Gunstbetoon bij nascholing van huisartsen
binnen de reclameregels

Den Haag, januari 2010

2

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

3

RAPPORT

Inhoudsopgave
Voorwoord

5

Samenvatting

7

1
1.1
1.2

Inleiding 9
Aanleiding en belang 9
Onderzoeksvragen 10

1.3

Onderzoeksmethode en toetsingskader 10

2

Conclusies 11

2.1
Antwoord op de centrale vraagstelling 11
2.1.1 Geen ernstige overtredingen aangetroffen 11
2.1.2 Een tegenstrijdigheid en een onduidelijkheid in de wetgeving 11
2.2

Geen onderzoek naar waarborg van wetgeving 12

3

Handhaving 13

3.1
3.2

Maatregelen door farmaceutische bedrijven: opstellen plan van aanpak met
betrekking tot honorering dienstverlening 13
Aanbevelingen voor de Minister: aanpassen regels omtrent gastvrijheid, in

3.3

het bijzonder op het punt van aanwezigheid van niet-beroepsbeoefenaren 13
Vervolgacties inspectie: actief verzamelen van signalen in 2010 13

4
4.1
4.2

Resultaten uit inspectiebezoeken en documentenonderzoek 15
Algemene gegevens nascholing 15
Organisatie van de bijeenkomst: niet alle vertegenwoordigers droegen

4.3
4.4

badges 15
Geboden gastvrijheid: niet-beroepsbeoefenaren aanwezig 16
Aangeboden geschenken: in orde 16

4.5
4.6

Sponsoring: niet aan de orde 16
Dienstverlening: dienstverleningsovereenkomsten niet allemaal voldoende 16

5
5.1

Beschouwing: een tegenstrijdigheid en een onduidelijkheid in de wetgeving 18
Bijeenkomsten en gunstbetoon gaan volgens de Geneesmiddelenwet niet
samen 18

5.2

Onduidelijkheid omtrent toelaatbaarheid van aanwezigheid van
niet-beroepsbeoefenaren 19

6

Summary 20

Bijlagen
1

Onderzoeksmethode en toetsingskader 22

2
3
4

Analyse van de wetgeving omtrent gastvrijheid 24
Overzicht van de onderzochte nascholingen 27
Overzicht van de gevorderde documenten 28

5

Vragenlijst 29

4

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

5

RAPPORT

Voorwoord
Per jaar worden minimaal 600 door het College voor Accreditatie Huisartsen (CvAH)
geaccrediteerde, door de farmaceutische industrie geïnitieerde en gefinancierde, maar
niet aan de reclameregels getoetste nascholingen aangeboden. Het risico bestaat dat
de farmaceutische industrie door middel van nascholingen het voorschrijfgedrag van
huisartsen ongewenst beïnvloedt. De inspectie is een onderzoek gestart met als
hoofdvraag in hoeverre beroepsbeoefenaren en organiserende bedrijven de regels
voor geneesmiddelenreclame, met name de regels voor gunstbetoon, naleven tijdens
nascholingsbijeenkomsten voor huisartsen.
De inspectie heeft tijdens het onderzoek een positief beeld gekregen van de
nascholingen voor huisartsen. De nascholingen voldoen overwegend aan de regels
voor geneesmiddelenreclame. De herkenbaarheid van de vertegenwoordigers van de
bedrijven en de honorering van de dienstverlening verdienen extra aandacht. Daarnaast
waren bij een aantal nascholingsbijeenkomsten niet-beroepsbeoefenaren, zoals
assistenten of praktijkondersteuners, aanwezig. De Geneesmiddelenwet en de
Beleidsregels gunstbetoon maken echter niet voldoende duidelijk of niet-beroepsbeoefenaren (een niet-beroepsbeoefenaar is ieder ander dan een beroepsbeoefenaar)
aanwezig mogen zijn bij nascholingsbijeenkomsten. De inspectie kan vanwege die
onduidelijkheid de wet niet handhaven. De Geneesmiddelenwet is bovendien wetstechnisch niet eenduidig op het punt van gastvrijheid bij bijeenkomsten. De inspectie
beveelt de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport daarom aan om de wetgeving op het punt van gastvrijheid bij bijeenkomsten en in het bijzonder op het punt
van de aanwezigheid van niet-beroepsbeoefenaren bij bijeenkomsten te herzien. Dit,
opdat voor alle betrokken partijen duidelijk is of niet-beroepsbeoefenaren aanwezig
mogen zijn bij bijeenkomsten en de inspectie kan toezien op naleving van de regels.
Een ander punt van aandacht is het feit dat farmaceutische bedrijven overwegend de
nascholingsagenda bepalen. Het is niet ondenkbaar dat zij relatief veel nascholingen
aanbieden met onderwerpen die aansluiten bij hun geneesmiddelen. Het CvAH, een
onderdeel van de KNMG, heeft in het gesprek met de inspectie aangegeven dat de
KNMG zich ervan bewust is dat daardoor mogelijk geen nascholingen worden aangeboden voor onderwerpen die wel degelijk relevant zijn. De KNMG is, in overleg met
het ministerie van VWS, een project gestart om de onderbelichte onderwerpen in kaart
te brengen. Het doel hiervan is om tot een voorstel te komen waarbij de verscheidenheid aan onderwerpen bij nascholingen gewaarborgd wordt. De inspectie onderschrijft
dit initiatief.

Prof. dr. G. van der Wal,
Inspecteur-generaal voor de Gezondheidszorg

6

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

7

RAPPORT

Samenvatting
Iedere praktiserende huisarts moet zich inschrijven in het specialistenregister van de
Huisartsen en Verpleegkundigen Registratie Commissie (HVRC). Om geregistreerd te
blijven, moeten huisartsen onder andere geaccrediteerde nascholingen volgen. Het
College voor Accreditatie Huisartsen (CvAH) accrediteert de nascholingen voor huisartsen. Het CvAH toetst aan de regels voor inhoudelijke kwaliteit, maar het kan niet de
garantie geven dat de nascholingen voldoen aan de regels voor geneesmiddelenreclame
(kortweg: reclameregels). Per jaar worden minimaal 600 door het CvAH centraal
geaccrediteerde, door de farmaceutische industrie geïnitieerde en gefinancierde, maar
niet aan de reclameregels getoetste nascholingen aangeboden. De inspectie had met
het uitvoeren van het onderhavige onderzoek het doel om meer zicht te krijgen op de
naleving van de reclameregels, met name met betrekking tot gunstbetoon, bij door de
farmaceutische industrie geïnitieerde en gefinancierde, door het CvAH geaccrediteerde
nascholingen voor huisartsen. De inspectie heeft daarom twaalf van die nascholingen
bezocht en alle met betrekking tot de nascholingen relevante documenten gevorderd.
Aan de hand van de bezoeken en de twaalf sets documenten heeft de inspectie
beoordeeld of de nascholingen overeenstemden met de reclameregels. De beoordeling
is uitgevoerd aan de hand van een vragenlijst, ingedeeld in zes aandachtsgebieden:
algemene gegevens over de nascholing, de organisatie van de bijeenkomst, de geboden
gastvrijheid, de aangeboden geschenken, de sponsoring en de dienstverlening.
De centrale vraagstelling in dit onderzoek luidt: “In hoeverre leven beroepsbeoefenaren
en organiserende bedrijven de regels op het gebied van geneesmiddelenreclame, met
name de regels voor gunstbetoon, na tijdens nascholingsbijeenkomsten voor huisartsen?” Een tweede vraag is of de wetgeving voldoende waarborg biedt voor het
tegengaan van ongewenste beïnvloeding. Het algemene beeld van de door de inspectie
beoordeelde nascholingen is positief. De initiërende en financierende bedrijven houden
zich overwegend aan de regels op het gebied van geneesmiddelenreclame. Een aantal
punten verdient extra aandacht. Het gaat om de herkenbaarheid van de vertegenwoordigers van de bedrijven en de honorering van de dienstverlening.
De inspectie heeft met betrekking tot de honorering van de dienstverlening een tweetal
bedrijven verzocht een plan van aanpak op te stellen. De inspectie heeft tijdens het
onderzoek een onduidelijkheid geconstateerd in de regels voor geneesmiddelenreclame
die van belang zijn voor nascholing van huisartsen. De Geneesmiddelenwet en de
Beleidsregels gunstbetoon maken niet duidelijk of niet-beroepsbeoefenaren, zoals
assistenten en ondersteuners, aanwezig mogen zijn bij nascholingen. Aanwezigheid
van niet-beroepsbeoefenaren roept verscheidene vragen op, waarop de wettelijke
regels geen antwoord geven. Hierdoor kan de inspectie de wet niet handhaven.
Daarnaast is de Geneesmiddelenwet wetstechnisch niet eenduidig op het punt van
gastvrijheid bij bijeenkomsten. De inspectie beveelt de minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport aan om de wetgeving op het punt van gastvrijheid bij bijeenkomsten
en in het bijzonder op het punt van de aanwezigheid van niet-beroepsbeoefenaren bij
bijeenkomsten te herzien. Dit, opdat er voor eenieder kenbare wettelijke regels zijn en
de inspectie kan toezien op naleving daarvan. De inspectie zal in 2010 beroepsbeoefenaren via verschillende media oproepen tot het doen van meldingen van overtredingen van de regels voor geneesmiddelenreclame bij nascholingsbijeenkomsten.

8

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

9

RAPPORT

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en belang

Om zich te kunnen vestigen als huisarts moeten artsen die de opleiding tot huisarts
hebben afgerond, zich inschrijven in het specialistenregister van de Huisartsen en
Verpleeghuisartsen Registratie Commissie (HVRC). Registratie geschiedt voor de duur
van 5 jaar, waarna herregistratie moet plaatsvinden. Eén van de voorwaarden voor
herregistratie is dat de huisarts deskundigheidsbevorderende activiteiten moet hebben
gevolgd. Deze activiteiten bestaan onder andere uit het volgen van geaccrediteerde
nascholingen. Bij accreditatie van nascholingen beoordelen accreditatie-instituten de
inhoud van het programma, zoals de presentaties en het schriftelijk materiaal. Beroepsbeoefenaren kunnen aan de hand van verleende accreditatie de inhoudelijke kwaliteit en
relevantie van een aangeboden cursus inschatten. Hoewel inhoudelijke toetsing op
grote schaal plaatsvindt, wordt slechts een zeer beperkt aantal programma’s aan de
Stichting Code Geneesmiddelen Reclame (CGR) voorgelegd voor (preventieve) toetsing
aan de regels voor geneesmiddelenreclame.[1] Naar aanleiding hiervan heeft de
inspectie een gesprek gehad met het College voor Accreditatie Huisartsen (CvAH), dat
de nascholingen voor huisartsen accrediteert.[2]]
Voor accreditatie toetst het CvAH of de inhoud van de nascholing relevant is voor de
dagelijkse praktijkvoering van de huisarts en of de onderwijskundige opzet zodanig is
dat de geformuleerde leerdoelen kunnen worden bereikt. Daarnaast toetst het CvAH
ofde uitvoering van de nascholing een neutraal karakter heeft, wat wil zeggen dat er
geen promotionele elementen in zitten.[3] Hierbij gaat het enkel om het voorkomen van
ongewenste, eenzijdige beïnvloeding door de inhoud van het programma. Bij het CvAH
worden jaarlijks ongeveer 600 nascholingsbijeenkomsten voor (centrale) accreditatie
ingediend, die vrijwel allemaal worden goedgekeurd.[4] De accreditatie is 1 jaar geldig,
wat betekent dat de organisator dezelfde nascholing binnen 1 jaar tijd mag herhalen
zonder opnieuw accreditatie aan te vragen. Het CvAH schat dat er per jaar 450 herhalingen van nascholingen bijkomen. In totaal worden op jaarbasis dus meer dan 1000
centraal geaccrediteerde nascholingen voor huisartsen aangeboden. De farmaceutische
industrie initieert en financiert meer dan 60 procent[5] van die nascholingen. Het CvAH
toetst deze programma’s aan de regels voor inhoudelijke kwaliteit. Indien een ter
accreditatie aangeboden nascholing kennelijk niet voldoet aan de regels voor gunstbetoon, besluit het CvAH soms om niet te accrediteren. Het CvAH geeft echter niet de
garantie dat geaccrediteerde nascholingen voldoen aan de reclameregels. De instantie
[1]

[2]

[3]
[4]
[5]

In 2008 was er maar één aanvraag tot preventieve toetsing van een bijeenkomst. In 2009 waren er
tot november drie aanvragen. Omdat de adviezen op www.cgr.nl geanonimiseerd zijn, is niet
zichtbaar welke van de aanvragen preventieve toetsing van een nascholing voor huisartsen
betroffen. De CGR toetst de nascholingen die in het buitenland plaatsvinden overigens wel
preventief aan de regels voor geneesmiddelenreclame.
Het CvAH accrediteert centraal of middels instellingsaccreditatie. Centrale accreditatie van een
nascholing gebeurt door het CvAH zelf. Daarnaast kan het CvAH een instelling accrediteren. Deze
instellingsaccreditatie geeft een instelling de mogelijkheid om nascholingen te accrediteren.
NB. Het CvAH is niet erkend door de Raad voor de Accreditatie.
www.cvah.net.
De genoemde aantallen berusten op door het CvAH verstrekte gegevens over 2008 en 2009.
In 2008 heeft het CvAH centraal 312 door de farmaceutische industrie georganiseerde nascholingsprogramma’s geaccrediteerd. Het CvAH schat dat er voor de industrie op jaarbasis ruim 300
herhalingen van nascholingen bijkomen.

10

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

die dat wel zou kunnen doen, de CGR, krijgt per jaar slechts een zeer gering aantal
verzoeken van organisatoren van nascholingen tot preventieve toetsing van hun
nascholingen.[6] Dit betekent dat per jaar minimaal 600 door het CvAH geaccrediteerde,
door de farmaceutische industrie geïnitieerde en gefinancierde, maar niet aan de
reclameregels getoetste nascholingen worden aangeboden.
Er is derhalve weinig zicht op de naleving van de regels voor geneesmiddelenreclame
bij nascholingsbijeenkomsten voor huisartsen. Het vermoeden bestaat dat veel (huis)artsen de reclameregels over nascholing niet voldoende kennen. Het betreft zeer
gedetailleerde regels, waaronder de Beleidsregels nadere invulling van het begrip
gunstbetoon in de Geneesmiddelenwet en de uitgewerkte zelfreguleringsnormen
vallen.[7] Hierdoor bestaat het risico dat de farmaceutische industrie door middel van
nascholingen het voorschrijfgedrag van huisartsen ongewenst beïnvloedt. Om die reden
is de inspectie een onderzoek gestart naar de naleving van de regels voor gunstbetoon
bij nascholing van huisartsen. Dit onderzoek is in lijn met de werkafspraken tussen de
Inspectie voor de Gezondheidszorg en de CGR. Hieruit volgt dat de inspectie zich richt
op ‘fase 2 monitoring’. Deze monitoring heeft als doel ‘op verschillende terreinen en bij
verschillende partijen in het veld inzicht te verkrijgen in naleving van de regels teneinde
geconstateerde overtredingen aan te pakken’. De toelichting bij de werkafspraken
noemt als voorbeeld het steekproefsgewijs bezoeken van samenkomsten, waaronder
nascholingen.[8]

1.2

Onderzoeksvragen

Het doel van het uitvoeren van het onderhavige onderzoek is het krijgen van meer zicht
op de naleving van de reclameregels, met name met betrekking tot gunstbetoon, bij
door de farmaceutische industrie geïnitieerde en gefinancierde, door het CvAH
geaccrediteerde nascholingen. De inspectie is voornemens ernstige overtredingen van
de regels voor geneesmiddelenreclame te sanctioneren.
De centrale vraagstelling in dit onderzoek luidt: “In hoeverre leven beroepsbeoefenaren
en organiserende bedrijven de regels op het gebied van geneesmiddelenreclame, met
name de regels voor gunstbetoon, na tijdens nascholingsbijeenkomsten voor huisartsen?” Een tweede vraag is of de wetgeving voldoende waarborg biedt voor het
tegengaan van ongewenste beïnvloeding.

1.3

Onderzoeksmethode en toetsingskader

Om inzicht te krijgen in de naleving van de reclameregels bij nascholingsbijeenkomsten
voor huisartsen heeft de inspectie twaalf nascholingsbijeenkomsten beoordeeld. Het
toetsingskader van deze beoordeling wordt gevormd door de Geneesmiddelenwet[9] en
de Beleidsregels nadere invulling van het begrip gunstbetoon in de Geneesmiddelenwet
(Beleidsregels gunstbetoon)[10]. Een uitgebreide uiteenzetting van de onderzoeksmethode en het toetsingskader staat in bijlage 1.

[6]
[7]

Zie voetnoot 1.
Het betreft hier de door de CGR opgestelde normen: de Gedragscode Geneesmiddelenreclame en de
Uitwerking Normen Gunstbetoon (www.cgr.nl).
[8] De werkafspraken met de CGR zijn te vinden op www.cgr.nl.
[9] Staatsblad 2007, 93; inwerkingtreding 1 juli 2007.
[10] Staatscourant 29 juni 2007, nr. 123, p. 19.

11

RAPPORT

2

Conclusies

2.1

Antwoord op de centrale vraagstelling

De centrale vraagstelling in dit onderzoek luidde: “In hoeverre leven beroepsbeoefenaren en organiserende bedrijven de regels op het gebied van geneesmiddelenreclame, met name de regels voor gunstbetoon, na tijdens nascholingsbijeenkomsten
voor huisartsen?”
2.1.1

Geen ernstige overtredingen aangetroffen

Het algemene beeld van de door de inspectie beoordeelde nascholingen is positief. De
initiërende en financierende bedrijven voldoen overwegend aan de regels op het gebied
van geneesmiddelenreclame, met name de regels voor gunstbetoon. De inspectie acht
de verleende en genoten gastvrijheid in overeenstemming met de daarvoor geldende
regels. Verder acht de inspectie de gegeven (en ontvangen) geschenken van geringe
waarde en van betekenis voor de beroepsuitoefening. Daarnaast vindt de inspectie
dat de beloning voor de door beroepsbeoefenaren geleverde diensten in redelijke
verhouding staat tot de geleverde prestatie.
Ondanks dat de farmaceutische bedrijven zich overwegend houden aan de regels voor
geneesmiddelenreclame, verdient een aantal punten extra aandacht. Het gaat om de
herkenbaarheid van de vertegenwoordigers van de bedrijven en de honorering van de
dienstverlening. Hoewel de inspectie de aangetroffen overtredingen niet als ernstig
aanmerkt, is er ruimte voor verbetering op deze twee punten.
2.1.2

Een tegenstrijdigheid en een onduidelijkheid in de wetgeving

De inspectie heeft tijdens het onderzoek een onduidelijkheid geconstateerd in de regels
voor geneesmiddelenreclame die van belang zijn voor nascholing van huisartsen. De
tegenstrijdigheid in de Geneesmiddelenwet en de Beleidsregels gunstbetoon betreft de
definities van gunstbetoon, gastvrijheid en bijeenkomst. De regels zijn onduidelijk op
het punt van de toelaatbaarheid van de aanwezigheid van niet-beroepsbeoefenaren bij
bijeenkomsten.
De Geneesmiddelenwet is wetstechnisch niet eenduidig op het punt van gastvrijheid
bij bijeenkomsten. Het doel van verkoopbevordering behorend bij gunstbetoon[11]
kan niet samengaan met de per definitie uitsluitend wetenschappelijke aard van een
bijeenkomst.[12] Het aanbieden van gastvrijheid, een vorm van gunstbetoon, ontneemt

[11] Gunstbetoon is het in het vooruitzicht stellen, aanbieden of toekennen van geld of op geld
waardeerbare diensten of goederen met het kennelijke doel het voorschrijven, ter hand stellen of
gebruiken van een geneesmiddel te bevorderen. (artikel 1 lid 1, sub zz Geneesmiddelenwet).
[12] Een bijeenkomst in de zin van de Geneesmiddelenwet is een georganiseerde samenkomst van
beroepsbeoefenaren als bedoeld in artikel 82, onder a, die kennelijk uitsluitend tot doel heeft hun
wetenschappelijke kennis en kunde op het gebied van de geneeskunst, de farmacie, de tandheelkunst of de verloskunst te bevorderen. (artikel 1 lid 1, sub aaa Geneesmiddelenwet).
Een niet-beroepsbeoefenaar is ieder ander dan een beroepsbeoefenaar. Dit in tegenstelling tot een
manifestatie, een georganiseerde samenkomst van beroepsbeoefenaren als bedoeld in artikel 82,
onder a, die tot doel heeft het voorschrijven of ter hand stellen van geneesmiddelen te bevorderen.
(artikel 1 lid 1 sub bbb Geneesmiddelenwet).

12

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

de uitsluitend wetenschappelijke aard aan een samenkomst, waardoor per definitie
geen sprake meer kan zijn van een bijeenkomst.
De Geneesmiddelenwet en de Beleidsregels gunstbetoon geven bovendien niet
voldoende antwoord op de vraag of niet-beroepsbeoefenaren aanwezig mogen zijn bij
bijeenkomsten. Aanwezigheid van niet-beroepsbeoefenaren, zoals assistenten en
ondersteuners, roept de vraag op of sprake is van een bijeenkomst in de zin van de
Geneesmiddelenwet indien bij de wetenschappelijke samenkomst ook niet-beroepsbeoefenaren aanwezig zijn. Een andere vraag is of de bepaling in de Beleidsregels
gunstbetoon – dat gastvrijheid zich niet mag uitstrekken tot anderen dan beroepsbeoefenaren – betekent dat niet-beroepsbeoefenaren niet aanwezig mogen zijn bij
bijeenkomsten. Of betekent die bepaling dat niet-beroepsbeoefenaren wel aanwezig
mogen zijn bij bijeenkomsten, maar dat zij daarvoor geen onkostenvergoeding mogen
ontvangen en (inschrijfgeld) moeten betalen voor hun aanwezigheid? En is het farmaceutische bedrijven toegestaan wetenschappelijke samenkomsten te organiseren voor
enkel niet-beroepsbeoefenaren?

2.2

Geen onderzoek naar waarborg van wetgeving

Een tweede vraag in dit onderzoek was of de wetgeving voldoende waarborg biedt
voor het tegengaan van ongewenste beïnvloeding. Gezien de positieve bevindingen in
dit rapport ziet de inspectie geen aanleiding nader te onderzoeken of de wetgeving
voldoende waarborg biedt voor het tegengaan van ongewenste beïnvloeding. De
inspectie heeft bij haar onderzoek geen ongewenste beïnvloeding aangetroffen. Dit kan
enerzijds het gevolg zijn van waarborgen die de wetgeving biedt. Anderzijds is het
mogelijk dat farmaceutische bedrijven ondanks eventuele mogelijkheden binnen de
wetgeving geen ongewenste invloed uitoefenen. Op grond van de gevonden resultaten
kan de inspectie hierover geen uitsluitsel geven.

13

RAPPORT

3

Handhaving

3.1

Maatregelen door farmaceutische bedrijven: opstellen plan van
aanpak met betrekking tot honorering dienstverlening

De inspectie heeft drie bedrijven gewezen op de verplichting om ervoor te zorgen dat
hun vertegenwoordigers herkenbaar zijn tijdens de nascholingen. Bij de beoordeling van
de nascholingen van twee bedrijven heeft de inspectie een met de Geneesmiddelenwet
en de Beleidsregels gunstbetoon strijdige gedraging geconstateerd. Deze gedraging
betrof de honorering van de dienstverlening. De inspectie heeft beide bedrijven
verzocht een plan van aanpak op te stellen binnen 2 maanden na dagtekening van de
aanbiedingsbrief behorende bij het definitieve rapport. In het plan van aanpak moeten
zij aangeven hoe de honorering van de dienstverlening bij alle lopende en toekomstige
nascholingsbijeenkomsten voor beroepsbeoefenaren zal worden verbeterd, dan wel
inmiddels is verbeterd.

3.2

Aanbevelingen voor de Minister: aanpassen regels omtrent
gastvrijheid, in het bijzonder op het punt van aanwezigheid van
niet-beroepsbeoefenaren

De Geneesmiddelenwet is wetstechnisch niet eenduidig op het punt van gastvrijheid bij
bijeenkomsten. Er zit bovendien een onduidelijkheid in de Geneesmiddelenwet en de
Beleidsregels gunstbetoon op het punt van de toelaatbaarheid van de aanwezigheid van
niet-beroepsbeoefenaren bij wetenschappelijke samenkomsten.[13] De inspectie beveelt
de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport daarom aan om de wetgeving op
het punt van gastvrijheid bij bijeenkomsten en in het bijzonder op het punt van de aanwezigheid van niet-beroepsbeoefenaren bij bijeenkomsten te herzien. Dit opdat er voor
beroepsbeoefenaren, niet-beroepsbeoefenaren en voor de farmaceutische industrie
eenduidige, kenbare wettelijke regels zijn en de inspectie kan toezien op naleving
daarvan. De inspectie beveelt de minister aan om zo spoedig mogelijk een duidelijke
interpretatierichtlijn te geven van de huidige wetgeving. Zodat de betrokkenen een
handvat hebben voor interpretatie van de regels voor gunstbetoon totdat er eenduidige
regels zijn opgesteld.

3.3

Vervolgacties inspectie: actief verzamelen van signalen in 2010

De inspectie heeft twaalf van de 100 verschillende geaccrediteerde nascholingen voor
huisartsen die in de inspectieperiode werden aangeboden, beoordeeld. De inspectie
heeft in dit onderzoek nascholingen van twaalf verschillende bedrijven kunnen
beoordelen. De bezoeken aan de nascholingen waren bovendien onaangekondigd,
waardoor de inspectie van de bezochte nascholingen een betrouwbaar beeld heeft
gekregen. De inspectie is zich er echter van bewust dat de positieve bevindingen bij
deze nascholingen niet zonder meer gelden voor de overige 600 nascholingen die de
[13] NB. Dit gebrek aan eenduidigheid en duidelijkheid in de wet staat los van de onderzoeksvraag of de
wet voldoende waarborg biedt voor het tegengaan van ongewenste beïnvloeding. Het gebrek aan
eenduidigheid op het punt van gastvrijheid bij bijeenkomsten betreft een tekstueel gebrek. Dit leidt
niet tot verminderde waarborg omdat de bedoeling van de wetgever op dit punt duidelijk is. Voor
het gebrek in duidelijkheid op het punt van de aanwezigheid van niet-beroepsbeoefenaren bij
bijeenkomsten geldt dat de bedoeling van de wetgever op dit punt niet duidelijk is. Hoewel dit leidt
tot rechtsonzekerheid, leidt het niet zonder meer tot ongewenste beïnvloeding.

14

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

farmaceutische industrie op jaarbasis voor huisartsen organiseert. Bovendien neemt het
feit dat de inspectie geen ongewenste beïnvloeding heeft aangetroffen, niet weg dat er
geen systematische toets is op de naleving van de reclameregels bij nascholingen. De
inspectie gaat er, gezien de positieve bevindingen, vooralsnog vanuit dat een systematische toets niet nodig is. Om diezelfde reden acht de inspectie een vervolgonderzoek niet noodzakelijk. Wel zal de inspectie in 2010 actief signalen verzamelen van
mogelijke overtredingen van de reclameregels bij nascholingen voor huisartsen. De
inspectie zal hiertoe beroepsbeoefenaren via verschillende media oproepen tot het doen
van meldingen van die overtredingen.

15

RAPPORT

4

Resultaten uit inspectiebezoeken en
documentenonderzoek

Om inzicht te krijgen in de naleving van de regels voor geneesmiddelenreclame bij
nascholingsbijeenkomsten voor huisartsen, heeft de inspectie twaalf nascholingsbijeenkomsten beoordeeld. Het betrof door de industrie geïnitieerde en gefinancierde
nascholingsbijeenkomsten die geaccrediteerd waren door het College voor Accreditatie
Huisartsen (CvAH). De inspectie heeft de nascholingen, georganiseerd door
respectievelijk AstraZeneca BV, Bayer Schering Pharma, Boehringer Ingelheim, Eli Lilly
Nederland BV, GlaxoSmithKline BV, Merck Sharp & Dohme BV, Mundipharma
Pharmaceuticals BV, Novartis Pharma BV, Pfizer BV, Sanofi-Aventis BV, Servier
Nederland BV en Wyeth Pharmaceuticals BV bezocht.[14] De inspectie heeft daarbij alle
met betrekking tot de nascholing relevante documenten gevorderd.[15]
Aan de hand van de bezoeken en de twaalf sets documenten is beoordeeld of de
betreffende nascholingen overeenstemden met de reclameregels. De beoordeling is
gebeurd aan de hand van een vragenlijst, verdeeld over zes aandachtsgebieden. Deze
gebieden zijn de algemene gegevens over de nascholing, de organisatie van de
bijeenkomst, de geboden gastvrijheid, de aangeboden geschenken, de sponsoring en de
dienstverlening.[16]

4.1

Algemene gegevens nascholing

De nascholingsbijeenkomsten hadden plaats in de maanden april, mei en juni 2009.
De nascholingen hadden uiteenlopende onderwerpen, van ‘Alcoholintoxicatie bij
kinderen’ (door Merck Sharp & Dohme BV) tot ‘AED en reanimatie in de huisartsenpraktijk’ (door Pfizer BV). Van de twaalf bijeenkomsten hadden er negen plaats in een
hotel of restaurant. De overige drie nascholingen vonden plaats in respectievelijk een
ziekenhuis, een gezondheidscentrum en een instelling voor psychiatrie. De duur van de
nascholingen varieerde van 45 tot 100 minuten.

4.2

Organisatie van de bijeenkomst: niet alle vertegenwoordigers
droegen badges

Negen nascholingen waren georganiseerd door de bedrijven zelf. Ely Lilly had de
nascholing georganiseerd in samenwerking met Stichting Meerkanten, Pfizer BV in
samenwerking met FTO Midden-Betuwe, Mundipharma in samenwerking met een
redactie van beroepsbeoefenaren. Zes bedrijven hadden het programma opgesteld in
samenwerking met een of meerdere artsen. In vier gevallen hadden artsen afzonderlijk
het programma opgesteld. Boehringer Ingelheim had geen op schrift gesteld
programma. Wyeth Pharmaceuticals BV had het programma voor de nascholing
opgesteld in samenwerking met communicatiebureau Benecke en een redactieraad van
beroepsbeoefenaren. Bij negen nascholingen waren de banden tussen de sprekers en
de farmaceutische industrie vooraf bekendgemaakt. Bij de nascholingen van Astra
Zeneca BV en Sanofi Aventis BV was dit niet het geval, maar de deelnemers waren
ermee bekend dat de sprekers een vergoeding ontvingen. De sprekers tijdens de
bijeenkomst van Pfizer BV waren geen beroepsbeoefenaren, waardoor de Beleidsregels
[14] Een overzicht van de bezochte nascholingen is opgenomen als bijlage 3 bij dit rapport.
[15] Een opsomming van de opgevraagde documenten is opgenomen als bijlage 4 bij dit rapport.
[16] De vragenlijst is opgenomen als bijlage 5 bij dit rapport.

16

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

gunstbetoon op dit punt voor hen niet van toepassing waren. De vertegenwoordigers
van Astra Zeneca BV, Eli Lilly BV en Servier Nederland BV waren tijdens de nascholing
niet herkenbaar door badges, de vertegenwoordigers van de andere bedrijven droegen
wel badges. In alle gevallen was duidelijk wie verantwoordelijk was voor de aanwezige
materialen en stands.

4.3

Geboden gastvrijheid: niet-beroepsbeoefenaren aanwezig

Bij alle nascholingen bleef de gastvrijheid binnen redelijke perken, zoals bepaald in de
Geneesmiddelenwet, omdat de voor rekening van het bedrijf komende kosten van
gastvrijheid per beroepsbeoefenaar onder € 500 per nascholing bleven. De gastvrijheid
was in alle gevallen ondergeschikt aan het hoofddoel van de samenkomst, omdat
tenminste 50 procent van het programma wetenschappelijk was. Merck Sharp &
Dohme BV en Servier Nederland BV hadden na afloop van de nascholing een borrel
georganiseerd. Geen van de overige bedrijven had een aansluitend programma of een
overnachting gepland. Geen van de nascholingen had in het buitenland plaats. Bij de
bijeenkomst van Boehringer Ingelheim waren een praktijkondersteuner en een coassistent aanwezig, bij Pfizer BV assistentes en ondersteuners, bij Sanofi-Aventis BV
praktijkondersteuners. De gastvrijheid bij de andere nascholingen strekte zich niet uit
tot niet-beroepsbeoefenaren.[17]

4.4

Aangeboden geschenken: in orde

Eli Lilly BV en Wyeth Pharmaceuticals BV hebben geen geschenken gegeven. Bij de
overige tien nascholingen bleven de geschenken onder de waarde van € 50 en waren
de geschenken bovendien van betekenis voor de beroepsuitoefening. Het betrof in alle
gevallen schrijfblokken en pennen.

4.5

Sponsoring: niet aan de orde

Bij geen van de nascholingen was sprake van een andere vorm van sponsoring van de
samenkomst.

4.6

Dienstverlening: dienstverleningsovereenkomsten niet allemaal
voldoende

Tien bedrijven hadden de spreker een vergoeding betaald. In negen gevallen vond die
beloning plaats volgens de (uur)tarieven die voor betrokken beroepsbeoefenaren zijn
vastgesteld.[18] In het geval van Servier Nederland BV was dit moeilijk te beoordelen,
omdat de sprekersvergoeding van € 450 niet verder werd uitgesplitst. De spreker van
de nascholing van Boehringer Ingelheim was een medewerker van het bedrijf, waardoor
de regels voor gunstbetoon op hem niet van toepassing waren. Ook op de spreker bij
de nascholing van Pfizer BV waren die regels niet van toepassing, omdat de spreker
geen beroepsbeoefenaar was. Voor tien nascholingsbijeenkomsten bestonden
voldoende helder omschreven dienstverleningsovereenkomsten. Uit de overeenkomsten
bleek het doel van de overeenkomst, bijvoorbeeld het geven van een cursus over een
bepaald onderwerp op een bepaald tijdstip en een bepaalde locatie. De overeenkomsten

[17] Het is voor de inspectie niet duidelijk of zij op dit punt moet handhaven. Zie hoofdstuk 5.
[18] Krachtens de Wet marktordening gezondheidszorg, of bij adviestarieven gepubliceerd door
organisaties van de betrokken beroepsbeoefenaren.

17

RAPPORT

specificeerden bovendien het aantal aan de verschillende onderdelen van de nascholing
te besteden uren en het daar tegenoverstaande uurtarief. Daarnaast waren de
reiskosten opgenomen in de dienstverleningsovereenkomsten. Merck Sharp & Dohme
BV ging in de dienstverleningsovereenkomst niet voldoende in op de inhoud van de
nascholing. Voor de nascholing van Servier Nederland BV ontbrak de dienstverleningsovereenkomst. In elf dienstverleningsovereenkomsten stond de vastgelegde vergoeding
in redelijke verhouding tot de geleverde tegenprestatie. De door Merck Sharp & Dohme
BV aangeboden onkostenvergoeding aan de spreker stond niet in redelijke verhouding
tot de geleverde tegenprestatie. De spreker werd vergoed voor tien uren per bijeenkomst, inclusief vier uren reistijd en één uur voorbereidingstijd, tegen een vergoeding
van een uurtarief van € 146. Dit komt neer op in totaal € 1460 per nascholingsbijeenkomst. Geen van de bedrijven had een vervolgbijeenkomst gepland. Boehringer
Ingelheim had vergelijkbare bijeenkomsten gepland in andere regio’s. Hetzelfde geldt
voor Merk Sharp & Dohme BV.

18

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

5

Beschouwing: een tegenstrijdigheid en een
onduidelijkheid in de wetgeving

5.1

Bijeenkomsten en gunstbetoon gaan volgens de
Geneesmiddelenwet niet samen

In de praktijk is het uitgangspunt dat bijvoorbeeld het aanbieden van een maaltijd bij
een bijeenkomst gastvrijheid is en dus gebonden aan de regels voor gastvrijheid bij
bijeenkomsten. Gastvrijheid is een vorm van gunstbetoon. Maar het kennelijke doel van
verkoopbevordering behorend bij gunstbetoon kan niet samengaan met de per definitie
uitsluitend wetenschappelijke aard van een bijeenkomst. Het aanbieden van gastvrijheid
ontneemt de uitsluitend wetenschappelijke aard aan een samenkomst, waardoor per
definitie geen sprake meer kan zijn van een bijeenkomst in de zin van de Geneesmiddelenwet. Er is dan sprake van een manifestatie en de daarbij behorende regels zijn
van toepassing. Dit kan echter niet de bedoeling zijn van de wetgever. Onderstaand
schema geeft de tegenstrijdigheid in de Geneesmiddelenwet schematisch weer. Het
schema bevat de definities uit de Geneesmiddelenwet van bijeenkomst, manifestatie,
gunstbetoon en gastvrijheid.
Schematische weergave van de tegenstrijdigheid in de regels voor gastvrijheid
Wetenschappelijke
aard

Samenkomst
In de zin van de
reclameregels

Verkoopbevorderende
aard

Bijeenkomst
Een georganiseerde samenkomst van
beroepsbeoefenaren als bedoeld in
art. 82, onder a, die kennelijk
uitsluitend tot doel heeft hun
wetenschappelijke kennis en kunde op
het gebied van de geneeskunst, de
farmacie, de tandheelkunst of de
verloskunst te bevorderen.

Manifestatie
Manifestatie
Een georganiseerde samenkomst
Een georganiseerde samenkomst
van beroepsbeoefenaren als bedoeld
van beroepsbeoefenaren als bedoeld
in art. 82, onder a, die tot doel heeft
in art. 82, onder a, die tot doel heeft
het voorschrijven of ter hand stellen
het voorschrijven of ter hand stellen
van geneesmiddelen te bevorderen.
van geneesmiddelen te bevorderen.

Doel van verkoopbevordering van gunstbetoon
kan niet samengaan met de per definitie
uitsluitend wetenschappelijke aard
van een bijeenkomst

Doel van verkoopbevordering van gunstbetoon
past bij de verkoopbevorderende aard
van een manifestatie

Doel van verkoopbevordering
van gunstbetoon
kan niet samengaan
met de per definitie
uitsluitend
wetenschappelijke aard
van een bijeenkomst

Gunstbetoon
Het in het vooruitzicht stellen,
aanbieden of toekennen van geld of
op geld waardeerbare diensten of
goederen met het kennelijke doel het
voorschrijven, ter hand stellen of
gebruiken van een geneesmiddel te
bevorderen.

Gastvrijheid is volgens
de Beleidsregels gunstbetoon
één van de vijf categorieën van gunstbetoon.

Gastvrijheid
Vergoeding van kosten van
deelname aan een bijeenkomst of
een manifestatie of in de daaraan
verbonden reis- en verblijfkosten dan
wel het niet in rekening brengen van
zodanige kosten.

Doel van verkoopbevordering
van gunstbetoon
past bij
verkoopbevorderende aard
van een manifestatie

19

RAPPORT

5.2

Onduidelijkheid omtrent toelaatbaarheid van aanwezigheid van nietberoepsbeoefenaren

Een ander punt dat verwarring kan geven bij betrokkenen bij een nascholing is de
aanwezigheid van niet-beroepsbeoefenaren (een niet-beroepsbeoefenaar is ieder ander
dan een beroepsbeoefenaar) bij de nascholingsbijeenkomsten. Bij een aantal van de
beoordeelde nascholingen waren assistenten en/of ondersteuners aanwezig. Tijdens de
bijeenkomsten werd geen reclame gemaakt voor geneesmiddelen, waardoor de regels
voor publieksreclame niet van toepassing zijn. De regels omtrent gastvrijheid in de
Geneesmiddelenwet en de Beleidsregels gunstbetoon bieden geen handvat om op dit
punt te handhaven. De regels geven geen antwoord op de vraag of de niet-beroepsbeoefenaren aanwezig mogen zijn bij bijeenkomsten. Een uitgebreide analyse van de
wetgeving omtrent gastvrijheid staat in bijlage 2. Tabel 1 geeft de onduidelijkheid
omtrent de toelaatbaarheid van de aanwezigheid van niet-beroepsbeoefenaren bij
wetenschappelijke samenkomsten schematisch weer.[19]

Tabel 1
Onduidelijkheid omtrent de toelaatbaarheid van de aanwezigheid van niet-beroepsbeoefenaren bij wetenschappelijke samenkomsten
Wetenschappelijke
samenkomsten

Is sprake van een
bijeenkomst in de zin van de
Geneesmiddelenwet?

Zijn de regels voor gastvrijheid van toepassing?

Beroepsbeoefenaren

JA

JA

Beroepsbeoefenaren &

NIET DUIDELIJK

NIET DUIDELIJK

Niet-beroepsbeoefenaren

(mogelijk is wel sprake van
een bijeenkomst, maar is de
aanwezigheid van niet-

(afhankelijk van de vraag
of sprake is van een
bijeenkomst, mogelijk

beroepsbeoefenaren niet
toegestaan of op eigen
kosten)

gelden de regels alleen
voor de aanwezige
beroepsbeoefenaren)

NEE

NEE
(op een dergelijke samen-

Niet-beroepsbeoefenaren

komst is geen regel van
geneesmiddelenreclame
van toepassing, omdat
geen sprake is van een
bijeenkomst en bovendien
geen reclame wordt
gemaakt)

[19] NB. Er is een voorstel tot wijziging van de Geneesmiddelenwet en de Wet BIG gedaan (TK 20092010, 32 196, nr. 3.) die de aanwezigheid van niet-beroepsbeoefenaren bij bijeenkomsten betreft.
De voorgestelde wijziging strekt ertoe dat verpleegkundigen die in de praktijk geneesmiddelen plegen
te verstrekken of toe te dienen aan patiënten, voortaan kunnen deelnemen aan bijeenkomsten. Het
uitbreiden van de groep beroepsbeoefenaren neemt echter niet de in dit onderzoek geconstateerde
onduidelijkheid in de Geneesmiddelenwet en de Beleidsregels gunstbetoon weg.

20

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

6

Summary

Every general practitioner in the Netherlands must be registered as such by the
Huisartsen en Verpleegkundigen Registratie Commissie (General Practitioners and
Nurses Registration Commission). In order to maintain their registration, GPs must
attend regular 'refresher courses' which have been approved by the College voor
Accreditatie Huisartsen (General Practitioners Accreditation Board; CvAH).
The CvAH assesses each course to ensure that it meets the required standards in
terms of content, but it is not in a position to determine that the rules governing the
promotion of specific pharmaceutical products are observed. Each year, at least six
hundred courses which have been initiated and funded by the pharmaceutical industry
are accredited by the CvAH without any assessment of compliance with product
promotion regulations.
The Health Care Inspectorate has therefore conducted a study (of which this document
is the final report) to assess the degree to which the rules are being observed,
particularly in terms of 'favours' and 'perks' (pecuniary or other advantages) enjoyed by
those attending the courses and conferences organized by pharmaceutical companies.
Inspectors visited twelve courses and procured copies of all relevant documents. Based
on the visits themselves and a thorough scrutiny of the documents, the Inspectorate
determined whether the courses were being conducted in full accordance with the
regulations. The study also relied on a questionnaire examining six key aspects: general
information about the course, its organization, the degree of hospitality provided, any
gifts or samples offered, sponsoring, and payment for (third-party) services.
The primary objective of this study was to determine whether the organizers of refresher
courses for general practitioners, and the general practitioners themselves, observe the
regulations governing the promotion of pharmaceutical products, and in particular those
with regard to rewards and favours. In addition, the study examined whether current
legislation is sufficient to ensure that professional practitioners cannot be unduly
influenced in their clinical decisions.
The Inspectorate formed a positive overall impression in that the companies which
initiate and fund the courses may be said to observe the regulations governing product
promotion. Nevertheless, a number of points call for further attention, notably the
recognizability of the companies' own representatives (who cannot always be
identified as such) and the companies' payment for (third-party) services. The
Inspectorate has requested two companies to produce an Action Plan explicating the
arrangements for such payments.
During the study, the Inspectorate noted a shortcoming in the rules governing product
promotion which creates a lack of clarity of particular relevance to refresher courses
for GPs. Neither the Geneesmiddelenwet (Medicines Act) nor the Beleidsregels
Gunstbetoon (Policy Rules for the Acceptance of Gifts and Favours) state whether
persons other than the practitioners themselves, such as doctors' assistants and other
support staff, are permitted to attend the courses and avail themselves of the
hospitality provided. The participation of support staff raises certain issues which the
current regulations fail to address. Consequently, the Inspectorate is unable to enforce
the regulations in the manner intended. Moreover, the wording of the Medicines Act

21

RAPPORT

does not provide an unequivocal definition of the term 'hospitality' when applied to
such courses. The Inspectorate therefore advises the Minister of Health, Welfare and
Sport to review and revise the legislation with regard to both points. This will clarify
the position for all concerned and will enable the Inspectorate to perform its assigned
task.
In 2010, the Inspectorate will employ various channels of communication to encourage
professional practitioners to report any breach of the promotion regulations during
refresher courses.

22

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

BI JLAGE 1

Onderzoeksmethode en toetsingskader

Om inzicht te krijgen in de naleving van de reclameregels bij nascholingsbijeenkomsten
voor huisartsen heeft de inspectie twaalf nascholingsbijeenkomsten beoordeeld.
De focusgroep van het onderzoek moest bestaan uit door de industrie geïnitieerde en
gefinancierde nascholingsbijeenkomsten. Het moesten centraal door het CvAH
geaccrediteerde nascholingen zijn, omdat die nascholingen een groot bereik hebben.
Het CvAH visiteert bovendien nauwelijks bij de centrale nascholingen. Er is daardoor
weinig bekend over beïnvloeding van het voorschrijfgedrag van huisartsen middels
nascholingen door de industrie. Reden voor de keuze voor de door de industrie
geïnitieerde en gefinancierde scholingen is de veronderstelling dat bij dergelijke
bijeenkomsten het risico op ongewenste beïnvloeding het grootst is. Juist bij die
nascholingen is het van belang dat de regels voor geneesmiddelenreclame, en dan
met name de regels voor gunstbetoon, worden nageleefd.
Om de te beoordelen nascholingsbijeenkomsten aan te wijzen, was het nodig om eerst
een overzicht te maken van alle in de inspectieperiode, namelijk de maanden april, mei
en juni 2009, aangeboden geaccrediteerde nascholingsbijeenkomsten voor huisartsen.
Hiertoe heeft de inspectie de nascholingsagenda van het CvAH geraadpleegd.[20] In de
inspectieperiode werden ongeveer 300 nascholingen aangeboden, verdeeld over 22
aanbieders. Opvallend was dat de hoeveelheid aangeboden nascholingen per aanbieder
sterk uiteenliep, van één (drie aanbieders) tot 104 (één aanbieder). Verschillende aanbieders boden meermalen dezelfde nascholing aan. Deze nascholingen hadden dezelfde
titel en hetzelfde programma, maar werden op verschillende locaties aangeboden. Het
aantal keren dat eenzelfde nascholing opnieuw werd aangeboden varieerde van één
keer tot 22 keren. In totaal werden bij benadering 100 verschillende nascholingen
aangeboden. De overige 200 nascholingen betroffen dezelfde nascholingen op andere
locaties. Het aantal aangeboden verschillende nascholingen per aanbieder varieerde van
één tot 38. Om een zo groot mogelijke spreiding te krijgen, is besloten om van alle
farmaceutische bedrijven die in de onderzoeksperiode nascholingen aanboden, één
nascholing te inspecteren.[21] Vervolgens heeft de inspectie onaangekondigde bezoeken
gebracht aan nascholingen die waren georganiseerd door respectievelijk AstraZeneca
BV, Bayer Schering Pharma, Boehringer Ingelheim, Eli Lilly Nederland BV[22],
GlaxoSmithKline BV, Merck Sharp & Dohme BV, Mundipharma Pharmaceuticals BV,
Novartis Pharma BV, Pfizer BV, Sanofi-Aventis BV, Servier Nederland BV en Wyeth
Pharmaceuticals BV.[23] Daarbij heeft de inspectie alle met betrekking tot de nascholing
relevante documenten gevorderd.[24] Aan de hand van de bezoeken en de twaalf sets
[20] www.cvah.net
[21] Op het moment dat dit onderzoek werd voorbereid (maart 2009), was de nascholingsagenda voor
de maanden mei en juni 2009 nog niet volledig gevuld. Om die reden werd een planning gemaakt
om 15 nascholingen te bezoeken. Van die 15 bezoeken vielen er drie af, omdat de betreffende
nascholingen op het laatste moment niet doorgingen. De inspectie heeft uiteindelijk twaalf
nascholingen bezocht. De in het rapport genoemde aantallen zijn gebaseerd op de definitieve
nascholingsagenda zoals die was na juni 2009
[22] De nascholing van Eli Lilly Nederland BV was niet bestemd voor huisartsen, maar voor psychiaters.
Het CvAH heeft de nascholing wel geaccrediteerd waardoor de bijeenkomst op de nascholingsagenda van het CvAH stond. De inspectie heeft daarom besloten de nascholing van Eli Lilly
Nederland BV wel op te nemen in het onderzoek.
[23] Een overzicht van de bezochte nascholingen is opgenomen als bijlage 3 bij dit rapport.
[24] Een opsomming van de opgevraagde documenten is opgenomen als bijlage 4 bij dit rapport.

23

RAPPORT

documenten heeft de inspectie beoordeeld of de betreffende nascholingen in overeenstemming waren met de regels voor geneesmiddelenreclame. De beoordeling is
geschied aan de hand van een vragenlijst, ingedeeld in zes aandachtsgebieden. Deze
gebieden zijn: algemene gegevens over de nascholing, de organisatie van de bijeenkomst, de geboden gastvrijheid, de aangeboden geschenken, de sponsoring en de
dienstverlening.[25] De inspectie heeft vervolgens de resultaten van de vragenlijsten
getoetst aan het toetsingskader.
Het toetsingskader van dit onderzoek wordt gevormd door de Geneesmiddelenwet[26]
en de Beleidsregels nadere invulling van het begrip gunstbetoon in de Geneesmiddelenwet (Beleidsregels gunstbetoon)[27]. Dit toetsingskader biedt drie concrete vereisten
voor gunstbetoon bij nascholing voor huisartsen. Deze vereisten zijn opgenomen in de
onderdelen 1.2 A, B en D van de Beleidsregels gunstbetoon.
In onderdeel A is opgenomen dat geen geschenken worden gegeven of ontvangen,
tenzij die van geringe waarde zijn en van betekenis voor de uitoefening van de geneeskunst, de farmacie, de tandheelkunst of de verloskunst. In onderdeel B is opgenomen
dat het verlenen en genieten van gastvrijheid in zekere mate is toegestaan – en slechts
dan – in het kader van samenkomsten. Om te beoordelen of de verleende/ genoten
gastvrijheid in het kader van een samenkomst acceptabel is, zijn vier criteria van
belang. De gastvrijheid moet binnen redelijke perken blijven, ondergeschikt zijn aan het
hoofddoel van de samenkomst en zich niet uitstrekken tot anderen dan beroepsbeoefenaren. Als laatste is het wetenschappelijke karakter van de samenkomst van
belang. Dit bepaalt namelijk de omvang van de toegestane gastvrijheid. Voor wetenschappelijke bijeenkomsten geldt dat wordt aangenomen dat de gastvrijheid binnen
redelijke perken blijft indien de voor rekening van het bedrijf komende kosten per
beroepsbeoefenaar en per therapeutische klasse niet meer bedragen dan € 500 of
indien de beroepsbeoefenaar tenminste 50 procent van de kosten die te maken hebben
met zijn bezoek aan de wetenschappelijke bijeenkomst zelf draagt. Hiernaast geldt dan
nog de eis dat de gastvrijheid ondergeschikt moet zijn aan het hoofddoel van de bijeenkomst. In onderdeel D, tenslotte, is opgenomen dat het uitgangspunt hoort te zijn dat
de beloning voor door beroepsbeoefenaren geleverde diensten in redelijke verhouding
moet staan tot de geleverde tegenprestatie. Om de honorering van de dienstverlening
te kunnen beoordelen moet de overeenkomst schriftelijk zijn vastgelegd en moeten
doelstelling en uitvoering van de te verlenen dienst helder zijn omschreven.
Naast dit wettelijk kader zijn er de normen die zijn opgesteld door zelfreguleringsinstantie Stichting Code Geneesmiddelenreclame. Omdat deze normen geen wettelijke
status hebben en bovendien niet kunnen worden gezien als een bruikbare uitwerking
van een wettelijke norm – de concrete wettelijke norm ontbreekt - leveren deze
zelfreguleringnormen geen handvatten voor handhaving door de inspectie op.[28]

[25]
[26]
[27]
[28]

De vragenlijst is opgenomen als bijlage 5 bij dit rapport.
Staatsblad 2007, 93; inwerkingtreding 1 juli 2007.
Staatscourant 29 juni 2007, nr. 123, p. 19.
De normen van CGR kunnen niet worden gezien als veldnormen, omdat veldnormen alleen invulling
kunnen geven aan ‘normentoezicht’: wetten met algemeen en open geformuleerde normen. De
betekenis en concrete invulling van deze algemeen en open geformuleerde normen staan niet in de
wet, maar worden uitdrukkelijk overgelaten aan zorgaanbieders. Bij de reclameregels is geen sprake
van algemeen en open geformuleerde normen die kunnen worden ingevuld, maar van ‘regeltoezicht’:
wetten met expliciet en gedetailleerd geformuleerde regels.

24

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

BIJLAGE 2

Analyse van de wetgeving omtrent gastvrijheid

De kostenvergoeding omtrent bijeenkomsten is geregeld in de wetgeving over gastvrijheid. De inspectie heeft daarom die bepalingen in de wetgeving geanalyseerd die zien
op gastvrijheid.[29]
2.1

Definities en relevante wetsartikelen

De volgende definities uit de Geneesmiddelenwet zijn van belang:
Reclame
elke vorm van beïnvloeding met het kennelijke doel het voorschrijven, ter hand stellen, of gebruiken van een geneesmiddel te

Publieksreclame

bevorderen, dan wel het geven van de opdracht daartoe. (artikel
1 lid 1, sub xx Geneesmiddelenwet).
reclame voor een geneesmiddel die, gezien haar inhoud en de
wijze waarop zij wordt geuit, kennelijk ook voor anderen dan
beroepsbeoefenaren als bedoeld in artikel 82, onder a, is
bestemd. (artikel 1 lid 1, sub yy Geneesmiddelenwet).

Gunstbetoon

Bijeenkomst

het in het vooruitzicht stellen, aanbieden of toekennen van geld
of op geld waardeerbare diensten of goederen met het kennelijke
doel het voorschrijven, ter hand stellen of gebruiken van een
geneesmiddel te bevorderen. (artikel 1 lid 1, sub zz Geneesmiddelenwet).
een georganiseerde samenkomst van beroepsbeoefenaren als
bedoeld in artikel 82, onder a, die kennelijk uitsluitend tot doel
heeft hun wetenschappelijke kennis en kunde op het gebied van
de geneeskunst, de farmacie, de tandheelkunst of de verloskunst

Manifestatie

Gastvrijheid

te bevorderen. (artikel 1 lid 1, sub aaa Geneesmiddelenwet).
een georganiseerde samenkomst van beroepsbeoefenaren als
bedoeld in artikel 82, onder a, die tot doel heeft het voorschrijven
of ter hand stellen van geneesmiddelen te bevorderen. (artikel 1
lid 1 sub bbb Geneesmiddelenwet).
vergoeding van kosten van deelname aan een bijeenkomst of een
manifestatie of in de daaraan verbonden reis- en verblijfkosten
dan wel het niet in rekening brengen van zodanige kosten.
(artikel 1 lid 1, sub ccc Geneesmiddelenwet).

Beroepsbeoefenaar

een arts, apotheker, tandarts, verloskundige, verpleegkundige als
bedoeld in artikel 36, veertiende lid, onder d, van de Wet op de
beroepen in de individuele gezondheidszorg, apothekersassistent
of een natuurlijke persoon of een rechtspersoon als bedoeld in
artikel 62, eerste lid, onder d. (artikel 82 onder a Geneesmiddelenwet).

[29] De analyse heeft betrekking op het hoofdstuk ‘Beschouwing: een tegenstrijdigheid en een
onduidelijkheid in de wetgeving’. Het is geen analyse van alle voor het onderzoek relevante
regelgeving.

25

RAPPORT

De volgende wetsartikelen zijn van belang:
Artikel 94 Geneesmiddelenwet:
Gunstbetoon is verboden tenzij:
a. (…)
b. het een bijeenkomst of manifestatie betreft waarbij de gastvrijheid die wordt
geboden, beperkt blijft tot hetgeen strikt noodzakelijk is om aan de bijeenkomst of
manifestatie te kunnen deelnemen.
c. (…)
d. (…)
Onder onderdeel 1.2.B Beleidsregels gunstbetoon
“De gastvrijheid mag zich niet uitstrekken tot anderen dan beroepsbeoefenaren.”
2.2

Regelgeving omtrent de aanwezigheid van niet-beroepsbeoefenaren bij
bijeenkomsten niet duidelijk

Bijeenkomst
Een bijeenkomst is een georganiseerde samenkomst van beroepsbeoefenaren als
bedoeld in artikel 82, onder a, die kennelijk uitsluitend tot doel heeft hun wetenschappelijke kennis en kunde op het gebied van de geneeskunst, de farmacie, de
tandheelkunst of de verloskunst te bevorderen.
De regelgeving geeft geen uitsluitsel over de volgende vragen:



Is sprake van een bijeenkomst in de zin van de Geneesmiddelenwet indien bij een
wetenschappelijke samenkomst niet-beroepsbeoefenaren aanwezig zijn?
Zo ja, is de verhouding beroepsbeoefenaren/niet-beroepsbeoefenaren van belang?
Is de aanwezigheid van één enkele beroepsbeoefenaar al voldoende om van een
bijeenkomst te spreken?

Gastvrijheid
De Geneesmiddelenwet definieert gastvrijheid als een vergoeding van kosten van
deelname aan een bijeenkomst of een manifestatie of in de daaraan verbonden reis- en
verblijfkosten dan wel het niet in rekening brengen van zodanige kosten. De Beleidsregels gunstbetoon bepalen dat gastvrijheid zich niet mag uitstrekken tot anderen dan
beroepsbeoefenaren.
De regelgeving geeft geen uitsluitsel over de volgende vragen:

Betekent de bepaling in de Beleidsregels gunstbetoon – dat gastvrijheid zich
niet mag uitstrekken tot anderen dan beroepsbeoefenaren – dat niet-beroepsbeoefenaren niet aanwezig mogen zijn bij bijeenkomsten? Of betekent die bepaling
dat zij geen onkostenvergoeding mogen ontvangen en (inschrijfgeld) moeten
betalen voor hun aanwezigheid bij een bijeenkomst?
Bedoeling minister
Op een opmerking van de vaste commissie van VWS over de betrokkenheid bij het
voorschrijven van geneesmiddelen van assistenten van artsen, tandartsen en verloskundigen reageerde de minister als volgt:
“(…) De tot voorschrijven van een UR-geneesmiddel bevoegde beroepsbeoefenaar
beslist welk geneesmiddel moet worden voorgeschreven. Bij die beslissing behoort
een dokters-, tandarts- of verloskundigenassistent niet betrokken te zijn. (…) De

26

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

desbetreffende assistenten behoren inderdaad tot het grote publiek. Dat heeft tot
gevolg dat er jegens hen geen reclame mag worden gemaakt voor UR-geneesmiddelen
en dat reclame voor zelfzorggeneesmiddelen aan grenzen is gebonden. Het betekent
echter niet dat er met de desbetreffende assistenten niet gecommuniceerd zou kunnen
worden. De richtlijn en, in het verlengde daarvan, het wetsvoorstel staan het
informeren, nascholen en bijscholen van de hier bedoelde categorie van assistenten
door bijvoorbeeld farmaceutische bedrijven niet in de weg. Voor zover het om URgeneesmiddelen gaat, mag dat alleen niet uitmonden in reclame of gunstbetoon. Voor
zover het om zelfzorggeneesmiddelen gaat, gelden de grenzen die de richtlijn en, in het
verlengde daarvan, het wetsvoorstel aan publieksreclame stellen.”[30]
Het antwoord van de minister geeft geen uitsluitsel over de volgende vragen:



Is het de bedoeling van de minister dat niet-beroepsbeoefenaren wel aanwezig
mogen zijn bij bijeenkomsten?
Mogen farmaceutische bedrijven wetenschappelijke samenkomsten organiseren
voor enkel niet-beroepsbeoefenaren? Bij een dergelijke samenkomst bieden de
regels voor publieksreclame en gastvrijheid geen uitkomst. Vraag is of het bedrijf
het kennelijke doel heeft met de samenkomst het voorschrijven, ter hand stellen of
gebruiken van een geneesmiddel te bevorderen en dus of sprake is van gunstbetoon. Indien dit niet het geval is, rest de vraag aan welke regels wetenschappelijke samenkomsten voor niet-beroepsbeoefenaren zijn gebonden.



2.3

Welke regels zijn van toepassing op wetenschappelijke samenkomsten voor nietberoepsbeoefenaren?
Normen van de CGR geven geen uitsluitsel

Zelfreguleringinstantie Stichting Code Geneesmiddelenreclame (CGR) heeft de Gedragscode Geneesmiddelenreclame en de Uitwerking Normen Gunstbetoon opgesteld. Deze
regelingen bevatten met de Geneesmiddelenwet en de Beleidsregels gunstbetoon
vergelijkbare normen. Het verschil is dat de door de CGR opgestelde normen geen
wettelijke status hebben.
De inspectie heeft uitgezocht of de Gedragscode Geneesmiddelenreclame en de
Uitwerking Normen Gunstbetoon van CGR richting kunnen geven bij het oplossen van
de onduidelijkheid in de Geneesmiddelenwet en de Beleidsregels gunstbetoon. De
normen van CGR blijken evenmin uitsluitsel te geven over de in dit onderzoek ontstane
vragen.

[30] Kamerstukken 2004/2005, 29359, nr. 6, p. 39 ev.

27

RAPPORT

BI JLAGE 3

Overzicht van de onderzochte nascholingen

Tabel 2
Overzicht van de twaalf onderzochte nascholingen

Organiserend bedrijf
nascholing

Titel

Datum en tijdstip

Locatie

Astra Zeneca BV

GERD in al zijn
verschijningsvormen

16 april 2009,
17:45 uur

Delden

Bayer Schering
Pharma

Gynaecologie en
Urologie

7 mei 2009,
17:30 uur

Arnhem

Boehringer Ingelheim

Casuïstiek en
longvolumina

6 mei 2009,
18:00 uur

Den Bosch

Eli Lilly Nederland
BV

Symposium voor in
Nederland werkzame
Duitse psychiaters

21 april 2009,
17:45 uur

Ermelo

GlaxoSmithKline BV

Diabetes en psychiatrie

12 mei 2009,
17:30 uur

Vught

Merck Sharp &
Dohme BV

Alcoholintoxicatie bij
kinderen

7 mei 2009.
17:45 uur

Den Haag

Mundipharma

KOP module IV

28 mei 2009,

Zwolle

Pharmaceuticals BV
Novartis Pharma BV

17:30 uur
Dr. Icretin

23 april 2009,

Baarn

17:45 uur
Pfizer BV

AED en reanimatie in de
huisartsenpraktijk

20 april 2009,
17:45 uur

Rhenen

Sanofi-Aventis BV

Chronische
nierinsufficiëntie/microa

14 april 2009,
17:45 uur

Bathmen

lbuminurie en instellen
op insuline en acute
ontregelingen
Servier Nederland
BV

Hypertensie,
spraakmakend anders?

21 april 2009.
18:15 uur

Wassenaar

Wyeth
Pharmaceuticals BV

Oncologie en
Pijnmanagement

25 juni 2009,
17:45 uur

Enschede

28

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

BI JLAGE 4

Overzicht van de gevorderde documenten





Uitnodigingsbrief aan de deelnemers
Deelnemerslijst
Programma van de nascholing




Kostenspecificatie van het gehele programma inclusief zaalhuur, catering,
sprekersvergoeding etc.
Dienstverleningsovereenkomsten met betrekking tot de nascholing



Gebruikte presentaties

29

RAPPORT

BI JLAGE 5

1

Vragenlijst

Algemene gegevens bij- of nascholing



Titel nascholing





Adres
Organisator
Financier/sponsor





Datum en tijdstip inspectie
Duur inspectie
Naam inspecteurs/aanwezigen IGZ



Gesprekspartner(s): functienaam en partij die de gesprekspartner vertegenwoordigt

2

Organisatie bijeenkomst



Is de bijeenkomst geaccrediteerd?
Zo ja, door wie?





Door wie is de bijeenkomst georganiseerd?
Wie heeft het programma opgesteld?
Zijn alle banden tussen de sprekers en de farmaceutische bedrijven vooraf bekend



gemaakt?
Toelichting
Zijn de artsenbezoekers (en/of andere vertegenwoordigers van een farmaceutisch



bedrijf) als zodanig herkenbaar?
Is duidelijk wie verantwoordelijk is voor de aanwezige materialen en stands?

3

Geboden gastvrijheid



Komen de voor rekening van het bedrijf komende kosten van gastvrijheid per



beroepsbeoefenaar en per therapeutische klasse boven de €500 per keer?
Of: draagt de beroepsbeoefenaar tenminste 50% van alle kosten, zoals de reis, de
verblijf- en de inschrijvingskosten die te maken hebben met zijn bezoek aan de



wetenschappelijke bijeenkomst?
Is de gastvrijheid (van de bijeenkomst) ondergeschikt aan het hoofddoel van de
samenkomst? Is tenminste 50% van het programma wetenschappelijk?




Is er een aansluitend programma/overnachting gepland?
Zo ja: Toelichting
Strekt de gastvrijheid zich uit tot anderen dan beroepsbeoefenaren?



Zo ja: Toelichting
Vindt de samenkomst in het buitenland plaats?
Zo ja: Toelichting



Zo ja, is deze bijeenkomst van tevoren goedgekeurd door de CGR?
Vindt de bijeenkomst plaats op een passende locatie? Oftewel:
Is de locatie qua faciliteiten ondergeschikt aan het hoofddoel van de samenkomst?
Is de locatie qua ligging (geografisch) objectief gerechtvaardigd?

30

4

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

Aangeboden geschenken



Worden er geschenken gegeven of ontvangen?



Zo ja: is de waarde van het geschenk groter dan € 50?
Is het geschenk van betekenis voor de beroepsuitoefening?
Wordt er verder nog iets uitgedeeld?
Zo ja: Toelichting

5


Sponsoring
Is er nog sprake van een andere vorm van sponsoring dan de sponsoring van de
samenkomst?
Zo ja: Toelichting
Zo ja: Heeft de sponsoring ten doel dat niet toegestaan gunstbetoon toch mogelijk
wordt gemaakt?

6

Dienstverlening



Is er sprake van honorering van dienstverlening?
Zo ja: vindt de beloning plaats volgens de (uur)tarieven die voor betrokken
beroepsbeoefenaren zijn vastgesteld?[31]



Is er een dienstverleningsovereenkomst?
Is deze schriftelijk vastgelegd?
Is de doelstelling helder omschreven?



Is de uitvoering helder omschreven?
Staat de vergoeding in redelijke verhouding tot de geleverde tegenprestatie?
Is er een vervolgbijeenkomst gepland? Of is dit een vervolg op een eerdere
bijeenkomst?
Zo ja, is het programma van de andere bijeenkomst(en) hetzelfde?

[31] Krachtens de Wet Marktordening Gezondheidszorg, of bij adviestarieven gepubliceerd door
organisaties van de betrokken beroepsbeoefenaren.

31

RAPPORT

I NSPEC TI E VOOR DE GEZ ONDHEI DSZ ORG

IGZ 10-02; 350 exemplaren

32