor het achterhalen van de gezagssituatie niet meer hoeft te verlaten op het raadsrapport.

202

Ook op andere punten wordt de communicatie tussen de Raad en het OM niet altijd als soepel

ervaren. Informatie over de taalbeheersing van ouders (met het oog op het oproepen van een tolk)
en over een eventuele problematische verhouding tussen de gezaghebbende ouders (met het oog
op het al dan niet oproepen van beide ouders) zouden idealiter bijtijds bij het OM aanwezig zijn. De
landelijke ketenafspraken zijn zodanig dat het raadsrapport vaak niet op het OM aanwezig is als de
oproeping wordt verstuurd. Ook zegt het OM lang niet altijd telefonisch op de hoogte te worden
gesteld van belangrijke informatie. De Raad is daarentegen (in sommige regio’s) van mening dat op
de administratie van het OM de raadsrapporten niet (goed) worden gelezen. In antwoord op dit
knelpunt hebben de Raad voor de Kinderbescherming en het OM ter verbetering van de
communicatie inmiddels het overdrachtsformulier aangepast. Daarmee kan de Raad (tijdig)
informatie aan het OM doorgeven die van belang kan zijn bij het oproepen van de ouders, onder
meer om problematische situaties in de rechtszaal te voorkomen. Een dergelijk formulier wordt ook
gebruikt in civiele jeugdzaken.

2. Uitvoeringspraktijk en werkprocessen

Pagina

64 van 161

3. Uitvoeringspraktijk in cijfers: aanwezigheid van ouders,
aanhoudingen en medebrengingen
203

Dit hoofdstuk geeft weer hoe de uitvoering van de verschijningsplicht, zoals beschreven in

hoofdstuk 2, kan worden weergegeven in cijfers. Hoe vaak zijn ouders aanwezig? Hoe vaak leidt
afwezigheid van ouders tot aanhouding van de zaak? Hoe vaak worden ouders medegebracht?
Daarnaast beschrijven we de redenen voor afwezigheid van ouders.

204

Gedurende twee weken in het najaar van 2011 hebben griffiers van 19 rechtbanken en twee

gerechtshoven (Den Haag en Leeuwarden) van alle jeugdstrafzittingen voor misdrijfzaken in die
periode bijgehouden of ouders aanwezig zijn, of zaken worden aangehouden bij afwezigheid van
ouders, en of dit tot bevelen tot medebrenging van ouders leidt. In totaal is dit in 540 zaken
bijgehouden. Naast deze bron maakt dit hoofdstuk gebruik van cijfers uit COMPAS18 over de reden
die griffiers aankruisen bij aanhouding van een zaak. Ter aanvulling op de redenen van afwezigheid
gebruiken we resultaten van het kwalitatieve deel van het onderzoek.

3.1 Aanwezigheid en afwezigheid van ouders
3.1.1

205

In 75% van de op zitting geplande zaken is de moeder aanwezig, in 54% de vader

Voor minderjarigen die verdacht worden van een misdrijf is in 54% van de zaken die op zitting

zijn gepland de vader aanwezig en in 75% van de zaken de moeder. Zie tabel 3. Het verschil
tussen de 540 zaken waarvan een formulier is ingevuld en de 501 respectievelijk 485 zaken in tabel
3 wordt veroorzaakt door formulieren waaruit niet eenduidig viel op te maken of de vader en/of
moeder aanwezig waren.
Vader aanwezig
Leeftijd op zitting
Minderjarig
Meerderjarig
Totaal

N

Moeder aanwezig

Ja

Totaal

Ja

Totaal

200

369

286

379

%

54

100

75

100

N

41

116

68

122

%

35

100

56

100

N

241

485

354

501

%

50

100

71

100

Tabel 3:

Aanwezigheid van vader of moeder naar leeftijd verdachte op zitting

3.1.2

Bij 86% van de op zitting geplande zaken is minstens één ouder aanwezig

206

Op basis van de variabelen die de aanwezigheid van vader en moeder aangeven, is een

samengestelde variabele gemaakt die aangeeft of er geen, één of beide ouders aanwezig waren.
Voor de groep waarvoor de verschijningsplicht geldt (minderjarigen, misdrijfzaken), is in 86% van
de zaken die op zitting gepland zijn minstens één ouder aanwezig. Zie tabel 4. Het verschil tussen

18

Het processensysteem voor rechtszaken.

3. Uitvoeringspraktijk in cijfers: aanwezigheid van ouders, aanhoudingen en medebrengingen

Pagina

65 van 161

de 540 zaken waarvan een formulier is ingevuld en de 473 zaken in tabel 4 wordt veroorzaakt door
formulieren waaruit niet eenduidig viel op te maken of de vader en/of moeder aanwezig waren.
Aanwezige ouders
Leeftijd op zitting
Minderjarig
Meerderjarig
Totaal
Tabel 4:

207

Geen

Vader of

Twee

Totaal

ouders

moeder

ouders

N

50

149

159

358

%

14

42

44

100

N

44

37

34

115

%

38

32

30

100

N

94

186

193

473

%

20

39

41

100

Aantal aanwezige ouders naar leeftijd verdachte op zitting

In een beperkt aantal gevallen is bekend of een voogd aan- of afwezig is bij de zitting. In totaal

is in 63% van de gevallen waar sprake is van een voogd, de voogd aanwezig bij de zitting. Uit de
registratie blijft onbekend of dit ook een gezaghebbend voogd van het kind is (zie ook 3.1.1).
Voogd aanwezig?

N

%

Ja

35

64

Nee

20

36

Totaal bekend voogd

55

100

Tabel 5:
3.1.3

Aanwezigheid voogd
Het percentage aanwezige ouders is een onderschatting van het percentage aanwezige

gezaghebbers

208

Bij de interpretatie van de gegevens over de aanwezigheid van ouders moet in acht worden

genomen dat in de registratie is gevraagd om aan te geven of de ouders aanwezig zijn, maar niet
is gevraagd om te registreren of deze ouders ook het gezag hebben over hun kind. De kans is
groot dat de aanwezige ouders ook het gezag hebben over hun kind. De kans is minder groot dat
de afwezige ouders ook te allen tijde het gezag hebben. Dit blijkt ook uit de registratie: op het
registratieformulier kon in een vrij tekstveld worden ingevuld wat de reden voor afwezigheid was.
Uit de registratie blijkt dat van de zaken waar de reden van de afwezigheid van vader bekend is
(N=85), in 59% (N=50) de vader geen gezag heeft, geen contact meer heeft met het kind, ‘niet in
beeld’ is, en/of is overleden. Van de zaken waar de reden van de afwezigheid van moeder bekend
is (N=43), is de moeder in 20% (N=9) van de zaken ‘niet in beeld’, heeft zij geen gezag en/of is zij
overleden. We kunnen niet van al deze zaken vaststellen dat de afwezige vader of moeder
daadwerkelijk geen gezag heeft. Maar het wordt duidelijk dat het percentage aanwezige ouders
een onderschatting is van het percentage aanwezige gezaghebbers. Deze conclusie wordt
ondersteund door de observaties van de jeugdzittingen. Daaruit blijkt dat regelmatig niet allebei de
ouders het gezag hebben. Van de geobserveerde zittingen waar de gezagssituatie ons bekend
werd (N=54), had in 15% van de gevallen één van de ouders of een voogd het wettelijk gezag en
niet beide ouders (N=8). Als dit percentage representatief zou zijn voor alle zaken (dat is

3. Uitvoeringspraktijk in cijfers: aanwezigheid van ouders, aanhoudingen en medebrengingen

Pagina

66 van 161

onbekend), dan is ten hoogste te verwachten dat in 85% van de gevallen twee gezaghebbende
ouders verschijnen.

209

Voor de interpretatie van de cijfers is het daarnaast van belang dat in de registratie is gevraagd

om voor iedere zaak die op zitting gepland stond een formulier in te vullen. Dus ook voor de zaken,
die niet inhoudelijk behandeld werden, bijvoorbeeld omdat de verdachte afwezig was of er nog een
rapport ontbrak.
3.1.4

210

Analyse verschillen in de aanwezigheid van ouders

Er is gekeken of er een verband bestaat tussen de aanwezigheid van ouders en andere

variabelen, namelijk:
1.

Leeftijd;

2.

Behandeling in de Enkelvoudige Kamer of de Meervoudige Kamer;

3.

Behandeling in eerste aanleg of in hoger beroep;

4.

De rechtbank waar de zitting plaatsvond;

5.

Of de rechtbanken in de Randstad/buiten de Randstad vallen;

6.

Het tijdstip waarop de zaak ter zitting is gepland;

7.

De aanwezigheid van een ander familielid;

8.

De afkomst van de verdachte.

211

In deze paragraaf zijn de resultaten achtereenvolgens weergegeven.

212

Ouders zijn minder vaak aanwezig wanneer de verdachte ten tijde van de zitting reeds

meerderjarig is. Dit geldt zowel voor de vader19 als voor de moeder20. Vervolgens is gekeken of de
leeftijd van de verdachte op zitting voorspellende waarde heeft voor de aanwezigheid van ouders
wanneer al rekening wordt gehouden met meerderjarigheid of minderjarigheid. Dit is voor de
aanwezigheid van de vader en de aanwezigheid van de moeder afzonderlijk getoetst met
logistische regressieanalyses. Wanneer rekening wordt gehouden met de minderjarigheid of
meerderjarigheid van de verdachte ten tijde van de zitting, blijkt dat de leeftijd van de verdachte op
zitting geen significante relatie heeft met de kans dat de vader of moeder aanwezig is (de
aanwezigheid van ouders maakt dus niet uit of een jongere 15 of 17 is).

213

De aanwezigheid van ouders verschilt niet significant tussen zaken die behandeld worden door

de Enkelvoudige Kamer of de Meervoudige Kamer van de rechtbanken. Dit geldt zowel voor het
aantal aanwezige ouders21 alsook wanneer afzonderlijk wordt gekeken naar de aanwezigheid van
vader22 of moeder23.

19

Χ = 12.6; df = 1; p < .01.

2

20

Χ2 = 17.3; df = 1; p = < .01.

21

Χ2 = 1,9; df = 2; p =.335.

22

Χ = 1,1; df = 1; p = .29.

23

Χ2 = ,84; df = 1; p = .36.

2

3. Uitvoeringspraktijk in cijfers: aanwezigheid van ouders, aanhoudingen en medebrengingen

Pagina

67 van 161

214

De aanwezigheid van ouders is ook bijgehouden bij een tweetal gerechtshoven (Den Haag en

Leeuwarden). Het betreft in totaal 21 zaken, waarvan in 6 zaken geen ouders aanwezig waren, in 4
zaken 1 ouder en in de overige 11 zaken beide ouders. Van de zaken voor de gerechtshoven
hadden er 11 betrekking op minderjarige verdachten. Daarvan waren er 2 zaken zonder aanwezige
ouders, 2 zaken waar 1 ouder aanwezig was en 7 waar beide ouders aanwezig waren. Door de
lage aantallen kan een verschil met zaken in eerste aanleg niet worden getoetst.

215

Hoe vaak de vader aanwezig is verschilt tussen rechtbanken24, voor de aanwezigheid van de

moeder zijn de verschillen niet significant25. Voor de aanwezigheid van de vader is geanalyseerd of
de aanwezigheid in de Randstad (Amsterdam, Utrecht, Rotterdam en Den Haag) afwijkt van de
aanwezigheid in de andere arrondissementen. Het verschil blijkt significant: vaders zijn vaker
afwezig in de Randstad26. Zie tabel 7. In bijlage F is een tabel opgenomen met de
aanwezigheidsgegevens per rechtbank/gerechtshof.

Randstad
Niet Randstad
Tabel 6:

216

Vader afwezig

Vader aanwezig

Onbekend

Totaal

N

121

92

31

213

%

57

43

15

100

N

123

149

24

272

%

45

55

9

100

Vader minder vaak aanwezig in Randstad

Het tijdstip waarop de zaak begint lijkt niet van belang voor de aanwezigheid van ouders. In de

analyse hebben we een onderscheid gemaakt in zaken die vroeg op de dag behandeld worden,
midden op de dag en aan het eind van de dag. Voor de indeling van de tijdstippen is de volgende
indeling gehanteerd: voor 10.00 uur, tussen 10.00 uur en 15.30 uur, na 15.30 uur. Uitgegaan is van
de geplande begintijd. Noch voor het aantal aanwezige ouders27, noch voor de aanwezigheid van
de vader28 of de moeder29 is een significant verband vast te stellen met het tijdstip.

217

In een aantal gevallen is ook een ander familielid dan een vader of moeder aanwezig: 5 keer is

er een broer aanwezig, 16 keer een zus, en 5 keer een grootouder. Aanwezigheid van een broer,

24

F = 2.4; dfbetween = 18; dfwithin = 482; p < .01.

25

F = 1.34; dfbetween = 18; dfwithin = 482; p = 0.2.

26

De regio is een kenmerk van de arrondissementen en niet van de afzonderlijke zaken. Alle zaken binnen een arrondissement

behoren immers tot de zelfde regio. Daarmee wordt de assumptie van onafhankelijkheid van observaties ernstig geschonden.
Een toets op het niveau van zaken (zoals een chi-kwadraat toets) zou daarmee tot een veel te hoge N leiden en daarmee een
overschatting van de significantie van het verschil. Door een logistische multilevel analyse te gebruiken wordt dit probleem
ondervangen zodat ook daadwerkelijk op het niveau van de arrondissementen wordt getoetst. Gezien de hypothese dat ouders
in de Randstad minder vaak aanwezig zijn dan buiten de randstad is hier eenzijdig getoetst Het verwachte verschil blijkt
significant (Odds ratio = .60; se = .17; p (eenzijdig) = .04).
27

Χ2 = 1.9; df = 4; p = .76.

28

Χ = 0.2; df = 1; p = .92.

29

Χ2 = 1.46; df = 1;p = .45.

2

3. Uitvoeringspraktijk in cijfers: aanwezigheid van ouders, aanhoudingen en medebrengingen

Pagina

68 van 161

zus of grootouder komt het meest voor als er één ouder aanwezig is bij de zitting30. Zie tabel 7.
Broer, zus of grootouder aanwezig
Aantal aanwezige ouders

Nee

Ja

Totaal

Geen ouders

92

2

94

1 ouder
Beide ouders
Totaal
Tabel 7:

218

N
%

98

2

100

N

170

16

186

%

91

9

100

N

190

3

193

%

98

2

100

N

452

21

473

%

96

4

100

Aanwezigheid van broer, zus of grootouder naar aantal aanwezige ouders

Eén van de onderzoeksvragen betrof of de afkomst van jongeren verschil maakt in de

aanwezigheid van hun ouders. Deze vraag kunnen we niet beantwoorden, omdat het niet mogelijk
bleek dit te laten registreren door de rechtbanken. Wel kunnen we hier gebruikmaken van recente
onderzoeksbevindingen van Hepping en Weijers (2011), die van 54 jeugdstrafzittingen bij de
rechtbank in Utrecht bijhielden of ouders aanwezig waren. Het viel hen op dat in alle gevallen waar
geen ouders aanwezig waren, de jongeren van Marokkaanse afkomst waren.
3.1.5

219

Schatting toename aanwezigheid ten opzichte van situatie voor de verschijningsplicht

Er zijn geen gegevens beschikbaar over de aanwezigheid van ouders voor de invoering van de

verschijningsplicht die vergelijkbaar zijn met de gegevens van de landelijke registratie die hierboven
zijn gepresenteerd. Er kunnen daarom geen harde uitspraken worden gedaan over de toename in
de aanwezigheid van ouders na de invoering van de verschijningsplicht. Om een schatting te
maken, maken we gebruik van onderzoek dat de afgelopen jaren is verricht door de
onderzoeksgroep van prof. dr. Weijers (Hepping & Weijers, 2011). Deze schatting gebruiken we om
de kosten en baten van de verschijningsplicht in het vervolg van dit rapport te beschrijven of te
berekenen.

220

Voor in totaal 383 zaken die op een jeugdstrafzitting (Enkelvoudige en Meervoudige kamer)

zijn behandeld in de afgelopen vijf jaar in verschillende arrondissementen in Nederland, zijn cijfers
verzameld over de aanwezigheid van ouders. Ook zijn voor 104 zaken die dienden na de invoering
van de aanwezigheidsplicht van ouders gegevens verzameld over hun aanwezigheid. De
beschrijving die volgt, is gebaseerd op Hepping en Weijers (2011).

221

De onderzoeken die zijn uitgevoerd in de periode 2005 - 2011 tellen in totaal de aanwezigheid

van ouders bij 487 jeugdstrafzittingen bij de arrondissementen Alkmaar, Amsterdam, Breda, Den
Bosch, Den Haag, Haarlem, Roermond, Rotterdam en Utrecht. Niet meegeteld zijn de

30

2

2

2

Χ = 12.6; df = 2; p < .01; contrast geen ouders vs. 1 ouder Χ = 4.4; df = 1; p = .04; contrast 1 ouder versus 2 ouders Χ =

9.9; df = 1; p < .01.

3. Uitvoeringspraktijk in cijfers: aanwezigheid van ouders, aanhoudingen en medebrengingen

Pagina

69 van 161

jeugdstrafzittingen waarbij de jeugdige verdachte zelf niet aanwezig was, omdat deze zittingen
aangehouden worden en pas op een latere datum behandeld worden. Het grootste deel van de
zittingen betreft zaken voor de Enkelvoudige Kamer, ongeveer 10% van de zaken is behandeld
door de Meervoudige Kamer.

222

Hepping en Weijers (2011) concluderen dat de aanwezigheid van ten minste één ouder stijgt in

de loop van de jaren. In 2005 - 2006 is dit percentage 66%, in de jaren 2007 - 2008 stijgt dit naar
70% en in de laatste twee jaren is dit verder gestegen naar 84%. Hoewel er kanttekeningen te
plaatsen zijn bij deze conclusie31, is er voldoende aanleiding om vast te stellen dat ook al voor de
invoering van de verschijningsplicht een stijgende lijn in de aanwezigheid van ouders was waar te
nemen.

Aanwezigheid %
2005-2006 (n=92)
Aanwezigheid %
2007-2008 (n=154)
Aanwezigheid %
2009-2010 (n=137)
Aanwezigheid %
2011 (n=104)
Tabel 8:

223

Alleen vader

Alleen moeder

Beide ouders

Tenminste één

in %

in %

in %

ouder in %

23

27

16

66

n.b

n.b.

13

70

26

35

23

84

14

30

50

94

Aanwezigheid ouders per periode (Hepping en Weijers 2011)

Voor de schatting van de toename van de aanwezigheid van ouders na de verschijningsplicht

vergelijken we de meting van 2009 - 2010 met de meting van 2011. We zien dan dat de toename
van de aanwezigheid van 2 ouders 27 procentpunten betreft en de toename van de aanwezigheid
van ten minste 1 ouder ongeveer 10 procentpunten. Als we de conclusie van Hepping en Weijers
overnemen dat er al een toename van de aanwezigheid plaatsvond in de periode voor de
verschijningsplicht, verwachten we dat de aanwezigheid van ouders ook was toegenomen zonder
de verschijningsplicht. Daarom trekken we van de toename 2 respectievelijk 4 procentpunten af van
de geschatte toename, ons baserend op de toename over de jaren 2005 - 2010. De schatting voor
de toename door de verschijningsplicht ronden we af op 25 procentpunten toename van de
aanwezigheid van twee ouders en 5 procentpunten toename voor de aanwezigheid van ten minste
één ouder. Zie voor een samenvatting tabel 9.

31

Bij de metingen is de aanwezigheid van ouders steeds bijgehouden in een beperkt aantal rechtbanken, waarvan de selectie

van rechtbanken per meting kan verschillen. Dit is van belang, omdat we op basis van dit onderzoek constateren dat er
verschillen zijn tussen rechtbanken in de aanwezigheid van ouders. Verschillen tussen metingen kunnen mogelijk verklaard
worden door een andere selectie van rechtbanken. Bovendien is het aantal zaken per meting relatief klein. De kans bestaat dat
de waargenomen stijging is gebaseerd op toeval.

3. Uitvoeringspraktijk in cijfers: aanwezigheid van ouders, aanhoudingen en medebrengingen

Pagina

70 van 161

Schatting

2 ouders

Ten minste 1 ouder

2009-2010 (N=137)

23%

84%

2011 (N=104)

50%

94%

Verschil

+27 procentpunt

+10 procentpunt

Toename aanwezigheid per jaar

+2 procentpunt

+4 procentpunt

+25 procentpunt

+5 procentpunt

autonoom (o.b.v 2005 - 2010)
Schatting toename aanwezigheid
Tabel 9:

224

Schatting toename aanwezigheid ouders door de verschijningsplicht

In hoofdstuk 5 beschouwen we in kwalitatieve zin de beleidstheorie waarin de vraag centraal

staat of het oproepen van ouders hen ertoe brengt ter zitting te verschijnen. Daarin refereren we
aan de hier gepresenteerde kwantitatieve schatting.

3.2 Redenen voor afwezigheid van ouders
225

Uit de landelijke registratie blijkt ten eerste dat in een aanzienlijk deel (43%) van de zaken

waarin één ouder afwezig is, voor de griffier - die het formulier invulde - onbekend is wat de reden
van afwezigheid is. Als de reden bekend is, blijkt dit meestal uit de stukken (38%). In 1 op de 5
gevallen wordt de reden ter zitting toegelicht (21%).

226

Dat meestal niet ter zitting wordt toegelicht wat de reden van afwezigheid is, komt overeen met

de observatie dat er in de rechtszaal vaak niet wordt gevraagd waarom de andere ouder afwezig is,
omdat onder andere uit het raadsrapport al duidelijk is dat één van de ouders onbekend is of geen
verzorgende of opvoedende rol (meer) speelt. De percentages (reden afwezigheid onbekend, uit
stukken bekend of ter zitting toegelicht) zijn ongeveer hetzelfde voor meerderjarige en minderjarige
verdachten.

227

Het grote deel van de zaken ter zitting waarin de reden voor de afwezigheid onbekend blijft is

niet eenduidig te verklaren op basis van dit onderzoek. Bij bespreking van dit gegeven in de
landelijke werkgroep ‘verschijningsplicht’ werd als mogelijke verklaring gegeven dat de griffier, die
het formulier invulde, de reden niet kende, maar de rechter wel. Een deel van de onbekende
redenen van afwezigheid kan waarschijnlijkheid worden verklaard, doordat de rechter het niet
relevant genoeg acht om naar te vragen, omdat hij of zij geen consequenties zal verbinden aan de
afwezigheid van één ouder (zie ook paragraaf 2.4.2). In lijn hiermee stellen we de hypothese dat de
reden voor afwezigheid vaker onbekend is als één ouder aanwezig is dan wanneer geen ouders
aanwezig zijn. Immers indien beide ouders afwezig zijn, zijn rechters eerder geneigd de zaak aan
te houden. Uit de cijfers blijkt inderdaad dat de reden voor afwezigheid vaker onbekend blijft indien
één ouders afwezig is (47% reden onbekend) dan wanneer beide ouders afwezig zijn (38% reden
onbekend)32.
De redenen voor afwezigheid konden op het registratieformulier in ‘vrije tekst’ worden vermeld.
Voor moeders van minderjarige verdachten is dit 43 keer vermeld en voor vaders van minderjarige

32

Χ2 = 3.0; p = . 04; df =1, eenzijdig getoetst.

3. Uitvoeringspraktijk in cijfers: aanwezigheid van ouders, aanhoudingen en medebrengingen

Pagina

71 van 161

verdachten 85 keer. De redenen zijn gecodeerd en geclassificeerd. In tabel 10 worden de redenen
voor afwezigheid in volgorde van de frequentie van voorkomen weergegeven, uitgesplitst naar
moeders en vaders. Voor vaders blijkt de meest voorkomende reden voor afwezigheid dat hij niet in
beeld is of geen contact meer heeft met het kind. Het is niet op te maken voor welk deel van deze
vaders de verschijningsplicht niet geldt, omdat de vader het wettelijk gezag niet heeft. Regelmatig
is de vader afwezig omdat hij in het buitenland is of omdat hij moet werken. Bij moeders is de
belangrijkste reden voor afwezigheid ziekte.

Vaders

Moeders

Reden

N

%

Reden

N

%

Vader ‘niet in beeld ‘/

21

25

Moeder ‘niet in beeld ‘/

6

14

heeft geen contact

Heeft geen contact

meer met kind

meer met kind

Buitenland

13

15

Buitenland

4

9

Overleden

12

14

Overleden

3

7

Vader is onbekend

9

11

Vader heeft geen

8

9

Werk

7

8

Werk

4

9

Ziek

4

5

Ziek

10

23

Overig

11

13

Overig

12

28

Zorg familie/kinderen

4

9

Totaal

43

100

gezag

Totaal

85

100

Tabel 10: Redenen voor afwezigheid op basis van landelijke registratie

228

Uit het kwalitatieve deel van het onderzoek - de interviews met ketenpartners, ouders en

jongeren - komt een vergelijkbaar beeld naar voren ten aanzien van de redenen voor afwezigheid.
Desondanks zijn er kleine verschillen. Uit ervaring van de ketenpartners blijkt dat de voornaamste
reden van afwezigheid praktisch van aard is (ouders in buitenland, werkverplichting, ziekte of zorg
voor familie). Een mogelijke verklaring hiervoor is dat ketenpartners bij het beantwoorden van deze
vraag hebben gedacht aan de verzorgende ouder. Daarnaast noemen ketenpartners, ouders en
jongeren enkele redenen die niet uit de registratie naar voren kwamen. Deze noemen we hier als
aanvulling op de gegevens uit de landelijke registratie. Volgens de ketenpartners komt het voor dat
ouders afwezig zijn omdat ze het kind hebben ‘opgegeven’. Zeker bij veelplegers zou dit nogal
eens voorkomen. Een tweede reden die niet in de registratie voorkomt, maar volgens ketenpartners
wel degelijk meespeelt, is schaamte voor het gedrag van het kind. Ten derde blijkt uit interviews
met verdachten en ouders dat de afwezigheid van (een van beide) ouders verklaard kan worden
door problemen die ouders zelf hebben, bijvoorbeeld op het gebied van alcoholmisbruik. Tot slot
blijkt uit interviews met jongeren dat zij hun ouders er niet altijd bij willen hebben, bijvoorbeeld
vanwege verstoorde relaties die in de rechtszaal op ruzie uit zouden kunnen lopen.

3. Uitvoeringspraktijk in cijfers: aanwezigheid van ouders, aanhoudingen en medebrengingen

Pagina

72 van 161

3.3 Al dan niet aanhouden van de zaak bij afwezigheid ouder(s)/voogd
229

Voor de cijfers over het aantal aanhoudingen door de afwezigheid van de ouder(s) baseren we

ons op twee bronnen. Ten eerste heeft het OM ons cijfers ter beschikking gesteld uit het
processensysteem COMPAS. Als een zaak wordt aangehouden, geeft de griffier in dat systeem
aan wat de reden is geweest voor aanhouding van de zaak. Ten tweede baseren we ons op de
landelijke registratie, waarin griffiers hebben aangekruist wat de reden was van een eventuele
aanhouding. Tevens is hen gevraagd te registreren wat ter zitting de afweging was om al dan niet
aan te houden.
3.3.1

230

Ongeveer 265 aanhoudingen in 2011 door de afwezigheid van ouders

Uit COMPAS blijkt dat het in de periode januari tot en met augustus 2011, 167 keer voorkwam

dat de zaak is aangehouden met als reden de afwezigheid van ouders. Als we dit aantal
extrapoleren naar heel 2011, komt dat uit op ongeveer 250 aanhoudingen in 2011. Zie bijlage F
voor een overzicht van het aantal aanhoudingen per arrondissement.

231

Uit de landelijke registratie blijkt dat 81 van de 452 zaken zijn aangehouden. Voor de zaken die

zijn aangehouden is eveneens gevraagd naar de reden, waarbij men meerdere antwoorden kon
aankruisen. In 19 van de 81 aangehouden zaken was de afwezigheid van ouders een reden voor
aanhouding. In al deze zaken was de verdachte nog minderjarig. Van die 19 zaken wordt in 11
gevallen ook een andere reden gegeven voor aanhouding, die niets te maken heeft met de
afwezigheid van ouders, zoals de afwezigheid van de verdachte of het ontbreken van een rapport.
We gaan er daarbij vanuit dat de 11 zaken waar ook een andere reden was voor aanhouding, de
zaak ook was aangehouden als de ouders wel aanwezig waren geweest. Dan blijven er 8 zaken
over die alleen zijn aangehouden om reden van afwezigheid van de ouders (zie tabel 11).
Reden anders dan afwezigheid ouders
Reden aanhouding afwezigheid ouders

Nee
33

Ja

Totaal

Nee

22

40

62

Ja

8

11

19

Totaal

30

51

81

Tabel 11: Kruistabel reden aanhouding is afwezigheid ouders en reden aanhouding is anders.

232

Als we het aantal van 8 extrapoleren naar heel 2011, dan komt dat uit op 208 aanhoudingen (8

* 52 weken/2 weken). Dit komt redelijk overeen met de gegevens uit COMPAS. Gegeven de lage N
van de landelijke registratie, achten we de gegevens uit COMPAS representatiever en gaan we uit
van het aantal aanhoudingen van 250 op basis van COMPAS. Dit aantal is exclusief eventuele
aanhoudingen in hoger beroep door de afwezigheid van ouders. Op basis van cijfers van het OM
weten we dat het aantal zittingen in hoger beroep zo’n 8 à 9 procent betreft van het aantal zittingen
in eerste aanleg. Tegelijkertijd weten we dat verdachten in hoger beroep vaker meerderjarig zijn, en
dit minder vaak zal leiden tot aanhouding. Daarom verhogen we het aantal aanhoudingen met 5%

33

Bij deze 22 zaken was er geen reden van aanhouding ingevuld.

3. Uitvoeringspraktijk in cijfers: aanwezigheid van ouders, aanhoudingen en medebrengingen

Pagina

73 van 161

om tot een realistische schatting te komen van 265 aanhoudingen door de afwezigheid van ouders
in 2011.

233

Het aantal aanhoudingen wegens de afwezigheid van ouders komt neer op ongeveer 2% van

het aantal jeugdzaken op zitting in 2011. De landelijke registratie maakt duidelijk dat in 14% van de
jeugdzaken van minderjarige verdachten die gepland zijn op zitting geen van de ouders aanwezig
is. In hoofdstuk 2 is toegelicht dat rechters meestal aanhouden als beide ouders afwezig zijn. Op
het eerste gezicht zou men dan verwachten dat er ook in ongeveer 14% van de zaken wordt
aangehouden. Het verschil met de 2% van de zaken waarin wordt aangehouden is groot. Er zijn
twee verklaringen voor het verschil. Ten eerste wordt een deel van de op zitting geplande zaken
aangehouden om een andere reden dan de afwezigheid van ouders, zoals de afwezigheid van de
verdachte of het ontbreken van een rapport. Ter illustratie: uit COMPAS blijkt dat aanhouden
wegens afwezigheid van de verdachte in 2011 vier keer zo veel voorkomt als aanhouden wegens
de afwezigheid van ouders. Ten tweede komt het voor dat geen van de ouders aanwezig is bij de
zitting, maar wel een voogd of een ander familielid met een opvoedende en/of verzorgende rol, al
dan niet met wettelijk gezag. In deze gevallen kan de rechter er, overeenkomstig de overwegingen
bij één ouder, voor kiezen om door te gaan met de behandeling van de zaak. Ten derde zijn er,
zoals toegelicht in hoofdstuk 2, uitzonderingen bekend waar de rechter zonder de aanwezigheid
van een ouder, familielid of voogd toch doorgaat met de zaak.

234

In de ex ante evaluatie werd ingeschat dat er 3.228 zaken zouden worden aangehouden door

de afwezigheid van één of twee ouders. Het is duidelijk dat het werkelijke aantal aanhoudingen
slechts een fractie is van het vooraf verwachte aantal.
3.3.2

235

Ongeveer 190 aanhoudingen ten opzichte van de situatie voor de verschijningsplicht

Voor invoering van de verschijningsplicht gebeurde het ook af en toe dat de zaak werd

aangehouden in verband met de afwezigheid van ouders. Uit COMPAS blijkt dat dit in de periode
januari tot en met augustus 2010 46 keer voorkwam. Op basis van de verhouding 46:167 rekenen
we terug hoeveel van de 265 aanhoudingen extra lijkt te zijn ten opzichte van 2010 - voor de
verschijningsplicht. Dit zijn er ongeveer 190. Dit aantal gebruiken we om in hoofdstuk 5 de
uitvoeringskosten van de verschijningsplicht te berekenen.
3.3.3

236

Afwegingen bij het al dan niet aanhouden34

Wanneer de zaak is aangehouden (mede) om reden van de afwezigheid van ouders, is in de

landelijke registratie gevraagd naar de overwegingen bij die aanhouding, waarbij meerdere
antwoorden mogelijk waren. Slechts in 7 van de 19 aangehouden zaken (mede) om de reden van
afwezigheid van de ouders, is deze vraag ingevuld. Vijf keer moest de zaak ook al om een andere
reden worden aangehouden. De overige redenen die worden gegeven komen allen één keer voor.

34

In paragraaf 2.4.2 zijn reeds afwegingen besproken bij het al dan niet aanhouden. Deze kwamen voort uit de interviews met

professionals. In deze paragraaf staan de resultaten van landelijke registratie centraal.

3. Uitvoeringspraktijk in cijfers: aanwezigheid van ouders, aanhoudingen en medebrengingen

Pagina

74 van 161

Deze redenen zijn:
1.

De zwaarte van het delict;

2.

Het vermoeden dat de afwezige ouder een andere mening heeft of andere informatie dan de

3.

De afwezigheid van een tolk terwijl de aanwezige ouder onvoldoende Nederlands spreekt;

4.

De verdachte is jong;

5.

Moeder moet aanwezig zijn, omdat zoon bij haar verblijft en moeder geen hulpverlening wil;

6.

Vader is aanwezig maar heeft geen gezag.

237

Wanneer de zaak niet is aangehouden terwijl een of twee ouders afwezig waren, is gevraagd

aanwezige ouder;

naar de reden waarom niet is aangehouden, waarbij meerdere antwoorden mogelijk waren. Tabel
12 geeft weer hoe vaak de verschillende redenen zijn opgegeven. Daarbij zijn 42 redenen die zijn
ingevuld bij ‘anders, namelijk…’ gecategoriseerd.

238

Opvallend is het hoge percentage waarin de reden voor niet aanhouden onbekend blijft.

Blijkbaar is in de betreffende zaken geen expliciete (uitgesproken) afweging gemaakt om al dan
niet door te gaan met de zaak. Dit komt overeen met de onderzoeksbevindingen uit andere
bronnen. Een deel zal ook worden verklaard doordat de griffiers deze vraag op het formulier niet
hebben beantwoord.

239

Bij afwezigheid van (één van beide) gezaghebbende ouders heeft de rechter twee wettelijke

‘uitwijkmogelijkheden’ om de zaak toch te behandelen. Deze zijn in de wet als volgt geformuleerd:
de rechter kan beslissen om de zaak niet aan te houden als (1) de ouders of voogd geen bekende
woon- of verblijfplaats in Nederland hebben, of als (2) de aanwezigheid van een of beide ouders
niet in het belang van de minderjarige wordt geacht. Ketenpartners zijn van mening dat deze ‘tenzij
clausule’ van de wet te eng is geformuleerd. Dit wordt geïllustreerd doordat veel van de redenen
om niet aan te houden strikt genomen niet vallen binnen de wettelijke uitwijkmogelijkheden. Slechts
in 2 zaken wordt als reden opgegeven dat de aanwezigheid van ouder(s) niet in het belang is van
het kind (‘contra-geïndiceerd’). Op het registratieformulier is niet expliciet gevraagd naar het
ontbreken van een vaste woon- of verblijfplaats in Nederland, maar griffiers noemen het ook niet bij
de antwoordmogelijkheid ‘anders, namelijk…’. In de kamerstukken35 wordt toegelicht dat met de
‘tenzij clausule’ aanhouding van de zaak kan worden voorkomen, indien blijkt dat de aanwezigheid
van de ouders aan de goede afdoening van de zaak tegen de verdachte niet kan bijdragen
(bijvoorbeeld in het geval dat de verdachte gedurende geruime tijd reeds van zijn ouders
vervreemd is en bij familie of pleegouders woont ofwel de ouders zich in een verslavingskliniek of
psychiatrische inrichting bevinden). Deze formulering geeft meer ruimte dan uit de wettekst kan
worden opgemaakt.

35

Eerste Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 30143, G.

3. Uitvoeringspraktijk in cijfers: aanwezigheid van ouders, aanhoudingen en medebrengingen

Pagina

75 van 161

Reden niet aanhouden zitting

N

%

Geen reden bekend

78

43

Voldoende aanwijzingen dat aanwezigheid onnodig is

37

21

Ouder(s) ‘niet in beeld’ of geen gezag

36

20

Geen wettelijke verplichting/inmiddels 18

21

12

Langere doorlooptijd schadelijk voor jeugdige

15

8

Aanhouding verstoort werkproces gerecht

5

3

Aanwezigheid onmogelijk (ziek, detentie, overleden)

4

2

Aanwezigheid contra-geïndiceerd voor jeugdige

2

1

Totaal niet aangehouden terwijl bekend dat ouder afwezig

180

100

Tabel 12: Redenen voor niet aanhouden zitting bij afwezigheid van een of twee ouders

3.4 Medebrenging: bevelen en uitvoering
240

Het aantal medebrengingen dat op jaarbasis wordt uitgevoerd, is niet met zekerheid in te

schatten op basis van de registratie bij de rechtbanken. Van de 19 zaken die zijn aangehouden met
als reden (mede) de afwezigheid van een of beide ouders, is 4 keer een bevel tot medebrenging
van ouders/voogd uitgevaardigd, 11 keer geen bevel tot medebrenging uitgevaardigd, en van 4
zaken is dit gegeven onbekend. We kunnen een grove schatting maken van het aantal bevelen tot
medebrenging voor een jaar, door 4 bevelen tot medebrenging in 2 weken registratie te
extrapoleren naar een heel jaar. Dit komt neer op ongeveer 100 bevelen tot medebrenging per jaar
(vier bevelen per twee weken komt neer op 104 bevelen per 52 weken). Als absolute bovengrens
van het aantal medebrengingen van ouders in 2011 kan het aantal aanhoudingen wegens de
afwezigheid van ouders worden gebruikt, welk aantal met veel grotere zekerheid is geschat op 265
per jaar.

241

In de zes arrondissementen waar het kwalitatieve deel van dit onderzoek is uitgevoerd, is de

politie gevraagd bij te houden hoeveel bevelen tot medebrenging voor ouders zij in een periode van
twee maanden uitvoerden. Hiermee zou de schatting op basis van de landelijke cijfers kunnen
worden verbeterd. Het bleek echter in de meeste arrondissementen niet mogelijk dit nauwkeurig bij
te houden. Feitelijk heeft alleen de agent die het bevel uitvoert kennis over het al dan niet uitvoeren
van de medebrenging. Het was voor dit onderzoek niet mogelijk een sluitende registratie op te
zetten waarbij alle agenten betrokken zijn die medebrengingen zouden kunnen uitvoeren.

242

In de ex ante evaluatie wordt gerekend met een percentage van aangehouden zaken van 20%,

waarbij in de helft van de gevallen een bevel tot medebrenging wordt uitgevoerd. Dit komt neer op
3.228 medebrengingen per jaar. In de praktijk blijkt soepeler met de verschijningsplicht te worden
omgegaan door niet aan te houden als één ouder aanwezig is en bovendien zeer terughoudend te
zijn met het uitvaardigen van bevelen tot medebrenging. Hierdoor is in de praktijk - waarin de wet
niet wordt uitgevoerd zoals beoogd door de wetgever - het aantal medebrengingen aanzienlijk lager
dan vooraf werd ingeschat.

3. Uitvoeringspraktijk in cijfers: aanwezigheid van ouders, aanhoudingen en medebrengingen

Pagina

76 van 161

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6
mln per jaar
243

Dit hoofdstuk geeft weer welke kosten gemoeid zijn met de uitvoering van de

verschijningsplicht voor ouders. Het doel van het vaststellen van de uitvoeringskosten is het kunnen
maken van een afweging tussen de kosten en de baten. Hiermee wordt de onderzoeksvraag
beantwoord ‘Wat zijn de werkelijk gemaakte kosten door OM, Rechtspraak, Raad en politie ten
opzichte van eerdere schattingen van de kosten?’. We benadrukken dat het gaat om een schatting
van de uitvoeringskosten over het jaar 2011, niet om een precieze vaststelling.

4.1 Inleiding: opzet berekening, afbakening en bronnen
244

De opzet voor de berekening van de uitvoeringskosten bestaat uit drie elementen:

1.

De extra taken die de ketenpartners moeten uitvoeren door de verschijningsplicht;

2.

De ‘Q‘: De frequentie waarin deze taken worden uitgevoerd of het aantal handelingen;

3.

De ‘P‘: Het product van de tijdsbesteding per activiteit en een tarief per tijd, of het tarief van
degene aan wie de handeling is uitbesteed.

245

De uitvoeringskosten per extra taak bestaan uit het product van P en Q (P*Q).

246

Voor zowel de taken, de P als de Q geldt dat de uitvoeringskosten van de verschijningsplicht

zijn afgebakend op drie punten:
1.

Ten eerste betreft het alleen de extra taken en de extra aantallen. Daarbij worden niet alleen
de kosten uitgesloten wat al gedaan werd voor de invoering van de verschijningsplicht, maar
ook om wat men al moest doen volgens de geldende regels of kaders, maar nog niet deed;

2.

Ten tweede gaat het alleen om de structurele kosten, niet de incidentele
(implementatie)kosten. Bijvoorbeeld het eenmalig opnieuw drukken van foldermateriaal valt
niet onder de structurele uitvoeringskosten;

3.

Ten derde gaat het alleen om de benodigde kosten die logisch volgen uit de
verschijningsplicht. Bijvoorbeeld het oproepen van ouders door het OM bij kantonzaken en
zaken waar de verdachte inmiddels 18 is geworden, vallen niet onder de uitvoeringskosten.

247

Voor de berekening van de uitvoeringskosten gebruiken we verschillende bronnen. Waar

mogelijk gebruiken we bronnen die direct uit dit onderzoek volgen. Waar dit niet mogelijk is,
hanteren we gegevens uit de ex ante evaluatie of de claims van de ketenpartners.

248

In tabel 13 is per bron aangegeven ten behoeve van welk element van de kostenberekening de

bron is gebruikt.

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

77 van 161

Bron voor uitvoeringskosten

Activi-

Q

P: tijd

x

x

x

P: Tarief

teiten
Interviews met de uitvoerende medewerkers van OM, Raad

x

voor de Kinderbescherming, politie en Jeugdreclassering in
6 arrondissementen
De ex ante evaluatie van Regioplan

x

De kostenclaims die zijn ingediend door de ketenpartners

x

x

x

x

x

x

voor de uitvoering van de verschijningsplicht
Gesprek met de Raad voor de Rechtspraak
De landelijke registratie bij de rechtbanken

x

Tabel 13: Bronnen gebruikt voor het schatten van de uitvoeringskosten

249

Bij de uitvoeringskosten moet worden opgemerkt dat door bepaalde ontwikkelingen - zoals het

in gebruik nemen van het nieuwe, integraal toegankelijke gezagsregister - de kosten in de toekomst
lager zullen uitvallen.

4.2 Uitvoeringskosten ten opzichte van eerdere berekeningen (ex ante evaluatie en
claims)
250

In de ex ante evaluatie van Regioplan is voorafgaand aan de invoering van de wet een

berekening gemaakt van de uitvoeringskosten. Omdat in de praktijk nog moest blijken hoe de
verschijningplicht vorm zou krijgen, is gerekend met drie scenario’s:
1.

Minimumvariant: alleen misdrijven. Veronderstelling is dat beide ouders op hetzelfde adres
wonen, de rechter houdt 10% van de jeugdzaken aan;

2.

Middenvariant: misdrijven en leerplichtzaken. Een kwart van de ouders woont op verschillende
adressen, aanhoudingspercentage 20%;

3.

Maximumvariant: misdrijven, leerplicht en overtredingen. De helft van de ouders woont op
verschillende adressen, aanhoudingspercentage 30%.

251

Het resultaat van de berekening van Regioplan was dat de kosten voor het OM, RvdK en

politie gezamenlijk per variant respectievelijk € 0,9 mln, € 1,7 mln of € 16 mln per jaar zouden
bedragen. De kosten voor de rechtspraak waren daar niet in meegenomen.

252

Het ministerie van Veiligheid en Justitie heeft niet gekozen voor de minimumvariant aangezien

het daarbij om onrealistische aannames gaat. Ouders van delinquente jongeren wonen vaak op
verschillende adressen. De Rechtspraak schatte voorts dat 20% van de zaken zou moeten worden
aangehouden. Het ministerie heeft daarom gekozen voor de middenvariant. Op basis van de
aannames in deze variant hebben de ketenpartners een claim ingediend voor uitvoeringskosten
van de verschijningplicht die nog niet in de budgetafspraken waren verwerkt. De Rechtspraak heeft
een claim ingediend van € 2,8 mln. Het OM heeft ruim € 0,5 mln geclaimd, de politie ruim € 1,3 mln
en de Raad voor de Kinderbescherming een kleine € 11.000,- . Dit komt neer op ongeveer 4,7 mln
over 2011.

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

78 van 161

253

Er heeft door het ministerie van Veiligheid en Justitie geen financiële compensatie

plaatsgevonden voor de uitvoering van de verschijningsplicht. Zoals toegelicht in hoofdstuk 2 heeft
dit een rol gespeeld in de manier waarop de verschijningsplicht is ingevoerd en wordt uitgevoerd.
Als de verschijningsplicht zou worden uitgevoerd zoals de wetgever heeft bedoeld, dan zouden de
uitvoeringskosten veel hoger liggen.
254

Hieronder bespreken we per ketenpartner de uitvoeringskosten. Per ketenpartner beschrijven

we ook wat de afwijkingen zijn ten opzichte van de ex ante evaluatie en ten opzichte van de claims
die zijn ingediend.

4.3 Variabelen gebruikt voor de berekening
255

Een aantal variabelen wordt gebruikt in de berekening voor meerdere ketenpartners. Deze

geven we hier weer.
256

Ten eerste is het aantal jeugdstrafzaken ter zitting van belang. Het gaat alleen om het aantal

jeugdstrafzittingen in misdrijfzaken, omdat de verschijningsplicht niet geldt bij overtredingen36. Het
aantal is hoger dan het aantal jeugdstrafzaken, omdat een zaak meerdere malen op zitting kan
komen. Voor het gemak spreken we in dit hoofdstuk van het aantal zaken.
Voor de berekening van de extra uitvoeringskosten door de verschijningsplicht is alleen het aantal
zaken van belang voor verdachten die ter zitting nog minderjarig zijn. Daarom is het aantal zaken
vermenigvuldigd met het percentage zaken waar de verdachte nog minderjarig is. Dit percentage is
bepaald op basis van de landelijke registratie die in het kader van dit onderzoek is gehouden37.

36

Type jeugdstrafzitting

Aantal zaken ter
zitting totaal

% minderjarig ter
zitting

Aantal zaken met
minderjarige
verdachte

Enkelvoudige kamer

11.244

78

8.719

Meervoudige kamer

2.535

55

1.396

Het aantal zittingen bij rechtbankzaken in de Enkelvoudige Kamer en Meervoudige Kamer is bekend bij het Parket Generaal

(factsheets jeugd). Het betreft een geëxtrapoleerd aantal zaken op basis van cijfers over de periode januari tot en met augustus
2011. Het aantal zaken in hoger beroep is geschat op basis van het aantal rechtbankzaken dat instroomt bij de
ressortsparketten, vermenigvuldigd met het aantal zittingen per zaak van EK en MK zaken, waarbij de verhouding hoger beroep
bij EK en MK zaken is gebruikt voor een juiste berekening. Het aantal TUL zittingen op basis van vonnissen in eerste aanleg is
in een aparte query bepaald door het Parket Generaal. Daarbij zijn alleen de TUL zittingen op basis van overtreding van de
bijzondere voorwaarden geteld. Indien ook de TUL zittingen op basis van schending van de algemene voorwaarden zouden
worden meegeteld, zou er namelijk sprake zijn van dubbeltelling. Er is gerekend met het aantal TUL zittingen van
eindvonnissen in 2009, zodat het vrij zeker is dat er niet nog TUL zittingen bijkomen door overtredingen die nog niet zijn
begaan. Het aantal TUL zittingen naar aanleiding van hoger beroepszaken is geschat op basis van de verhouding TUL zittingen
en EK en MK zaken in eerste aanleg.
37

Voor het percentage minderjarige verdachten van TUL zittingen is hetzelfde percentage gehanteerd als van de zittingen bij de

Gerechtshoven. Dit is plausibel vanuit de ervaring dat er meestal meerdere maanden zitten tussen het eindvonnis en een TUL
zitting naar aanleiding van een terugmelding van een toezicht.

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

79 van 161

Type jeugdstrafzitting

Aantal zaken ter
zitting totaal

% minderjarig ter
zitting

Aantal zaken met
minderjarige
verdachte

Hoger beroep

1.161

50

580

TUL zitting

2.595

50

1.298

17.535

68

11.993

(incl. hoger beroep)
Totaal

Tabel 14: Aantal jeugdzaken ter zitting van misdrijfzaken in 2011, naar type zitting. Bron: OM
(Parket Generaal)

257

Ten tweede zijn de volgende getallen van belang voor meerdere ketenpartners. Ze zijn

samengevat in tabel 15, met per percentage de bron aangegeven.
Beschrijving
Percentage verdachten waarvan één van de

% of Q
30

Bron, evt. toelichting
ex ante evaluatie, interviews

ouders of beide ouders op een ander adres

administraties OM, geobserveerde

wonen dan de verdachte

zaken38

Percentage van het aantal zaken waarbij geen

16

Landelijke registratie rechtbanken

40

Landelijke registratie rechtbanken

44

Landelijke registratie rechtbanken

5

Studies onderzoeksgroep Weijers,

ouders aanwezig zijn
Percentage van het aantal zaken waar één ouder
aanwezig is
Percentage van het aantal zaken waar twee
ouders aanwezig zijn
Schatting toename aantal procentpunten waar
minstens één ouder aanwezig is door de

landelijke registratie rechtbanken

verschijningsplicht
Schatting toename aantal procentpunten waar

(zie H4 voor onderbouwing)
25

Studies onderzoeksgroep Weijers,

twee ouders aanwezig zijn door de

landelijke registratie rechtbanken

verschijningsplicht

(zie H4 voor onderbouwing)

Aantal zittingen waar de zaak wordt

190

Landelijke cijfers uit COMPAS,

aangehouden, omwille van de afwezigheid van

landelijke registratie (zie H4 voor

de ouder(s) of voogd

onderbouwing)

Aantal uitgevaardigde bevelen tot medebrenging

100

voor één of beide ouders

Schatting o.b.v. landelijke
registratie (zie H4 voor
onderbouwing)

Percentage van de zittingen waar een tolk

5

Landelijke registratie rechtbanken

aanwezig is voor de ouder(s)
Tabel 15: Getallen van belang voor de berekening van de uitvoeringskosten voor meerdere
ketenpartners

38

In de ex ante evaluatie werd dit percentage geschat op 25%. De administratief medewerkers bij het OM kwamen tot een

gemiddelde schatting van 40%. Van de zaken die we observeerden, bleek ongeveer 1/3 van de gezaghebbers op 1 of meer
verschillende adressen te wonen dan de verdachte. We komen daarmee op een nieuwe schatting van 30%.

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

80 van 161

4.4 Uitvoeringskosten OM: ongeveer € 150.000.- per jaar
258

De structurele kosten voor het OM bestaan uit de volgende onderdelen:

Onderdeel

Kosten €

1.

Kosten voor extra administratieve handelingen

99.600

2.

Kosten voor extra zittingstijd Enkelvoudige Kamer

28.500

3.

Kosten voor extra zittingstijd Meervoudige Kamer en hoger beroep

19.800

4.

Materiële kosten voor het versturen van de oproepingsbrieven

1.600

Totaal

149.500

Tabel 16: Overzicht uitvoeringskosten OM

259

In de berekening van Regioplan in de ex ante evaluatie werden de kosten van het OM geschat

op € 135.000,-. De claim die het OM indiende bedroeg ruim € 550.000,-. De oorzaken van de
verschillen zijn divers. Een belangrijke oorzaak van lagere kosten, is dat het
aanhoudingspercentage lager is dan de vooraf geschatte 20%. Ten opzichte van de ex ante
evaluatie zijn er veel handelingen die door het OM extra worden uitgevoerd, die in de ex ante
evaluatie niet waren voorzien. Ook ten opzichte van de claim zijn er verschillen in de handelingen
die wel of niet worden uitgevoerd.

260

Per onderdeel volgt hieronder in een paragraaf de onderbouwing. Daarbij wordt ook ingegaan

op de verschillen met de ex ante evaluatie en de claim van het OM. Alle bedragen zijn afgerond op
honderdtallen.
4.4.1

261

Kosten voor extra administratieve handelingen

In tabel 17 zijn de administratieve handelingen en kosten samengevat. Onder de tabel volgt

waar nodig een toelichting.

Uitvoeringkosten OM

Deel van

Tijds-

Tijds-

Prijs per

Kosten

voor extra

een aantal

Q

besteding

besteding

minuut

€

administratieve

zaken %

(minuten)

(minuten)

€

claim

onderzoek

handelingen
GBA verificatie adres

100

11.993

3.5

7

0,51

43.100

30

3.598

-

6

0,51

11.100

ouders
Raadplegen(via
rechtbank) en
interpreteren
gezagsregister/
gezagsinformatie uit
Raadsrapport
opzoeken

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

81 van 161

Uitvoeringkosten OM

Deel van

Tijds-

Tijds-

Prijs per

Kosten

voor extra

een aantal

Q

besteding

besteding

minuut

€

administratieve

zaken %

(minuten)

(minuten)

€

claim

onderzoek

handelingen
Versturen

100

11.993

-

7

0,51

43.100

1.5

263

3

10

0,51

1.400

100

5

12

0,51

600

190

3

0,51

300

oproepingsbrieven op
naam ouders, inclusief
‘nawerk’ n.a.v. de
oproepingsbrieven
Extra tolken
aanvragen/oproepen
Bevel tot
medebrenging aan
politie sturen
Plannen, dagvaarden,
oproepen etc. van
nieuwe zitting na
aanhouding
Totaal

99.600

Tabel 17: Uitvoeringskosten OM: extra administratieve handelingen

262

De activiteiten zoals vermeld komen overeen met de beschrijving in hoofdstuk 2 van hoe de

verschijningsplicht wordt uitgevoerd:
1.

In algemene zin merken we op dat de geschatte tijdsbesteding per handeling van de
geïnterviewde administratieve medewerkers van het OM veel hoger zijn dan de schattingen in
de claim van het OM zelf. In overleg met het OM wordt uitgegaan van de schattingen van de
administratief medewerkers, omdat deze gebaseerd zijn op de feitelijke uitvoeringspraktijk;

2.

De GBA verificatie op het adres van de ouders wordt in iedere zaak gedaan. Volgens de
administratieve medewerkers die we in de 6 geselecteerde arrondissementen hebben
gesproken, kost dit ongeveer 7 minuten per zaak. Dat is twee keer zoveel als het OM zelf
inschatte in de claim (3,5 minuten). Raadplegen van het GBA kost in sommige
arrondissementen (bijvoorbeeld Groningen en Utrecht) relatief veel tijd, omdat het hen aan
autorisatie ontbreekt om het GBA zelf te raadplegen. Via omwegen (brief aan gemeente, of via
RvdK) moeten ze achterhalen waar de niet-verzorgende ouder woont. In de ex ante evaluatie
van Regioplan zijn voor dit punt geen personele kosten berekend;

3.

Het nader bekijken van de gezagssituatie, in het geval het GBA geen uitsluitsel biedt, gebeurt
naar schatting in 30% van de gevallen. Hiervoor hebben we dezelfde ‘Q ‘ gebruikt als het
aantal ouders op gescheiden adressen. Dit punt is noch in de ex ante evaluatie, noch in de
claim van het OM opgenomen. Van belang is hier dat deze structurele kosten zullen afnemen,
zodra het OM is aangesloten op het nieuwe, digitaal bevraagbare gezagsregister. Deze situatie
is vermoedelijk begin 2012 beschikbaar. Tot welke wijziging in werkwijze en kosten dit zal
leiden bij het OM, is nog niet bekend;

4.

Als de adressen van de gezaghebbers duidelijk zijn, worden deze gegevens overgenomen in
de brief, wordt de brief geprint en verstuurd. Daarnaast is er ‘nawerk’ naar aanleiding van de

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

82 van 161

oproepingsbrieven. Zoals vermeld komt het regelmatig voor dat de administratie telefoontjes of
brieven krijgt van ouders, kinderen of de advocaat van het kind over de oproeping. Soms
volstaat een korte uitleg, soms moet de administratie schakelen met de Officier, de griffier of
via de Officier met de kinderrechter. Dit ‘nawerk’ is verwerkt in de schatting van het aantal
minuten per brief. Onder dit punt valt ook het opnieuw uitzoeken en versturen van
oproepingsbrieven die retour komen. Het punt van ‘nawerk’ is noch in de ex ante evaluatie,
noch in de claim van het OM opgenomen;
5.

Voor het aantal extra tolken ter zitting is het percentage van zittingen waar een tolk aanwezig is
voor ouders vermenigvuldigd met het aantal zaken waar een extra ouder aanwezig is door de
verschijningsplicht (5% tolk aanwezig * (25% + 5%) extra ouder aanwezig). De tijd die de
administratie kwijt is aan het oproepen van een tolk loopt erg uiteen. Indien snel een
beschikbare tolk gevonden kan worden, zijn zij er slechts twee minuten mee bezig. Als er
echter een tolk moet worden opgeroepen die een niet veelvoorkomende taal spreekt, kan het
tot 2,5 uur duren voordat de administratie een beschikbare tolk heeft gevonden. We komen uit
op een gemiddelde schatting van 10 minuten per tolk. Dit is fors hoger dan de inschatting van
het OM in de claim, waar wordt uitgegaan van 3 minuten per tolk. In de ex ante evaluatie van
Regioplan zijn voor dit punt geen kosten berekend. Kosten voor de tolk zelf zijn gerechtskosten
die worden betaald door de Staat;

6.

Het opmaken en versturen naar de politie van een bevel tot medebrenging kost volgens de
administratieve medewerkers gemiddeld 12 minuten per medebrenging (gebaseerd op hun
ervaring met medebrengingen van verdachten). Dat is fors hoger dan de schatting van het OM
in de claim (4 minuten);

7.

Indien een zaak wordt aangehouden omdat de ouder(s) afwezig is/zijn, dan moet de
administratie de zaak opnieuw op zitting zetten. Volgens de claim van het OM kost dit 3
minuten per aanhouding. Dit is niet expliciet gevraagd aan de geïnterviewde administratieve
medewerkers, dus we nemen de schatting uit de claim van het OM over.

263

Het tarief per minuut dat in de tabel staat, is afgeleid uit de claim van het OM. Zij gaan daarbij

uit van de kosten van een administratief medewerker in middensom schaal 5 (€ 36.977,- per fte,
met 1.200 productieve uren per jaar).
4.4.2

264

Kosten voor extra zittingstijd Enkelvoudige Kamer

In tabel 18 zijn de handelingen en kosten samengevat. Onder de tabel volgt een toelichting.

Uitvoeringskosten OM

Deel van

Tijds-

Tijds-

Prijs per

Kosten

extra zittingstijd

aantal

Q

besteding

besteding

minuut

€

Enkelvoudige Kamer

zaken %

(minuten)

(minuten)

€

claim

onderzoek

zaken
Extra zittingstijd door

1.5

208

5

1,27

1.300

aanwezigheid tolk voor
ouders

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

83 van 161

Uitvoeringskosten OM

Deel van

Tijds-

Tijds-

Prijs per

Kosten

extra zittingstijd

aantal

Q

besteding

besteding

minuut

€

Enkelvoudige Kamer

zaken %

(minuten)

(minuten)

€

claim

onderzoek

zaken
Extra zittingstijd door

30

3005

5

1,27

19.000

1,27

8.200

spreektijd ouders
Extra zittingen na

143

45

aanhouding door
afwezigheid ouders
Totaal

28.500

Tabel 18: Uitvoeringskosten OM: extra zittingstijd EK zaken

265

In de gesprekken met de officieren van justitie en de administratie bij het OM is bij het

bespreken van de extra tijd die het OM besteedt door de verschijningsplicht, niet genoemd dat de
verschijningsplicht extra zittingstijd per zaak kost. In de ex ante evaluatie is dit punt ook niet
opgenomen in de kostenberekening. In de claim van het OM zijn wel kosten gerekend voor een
verhoging van de zittingstijd. Twee onderdelen achten we plausibel en nemen we over in de
berekening van de uitvoeringskosten.

266

Ten eerste betreft het een verhoging van de zittingstijd door de aanwezigheid van een tolk voor

de ouder(s). Door de aanwezigheid van een tolk moet het tempo van de zitting verlaagd worden,
om het voor de ouder begrijpelijk te houden. Dit hebben we ook waargenomen bij de observaties
ter zitting. Voor het aantal extra tolken ter zitting is het percentage van zittingen waar een tolk
aanwezig is voor ouders vermenigvuldigd met het aantal zaken waar een extra ouder aanwezig is
door de verschijningsplicht (5% tolk aanwezig * (25% + 5%) extra ouder aanwezig).

267

Ten tweede betreft het een verhoging van de zittingstijd door het spreekrecht waarvan ouders

gebruik kunnen maken (en dat ook doen). Van belang is dat ouders die voor 1 januari 2011
aanwezig waren, deze spreektijd ook kregen. We achten een gemiddelde spreektijd van 5 minuten
voor ouders aan de hoge kant op basis van wat we in de observaties hebben waargenomen
(ouders zijn meestal korter aan het woord). Omdat het gaat om de extra uitvoeringskosten,
gebruiken we de toename van het percentage zittingen waar een extra ouder aanwezig is (25% +
5%). Dit impliceert de aanname dat twee ouders ter zitting meer tijd vragen dan één ouder.

268

Daarnaast zijn er kosten voor de extra zittingen die nodig zijn door de aanhoudingen naar

aanleiding van de afwezigheid van de ouder(s). Voor de ‘Q‘ is het extra aantal aanhoudingen
vermenigvuldigd met het percentage EK zaken. Voor de ‘P‘ is in afstemming met het OM39 geschat
dat een aangehouden zaak ongeveer 45 minuten extra kost voor een jeugdofficier. Deze kosten
worden niet vermeld in de ex ante evaluatie. De claim vermeldt deze kosten ook niet.

39

Verantwoordelijke medewerker bij Parket Generaal en voorzitter van het landelijk platform jeugdofficieren.

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

84 van 161

269

Het tarief per minuut dat in de tabel staat, is afgeleid uit de claim van het OM. Het OM gaat

daarbij uit van de kosten van een officier van justitie in het midden van de bijbehorende schaal
(€ 85.284,- per fte, met 1.122 effectieve uren per jaar).
4.4.3

Kosten voor extra zittingstijd Meervoudige Kamer en hoger beroep

In tabel 19 zijn de handelingen en kosten samengevat. Onder de tabel volgt een toelichting.
Uitvoeringskosten OM

Deel van

Tijds-

Tijds-

Prijs per

Kosten

extra zittingstijd

aantal

Q

besteding

besteding

minuut

€

Meervoudige Kamer/

zaken %

(minuten)

(minuten)

€

claim

onderzoek

hoger beroep zaken
Extra zittingstijd door

1.5

55

10

2,13

1.200

30

593

10

2,13

12.600

2,13

6.000

aanwezigheid tolk voor
ouders
Extra zittingstijd door
spreektijd ouders
Extra zittingen na

47

60

aanhouding door
afwezigheid ouders
Totaal

19.800

Tabel 19: Uitvoeringskosten OM: extra zittingstijd MK en hoger beroep zaken

270

Conform wat is weergegeven bij de verhoging van de extra zittingstijd bij EK zaken, is in de

claim van het OM ook extra zittingstijd opgenomen voor MK en hoger beroep zaken. We nemen
hier dezelfde twee onderdelen over uit de claim als bij EK zaken, op dezelfde wijze.

271

Daarnaast zijn er kosten voor de extra zittingen die nodig zijn door de aanhoudingen naar

aanleiding van de afwezigheid van de ouder(s). Voor de ‘Q‘ is het extra aantal aanhoudingen
vermenigvuldigd met het percentage MK zaken. Voor de ‘P‘ is in afstemming met het OM40 geschat
dat een aangehouden zaak ongeveer 60 minuten extra kost voor een jeugdofficier/advocaatgeneraal. Deze kosten worden niet vermeld in de ex ante evaluatie. De claim vermeldt deze kosten
ook niet.

272

Het tarief per minuut dat in de tabel staat, is afgeleid uit de claim van het OM. Zij gaan daarbij

uit van de gemiddelde kosten van een officier van justitie en een advocaat generaal, in het midden
van de bijbehorende schalen (€ 143.067,- per fte, met 1121,9 effectieve uren per jaar).
4.4.4

273

40

Materiële kosten voor het versturen van de oproepingsbrieven en akten

In tabel 20 zijn de handelingen en kosten samengevat. Onder de tabel volgt een toelichting.

Verantwoordelijke medewerker bij Parket Generaal en voorzitter van het landelijk platform jeugdofficieren.

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

85 van 161

Uitvoeringskosten OM versturen
oproepingsbrieven

Deel van

Q

Prijs per stuk

Kosten

€

€

0,44

1.600

aantal zaken
%

Versturen extra oproepingsbrief,

30

3.598

materiële kosten
Tabel 20: Uitvoeringskosten OM: materiële kosten brieven en akten

274

Versturen extra oproepingsbrief: vóór 1 januari 2011 werd in iedere zaak aan de

ouders/verzorgers van de verdachte een oproeping verzonden op het adres van de verdachte. De
materiële verzendkosten van een brief naar de ouders zijn alleen extra als er twee brieven moeten
worden verzonden, in het geval ouders op twee verschillende adressen wonen. Hiermee is ook
rekening gehouden in de claim van het OM. De berekening van de ex ante evaluatie rekent alle
oproepingsbrieven aan ouders tot de uitvoeringskosten. Op dit onderdeel vallen de kosten daarom
lager uit dan in de ex ante evaluatie. Regioplan en het OM hanteren slechts het tarief van een
postzegel (niet de eventuele kosten van papier/printen). Dit nemen wij over.

275

In de claim van het OM was daarnaast een post opgenomen voor het betekenen van de

aankondigingen van bevelen tot medebrenging van ouders. Uit dit onderzoek maken we op dat het
niet aan ouders wordt medegedeeld dat er een bevel tot medebrenging is uitgevaardigd. De kosten
worden dan ook niet opgenomen.

4.5 Uitvoeringskosten rechtspraak: ongeveer € 320.000,276

De door de Rechtspraak ingeschatte uitvoeringskosten van de verschijningsplicht bedragen 2,8

miljoen euro per jaar, zoals aangegeven in het gepubliceerde advies van de Raad voor de
Rechtspraak van 3 november 2008 en een brief van december 2010 aan de staatssecretaris. Dit
advies gaat uit van de bedoeling van de wetgever dat beide ouders op de zitting aanwezig moeten
zijn en dat de zaak wordt aangehouden indien ouders afwezig zijn.

277

Voor het opstellen van adviezen over uitvoeringskosten van nieuwe wetten of maatregelen,

gebruikt de Raad voor de Rechtspraak een rekenmodel. In dit rekenmodel wordt voor de
betreffende nieuwe wet of maatregel ingevoerd welke extra handelingen door de medewerkers van
de rechtbanken en gerechtshoven moeten worden uitgevoerd, op welk deel van de zaken dit van
toepassing zal zijn, en hoeveel minuten extra werk de handelingen zullen opleveren. Het model
berekent vervolgens hoeveel geld nodig zou zijn om te compenseren voor het extra werk dat
voortvloeit uit de nieuwe wet of regeling. Ook voor de verschijningsplicht is dit model gebruikt. De
onderzoekers hebben gebruik kunnen maken van dit model voor wat betreft de berekening van de
kosten voor de uitvoering van de verschijningsplicht.

278

In het model is de ‘Q‘ van de extra activiteiten door de onderzoekers ingevuld, op basis van de

resultaten zoals weergegeven in hoofdstuk 3. Voor de ‘P‘ is gebruikgemaakt van de gegevens die
de Raad voor de Rechtspraak voor de berekeningen voorafgaand aan het inwerkingtreden van de
verschijningsplicht heeft gehanteerd.

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

86 van 161

279

De onderzoekers maken uit het rekenmodel op dat niet alle extra handelingen die worden

verricht, als kosten zijn opgenomen in de berekening bij het advies van de Raad voor de
Rechtspraak. Daarom zijn de volgende handelingen toegevoegd:
1.

In alle zaken controleert de griffier of de kinderrechter in de voorbereiding van de zaak de
gezagsgegevens. Daarnaast moet de kinderrechter of raadsheer in alle zaken vaststellen of de
ouders al dan niet zijn verschenen. De voorzitter en secretaris van de Landelijke Expertgroep
Jeugdrechters vermoeden dat dit ‘enkele minuten’ tijd zal kosten. De onderzoekers hebben
ervoor gekozen met 5 minuten tijd te rekenen (waarvan de helft voor de kinderrechter en de
helft voor de griffier);

2.

In het geval de ouder(s) niet aanwezig zijn, controleert de kinderrechter/raadsheer ter zitting of
de oproeping juist is verlopen. De voorzitter en secretaris van de Landelijke Expertgroep
Jeugdrechters vermoeden dat dit ‘enkele minuten’ tijd zal kosten. De onderzoekers hebben
ervoor gekozen met 2 minuten extra tijd te rekenen.

280

De schatting van de uitvoeringskosten voor de Rechtspraak komt uit op € 317.000,-. Dit is lager

dan de 2,8 miljoen die nodig zou zijn voor het uitvoeren van de verschijningsplicht zoals vooraf
werd bedoeld. De verschillen worden veroorzaakt doordat zaken minder vaak worden
aangehouden dan vooraf werd aangenomen, doordat er minder bevelen tot medebrenging zijn, en
doordat er minder vaak een tolk voor de ouder(s) aanwezig is dan verwacht. Voor wat betreft het
lagere aantal aanhoudingen en medebrengingen wegens de afwezigheid van ouders, is reeds de
kanttekening gemaakt dat het niet financieel compenseren door het ministerie van Veiligheid en
Justitie voor de extra inspanningen die geleverd moesten worden een rol heeft gespeeld in de wijze
waarop de wet is ingevoerd en wordt uitgevoerd. Onderstaande tabel geeft de verschillen weer
tussen het deel van de zaken in het advies van de Raad van de Rechtspraak - conform de
aannames van de ex ante evaluatie - en de ‘Q‘ op basis van dit onderzoek.

Kosten Rechtspraak

Deel van

Deel van

aantal zaken

aantal zaken

(onderzoek) %

(advies Raad)

Q

%
Controle griffier of kinderrechter of

100

-

11.993

14

-

1.679

1.6

20

190

0.8

10

100

gezagsgegevens correct zijn en of
ouders zijn verschenen
In geval afwezige ouder(s)/voogd,
vaststellen of afwezige ouder(s)
juist is/zijn opgeroepen
Aanhouden van de zaak om reden
afwezige ouder(s)/voogd of
onjuiste oproeping ouder(s)/voogd
Proces-verbaal van aanhouding
vaststellen, bevel tot
medebrenging opmaken en
versturen

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

87 van 161

Kosten Rechtspraak

Deel van

Deel van

aantal zaken

aantal zaken

(onderzoek) %

(advies Raad)

Q

%
Nieuwe zitting na aanhouding

1.6

20

190

Extra zittingstijd door

1.5

50

180

30

20

3.598

aanwezigheid tolk
Recht op spreektijd/verdediging
door ouders, die in eerste instantie
niet kwamen, maar nu wel
Tabel 21: Uitvoeringskosten rechtspraak

4.6 Uitvoeringskosten Raad voor de Kinderbescherming: ongeveer € 30.000,- per
jaar
281

In tabel 22 staan de extra uitvoeringskosten voor de Raad van de Kinderbescherming vermeld.

Onder de tabel volgt een toelichting.
Kosten Raad voor de

Deel van

Tijdsbeste-

Prijs per

Kosten

Kinderbescherming

aantal

ding

minuut/

€

zaken %

(minuten)

stuk €

Verzwaring inspanning n.a.v.

Q

onbekend

onbekend

onbekend

84

10.074

0

onbekend

onbekend

onbekend

60

114

onbekend

informeren niet-verzorgende
ouder
Bespreking verschijningsplicht
met ouders in voorlichting over
zitting
Aandacht voor gezagssituatie

onbekend

en taalvaardigheid ouders in
rapport en indien nodig
communicatie naar OM
Extra keer

254,43

29.000

zittingsvertegenwoordiging na
aanhouding
Totaal

29.000

Tabel 22: Uitvoeringskosten Raad voor de Kinderbescherming

282

Zoals toegelicht in hoofdstuk 2 heeft de Raad voor de Kinderbescherming in een landelijk

memo uiteengezet hoe de verschijningsplicht zou moeten worden uitgevoerd. Een belangrijk deel
van het werk dat hieruit voortvloeit is het informeren van de gezaghebbende ouders/voogd over de
verschijningsplicht, ook als een (niet primair verzorgende) gezaghebbende ouder niet op het adres
van de verdachte woont. Voor een aantal regio’s (bijvoorbeeld Den Haag, Brabant) is dit aanleiding
geweest om meer inspanningen te verrichten om ook gescheiden wonende gezaghebbende ouders
te informeren over het raadsonderzoek en de verschijningsplicht, onder andere door middel van

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

88 van 161

een brief en foldermateriaal aan de gescheiden wonende gezaghebbende ouder. Van belang is dat
in het kwaliteitskader 2009 van het Landelijk Bureau al de aanwijzing was opgenomen dat
eventuele gescheiden wonende gezaghebbende ouders moeten worden betrokken. De
inspanningen naar aanleiding van de verschijningsplicht voor het informeren van de ‘niet
verzorgende ouders’ zijn in die zin niet extra ten opzichte van de situatie voor 1 januari 2011 en
rekenen we dan ook niet tot de uitvoeringskosten van de verschijningsplicht.

283

Wel stellen we vast dat de verschijningsplicht ervoor heeft gezorgd dat de inspanningen naar

aanleiding van het informeren van de ‘niet-verzorgende ouder’ zijn verzwaard. Een aantal regio’s
van de Raad voor de Kinderbescherming meldt aan beide ouders dat ook de niet verzorgende
ouder verplicht is om op de zitting te verschijnen. Indien de (ouder - kind of ouder - ouder) relaties
binnen het gezin zijn verstoord, leidt dit regelmatig tot vragen en zorgen aan het adres van de
raadsonderzoeker. Een verzorgende moeder kan zich bijvoorbeeld grote zorgen maken over de
ontmoeting met haar ex-partner in de rechtbank. In de kostentabel staat daarom de taak
‘Verzwaring inspanning n.a.v. informeren niet-verzorgende ouder’ wel opgenomen, maar de kosten
als onbekend weergegeven, omdat we geen beredeneerde schatting kunnen maken van hoe vaak
dit voorkomt of hoeveel tijd dit kost op basis van dit onderzoek.

284

Een extra taak voor de raadsonderzoeker is daarnaast het bespreken van de

verschijningsplicht met de ouder(s) van de minderjarige verdachte in de gesprekken met de
ouder(s) die ook voor 1 januari 2011 al plaatsvonden ten behoeve van het raadsonderzoek. In het
gesprek met de ouder(s) is er als het ware een onderwerp bijgekomen. De geïnterviewde
raadsonderzoekers geven aan dat dit geen extra tijd kost. De verschijningsplicht wordt besproken
in de beschikbare tijd voor het gesprek met de ouder(s). In de kostentabel staat daarom de taak
‘Bespreking verschijningsplicht met ouders’ wel opgenomen, maar zonder kosten.

285

Raadsonderzoekers zijn na invoering van de wet ook extra tijd kwijt aan het inlichten van het

OM. Hoewel niet iedere regio - en ook niet iedere raadsonderzoeker - hier hetzelfde mee omgaat,
wordt door het OM verwacht dat ze in het raadsrapport consequent melding maken van de
gezagssituatie en de taalvaardigheid van ouders. Bovendien zijn raadsonderzoekers extra tijd kwijt
aan het bellen met het OM (en soms Rechtspraak) om problematische gezinssituaties aan te
kaarten, teneinde problematische situaties ter zitting te voorkomen. Hoe vaak dit gemiddeld
gebeurt, is lastig in te schatten, omdat de verschillen tussen regio’s en daarbinnen tussen
raadsonderzoekers groot zijn. We kunnen op basis van dit onderzoek geen onderbouwde schatting
geven van hoe vaak dit voorkomt en hoeveel tijd dit kost. In de kostentabel staat daarom de taak
‘Aandacht voor de gezagssituatie in het rapport en indien nodig communicatie naar het OM’ wel
opgenomen, maar zijn de kosten als onbekend weergegeven.

286

Ten slotte moet de Raad de ‘extra’ tijd besteden die het een raadsonderzoeker kost om bij

aanhouding van een zaak voor een tweede keer een zitting bij te wonen. Zie de kostentabel onder
het punt ‘Extra keer zittingsvertegenwoordiging na aanhouding’. Uit de landelijke registratie blijkt
dat in 20% van de zaken een raadsonderzoeker aanwezig is. Voor de ‘Q’ is echter uitgegaan van
een hoger percentage, namelijk 60%. Dit in verband met de veronderstelling van de Raad voor de
Kinderbescherming dat zaken die worden aangehouden meestal complexer zijn wat betreft

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

89 van 161

problematiek, en dat de Raad juist in die zaken vaak aanwezig is. De normkosten voor een
zittingsvertegenwoordiger zijn € 254,43 per zaak (Bron: Raad voor de Kinderbescherming).

287

In een enkel geval zal het daarnaast nodig zijn om een update te maken van het raadsrapport,

indien een zaak wordt aangehouden omdat de ouder(s) afwezig is (zijn). De geldigheidsduur van
een raadsrapport is zes maanden. Het aantal te updaten rapporten zal sporadisch zijn. Namelijk
een vervolgzitting wordt gemiddeld na ongeveer drie maanden gehouden (bron: schatting OM).
Ook weten we dat aanlevering van een raadsrapport meestal minder dan drie maanden
voorafgaand aan de zitting aan het OM wordt gestuurd. Een zaak kan wel meerdere keren worden
aangehouden, maar meerdere keren aanhouden door de afwezigheid van ouders, zijn we in dit
onderzoek niet tegengekomen. Voor het updaten van raadsrapporten zijn dan ook geen extra
kosten opgenomen.

288

In de ex ante evaluatie is voor de Raad voor de Kinderbescherming alleen een kostenpost

opgenomen voor foldermateriaal. Wij zien het herdrukken van foldermateriaal als incidentele kosten
en deze kosten vallen dan niet binnen de definitie van uitvoeringskosten als gehanteerd in dit
rapport. Het versturen van foldermateriaal aan ouder(s) gebeurde ook al voor de invoering van de
verschijningsplicht (en moest volgens kwaliteitskader ook al verstuurd worden aan een eventuele
gescheiden wonende gezaghebbende ouder). De kosten voor het versturen van foldermateriaal valt
daarom ook niet binnen de definitie van uitvoeringskosten als gehanteerd in dit rapport.

289

Voor zover bekend is er door de Raad voor de Kinderbescherming geen claim ingediend naar

aanleiding van de verschijningsplicht.

4.7 Uitvoeringskosten Jeugdreclassering: ongeveer € 30.000,- per jaar
290

De meeste tijd die de Jeugdreclassering ‘extra’ moet besteden, is de tijd die het een

jeugdreclasseringmedewerker kost om bij aanhouding van een zaak voor een tweede keer een
zitting bij te wonen. Daarnaast zien de geïnterviewde jeugdreclasseringmedewerkers voor zichzelf
een rol om de ouders te motiveren naar de zitting te gaan en vertellen ze hen ook over de
verschijningsplicht. Dit gebeurt in de gesprekken die toch al gevoerd worden met de ouders in het
kader van de begeleiding van de verdachte/veroordeelde. Maar volgens de geïnterviewde
jeugdreclasseringmedewerkers kost dit hen geen extra tijd.

291

Zie onderstaand de resulterende tabel met de uitvoeringskosten. Uit de landelijke registratie

blijkt dat in 25% van de zaken een medewerker van de Jeugdreclassering aanwezig is. Voor de ‘Q’
is echter uitgegaan van een hoger percentage, namelijk 60%. Dit in verband met de
veronderstelling van de Raad voor de Kinderbescherming dat zaken die worden aangehouden
meestal complexer zijn wat betreft problematiek, en dat de Jeugdreclassering juist in die zaken
vaak aanwezig is. Voor de ‘P‘ is uitgegaan van dezelfde normkosten per stuk als gebruikt voor de
Raad voor de Kinderbescherming.

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

90 van 161

Kosten Jeugdreclassering

Deel van

Q

Prijs per stuk

Kosten

€

€

254,43

29.000

aantal zaken
%
Extra keer

60

114

zittingsvertegenwoordiging
Totaal

29.000

Tabel 23: Uitvoeringskosten Jeugdreclassering

292

In de ex ante evaluatie waren geen kosten opgenomen voor de Jeugdreclassering. Ook heeft

de Jeugdreclassering geen claim ingediend.

4.8 Uitvoeringskosten politie: ongeveer € 75.000,- per jaar
293

Er is slechts in één regio een interview uitgevoerd met een medewerker van de politie die

vanuit ervaring over medebrengingen van ouders kon spreken. Dit bood niet genoeg grond om de
schattingen uit eerdere onderzoeken vanuit de praktijkervaringen te verfijnen. Er is daarom voor
gekozen de € 750,- per medebrenging te gebruiken die in de ex ante evaluatie ook is gebruikt voor
de berekening van de uitvoeringskosten.
Zoals in hoofdstuk 3 aangegeven kan niet met zekerheid gezegd worden hoeveel
medebrengingen in 2011 zijn uitgevoerd. De beste schatting die nu te maken is komt uit op 100
medebrengingen per jaar. In tabel 24 wordt weergegeven wat dit aan totale jaarlijkse
uitvoeringskosten voor de medebrengingen met zich mee brengt.

294

Kosten politie

Medebrengingen

Deel van aantal
zaken %

Aantal
medebrengingen

Prijs per
medebrenging
€

Kosten
€

0.8

100

750

75.000

ouders
Tabel 24: Uitvoeringskosten politie
295

De hierboven geschatte totale extra kosten voor de politie van € 75.000,- zijn aanzienlijk lager

dan in de ex ante evaluatie werd geschat (€ 1,2 miljoen) en in de claim van de politie (€ 0,76
miljoen) is neergelegd. De oorzaak van de lagere kosten die in de huidige evaluatie worden
berekend is het lagere aantal medebrengingen. De schatting van rond de 100 medebrengingen,
wat neerkomt op minder dan 1% van het aantal jeugdstrafzittingen is een fractie van de 10%
medebrengingen waarmee gerekend wordt in de ex ante evaluatie. In de claim van de politie was
overeenkomstig de ex ante evaluatie rekening gehouden met het aanhouden van alle zaken waar
één of beide ouders afwezig waren en het gelasten van een bevel tot medebrenging in een groot
deel van de aangehouden zaken. Zoals in hoofdstuk 2 beschreven worden zaken in de praktijk
vaak niet aangehouden als één ouder wel aanwezig is.

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

91 van 161

4.9 Conclusie
De uitvoeringskosten van de verschijningsplicht, zoals deze in 2011 is uitgevoerd, worden
geschat op € 0.6 miljoen in totaal. Van belang is dat de uitvoeringskosten zijn afgebakend tot de
extra kosten die nodig zijn voor het uitvoeren van de verschijningsplicht voor ouders. De kosten zijn
hieronder per ketenpartner weergegeven.
296

297 Het is van belang dat er diversiteit bestaat in de wijze waarop in de arrondissementen wordt
omgegaan met de verschijningsplicht. De kosten worden niet overal in gelijke mate gemaakt.

298

In tabel 25 staat een overzicht van de uitvoeringskosten per ketenpartner.
Uitvoeringskosten €
OM

149.500

Rechtspraak

317.000

Raad voor de Kinderbescherming

29.000

Politie

75.000

Jeugdreclassering

29.000

Totaal

599.500

Tabel 25: Overzicht schatting uitvoeringskosten per ketenpartner

4. Uitvoeringskosten van de verschijningsplicht ongeveer € 0,6 mln per jaar

Pagina

92 van 161

5. Gevolgen van de verschijningsplicht voor aanwezigheid
ouders
299

Dit hoofdstuk beschouwt de elementen van de veronderstelde relatie tussen de

verschijningsplicht en de aanwezigheid van ouders. Kortweg beantwoorden we de vraag: ‘Welke rol
spelen de oproepingsbrief en de voorlichting van ouders in de beslissing van ouders om al dan niet
ter zitting te verschijnen?’

300

In dit hoofdstuk baseren we ons op de interviews met ouders, jongeren en professionals.

5.1 Aanwezigheid ouders is toegenomen t.o.v. situatie voor verschijningsplicht
301

Zoals beredeneerd in hoofdstuk 3 op basis van bestaand onderzoek en de gegevens uit de

landelijke registratie, schatten we in dat de aanwezigheid van 2 ouders met 25 procentpunten
gestegen is en de aanwezigheid van ten minste één ouder met 5 procentpunten.

302

De ervaringen van de professionals bij de ketenpartners sluiten hierbij aan. Een aantal van hen

is van mening dat ouders niet vaker komen, een aantal denkt van wel. Hierin lijkt een verschil te
bestaan in de ervaringen van de respondenten in Rotterdam en Maastricht enerzijds, en Groningen
en Utrecht anderzijds. In Rotterdam en Maastricht geven de professionals aan dat het sinds de
inwerkingtreding van de verschijningsplicht vaker voorkomt dat ten minste één ouder komt. In
Groningen en Utrecht zijn de professionals echter van mening dat het niet vaker voorkomt dat één
ouder aanwezig is (in plaats van geen), maar dat het wel vaker voorkomt dat een tweede ouder
meekomt. Dit kan ermee te maken hebben dat de Rechtspraak in Rotterdam en Maastricht
aanvankelijk heel streng is geweest met aanhouden van zaken, waardoor voorlichters in het
strafproces - Raad voor de Kinderbescherming, advocaten en Jeugdreclassering - meer
doordrongen zijn van de noodzaak voor ouders om te komen en daar meer aandacht aan
besteden.

303

Het is aannemelijk dat de stijging in het deel van de ouders dat ter zitting verschijnt wordt

veroorzaakt door de verschijningsplicht. Of dit zo is, onderzoeken we in de volgende paragraaf.

5.2 Toename aanwezige ouders door verschijningsplicht?
5.2.1

304

Beleidstheorie: onwetendheid zorgt voor afwezigheid

In de ex ante evaluatie wordt uit de verschijningsplicht afgeleid dat de relatie tussen de

verschijningsplicht en de aanwezigheid van ouders verloopt via ‘onwetendheid’. Het veronderstelde
mechanisme van de verschijningsplicht is als volgt verwoord: ‘Afwezigheid van ouders wordt
primair veroorzaakt doordat ouders niet op de hoogte zijn van de zitting en/of het delictgedrag.
Door ouders te informeren en verplicht te stellen aanwezig te zijn, wordt deze onwetendheid
weggenomen’. Daarbij wordt vermeld dat ouders in de situatie voor de verschijningsplicht niet op de
hoogte zouden zijn, omdat de brief door de verdachte uit de post wordt gehaald of omdat zij de taal

5. Gevolgen van de verschijningsplicht voor aanwezigheid ouders

Pagina 93 van 161

niet begrijpen41. Regioplan concludeert op basis van gesprekken met professionals echter dat er
ook andere - en minstens zo zwaarwegende - redenen dan ‘onwetendheid’ zijn voor de afwezigheid
van ouders. Daarbij noemt men werkverplichtingen en de bewuste keuze om niet aanwezig te zijn
als reden voor afwezigheid.

305

Om te bezien of de relatie tussen de verschijningsplicht en de aanwezigheid van ouders

aanwezig is, beschouwen we de volgende - met de kennis van de uitvoeringspraktijk logisch
afgeleide - elementen van de relatie:
1.

Ouders krijgen de oproepingsbrief;

2.

Ouders begrijpen de oproepingsbrief;

3.

Ouders krijgen voorlichting over de verschijningsplicht van de Raad voor de
Kinderbescherming, de Jeugdreclassering en/of de advocaat;

4.

De brief en/of de voorlichting nemen oorzaken van afwezigheid van ouders weg, waardoor
ouders wel verschijnen ter zitting.

306

Vooraf merken we op dat het OM ook een oproepingsbrief stuurt aan ouders van verdachten in

kantonzaken en ouders van verdachten die inmiddels meerderjarig zijn geworden. Aangezien de
verschijningsplicht hier niet geldt, is het onderzoek er niet op gericht geweest om vast te stellen of
voor deze groepen de beleidstheorie geldt.
5.2.2

307

Ouders ontvangen de oproepingsbrief van het OM

Zoals beschreven in hoofdstuk 2 verstuurt het OM in alle zaken de oproepingsbrief naar de

gezaghebbers. In enkele gevallen blijft er twijfel bestaan over de gezagssituatie, en wordt geen of
slechts één oproepingsbrief verstuurd. Ook gebeurt het dat oproepingsbrieven retour komen,
bijvoorbeeld omdat de ouder(s) niet (meer) verblijft(ven) op het adres zoals vermeld in het GBA.
5.2.3

308

Niet alle ouders lezen en begrijpen de oproepingsbrief van het OM

Een meerderheid van de ouders die we hebben gesproken, wist dat ze een brief42 hadden

ontvangen van het OM en kon navertellen wat erin stond. Een minderheid van de ouders kon de
oproepingsbrief niet meer terughalen, niet zelden met de opmerking ‘we krijgen zoveel post over dit
soort zaken’. Hierbij merken we op dat we een selectieve groep ouders hebben gesproken,
namelijk degenen die ter zitting zijn verschenen. De meesten beheersten de Nederlandse taal.
Enkele geïnterviewde jongeren van wie de ouders de Nederlandse taal slecht beheersen, geven
aan dat de verplichting bij de ouders bekend werd via henzelf of de advocaat.

309

De geïnterviewde professionals van de Jeugdreclassering, Raad voor de Kinderbescherming

en de advocatuur zijn niet positief over de brief. Volgens velen van hen is de brief te ingewikkeld

41

Regioplan (2011: pp.27).

42

Met ‘de (oproepings)brief’ bedoelen we de meest recente versie van de oproepingsbrief die is opgesteld door het Landelijk

Overleg Jeugdofficieren. Deze bevat wel de dreiging met medebrenging, maar is niet in de aanspreekvorm geformuleerd (zie
ook paragraaf 2.3.2).

5. Gevolgen van de verschijningsplicht voor aanwezigheid ouders

Pagina 94 van 161

voor veel ouders. Volgens hen geldt dit voor de correspondentie van de Rechtspraak in het
algemeen. Dit zou blijken uit het feit dat medewerkers van de Jeugdreclassering en de Raad voor
de Kinderbescherming met enige regelmaat vragen krijgen over de correspondentie. De
respondenten van de Jeugdreclassering en de Raad voor de Kinderbescherming achten de
uitzonderingsregel in de brief (dat de plicht niet geldt voor kanton en inmiddels meerderjarigen) in
het bijzonder ingewikkeld. Om te begrijpen dat de plicht niet geldt voor een bepaalde zaak, moeten
ouders de dagvaarding leggen naast de oproepingsbrief, en dan snappen dat hun kind voor de
kantonrechter moet verschijnen. Dat deze uitzonderingsregel niet altijd duidelijk is, blijkt ook uit het
feit dat meerdere professionals die we spraken (bij de Jeugdreclassering, bij de Raad voor de
Kinderbescherming, of een leerplichtambtenaar) niet wisten dat de plicht niet geldt voor
kantonzaken en/of zaken waar de verdachte inmiddels meerderjarig is geworden. Voor zaken in
hoger beroep geldt dat de brief tot het najaar van 2011 de uitzonderingsregel onterecht niet bevatte
(zie bijlage E). Hierdoor is het voorgekomen dat beide ouders naar de zitting kwamen, en
vervolgens verontwaardigd waren dat de rechter expliciet noemde dat ze niet hadden hoeven
komen omdat hun kind inmiddels 18 was geworden.

310

Bovendien is de brief opgesteld in het Nederlands. Dit maakt het voor anderstaligen

ingewikkeld om de brief te begrijpen. Ook de zin dat een tolk kan worden geregeld is alleen in het
Nederlands geformuleerd.

311

Op basis van het bovenstaande concluderen we dat het niet aannemelijk is dat alle ouders de

oproepingsbrief lezen en bovendien ook begrijpen. Voorlichting over de verschijningsplicht kan hen
helpen de brief wel te begrijpen.
5.2.4

Niet alle ouders krijgen uitleg over de verschijningsplicht, of krijgen uitleg die in strijd is met

de boodschap

312

Zoals beschreven in hoofdstuk 2 krijgt een deel van de ouders voorlichting over de

verschijningsplicht, maar een deel ook niet. Niet alle ouders verschijnen bij de afspraak met de
Raad voor de Kinderbescherming in het kader van het raadsonderzoek. Daarbij verschilt het binnen
de Raad voor de Kinderbescherming of raadsonderzoekers zich inspannen om de eventuele
tweede ouder te betrekken, die wel gezag heeft, maar niet bij het kind woont. Ook niet alle
advocaten nodigen de ouder(s) uit voor het gesprek dat doorgaans op het kantoor van de advocaat
plaatsvindt. Als advocaten dit wel doen, lijken zij doorgaans alleen de ouder(s) uit te nodigen die bij
de verdachte woont43. Ten slotte kan de Jeugdreclassering een rol spelen in de voorlichting, maar
lang niet alle verdachten hebben begeleiding van de Jeugdreclassering. Daarnaast komt het voor
dat tijdens de voorgeleiding bij de RC of in de Raadkamer (ten aanzien van verdachten die in
voorlopige hechtenis hebben gezeten) wordt gerefereerd aan de verschijningsplicht en de ouders
op het hart gedrukt naar de strafzitting te komen. Hoe vaak dit gebeurt is op basis van dit
onderzoek niet bekend.

43

Op basis van gesprekken met 2 advocaten en ervaringen van 2 medewerkers Jeugdreclassering/RvdK.

5. Gevolgen van de verschijningsplicht voor aanwezigheid ouders

Pagina 95 van 161

313

Als de ouders voorlichting krijgen van de Raad voor de Kinderbescherming of de

Jeugdreclassering, dan wordt in ieder geval de verschijningsplicht genoemd. Zoals beschreven in
hoofdstuk 2 zijn er verschillen tussen raadsonderzoekers en reclasseringswerkers in hoeverre zij
voorlichting geven over de zitting en aandacht besteden aan het motiveren van de ouders om te
gaan.

314

Wel kan het soepele ‘aanhoudingsbeleid’ volgens meerdere professionals gaan rondzingen in

het arrondissement, via de advocaten, de Jeugdreclassering en de Raad. Het mogelijke effect van
de oproepingsbrief kan teniet worden gedaan, als bijvoorbeeld de advocaat vertelt dat het helemaal
geen consequenties heeft als slechts één van beide ouders komt opdagen. De ouders krijgen zo
ook tegenstrijdige informatie, wat voor verwarring zorgt. Als voorbeeld halen we een citaat aan van
een moeder van wie haar ex-man niet aanwezig was: “Ik belde naar de advocaat en die zei dat het
niet erg was als hij niet kwam. De rechter vroeg er net niet eens naar, dus de advocaat had gelijk”.

315

We concluderen dat veel44, maar niet alle ouders, naast de brief van het OM, een uitleg krijgen

over de brief of anderszins voorlichting krijgen over de verschijningsplicht. Ouders die geen uitleg
krijgen zijn vooral ouders, die niet bij de verdachte wonen of niet de primair verzorgende ouder zijn.
Maar dit geldt ook voor ouders die niet uit zichzelf verschijnen op kantoor bij de Raad voor de
Kinderbescherming en waar de Raad omwille van matige ernst van het feit niet op huisbezoek gaat.
De opzet van de voorlichting is informatief en vaak motiverend, hoewel blijkt dat het soepele
aanhoudingsbeleid kan doorwerken in de voorlichting.
5.2.5

316

Oproepingsbrief draagt eraan bij dat niet verzorgende ouders afweten van de zitting

Uit de gesprekken met de ouders en jongeren is tot nu toe niet gebleken dat de oproepingsbrief

het eerste moment was dat de ouders hoorden van het delict. Zij wisten dit in alle gevallen van hun
kind zelf of via de politie, die een informatieplicht heeft naar beide gezaghebbende ouders. De
medewerkers van de Jeugdreclassering en Raad herkennen dit. In het algemeen zijn beide ouders
dus op de hoogte van het feit dat kun kind verdacht wordt van een delict. Een enkele keer laat de
politie na de niet verzorgende maar wel gezaghebbende ouder te informeren. Dit blijkt uit enkele
reacties van niet verzorgende ouders op de informatie van de Raad voor de Kinderbescherming, in
regio’s die standaard beide gezaghebbende ouders informeren en/of betrekken bij het
raadsonderzoek.

317

In de interviews met ouders en jongeren is niet expliciet gevraagd hoe de ouders wisten van de

zitting. Daarvoor baseren we ons op de interviews met de professionals. Vóór de verschijningsplicht
werd er door het OM een brief met een kopie van de dagvaarding gestuurd naar het adres van de
verdachte. In de beleidstheorie werd verondersteld dat sommige kinderen de brief van het OM ‘aan
de ouders/verzorgers van …’ uit de post visten, zodat ouders niet wisten van de zitting.
Geïnterviewde professionals denken niet dat het op naam van de ouders versturen van de brief
van het OM ertoe leidt dat verzorgende ouders die op het adres van de verdachte wonen, vaker

44

Het is niet mogelijk om een meer gedetailleerd inzicht te geven in de omvang van de groep niet voorgelichte ouders.

5. Gevolgen van de verschijningsplicht voor aanwezigheid ouders

Pagina 96 van 161

afweten van de zitting. Ze vinden het namelijk waarschijnlijk dat jongeren ook brieven van het OM
onderscheppen als deze specifiek aan hun ouders zijn geadresseerd.

318

Professionals denken wel dat er een groep niet verzorgende ouders is, die zonder

oproepingsbrief niet van de zitting af had geweten, en dus ook niet waren gekomen. Het gaat dan
vooral om (gescheiden) ouders die geen goede verstandhouding hebben. Als de relatie wel goed
zou zijn, zouden zij elkaar namelijk informeren over de zitting. De professionals schatten in dat van
deze groep een deel nu wel komt opdagen, vooral als er contact is met het kind of als de wens tot
contact met het kind bestaat. Voorafgaand aan de invoering van de verschijningsplicht werd
gevreesd dat juist de verschijning van deze groep ouders voor problemen zou zorgen op de zitting.
Zie hoofdstuk 7 voor de concrete ervaringen met deze situaties.

319

Tot zover het effect van de verschijningsplicht op de onwetendheid van ouders over het delict

en de zitting. De bevindingen lijken te suggereren dat dit effect aanwezig is voor niet primair
verzorgende ouders, waarbij de relatie tussen beide ouders niet zodanig is dat de ene ouder de
andere zou informeren over de zitting.
5.2.6

De dreiging met aanhouding van de zaak en medebrenging van de ouders is soms ‘zetje

in de rug’ om ter zitting te verschijnen

320

In de gesprekken met aanwezige ouders stelden we de open vraag: ‘Waarom bent u vandaag

gekomen?’ Daarna is doorgevraagd over de oproepingsbrief, wat zij daarvan vonden en welke rol
deze speelde. In een deel van de interviews met de verdachten is de motivatie van hun ouders om
te komen ook onderwerp van gesprek geweest.

321

De reden die verschenen ouders noemen voor hun aanwezigheid heeft doorgaans te maken

met een intrinsieke motivatie om te komen. Ouders vinden het vanzelfsprekend dat ze naar de
zitting van hun kind gaan, uit verantwoordelijkheidsgevoel, uit liefde, of als steun aan het kind ‘op
zo’n belangrijk en spannend moment’. Een ouder noemt ook de zorg dat haar kind zich ter zitting
niet goed zou kunnen uitdrukken en dat ze dan bij zou kunnen springen. Een aantal keer noemen
ouders dat hun aanwezigheid een signaal is naar hun kind en de rechter, dat zij de situatie serieus
nemen en zich inspannen voor hun kind. Ook een geïnterviewde jongere noemt dit: “Dat ze er
allebei zijn, staat goed tegenover de rechter”.

322

Nooit noemen ouders in antwoord op de open vraag dat de verplichting de reden was om te

verschijnen. Dit kan te maken hebben met sociale wenselijkheid van antwoorden en met selectieve
respons van geïnterviewde ouders. Geïnterviewde jongeren (zonder hun ouders) zeggen
doorgaans van de verschenen ouder(s) dat hun komst vanzelfsprekend is. Er is een aantal
uitzonderingen. Een jongen van gescheiden ouders, die zijn moeder al sinds de scheiding niet had
gezien, schatte in dat moeder kwam vanwege de verplichting en dit wist vanuit de oproepingsbrief.
Een andere jongen: ‘Mijn vader was er alleen maar omdat het moest, omdat de rechter de zaak
anders weer zou aanhouden’ (bij een eerdere zitting werd de zaak aangehouden, omdat beide
ouders afwezig waren).

5. Gevolgen van de verschijningsplicht voor aanwezigheid ouders

Pagina 97 van 161

323

In het verdere verloop van het gesprek hebben we gevraagd naar de rol van de

oproepingsbrief en de verplichting om aanwezig te zijn. Bijna zonder uitzondering zeggen
geïnterviewde ouders ‘natuurlijk was ik gekomen als ik niet was opgeroepen’. Sommige
geïnterviewde ouderparen zeggen dat één van hen niet was gekomen als ze de brief niet hadden
gekregen (dan was één van hen gekomen). Ook een gescheiden moeder wier ex-man ook
aanwezig was, geeft aan dat ze bijna zeker weet dat hij niet was gekomen zonder de brief. De brief
van het OM is dan dus aanleiding geweest voor aanwezigheid van beide ouders. Een enkele keer
blijkt in de loop van het gesprek dat de ‘dreigbrief’ toch wel een rol heeft gespeeld. Een vader
vermeldt bijvoorbeeld terloops bij een ander onderwerp: “Ja, je wil de politie ook niet op de stoep
hebben hè?”. Een andere vader zegt wat verontwaardigd: “Na die brief is het gewoon geen optie
meer om niet meer te komen, want dan word je als vader veroordeeld!”.

324

Over het grootste deel van de geïnterviewde ouders bestaat bij de onderzoekers geen twijfel:

zij waren vanuit hun intrinsieke motivatie ook zonder de oproepingsbrief en de ‘dreiging’ met
aanhouding en medebrenging verschenen. Bij een kleiner deel van de ouders krijgen we de indruk
dat de verplichting wel degelijk een rol heeft gespeeld.

325

Geïnterviewde ouders die zich de brief kunnen herinneren en weten wat erin staat, verschillen

van mening over de toon van de brief45. Een deel van de ouders is positief over de duidelijke toon.
Zij zijn het eens met het feit dat ouders altijd bij de zitting moeten zijn en vinden het jammer als een
verplichting daarvoor nodig is, maar nemen zelf geen aanstoot aan de toon. Ze vinden de
dreigende toon vooral nodig voor anderen. Veel ouders hebben niet echt een mening over de brief.
Een deel van de ouders vindt de toon vervelend, pittig of te hard. Zie onder enkele illustrerende
citaten.

Citaten van ouders die positief zijn over de brief
‘Heel goed, duidelijke taal, ouders moeten er zijn! (…) Ik weet toch dat het niet voor mij
geldt’.
‘Goed dat het niet zo’n zoete, softe brief is. Het gevoel dat het teweeg brengt is ‘oei oei
oei, het is wel menens’. Wij worden als ouders ook aangesproken op het gedrag van
ons kind met die brief, dat snap ik wel’.
Citaten van ouders die de dreiging vervelend vinden
‘Heel vervelend dat we als betrokken ouders op deze manier worden aangesproken,
dat is onnodig en demotiverend’
‘Wel heel streng en zwaar aangezet’.
‘Dreigend, hard, kinderachtig, onnodig’.

45

We bedoelen hier de ‘aangepaste’ brief (zie paragraaf 2.3.2), waarin ouders weliswaar wordt medegedeeld dat hun

afwezigheid tot een bevel medebrenging kan leiden, maar zij worden niet in de ‘confronterende’ u-vorm aangesproken.

5. Gevolgen van de verschijningsplicht voor aanwezigheid ouders

Pagina 98 van 161

326

Dit beeld komt overeen met het beeld van de geïnterviewde professionals. Medewerkers van

de Jeugdreclassering en de Raad voor de Kinderbescherming geven aan dat de dreiging met de
‘stok achter de deur’ soms net het zetje in de rug kan zijn dat nodig is om moeite te doen om bij de
zitting aanwezig te zijn. Dit geldt ten eerste voor ouders die geen of niet voldoende toegevoegde
waarde zien in hun aanwezigheid, bijvoorbeeld omdat de andere ouder al gaat of omdat de
betreffende ouder nauwelijks voor het kind zorgt. Deze ouders zien het nut van hun aanwezigheid
bij de zitting niet in, maar laten zich in het gesprek met de voorlichter soms overhalen door de
‘dreiging’. Ten tweede geldt dit voor ouders die veel moeite moeten doen om aanwezig te zijn,
bijvoorbeeld door werk (waar ze al zo vaak vrij van hebben moeten nemen door de zaak tegen hun
kind). Vooral de dreiging met medebrenging lijkt extrinsieke motivatie te kunnen leveren voor de
‘twijfelaars’, waar indien intrinsieke motivatie niet of onvoldoende aanwezig is. Een medewerker
van de Raad voor de Kinderbescherming ervaart dat schaamte hierin een rol kan spelen:
“De schaamte voor de buurt voor het ophalen door de politie is groot, als ik dat zeg dan zie je ze
wel nadenken, slikken”.

5.3 Conclusie: effect verschijningsplicht op verschijning?
327

In hoofdstuk 3 concludeerden we dat de aanwezigheid van ouders is toegenomen ten opzichte

van de situatie voor verschijningsplicht. Geïnterviewde ketenpartners herkennen het beeld dat
e

vooral de 2 ouder vaker ter zitting verschijnt. Op basis van de interviews met ouders, jongeren en
professionals concluderen we dat het plausibel is dat deze stijging wordt veroorzaakt door de
invoering van de verschijningsplicht. We stellen vast dat het beeld vanuit de interviews met ouders,
jongeren en ketenpartners in lijn is met de schatting van de stijging van de aanwezigheid van twee
ouders met 25 procentpunten en de aanwezigheid van ten minste één ouder met 5 procentpunten.

328

De wijze waarop de relatie werkt, is deels anders dan verondersteld. De beleidstheorie

veronderstelt namelijk dat het de onwetendheid van ouders over het delict en de zitting is die een
rol speelde bij de afwezigheid. Het blijkt dat ouders ook vóór de verschijningsplicht meestal al
wisten van het delict. Wel zijn ouders die niet op het adres van de verdachte wonen nu vaker op de
hoogte van de zitting. Dit effect lijkt aanwezig te zijn voor de niet primair verzorgende ouders, die vanwege een enigszins verstoorde relatie met de verzorgende ouder - niet door hun (ex-)partner
over de zitting worden geïnformeerd. Daarnaast is de dreiging met aanhouding van de zaak en
medebrenging van de ouders soms het ‘zetje in de rug’ voor ouders om ter zitting te verschijnen.
Dit geldt voor ouders die zelf onvoldoende het nut inzien van hun aanwezigheid ter zitting en/of die
veel moeite moeten doen om te verschijnen.

5. Gevolgen van de verschijningsplicht voor aanwezigheid ouders

Pagina 99 van 161

5. Gevolgen van de verschijningsplicht voor aanwezigheid ouders

Pagina 100 van 161

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de
steun aan het kind en de opvoeding
329

In dit hoofdstuk beschouwen we de drie veronderstelde werkzame mechanismen die de relatie

tussen de aanwezigheid van ouders en een verlaging van de recidivekans zouden verklaren.
Daarmee beantwoorden we de vragen:
1.

Draagt de aanwezigheid van ouders bij aan een optimaal afgestemde sanctie, door de
informatie die de ouders verschaffen aan de rechter?

2.

Draagt de aanwezigheid van ouders bij aan de mogelijkheden hun opvoedkundige taak uit te
voeren, doordat de strafzitting een bron is voor ouders om opvoedingsmaatregelen te
veranderen?

3.

Draagt de aanwezigheid van ouders bij aan het geven van steun aan hun kind?

330

We beantwoorden deze vragen aan de hand van observaties van 65 jeugdzaken bij de

rechtbanken Breda, Groningen, Maastricht, Rotterdam en Utrecht en het Gerechtshof in Den Haag.
Daarnaast gebruiken we de ervaringen die de geïnterviewde ouders, kinderen, advocaten en
ketenpartners met ons gedeeld hebben. Ook bieden de recente publicaties van Weijers en Hepping
(2011)46 en Rap en Weijers (2011)47 veel aanknopingspunten voor het beantwoorden van de
vragen.

331

Daarna beschouwen we de relatie tussen de verschijningsplicht en de beoogde doelen van de

verschijningsplicht, rekening houdend met de conclusie van hoofdstuk 5 (verschijningsplicht leidt tot
meer aanwezigheid van met name de tweede ouder).

332

In hoeverre de aanwezigheid van ouders bijdraagt aan de doelen van de verschijningplicht, is

mede afhankelijk van de rol die de rechter de ouders ter zitting geeft. Dit hoofdstuk legt veel focus
op de wijze waarop de rechter de ouders betrekt en stelt potentieel voor verbetering vast. Voordat
daarop wordt ingegaan, willen we niet onvermeld laten dat het voor de kinderrechter een grote
opgave is om alle actoren ter zitting (verdachte, ouders, eventueel slachtoffer, officier, raadsman,
eventuele getuigen) op een passende manier te laten participeren, effectief in te zetten, op een
adequate en begrijpelijke wijze met hen te communiceren, en tegelijkertijd aan waarheidsvinding te
doen en de juiste juridische afwegingen te maken. En dat binnen de beperkte tijd voor de
behandeling van een jeugdstrafzaak (bij de Enkelvoudige Kamer variërend van 20 minuten tot 45
minuten geplande zittingstijd).

6.1 De procedure van de jeugdstrafzitting
333

In deze paragraaf beschrijven we kort de procedure van de jeugdstrafzitting, zodat we later aan

onderdelen daarvan kunnen refereren. De beschrijving is ontleend aan Rap en Weijers (2011).

46

Hepping, K. & Weijers, I. (2011) Effectieve ouderparticipatie in het jeugdstrafproces: de Utrechtse pilot versterken

betrokkenheid ouders, Utrecht: SPW.
47

Rap, S. & Weijers, I. (2011) De jeugdzitting: een pedagogisch perspectief: de communicatie tussen jeugdrechter en jeugdige

verdachte, Den Haag: Sdu Uitgevers.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 101 van 161

334

Kortweg valt de behandeling van een zaak in te delen in vier fasen: de start, de feiten, de

persoonlijke omstandigheden en de evaluatie:
1.

De start: De aanwezigen wachten in een ruimte naast de zittingszaal. Als de zaak begint, roept
de bode de aanwezigen binnen. De bode noemt bij binnenkomst wie verschenen zijn. Als de
aanwezigen hebben plaatsgenomen, gaat de rechter/voorzitter over tot het ‘doen uitroepen van
de zaak’ (art 270 lid 1 Sv). De rechter richt zich tot de verdachte en vermaant de verdachte
oplettend te zijn op hetgeen hij zal horen en deelt hem mede dat hij niet tot antwoorden
verplicht is. Doorgaans noemt de rechter heel kort dat hij de rechter/voorzitter is, dat links van
hem de griffier zit, en rechts van hem de officier zit, die hij vervolgens het woord geeft;

2.

De feiten: De officier van justitie draagt vervolgens de zaak voor en vertelt kort wat de
verdachte ten laste wordt gelegd. De rechter start dan direct met het ondervragen van de
verdachte. De rechter vraagt meestal meteen aan de jongere zelf te vertellen wat er is
gebeurd. Op basis van het verhaal van de jongere en wat er in het dossier staat stelt de rechter
vragen aan de verdachte. Als de rechter zijn vragen heeft gesteld, wordt de officier ook nog de
gelegenheid gegeven vragen te stellen over de feiten. Vervolgens kunnen getuigen worden
gehoord. Hiervan wordt bij jeugdige verdachten weinig gebruikgemaakt;

3.

De persoonlijke omstandigheden: Het volgende onderdeel van de zitting is het bespreken van
de persoonlijke omstandigheden van de jeugdige verdachte. De Raad voor de
Kinderbescherming heeft voor de zitting een rapport geschreven over de persoonlijke
omstandigheden. Als er begeleiding van de Jeugdreclassering loopt, is daar vaak ook een
rapport van beschikbaar. Het rapport wordt besproken. De rechter kan hierover vragen stellen
aan de zittingsvertegenwoordiger van de Raad voor de Kinderbescherming en de
jeugdreclasseringmedewerker, als deze aanwezig zijn. Het is gebruikelijk dat dit het moment is
om vragen te stellen aan de ouders over de persoonlijke omstandigheden. In de gevallen waar
een slachtoffer is verschenen, kan daarna het slachtoffer worden gehoord over de gevolgen
van het misdrijf;

4.

De evaluatie: De officier krijgt het woord en staat op om zijn requisitoir te houden. Hij geeft een
beschrijving van het delict en spreekt daarna zijn strafeis uit. Daarna krijgt de advocaat het
woord, die gaat staan om zijn pleidooi te houden. Het kan zijn dat de officier daarop wil
‘repliceren’. De advocaat kan zijn inbreng dan afsluiten met een zogeheten ‘dupliek’. De
verdachte krijgt het laatste woord. Bij de enkelvoudige kinderrechter doet de rechter meteen
uitspraak, bij zaken in de meervoudige kamer en bij behandeling in hoger beroep doet de
rechter twee weken later uitspraak. De rechter geeft aan of de verdachte schuldig wordt geacht
en spreekt de straf uit. De rechter noemt dat de jongere in hoger beroep kan gaan (of in het
geval van het hof om in cassatie te gaan). Vaak vraagt de rechter of het misschien zo is dat de
jongere hier afstand van wil doen of nog met de advocaat wil overleggen (als er aanleiding is
voor de rechter om te denken dat de jongere niet in hoger beroep wil).

6.2 Rol ouders ter zitting algemeen - variatie
335

Voordat we ingaan op de beoogde doelen die de aanwezigheid van ouders heeft volgens de

beleidstheorie van de verschijningsplicht, geven we een globaal beeld van de rol van ouders tijdens

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 102 van 161

de strafzitting. Dit doen we op basis van de observaties van de 65 jeugdzaken en op basis van
bestaande literatuur over de rol van ouders ter zitting48.

336

Het valt direct op dat de inspanning die rechters en officieren plegen om de ouders te

betrekken bij de zitting, sterk verschilt. Hierbij lijkt er minstens zoveel variatie te zijn tussen rechters
als tussen rechtbanken49. Dit verschil blijft bestaan als we er rekening mee houden, dat het sterk
afhangt van de zaak hoe ouders op de zitting kunnen worden ingezet. De belangrijkste elementen
waarin het betrekken van ouders verschilt, zijn:
1.

De aandacht die wordt besteed aan de ouders (en de verdachte) bij de start van de zitting;

2.

De plek in de rechtszaal waar ouders zitten;

3.

Het moment waarop ouders hun inbreng mogen doen;

4.

De inhoud van de vragen aan ouders;

5.

De gesprekstechniek die de rechter toepast bij het stellen van vragen (soort vragen, al dan niet
doorvragen en reageren);

6.

De mate waarin de rechter actoren op elkaar laat reageren;

7.

De mate waarin de rechter de ouders aanmoedigt hun opvoedverantwoordelijkheid te nemen
(hieronder scharen we ook de inspanningen die de rechter doet om ouders de ernst van het
delict te laten inzien).

337

We beschrijven hieronder hoe de ouders doorgaans worden betrokken. Om een beeld te geven

van de variatie, beschrijven we daarna ook de minimale en de maximale mate waarin rechters
ouders betrokken in de geobserveerde zaken.
6.2.1

338

Rol ouders ter zitting - doorgaans

Als de ouders de rechtszaal binnenlopen, is er doorgaans plek voor hen op de eerste rij van de

publieke tribune of aan één van de tafels die meestal naast of schuin achter de tafel staan waar de
verdachte moet plaatsnemen. Oogcontact tussen ouders en jongeren is meestal niet gemakkelijk.
Doorgaans besteedt de rechter weinig specifieke aandacht aan de ouders bij binnenkomst. Soms
zegt de rechter “welkom, ook aan de ouders” of een kort “u bent de ouder(s)? U mag daar gaan
zitten”. De ouders komen doorgaans aan het woord aan het einde van de fase ‘persoonlijke
omstandigheden’, nadat de verdachte en de eventueel aanwezige raadsmedewerker en
medewerker van de Jeugdreclassering daarover zijn bevraagd. Afhankelijk van de zaak komt het
ook voor dat de rechter de ouders een algemene vraag stelt na de fase van het behandelen van de
feiten. De dialoog met de ouders wordt vaak gestart met een algemene vraag van de rechter, zoals
“wat wilt u nog toevoegen?” of “wat wilt u inbrengen over uw kind?”. Deze vragen veronderstellen
dat de ouder al bedacht moet hebben wat hij in wil brengen. Ook de vraag “Hoe gaat het nu met uw
kind?” wordt regelmatig als openingsvraag gesteld en deze blijkt meer activerend dan de vraag of
er nog iets valt toe te voegen. Een grote meerderheid van de ouders brengt daarop informatie in,
een klein deel zegt niets te willen toevoegen. Doorgaans stelt de rechter dan een beperkt aantal

48

Rap & Weijers, 2011; Volkers, 2010.

49

Het aantal rechters per rechtbank waar we zittingen hebben geobserveerd (meestal 2 of 3) is te klein om conclusies te

trekken over of de rechtbank of de rechter primair de oorzaak is van de variatie.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 103 van 161

vervolgvragen, meestal over de thuissituatie, de reactie op het raadsrapport, de ervaringen met de
hulpverlening, of wat ze vinden van het gedrag van het kind. Ook de officier stelt overigens wel
eens vragen aan de ouder(s). Het is niet vanzelfsprekend dat de rechter reageert op hetgeen de
ouders inbrengen of er later aan refereert. De dialoog is daarmee doorgaans vrij eenzijdig: de
rechter stelt een paar vragen, de ouders geven een antwoord. Een gesprek komt doorgaans niet op
gang.

339

Deze beschrijving van hoe de ouders doorgaans betrokken worden, gold voor ruim de helft van

de geobserveerde zaken.
6.2.2

340

Rol ouders ter zitting - minimaal

Het komt in een minderheid van de zaken voor dat er minimaal aandacht wordt besteed aan de

aanwezige ouder(s). Dit lijkt meer voor te komen indien de verdachte inmiddels meerderjarig is.
Ook bij minderjarige verdachten worden ouders echter nog regelmatig minimaal betrokken. Dat
ouders minimaal worden betrokken, geldt voor ongeveer een kwart van de geobserveerde zaken.

341

Bij binnenkomst besteedt de rechter dan geen aandacht aan de ouders. Indien zij op een plek

gaan zitten die participatie niet bevordert (bijvoorbeeld achteraan op de publiekstribune) besteedt
de rechter daar geen aandacht aan. De rechter stelt na het bespreken van de persoonlijke
omstandigheden de algemene vraag “wilt u nog iets toevoegen/zeggen?” of “wat wilt u als ouders
nog inbrengen?”. Daarbij remt de rechter soms de input van ouders door middel van zijn vraag,
door aan zijn vraag toe te voegen “wilt u nog iets zeggen dat nog niet is besproken/dat nog niet in
het raadsrapport staat?”. Indien twee ouders aanwezig zijn en slechts één ouder antwoordt, dan
vraagt de rechter niet ook de andere ouder input te geven. Bij zaken van twee zittingen viel op dat
de betrokken rechter aan de ouders van meerderjarigen duidelijk maakte dat ze niet hadden
hoeven komen, met de toevoeging “maar nu u er toch bent, wilt u nog iets zeggen?”. Ook komt het
voor dat de rechter de ouders meer of minder subtiel afkapt als zij aan het woord zijn, bijvoorbeeld
door te zeggen “ja, ja, dat lees ik ook in het raadsrapport”. De input van de ouders wordt in deze
‘minimale variant’ voor kennisgeving aangenomen, er wordt niet op doorgevraagd.
6.2.3

342

Rol ouders ter zitting - maximaal

In minder dan een kwart van de zaken is de inspanning van de rechter en de officier om de

ouders actief te laten participeren bij de zitting duidelijk groter dan doorgaans. Het valt op dat dit
minstens zo afhankelijk lijkt te zijn van de stijl van de rechter als van de aanleiding die de zaak al
dan niet geeft om de ouders te laten participeren.

343

Bij binnenkomst heet de rechter de ouders dan welkom, met nadruk op het belang van hun

komst en de waardering van de rechter daarvoor. De rechter wijst de ouders een plek vooraan in
de zaal, vaak aan een tafel naast die van de verdachte, al dan niet naast de advocaat of de
raadsmedewerker of medewerker van de Jeugdreclassering. Een enkele keer naast de verdachte
zelf. De rechter licht toe wie wie is, wat de functie is van de rechter, de griffier, de officier en legt
ook kort uit wat de procedure van de zitting is. Daarbij noemt de rechter richting ouders wanneer zij

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 104 van 161

aan het woord komen. De gesprekstechniek van de rechter voor de dialoog met de ouders is meer
stimulerend voor de participatie en het begrip van ouders. In plaats van volledig open of vrij
gesloten vragen, stelt de rechter half open vragen. De rechter luistert, reageert en vraagt door. De
rechter reageert ook op non-verbale communicatie, zegt bijvoorbeeld tegen moeder “ik zie u
knikken, u bent het eens met de officier?”. Ook zien we dat de rechter ouders en verdachte op
elkaar laten reageren, bijvoorbeeld door de vraag aan de verdachte “wat vind je ervan, dat je vader
dit zo zegt?”. In deze ‘maximale variant’ laat de rechter de ouders expliciet en uitgebreid
meedenken over de meest passende straf, met name als de rechter denkt aan ingrijpende
bijzondere voorwaarden als een drugsverbod met urinecontroles, een gedragsinterventie waar het
gezin bij is betrokken (zoals ‘Multi Systeem Therapie’ of ‘Intensieve Traject Begeleiding Harde
Kern’). Soms leidt dit ertoe dat de rechter een gesprek faciliteert tussen de ouders en de verdachte.
Dit geeft volgens de rechters en officieren soms zeer nuttige informatie over de opvoedingssituatie
en welke sanctie daarbij past. De rechter moedigt de ouders aan om hun
opvoedingsverantwoordelijkheid serieus in te vullen en soms ook expliciet om hun kind te steunen
bij het uitvoeren van de voorwaarden of de werkstraf.
6.2.4

344

Variatie in inbreng ouders

Vanzelfsprekend is de participatie van ouders niet alleen afhankelijk van de rechter of de

officier, maar ook van de ouder zelf. Op basis van de observaties en de interviews komen we
grofweg tot drie typen inbreng van ouders: afwachtend, proactief en stil50:
1.

Doorgaans zijn ouders afwachtend. Ze wachten rustig af tot ze een vraag krijgen van de
rechter of de officier. De meesten lijken actief te luisteren. Als de ouders een vraag wordt
gesteld, geven ze meer of minder uitgebreid antwoord. Een deel van deze ouders heeft zich
duidelijk voorbereid, ze hebben bijvoorbeeld briefjes bij zich waarop staat wat ze willen zeggen;

2.

Een minder grote groep van de ouders is duidelijk mondiger. Deze vaders en moeders nemen
zo nu en dan het woord, als er iets wordt gezegd wat in hun ogen niet klopt, of als ze op een
punt dat wordt besproken iets willen toevoegen. Als deze inbreng gaat over de ten lasten
gelegde feiten, dan worden ouders regelmatig afgebroken door de rechter. Als deze inbreng
gaat over de persoonlijke omstandigheden, niet;

3.

Een kleine groep ouders is stil. Deze ouders geven als antwoord op de algemene vraag van de
rechter, waarmee de dialoog meestal wordt gestart, dat ze niets hebben toe te voegen.
Regelmatig voegen ze daaraan toe: “alles is al gezegd”.

50

Hierbij merken we op dat het voor de observatoren vaak niet mogelijk was de ouders goed te observeren, omdat we vaak

schuin achter de ouders op de publiekstribune zaten.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 105 van 161

6.3 Ouders als informatiebron ter zitting, ten behoeve van een optimaal
afgestemde en daarmee effectieve sanctie
6.3.1

345

De beleidstheorie/ex ante evaluatie

In de beleidstheorie van de verschijningsplicht wordt het volgende mechanisme verondersteld:

‘Door ouders te betrekken bij de zitting tegen hun kind, kan de rechter de op te leggen jeugdsanctie
optimaal afstemmen op de situatie van het kind, wat bijdraagt aan de effectiviteit van de
jeugdsanctie.’ In de ex ante evaluatie wordt geen ondersteuning gevonden in de wetenschappelijke
literatuur voor de veronderstelde invloed van verplichte verschijning van ouders op de effectiviteit
van een sanctie. Desondanks vinden de ketenpartners die in de ex ante evaluatie aan het woord
worden gelaten, het wel plausibel dat de rechter tot een passender vonnis kan komen, wanneer
hij/zij zich een beeld kan vormen van het gezin waar de jongere uitkomt. En die beeldvorming zou
meer gedetailleerd zijn als de ouders ter zitting informatie verschaffen over de thuissituatie. De
onderzoekers van de ex ante evaluatie betwijfelen daarbij of rechters zich in een korte tijd, in een
imponerende setting voor ouders en kind, zich een goed beeld kunnen vormen van de
opvoedkwaliteiten van ouders en de gezinsdynamiek.

346

Daarnaast veronderstellen ketenpartners in de ex ante evaluatie dat de aanwezigheid van

ouders zal leiden tot een beter begrip van de sanctie en zodoende het kind kunnen helpen bij de
uitvoering ervan. Daardoor zou de uitvoering beter gaan en de sanctie effectiever zijn. Dit tweede
argument valt volgens ons onder het begrip ‘steun’, namelijk steun van de ouders aan het kind bij
de uitvoering van de sanctie en zal worden besproken in paragraaf 6.5. Hier richten we ons primair
op de ouders als informatiebron voor de rechter om een passende sanctie te bepalen, die daarmee
effectiever zal zijn.

347

In de beleidstheorie wordt niet geëxpliciteerd waarover ouders informatie zouden moeten

geven aan de rechter om een goede informatiebron te zijn. De ex ante evaluatie legt in de
bespreking van de verwachte effecten op dit doel de nadruk op informatie over de gezinssituatie.
Voor een nadere structurering van de beschrijving van de ouders als informatiebron in de praktijk
gebruiken we de indeling van Hepping en Weijers (2011) in informatie over het kind, informatie over
de opvoeding en informatie over de gezinssituatie:
1.

Informatie over het kind kan bijdragen aan de passendheid van de sanctie op het gedrag, de
drijfveren en de ontwikkeling van het kind;

2.

Informatie over de opvoeding gaat over hoe de ouders aankijken tegen het delictgedrag, of zij
de ernst ervan inzien en of en hoe zij vanuit hun ouderlijke verantwoordelijkheid hun kind ter
verantwoording hebben geroepen naar aanleiding van het ten laste gelegde. Zo kunnen de
officier en de rechter rekening houden met de reactie en het perspectief van de opvoeders, en
dit verdisconteren in de strafrechtelijke reactie. Ook is deze informatie belangrijk voor de
rechter om in te schatten welke steun de jongere van zijn ouders kan verwachten bij het
uitvoeren van de sanctie, en daar de sanctie op aanpassen, bijvoorbeeld of
reclasseringsbegeleiding al dan niet nodig is;

3.

Informatie over de gezinssituatie biedt de rechter de mogelijkheid te beoordelen in hoeverre het
gezin als mogelijke bron van zorg moet worden beschouwd voor het voortduren van

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 106 van 161

delictgedrag of voor het welzijn van het kind. Bovendien kan de rechter naar aanleiding van
dergelijke informatie de motivatie voor en uitvoerbaarheid van mogelijke interventies bij ouders
toetsen.

Een ‘doorsnee’ gezin
Bij ‘gezinssituatie’ kan al snel het beeld bestaan van een jongere met een vader
en een moeder met gezag, die al dan niet gescheiden zijn. Van belang is dat men
zich beseft dat regelmatig afwijkende situaties voorkomen. Daarbij kan gedacht
worden aan bijvoorbeeld:
1.

De verzorgende en opvoedende persoon is niet degene met wettelijk gezag,
maar bijvoorbeeld een oma, tante of stiefvader;

2.

Vader en/of moeder zijn zelf slachtoffer van het delict van hun kind. Ouders
hebben dan als ‘laatste redmiddel’, aangifte tegen hun kind gedaan (van
mishandeling of bedreiging);

3.

Vader en/of moeder zijn zelf ook op het criminele pad - of zijn betrokken bij
het delict waarvoor het kind terecht staat;

4.

Vader en/of moeder zijn getuige in de zaak tegen hun kind - en moeten hun
kind bijvoorbeeld herkennen op fotomateriaal.

De verschijningsplicht roept de gezaghebbende ouders op. Het is niet
vanzelfsprekend dat de gezaghebbers de personen die het meest van (positieve)
invloed zijn in het leven van de jongere.

6.3.2

348

Ouders als informatiebron in de praktijk - ervaring van de professionals

Door de Raad voor de Kinderbescherming is er in principe altijd een raadsrapport geschreven,

dat bekend is bij de officier en de rechter, maar ook bij de advocaat, de jongere zelf en de ouders.
In dit rapport staat onder andere informatie over hoe het kind tegen de feiten aankijkt, de situatie
thuis en op school, vrienden, hobby’s en risicofactoren als drugs- en alcoholgebruik.

349

De geïnterviewde professionals zijn het erover eens dat de informatie die de ouders inbrengen

ter zitting in een grote meerderheid van de gevallen geen extra informatie biedt ten opzichte van
het raadsrapport. De rechter kan de informatie die hij van de ouders krijgt wel gebruiken als check
op het raadsrapport. Met informatie wordt dan niet alleen bedoeld de antwoorden die ouders geven
op de vragen van de rechter, maar ook de informatie die het in levende lijve zien van de ouders en
hun non-verbale communicatie zegt over het gezin en de verhoudingen. Daarnaast zijn er soms
zaken gewijzigd na het uitbrengen van het raadsrapport en kunnen de ouders de meest recente
informatie geven. De geïnterviewde jeugdofficieren ervaren bovendien dat de aanwezigheid van
beide ouders in zaken waar ouders gescheiden zijn, maar wel beiden betrokken zijn bij de
opvoeding, wel degelijk informatie kan brengen die niet in het raadsrapport staat. Dat komt omdat
de niet-verzorgende ouder niet altijd wordt betrokken bij het raadsonderzoek.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 107 van 161

350

Met name door de respondenten bij het OM wordt de aanwezigheid van ouders niet gezien als

garantie voor een realistische toelichting op de situatie. Vooral Marokkaanse vaders zouden de
neiging hebben om te zeggen dat alles goed gaat.

351

Door enkele respondenten wordt genoemd dat de aanwezigheid van ouders negatief kan

uitwerken, wanneer verdachten uit schaamte voor hun ouders of ‘angst voor straf’ voor hun ouders
niet hun hele verhaal durven te vertellen. Zij geven dan ter zitting meer sociaal wenselijke
antwoorden dan wanneer de ouder(s) er niet was of waren geweest. Zodoende krijgt de rechter een
minder volledig beeld dan wanneer de ouder(s) afwezig zou(den) zijn. Dit herkennen we vanuit
enkele interviews met jongeren, die aangeven dat ze ‘natuurlijk’ liever niet hadden gehad dat hun
ouders erbij waren geweest.
6.3.3

352

Ouders als informatiebron in de praktijk - de observaties

Een minimale voorwaarde om ouders als informatiebron te gebruiken, is dat hen de

gelegenheid wordt geboden informatie in te brengen (naast de informatie die hun aanwezigheid an
sich met zich meebrengt). Uit de observaties blijkt dat de ouders deze gelegenheid vrijwel zonder
uitzondering wordt geboden (Een enkele keer worden de ouders van een meerderjarige verdachte
in het geheel genegeerd). Echter, de wijze waarop ouders de gelegenheid wordt geboden verschilt
sterk, zoals al blijkt uit de algemene beschrijving van de rol van ouders ter zitting in paragraaf 6.2.
Hier gaan we nader in op de informatie die wordt gevraagd en ingebracht over het kind, de
opvoeding en de gezinssituatie.

353

Als er specifieke vragen of vervolgvragen aan de ouders worden gesteld, gaan die relatief vaak

over het kind. Illustratieve voorbeelden van vragen zijn: ‘Hoe gaat het nu/de laatste weken met uw
kind?”, “Klopt het wat er over [naam kind] in het raadsrapport staat?”, “Ziet u een stijgende lijn?”,
“Wat doet [naam kind] overdag”?, “Hoe gaat het op school met [naam kind]?” en “Ziet hij die
vrienden nog?”. Deze vragen lijken vaker gesteld te worden aan ouders, als de verdachte minder
spraakzaam is over zichzelf. Het soort antwoorden dat ouders op die vragen over kun kind geven
verschilt. Doorgaans brengen ouders informatie in die ondersteunend is aan het verhaal van hun
kind of die het kind in een goed daglicht zet. Ouders uiten ook regelmatig hun zorgen over hun
kind.

354

Ook regelmatig worden specifieke vragen gesteld om informatie te achterhalen over wat

Hepping en Weijers (2011) verstaan onder informatie over de opvoeding. Illustratieve voorbeelden
van vragen zijn “wat vindt u er nu van, wat er is gebeurd?”, “u zult wel geschrokken zijn?” of “hoe
kijkt u aan tegen het gedrag van uw zoon?”. In de antwoorden op deze vragen lijken ouders vaak
zoekende te zijn tussen een balans hun kind te steunen en tegenover de rechter niet te
bagatelliseren wat het kind heeft gedaan. Sommige ouders verdedigen echter met vure de
onschuld van hun kind of zeggen het onzin te vinden dat hun kind hiervoor wordt berecht.
Daarnaast worden er vragen gesteld over de opvoeding door de ouders. Het lijkt erop dat de
rechter deze vraag niet per se stelt om informatie te verkrijgen, alswel om de ouders indirect aan te
spreken op hun verantwoordelijkheid (zie paragraaf 6.5). Voorbeelden van vragen zijn “Zijn de
regels die thuis gelden wel helder?”, “Is het voor u moeilijk om structuur te bieden thuis?” en via de

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 108 van 161

verdachte “Had je een afspraak gemaakt met je moeder, hoe laat je thuis moest zijn?”. Anders dan
Hepping en Weijers (2011) constateren werd in de geobserveerde zaken zeer weinig gevraagd
naar hoe de ouders hun kind ter verantwoording hebben geroepen naar aanleiding van het ten
laste gelegde, bijvoorbeeld met de vraag “hoe hebt u gereageerd toen u dit hoorde?”. Tenzij deze
informatie doorgaans ook in het raadsrapport staat, kunnen de rechter en de officier dan geen
rekening houden met de ‘straf’ die de ouders mogelijk reeds hebben gegeven.

355

Minder vaak stelt de rechter vragen over de gezinssituatie. We krijgen de indruk dat rechters dit

vooral doen als er aanleiding is om zich zorgen te maken over de gezinssituatie. Vragen zijn
bijvoorbeeld “Hoe gaat het nu thuis?”, “Heeft u veel ruzie?”, “Heeft u goed contact met uw zoon?”.
Een voorbeeld is dat in een zaak uit de verklaring van een medeverdachte blijkt dat die
medeverdachte zich zorgen maakt over de thuissituatie van zijn vriend (de verdachte), omdat zijn
ouders erg veel zouden roken en drinken. De rechter vraagt de ouders hiernaar (deze ontkennen
dat het een probleem is).

356

Een onderwerp waar relatief vaak naar wordt gevraagd is de lopende hulpverlening of straf. We

noemen deze apart omdat dit niet direct valt te scharen onder informatie over het kind, de
opvoeding of de gezinssituatie. Voorbeelden van vragen aan ouders zijn hier “Hoe vindt u dat het
gaat met de begeleiding bij [naam instelling of medewerker Jeugdreclassering]?”of “Hebt u
vertrouwen in de hulpverlening aan uw kind?”. Hiermee verkrijgt de rechter informatie over het
perspectief van de ouders op de hulpverlening, die aanvullend kan zijn aan de beschikbare
rapporten.

357

Uit de observaties van de zittingen is niet goed af te leiden of de informatie die ouders

inbrengen in antwoord op de vragen van de rechter van toegevoegde waarde is ten opzichte van
het raadsrapport, omdat de observatoren het raadsrapport vanzelfsprekend niet kennen. Uit de
observaties wordt daarom ook lang niet altijd duidelijk of de rechter en de officier een meer
passende straf op kunnen leggen doordat de ouder(s) aanwezig zijn. In enkele van de
geobserveerde zaken wel, we geven hier een voorbeeld van een zaak waarin de informatie van de
ouders duidelijk meewoog in het bepalen van de sanctie. Ook geven we een voorbeeld van een
zaak waarin de ouders als informatiebron niet werden benut, terwijl dit wel mogelijkheden had
geboden.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 109 van 161

Voorbeeld uit observaties: participatie ouder leidt tot passende sanctie
Als moeder via een algemene vraag het woord krijgt, pleit ze duidelijk en
gemotiveerd bij de rechter om een straf met een verplichting voor haar zoon om af
te kicken. Ze vertelt de pogingen die zij en vader hebben gedaan om hem van het
blowen af te krijgen, en dat het voor de situatie zeer goed zou zijn als er een
dwingender kader komt. De vader sluit zich hierbij aan. De rechter reageert op de
inbreng van moeder door bij de verdachte, de raadsonderzoeker en de ouders te
onderzoeken of een drugsverbod als specifieke bijzondere voorwaarde inderdaad
een passende sanctie is. Zowel de officier als de rechter refereren bij hun eis en
vonnis aan de inbreng van de ouders en hun betrokken en actieve houding. Na de
zitting probeert de advocaat de zoon over te halen in hoger beroep te gaan. In een
interview daarna met de zoon zegt hij: “Ik ga niet in hoger beroep, want mijn moeder
zal heel blij zijn als ik deze straf accepteer”.
Voorbeeld uit observaties: potentieel ouders als informatiebron niet ingezet
De rechter stelt de verdachte vragen, onder andere over het schoolgaan en zijn
medicijngebruik. De verdachte geeft ontwijkende antwoorden en lijkt ook niet goed
uit zijn woorden te komen. De ouders van de jongen zijn aanwezig en kunnen
waarschijnlijk de vragen beantwoorden, maar de rechter stelt de ouders alleen aan
het eind van de persoonlijke omstandigheden de algemene vraag “heeft u nog iets
toe te voegen?”. In een andere zaak beroept een verdachte zich op zijn zwijgrecht.
De rechter zegt dat er in het raadsrapport ook niet veel staat. De moeder is
aanwezig, maar de rechter maakt minimaal gebruik van haar als informatiebron en
stelt haar alleen de vraag “is er iets dat u over uw zoon wilt zeggen?”. Wel probeert
de rechter via de moeder de jongen aan het praten te krijgen “Wat vindt u er nu van
dat uw zoon niets wil verklaren? Daar is als moeder toch niet mee te leven?!”
Moeder reageert daarop met “ik kan het niet uit hem slaan, als hij niets wil
verklaren”.

6.3.4

358

Ouders betere informatiebron door de verschijningsplicht?

In hoofdstuk 6 concludeerden we dat er vooral vaker twee ouders aanwezig zijn bij de zitting

dan voor de verschijningsplicht. Daarom focussen we hier op de toegevoegde waarde van de
tweede ouder.

359

Volgens de professionals in het veld is het nu - vaker dan voor invoering van de wet - mogelijk

om visies van beide ouders te horen, hun houding te observeren en met eigen ogen te zien hoe de

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 110 van 161

onderlinge verhoudingen liggen. Zij achten dit met name relevant in zaken waarbij ouders
gescheiden zijn maar wel allebei betrokken zijn bij de opvoeding. Per geobserveerde zaak hebben
we - waar mogelijk - vastgesteld of de inbreng van de tweede ouder waarschijnlijk van toegevoegde
waarde was voor de rechter, doordat het een duidelijke aanvulling op of nuancering van het verhaal
van de verzorgende ouder betrof. Dit lijkt in een minderheid van de zaken het geval te zijn. Daarbij
lijkt het inderdaad zo te zijn dat er vaker toegevoegde waarde van de tweede ouder als
informatiebron lijkt te zijn, als de ouders gescheiden zijn maar wel beiden betrokken zijn bij de
opvoeding. Uit interviews met samenwonende ouders blijkt dat zij de toegevoegde waarde van de
informatie van de tweede ouder niet groot achten, omdat beiden naar eigen zeggen hetzelfde
weten. Dit beeld wordt ondersteund uit de interviews met de verdachten.

360

Daarnaast acht een aantal geïnterviewde professionals het van belang dat beide ouders

aanwezig zijn indien er door de Raad voor de Kinderbescherming een interventie wordt
geadviseerd waarbij de betrokkenheid van de ouders essentieel is - bijvoorbeeld ‘Multi Systeem
Therapie’ of ‘Intensieve Traject Begeleiding Harde Kern’. De officier en de rechter kunnen dan
toetsen of ouders daadwerkelijk gaan meewerken en daarmee of de sanctie in potentie effectief is.
In andere zaken - waar geen interventie nodig wordt geacht - is de indruk dat de toegevoegde
waarde van de tweede ouder bijzonder klein is.

361

Daar staat tegenover dat de aanwezigheid van een tweede ouder een averechts effect kan

hebben op de informatie die de rechter krijgt. De aanwezigheid van de tweede niet verzorgende
ouder kan ertoe leiden dat de inbreng van de verdachte zelf minder volledig is, omdat hij zich
schaamt of omdat hij niet wil dat de ouder - met wie hij in de regel niet of nauwelijks contact heeft alles te horen krijgt over zijn thuissituatie of het delict waar hij van wordt verdacht.

362

Zoals beschreven in hoofdstuk 5, blijft het onduidelijk welk type ouder nu door de verplichting

wel naar de zitting komt, die dat eerst niet zou doen. Professionals in het veld vroegen zich in de ex
ante evaluatie af of er actieve inbreng kan worden verwacht van de ouder die niet uit zichzelf naar
de zitting komt, maar omdat hij verplicht wordt. Ook een geïnterviewde ouder vroeg zich in dit
onderzoek verontwaardigd af: “Wat is nou de toegevoegde waarde van iemand die er tegen zijn wil
zit? die gaat toch niks positiefs inbrengen?”. Er is een beperkt aantal zaken waarbij we uit de
gesprekken met ouders of kinderen opmaakten dat de oproepingsbrief wel degelijk een rol had
gespeeld bij de aanwezigheid. Uit deze zaken kunnen we opmaken dat de ouders die waren
verschenen (mede) door de oproepingsbrief en de verplichting daarin niet per se vaker een
passieve houding hebben, of geen informatie inbrengen. Wij vinden dus geen aanwijzigen voor een
verband tussen verplichte verschijning en een minder positieve of actieve participatie.

363

Een grote meerderheid van de respondenten van de Jeugdreclassering, de Raad voor de

Kinderbescherming en de advocatuur ziet geen verschil na invoering van de verschijningsplicht in
de mate waarin de ouders door de rechter en officier worden gebruikt als informatiebron. Enkele
officieren en rechters geven wel aan dat de verschijningsplicht bij de officieren en rechters ‘de
ouders opnieuw op de kaart hebben gezet’. Daarbij geven ze aan dat ze niet weten of dit grotere
bewustzijn ook daadwerkelijk leidt tot een andere handelswijze ter zitting. Enkele studies die zijn
uitgevoerd voor de invoering van de verschijningsplicht geven een beschrijving van de wijze

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 111 van 161

waarop de rechter de ouders betrok bij de zitting. We hebben een vergelijking getrokken met onze
observaties en komen tot de conclusie dat er geen substantiële wijzigingen lijken te hebben
plaatsgevonden in de wijze waarop de rechter ouders gebruikt als informatiebron ten opzichte van
de situatie voor de invoering van de verschijningsplicht.

364

In hoofdstuk 2 is toegelicht dat een deel van de regio’s bij de Raad voor de Kinderbescherming

meer aandacht is gaan geven aan de beschrijving van de gezagssituatie in het raadsrapport. Ook
wordt in een aantal regio’s vaker dan voorheen gesproken met de gezaghebbende, maar niet
primair verzorgende ouder. Dit leidt ertoe dat de rechter en de officier in een deel van de rapporten
van de Raad meer informatie hebben dan voor de verschijningsplicht, die zij kunnen betrekken in
hun oordeel.

365

Op basis van het bovenstaande concluderen we dat de verschijningsplicht voor ouders in een

beperkt deel van de gevallen zou kunnen leiden tot een meer passende sanctie, doordat de rechter
en de officier meer informatie krijgen over het kind, de opvoeding of de gezinssituatie. Dit sluit aan
bij de verwachting in de ex ante evaluatie. De toegevoegde waarde zou vooral kunnen gelden in
zaken met gezinssituaties met gescheiden ouders, die wel beiden een rol hebben in de opvoeding
en in zaken waar ingrijpende bijzondere voorwaarden worden gesteld.

6.4 De strafzitting als bron voor de opvoedkundige maatregelen van de ouders
6.4.1

366

De beleidstheorie/ex ante evaluatie

In de beleidstheorie van de verschijningsplicht wordt het volgende mechanisme verondersteld:

‘Als ouders aanwezig zijn bij de strafzaak tegen hun kind, dan zal dit opvoedkundige gevolgen
hebben voor het kind, waardoor de recidivekans zal afnemen. Mogelijke opvoedkundige
maatregelen die een bijdrage zouden kunnen leveren, zijn afkeuring van het gedrag en schaamte.’
De ex ante evaluatie concludeert dat schaamte bij ouders (alsook de perceptie ervan door het kind)
een positief effect kan hebben op recidivevermindering bij kinderen. Dit standpunt werd
onderschreven door professionals in het werkveld. Ook blijkt een te ‘losse’ of te restrictieve
opvoedingsstijl samen te hangen met het crimineel gedrag van kinderen. Over de redenering dat de
verplichte aanwezigheid van ouders zal bijdragen aan opvoedkundige maatregelen ‘in de goede
richting’, werd in het veld wisselend gedacht. De ex ante evaluatie concludeert dat de centrale
variabelen ‘schaamte’ en ‘de kwaliteit van ouderlijke opvoedvaardigheden’, slecht te beïnvloeden
zijn door beleid in het algemeen en de verschijningsplicht in het bijzonder.

367

Zoals in de ex ante evaluatie al wordt geconstateerd, is het bredere doel van ‘opvoedkundige

gevolgen’ zeer moeilijk te scheiden van het doel ‘steun van ouders aan de jongere’, omdat steun
een belangrijk middel is in de opvoeding (Regioplan 2011). Om een onderscheid te maken, richten
we ons hier op de vraag of de strafzitting voor ouders een bron lijkt te zijn om hun opvoedkundige
maatregelen aan te passen. Uit de beschrijving in de ex ante evaluatie van de relatie tussen de
aanwezigheid van ouders en de opvoedkundige gevolgen leiden we de volgende verklaringen af,
die we vergelijken met de bevindingen in het onderzoek:

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 112 van 161

1.

De ouders komen ter zitting meer te weten over het gedrag van hun kind, welk gedrag zij
afkeuren en/of waarvoor zij zich schamen, waardoor zij zich na de zitting meer geroepen
voelen het gedrag van hun kind bij te sturen;

2.

De ouders worden ter zitting door de rechter aangemoedigd hun opvoeding bij te stellen,
waardoor zij zich na de zitting meer geroepen voelen het gedrag van hun kind bij te sturen.

368

Een ander element in de relatie tussen de aanwezigheid van ouders en de opvoedkundige

gevolgen dat in de ex ante evaluatie wordt genoemd, is dat ouders zich ter zitting zichtbaar
schamen voor het gedrag van hun kind. Het kind wordt ter zitting dan geconfronteerd met de
schaamte van zijn ouders, wat een positief effect kan hebben op het gedrag van het kind. Daarbij is
een goede relatie tussen ouders en kind verondersteld.
6.4.2

De strafzitting als bron voor de opvoedkundige maatregelen in de praktijk - ervaring van de

professionals

369

Zoals reeds vermeld in hoofdstuk 6 komt het in principe niet voor dat de ouders pas ter zitting

te horen krijgen waar hun kind voor terecht staat, door de informatieplicht van de politie en de
voorlichting van de Raad voor de Kinderbescherming en/of de Jeugdreclassering. Volgens de
geïnterviewde professionals gebeurt het wel dat ouders ter zitting informatie krijgen over het gedrag
van hun kind of over het delict, die ze daarvoor niet hadden. Dit is volgens hen niet alleen het geval
bij jongeren die zich schamen voor hun gedrag of waar de relatie met de ouders niet zo goed is, en
daarom zo min mogelijk vertellen. Ouders krijgen ter zitting het gehele verhaal te horen en van
verschillende kanten, wat toch een andere voorstelling kan geven dan het kind heeft gegeven.
Sommige rechters lezen bijvoorbeeld voor uit de slachtofferverklaring, zodat de aanwezigen
worden geconfronteerd met de gevolgen die het delict voor het slachtoffer heeft gehad.

370

Het kan volgens een aantal professionals goed zijn dat de informatie die ouders ter zitting

krijgen gevoelens van schaamte of afkeuring van het gedrag met zich meebrengt. Daarnaast zijn
ouders volgens medewerking van de Jeugdreclassering en de Raad van de Kinderbescherming
vaak onder de indruk van de zitting. Of dit zich ook doorvertaalt in effectieve opvoedkundige
maatregelen blijft voor de geïnterviewden onduidelijk. Medewerkers van de Jeugdreclassering
zeggen wel een aantal situaties te kennen waarin de informatie in de rechtszaal thuis gevolgen
had, maar benadrukt dat dit niet positief hoeft te zijn. Het kan ook leiden tot ‘extra ellende’ in
gezinssituaties waarin huiselijk geweld niet wordt geschuwd. Een advocaat die veel
jeugdstrafzaken doet, vertelt dat hij meemaakt dat een allochtone jongen op zitting kwam met zijn
beide ouders, inclusief een tolk. Deze ouders kregen ter zitting allemaal informatie over hun zoon,
die ze nooit van hun zoon zelf hadden gekregen. De advocaat weet dat er thuis na de zitting
‘hartige woorden’ met deze jongen zijn gesproken.

371

Volgens de geïnterviewde jeugdofficieren en twee rechters biedt de aanwezigheid van de

ouder(s) de mogelijkheid om hen op hun verantwoordelijkheden te wijzen. Dit is vooral van belang
als uit de beschikbare informatie blijkt dat de ouders deze verantwoordelijkheid voor hun kind
onvoldoende nemen. Een rechter en een officier noemen dat het aanspreken ter zitting er nooit toe
mag leiden dat ouders voor schut worden gezet of dat het gezag van de ouders wordt ondermijnd.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 113 van 161

372

De jeugdofficieren benadrukken dat de aanwezigheid van ouders niet hetzelfde is als hen

werkelijk bij het proces betrekken en ook niet hetzelfde is als ‘begrijpen wat er ter zitting wordt
gezegd’. Alleen hun aanwezigheid is volgens respondenten onvoldoende om hen ‘in staat te stellen
hun opvoedkundige taak op zich te nemen’. Bovendien zijn geïnterviewde professionals in bredere
zin van mening dat de aanwezigheid bij de rechtszitting slechts een heel klein deel van het proces
is dat ouders met hun kind doorlopen. Zij hopen dat dit invloed heeft op de inzet van ouders. De
zitting is een belangrijk moment, maar het effect moet volgens de geïnterviewden niet worden
overschat.

373

Enkele professionals geven aan dat de aanwezigheid van beide ouders een signaal is voor het

kind dat ouders het zeer serieus nemen dat hun kind voor de rechter moet verschijnen. Veel ouders
moeten moeite doen om bij de rechtszaak aanwezig te kunnen zijn (vaak in verband met werk) en
laten daarmee zien dat ‘het voor hen een serieuze zaak is’. Professionals menen dat kinderen hier
gevoelig voor zijn en hun best willen doen om hun ouders niet nogmaals teleur te stellen.
6.4.3

De strafzitting als bron voor de opvoedkundige maatregelen in de praktijk - de observaties

en interviews met ouders en jongeren

374

Uit de observaties valt niet op te maken of de informatie die de ouders ter zitting krijgen extra is

ten opzichte van wat ze al wisten. In de interviews geven enkele van de geïnterviewde ouders wel
aan dat ze niet alles al wisten. Ook enkele geïnterviewde jongeren geven aan dat hun ouders wel
nieuwe dingen hebben gehoord. De ouders in deze zaken zijn niet de ouders die zich (nog)
verantwoordelijk en/of bekwaam voelen om hun kinderen op te voeden. Daarom is het zeer de
vraag of deze ouders in staat zijn of zich verantwoordelijk voelen de informatie die ze hebben
gekregen te vertalen in effectieve opvoedmaatregelen.

375

De ouders die wel betrokken zijn bij hun kind en zich verantwoordelijk en bekwaam voelen hen

op te voeden, zeggen vaak het hele verhaal al te kennen. Zij zien de zitting en de straf als een
afsluiting van een lang proces, met veel onderzoeken en onzekerheden, waarna thuis een nieuwe
start kan worden gemaakt met een ‘schone lei’. En niet als de aanleiding voor een heroverweging
van wat ze met hun kind gaan doen. Dit is te verklaren vanuit het feit dat een strafproces vaak lang
duurt, zeker op het leven van een minderjarige. Indien deze ouders hun kind schuldig achten en de
ernst van het feit inzien, hebben zij wel opvoedkundige maatregelen genomen of daar een poging
toe gedaan, zowel restrictief (bijvoorbeeld huisarrest) als ondersteunend (bijvoorbeeld praten en
slachtofferbemiddeling).

376

Uit de observaties blijkt de rechter in een klein kwart van de gevallen de ouders aan te spreken

of aan te moedigen hun ouderlijke verantwoordelijkheid te nemen. De rechter spreekt vaker de
jongere zelf aan op zijn verantwoordelijkheid. Indien de jongere 17 is, refereert de rechter dan vaak
aan het ‘bijna volwassen’ zijn, en de verantwoordelijkheid die daarbij hoort. Soms wordt daar
expliciet bij gezegd ‘je kunt je niet meer verschuilen achter je ouders’. Het al dan niet aanspreken
van de ouders hangt natuurlijk samen met de informatie die de rechter heeft uit het raadsrapport
over de opvoedsituatie. Als het rapport geen aanleiding geeft tot zorgen over de opvoeding, hoeft
de rechter de ouders daar ook niet op aan te spreken.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 114 van 161

377

Indien de rechter de ouder(s) wel aanspreekt op hun verantwoordelijkheid, dan gebeurt dit

soms direct door de ouders aan te spreken, soms meer indirect via het stellen van vragen aan de
ouders of de verdachte. In het aanspreken ligt de nadruk op het aanmoedigen van de ouders om
meer zicht te houden op hun kind of strakkere regels te stellen. Maar het komt ook voor dat de
rechter probeert te interveniëren in de opvoedsituatie door de jongere aan te spreken op zijn
negatieve gedrag jegens zijn ouders of de ouder aan te spreken op beperkende regels jegens de
jongere. Zie onderstaand kader voor een aantal voorbeelden.

Voorbeeld uit observaties: ouder wordt aangesproken op
opvoedverantwoordelijkheid
Een rechter spreekt een moeder er (via de tolk) op aan dat haar zoon niet over de
afwezigheid van zijn vader mag praten. (De vader is ‘kwijt’, zit vermoedelijk in het
buitenland in detentie.) De rechter legt uit dat het zeer belangrijk is voor haar zoon
dat hij het over zijn vader mag hebben, dat het niet goed is om het weg te stoppen
alsof er niets is. De moeder reageert hier met lichaamstaal en afkeurend gebrom
afwijzend op.
Een jongere wordt verdacht van het maken van vuurwerk. De zoon vertelt ter zitting
dat zijn ouders hem hadden gewaarschuwd, en hadden gezegd ‘als je doorgaat, zijn
de consequenties voor jou’, daarmee de correctie buiten opvoedingssituatie
leggend. De rechter spreekt de ouders hierop aan: ‘U wist dat uw zoon vuurwerk
maakte, waarom heeft u de spullen niet afgepakt en gezegd: nu is het genoeg! Ik
mag niet hopen dat u het een volgende keer weer alleen bij waarschuwen laat.’
Officier in requisitoir: ‘Waar was de ouder, die de verdachte moest vertellen dat het
niet kon, al die verboden spullen op zijn kamer?’
Voorbeeld uit observaties: rechter steunt ouders indirect door beroep te doen
op inlevingsvermogen verdachte
Nadat de ouders het woord hebben gevoerd, richt de rechter zich naar de
verdachte: ‘Je maakt het je ouders onmogelijk. Jouw ouders houden van je, ze
maken zich zorgen en daarom letten ze op je, ze willen weten hoe het met je gaat.
Ze geven veel van hun leven voor jou. Besef je dat. Geen ruzie meer maken thuis!
Heb respect voor je ouders! Wil je me dat beloven?
Voorbeeld uit observaties: rechter spreekt ouders aan via vragen:
Rechter aan ouders: ‘biedt u voldoende structuur thuis?’, ‘heeft u voldoende zicht op
wat uw zoon doet?’, ‘zijn de regels thuis wel helder?’, ‘vond u het verantwoord uw
zoon alleen te laten, met deze problematiek?’. Rechter aan verdachte ‘Had je
moeder wel met je afgesproken hoe laat je thuis moest zijn?’

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 115 van 161

378

In de interviews is steeds gevraagd of ouders de zitting zinvol vonden, en waarom. Een deel

van de ouders geeft aan dat zij het belangrijk vinden om bij de zitting te zijn zodat de ouder(s) en
het kind het ’samen meemaken’, dat ze weten wat er precies gebeurt en gezegd wordt, en dat ze er
daarna samen verder mee kunnen. Dit kan de ouders helpen in de opvoeding, maar kan ook
bijdragen aan de ouders als een bron van steun bij het uitvoeren van de sanctie. De ouder zou
bijvoorbeeld met het kind kunnen terughalen waarom de rechter voor deze straf heeft gekozen. Dit
punt komt terug in paragraaf 6.5, waar we de ouders ter zitting als bron van steun bespreken.

379

Tijdens de zitting is regelmatig uit het gedrag van de ouders af te leiden dat zij zich schamen

voor het gedrag van hun kind, bijvoorbeeld uit het feit dat zij tijdens het bespreken van het delict
rood aanlopen of naar beneden kijken. Het is op basis van dit onderzoek niet bekend of deze
schaamte merkbaar is voor de jongere en welk effect de schaamte van zijn ouders heeft op de
jongere.

380

Een ander element in de relatie tussen de aanwezigheid van ouders en de opvoedkundige

gevolgen dat in de ex ante evaluatie wordt genoemd, is dat ouders zich ter zitting zichtbaar
schamen voor het gedrag van hun kind. Het kind wordt ter zitting dan geconfronteerd met de
schaamte van zijn ouders, wat een positief effect kan hebben op het gedrag van het kind. Daarbij is
een goede relatie tussen ouders en kind verondersteld.
6.4.4

381

Betere opvoedkundige maatregelen door de verschijningsplicht?

In hoofdstuk 5 concludeerden we dat er beperkt vaker ouders aanwezig zijn bij de zitting dan

voor de verschijningsplicht, en dat het verschil vooral lijkt te zitten in de aanwezigheid van de
tweede ouder. Daarom focussen we hier op de toegevoegde waarde van de tweede ouder.

382

Volgens de geïnterviewde jeugdofficieren en twee rechters biedt de aanwezigheid van beide

ouders de mogelijkheid om vader en moeder allebei afzonderlijk op hun verantwoordelijkheden te
wijzen. Dat is met name van belang als er onderlinge verschillen worden geconstateerd in de
manier waarop de ouders met hun kind omgaan, bijvoorbeeld als wordt geconstateerd dat moeder
meer toegeeflijk is dan vader. Of als de hulpverlening niet optimaal loopt omdat de ouders niet
goed meewerken of andere prioriteiten stellen. Zeker als de ouders gescheiden zijn, maar wel
beiden een rol hebben in de opvoeding. Een enkele geïnterviewde officier geeft aan dat de
aanwezigheid van beide ouders eraan kan bijdragen dat op de zitting ‘alle neuzen dezelfde kant op’
kunnen worden gezet. Er wordt verondersteld dat dit gunstig is voor de opvoedingssituatie na de
zitting. Hieronder geven we een voorbeeld.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 116 van 161

Voorbeeld van casus waarin verschijningsplicht het voor rechter mogelijk
maakte om beide gescheiden ouders aan te moedigen om beter samen te
werken.
Een jong meisje woont bij haar vader, maar ook af en toe bij haar moeder. De ouders
hebben gezamenlijk het gezag. Ze zijn nog niet zo lang gescheiden en het
samenwerken betreffende hun dochter verloopt niet altijd soepel. Moeder woont een
paar uur reizen van de plaats waar de zitting plaatsvindt. Uit het interview met dochter
blijkt dat moeder misschien niet gekomen was als ze niet de oproepingsbrief had
gekregen. Tijdens de zitting besteedt de rechter aandacht aan de relatie tussen vader
en moeder. De rechter moedigt vader en moeder aan om beter samen te werken in het
belang van hun dochter. Het lijkt de ouders te raken, ze zijn emotioneel en beloven
beterschap. Het meisje vertelt in het interview dat ze het wel heel moeilijk vond dat de
rechter daarover begon, maar wel begrijpt dat dat er bij hoort.

383

Enkele jeugdofficieren en medewerkers van de Jeugdreclassering geven verder aan dat door

de aanwezigheid van beide ouders zij beiden meemaken wat er ter zitting gebeurt en wat er wordt
gezegd. De kans wordt door deze officieren dan groter dat er thuis nog wordt ‘nagepraat’ en dat
beide ouders evenzeer doordrongen zijn van hun verantwoordelijkheid toe te zien op het gedrag
van hun kind. Met name Marokkaanse moeders zouden geneigd zijn hun kind in bescherming te
nemen tegen hun man, die meer geneigd is om te straffen. Bij aanwezigheid van alleen de moeder
bestaat de kans dat de vader niet (tot in details) wordt ingelicht over wat er in de rechtszaal is
gezegd, en dus de mogelijkheid wordt ontnomen te reageren op wat zijn kind heeft gedaan. Zoals
genoemd hoeft dit niet per se te leiden tot meer effectieve opvoedingsmaatregelen.

384

Uit interviews met samenwonende ouders blijkt dat zij dat de toegevoegde waarde van de

tweede ouder niet groot achten voor de opvoeding. Voor het vervolg is het volgens hen niet
noodzakelijk, omdat de aanwezige ouder de ander kan vertellen hoe het is gegaan. Dit neemt niet
weg dat het wel als prettig of nuttig wordt ervaren om de behandeling van de zaak ‘samen mee te
maken als gezin’.

385

Ten slotte moet worden opgemerkt dat de verschijningsplicht de gezaghebbers verplicht om

aanwezig te zijn, terwijl degenen met het gezag niet altijd degenen zijn die ook primair de
opvoeders zijn van het kind. Dat kan bijvoorbeeld ook een tante zijn, een stiefvader of een oma. Als
dit het geval is, is de toegevoegde waarde van een door de verschijningsplicht verschenen ouder
nihil op dit vlak.

386

Zoals geconcludeerd in paragraaf 6.3 lijkt het er niet op dat de verschijningsplicht heeft geleid

tot een andere handelswijze ter zitting, ook niet wat betreft het aanspreken van de ouders. De
verschijningsplicht heeft daarmee geen effect voor de ouders die al verschenen zonder de
verschijningsplicht.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 117 van 161

387

Op basis van het bovenstaande concluderen we dat de verschijningsplicht in een beperkt

aantal gevallen leidt tot meer informatie voor ouders over het gedrag van hun kind. Dit kan
bijdragen aan een objectief beeld van het kind. De verschijningsplicht leidt ook in een beperkt
aantal gevallen tot de mogelijkheid voor rechters om de ouders aan te spreken en aan te moedigen
op hun (gezamenlijke) opvoedverantwoordelijkheid. Het is onbekend of dit ook leidt tot effectievere
opvoeding door de ouders en daardoor verbetering van het gedrag van de jongere. Geïnterviewde
professionals achten dit niet aannemelijk. De mogelijke effecten van de zitting moeten volgens hen
niet worden overschat. In situaties waar het ouders aan opvoedvaardigheden of -mogelijkheden
ontbreekt, is het volgens hen te optimistisch te veronderstellen dat meer informatie over het delict
of het kort aangesproken worden door een rechter alleen leidt tot betere vaardigheden of
mogelijkheden van ouders.

6.5 Ouders als bron van steun voor hun kind in het strafproces
6.5.1

388

De beleidstheorie/ex ante evaluatie

In de beleidstheorie van de verschijningsplicht wordt het volgende mechanisme verondersteld:

‘Als ouders aanwezig zijn bij de strafzaak tegen hun kind, dan zijn zij in staat hun kinderen te
ondersteunen, waardoor de recidivekans zal afnemen.’ In de ex ante evaluatie wordt
geconcludeerd dat ‘algemene evidentie’ is te vinden tussen een hoge mate van binding tussen
ouders en kinderen enerzijds en ‘normatief gedrag’ anderzijds. Hoewel specifieke evidentie
ontbreekt, zijn er vanuit empirisch onderzoek aanwijzingen dat steun zou kunnen bijdragen aan een
vermindering van crimineel gedrag van het kind. Onduidelijk blijft of verplichte aanwezigheid - in
tegenstelling tot vrijwillige aanwezigheid - ook kan bijdragen aan het steunen van het kind. Door
professionals in het veld werd het lastig gevonden om onderscheid te maken tussen de begrippen
‘opvoeding’ (uit het mechanisme beschreven in 6.4) en ‘steun’, omdat steun als onderdeel van de
opvoedingsvaardigheden van ouders kan worden gezien. Wat in de beleidstheorie precies bedoeld
wordt met ‘steun’, is voor ons niet voldoende duidelijk. Het recente rapport van Hepping & Weijers
(2011) biedt een kader, dat we overnemen voor het beschrijven van de rol van ouders in het
steunen van hun kind.

389

Ouders kunnen hun kind kunnen steunen tijdens de zitting, bij het aanvaarden van de sanctie

en bij het uitvoeren van de sanctie (Hepping & Weijers, 2011).
1.

Ouders kunnen hun kind tijdens de zitting steunen door hem/haar zo goed mogelijk te laten
participeren. De ouders zijn als eerste aangewezen om de jeugdige te helpen als volwaardige
actor aan de zitting deel te nemen. Voorwaarde voor deze steun is dat de ouders op de hoogte
zijn van het delinquente gedrag van hun kind, dat ze iets van de procedure begrijpen en dat ze
beseffen wat er op het spel staat voor hun kind.

2.

Ouders kunnen hun kind steunen bij het aanvaarden van een mogelijke sanctie. Uitgaande van
de situatie waarin ouders van minderjarigen als doorslaggevend moreel referentiekader
functioneren, is de kans op recidivevermindering door de straf klein als de ouders zich niet
kunnen vinden in de straf. Uit onderzoek51 blijkt dat de kans dat ouders zich kunnen vinden in

51

Schuytvlot, 1999; de Leeuw & Veen, 2010.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 118 van 161

de straf samenhangt met de mate waarin de ouders zich met respect behandeld voelen door
de rechter en de officier van justitie.
3.

Ouders kunnen hun kind steunen bij de uitvoering van de sanctie en de nazorg. De rol van
ouders als ondersteuner bij het uitvoeren van de sanctie kan worden aangemoedigd ter zitting.

6.5.2

390

Ouders als steun voor hun kind in de praktijk - steun bij participatie en begrip zitting

In het algemeen geven professionals aan dat kinderen alleen al door de fysieke aanwezigheid

van hun ouder(s) ‘gesteund worden’. Met steun doelen de respondenten hier vooral op het kind op
zijn gemak stellen, te laten weten dat ze er voor hem zijn en achter hem staan. Dit is nagenoeg
onafhankelijk van de inhoudelijke bijdrage van de ouder(s) aan de zitting. Hierbij geldt de
veronderstelling dat de relatie tussen de ouders en de verdachte niet dusdanig verstoord is dat de
verdachte zijn ouder(s) niet wil zien of zij geen rol van betekenis spelen. In die gevallen wordt de
aanwezigheid van beide ouders meestal niet op prijs gesteld door de verdachte. Als de ouders er
dan toch wel zijn, kan dit contraproductief werken voor de participatie van de verdachte aan de
zitting. Ten eerste omdat de verdachte uit schaamte voor zijn ouders of ‘angst voor straf’ van zijn
ouders niet hun hele verhaal durven te vertellen. Ten tweede omdat de verdachte door de
aanwezigheid van zijn ouder(s) zich juist minder op zijn gemak voelt dan zonder de ouder(s). Het
kan goed een afleidende factor zijn die de participatie en het begrip van de zitting bij de verdachte
verkleint in plaats van vergroot.

391

Professionals geven aan dat ouders het tijdens de zitting in de regel voor hun kind opnemen,

ook al veroordelen zij het delict waarvoor hun kind terecht staat. Dat doen zij bijvoorbeeld door te
benadrukken dat hun kind zich de afgelopen tijd beter is gaan gedragen of dat het in essentie ‘zo’n
lieve jongen is’. Er zijn echter ook ouders die hun kind ‘hebben opgegeven’ en juist een negatief
verhaal over hun kind vertellen. Een advocaat en een rechter noemen dat dit schadelijk kan zijn
voor het kind.

392

Uit de interviews met jongeren blijkt dat een grote meerderheid van de jongeren inderdaad

steun ervaart door de aanwezigheid van de ouders. Jongeren geven in de interviews aan dat ze
zich veiliger voelen door de aanwezigheid van hun ouder(s) en dat de aanwezigheid helpt om
minder zenuwachtig te zijn. Ook vinden zij steun in wat de ouders ter zitting inbrengen in antwoord
op de vragen van de rechter. Maar er zijn ook jongeren die liever niet hebben dat hun ouders erbij
zijn. Dit geldt voor 4 jongens die we spraken. Zie hieronder voor enkele illustrerende citaten van
geïnterviewde jongeren.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 119 van 161

Citaten jongeren die steun ervaren
“Ik weet niet waarom ik het fijn vond, gewoon een stukje ondersteuning, zeg maar”.
“Het was heel erg belangrijk voor mij dat mijn vader tegen de rechter zei dat hij me
geloofde. Want dat zei hij ook wel tegen mij, maar tegen de rechter is toch anders”.
“Ik ben blij dat mijn moeder er was. Omdat zij dingen goed onder woorden kan
brengen, die ik niet goed kan omschrijven of vertellen. Zij zegt dan wat ik denk”.
“Je bent dan niet alleen. (…) Ik shakete wel toen ik binnenkwam, toen was ik toch
wel heel blij dat ze er waren. Ze hebben ook wel de juiste dingen gezegd, gewoon
de waarheid, zeg maar”.
Citaten jongeren die geen steun ervaren
“Als je jong bent, dan wil je je ouders er liever niet bij hebben. Omdat ze dan slecht
over je gaan denken, ze hebben minder vertrouwen in je en vinden het een
schande”.
“Als mijn vader er geweest was, had ik niet helemaal eerlijk kunnen zijn. De rechter
vroeg bijvoorbeeld of ik nog blowde. Als mijn vader er was geweest, dan had ik niet
durven zeggen dat ik ooit had geblowd. Mijn moeder wist het toch al”.
“Ik wil niet dat mijn moeder erbij is. Omdat ik geen goede relatie met haar heb. Het
gaat haar niks aan. Het zou voor haar ook weer een reden zijn om te gaan drinken.
Ik wil haar met al die dingen niet belasten. Eén keer kwam ze opdagen bij een
zitting. Toen wilde ik niks zeggen. De rechter heeft mijn moeder toen gevraagd om
naar buiten te gaan. Dat deed ze. Toen heb ik wel gepraat”.

393

In een deel van de geobserveerde zittingen is er zichtbare steun van de ouder(s) voor hun

kind. Voorbeelden hiervan zijn dat het kind oogcontact zoekt met zijn ouder(s), die daarop
bemoedigend knikken, glimlachen of knipogen. Soms gebeurt het dat een ouder ‘bijspringt’ als de
verdachte klaarblijkelijk niet begrijpt wat er wordt gevraagd of gezegd, met een paar woorden of
korte zinnen richting de jongere. Dit type steun ten behoeve van het begrip en de participatie van
de verdachte wordt bemoeilijkt omdat de ouders regelmatig geen oogcontact kunnen maken met
hun kind door de positie van de aanwezigen in de zaal. De verdachte moet het contact met de
rechter opvallend verbreken om zijn ouders aan te kunnen kijken.

394

Volgens Hepping en Weijers (2011) is een voorwaarde voor de bijdrage van ouders aan het

begrip van de zitting door de jongere dat de ouders zelf begrip hebben van de procedure en wat er
voor hun kind op het spel staat. Volgens professionals is dit maar beperkt het geval. Ouders weten
vaak niet hoe een strafzitting is opgebouwd, welke rol de aanwezigen (officier, rechter en griffier)
hebben en welke informatie zij zouden kunnen geven die voor de rechter relevant is. Dit beeld
wordt bevestigd in de interviews met ouders. Dit sluit aan bij het onderzoek van Rap en Weijers
(2011) die constateren dat er veel verbeterpotentieel is voor de Rechtspraak om op een
begrijpelijke manier te communiceren.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 120 van 161

395

Daarentegen kan het ‘samen meemaken’ van de zitting er wel aan bijdragen dat de gang van

zaken in de rechtszaal op een later tijdstip thuis wordt besproken tussen ouder(s) en kind.
Professionals menen dat kinderen dit wel degelijk als steun kunnen ervaren, helemaal als beide
ouders zich hierin mengen. Zij maken daarbij echter meteen de kanttekening dat ze er geen zicht
op hebben of dit werkelijk gebeurt.
6.5.3

396

Ouders als steun voor hun kind in de praktijk - steun bij het aanvaarden van de sanctie

Uit de observaties ter zitting en na de zitting (op de gang) was af te leiden dat de reactie van de

ouders op de uitspraak meestal instemmend is. Het lijkt erop dat de uitspraak hen meestal meevalt.
We merken tegelijkertijd op dat de ouders niet altijd lijken te begrijpen wat de straf inhoudt. Op de
gang hoorden wij hen de advocaat of de Jeugdreclassering medewerker om uitleg over de sanctie
vragen. Het feit dat de rechter weinig aandacht besteedt aan de motivering van de straf52 helpt niet
mee voor het begrip.

397

Een voorwaarde voor het aanvaarden van de straf is volgens Hepping en Weijers dat de

ouders zich met respect behandeld voelen door de rechter. In de interviews met de ouders hebben
we niet specifiek gevraagd of zij zich met respect behandeld voelen. Wel hebben we gevraagd of zij
voldoende gelegenheid hadden om hun verhaal te vertellen en of zij het idee hadden dat de rechter
naar hen luisterde. De geïnterviewde ouders zijn over het algemeen tevreden over de zitting. Zij
vinden meestal dat ze genoeg gelegenheid hebben gehad om iets te zeggen. Dit komt overeen met
bevindingen uit eerder onderzoek53. Opvallend is dat ouders dit ook vinden als de rechter ze alleen
een algemene, gesloten vraag heeft gesteld, en een enkele keer zelfs als de geïnterviewde ouder
werd afgekapt door de rechter. Veel van de geïnterviewde ouders voegen wel toe dat er ook niet
meer zoveel viel in te brengen, ‘want alles was al gezegd’ (door de rechter, raadsmedewerker of de
jeugdreclasseringmedewerker bij het bespreken van het rapport). Dat heeft te maken met het feit
dat ouders doorgaans als laatste aan het woord komen. In drie gesprekken hebben we
doorgevraagd wat ouders ervan vonden dat alles al door een ander was gezegd. Twee moeders
vonden het wel prettig dat er vóór ze werd gesproken. Zij vonden dat het klopte wat er werd
gezegd. Bovendien zeiden deze moeders het moeilijk te vinden om te spreken op de zitting, mede
door hun emoties. Een vader vond het ‘oké’, omdat de rechter vooraf had uitgelegd in welke
volgorde iedereen aan het woord zou komen: ‘Toen konden we er rekening mee houden dat we
pas als laatste waren’.

398

Enkele ouders vinden dat zij onvoldoende tijd kregen om iets te vertellen. Deze onvrede hing

niet samen met onvrede over de straf. In de betreffende gevallen besteedde de rechter inderdaad
zeer weinig aandacht aan de ouders. Eén van deze ouders werd afgekapt door de rechter. Eén
ouder mocht haar verhaal niet doen in het Engels, terwijl ze daar wel op had gerekend, omdat dat
bij de rechter van de vorige zitting wel mocht.

52

Zie ook Rap & Weijers, 2011.

53

Volkers, 2010; Mik, 2010.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 121 van 161

399

Concluderend is het onduidelijk of ouders voldoende van de zitting en de straf begrijpen om

hun kind ook echt te kunnen helpen bij het uitleggen en aanvaarden ervan. Onvrede over de
bejegening van de rechter komt onder de door ons gesproken ouders weinig voor en zal daarom
zelden een reden zijn voor ouders om de straf niet te aanvaarden en daardoor hun kind niet te
steunen bij de aanvaarding en uitvoering ervan.
6.5.4

400

Ouders als steun voor hun kind in de praktijk - steun bij het uitvoeren van de sanctie

De aanwezigheid van ouders draagt volgens twee medewerkers van de Jeugdreclassering bij

aan de uitvoering van de sanctie, omdat alle partijen samen zijn in de rechtszaal. Een korte
bespreking direct na het vonnis, in de gang of hal van de rechtszaal, vormt een gezamenlijk
vertrekpunt voor de uitvoering van de voorwaarden of de werkstraf. Dit biedt de mogelijkheid voor
de jeugdreclasseringmedewerker om de ouders aan te moedigen hun kind te ondersteunen. Ons is
onbekend in welke mate dit gebeurt.

401

Uit de observaties blijkt dat het maar zelden voorkomt dat de rechter de ouders aanmoedigt om

hun kind te steunen bij de uitvoering van de sanctie. Een enkele rechter moedigt de ouders indirect
aan via de verdachte, door hem te zeggen: “Ik ga er vanuit dat je je best gaat doen om je aan de
voorwaarden te houden, en je ouders gaan je daarbij helpen”.

402

Daarnaast komt het, zoals vermeld in 6.3, wel degelijk voor dat de rechter de ouders betrekt bij

het onderzoeken of ingrijpende voorwaarden voldoende ondersteund zullen worden door de ouders
in de uitvoering. Professionals geven in interviews aan dat het voor de werking van deze
maatregelen of voorwaarden noodzakelijk is dat beide ouders zich in de rechtszaal - ook tegenover
hun eigen kind - bereid verklaren mee te werken aan de uitvoering.

403

Concluderend draagt de aanwezigheid van de ouder(s) in potentie bij aan een effectieve

uitvoering van de straf, indien de ouders na de zitting door de Jeugdreclassering medewerker
worden bewogen hun kind te helpen bij de uitvoering. Daarnaast is er een beperkt aantal zaken
waarin de rechter de medewerking van de ouders aan de op te leggen interventie onderzoekt en
aanmoedigt. Ook in die zaken is het plausibel dat dit de kans verhoogt dat ouders hun kind pogen
te ondersteunen in de uitvoering.
6.5.5

404

Betere steun van ouders door de verschijningsplicht?

Ook hier focussen we op de toegevoegde waarde van de tweede ouder voor de steun aan de

jongere, omdat blijkt dat de verschijningsplicht vooral leidt tot meer aanwezigheid van twee ouders.

405

Op basis van dit onderzoek zien we bij een klein deel van de zaken toegevoegde waarde van

de tweede ouder voor de steun aan de jongere om te participeren ter zitting, doordat zij zich met de
tweede ouder beter op hun gemak voelen. Een aanzienlijk deel van de jongeren die wij spraken,
waar één van beide ouders was verschenen, zeiden dat ze de andere ouder niet misten. Ook een
groot deel van de geïnterviewde jongeren waarvan beide ouders waren verschenen, zeiden het niet
erg te vinden als één van beide ouders afwezig zou zijn geweest. Daarbij is er meestal voorkeur

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 122 van 161

voor aanwezigheid van één van de ouders. Maar ook hier is variatie. Een aantal jongere kinderen
vindt het wel degelijk heel fijn dat beide ouders er zijn.

406

Uit de interviews met de jongeren blijkt dat zij veelal weten dat hun ouders verplicht zijn om te

komen. Een aantal keer noemen ouders in het interview dat dat voor hen een reden is om mee te
gaan. Ten eerste omdat van de jongere ook verwacht wordt dat deze zich aan zijn verplichtingen
houdt (ouders willen het goede voorbeeld geven). Ten tweede omdat enkele ouders denken dat
niet gaan meer dan voorheen als een gebrek aan steun door de jongere kan worden ervaren. Zoals
een vader het verwoordt: “Als je niet gaat, denkt je zoon ‘die ouwe heeft schijt aan mij, hij moet en
hij gaat niet’’. Dit duidt erop dat de aanwezigheid van ouders - door de verschijningplicht - als een
vanzelfsprekendheid kan worden beschouwd door hun eigen kind, en niet zozeer als teken van
steun.

407

Daar tegenover staat dat de aanwezigheid van de tweede ouder bij een beperkte groep ook

leidt tot minder participatie van de jongere. Deze jongeren participeren minder in plaats van meer
met de tweede ouder erbij, omdat zij informatie achter willen houden of zich schamen. Een andere
categorie jongeren zal minder aandachtig participeren, omdat de aanwezigheid van de ouder
waarmee een sterk verstoorde relatie bestaat, afleidt van de zaak. Ook hier is relevant dat de
verschijningsplicht zich richt op de gezaghebbers, terwijl dat niet per se degenen zijn die de jongere
steunen.

408

Op basis van dit onderzoek zien we niet direct toegevoegde waarde van de tweede ouder voor

de hulp aan de jongere om de sanctie te aanvaarden. Een suggestie is dat twee ouders meer
begrijpen dan één, en dat zij vanuit dat gezamenlijke grotere begrip hun kind beter uitleg kunnen
geven over de sanctie en waarom deze is opgelegd. Een andere gedachte is dat het nuttig is als
gescheiden ouders, die wel beiden een rol hebben in de opvoeding, de mogelijkheid krijgen de
sanctie te begrijpen.

409

De toegevoegde waarde voor de tweede ouder ter zitting bij het steunen van de jongere bij het

uitvoeren van de sanctie, achten we groter, gegeven de bespreking direct na de zitting over de
uitvoering van de straf. Ook hier zien we voornamelijk toegevoegde waarde als ouders gescheiden
zijn, maar wel beiden een rol hebben in de opvoeding.

410

De bijdrage van de verschijningsplicht aan de steun voor het kind werd in de ex ante evaluatie

vooral gezien als het vergroten van het begrip van de ouders en daarmee hun mogelijkheden het
kind te stimuleren de sanctie goed uit te voeren. Dit komt overeen met voorliggende bevindingen.
Het averechtse effect van aanwezigheid van ouders waarmee een verstoorde relatie bestaat, werd
in de ex ante evaluatie voorzien, maar niet gerelateerd aan het mechanisme van ‘steun’.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 123 van 161

6.6 Conclusie: verschijningsplicht heeft in een beperkt aantal gevallen effect op de
informatie voor de rechter, de opvoeding en de steun aan het kind
411

De aanwezigheid van ouders zou - volgens de beleidstheorie - een positieve invloed hebben

die doorwerkt in een verminderde kans op recidive en wel door drie oorzaken of ‘mechanismen’:
1.

Door hun aanwezigheid worden ouders in de gelegenheid gesteld hun ouderlijke
verantwoordelijkheid te nemen en opvoedkundige maatregelen te nemen;

2.

Door hun aanwezigheid steunen ouders kun kind. Jongeren hechten zich hierdoor meer aan

3.

Door hun aanwezigheid kunnen ouders een bron van informatie vormen voor de rechter, die

hun ouders en willen hen niet opnieuw teleurstellen met normoverschrijdend gedrag;
beter in staat is de situatie van de jongere te doorgronden. Daardoor kan de sanctie beter
worden afgestemd op de situatie van de jongere en zal daarmee effectiever zijn in het
verkleinen van de recidivekans.

412

In hoeverre de veronderstelde toegevoegde waarde van aanwezigheid ter zitting wordt

gerealiseerd, is mede afhankelijk van de manier waarop ouders hun rol ter zitting invullen.
Voorwaarde daarvoor is dat de rechter hen in de gelegenheid stelt actief te participeren. We
concluderen dat de rechter ouders doorgaans beperkt bij de zitting betrekt, waardoor hun
aanwezigheid mogelijk niet optimaal wordt benut. Maar ook in de manier waarop ouders hun rol ter
zitting invullen, is voor verbetering vatbaar. Mogelijk kan voorlichting aan ouders en training van
professionals in het betrekken van ouders hieraan een positieve bijdrage leveren.

413

In hoofdstuk 5 is geconcludeerd dat de verschijningsplicht leidt tot een beperkte toename van

het aantal ouders ter zitting en dat de toename vooral zit in de aanwezigheid van de tweede ouder.
De toegevoegde waarde van de tweede ouder ter zitting lijkt vooral aanwezig bij de volgende typen
zaken:
1.

Zaken met gezaghebbende ouders die gescheiden zijn, maar wel beiden een rol hebben in de
opvoeding. De aanwezigheid van beide ouders kan extra informatie bieden aan de rechter dan
wanneer slechts één van beiden aanwezig was geweest, wat kan bijdragen aan een meer
passende sanctie;

2.

Zaken waar ingrijpende voorwaarden worden opgelegd, waarvoor de medewerking en steun
van beide ouders nodig is. De aanwezigheid van beide ouders zorgt dan voor meer zekerheid
voor de rechter dat de ouders de jongere ook zullen steunen bij het uitvoeren van de sanctie en
dat de sanctie past bij de gezinssituatie;

3.

Zaken waar blijkt dat de ouders een verschillende visie op de opvoeding hebben, en dit tot
problemen leidt in het gedrag van het kind. Dit biedt de rechter de mogelijkheid om de ouders
hierop aan te spreken.

414

Deze toegevoegde waarde kan teniet gedaan worden als de relatie binnen het gezin zodanig is

verstoord, dat de aanwezigheid van de ouder(s) te zeer afleidt van de zaak waar het om draait. Ook
als het kind zich erg schaamt voor zijn ouders of uit angst voor straf weinig wil verklaren in het
bijzijn van zijn ouders, kan aanwezigheid juist een contraproductieve werking hebben op de
participatie van het kind.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 124 van 161

415

Het is de vraag of het zinvol is dat ouders die wel gezag hebben, maar geen contact meer

hebben met het kind of geen enkele opvoedende rol spelen, moeten worden verplicht om aanwezig
te zijn bij de zitting. In bepaalde gevallen zal afwezigheid voor de jongere een bevestiging zijn van
het ontbreken van steun. In die gevallen is het wellicht goed dat deze ouder wel komt. In andere
gevallen echter zullen deze situaties samenvallen met verstoorde relaties tussen ouders of tussen
de ouder en het kind, die ook contraproductief kunnen werken.

416

De verschijningsplicht verplicht de gezaghebbers om aanwezig te zijn bij de strafzitting. Deze

definitie gaat voorbij aan het feit dat een andere volwassene dan de gezaghebber(s) de direct
verzorgende of opvoedende rol heeft. Deze personen worden niet opgeroepen, terwijl zij wel de
meest belangrijke rol spelen, zowel als informatiebron, als bron van steun en als opvoeder. Voor
welk deel van de jongeren die in aanraking komen met justitie dit geldt, is niet bekend, maar
volgens een geïnterviewde medewerker van de Jeugdreclassering komt dit regelmatig voor.

417

Voor de ouders die zonder verschijningsplicht ook waren verschenen, maakt de

verschijningsplicht geen verschil. We kunnen namelijk concluderen dat de verschijningsplicht niet
tot substantiële wijzigingen heeft geleid in de wijze waarop rechters en officieren de ouders ter
zitting betrekken ten opzichte van de situatie vóór de invoering van de verschijningsplicht.

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 125 van 161

6. Gevolgen van aanwezigheid ouders voor de sanctie, de steun aan het kind en de opvoeding

Pagina 126 van 161

7. Onbedoelde gevolgen van de verschijningsplicht
418

In de ex ante evaluatie is beschreven dat de respondenten bij het OM, de Raad voor de

Kinderbescherming en de Jeugdreclassering een aantal ongewenste neveneffecten van de
invoering van de verschijningsplicht verwachtten. In deze paragraaf wordt per voorzien ongewenst
neveneffect beschreven in hoeverre de verwachting realiteit is geworden.

419

De beschrijving in dit hoofdstuk is gebaseerd op interviews met jongeren, ouders, advocaten,

professionals en de observaties van jeugdzaken ter zitting.

7.1 Vertragende effect verschijningsplicht op de procesgang
420

In de ex ante evaluatie is beschreven dat ketenpartners ten eerste een vertragend effect van

de verschijningsplicht op de procesgang verwachtten. In het geval de zaak moet worden
aangehouden omdat (één van) beide ouders afwezig zijn, zou dit minimaal 2 tot 4 maanden
vertraging opleveren. Deze vertraging wordt bezwaarlijk geacht om meerdere redenen. Ten eerste
is het vanuit pedagogisch oogpunt onwenselijk voor de jongere als de berechting langer op zich
laat wachten. De uitwerking die deze wet kan hebben, staat haaks op de Kalsbeeknormen54 en
daarmee op het huidige jeugdbeleid. Ten tweede laat het inzetten van eventuele vervolghulp langer
op zich wachten, wat een negatief effect kan hebben op recidive. Ten derde zorgt het uitstellen van
de zitting voor extra tijdsinvestering van de ketenpartners, advocaten en het eventuele slachtoffer.

421

In hoofdstuk 3 hebben we vastgesteld dat het aantal aanhoudingen aanzienlijk lager ligt dan

waar voorafgaand rekening mee werd gehouden, uitgaande van de bedoeling van de wetgever
(ongeveer 265 in 2011 ten opzichte van ruim 3.000 verwacht). Ook is in hoofdstuk 2 en 3
beschreven dat rechters in de zaken die niet worden aangehouden bij afwezigheid van de ouder(s),
veelal een groter belang toekennen aan een snelle afdoening in het belang van het kind, dan aan
de aanwezigheid van de (beide) ouder(s). De rechtspraak speelt aldus een belangrijke rol in het
voorkómen van een grootschalig vertragend effect dat niet in het belang van het kind is.

422

Tot hoeveel vertraging de aanhouding van een zaak leidt, is op basis van dit onderzoek niet te

beantwoorden, omdat er geen cijfers beschikbaar zijn in de bedrijfsprocessensystemen over de
doorlooptijd tussen achtereenvolgende zittingen in een jeugdzaak.

423

In drie van de geobserveerde jeugdzaken ter zitting werd de zaak aangehouden vanwege de

afwezigheid van de ouder(s). In die zaken hebben we de betrokkenen gevraagd naar hoe zij de
aanhouding en de daarmee gepaard gaande vertraging hebben ervaren. In twee van deze zaken
spraken we de jongere. Beiden waren teleurgesteld dat ze niet meteen de uitspraak te horen
kregen. Een jongen gaf aan dat de uitspraak voor hem heel spannend zou zijn (er was PIJ
geadviseerd), en dat het vervelend is dat hij nu nog langer in spanning zit. Beide jongeren vonden

54

Kalsbeeknormen bestaan sinds 2001 en geven het percentage jeugdzaken aan dat binnen een gestelde termijn door een

ketenpartner geheel afgehandeld dient te zijn. De gedachte achter de Kalsbeeknormen is dat maatregelen meer effect sorteren
naarmate zij sneller en consequenter worden uitgevoerd (Bron: Tweede Kamer, vergaderjaar 2000-2001, 27400 VI, nr. 60).

7. Onbedoelde gevolgen van de verschijningsplicht

Pagina 127 van 161

het onnodig dat de zaak werd aangehouden. Zij achtten de toegevoegde waarde van de afwezige
ouder nihil respectievelijk beperkt. In de derde zaak spraken we de stiefvader, de gezinsvoogd en
de raadsmedewerker. In deze zaak, die ging over de tenuitvoerlegging van een voorwaardelijke
gevangenisstraf, was een uitspraak belangrijk, omdat de tenuitvoerlegging een titel bood om de
jongere - waarvan niemand wist waar hij zich op dat moment bevond - aan te houden en de
(gedwongen) hulpverlening weer op te starten. De stiefvader gaf aan verbolgen te zijn over het feit
dat de zitting was aangehouden vanwege de afwezigheid van de gezaghebbende moeder. Hij had
gehoopt dat er een uitzondering gemaakt had kunnen worden op de wet. De enkele medewerkers
van de Jeugdreclassering en de Raad voor de Kinderbescherming en een advocaat die we over dit
onderwerp spraken, herkennen dat een aanhouding in het algemeen door zowel ouders als
verdachten, als vervelend wordt ervaren.

7.2 Complicaties tijdens zitting bij gezinnen met verstoorde relaties
424

Vooral de respondenten van de Raad voor de Kinderbescherming verwachtten in de ex ante

evaluatie voor zowel de rechtszitting als het kind nadelige effecten in het geval ouders met een
onderling slechte verstandhouding samenkomen in de rechtszaal. Hetzelfde zou zich volgens hen
voordoen in gezinnen waar één of beide ouders nauwelijks meer contact hebben met hun kind of
als er sprake is (geweest) van mishandeling in het gezin (tussen ouders onderling of naar het kind
toe). Dergelijke verstoorde relaties kunnen complicaties opleveren tijdens de zitting, die niet in het
belang van het kind zijn (zoals het uiten van heftige emoties).

425

In hoofdstuk 6 concludeerden we al dat de mogelijke toegevoegde waarde van de

aanwezigheid van ouder(s) teniet kan worden gedaan als de relaties binnen het gezin zodanig zijn
verstoord, dat de aanwezigheid van de ouder(s) te zeer afleidt van de zaak waar het om draait. Ook
als het kind zich schaamt voor zijn ouders of uit angst voor straf weinig wil verklaren in de
aanwezigheid van zijn ouders, kan aanwezigheid juist een contraproductieve werking hebben. We
gaan hier nader in op deze verstoorde relaties. Daarbij maken we onderscheid tussen de gevolgen
van verstoorde relaties tussen aanwezige ouders en verstoorde relaties tussen de aanwezige
ouder(s) en het kind.
7.2.1

426

Verstoorde relaties tussen ouders

Indien twee ouders aanwezig zijn die onderling een verstoorde relatie hebben, levert hun

aanwezigheid een beladen situatie en spanning voor de verdachte op, die hem of haar afleidt van
de zaak. In een enkele extreme situatie moet de parketpolitie ingrijpen (in de wachtruimte of de
rechtszaal) om de rust tussen de ouders te bewaren. Minder vaak noemen ketenpartners dat de
rechter in dergelijke situaties veel aandacht moet besteden aan de relatie tussen de ouders,
waardoor de zaak uitloopt of minder aandacht overblijft voor het kind en de feiten. Zie onderstaand
kader voor enkele voorbeelden.

7. Onbedoelde gevolgen van de verschijningsplicht

Pagina 128 van 161

Voorbeelden problematische relatie tussen ouders en effect op de zitting
Medewerker van de Jeugdreclassering: “Moeder zat in de wachtruimte haar ex zwart te
maken, waar de jongere bij was. Dit gaf een zeer ongemakkelijke situatie die doorwerkte
in de rechtszaal”.
Jeugdofficier: “Beide ouders waren aanwezig, maar hadden een vertroebelde relatie. De
advocaat verzocht om de zaak verder te behandelen zonder aanwezigheid van de
vader. Vader reageerde geïrriteerd, uiteindelijk riep hij dat hij niets meer met zijn dochter
te maken wilde hebben. Voor mij was het toen duidelijk dat zijn aanwezigheid geen
toegevoegde waarde zou hebben”. (De zaak is voortgezet zonder vader).
Jeugdofficier: “Soms is sprake van huiselijk geweld tussen de ouders van het kind.
Ouders worden conform de wet wel opgeroepen en de parketpolitie moet hier soms
letterlijk tussen gaan zitten om de orde te bewaren. Ik dacht dat dit een ‘grote steden’
probleem was, maar in het landelijk platform van jeugdofficieren hoor ik dit breder terug.
Soms staat in het raadsrapport zelfs dat een jongere getraumatiseerd is door het
huiselijk geweld of dat vader een contactverbod heeft ten aanzien van moeder. Het OM
hier zou dan liever niet oproepen”.

427

Indien de ouders met een problematische relatie niet samenwonen, maar wel beiden een

verzorgende en/of opvoedende rol hebben, heeft de aanwezigheid van de tweede ouder ook
voordelen. Zoals is beschreven in hoofdstuk 6, is de aanwezigheid van de tweede ouder een bron
van informatie voor de rechter en biedt de rechter de mogelijkheid de ouders aan te moedigen
samen de verantwoordelijkheid voor de opvoeding van en/of steun aan het kind op zich te nemen,
indien blijkt dat zij dat onvoldoende doen. Het zal afhankelijk zijn van de ernst van het conflict en tot
welke spanning dit leidt of de voordelen of de nadelen zwaarder wegen. Maar indien één van beide
aanwezige ouders geen verzorgende en/of opvoedende rol heeft (maar wel gezag) én er sprake is
van een verstoorde relatie, is de vraag wat de toegevoegde waarde is van de aanwezigheid van
deze tweede ouder.
7.2.2

428

Verstoorde relaties tussen ouder(s) en kind

Gerelateerd aan mogelijke nadelige effecten door verstoorde relaties tussen ouders, is conflict

ter zitting door verstoorde relaties tussen de ouder(s) en de verdachte. De geïnterviewde
ketenpartners hebben meerdere voorbeelden gegeven van dergelijke situaties. Ook in drie van de
geobserveerde zaken was de relatie tussen de aanwezige ouder en kind duidelijk verstoord. Het
ging om een vader of moeder die wel gezag heeft, maar geen - of problematisch - contact heeft met
de verdachte. Ook dergelijke situaties kunnen voor de verdachte spanning opleveren, wat zijn of
haar participatie in, en begrip van de zitting geen goed doet. Bijzondere zaken in deze categorie
zijn zaken waar een ouder aangifte heeft gedaan tegen het eigen kind (bijvoorbeeld van bedreiging
of mishandeling). Meerdere rechters en officieren stellen dat het regelmatig voorkomt dat ouders

7. Onbedoelde gevolgen van de verschijningsplicht

Pagina 129 van 161

‘als laatste redmiddel’ of ‘uit wanhoop’ aangifte doen tegen hun eigen kind. Zij achten het in deze
situatie wel van belang dat ouder en kind beiden aanwezig zijn. Zie onderstaand kader voor enkele
voorbeelden.

Voorbeelden waar ouders verschijnen die geen contact meer hebben met kind
Officier: “Ik maakte mee dat een vader heel boos was dat hij moest komen, hij had zijn
zoon al 5 jaar niet gezien. Hij was in de rechtszaal emotioneel en vroeg zich
verontwaardigd af ‘Wat doe ik hier?!”. De feiten deden er niet zoveel meer toe. Maar de
aanwezigheid van de tweede, niet verzorgende ouder bij gebroken gezinnen kan ook
positief uitpakken. Zo verscheen ook een vader die al lang geen contact had gehad met
zijn zoon, maar dat wel heel graag wilde, waar het werd afgehouden door moeder. Dat
was aanleiding om de Raad goed onderzoek te laten doen naar de situatie’.
Observatie: een jongen had zijn moeder al een paar jaar (sinds de scheiding) niet
gezien. Moeder had nog wel gezag en kwam opdagen bij de zitting. Ze was ook
geïnformeerd door de politie over het delict. Opvallend is dat moeder haar zoon op de
zitting wel verdedigde. In een gesprek met de jongen na de zitting zei hij dat hij het
vreselijk spannend vond zijn moeder weer te zien, maar dat hij het mee vond vallen.
Voorbeelden waar ouders verschijnen met problematische relatie met kind
Observatie: Een moeder heeft aangifte gedaan tegen haar zoon, van bedreiging. Zowel
moeder, de gescheiden vader als zoon zijn aanwezig. Tijdens de behandeling van de
zaak is de spanning te snijden. Tussen moeder en zoon vinden heftige
woordenwisselingen plaats. De rechter zit zeer adequaat voor en voorkomt escalatie.
Zowel rechter als officier besteden veel tijd aan het gesprek met de jongen waarin zij
hem trachten te doordringen van het belang van de relatie met zijn ouders en respect
voor hen.

7.2.3

429

Conflict ter zitting voorkomen?

De geïnterviewde ketenpartners verschillen van mening of een conflict tussen ouders onderling

of tussen ouders en de verdachte ter zitting moet worden voorkómen. Twee rechters en een officier
benadrukken dat de rechterlijke macht om moet kunnen gaan met een bepaalde mate van conflict
en dat dit geen reden is vooraf ouders niet op te roepen. Zij wijzen daarbij op de mogelijkheid dat
de ouders in extreme situaties apart gehoord kunnen worden in de rechtszaal. Zij erkennen wel dat
dit nadelig kan zijn voor de verdachte en dat het ondermijnend kan zijn voor het gezag van de
ouders. Anderen zouden liever anticiperen op mogelijke problematische situaties die niet in het
belang zijn van de zaak of het kind. Officieren in drie regio’s geven aan dat ouders soms niet
worden opgeroepen of op een later moment worden ‘afbesteld’, indien duidelijk blijkt dat de
aanwezigheid van een ouder niet in het belang is van het kind of de zaak. Dit kan blijken uit het
raadsonderzoek of uit het verzoek van de verdachte zelf, al dan niet via de advocaat. Zoals eerder
is genoemd, is inmiddels door de landelijke werkgroep verschijningsplicht voorgesteld om een

7. Onbedoelde gevolgen van de verschijningsplicht

Pagina 130 van 161

standaardformulier te gebruiken om informatie van de Raad voor de Kinderbescherming aan het
OM door te geven die van belang kan zijn bij het oproepen van de ouders. Op dit formulier zou ook
plek zijn voor informatie contra-indicaties voor de aanwezigheid van ouders.

7.3 Averechtse werking op medewerking ouders van gedwongen medebrenging
430

In de ex ante evaluatie werd vooral door de respondenten van het OM verwacht dat toepassing

van het zware dwangmiddel ‘medebrenging’, inclusief het vasthouden van ouders in afwachting van
de zitting, een averechtse werking zou hebben op een positieve medewerking van ouders.

431

Zoals beredeneerd in hoofdstuk 3 schatten we op basis van dit onderzoek dat er in 2011 100

keer een bevel tot medebrenging is uitgevaardigd, waarvan onbekend is hoeveel er daadwerkelijk
zijn uitgevoerd. Dat er zo weinig ouders worden medegebracht, wordt verklaard doordat weinig
zaken worden aangehouden bij afwezigheid van ouders, en dat bij aanhouding niet altijd tot
medebrenging wordt overgegaan. Zoals toegelicht in hoofdstuk 2 is de algemene teneur dat
bevelen tot medebrenging zoveel mogelijk worden voorkomen en alleen als noodmiddel worden
ingezet. De rechtspraak blijkt dus te anticiperen op de potentiële averechtse effecten van de
medebrenging door weinig ouders mee te laten brengen.

432

In de geobserveerde zaken hebben we niet meegemaakt dat aanwezige ouders waren

medegebracht. Enkele van de geïnterviewde professionals hebben wel meegemaakt dat ouders
waren medegebracht. Een medewerker van de Jeugdreclassering en een officier herkennen in de
praktijk het averechtse effect op de houding van de ouders. Volgens hen zorgt de medebrenging
voor een tegendraadse houding van de ouders en een beladen situatie in de rechtszaal, waarbij de
zaak dan meer draait om de ouders dan om de verdachte. De medebrenging maakt dat de rechter
een gemeenschappelijke vijand wordt. Dit staat volgens de officier haaks op wat de wet wil
bereiken. Een kleinere groep ouders zou volgens de geïnterviewde professionals echter wel onder
de indruk zijn van de medebrenging en eindelijk de ernst van de zaak inzien.

7.4 Praktische knelpunten
433

In de ex ante evaluatie werden daarnaast praktische knelpunten voorzien, zoals de zorg voor

achterblijvende kinderen bij medebrenging, de administratieve lasten rondom het betekenen van de
oproep van ouders en de controle van het GBA en het gezagsregister. De mate waarin deze
praktische knelpunten voorkomen is reeds behandeld in hoofdstuk 2 en 4.

7.5 Conclusie ongewenste neveneffecten
434

In de ex ante evaluatie werden drie ongewenste neveneffecten voorzien.

435

Ten eerste werd een vertragend effect verwacht door aanhouding van de zaak bij afwezigheid

van de ouder(s). Het precieze vertragende effect in het beperkte aantal aanhoudingen van zaken
door de afwezigheid van ouders (ongeveer 265), is niet vast te stellen en wordt geschat op zo’n 3
maanden. Duidelijk is dat de rechtspraak anticipeert op de ongewenste effecten van de aanhouding

7. Onbedoelde gevolgen van de verschijningsplicht

Pagina 131 van 161

door slechts in een klein gedeelte van de zaken aan te houden. Dit geldt alleen voor zaken waarbij
slechts één ouder afwezig is. Zaken waarbij beide ouders afwezig zijn, worden eigenlijk altijd
aangehouden.

436

Ten tweede werd verwacht dat slechte verstandhoudingen binnen het gezin tot complicaties in

de rechtszaal zouden leiden, indien beide ouders zouden verschijnen. Het blijkt zo nu en dan voor
te komen dat conflict ontstaat in de rechtbank doordat ouders verschijnen die zonder de
verschijningsplicht wellicht niet waren verschenen. Dit komt zowel door verstoorde relaties tussen
ouders als door verstoorde relaties tussen de ouder(s) en het kind. Het verschilt echter in hoeverre
dit conflict schadelijk is voor (de participatie en het begrip van) het kind en in hoeverre dit conflict de
behandeling van de zaak ter zitting in de weg staat. De professionals verschillen dan ook van
mening of dergelijke conflicten moeten worden voorkomen door ouders niet op te roepen of ‘af te
bestellen’.

437

Ten derde werd verwacht dat de medebrenging van ouders een averechts effect zou hebben

op hun bijdrage aan de zitting. Uit dit onderzoek blijkt dat de rechter - net zoals geldt voor
aanhoudingen - anticipeert op de averechtse effecten van medebrenging van ouders, door niet in
alle gevallen waar wordt aangehouden een bevel tot medebrenging uit te vaardigen. Een beperkt
aantal ervaringen van geïnterviewde professionals met medebrenging van ouders duidt inderdaad
op een averechts effect.

438

Uit dit onderzoek blijken geen andere noemenswaardige ongewenste effecten van de

verschijningsplicht.

7. Onbedoelde gevolgen van de verschijningsplicht

Pagina 132 van 161

8. Voorlichten of verplichten?
439

In dit hoofdstuk staat de pilot ‘Versterken betrokkenheid ouders’ centraal die in het

arrondissement Utrecht is uitgevoerd vanaf eind 2009 tot de zomer van 2011. Het betreft een
Utrechts project dat - net als de verschijningsplicht - tot doel heeft de aanwezigheid van ouders op
zitting te vergroten. Bovendien heeft het project expliciet tot doel om de betrokkenheid van ouders
te versterken bij het strafproces tegen hun minderjarige kind. In dit hoofdstuk wordt besproken op
welke wijze de pilot dat tracht te bereiken en in hoeverre dat werkelijk is gelukt. Tot slot wordt
vastgesteld wat er - met het oog op de verschijningsplicht - geleerd kan worden van deze pilot. Als
basis voor dit hoofdstuk is de rapportage ‘Effectieve ouderparticipatie in het jeugdstrafproces. De
Utrechtse pilot Versterken Betrokkenheid Ouders’ (Hepping & Weijers 2011) gebruikt, waarin
verslag wordt gedaan van het onderzoek naar de pilot.

8.1 Werkwijze pilot ‘Versterken betrokkenheid ouders’
440

De aanleiding voor de pilot ‘Versterken Betrokkenheid Ouders’ is de constatering dat ouders

niet altijd aanwezig zijn bij de strafzitting tegen hun minderjarige kind en dat als ze aanwezig zijn,
ze niet altijd actief worden betrokken bij de bespreking. De pilot beoogt de aanwezigheid en
betrokkenheid van ouders aanmerkelijk te vergroten wanneer hun kinderen voor een
buitengerechtelijke afdoening bij de officier van justitie (Onderhoud ten Parkette, hierna afgekort als
OTP), of voor de kinderrechter (jeugdstrafzitting) moeten verschijnen. Daartoe wordt ten eerste een
voorlichting aan ouders gegeven over de zitting en het belang van hun aanwezigheid hierbij, en
wordt ten tweede een training gegeven in het communiceren met ouders op de zitting aan
parketsecretarissen, officieren van justitie en kinderrechters. De veronderstelling is dat voorlichting
aan ouders kan bijdragen aan een meer realistische verwachting van de zitting en aan een grotere
bereidheid om naar de zitting te komen. De training van kinderrechters, jeugdofficieren en
parketsecretarissen zou hen beter in staat stellen ouders tijdens de zitting actief te laten
participeren. Behalve dat ouders ter zitting belangrijke informatie kunnen leveren over (de
thuissituatie van) hun kind, kunnen zij een bijdrage leveren aan een effectieve strafzitting door te
fungeren als steun voor de jongere55. De rechter en de officier doen er daarom ‘goed aan in
principe altijd op zoek te gaan naar de potentie van ouders om als bron van steun op te treden’
(Hepping en Weijers 2011: 24).

441

Het initiatief voor de pilot lag bij het OM Utrecht, het project ‘Onze Toekomst’ van de Gemeente

Utrecht’ en prof. dr. Ido Weijers, verbonden aan de Universiteit Utrecht’. De pilot is uitgevoerd door
een groot aantal partijen (het Veiligheidshuis Utrecht, de Rechtbank Utrecht, het OM Utrecht, het
project Onze Toekomst van de Gemeente Utrecht, Wijkwelzijnsorganisatie Doenja Dienstverlening
Utrecht, Cumulus Welzijn Utrecht, Bureau Jeugdzorg Utrecht en de William Schrikker Groep). De
pilot is gefinancierd door het ministerie van Veiligheid en Justitie. Vanuit het Veiligheidshuis is door

55

Zoals al in paragraaf 6.5.1 is beschreven, stellen Hepping en Weijers (2011) dat ouders hun kind op drie manieren kunnen

steunen: “Ten eerste om hun kind te helpen zo goed mogelijk te participeren in de zitting, ten tweede om hun kind te helpen bij
het aanvaarden van een mogelijke sanctie, en ten slotte om hun kind te helpen bij de uitvoering van de sanctie en de nazorg”
(idem: 24).

8. Voorlichten of verplichten?

Pagina

133 van 161

mr. Kristien Hepping, tevens verbonden aan de Universiteit Utrecht, uitgebreid onderzoek gedaan
naar de resultaten van de pilot.

442

Aan ouders is voorlichting aangeboden over de zitting en het belang van hun aanwezigheid bij

de zitting. Dat gebeurde allereerst via een brief met informatie over de aangeboden voorlichting. De
ouders konden zelf contact opnemen met de voorlichter of de voorlichter nam telefonisch of door
middel van huisbezoek contact op met de ouders. Indien ouders het aanbod van een voorlichting
aannamen, werd de voorlichting bij voorkeur bij de ouders thuis gegeven. Daarin werden ouders
geïnformeerd over de procedure van de zitting, hoe het toegaat op de zitting, wat er op het spel
staat, wat hun rol hierbij is en wat het belang kan zijn voor henzelf en voor hun kind. De voorlichting
werd in principe gegeven door een oudercoach van de Welzijnsorganisatie Doenja of Cumulus. Als
de jongere al werd begeleid door een jeugdreclasseringmedewerker in het kader van de maatregel
‘toezicht en begeleiding’ of de maatregel ‘hulp en steun’, dan werd de voorlichting verzorgd door
een jeugdreclasseringmedewerker van Bureau Jeugdzorg Utrecht of van de William Schrikker
Groep.

443

Kinderrechters, (jeugd)officieren en parketsecretarissen die meewerken aan de pilot hebben op

dinsdag 6 april 2010 en donderdag 8 april 2010 deelgenomen aan de training ‘Communiceren met
adolescenten en hun ouders’. Deze training werd verzorgd door het instituut voor Post Academisch
Onderwijs van de Faculteit Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Utrecht. Aandachtspunten tijdens
de training waren onder andere:
1.

Het verbeteren van actieve betrokkenheid van de ouders op de zitting, door ouders welkom te
heten, uitleg te geven over de aanwezige personen in de rechtszaal en uitleg te geven over de
procedure, termen en de beslissing;

2.

Een lijstje met standaardvragen die aan de ouders op zitting gesteld zouden moeten worden.
De deelnemers hebben hierover zelf actief meegedacht en zijn gekomen tot een top 3 van
‘goede vragen’: (1) Hoe heeft u gereageerd toen u over het delict hoorde?, (2) Wat vindt u dat
er nu moet gebeuren? Of: Kunt u zich vinden in deze eis? en (3) Hoe gaat het thuis? of: Waar
zitten de pijnpunten?56

3.

Afspraken over een vaste plaats voor ouders op de zitting: niet meer ergens achterin de zaal,
maar naast hun kind en tegenover de rechter.

444

De pilot zou aanvankelijk worden uitgevoerd tot april 2011. Door invoering van de

verschijningsplicht is het voorlichten van ouders en het observeren van zittingen voor de
jeugdstrafzittingen per 1 januari 2011 stopgezet, omdat het niet meer mogelijk was ouders vrijwillig
te betrekken. De pilot is wel voortgezet tot april 2011 voor de OTP-zittingen, omdat daar de
verschijningsplicht niet geldt.

8.2 Resultaten van de pilot ‘Versterken betrokkenheid ouders’
445

Het onderzoek naar de resultaten van de pilot (Hepping & Weijers 2011) beoogt twee vragen te

beantwoorden:

56

Bron: interview met Kristien Hepping.

8. Voorlichten of verplichten?

Pagina

134 van 161

1.

Indien ouders van een minderjarige verdachte worden voorgelicht over de procedure van de
zitting en het belang van hun aanwezigheid, zijn deze ouders dan relatief vaker aanwezig bij de
zitting dan ouders die hierover geen voorlichting krijgen aangeboden? Kortom: bevordert
voorlichting over de zitting de aanwezigheid van de ouders?

2.

Is er sprake van een effectievere zitting - dat wil zeggen een zitting waarin de ouders actief
participeren - indien de ouders zijn voorgelicht over de zitting en de betreffende kinderrechter,
officier van justitie of parketsecretaris op dit punt is getraind? Kortom: bevorderen voorlichting
en training de participatie van de ouders?

446

Om deze vragen te kunnen beantwoorden, is allereerst een experimentele en een

controlegroep samengesteld. De ouders van de jongeren in de experimentele groep kregen
voorlichting aangeboden, terwijl de ouders van de jongeren uit de controlegroep dat niet kregen.
Enkele ouders uit de experimentele groep (n=16) hebben een vragenlijst ingevuld voorafgaand aan
de voorlichting en - indien mogelijk - weer een vragenlijst ingevuld een aantal weken na de zitting.
In de vragenlijst is naar achtergrondgegevens gevraagd, zoals de controle en toezicht die ouders
uitoefenen op de activiteiten van hun kind op het gebied van school, vrienden en vrijetijdsbesteding.
Daarnaast is in de vragenlijst voorafgaand aan de voorlichting gevraagd naar hun verwachtingen
van de zitting en of ze van plan zijn naar de zitting te komen. De vragenlijst die na de zitting is
afgenomen bevatte vragen over wat ouders van de voorlichting en de zitting vonden. Indien
mogelijk is bij dezelfde ouders de zitting van de jongere geobserveerd. Tot slot zijn er in de
experimentele groep observaties verricht van zowel de voorlichting als (waar mogelijk) van de
strafzitting. Centraal bij de observaties van de voorlichting stond de communicatie tussen de
voorlichter en de ouders, en de houding van de ouders. In de observaties van de strafzitting is
vooral gelet op de aanwezigheid van ouders, hun participatie, de communicatie met hen en de
bejegening van de ouders.
447

De resultaten van het onderzoek laten zien dat in ongeveer 90% van alle zaken - zowel bij de

OTP-zittingen als de jeugdstrafzittingen - ten minste één van de ouders aanwezig is. Bij de OTPzittingen blijkt dat van alle ‘voorgelichte’ ouders, altijd ten minste één van hen aanwezig is bij de
zitting. In het enkele geval (11,4%, vier van de 35 zaken) dat geen van beide ouders aanwezig is,
blijkt het te gaan om ouders die weliswaar voorlichting aangeboden hebben gekregen, maar daar
geen gebruik van hebben gemaakt. Bij de controlegroep, waarbij geen voorlichting is aangeboden
aan de ouders, is bij één van de 23 zaken (4,3%) geen van beide ouders aanwezig.

Experimentele

Alleen vader

Alleen moeder

Beide ouders

Geen ouders

%

34,3

17,1

37,1

11,4

N

12

6

13

4

%

26,1

60,9

8,7

4,3

N

6

14

2

1

groep (n=35)

Controle groep
(n=23)

Tabel 26: Onderzoeksgroep en aanwezigheid ouders bij OTP-zitting (Hepping en Weijers 2011:
40). N toegevoegd door auteurs.

8. Voorlichten of verplichten?

Pagina

135 van 161

448

Eenzelfde beeld komt naar voren uit het onderzoek bij de jeugdstrafzittingen (zie tabel 27).

Afwezigheid van beide ouders komt ook hier nauwelijks voor. Bij de experimentele groep betreft dit
8,1% (drie van de 37 zaken) en bij de controlegroep 5,9% (één van de 17 zaken).

Experimentele

Alleen vader

Alleen moeder

Beide ouders

Geen ouders

%

18,9

54,1

18,9

8,1

N

7

20

7

3

%

29,4

41,2

23,5

5,9

N

5

7

4

1

groep (n=37)

Controle groep
(n=17)

Tabel 27: Onderzoeksgroep en aanwezigheid ouders bij jeugdstrafzitting (Hepping en Weijers
2011: 54). N toegevoegd door auteurs.

449

Hepping en Weijers concluderen zowel ten aanzien van de OTP-zittingen als van de

jeugdstrafzittingen dat voorlichting ‘van betekenis is voor de aanwezigheid van ouders’. Zij
onderbouwen deze conclusie door te laten zien dat de zaken waar geen ouders bij aanwezig waren
- ongeacht of ze deel uitmaakten van de experimentele of controlegroep - het nagenoeg steeds
ging om niet voorgelichte ouders (in de experimentele groep omdat de ouders niet waren bereikt
door de voorlichter).

450

Wat betreft de actieve participatie van ouders op de zitting blijkt dat deze zowel bij de OTP-

zittingen als bij de jeugdstrafzittingen hoog is. In hoeverre dit een gevolg is van de voorlichting, of
van de training die kinderrechters, (jeugd)officieren en parketsecretarissen hebben gehad (of van
beiden), is volgens ons lastig uit te maken, omdat er geen vragenlijsten zijn afgenomen of
observaties zijn verricht bij een controlegroep. Hepping en Weijers stellen (op basis van
gesprekken met ouders bij wie na de zitting een vragenlijst is afgenomen) vast dat de voorlichting
heeft geholpen bij ’het begrijpelijk maken van de zitting’. De voorgelichte ouders blijken op de
hoogte te zijn van de procedure tijdens de zitting, maken een enigszins realistische inschatting van
hun rol en participeren actief op de zitting. Het blijkt dat ouders op de zitting gebruikmaken van hun
spreekrecht. Hiertoe krijgen ze ook de gelegenheid en hiertoe worden ze gestimuleerd door de
parketsecretaris (op de OTP-zitting) en door de kinderrechter en officier van justitie (op de
jeugdstrafzitting). Het blijkt dat de ouders een vaste plaats krijgen in de zittingszaal, dicht bij hun
kind en goed in het zicht van de rechter. Ouders worden veelal welkom geheten en er wordt een
uitleg gegeven over de volgorde van de zitting. Ouders krijgen standaard het woord, waarbij ook
vragen worden gesteld over hun reactie op het delict en hun mening over het strafadvies.

8.3 De Utrechtse pilot ten opzichte van de verschijningsplicht
451

Zowel de Utrechtse pilot als de verschijningsplicht hebben tot doel de aanwezigheid van

ouders op de (straf)zitting tegen hun kind te vergroten en de ouders te betrekken bij de strafzaak

8. Voorlichten of verplichten?

Pagina

136 van 161

tegen hun kind. In de pilot is geprobeerd om dat op basis van vrijwilligheid te bewerkstelligen, terwijl
de aanwezigheid van ouders met de nieuwe wet een verplichtend karakter heeft gekregen. Ten
eerste beschouwen we de bevindingen uit de pilot en voorliggend onderzoek over de relatie tussen
de voorlichting en verplichting en de aanwezigheid van ouders. Ten tweede beschouwen we de
bevindingen over de relatie tussen beide instrumenten en de betrokkenheid van ouders.
8.3.1

452

Voorlichting en verplichting en hun invloed op de aanwezigheid van ouders

Zowel uit het voorliggende onderzoek als uit het onderzoek van Hepping en Weijers (2011)

blijkt dat de meeste ouders uit zichzelf met hun kind meegaan naar de strafzitting. Het betekent dat
voorlichting en verplichting bij de meeste ouders overbodig zijn en dat deze middelen slechts de
aanwezigheid van een beperkte groep ouders kan bevorderen.

453

Uit dit onderzoek blijkt (zie hoofdstuk 2 en 5) voorlichting aan de meeste ouders te worden

gegeven over (onder andere) het verloop van de zitting en over de rol die zij op zitting kunnen
vervullen. Dit wordt gedaan door de Jeugdreclassering, de Raad voor de Kinderbescherming of de
advocaat.

454

We hebben geconcludeerd dat de voorlichting nu niet in alle gevallen plaatsvindt, omdat niet

alle advocaten, medewerkers van de Jeugdreclassering en medewerkers van de Raad voor de
Kinderbescherming dat als hun taak beschouwen. In het bijzonder vindt voorlichting niet altijd
plaats aan de eventuele niet-verzorgende ouder, omdat deze ouder in de ‘reguliere’ gesprekken
met de Jeugdreclassering of de advocaat doorgaans niet wordt betrokken. In het beleid van de
Raad voor de Kinderbescherming is wel opgenomen dat beide gezaghebbende ouders betrokken
moeten zijn bij het raadsonderzoek, maar dat wordt niet overal uitgevoerd.

455

Op basis van dit onderzoek kan het effect van de voorlichting op de aanwezigheid van ouders

bij de zitting niet worden vastgesteld. Uit het onderzoek naar de Utrechtse pilot blijkt dat voorlichting
een rol speelt in de motivatie van ouders om naar de zitting te komen. Alle voorgelichte ouders
blijken naar de zitting te komen. Hieruit kunnen we concluderen dat voorlichting voor een bepaalde
groep ouders een motiverende rol kan spelen en hen over de streep trekt om naar de zitting te
komen. Het is onbekend of de voorlichting zoals deze regulier wordt gegeven door de
ketenpartners of de advocaat hetzelfde effect heeft als de voorlichting in de pilot in Utrecht. Anders
dan in de pilot in Utrecht bestaat er geen kader waar de voorlichting over moet gaan. Bij de pilot in
Utrecht werd de voorlichting gegeven door een oudercoach of een medewerker van de
Jeugdreclassering. Wellicht kunnen de medewerkers die in de ‘reguliere’ gesprekken met de
ouders de kans hebben om hen voor te lichten over de zitting, leren van de opzet van de pilot in
Utrecht.

456

Uit voorliggend onderzoek is naar voren gekomen dat de plicht om te verschijnen voor

‘twijfelende’ ouders de extrinsieke motivatie heeft geleverd om naar de zitting te komen. Het lijkt
ons aannemelijk dat voorlichting en verplichting een complementaire rol kunnen vervullen in het
bevorderen van de aanwezigheid van ouders ter zitting. De verplichting kan (in het voorlichtende

8. Voorlichten of verplichten?

Pagina

137 van 161

gesprek) de ‘stok achter de deur’ zijn voor degenen die zich door voorlichting alleen niet laten
overtuigen van het nut van hun aanwezigheid.

457

Onbekend blijft of de groep die geen voorlichting wil (en dus niet krijgt), wel gemotiveerd zou

worden door de verplichting. Het is zeer de vraag of deze groep in staat is de oproepingsbrief van
het OM goed te lezen en te begrijpen.

458

Zowel uit het onderzoek van Hepping en Weijers (2011) als uit voorliggend onderzoek blijkt dat

de afwezigheid van één ouder regelmatig verklaard kan worden uit het feit dat deze ouder al lange
tijd geen verzorgende en opvoedende rol (meer) speelt of geen gezag (meer) heeft. Het betekent
dat - hoezeer er ook voorgelicht of verplicht zal worden - het percentage aanwezigheid van beide
ouders een maximum kent.
8.3.2

459

Voorlichting en verplichting en hun invloed op het begrip en de participatie van ouders

Hepping en Weijers concluderen in hun onderzoek naar de pilot dat voorlichting kan bijdragen

aan een actieve participatie van ouders aan de zitting, doordat de ouders beter begrijpen wat er
gebeurt ter zitting, wat er van de ouders wordt verwacht en waarom het belangrijk is dat de ouders
aanwezig zijn. Dit begrip van ouders is volgens Hepping en Weijers essentieel in het steunen van
hun kind om actief aan de zitting deel te nemen en het kind daarna te steunen bij het aanvaarden
en uitvoeren van de sanctie.

460

In de beleidstheorie is niet de gevolgtrekking gemaakt dat als ouders verplicht worden om naar

de zitting te komen, dat ze ook de gelegenheid moet worden geboden om te begrijpen wat er ter
zitting gebeurt en moeten worden voorbereid door de overheid om op een goede manier te kunnen
participeren in de zitting. Zoals beschreven hebben enkele regio’s van de Raad voor de
Kinderbescherming deze gevolgtrekking wel gemaakt, en is de verschijningsplicht aanleiding
geweest om meer aandacht te besteden aan de voorlichting van (beide) gezaghebbende ouders.
Uit voorliggend onderzoek blijkt dat voorlichting voor een deel van de ouders niet nodig is voor
actieve participatie: zij weten uit ervaring of beschikbare informatie wat zij kunnen verwachten en
zijn mondig. Maar in een aanzienlijk deel van de zaken die door ons zijn geobserveerd en waarna
ouders zijn geïnterviewd, bleken ouders niet goed te begrijpen wat er gebeurde en/of zich zeer
bescheiden of stil op te stellen. Voorlichting zou een rol kunnen spelen in het vergroten van het
begrip en de participatie van ouders, waardoor in hogere mate aan de voorwaarden wordt voldaan
voor het steunen van de jongere.

461

In de Utrechtse pilot zijn officieren, rechters en parketsecretarissen getraind in het omgaan met

ouders ter zitting. Op basis van het onderzoek naar de pilot is niet eenduidig vast te stellen of de
training effect heeft gehad vanwege het ontbreken van een controlegroep. Maar de beschrijving die
Hepping & Weijers geven van de wijze waarop de rechters en officieren de ouders betrokken na de
training, schetst een positiever beeld dan doorgaans is geobserveerd tijdens de zittingen bij de

8. Voorlichten of verplichten?

Pagina

138 van 161

verschillende rechtbanken57. Op basis hiervan zien we zeker potentie in het middel van training.
Ook op dit punt is in de beleidstheorie niet de gevolgtrekking gemaakt dat als ouders verplicht
worden om naar de zitting te komen, dat rechters en officieren hen de gelegenheid moeten bieden
actief te participeren ter zitting. In onze ogen zou dit een logische vervolgstap zijn. Overigens
concluderen Rap & Weijers (2011) dat de communicatie van rechters in het algemeen voor
verbetering vatbaar is. Jegens de ouders, maar ook jegens de verdachte.
8.3.3

462

Conclusie: voorlichting en verplichting kunnen hand in hand gaan

We concluderen in navolging van Hepping en Weijers (2011) dat doordachte, gerichte

voorlichting aan ouders samen met de verschijningsplicht ouders beter dan voorheen kunnen
motiveren naar de zitting te komen. De verplichting kan daarbij als ‘stok achter de deur’ fungeren
voor ouders die - ook na voorlichting - twijfelen of ze al dan niet naar de zitting zullen gaan.
Bovendien kunnen voorlichting aan ouders en training aan rechters en officieren bijdragen aan een
beter begrip van de ouders van wat er op de zitting gebeurt en wat er van hen wordt verwacht.
Daarmee is de kans op een actieve participatie bij de zitting groter en heeft de aanwezigheid van
ouders meer potentie om effect te hebben op steun aan het kind bij de participatie ter zitting, het
begrijpen en aanvaarden van de sanctie en het uitvoeren van de sanctie. Daarbij geldt
onverminderd de beperking dat niet alle (gezaghebbende) ouders een rol van betekenis spelen
voor de jongere. Hun aanwezigheid is niet altijd mogelijk en niet altijd gewenst.

57

Voor voorliggend onderzoek zijn 6 zaken geobserveerd in Utrecht op 2 zittingen. De observaties van deze zaken komen

redelijk overeen met de beschrijving van Hepping & Weijers van de wijze van betrekken na de training.

8. Voorlichten of verplichten?

Pagina

139 van 161

8. Voorlichten of verplichten?

Pagina

140 van 161

9. Conclusies: uitvoering, baten en kosten van de
verschijningsplicht
463

Dit hoofdstuk vat de conclusies van het onderzoek naar de verschijningsplicht samen. We

beantwoorden daartoe de hoofdvragen van het onderzoek:
1.

Hoe wordt de verschijningsplicht uitgevoerd?

2.

Wat is de feitelijke werking van de verplichte aanwezigheid van de ouders bij het strafproces
van hun minderjarig kind?

3.

Hoe verhoudt de geobserveerde werking van de verschijningsplicht zich tot de veronderstelde
werking uit de ex ante evaluatie van de verplichte verschijning van ouders?

4.

Wat zijn de daadwerkelijk gebleken kosten van de in- en uitvoering van de verplichte
verschijning?

5.

Wat kan geleerd worden van de bevindingen uit de evaluatie van de pilot in Utrecht om op
vrijwillige basis de betrokkenheid van ouders te vergroten?

9.1 Hoe wordt de verschijningsplicht uitgevoerd?
464

Conform de bedoeling van de indieners van het amendement dat tot de verschijningsplicht

heeft geleid, geldt die plicht voor beide ouders (indien beiden gezaghebbend zijn). De
verschijningsplicht is niet van toepassing voor ouders van jongeren die ten tijde van de zitting
inmiddels meerderjarig zijn en voor ouders van jongeren die voor de kantonrechter moeten
verschijnen.

465

Gezaghebbende ouders worden op de hoogte gesteld van de verplichting om te verschijnen

door een oproeping van het OM per Nederlandstalige brief. Deze brief wordt verstuurd in alle
jeugdstrafzaken, ook waarin de verschijningsplicht niet geldt (zoals bij overtredingen en bij
meerderjarige verdachten). In de brief is een zin opgenomen waaruit ouders kunnen opmaken in
welk geval ze niet verplicht zijn te verschijnen. Tevens bevat de brief een motivering waarom het
belangrijk is dat ouders verschijnen.

466

Veel ouders worden daarnaast door één van de ketenpartners of de advocaat van hun kind

ingelicht over de verschijningsplicht. Zowel de Raad voor de Kinderbescherming als de
Jeugdreclassering noemt de verschijningsplicht in de reguliere gesprekken die zij hebben met
ouders (in het kader van het raadsonderzoek respectievelijk de eventuele begeleiding van de
jeugdige). Een deel van de advocaten brengt de verschijningsplicht ter sprake als zij ook met de
ouder(s) van de cliënt spreken. Daarnaast komt het voor dat de Rechtspraak op eerdere momenten
in het strafproces (tijdens de voorgeleiding bij de RC, tijdens de behandeling van een vordering
gevangenhouding in de raadkamer) refereert aan de verschijningsplicht. Deze momenten van
‘voorlichting’ zijn echter niet toereikend om de hele groep gezaghebbende ouders te bereiken. Ten
eerste omdat de voorlichting zich primair richt op de ouder die bij het kind woont. De
verschijningsplicht is voor enkele regio’s van de Raad voor de Kinderbescherming wel aanleiding
geweest om vaker (gescheiden) ouders bij het raadsonderzoek te betrekken die niet bij de jongere
wonen, maar wel wettelijk gezag hebben. Ten tweede omdat niet alle ouders komen opdagen bij de

9. Conclusies: uitvoering, baten en kosten van de verschijningsplicht

Pagina

141 van 161

reguliere gesprekken van de Raad voor de Kinderbescherming en de Jeugdreclassering en niet alle
advocaten ouders uitnodigen.

467

De verschijningsplicht brengt met zich mee dat de rechter de zaak in principe moet aanhouden

indien ouders niet aanwezig zijn. Artikel 496a, lid 3 Sv. biedt de rechter echter de mogelijkheid door
te gaan met de zaak, ook als de ouders afwezig zijn. De verschijningsplicht wordt op dit punt niet
uitgevoerd zoals de wetgever heeft bedoeld, aangezien het genoemde derde lid breder wordt
toegepast dan door de wetgever is bedoeld. Indien één van de ouders niet ter zitting verschijnt,
wordt de zaak in de regel niet aangehouden.

468

Indien geen van de ouders aanwezig is, wordt meestal wel aangehouden. De eerste reden

voor het doorgaan met de zaak ondanks de afwezigheid van ouders, is dat aanhouden onwenselijk
wordt geacht voor de verdachte, die dan nog langer op de uitspraak moet wachten. Dit belang van
het kind wordt groter geacht dan het mogelijke positieve effect die de tweede ouder ter zitting zou
kunnen hebben indien de zaak zou worden aangehouden. De tweede reden voor het doorgaan met
de zaak ondanks de afwezigheid van ouders is dat veelvuldig aanhouden wegens afwezigheid van
de ouder(s) onwerkbaar wordt geacht. Bij de rechtbanken Rotterdam en Maastricht is de
verschijningsplicht aanvankelijk wel strikt uitgevoerd. Toen bleek dat niet alle aangehouden zaken
tijdig op een nieuwe zitting konden worden gepland, is men minder gaan aanhouden. De
Rechtspraak suggereert dat dit te maken zou kunnen hebben met het ontbreken van financiële
compensatie voor deze nieuwe regelgeving. In 2011 zijn er ruim 250 zaken aangehouden om de
reden dat de ouder(s) afwezig waren. Dit komt neer op ongeveer 2% procent van het aantal
jeugdstrafzaken ter zitting. In de ex ante evaluatie werd uitgegaan van aanhouding in 20% van de
jeugdstrafzaken ter zitting.
Indien een zaak wordt aangehouden, geeft de rechter alleen een bevel tot medebrenging als hij
inschat dat de ouders anders echt niet zullen komen. De geïnterviewde professionals in dit
onderzoek achten medebrenging van ouders een laatste noodgreep, vanuit de gedachte dat
gedwongen medebrenging een positieve houding van de ouders ter zitting niet zal bevorderen. Op
basis van dit onderzoek wordt geschat dat er in 2011 ongeveer 100 bevelen tot medebrenging zijn
uitgevaardigd, waarvan een onbekend deel is ingetrokken of de ouders toch zelf naar de rechtbank
kwamen. Dit komt neer op een kleine 40% van het aantal aangehouden zaken door de afwezigheid
van ouders en minder dan 1% van het totale aantal jeugdstrafzaken ter zitting. In de ex ante
evaluatie werd uitgegaan van medebrenging van de ouders in 10% van de jeugdzaken ter zitting.

469

In de uitvoeringspraktijk is een aantal praktische knelpunten geconstateerd. Ten eerste houdt

de oproeping van het OM geen rekening met anderstaligen. De brief is alleen in het Nederlands
opgesteld, wat het begrip van ouders die de Nederlandse taal niet of onvoldoende machtig zijn niet
ten goede komt. Een suggestie is om minstens in meerdere talen op te nemen dat ouders om een
tolk kunnen vragen. Ten tweede zijn er problemen met het raadplegen van het gezagsregister en
vertraging in het verwerken van beslissingen omtrent gezag. Deze problemen worden opgelost met
een nieuw centraal te raadplegen gezagsregister dat begin 2012 geïmplementeerd moet zijn. Ten
derde is er verbetering mogelijk in de communicatie tussen de Raad voor de Kinderbescherming en
het OM over zaken die van belang zijn bij het oproepen van de ouders. Voorbeelden zijn informatie

9. Conclusies: uitvoering, baten en kosten van de verschijningsplicht

Pagina

142 van 161

over de gezagssituatie, de verstandhouding tussen de gezinsleden en de taal die de ouders
spreken. Inmiddels hebben de Raad voor de Kinderbescherming en het OM ter verbetering van de
communicatie het overdrachtsformulier aangepast. Ten slotte kan de communicatie tussen de
Rechtspraak, het OM en de politie worden verbeterd waar het bevelen tot medebrenging van
ouders betreft. Het blijkt dat voor de politie niet altijd duidelijk wordt dat ouders moeten worden
medegebracht, waardoor zij het bevel uitvoeren als ware het een medebrenging van een
verdachte. Ook blijkt het niet mogelijk managementinformatie te genereren over bevelen tot
medebrenging; wellicht kunnen hierover afspraken worden gemaakt.

9.2 Wat is de feitelijke werking van de verschijningsplicht? En hoe verhoudt deze
zich tot de veronderstelde werking uit de ex ante evaluatie?
470

De veronderstellingen uit de beleidstheorie van de verschijningsplicht worden beschouwd door

vier veronderstelde werkzame mechanismen te onderzoeken. Daarnaast is beschreven of de
vooraf voorziene ongewenste neveneffecten zijn opgetreden.
9.2.1

471

Invloed verschijningsplicht op verschijning ouders

De beleidstheorie veronderstelt dat het door de oproepingsbrief van het OM niet meer

voorkomt dat ouders niet op de hoogte zijn van het delict en de zitting. Daardoor zouden ouders
vaker ter zitting verschijnen.

472

Uit dit onderzoek blijkt dat ouders sinds de invoering van de verschijningsplicht vaker op de

zitting aanwezig zijn dan daarvoor en dat het plausibel is dat dit veroorzaakt wordt door die
verschijningsplicht. Dat lijkt met name het geval voor de aanwezigheid van de tweede ouder. Uit
onderzoek van Weijers (2006 - 2011) blijkt dat het probleem van de afwezigheid van ouders al
afnam in de jaren vóór invoering van de verschijningsplicht. Een verklaring hiervoor is niet
voorhanden. Een schatting van de toename van de aanwezigheid van ouders sinds de invoering
van de verschijningsplicht is dat de aanwezigheid van ten minste één ouder sindsdien met 5
procentpunten is gestegen en de aanwezigheid van twee ouders met 25 procentpunten. Een
landelijke registratie door de griffies eind oktober 2011 maakt duidelijk dat in 86% van de
jeugdzaken die gepland zijn op zitting58 minstens één van de ouders aanwezig is en in 44% beide
ouders.

473

De relatie tussen de verschijningsplicht en de feitelijke verschijning van ouders is deels anders

dan verondersteld. De beleidstheorie veronderstelt dat het de onwetendheid van ouders over het
delict en de zitting is die een rol speelde bij de afwezigheid. De ex ante evaluatie stelde reeds dat
‘onwetendheid’ van ouders niet de belangrijkste oorzaak lijkt te zijn van hun afwezigheid en dat het
effect van de aanwezigheidsplicht op de feitelijke aanwezigheid daarmee beperkt zou zijn. Het blijkt
dat ouders ook vóór de invoering van de verschijningsplicht in principe altijd al wisten van het delict.
Wel zijn ouders die niet op het adres van de verdachte wonen nu vaker op de hoogte van de zitting.

58

Inclusief de zaken die niet inhoudelijk worden behandeld, bijvoorbeeld omdat de verdachte en/of ouders afwezig zijn of een

rapport nog ontbreekt.

9. Conclusies: uitvoering, baten en kosten van de verschijningsplicht

Pagina

143 van 161

474

Dit effect lijkt aanwezig te zijn voor de niet primair verzorgende ouders, die - vanwege een

enigszins verstoorde relatie met de verzorgende ouder - niet door hun (ex-)partner over de zitting
worden geïnformeerd. Daarnaast is de dreiging met aanhouding van de zaak en medebrenging van
de ouders soms het ‘zetje in de rug’ voor ouders om ter zitting te verschijnen. Dit geldt voor ouders
die twijfelen over het nut van hun aanwezigheid ter zitting en/of die veel moeten regelen om
aanwezig te kunnen zijn.

475

Ondanks de verschijningsplicht komen toch niet alle ouders naar de zitting. Dit heeft vooral te

maken met het feit dat niet alle ouders gezag hebben en/of niet alle ouders een verzorgende en
opvoedende rol vervullen. In een aanzienlijk deel van de zaken tegen minderjarige verdachten is
het niet mogelijk (bijvoorbeeld bij verblijf in het buitenland of overlijden), niet verplicht (indien geen
gezag) of niet wenselijk (indien ernstig verstoorde relaties tussen ouders of tussen ouder en kind)
dat beide ouders bij de zitting aanwezig zijn. Vooral de vader is relatief vaak ‘uit beeld’ van het kind.
Het komt ook voor dat andere volwassenen dan de gezaghebber(s) de primair verzorgende en
opvoedende rol vervullen zoals een oma of stiefvader. Deze belanghebbenden worden doorgaans
wel toegelaten bij de zitting, maar zij worden niet opgeroepen en krijgen niet altijd een rol ter zitting.

476

Verder wijst het onderzoek in de richting dat een aantal ouders niet verschijnt omdat zij de

oproepingsbrief niet lezen en/of niet begrijpen. Dit geldt in het bijzonder voor anderstaligen. En niet
alle ouders krijgen voorlichting over de strafzitting of de verschijningsplicht, in aanvulling op de
oproepingsbrief van het OM.

477

Daarnaast worden niet alle ouders door de oproepingsbrief en/of de voorlichting overtuigd van

het nut om naar de zitting te gaan. Hierbij speelt mogelijk een rol dat de ouders ter ore komt dat er
weinig consequenties worden verbonden aan het afwezig zijn van één ouder. De soepele omgang
van de rechter met de verschijningsplicht kan de achterliggende gedachte van die
verschijningsplicht op termijn ondergraven. Het is echter de vraag wat strikte handhaving (inclusief
aanhouden en medebrengen) tot gevolg zou hebben voor de ouders die, ondanks passende
voorlichting en verplichting, niet naar de zitting komen. Er lijkt sprake te zijn van een kleine, maar
moeilijk beïnvloedbare groep niet verschijnende ouders, waarvan het maar de vraag is of zij een
positieve bijdrage zullen kunnen leveren aan de zitting en of zij na een zitting waar zuh aabwezig
waren meer of beter de verantwoordelijkheid zullen kunnen dragen voor hun kind.
9.2.2

Invloed verschijningsplicht op een meer passende sanctie, meer steun aan het kind en

betere opvoedkundige maatregelen

478

De beleidstheorie van de verschijningsplicht veronderstelt dat de verplichte aanwezigheid van

ouders de kans op recidive van hun kind doet afnemen doordat:
1.

Zij door hun aanwezigheid in de gelegenheid worden gesteld hun ouderlijke
verantwoordelijkheid te nemen en opvoedkundige maatregelen te nemen;

2.

Zij door hun aanwezigheid hun kind ondersteunen. Jongeren zouden zich hierdoor meer aan
hun ouders hechten en hen niet opnieuw willen teleurstellen met normoverschrijdend gedrag;

3.

Zij door hun aanwezigheid een bron van informatie kunnen zijn voor de rechter, die dan beter
in staat is de situatie van de jongere te doorgronden. Daardoor kan de sanctie beter worden

9. Conclusies: uitvoering, baten en kosten van de verschijningsplicht

Pagina

144 van 161

afgestemd op de situatie en de persoon van de jongere en zal daarmee effectiever zijn in het
verkleinen van de recidivekans.

479

De afwezigheid van ouders bij de zitting lijkt te wijzen op een gebrek aan ouderlijke

betrokkenheid en/of opvoedkundige vaardigheden. De geïnterviewde professionals benadrukken
dat deze zaken niet kunnen worden afgedwongen met de verplichting aanwezig te zijn.

480

De verschijningsplicht leidt tot een beperkte toename van het aantal ouders dat ter zitting

aanwezig is. De toename zit vooral in de aanwezigheid van beide ouders. De toegevoegde waarde
van de tweede ouder ter zitting lijkt vooral aanwezig bij de volgende typen zaken:
1.

Zaken met gezaghebbende ouders die gescheiden zijn, maar wel beiden een rol hebben in de
opvoeding. De aanwezigheid van beide ouders kan extra informatie bieden aan de rechter dan
wanneer slechts één van beiden aanwezig was geweest, wat kan bijdragen aan een meer
passende sanctie. Het lijkt erop dat dit type ‘tweede ouders’ inderdaad vaker komt door de
verschijningsplicht;

2.

Zaken waar ingrijpende voorwaarden worden opgelegd, waarvoor de medewerking en steun
van beide ouders nodig zijn. De aanwezigheid van beide ouders zorgt dan voor meer zekerheid
voor de rechter dat de ouders de jongere ook zullen steunen bij het uitvoeren van de sanctie en
dat de sanctie past bij de gezinssituatie;

3.

Zaken waar blijkt dat de ouders een verschillende visie op de opvoeding hebben, en dit tot
problemen leidt in het gedrag van het kind. Dit biedt de rechter de mogelijkheid om de ouders
hierop aan te spreken.

481

In hoeverre de veronderstelde toegevoegde waarde van aanwezigheid ter zitting wordt

gerealiseerd, is mede afhankelijk van de manier waarop ouders hun rol ter zitting invullen.
Voorwaarde daarvoor is dat de rechter hen in de gelegenheid stelt actief te participeren. We
concluderen dat de rechter ouders doorgaans beperkt bij de zitting betrekt, waardoor hun
aanwezigheid mogelijk niet optimaal wordt benut. Maar ook in de manier waarop ouders hun rol ter
zitting invullen, is voor verbetering vatbaar. Mogelijk kan voorlichting aan ouders en training van
professionals in het betrekken van ouders hieraan een positieve bijdrage leveren.

482

De toegevoegde waarde van de aanwezigheid van ouder(s) op de zitting kan teniet worden

gedaan als de relatie binnen het gezin zodanig is verstoord, dat de aanwezigheid van de ouder(s)
te zeer afleidt van de zaak waar het om draait. Ook als het kind zich schaamt voor zijn ouders, of
uit angst voor straf in het bijzijn van zijn ouders weinig wil verklaren, kan hun aanwezigheid juist
een contraproductieve werking hebben op de participatie van het kind.

483

Het is de vraag of het zinvol is of ouders die wel gezag hebben, maar geen contact meer

hebben met het kind of geen enkele opvoedende rol spelen, moeten worden verplicht om aanwezig
te zijn bij de zitting. In bepaalde gevallen zal hun afwezigheid voor de jongere een bevestiging zijn
van het ontbreken van steun. In die gevallen is het wellicht goed dat deze ouder wel moet komen.

484

De toegevoegde waarde van de aanwezigheid van beide ouders ter zitting is in ‘gezond’

samenlevende gezinnen meestal klein, zowel op het vlak van steun aan het kind en de gevolgen

9. Conclusies: uitvoering, baten en kosten van de verschijningsplicht

Pagina

145 van 161

voor de opvoeding als de informatie die de tweede ouder kan inbrengen ten behoeve van een
passende sanctie. In één van de arrondissementen is door de ketenpartners de suggestie gedaan
om in dergelijke gezinnen de ene ouder de andere te laten machtigen hem of haar tijdens de zitting
te vertegenwoordigen.

485

Voor de ouders die zonder verschijningsplicht ook waren verschenen, maakt de

verschijningsplicht geen verschil. We kunnen namelijk concluderen dat de verschijningsplicht niet
tot substantiële wijzigingen heeft geleid in de wijze waarop rechters en officieren de ouders ter
zitting betrekken ten opzichte van de situatie vóór de invoering van de verschijningsplicht.
9.2.3

Ongewenste neveneffecten van de verschijningsplicht

486

In de ex ante evaluatie werden drie ongewenste neveneffecten voorzien.

487

Ten eerste werd een vertragend effect verwacht door aanhouding van de zaak bij afwezigheid

van de ouder(s). Het precieze vertragende effect in het beperkte aantal aanhoudingen van zaken
door de afwezigheid van ouders (ongeveer 265), is niet vast te stellen maar wordt geschat op zo’n
3 maanden. Duidelijk is dat de rechter anticipeert op de ongewenste effecten van de aanhouding
door slechts in een klein gedeelte van de zaken met afwezige ouder(s) aan te houden.

488

Ten tweede werd verwacht dat slechte verstandhoudingen binnen het gezin tot complicaties in

de rechtszaal zouden leiden, indien beide ouders zouden moeten verschijnen. Het blijkt inderdaad
voor te komen dat er conflicten ontstaan op de gang en tijdens de zitting doordat ouders
verschijnen die zonder de verschijningsplicht wellicht niet waren verschenen. Dit komt zowel door
verstoorde relaties tussen ouders als door verstoorde relaties tussen de ouder(s) en het kind. Het
verschilt echter in hoeverre dit conflict schadelijk is voor (de participatie en het begrip van) het kind
en in hoeverre dit conflict een goede behandeling van de zaak ter zitting in de weg staat. De
professionals verschillen erover van mening of dergelijke conflicten moeten worden voorkomen
door ouders niet op te roepen of ‘af te bestellen’.

489

Ten derde werd verwacht dat de medebrenging van ouders een averechts effect zou hebben

op hun bijdrage aan de zitting. Uit dit onderzoek blijkt dat de rechter - net zoals geldt voor
aanhoudingen - anticipeert op de averechtse effecten van medebrenging van ouders, door niet in
alle gevallen waar wordt aangehouden een bevel tot medebrenging uit te vaardigen. Een beperkt
aantal ervaringen van geïnterviewde professionals met medebrenging van ouders duidt inderdaad
op een averechts effect.

9.3 Wat zijn de daadwerkelijk gebleken kosten van de in- en uitvoering van de
verplichte verschijning?
490

De uitvoeringskosten van de verschijningsplicht, zoals deze in 2011 is uitgevoerd, worden

geschat op € 0.6 miljoen in totaal. Van belang is dat de uitvoeringskosten zijn afgebakend tot de
extra kosten die nodig zijn voor het uitvoeren van de verschijningsplicht voor ouders. De kosten zijn
in tabel 28 per ketenpartner weergegeven.

9. Conclusies: uitvoering, baten en kosten van de verschijningsplicht

Pagina

146 van 161

Ketenpartner

Uitvoeringskosten in €

OM

149.500

Rechtspraak

317.000

Raad voor de Kinderbescherming

29.000

Politie

75.000

Jeugdreclassering

29.000

Totaal

599.500

Tabel 28: Overzicht uitvoeringskosten

9.4 Wat kan geleerd worden van de bevindingen uit de evaluatie van de pilot in
Utrecht om op vrijwillige basis de betrokkenheid van ouders te vergroten?
491

Zowel de Utrechtse pilot als de verschijningsplicht heeft tot doel de aanwezigheid van ouders

op de (straf)zitting tegen hun kind te vergroten en de ouders te betrekken bij de strafzaak tegen hun
kind. In de pilot is geprobeerd om dat op basis van vrijwilligheid te bewerkstellingen, terwijl de
aanwezigheid van ouders met de nieuwe wet een verplichtend karakter heeft gekregen.

492

We concluderen ten eerste dat doordachte, gerichte voorlichting aan ouders en de verplichting

om te verschijnen beiden een rol kunnen spelen in de beslissing van de ouders om naar de zitting
te komen. De verplichting kan daarbij als ‘stok achter de deur’ fungeren voor ouders die - ook na
voorlichting - twijfelen of ze al dan niet naar de zitting zullen gaan. De Raad voor de
Kinderbescherming en de Jeugdreclassering zouden kunnen leren van de pilot in Utrecht voor wat
betreft de inhoud van de voorlichting en de wijze waarop dit is aangepakt. In de huidige wijze van
voorlichting zijn er namelijk geen richtlijnen over de inhoud van de voorlichting en worden niet alle
ouders voorgelicht.

493

Ten tweede concluderen wij dat voorlichting aan ouders over de zitting en hun rol daarin

enerzijds en training van rechters en officieren in de omgang met ouders anderzijds, kunnen
bijdragen aan een beter begrip van de ouders van hetgeen er op de zitting gebeurt en wat er van
hen wordt verwacht. Daarmee is de kans op een actieve participatie bij de zitting groter en heeft de
aanwezigheid van ouders meer potentie om effect te hebben op steun aan het kind bij de
participatie ter zitting, het begrijpen en aanvaarden van de sanctie en het uitvoeren van de sanctie.
Daarbij geldt onverminderd de beperking dat niet alle (gezaghebbende) ouders een rol van
betekenis spelen voor de jongere. Hun aanwezigheid is niet altijd mogelijk en niet altijd gewenst.

9. Conclusies: uitvoering, baten en kosten van de verschijningsplicht

Pagina

147 van 161

Bijlage A: Onderzoeksvragen
494

Op basis van de probleemstelling heeft het WODC de volgende onderzoeksvragen afgeleid.

495

Wat is de feitelijke werking van de verplichte aanwezigheid van de ouders bij het strafproces

van hun minderjarig kind?
1.

Aanwezigheid/afwezigheid ouders:
a.

Bij hoeveel zaken59 zijn één of twee ouders aanwezig?
i.

Bij hoeveel zaken zijn beide ouders aanwezig?

ii.

Bij hoeveel zaken is één ouder aanwezig?

iii. Wat is (zijn) de oorzaken en/of reden(en) van afwezigheid?
b.

1.

Bij hoeveel zaken zijn beide ouders afwezig?
i.

Wat is (zijn) de oorzaken en/of reden(en) van afwezigheid?

ii.

Wat zijn de achtergrondkenmerken van deze ouders met betrekking tot:
•

Nationaliteit?

•

Kennis van de Nederlandse taal?

Vervolg na de zitting bij afwezigheid van één of beide ouders:
a.

In welk deel van de zaken vindt de zaak toch doorgang?

b.

In welk deel van de zaken wordt de zaak aangehouden (onderscheid naar één of beide
ouders afwezig)?

c.

Welke toename van de doorlooptijd brengt aanhouding van de zaak met zich mee?

d.

Hoe komen rechters tot een afweging om een zaak wel of niet doorgang te laten vinden bij
afwezigheid van één of beide ouders?

e.

Welke redenen brengen betrokkenen (verdachte, officier van justitie en/of slachtoffer in om
de zaak al dan niet aan te houden?

f.
2.

Welke redenen noemen rechters in de rechtszaal om de zaak al dan niet aan te houden?

Hoe wordt omgegaan met het inzetten van dwangmiddelen?
a.

Hoe vaak wordt een bevel tot medebrenging gelast?

b.

Hoe vaak gaat de politie langs vóór uitvoering van het bevel tot medebrenging?

c.

Hoe vaak wordt een bevel tot medebrenging uitgevoerd zodat de ouders worden
meegebracht door de politie?

d.

Als de ouders worden meegebracht, hoe vaak dient er dan door de politie kinderopvang
voor kleine kinderen thuis te worden geregeld?

Ervaringen betrokkenen met betrekking tot de verschijningsplicht

496

Om de ervaringen van de ketenpartners in beeld te brengen worden de volgende

onderzoeksvragen beantwoord:
3.

Hoeveel zaken verlopen problematisch door de verplichte aanwezigheid van ouders? Wat is de
aard van deze problematiek? Waar ligt dit volgens de ketenpartners aan?

59

Het betreft in dit geval zaken waarin minderjarigen worden verdacht van het plegen van een misdrijf.

0. Bijlage A: Onderzoeksvragen

4.

Hoeveel zaken verlopen juist goed door de verplichte aanwezigheid van ouders? Waarom
liepen de zaken juist goed? Waar ligt dit volgens de ketenpartners aan?

5.

Hoe en tot welke afweging komen rechters om een zaak wel of niet doorgang te laten vinden
bij afwezigheid van één of beide ouders?

6.

Wat zijn de voor- en nadelen van de wet bezien vanuit de ketenpartners?

497

Om de ervaringen van ouders en minderjarige verdachten in beeld te brengen, worden de

volgende onderzoeksvragen beantwoord:
7.

Wat is de mening van ouders en jonge verdachten ten aanzien van de verplichte
aanwezigheid?

8.

Wat vinden zij van de wijze van oproeping? Begrijpen de ouders de oproepingsbrief?

9.

Hoe heeft de aanwezigheid van de ouders de minderjarige verdachte op de zitting beïnvloed?

10. Indien van toepassing: hoe hebben ouders de aanhouding van de zaak en de medebrenging
ervaren en vinden zij dat dit hun houding op de zitting heeft beïnvloed?
Welke verschillen in uitvoering kunnen in de te onderzoeken arrondissementen worden
vastgesteld?

498

Om tot een volledig beeld van de uitvoeringspraktijk te komen worden de volgende

onderzoeksvragen beantwoord:
11. In hoeverre worden de in de ex ante evaluatie (en in de procesbeschrijving van 15 december
2010) genoemde werkprocessen doorlopen en wordt er uitvoering gegeven aan de gemaakte
werkafspraken?
12. In hoeverre komen de werkprocessen overeen in de verschillende arrondissementen? Zijn er
per onderzocht arrondissement verschillen waarneembaar in de uitvoering van de
werkprocessen?60
13. Welke knelpunten doen zich voor in het werkproces? Welke zijn structureel van aard en welke
hebben te maken met ‘opstartproblemen’ of ‘kinderziektes’? Wat zijn de oorzaken van de
structurele knelpunten?
14. Welke elementen in de uitvoering werken positief uit op efficiëntie van de uitvoering en effect
op aanwezigheid van ouders)?
15. In hoeverre wordt er in het proces rekening gehouden met anderstaligen? Hoe en in welke taal
is de oproepingsbrief geformuleerd? Hoe vaak worden tolken gebruikt tijdens de zitting?
Wat zijn de daadwerkelijk gebleken kosten van de in- en uitvoering van de verplichte verschijning,
welke zijn structureel en welke incidenteel?

499

Om tot een beeld van de uitvoeringskosten te komen, beantwoorden we de volgende

onderzoeksvragen:
16. Welke extra activiteiten brengt de verschijningsplicht met zich mee?

60

Deze vragen hebben we gegroepeerd, omdat het naar ons idee gaat om de feitelijke invulling en uitvoering en niet om de

formele vastlegging van het werkproces.

0. Bijlage A: Onderzoeksvragen

17. Wat is de tijdsbesteding per extra activiteit? Wijkt deze tijdsbesteding af van de schattingen in
eerder onderzoek?
18. Wat zijn de materiële kosten als gevolg van de verschijningsplicht? Wijken deze af van de
schattingen in eerder onderzoek?
19. Wat zijn de werkelijk gemaakte kosten door OM, Rechtspraak, Raad en politie ten opzichte van
eerdere schattingen van de kosten? Welke kosten zijn structureel en welke incidenteel?
20. Welke elementen in de uitvoering werken kostenverhogend of juist kostenverlagend (koppeling
met de verschillen in uitvoering in de verschillende arrondissementen)?
Wat kan geleerd worden van de bevindingen uit de evaluatie van de pilot in Utrecht om op vrijwillige
basis de betrokkenheid van ouders te vergroten?

500

Om lessen te kunnen leren uit de pilot Utrecht worden de volgende vragen beantwoord:

21. Hoe was de werkwijze van de pilot in Utrecht waarbij de ouders op vrijwillige basis werden
gevraagd om bij de terechtzitting aanwezig te zijn?
22. Wat zijn de resultaten volgens de evaluatie van deze pilot?
23. Hoe heeft de pilot gefunctioneerd toen de wet verplicht werd op 1 januari 2011?
24. Wat kan geleerd worden uit deze pilot (voor en na 1 januari 2011) voor het geconstateerde
functioneren van de verplichting (op het punt van effecten, neveneffecten en kosten)?
Hoe verhoudt deze werking zich tot de veronderstelde werking uit de ex ante evaluatie verplichte
verschijning van ouders, vooral in relatie tot de bevindingen daaruit omtrent het behalen van de
doelen, de werkprocessen en de kosten?
25. Wat kan gezegd worden op basis van vorenstaande vragen over de rol van de ouders tijdens
de zitting?
26. Wat kan gezegd worden over de mate waarin de beoogde (sub)doelen van de
verschijningsplicht worden bereikt?
27. Wat kan gezegd worden over het pedagogisch effect van de verschijningsplicht?

0. Bijlage A: Onderzoeksvragen

Bijlage B: Geraadpleegde literatuur
501

Hepping, K. & Weijers, I. (2011) Effectieve ouderparticipatie in het jeugdstrafproces: de

Utrechtse pilot versterken betrokkenheid ouders, Utrecht: SPW

502

Leeuw, M. de & Veen, L. (2010). Ervaring van minderjarigen tijdens een rechtszitting op

sociaal-emotioneel en cognitief gebied. Masterscriptie Orthopedagogiek, Universiteit Utrecht

503

Mik, L. de (2010), De procesparticipatie van ouders tijdens jeugdstrafzittingen. ‘Perspectief van

kinderrechters, ouders en jeugdigen’. Afstudeerscriptie Orthopedagogiek, Universiteit Utrecht

504

Rap, S. & Weijers, I. (2011) De jeugdzitting: een pedagogisch perspectief: de communicatie

tussen jeugdrechter en jeugdige verdachte, Den Haag: Sdu Uitgevers

505

Regioplan (2011), Aanwezigheid verplicht. Een inventarisatie van de gevolgen van de

aanwezigheidsplicht voor ouders bij de kinderrechter. Amsterdam: Regioplan

506

Schuytvlot, A. (1999). ‘Ouders en kinderen in de rechtszaal. Begrip en onbegrip van juridische

procedures’. Nederlands Tijdschrift voor Opvoeding, Vorming en Onderwijs, 15 (4), 225-238

507

Volkers, B. (2010), Ouders ter zitting… Een onderzoek naar de rol van ouders tijdens

enkelvoudige jeugdstrafzittingen in de rechtbanken van Den Bosch, Den Haag & Haarlem.
Afstudeerscriptie Orthopedagogiek, Universiteit Utrecht

Bijlage B: Geraadpleegde literatuur

Pagina

151 van 161

Bijlage C: observatieprotocol
Algemeen
Naam Observator:
Arrondissement:
Datum:

Starttijd:

Eindtijd:

Gegevens jeugdige verdachte / zaak
Leeftijd:
Ontkennende verdachte:
ja/nee/gedeeltelijk
Soort zitting:
o EK
o MK

Geslacht: M / V
Etniciteit:
First Offender: ja/nee/onbekend
Indien vervolg op aangehouden zitting,
reden van aanhouding vorige keer:

Indien MK, hoeveelste zitting:
Delictsomschrijving:

Eis :
Straf/vervolg:

Aanwezigen
Ouders / Verzorgers:
o Vader
o Moeder
o Voogd
o Anders, namelijk:

Reden voor evt. afwezigheid, indien deze wordt gegeven:

Overige familieleden:
o
o
o
o

Overige aanwezigen:
o Advocaat
o Getuigen
o Slachtoffer
o Benadeelde
partij

Broer
Zus
Grootouder(s)
Anders, namelijk:

o
o
o
o
o

Tolk
Gedragsdeskundige
Raadsonderzoeker
Jeugdreclasseerder
Anders, namelijk:

Start zitting
Evt opmerking
Gaat de rechter expliciet na of de
oproeping goed is verlopen?
Controleert de rechter expliciet
wie de ouders met gezag zijn?
Stelt de rechter expliciet vast of
ouders/voogd met gezag
aanwezig zijn?
Worden redenen van evt.
afwezigheid van ouders expliciet
geïnventariseerd?
Indien ja, wat is de reden voor
afwezigheid:

Bijlage C: observatieprotocol

o

ja

o

nee

o

ja

o

nee

o

ja

o

nee

o

ja

o

nee

o

Werkverplichtingen

o

Nut er niet van inzien om met 2 ouders te

Pagina

152 van 161

komen

Zaak aangehouden
Bevel tot medebrenging gegeven
Reden aanhouding/doorgang
(+ door wie aangevoerd?)

o
o

o

Geen brief gekregen

o

Spreken geen Nederlands & afwezigheid tolk

o

Anders, namelijk…

ja
ja

o
o

nee
nee

Ouders - rechter interactie
Aanvullende info/observatie
Vragen aan ouders

Stelt rechter vragen aan ouders?
Vragen zijn
Waar gaan deze vragen over

Vraagt de rechter door?
Wat voor soort antwoorden geven
de ouders?
Krijgen ouders de gelegenheid
om – buiten de vragen van de
rechter om - iets te zeggen/te
reageren op hetgeen al gezegd
is?
Maken ze van die gelegenheid
gebruik?
Als ze wat zeggen, waar gaat dat
dan over?
Reageert de rechter daarop?

o
o
o
o
o

Ja
Nee
veelal open
veelal gesloten
Situatie thuis

o

Situatie school

o

Hobby’s kind

o

Vrienden van kind

o

Toekomstplannen
van kind

o

Delict

o

Anders, namelijk…

o
o
o
o

Ja
Nee
Gedetailleerd
Niet gedetailleerd

o
o

Ja
Nee

o
o

Ja
Nee

o
o

Ja
Nee

Hoe?

Begrijpen ouders wat hen gevraagd wordt?

Bijlage C: observatieprotocol

Pagina

153 van 161

Moeten zij om verduidelijking
vragen?

o
o

Ja
Nee

Geven zij passende antwoorden?

o
o

Ja
Nee

Drukken zij zichzelf begrijpelijk
uit?
Is er een tolk voor de ouders
aanwezig?

o
o
o
o

Ja
Nee
Ja
Nee

Wie is de tolk?

Ouders - steun en afkeuring
Bieden ouders steun aan hun kind?

o
o

Ja
Nee

Hebben ouders in de rechtszaal
afkeuring laten blijken voor gedrag
kind?
Zeggen ouders zelf al (voor de
zitting) straf te hebben opgelegd?

o
o

Ja
Nee

o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o

Ja
Nee
Onbekend
Ja
Nee
Onbekend
Ja
Nee
Onbekend
Ja
Nee
onbekend
ja
nee
onbekend
Ja
Nee
onbekend
Instemmend

o

Zich verzettend

o

Geïnteresseerd [rechtop, alert, gesprekspartner
aankijken]

o

Ongeïnteresseerd [onderuitgezakt, om zich
heen kijkend]

Of zijn ouders van plan om dat na
de zitting te doen?
Voelen ouders zich
verantwoordelijk voor bijsturen
van gedrag kind?
Denken ouders gedrag van kind bij
te kunnen sturen?
Tonen ouders zich geraakt? (bv
uiting gevoel schuld,
schaamte/ontdaan zijn)
Geven ouders blijk van inzicht in
ernst van delict?
Reactie op de uitspraak

Algemene houding ouders

Hoe?

(of bagatelliseren?)

Opmerkingen:
Hoe?

Rechter
Doet de rechter een beroep op
inlevingsvermogen bij verdachte
(wat delict voor slachtoffer heeft
betekend)?
Moedigt de rechter de ouders aan

Bijlage C: observatieprotocol

o
o

Ja
Nee

o

Ja

Pagina

154 van 161

hun verantwoordelijkheid te
nemen?
Indien ja, hoe reageren ouders
hierop?
In hoeverre houdt de rechter in de
mondelinge motivatie van het
vonnis rekening met de door de
ouders aangekaarte
omstandigheden?

o

Nee

o
o

Ja
Nee

o

Situatie huis

o

School

o

hobby’s

o

vrienden

o

toekomstplannen

o

anders, namelijk…

o
o

Ja
Nee

o
o
o

Ja
Nee
Onverschillig [ouders niet aankijken,
onderuitgezakt]
Afwachtend [wachten met antwoorden en
ouders aankijken]
Rustig [zonder heftige emotie]
Geïrriteerd / boos [armgebaren,
stemverheffing, met ogen rollen, zuchten]
Anders, namelijk…

Verdachte
Stelt de rechter vragen aan de
verdachte die niet gaan over het
delict?
Waar gaan deze vragen over?

Geeft hij/zij passende antwoorden?
[begrijpt hij/zij wat gezegd
wordt?]
Geeft verdachte blijk van
schuldgevoel?
Hoe reageert verdachte op de
bijdrage van zijn ouders aan de
zitting?

o
o
o
o

Overige opmerkingen
Denk aan: reactie van ouders op details delict, reactie van slachtoffer (en hoe ouders daarop
reageren), vragen van ouders

Bijlage C: observatieprotocol

Pagina

155 van 161

Bijlage D: Registratieformulier

Registratieformulier ‘Verschijningsplicht’
1. Algemeen
a.Datum:

b.Geplande begintijd:
c.Geplande eindtijd:

d.Plaats
rechtbank:

2. Rechtszitting
a.Soort zaak:
o Kanton
o Enkelvoudige Kamer
o Meervoudige Kamer

b.Vervolg op eerder aangehouden zitting:
o Ja
o Nee

3.Verdachte
a.Leeftijd op zitting:
b.Leeftijd ttv delict:

c.Vordering b.p ingediend:
o Ja
o Nee

4. Aan- of afwezige ouders / verzorgers
Indien aanwezig
Indien afwezig, reden van
afwezigheid (meerdere
antwoorden mogelijk)
Ouders /
Verzorgers:
o Vader

o Vrijwillig gekomen
o Medegebracht na
bevel

o Uit de stukken bekend, namelijk;
o Ter zitting toegelicht, namelijk;
o Onbekend

o Moeder

o Vrijwillig gekomen
o Medegebracht na
bevel

o Uit de stukken bekend, namelijk;
o Ter zitting toegelicht, namelijk;
o Onbekend

o Voogd

o Vrijwillig gekomen
o Medegebracht na
bevel

o Uit de stukken bekend, namelijk;
o Ter zitting toegelicht, namelijk;
o Onbekend

o Anders,
namelijk:

o Vrijwillig gekomen
o Medegebracht na
bevel

o Uit de stukken bekend, namelijk;
o Ter zitting toegelicht, namelijk;
o Onbekend

Bijlage D: Registratieformulier

Pagina

156 van 161

Overige aanwezigen:
o Broer
o Zus
o Grootouder(s)

o
o
o
o
o

Advocaat
Slachtoffer
Getuigen
Tolk voor ouder(s)
Tolk voor anders
dan ouder(s)

o
o
o

Raadsonderzoeker
Jeugdreclasseerder
Anders, namelijk:

5.Aanhouden/doorgang van de zitting
a.Aanhouding
zitting?

o
o

Ja, ga naar c
Nee, ga naar b

b.Indien niet
aangehouden,
terwijl
ouder(s)/voogd
afwezig is/zijn

Reden (meerdere antwoorden mogelijk):
o Ouder(s) niet in beeld of geen gezag
o Aanwezigheid contra-geindiceerd voor jeugdige
o Langere doorlooptijd schadelijk voor jeugdige
o Voldoende aanwijzingen dat aanwezigheid onnodig is
o Aanhouding verstoort werkproces gerecht
o Anders, namelijk;

c.Indien
aangehouden

Reden (meerdere
antwoorden mogelijk):
o
o
o
o

o

1 ouder afwezig
(code 5011)
2 ouders afwezig
(code 5011)
Stukken ontbreken
Afwezigheid van
advocaat/tolk/desk
undige
Anders, namelijk…

Indien 1 ouder afwezig: Welke
overweging(en) speelden een rol bij
beslissing tot aanhouding?
o
o
o

o

o

Zaak moest ook al om andere
reden worden aangehouden
Zwaarte delict
Vermoeden dat afwezige ouder
andere mening/info heeft dan
aanwezige ouder
Aanwezige ouder spreekt
onvoldoende Nederlands en tolk
is afwezig
Anders, namelijk…

d.Indien
Bevel tot medebrenging ouders/voogd uitgevaardigd?
aangehouden om
o Ja
reden afwezigheid
o Nee
ouder(s):
6. Eventueel opmerkingen over verloop zitting t.a.v. aan- of afwezigheid
ouders/voogd

Bijlage D: Registratieformulier

Pagina

157 van 161

Bijlage E: Landelijke oproepingsbrieven OM
‘Oude ‘ oproepingsbrief, gebruikt van januari tot en met maart 2011
Geachte heer / mevrouw,
Uw kind ,

(naam)

is gedagvaard of opgeroepen om te verschijnen op (datum)

, te

uur,

ter terechtzitting van de kinderrechter (plaats, adres)
U wordt hierbij opgeroepen om bij de terechtzitting aanwezig te zijn. U kunt dan kort iets vertellen
over uw kind. Uw aanwezigheid is daarom belangrijk.
Ouders met gezag zijn beiden wettelijk verplicht om in persoon op de terechtzitting aanwezig
te zijn.
Indien u niet verschijnt zal de rechter de behandeling van de zaak aanhouden en kan er voor
een volgende terechtzitting een bevel medebrenging worden gegeven. Dit betekent dat u dan
door de politie wordt opgehaald en meegenomen naar de rechtbank, waar u in een cel de
aanvang van de terechtzitting moet afwachten.
Een afschrift van de dagvaarding/oproeping is bijgevoegd. U wordt verzocht deze brief mee te
nemen en zich te melden bij de portier.
In het strafproces hebben personen, die schade hebben geleden tengevolge van het strafbare feit de
mogelijkheid om schadevergoeding te eisen. Indien de verdachte jonger is dan 14 jaar bij het
plegen van het feit wordt deze eis gericht tegen zijn of haar ouders. In dat geval wordt u tijdens de
terechtzitting in de gelegenheid gesteld tegen deze eis verweer te voeren.
Als u een tolk nodig heeft kunt u bellen met bovenstaand telefoonnummer.

Hoogachtend,

Officier van Justitie.

Bijlage E: Landelijke oproepingsbrieven OM

Pagina

158 van 161

Nieuwe oproepingsbrief, in gebruik vanaf april 2011 (voorbeeld uit Arnhem)

Bijlage E: Landelijke oproepingsbrieven OM

Pagina

159 van 161

Bijlage F: Gegevens aanwezigheid ouders per rechtbank/hof
508

In onderstaande tabel is voor alle rechtbanken en gerechtshoven die hebben deelgenomen

aan de landelijke registratie weergegeven hoe vaak ouders aanwezig zijn. Let bij de interpretatie
van de percentages op de mogelijk lage N.

N
%
N
Almelo %
N
Amsterdam %
N
Arnhem %
N
Assen
%
N
Breda
%
N
Den Bosch %
N
Den Haag %
Hof Den N
Haag
%
N
Dordrecht %
N
Groningen %
N
Haarlem %
N
Leeuwarden %
Hof
N
Leeuwarden %
N
Lelystad %
N
Maastricht %
N
Middelburg %
N
Roermond %
N
Rotterdam %
N
Utrecht %
N
Zutphen %
Alkmaar

509

Aantal
% geen
moeder
moeder
vader
vader
vader
% 1 ouder % 2 ouders
formuliere moeder
ouders
n
afwezig
aanwezig onbekend afwezig
aanwezig onbekend aanwezig aanwezig aanwezig
25
3
15
7
10
9
6
12%
60%
28%
40%
36%
24%
13%
33%
53%
9
3
6
0
2
7
0
33%
67%
0%
22%
78%
0%
22%
11%
67%
53
13
40
0
39
12
2
25%
75%
0%
74%
23%
4%
20%
61%
20%
21
11
10
0
10
11
0
52%
48%
0%
48%
52%
0%
38%
24%
38%
15
3
12
0
3
12
0
20%
80%
0%
20%
80%
0%
13%
13%
73%
31
5
22
4
10
17
4
16%
71%
13%
32%
55%
13%
0%
58%
42%
35
5
25
5
13
17
5
14%
71%
14%
37%
49%
14%
17%
24%
59%
54
17
37
0
28
26
0
31%
69%
0%
52%
48%
0%
28%
28%
44%
16
5
11
0
7
8
1
31%
69%
0%
44%
50%
6%
27%
20%
53%
7
1
6
0
3
4
0
14%
86%
0%
43%
57%
0%
0%
57%
43%
22
6
16
0
6
13
3
27%
73%
0%
27%
59%
14%
5%
42%
53%
20
6
14
0
9
11
0
30%
70%
0%
45%
55%
0%
5%
65%
30%
29
10
16
3
17
9
3
34%
55%
10%
59%
31%
10%
33%
42%
25%
6
3
3
0
2
4
0
50%
50%
0%
33%
67%
0%
33%
17%
50%
7
2
5
0
5
2
0
29%
71%
0%
71%
29%
0%
14%
71%
14%
18
10
8
0
12
6
0
56%
44%
0%
67%
33%
0%
50%
22%
28%
13
5
8
0
2
8
3
38%
62%
0%
15%
62%
23%
10%
30%
60%
19
7
12
0
6
13
0
37%
63%
0%
32%
68%
0%
26%
16%
58%
81
17
51
13
30
29
22
21%
63%
16%
37%
36%
27%
19%
40%
41%
40
10
23
7
17
17
6
25%
58%
18%
43%
43%
15%
10%
58%
32%
19
5
14
0
13
6
0
26%
74%
0%
68%
32%
0%
21%
53%
26%

Op basis van de gegevens uit COMPAS is bekeken in welke arrondissementen aanhoudingen

hebben plaatsgevonden, waarbij de griffier als reden heeft aangegeven dat de ouder niet
verschenen is. Dit aantal staat weergegeven in de eerste kolom. In de tweede kolom staat het
percentage beslissingen in jeugdzaken van het betreffende arrondissement ten opzichte van het
totaal aantal beslissingen in jeugdzaken. Dit percentage hebben we gebruikt om te berekenen wat
het verwachte aantal aanhoudingen per arrondissement zou zijn indien naar rato van het aantal
e

beslissingen in jeugdzaken per arrondissement (3 kolom). Door het aantal daadwerkelijke
aanhoudingen wegens de afwezigheid van ouders te vergelijken met het verwachte aantal
aanhoudingen wegens de afwezigheid van ouders, kunnen we zien welke arrondissementen
relatief gezien meer of minder lijken aan te houden. De arrondissementen Den Bosch en Den

Bijlage F: Gegevens aanwezigheid ouders per rechtbank/hof

Pagina

160 van 161

Haag houden relatief minder vaak aan dan zou worden verwacht (significantie is niet getoetst). De
arrondissementen Breda en Maastricht houden relatief vaker aan dan zou worden verwacht
(significantie is niet getoetst). In Den Bosch zijn relatief vaak beide ouders aanwezig ter zitting. Dit
kan een verklaring bieden voor het lage aantal aanhoudingen in het arrondissement Den Bosch. In
Maastricht zijn relatief minder vaak beide ouders aanwezig zijn ter zitting. dit kan een verklaring
bieden voor het relatieve hoge aantal aanhoudingen in dat arrondissement. Voor Den Haag en
Breda geldt niet dat de aanwezigheid van ouders mogelijk een verklaring kan bieden voor het lage
respectievelijke hoge aantal aanhoudingen. Het lijkt aannemelijk dat de verschillen verklaard
worden door de diversiteit in de werkwijze van de kinderrechter.

Arrondissement
Den Bosch
Breda
Maastricht
Roermond
Arnhem
Zutphen
Zwolle / Lelystad
Almelo
Den Haag
Rotterdam
Dordrecht
Middelburg
Amsterdam
Alkmaar
Haarlem
Utrecht
Leeuwarden
Groningen
Assen
Eindtotaal

Aanhoudingen
2011 tem
augustus
1
22
29
5
9
5
11
6
18
23
3
3
12
3
6
9
2
2
6
17561

%
beslissingen
in
jeugdzaken
4,6%
6,6%
4,0%
2,1%
6,4%
4,4%
4,7%
4,0%
14,9%
14,3%
2,4%
2,5%
9,4%
2,1%
4,1%
5,8%
2,6%
3,5%
1,6%
100,0%

verwacht
aantal
aanhoudingen
obv %
beslissingen
8
12
7
4
11
8
8
7
26
25
4
4
16
4
7
10
5
6
3
175

Tabel 29: Aantal aanhoudingen door afwezigheid ouders per arrondissement (rechtbankzaken,
e

alleen 1 aanleg

61

Het totaal van 175 aanhoudingen betreft cijfers uit COMPAS van januari t/m augustus 2011. Dit aantal is iets hoger dan de

eerder genoemde 167 aanhoudingen uit COMPAS. Dit heeft te maken met een net iets andere definitie van de query die door
het OM is gemaakt. De nieuwe definitie was beter. Gegeven de tijd was het niet meer mogelijk om deze nieuwe query ook uit
te splitsen per arrondissement. Omdat het verschil zo klein is, achten we deze gegevens betrouwbaar.

Bijlage F: Gegevens aanwezigheid ouders per rechtbank/hof

Pagina

161 van 161