Beleidsdraaiboek

HPAI bij gehouden varkens

Januari 2024
Versie 1.0

Inhoudsopgave
1. Voorwoord.....................................................................................................................4
2. Scenario’s: Verdenking / besmetting .................................................................................6
1. Klinische manifestatie van HPAI in gehouden varkens .......................................................6
2. Meldplicht ...................................................................................................................6
3. Verdenking .................................................................................................................6
4. Maatregelen bij een verdenking op een inrichting .............................................................7
5. Scenario’s ...................................................................................................................7
5.1 Als verdenking niet wordt bevestigd ...........................................................................7
5.2 Scenario’s ..............................................................................................................7
6. Epidemiologisch (vervolg)onderzoek ...............................................................................9
3. Maatregelen bij een uitbraak van HPAI bij gehouden varkens .............................................. 11
1. Introductie................................................................................................................ 11
2. Maatregelen op het bedrijf .......................................................................................... 11
2.1. Maatregelen op een verdacht bedrijf ....................................................................... 12
2.2. Maatregelen op een besmet bedrijf ......................................................................... 13
3. Regionalisatie ............................................................................................................ 14
4. Landelijke maatregelen............................................................................................... 15
4. Opheffen maatregelen ................................................................................................... 16
Bijlage 1 – bemonsteringsregime specialistenteam ................................................................ 17

Landelijk meldpunt voor meldingsplichtige dierziekten (NVWA): 045- 546 31 88
Dit nummer is 24 uur per dag en 7 dagen per week bereikbaar

2

Disclaimer
Het draaiboek is een handleiding voor een effectief en zorgvuldig optreden door het ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), in afstemming met het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) vanwege het mogelijk zoönotisch aspect, bij een
besmetting met hoog pathogene aviaire influenza (HPAI) bij varkens. Dit draaiboek dient enerzijds
als een checklist voor de te nemen maatregelen bij een besmetting en/of uitbraak en anderzijds als
toelichting op de verschillende maatregelen en beleidsbeslissingen.
Een draaiboek is een dynamisch geheel. De input van stakeholders, ervaringen met dierziekteuitbraken en oefeningen, veranderende regelgeving en veranderende opvattingen zijn in dit
draaiboek verwerkt. Dit draaiboek is door de minister van LNV vastgesteld. Indien er sprake is van
nieuwe ontwikkelingen (zoals nieuwe wetenschappelijke informatie of veranderingen in Europese
regelgeving) wordt het beleidsdraaiboek geactualiseerd. Het draaiboek is daarmee een weergave
van de gehanteerde beleidslijn op een bepaald moment. Het gaat uit van een vereenvoudiging van
complexe situaties die kunnen ontstaan bij verschillende scenario’s van de uitbraak van HPAI bij
gehouden varkens. Tijdens een uitbraak kan door de verantwoordelijke bewindspersoon worden
afgeweken van de in dit draaiboek beschreven lijn, indien de situatie daartoe aanleiding geeft. Aan
het draaiboek kunnen geen rechten ontleend worden.

3

1. Voorwoord
Introductie
In april 2023 heeft het Deskundigenberaad Zoönosen (DB-Z) een tweede advies over aviare
influenza gegeven. Daarin adviseert het DB-Z onder andere over een meldplicht voor hoog
pathogene aviaire influenzavirus (HPAI) bij varkens en het uitwerken van handelingsopties voor het
geval dat HPAI op een varkensbedrijf wordt vastgesteld. Dit draaiboek dient als leidraad bij
verschillende scenario’s die kunnen ontstaan wanneer HPAI in de toekomst wordt aangetoond bij
gehouden varkens of bij de varkenshouder of andere medewerkers van het bedrijf. Varkens worden
als een potentieel ‘mengvat’ gezien: zij kunnen gelijktijdig besmet worden met zowel
varkensinfluenzavirus, humaan influenzavirus en/of een aviaire influenzavirus waarbij deze
virussen kunnen vermengen tot een nieuwe variant met potentieel zoönotische risico's. Dit risico
wordt door deskundigen voornamelijk voorzien bij bedrijven waar varkens in aanraking kunnen
komen met wilde vogels (varkenshouderijen met buitenloop) of op bedrijven waar varkens én
pluimvee op hetzelfde erf worden gehouden. HPAI-virus is in Nederland vooralsnog niet
aangetoond bij gehouden varkens. Door maatregelen in te stellen op bedrijven waar varkens
geïnfecteerd zijn met HPAI wordt het risico op ontstaan en eventuele verdere verspreiding van een
nieuw virus verkleind. In de scenario’s worden de maatregelen beschreven die bij het besmette
bedrijf (kunnen) worden opgelegd bij een vastgestelde besmetting met HPAI.
Dit beleidsdraaiboek heeft een andere vorm dan de andere dierziekte draaiboeken. De
belangrijkste reden daarvoor is dat door het mogelijk zoönotisch aspect van infecties met HPAI de
betrokkenheid van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (MVWS) vanaf de eerste
vaststelling van HPAI bij gehouden varkens groter is en de aanpak van deze infectie geen Europees
wettelijk kader kent. Het draaiboek is een handleiding voor een effectief en zorgvuldig optreden
van zowel het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) als het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).
De samenwerking tussen het ministerie van VWS en het ministerie van LNV in het geval van een
zoönose wordt beschreven in het Beleidshandboek crisisbesluitvorming en crisiscommunicatie
zoönose1. Het beleidshandboek geeft inzicht in hoe de structuur van advisering tot besluitvorming
wordt doorlopen, en vormt de basis voor besluitvorming over eventueel in te stellen maatregelen in
het geval van een zoönose. Bij het aantreffen van HPAI in gehouden varkens wordt dit signaal
binnen de humaan-veterinair geïntegreerde risicoanalyse-structuur (kortweg zoönosenstructuur)
beoordeeld.
Alle beschreven mogelijke maatregelen hebben als doel de kans op verspreiding van het HPAI-virus
te verkleinen, inclusief te voorkomen dat een infectie op een bedrijf enzoönotisch wordt, en om het
risico te verkleinen dat er een nieuw en onbekend virus ontstaat. Veel maatregelen zijn afgeleid
van de maatregelen die opgelegd (kunnen) worden bij uitbraken van categorie A-ziekten2 op basis
van de betreffende Europese Diergezondheidsverordening (verordening (EU) nr. 2016/429, hierna:
diergezondheidsverordening of DGV) en onderliggende regelgeving. Alle mogelijke maatregelen zijn
echter nationale maatregelen, gebaseerd op nationale regelgeving (Wet dieren, artikel 5.4). Een
overzicht van de maatregelen die potentieel ingezet kunnen worden is te vinden in het
beleidsdraaiboek dierziektebestrijding – algemeen deel3.

1

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2016/11/23/beleidshandboek-crisisbesluitvorming-encrisiscommunicatie-zoonose
2
Categorie A-ziekten: Dierziekten die gewoonlijk niet in de Unie voorkomen en waarvoor onmiddellijk
uitroeiingsmaatregelen moeten worden genomen zodra zij zijn ontdekt (art. 9, lid 1 onder a) van verordening
(EU) nr. 2016/429.
3
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/diergezondheid/documenten/rapporten/2023/03/01/bijlage-5draaiboek-bestrijdingsplichtige-dierziekten-algemeen-deel

4

Een besmetting van HPAI in varkens kan grote gevolgen hebben, zowel nationaal als
internationaal. Het is van belang deze gevolgen feitelijk en duidelijk aan alle betrokkenen en het
algemeen publiek uit te leggen. Hiervoor is eenduidige communicatie nodig vanuit alle betrokken
partijen. In het beleidsdraaiboek dierziektebestrijding – algemeen deel is aandacht besteed aan de
communicatie omtrent dierziektenuitbraken. Dit hoofdstuk is ook van toepassing op een situatie
met een besmetting van HPAI bij varkens. Er zal echter een grotere betrokkenheid zijn van het
ministerie van VWS in de communicatie, zoals beschreven in het Beleidshandboek
crisisbesluitvorming en crisiscommunicatie zoönose.
Het besluit hoe van overheidswege in te grijpen naar aanleiding van een vastgestelde besmetting
van HPAI bij gehouden varkens wordt genomen op basis van verschillende factoren. Hierin zullen
verschillende aspecten worden meegenomen die gerelateerd zijn aan het aangetroffen virus en de
eigenschappen van het besmette bedrijf (bedrijfstype, -voering, grootte, omgevingsfactoren etc.).
Een nadere duiding bij deze factoren wordt gegeven in het eerste deel ‘Scenario’s;
verdenking/besmetting’. De in te stellen maatregelen, met bijbehorende overwegingen staan
omschreven in het deel ‘Maatregelen bij een uitbraak van HPAI bij gehouden varkens’.
Informatie over influenza en over de beschikbare diagnostiek is onder andere te vinden op de
websites van Wageningen Bioveterinary Research (WBVR), Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu (RIVM), Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) en Royal GD (GD).
Enkele begrippen
Besmetting/Uitbraak Een infectie met HPAI-virus is, na monstername door het specialistenteam
van de NVWA en middels M-PCR in combinatie met positieve H5 of H7 RT-PCR vastgesteld bij één
of meerdere gehouden varkens.
Gehouden varken Varkens die door de mens worden gehouden
Gemengd bedrijf Een inrichting met varkens waarbij op dezelfde locatie ook pluimvee wordt
gehouden. ‘Dezelfde locatie’ betekent in dit geval dat het eenzelfde adres heeft of een gedeelde
opgang kent. De NVWA beoordeelt de situatie en gaat na of het pluimvee en de varkens uit
eenzelfde ‘epidemiologische eenheid’ bestaan. Het kan hierbij om een locatie met één of meerdere
UBN's gaan.
HPAI In dit draaiboek wordt HPAI gebruikt als afkorting voor 'hoog pathogene aviaire influenza’.
Het gaat hier dan over HPAI-virus (in dit geval gespecificeerd H5-, of H7 influenza), antistoffen
tegen HPAI-virus (ELISA of HAR-test) en HPAI-infectie.
Inrichting De definitie voor een inrichting volgens de DGV (Vo 2016/429) is een ruimte of milieu
waar dieren worden gehouden op tijdelijke of permanente basis. Dit betreft dus niet alleen
commerciële (professionele) houderijen, maar ook hobbyhouderijen en kinderboerderijen,
dierentuinen, laboratoria of onderzoeksinstellingen.
Inrichting met varkens Dit betreft alle inrichtingen waar minimaal één varken wordt gehouden.
Dit betreft dus niet alleen commerciële (professionele) houderijen, maar ook hobbyhouderijen en
kinderboerderijen, dierentuinen, laboratoria of onderzoeksinstellingen.
In gevangenschap levende vogels: andere vogels dan pluimvee die om andere dan bij de
definitie van pluimvee vermelde redenen in gevangenschap worden gehouden, waaronder vogels
die voor voorstellingen, races, tentoonstellingen, wedstrijden, de kweek of de verkoop worden
gehouden.
Pluimvee: vogels die worden gekweekt of in gevangenschap worden gehouden voor: a) de
productie van vlees, eieren voor consumptie, of andere producten, b) het uitzetten in het wild, c)
het kweken van vogels die worden gebruikt voor de onder a) en b) genoemde soorten productie.
Varkens Dieren behorend tot de familie suidae.
Verdenking Een gemelde, positieve uitslag van een positieve H5 of H7 specifieke ELISA-, HAR- of
PCR-test die wijst op een (doorgemaakte) HPAI-infectie bij tenminste één gehouden varken.

5

2. Scenario’s: Verdenking / besmetting
1. Klinische manifestatie van HPAI in gehouden varkens
HPAI-virus in gehouden varkens is vooralsnog niet aangetoond in Nederland. Ook is er wereldwijd
weinig bekend over wat een HPAI besmetting precies doet in gehouden varkens. Het is daarom niet
duidelijk hoe HPAI zich in varkens manifesteert. Er zijn onderzoeken gedaan naar de klinische
verschijnselen van HPAI in varkens, waaruit blijkt dat het varken niet gemakkelijk besmet kan
raken met een HPAI virus. Tevens blijkt uit deze infectieproeven dat het varken, als het
geïnfecteerd is geraakt, weinig tot geen klinische verschijnselen vertoont van infectie. Dit kan in de
toekomst veranderen als er HPAI-virusstammen ontstaan die mogelijk andere fenotypische
eigenschappen bezitten of een ander klinisch beeld kunnen opleveren.

2. Meldplicht
Indien een laboratorium een positieve uitslag van een H5 specifieke ELISA-, HAR- of PCR-test
vaststelt in een monster dat afkomstig is van een zoogdier (al dan niet met verschijnselen van
influenza), geeft dit laboratorium hiervan terstond kennis aan de bevoegde autoriteit (Nederlandse
Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA); artikel 1.29 Besluit houders van dieren). Het gaat hierbij om
alle positieve, onderscheidende uitslagen die wijzen op huidige of eerdere infecties met HPAI.

3. Verdenking
Na een melding van een HPAI-positief monster (virus, antigeen (Ag) of antilichaam (AB)) afkomstig
van een gehouden varken vraagt de NVWA nadere details van de melding op bij de melder. NVWA
zal, in overleg met de ministeries, op basis van de details van de melding bepalen of nader
onderzoek naar de herkomst van het positieve resultaat moet worden gedaan. Als NVWA besluit
dat een vervolgonderzoek nodig is zal het een specialistenteam vormen die het bedrijf van
herkomst van het monster zal inspecteren. Dit bezoek kan ook plaatsvinden nadat een verdenking
van HPAI is gemeld bij pluimvee op een ‘gemengd bedrijf’. Dit team bestaat in ieder geval uit
experts van de NVWA, Royal GD en de bedrijfsdierenarts. Dit team neemt ambtelijke monsters van
(indien mogelijk) het varken op basis waarvan de melding is binnengekomen, en van varkens in de
directe omgeving van het verdachte varken en een steekproef van varkens op de rest van het
bedrijf. Hierbij wordt bewust gezocht naar dieren met klinische verschijnselen, deze varkens
worden in ieder geval bemonsterd. Mochten er geen of weinig klinisch zieke varkens zijn, dan
worden varkens steekproefsgewijs bemonsterd. De monsters worden door WBVR getest op HPAI
(PCR én serologie). Het toe te passen bemonsteringsregime van het specialistenteam is in meer
detail uitgewerkt in bijlage 1. Gedurende het verzamelen van monsters voor dit onderzoek worden
de persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM’s) uit het draaiboek ‘Aviaire influenza’4 van het LCI RIVM geadviseerd. Tevens zal dit specialistenteam informatie verzamelen over relevante bedrijfsen omgevingsfactoren waarmee een risicobeoordeling gemaakt kan worden voor dier- en
volksgezondheid. Hierbij kan men denken aan bedrijfstype, aantal dieren (per categorie), recente
af- en aanvoerbewegingen en andere factoren (bv. klinische verschijnselen bij personeel/eigenaar
(en de directe kring daaromheen) of erfbetreders).
In het geval dat dit bezoek plaatsvindt naar aanleiding van een verdenking/besmetting met HPAI
bij gehouden pluimvee worden monsters genomen van de gehouden varkens. De beschreven
scenario’s met bijpassende maatregelen zijn ook van toepassing op mogelijke positieve gevallen
die op deze manier worden ontdekt.

4

https://lci.rivm.nl/draaiboeken/aviaire-influenza

6

4. Maatregelen bij een verdenking op een inrichting
Op het bedrijf worden na de melding maatregelen ingesteld om eventuele verdere verspreiding van
het virus zoveel mogelijk te voorkomen. Het specialistenteam inventariseert ter plaatse de factoren
die van invloed zijn op de mogelijk te nemen maatregelen. Op basis van de volledige
risicobeoordeling en de uitslag van het epidemiologisch onderzoek wordt bepaald of de
maatregelen die al zijn genomen in stand blijven.
Deze maatregelen worden getroffen op basis van artikel 5.4 van de Wet dieren en worden ingezet
om te voorkomen dat het HPAI-virus zich verder kan verspreiden, noch dat het HPAI-virus
endemisch wordt of reassorteert tot een nieuwe virusvariant. Deze maatregelen staan omschreven
in het hoofdstuk 2.1 van het deel ‘Maatregelen’ van dit draaiboek.
De uitvoering van en het toezicht op de maatregelen vallen onder de verantwoordelijkheid van de
NVWA.

5. Scenario’s
Het specialistenteam verzamelt informatie van het bedrijf, het klinische beeld van de infectie en
andere relevante informatie over hoe het virus zich mogelijk kan verspreiden, of heeft verspreid. In
hun informatieverzameling nemen zij tenminste de volgende onderwerpen mee:
•
•

Resultaten van het epidemiologisch onderzoek (indien bekend).
Bedrijfsfactoren, waaronder:
o (Recente) ziektegeschiedenis van de aanwezige dieren
o Traceringsonderzoek van directe en indirecte contacten
o Bedrijfsgrootte & -type
o Gehouden diercategorieën (vleesvarkens, zeugen met biggen etc.)
o Buitenloop/contact met andere (wilde) dieren
o Andere diersoorten op het bedrijf (m.n. aandacht voor pluimvee)
o Vaccinatiestatus

De bevindingen van het specialistenteam worden beoordeeld binnen de zoönosenstructuur. Op
basis van risicobeoordelingen bepalen de ministeries van LNV en VWS of de maatregelen in stand
blijven en (indien dat al te bepalen is) voor welke periode.

5.1 Als verdenking niet wordt bevestigd
Op het moment dat alle ambtelijke monsters PCR & serologisch negatief blijken te zijn voor HPAI
kan er geen besmetting worden vastgesteld. Alle maatregelen worden direct opgeheven. Voor de
op dit moment bekende influenzavirussen bij varkens is bekend dat ziekteverschijnselen en
virusuitscheiding via de neus treden op binnen 24 uur na infectie5. De incubatietijd is waarschijnlijk
dusdanig kort dat verdere beperkende maatregelen niet worden geadviseerd. Het bedrijf kan de
normale bedrijfsvoering hervatten. Deze situatie geldt ook voor het geval dat de melding van de
verdenking is gedaan op basis van een varken dat voor pathologie is aangeboden.

5.2 Scenario’s
Er zijn op voorhand vijf verschillende scenario’s uitgewerkt die de gradatie van overheidsingrijpen
weerspiegelen. Besluiten over de te nemen maatregelen worden altijd genomen aan de hand van
de actuele stand van zaken, beschikbare wetenschappelijke informatie, advies van experts en de
resultaten van het epidemiologisch onderzoek. Onderstaande scenario’s en bijpassende

5

WOAH terrestrial manual, chapter 3.9.7 ‘Influenza A viruses of swine’, versie mei 2023

7

maatregelen zijn voorbeelden ter illustratie. Tijdens een uitbraak kan door de verantwoordelijke
bewindspersonen worden afgeweken van de in de scenario’s beschreven lijn, indien de situatie
daartoe aanleiding geeft.

5.2.1. Er worden één of meerdere serologisch positieven gevonden,
zonder PCR-positieve uitslagen
Indien uit het onderzoek van het specialistenteam blijkt dat één of meerdere varkens serologisch
positief zijn, zonder dat er PCR-positieve monsters zijn, is het waarschijnlijk dat er géén actieve
virusinfectie meer is. Op basis van een risicobeoordeling van deskundigen besluiten de ministeries
van LNV en VWS of het nemen van maatregelen in een dergelijk scenario opportuun en
proportioneel is.

5.2.2. Eén of enkele HPAI-besmettingen bij varkens van dezelfde groep.
Indien uit het onderzoek van het specialistenteam blijkt dat er één, of enkele varkens van één
groep (een hok, stal of batch) PCR-positief blijken te zijn, kan niet worden uitgesloten dat er
sprake is (geweest) van transmissie tussen varkens of dat het nog gaat gebeuren. Op dat moment
wordt nader onderzoek uitgevoerd naar de mogelijke oorsprong van infectie en de mogelijkheid
van verspreiding van het virus tussen varkens. Dit onderzoek bestaat onder andere uit nader
(pathologisch) onderzoek op de dieren die positief getest zijn.
Op dit moment besluiten de ministeries van LNV en VWS of de ingestelde maatregelen voorlopig in
stand blijven. Tevens zullen aanvullende maatregelen worden overwogen. Daarbij zijn drie opties,
afhankelijk van de ernst van de bevindingen. Deze opties staan omschreven in het deel
‘Maatregelen’. Op basis van een risicobeoordeling van deskundigen wordt beoordeeld hoe en
wanneer de maatregelen kunnen worden opgeheven.

5.2.3. Uitgebreide verspreiding van HPAI onder varkens van hetzelfde
bedrijf.
Indien uit het onderzoek van het specialistenteam blijkt dat er uitgebreide verspreiding van HPAI
onder de varkens van hetzelfde bedrijf heeft plaatsgevonden, wordt overwogen alle varkens van
het bedrijf te ruimen. Dit gebeurt om verdere verspreiding vanuit dit bedrijf naar andere bedrijven,
wilde dieren, of mensen te voorkomen. Veterinaire en humane deskundigen worden geraadpleegd
om de kans in te schatten dat deze spreiding gestopt kan worden door het ruimen van alleen de
besmette dieren op het bedrijf en om de volksgezondheidsrisico’s te duiden en advies te geven hoe
deze risico’s te mitigeren.
Tevens worden op dat moment regionale en/of landelijke maatregelen overwogen. Alle
maatregelen die beschreven staan in het algemene beleidsdraaiboek bestrijdingsplichtige
dierziekten kunnen worden toegepast in deze situatie. Op basis van een risicobeoordeling van
deskundigen wordt beoordeeld hoe en wanneer de maatregelen kunnen worden opgeheven.

5.2.4. Vastgestelde verspreiding van HPAI onder varkens tussen
verschillende varkensbedrijven.
Indien uit het onderzoek van het specialistenteam blijkt dat er verspreiding van HPAI tussen
verschillende bedrijven heeft plaatsgevonden worden verregaande veterinaire maatregelen
overwogen. Hierbij valt te denken aan regionale vervoersbeperkingen, extra
bioveiligheidsmaatregelen bij het betreden van bedrijven en het ruimen van alle varkens van
besmette bedrijven. Veterinaire en humane deskundigen worden geraadpleegd om de kans in te
schatten dat deze spreiding gestopt kan worden door het ruimen van de besmette bedrijven en om
de volksgezondheidsrisico’s te duiden en advies te geven hoe deze risico’s te mitigeren.

8

Naast de regionale vervoersbeperkingen kunnen nog andere regionale en/of landelijke maatregelen
worden overwogen. Alle maatregelen die beschreven staan in het algemene beleidsdraaiboek
bestrijdingsplichtige dierziekten kunnen worden toegepast in deze situatie. Op basis van een
risicobeoordeling van deskundigen wordt beoordeeld hoe en wanneer de maatregelen kunnen
worden opgeheven.

5.2.5. Eén of meerdere besmettingen met hetzelfde virus (HPAI) bij
mensen (ongeacht het aantal gevallen in gehouden varkens)
Indien uit het onderzoek van het specialistenteam blijkt dat het HPAI-virus dat bij de varkens is
aangetroffen ook wordt aangetroffen bij mensen (bv. de eigenaar/houder of medewerkers van het
bedrijf), worden er maatregelen ingesteld ten einde de verspreiding van dit virus te remmen of te
stoppen. Veterinaire en humane deskundigen worden geraadpleegd om de kans in te schatten dat
deze spreiding gestopt kan worden door het ruimen van de besmette bedrijven en om de
volksgezondheidsrisico’s te duiden en advies te geven hoe deze risico’s te mitigeren. De
maatregelen die zijn ingesteld voor het bedrijf zullen voorlopig in stand blijven, en worden mogelijk
aangevuld met drastischere maatregelen. Tevens zal ook in deze situatie worden overwogen om
regionale en/of landelijke maatregelen te treffen. Alle maatregelen die beschreven staan in het
algemene beleidsdraaiboek bestrijdingsplichtige dierziekten kunnen worden toegepast in deze
situatie.

5.2.6. Varkenshouder of andere medewerkers/erfbetreders van
varkenshouderijen positief getest op HPAI (nog geen
verdenkingen/besmettingen bij varkens)
Indien influenza van dierlijke oorsprong bij een mens wordt gediagnosticeerd is het laboratorium
verplicht dit te melden bij de GGD (artikel 22, Wet publieke gezondheid). De GGD zal
traceringsonderzoek inzetten. Als het gaat om een varkenshouder, diens personeel of andere
erfbetreders die op varkenshouderijen komen, wordt er, in samenwerking met de NVWA, ook
gekeken naar mogelijke besmetting vanuit of naar de gehouden varkens. Vanwege de schaal van
het onderzoek dat hier plaats zal vinden, wordt er in dit geval direct een epidemiologisch
onderzoek opgezet.

6. Epidemiologisch (vervolg)onderzoek
Procedure
Indien er één of meerdere ambtelijke monsters genomen van varkens positief zijn wordt een
uitvoerig epidemiologisch onderzoek ingesteld. Bij dit onderzoek worden in ieder geval WBVR,
RIVM, Royal GD, de regionale GGD en Universiteit Utrecht – Faculteit Diergeneeskunde en Erasmus
Medisch Centrum (EMC) betrokken. Voor dit onderzoek worden contactafdelingen of contact- en
buurtbedrijven geïdentificeerd middels de bedrijfsanamnese. Deze afdelingen of bedrijven worden
bemonsterd volgens het bemonsteringsschema in bijlage 1. Indien daar aanleiding toe is kan er
ook onderzoek plaatsvinden bij de houder en/of diens medewerkers. Gedurende het verzamelen
van monsters voor dit onderzoek worden de PBM’s uit het draaiboek ‘Aviaire influenza’6 van het LCI
- RIVM geadviseerd.
Bij varkensbedrijven met direct of indirect contact tussen materialen/personen van het
varkensbedrijf met een besmetting met HPAI wordt er geadviseerd om te screenen op HPAI virus.
Er is nog weinig informatie over de relatie van afstand tussen varkensbedrijven en de kans op
verspreiding van HPAI-virus. Het is waarschijnlijk dat bedrijven (varkens & pluimvee) op korte
afstand meer directe of indirecte contacten hebben. Daarom is het belangrijk om mogelijke
contacten te traceren.

6

https://lci.rivm.nl/draaiboeken/aviaire-influenza

9

Relatie met pluimvee in het epidemiologisch onderzoek
Voor HPAI-virus in pluimvee is er in Nederland al uitgebreide monitoring en een early warning
systeem. Deskundigen van WBVR verwachten dat deze strategie voldoet om tijdig een infectie met
HPAI-virus in pluimvee te detecteren. In het geval van een positief monster van varkens is het
advies om een omliggend pluimveebedrijf niet te screenen tenzij er direct contact is geweest met
het pluimveebedrijf.
Resultaten
De informatie die het epidemiologisch onderzoek oplevert wordt voor een risicobeoordeling in de
zoönosenstructuur besproken. Door de ministeries kan de deskundigengroep dierziekten en/of een
gremium uit de zoönosenstructuur door de ministeries bevraagd worden voor advies over de
toegevoegde waarde van het effect van mogelijk te nemen maatregelen. Indien de adviezen
aanleiding geven om maatregelen aan te scherpen, af te schalen of nieuwe maatregelen in te
stellen dan wordt daartoe door de ministeries van VWS en LNV besloten.

10

3. Maatregelen bij een uitbraak van HPAI bij
gehouden varkens
1. Introductie
De minister van LNV kan op basis van nationale regelgeving verschillende (landelijke) maatregelen
opleggen. Maatregelen die de minister zou kunnen nemen zijn onder andere:
•
Onderzoek & diagnostiek
•
Standstill van 72 uur (korter of langer, al naar gelang de situatie)
•
Ruimen van besmette inrichtingen met varkens
•
Preventief ruimen van risicovolle inrichtingen met varkens
•
Hygiënemaatregelen en vervoersbeperkende maatregelen
•
Regionalisatie
•
Bezoekersregeling
•
Afscherm- en/of opstalplicht
•
Manifestatie-/evenementenverbod
•
Vaccinatie van dieren
•
Fokverbod
Deze instrumenten zijn beknopt toegelicht in Hoofdstuk 3 van het algemene deel van de
beleidsdraaiboeken voor bestrijdingsplichtige dierziekten. Alle maatregelen die beschreven staan in
dit algemene beleidsdraaiboek kunnen van toepassing worden verklaard bij een uitbraak van HPAI
bij gehouden varkens.
Omdat HPAI bij varkens door de Europese Unie (EU) niet is aangewezen als zogeheten A-ziekte,
zijn er geen door de EU voorgeschreven bestrijdingsmaatregelen. Bestrijding vindt dus plaats op
basis van nationale bevoegdheden, ter uitvoering van nationaal beleid.
Afhankelijk van het scenario zijn de meeste maatregelen van toepassing op de besmette inrichting,
en eventueel andere inrichtingen met varkens, regionaal of landelijk. De minister kan de
maatregelen beschreven in dit hoofdstuk toepassen, maar kan ook besluiten hiervan af te wijken
als de (epidemiologische) situatie en ontwikkelingen daartoe aanleiding geven. Aanleiding en de
basis voor het instellen van de hieronder beschreven maatregelen is, onder andere, de
risicobeoordeling van de Deskundigengroep Dierziekten en/of een gremium uit de
zoönosenstructuur. Afhankelijk van de ernst van de situatie wordt één van de adviesgroepen uit de
zoönosenstructuur gevraagd voor een risicobeoordeling, om op basis van die beoordeling een
inschatting te maken over de toegevoegde waarde van het effect van mogelijk te nemen
maatregelen.
Alle beschreven maatregelen kunnen van toepassing worden verklaard op hobbyhouderijen en
kinderboerderijen, dierentuinen, laboratoria of onderzoeksinstellingen. Als er op inrichtingen
varkens worden gehouden die op de lijst van International Union for Conservation of Nature (IUCN)
staan, of op de lijst van de Stichting Zeldzame Huisdierrassen (SZH) wordt per geval bekeken hoe
met deze varkens wordt omgegaan.

2. Maatregelen op het bedrijf
Zodra een besmetting is bevestigd en er één of meerdere met HPAI besmette varkens zijn
geconstateerd op het bedrijf, zijn er zowel veterinaire maatregelen, als maatregelen ter
bescherming van de volksgezondheid nodig om verspreiding te voorkomen en de volksgezondheid
te beschermen. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen initiële en aanvullende maatregelen.
Initiële maatregelen worden uit voorzorg direct na de verdenking ingesteld om mogelijke
verspreiding te voorkomen. Aanvullende maatregelen worden genomen zodra de verdenking wordt

11

bevestigd, om verdere verspreiding te voorkomen en om, indien mogelijk, de besmettingsbron
volledig weg te nemen.

2.1. Maatregelen op een verdacht bedrijf
Op het bedrijf worden na de melding maatregelen ingesteld om eventuele verdere verspreiding van
het virus zoveel mogelijk te voorkomen. Deze maatregelen worden getroffen op basis van artikel
5.4 van de Wet dieren en worden ingezet om te voorkomen dat het HPAI-virus zich verder kan
verspreiden, noch dat het HPAI-virus endemisch wordt of reassorteert tot een nieuwe virusvariant.

2.1.1. Initiële veterinaire maatregelen op verdacht bedrijf
Overwegingen
Bij een verdenking van HPAI bij varkens in een inrichting met varkens worden er direct
maatregelen ingevoerd. Deze maatregelen worden ingezet om te voorkomen dat het HPAI-virus
zich verder kan verspreiden. Het gaat om de volgende maatregelen:

Veterinaire maatregelen
•
•
•
•
•
•
•
•

Bemonstering van varkens ten behoeve van tracering en epidemiologisch onderzoek.
Vervoersverbod van en naar de verdachte inrichting van levende dieren, (levende) producten
van levende dieren en mest.
Aanvullende, verplichte bioveiligheidsmaatregelen.
Bezoekersregeling & verplicht bezoekersregister.
Traceren van varkens van de inrichting en van producten van dieren.
Epidemiologisch onderzoek (ook bij varkenshouder en diens personeel & familie).
Indien varkens buitenloop hebben; opstalplicht
Indien pluimvee op hetzelfde erf van het bedrijf aanwezig: Dezelfde maatregelen voor het
gehouden pluimvee, totdat is geconstateerd dat het pluimvee vrij is van HPAI.

2.1.2. Initiële maatregelen op verdacht bedrijf ter bescherming van de
volksgezondheid
Overwegingen
De veterinaire maatregelen zoals het bezoekersverbod en de opstalplicht spelen al een rol in de
bescherming van de volksgezondheid. Uit voorzorg kan er worden besloten dat er aanvullende
maatregelen nodig zijn om eenieder die met de verdachte varkens in aanraking komt (bv. de
varkenshouder en diens personeel) te beschermen tegen infectie. Deze bescherming werkt twee
kanten op. Er moet worden voorkomen dat het HPAI-virus vanuit varkens bij mensen terecht komt,
tegelijkertijd moet er ook worden voorkomen dat humane influenzavirussen bij de met HPAIverdachte varkens terecht komt. Dit zou het risico op een potentieel pandemisch virus kunnen
vergroten.

Maatregelen ter bescherming van de volksgezondheid
Voor de te nemen maatregelen ter bescherming van de volksgezondheid wordt verwezen naar het
LCI-draaiboek ‘Aviaire influenza’ (‘Aviaire influenza | LCI richtlijnen (rivm.nl))7. Hierin staan ook
maatregelen beschreven die mensen kunnen nemen die met verdachte/besmette dieren of
materialen in aanraking komen.

7

https://lci.rivm.nl/draaiboeken/aviaire-influenza

12

2.2. Maatregelen op een besmet bedrijf
Zodra één of meerdere besmettingen zijn vastgesteld wordt er besloten om maatregelen te treffen
ten aanzien van het besmette bedrijf. Besluiten over de te nemen maatregelen worden altijd
genomen aan de hand van de actuele stand van zaken, beschikbare wetenschappelijke informatie,
advies van experts en de resultaten van het epidemiologisch onderzoek. Tijdens een uitbraak kan
door de verantwoordelijke bewindspersonen worden afgeweken van de in de scenario’s beschreven
lijn, indien de situatie daartoe aanleiding geeft.

2.2.1. Aanvullende veterinaire maatregelen op besmet bedrijf
Overwegingen
Afhankelijk van het scenario dat zich voordoet zullen de maatregelen wel of niet worden
aangehouden. Indien de uitslagen van de ambtelijke monsters negatief blijken te zijn, kunnen de
maatregelen vrij snel na de uitslagen worden opgeheven. Naarmate de infectie zich handhaaft, of
zich verder heeft verspreid onder varkens worden de maatregelen gehandhaafd of nog aangevuld
met maatregelen om te voorkomen dat HPAI endemisch wordt op het bedrijf of verder verspreidt.
Daarbij valt te denken aan de onderstaande opties.

Veterinaire maatregelen
a. Doden / ruimen van besmette dieren
Indien er één of meerdere varkens worden gevonden die besmet zijn met HPAI (scenario 5.2.1)
wordt er onder andere voor gekozen om het besmette dier, of besmette dieren op het bedrijf te
doden en voor nader onderzoek aan te bieden aan WBVR. De eigenaar van het dier ontvangt
conform de wet een tegemoetkoming in schade. De Deskundigengroep Dierziekten zal in deze
situatie om een risicobeoordeling worden gevraagd, waarbij zij onder andere suggesties kunnen
geven over de mogelijkheden van monitoring om het virus en de dieren op dit bedrijf in de gaten
te houden.
b. Ruimen van een bedrijf
Bij bedrijven waar op basis van het onderzoek van het specialistenteam, of op basis van het
epidemiologisch onderzoek (continue) transmissie tussen de varkens niet kan worden uitgesloten,
moet de circulatie van het virus worden gestopt. De enige maatregel die dit garandeert is het
ruimen van alle gevoelige dieren/varkens op het bedrijf.
c. Vaccinatie
Om grootschalige ruimingen te voorkomen zou vaccinatie een mogelijkheid kunnen zijn. De
bestaande (toegelaten) influenza-vaccinaties voor varkens zijn echter naar alle waarschijnlijkheid
niet in staat om circulatie van een HPAI-infectie op een varkenshouderij te stoppen. Zolang er geen
garantie is dat vaccinatie deze circulatie kan stoppen is de hiervoor omschreven optie, optie b, de
meest effectieve maatregel.

2.2.2. Aanvullende maatregelen op besmet bedrijf ter bescherming van
de volksgezondheid
Overwegingen
In zeldzame gevallen kunnen mensen geïnfecteerd worden met HPAI, maar alleen bij direct en
intensief contact met besmette dieren. Dit vormt een risico voor de persoon zelf, die (ernstig) ziek
kan worden. Daarnaast loopt de gehele samenleving een klein risico op de ontwikkeling van een
nieuwe variant pandemisch influenzavirus, namelijk door mutaties of recombinatie van virustypes
als de desbetreffende persoon tegelijkertijd is geïnfecteerd met een humaan influenzavirus. De

13

preventieve maatregelen die in dit draaiboek worden beschreven zijn er dus op gericht om de kans
op verdere verspreiding van het virus te voorkomen en het risico op recombinatie te beperken.

Maatregelen ter bescherming van de volksgezondheid
De GGD’en coördineren de maatregelen die genomen moeten worden in relatie tot de mogelijke
blootstelling aan HPAI ter bescherming van de individuele gezondheid van de varkenshouder, hun
gezinsleden en evt. werknemers van besmette varkenshouderijen.
Ook coördineert de GGD acties die rondom mensen worden genomen in het belang van de
volksgezondheid (bron- en contactopsporing, informatievoorziening over het risico van aviaire
influenza, vaccinatie, monitoring van gezondheidsklachten en profylaxe naar de veehouders, hun
gezinsleden en werknemers, andere erfbetreders, huisartsen, en indien nodig het algemene
publiek).
Voor de te nemen maatregelen ter bescherming van de volksgezondheid wordt er verwezen naar
het LCI-draaiboek ‘Aviaire influenza’ (‘Aviaire influenza | LCI richtlijnen (rivm.nl))8. Hierin staan
ook maatregelen beschreven die mensen kunnen nemen die met besmette dieren of materialen in
aanraking komen. Eenieder die in aanraking komt met besmette dieren (met name varkenshouder
en diens medewerkers) wordt dringend geadviseerd om de door het RIVM beschreven maatregelen
op te volgen.

3. Regionalisatie
Overwegingen
Nederland heeft de mogelijkheid om regio’s in te stellen, afhankelijk van de situatie. Hierbij kan
een ‘besmette’ regio (of meerdere regio’s) worden aangewezen. Niet-besmette regio’s worden
beschouwd als vrije regio. De besmette regio wordt door vervoers- en hygiënemaatregelen
epidemiologisch gescheiden van de vrije regio.
Regionalisatie vergt veel van de sector (kosten) en handhavende diensten (capaciteit), maar kan
bijdragen aan het verlagen van de kans dat inrichtingen in heel Nederland worden besmet.
Regionalisatie zal alleen worden toegepast in uitzonderlijke gevallen, bijvoorbeeld als er uitgebreide
verspreiding van HPAI onder varkens tussen bedrijven verwacht wordt.
Voor het vaststellen van de grenzen van de besmette regio wordt gebruik gemaakt van 20
bestaande, ‘slapende’ regio’s (zie bijlage in het algemene deel van het beleidsdraaiboek). Deze 20
regio’s zijn gekozen vanwege de bestaande infrastructuur (water, wegen), die kan worden gebruikt
als grens. Deelregio’s worden bij een uitbraak samengevoegd tot de uiteindelijke besmette regio.
Mede op basis van een epidemiologische analyse zal worden besloten of regionalisatie een
toegevoegde waarde heeft en zo ja, welke regio’s worden onderscheiden.
De maatregelen in een besmette regio zijn in principe alleen van toepassing op
inrichtingen met varkens, maar kunnen ook voor inrichtingen met pluimvee van
toepassing worden verklaard (afhankelijk van de situatie).
Regionalisatie is met name relevant voor de volgende activiteiten:
•
Vervoer levende varkens
•
Ophalen en vervoer van destructiemateriaal
•
Ophalen en vervoer en aanwenden van mest
De haalbaarheid van het regionaliseren zal per activiteit worden beoordeeld.
Alle maatregelen die beschreven staan in het algemene beleidsdraaiboek bestrijdingsplichtige
dierziekten kunnen van toepassing worden verklaard bij een uitbraak van HPAI bij gehouden
8

https://lci.rivm.nl/draaiboeken/aviaire-influenza

14

varkens. De exacte uitwerking van deze maatregelen in de geregionaliseerde gebieden zal op basis
van de risicobeoordelingen van de deskundigen worden bepaald, en is niet op voorhand aan te
geven.

4. Landelijke maatregelen
Overwegingen
Bij een uitbraak kan de minister van LNV ook andere maatregelen opleggen. Dit kan regionaal of
landelijk. Maatregelen kunnen onder andere zijn:
•
•

opstal-/afschermplicht
bezoekersregeling
o hygiëneprotocol stalbezoek
o hygiëneprotocol erfbezoek

Maatregelen
Opstalplicht/afschermplicht
Alle varkens moeten in een afgesloten stal op een geregistreerde inrichting worden gehouden of
moeten zodanig worden afgeschermd dat geen contact, noch direct noch indirect (via bijvoorbeeld
materialen of ongedierte), met varkens van andere inrichtingen of met wilde dieren (wilde zwijnen
en vogels in het bijzonder) mogelijk is. Voor inrichtingen waar geen stal is moet de houder met
afrastering zorgen dat er geen contact mogelijk is. Dit kan door het plaatsen van een hek, of een
dubbele omheining zodanig dat wilde dieren de inrichtingen niet kunnen oplopen. Ook dient te
worden voorkomen dat er etensresten of materialen van buiten (onbedoeld) op het erf terecht
komen. Daarbij dient de lokale en nationale regelgeving hierover uiteraard in acht te worden
genomen. De maatregel kan ook worden ingesteld voor pluimveebedrijven indien daar aanleiding
voor is.
De bezoekersregeling
Bezoek is alleen toegestaan voor een beperkt publiek, bijvoorbeeld als dat noodzakelijk is voor
volksgezondheid, diergezondheid, dierenwelzijn of de gezondheid van mensen. Indien mogelijk zal
ook bezoek voor onderzoek en onderwijs worden toegestaan. Bezoekers van inrichtingen moeten
het door de NVWA goedgekeurde hygiëneprotocol naleven en zich registreren. In geval van een
noodsituatie is het mogelijk hierop een uitzondering te maken als de situatie dit vereist.
De bezoekersregeling geldt voor bezoekers en voor het vervoermiddel van een bezoeker.
De regeling houdt het volgende in. Er geldt een algemeen bezoekverbod voor ruimtes waar
varkens worden gehouden. Voor personeel geldt dat zij de stal mogen bezoeken als zij het
hygiëneprotocol naleven en als zij in de 24 uur daaraan voorafgaand geen andere inrichting hebben
bezocht. Dit is conform advies van het WBVR en opgenomen in het hygiëneprotocol van NVWA.
Een varkenshouder dient een register bij te houden van alle bezoeken aan een
varkensverblijfplaats. De volgende informatie dient in elk geval te worden geregistreerd en is
bedoeld om bezoekers te kunnen bereiken als blijkt dat er een besmetting op de door hen bezochte
inrichting heeft plaatsgevonden:
•
Naam, adres en woonplaats van de bezoeker;
•
Contactgegevens van de bezoeker (telefoonnummer/emailadres);
•
Reden van het bezoek;
•
Het kentekenbewijs van het vervoermiddel;
•
De datum en het tijdstip van aankomst en vertrek van het bezoek.
De maatregel kan ook worden ingesteld voor pluimveebedrijven indien daar aanleiding voor is.

15

4. Opheffen maatregelen
Overwegingen
Op een gegeven moment wordt besloten om maatregelen te versoepelen. Aangezien iedere crisis
anders verloopt en ook andere risico’s met zich meebrengt, zal over het opheffen van bepaalde
maatregelen pas in detail besloten kunnen worden ten tijde van de crisis. Afhankelijk van de
situatie besluit de minister van LNV, in samenspraak met de minister van VWS, om gefaseerd de
maatregelen op het besmette bedrijf, of op de besmette bedrijven, alsook de regionale/landelijke
maatregelen op te heffen. Dit gebeurt mede op basis van een risicobeoordeling van de
deskundigengroep dierziekten en/of een gremium uit de zoönosenstructuur. Daarbij wordt een
continue afweging gemaakt tussen de effectiviteit en proportionaliteit van de maatregelen om te
bepalen of maatregelen wel of niet in stand moeten blijven.

16

Bijlage 1 – bemonsteringsregime
specialistenteam
Bemonsteringsregime na serologisch of virologische positieve
monsters die recent zijn afgenomen:
Voor de detectie van circulerend virus:
-

-

-

-

-

-

Op basis van de bedrijfsanamnese door het specialistenteam worden fysiek-gescheiden
varkensafdelingen bemonsterd; in ieder geval de afdeling of diergroep waaruit het initiële
positief bevonden monster afgenomen is.
In de afdeling of diergroep waaruit het positief bevonden monster afkomstig is, wordt in
alle hokken gedurende een periode van 30 min een katoenen kauwtouw (bijvoorbeeld
Idexx1) opgehangen. Hierbij wordt uitgegaan van maximaal 30 dieren per touw. Wanneer
de groep groter is dan 30 dieren worden meerdere kauwtouwen per hok opgehangen.
In de afdeling of diergroep waarin het positieve monster gevonden is worden van de
varkens met (mild) klinische verschijnselen (respiratoire of neurologische verschijnselen of
algemene malaise) neusswabs (type Rayon swabs) afgenomen.
Contactafdelingen worden bemonsterd afhankelijk van de bedrijfsanamnese. Dit zijn de
aangrenzende afdelingen en de afdelingen waar de biggen (deels) naar toe zijn verhuisd,
zoals bijvoorbeeld de ziekenboeg. Op deze contactafdelingen kunnen ook kauwtouwen
worden opgehangen en neusswabs worden afgenomen van klinisch zieke dieren.
Kauwtouwen en neusswabs worden dezelfde dag vervoerd naar het WBVR. Het WBVR test
de monsters met RT-PCR’s (M-PCR en vervolgens de typering PCR H5/H7) om de
aan/afwezigheid van HPAI virus aan te tonen.
Er zijn geen aparte bewaarcondities voor deze monsters. Gezien de korte afstanden in
Nederland is koelen van deze monsters niet nodig. Dat geldt bijna voor alle monsters die
we voor dierziekten afnemen.

Punten van aandacht:
Kauwtouwen zullen niet werkzaam zijn bij ongespeende biggen. Om de ongespeende
biggen te onderzoeken kunnen er individuele neusswabs worden genomen van klinisch
zieke biggen.
Het zou kunnen dat kauwtouwen bij varkens gehouden in de buitenlucht (outdoor varkens)
minder succesvol zijn, omdat de varkens weinig interesse tonen in het kauwtouw. Indien
dit het geval is moet er worden overgegaan worden op individuele monstername. Hiervoor
adviseren wij individuele neusswabs van 60 dieren van de diergroep waarin het positieve
monster gevonden is om het HPAI virus aan te kunnen tonen (steekproefgrootte voor
detectie van 5% prevalentie met 95% betrouwbaarheid). Indien er minder dan 60 varkens
op het bedrijf aanwezig zijn moeten álle varkens worden bemonsterd.

Voor de detectie van antistoffen na infectie (serologie):
-

-

-

Na een positief virologisch monster kan er >2-3 weken na detectie van het virus
bemonsterd worden voor het aantonen van antistoffen tegen influenza. Na een positieve,
initiële serologische test kunnen er direct monsters worden afgenomen voor het aantonen
van antistoffen tegen influenza.
Bloedmonsters (> 2 ml) worden afgenomen van 60 dieren van de afdeling of diergroep
waarin het positieve monster gevonden is om antistoffen tegen HPAI virus aan te kunnen
tonen (steekproefgrootte voor detectie van 5% prevalentie met 95% betrouwbaarheid).
Indien er minder dan 60 varkens op het bedrijf aanwezig zijn moeten álle varkens worden
bemonsterd.
Deze bloedmonsters worden getest in een serotype specifieke test (HAR).

17