Monitor
onbedoelde
(tiener)zwangerschappen
Cijferoverzicht 2021

p

Publiekssamenvatting
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

2

In Nederland is het aantal abortussen een van de laagste van Europa. Ook is het aantal
zwangerschappen onder tieners laag. Toch worden regelmatig vrouwen onbedoeld
zwanger, bijvoorbeeld doordat zij niet, of onzorgvuldig, gebruikmaken van
voorbehoedsmiddelen. Dit komt niet alleen bij tieners voor, maar bij vrouwen van
verschillende leeftijden.
Het ministerie van VWS zet zich in om onbedoelde zwangerschappen te voorkomen.
Het RIVM voert hiervoor de monitor ‘Onbedoelde (tiener)zwangerschappen’ uit.
Dit Cijferoverzicht 2021 geeft een beeld over de ontwikkelingen en de huidige cijfers.
Dat gaat onder andere over het aantal ongeplande zwangerschappen en abortussen, en
hoe vaak mensen de mogelijkheid gebruiken om hulp te krijgen bij de keuze over wat te
doen bij een onbedoelde zwangerschap (keuzehulp). Ook geeft het cijfers over preventie in
het onderwijs en de overheidscampagne over onbedoelde zwangerschappen.
De monitor loopt van 2020 tot en met 2022. Dit is de tweede inventarisatie. De cijfers zijn
opgedeeld in 23 onderwerpen. Zo blijkt onder andere dat 2,9 procent van de vrouwelijke
MBO-studenten ooit met een ongeplande zwangerschap te maken heeft gehad. Voor de
mannelijke MBO-studenten was dat 1,7 procent.

Op 1 januari 2021 waren er 1.494 tienermoeders van 19 jaar en jonger. Een jaar eerder waren
er 1.643 tienermoeders. Het aantal tienermoeders neemt al jaren af.
In 2020 zijn 678 keuzehulpgesprekken geregistreerd. Bij 32 procent daarvan had een
zorgverlener (abortuskliniek, huisarts, verloskundige of gynaecoloog) op deze mogelijkheid
gewezen.
In totaal hebben 1.193 scholen in het basis en voortgezet onderwijs en het MBO subsidie
gekregen om aandacht te besteden aan relationele en seksuele vorming. 85 procent van de
scholen gebruikte hiervoor speciale lespakketten.
Tegelijk met dit cijferoverzicht wordt een rapportage uitgebracht over ervaringen van
vrouwen en mannen met een onbedoelde zwangerschap, en over ervaringen van
zorgverleners met betrekking tot keuzehulp (kwalitatief onderzoek).

p

Inleiding
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Aanleiding
Nederland heeft een van de laagste abortuscijfers van Europa en ook is het aantal
zwangerschappen onder tieners laag [1-3]. Er gaat dus veel goed in het voorkomen van
onbedoelde (tiener)zwangerschappen. Toch is een deel van de zwangerschappen nog
steeds onbedoeld en komen deze in diverse leeftijdsgroepen voor, niet alleen onder tieners.
Onbedoelde zwangerschappen kunnen complexe situaties en beslissingen met zich
meebrengen, zoals over het al dan niet uitdragen van de zwangerschap [4-6]. Om een
impuls te geven aan de preventie van onbedoelde (tiener)zwangerschappen en aan de
ondersteuning van zwangere vrouwen bij hun keuze bij een onbedoelde zwangerschap,
is het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) in 2018 gestart met het
zevenpuntenplan ‘Onbedoelde (tiener)zwangerschappen’ [7, 8]. Dit zevenpuntenplan loopt
tot en met 2021.
Het zevenpuntenplan bestaat uit de volgende punten:
1. Collectieve preventie onderwijs
2. Groepen met een hoog risico (zie Tekstbox 1)
3. Ondersteuning bij onbedoelde zwangerschap
4. Anticonceptiecounseling voor hoogrisicogroepen
5. Beleidsoptimalisatie bij jong en kwetsbaar ouderschap
6. Kennisprogramma
7. Monitoring

Monitor van het zevenpuntenplan
Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

3

Onderdeel 7 van het zevenpuntenplan betreft de monitoring van het zevenpuntenplan.
Het ministerie van VWS heeft het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
gevraagd deze monitoring uit te voeren op de punten 1, 2 en 3. Het doel van de monitor is
om actoren van het zevenpuntenplan in kaart te brengen en inzicht te geven in de
ontwikkelingen en ervaringen binnen het beleidsprogramma. Punten 4 en 5 hebben
betrekking op het landelijke actieprogramma Kansrijke Start; dit actieprogramma heeft een
eigen monitor [9, 10]. Punt 6 gaat over het Kennisprogramma van ZonMw met de titel
‘Onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar (jong) ouderschap’ (voor de stand van zaken
hiervan zie Bijlage 1). Daarnaast heeft het ministerie aan het RIVM gevraagd algemene
cijfers over onbedoelde (tiener)zwangerschappen en cijfers over de campagne over

seksuele gezondheid, waaronder onbedoelde (tiener)zwangerschappen, te betrekken in
deze monitor.

Tekstbox 1: Risicogroepen onbedoelde zwangerschappen
In het zevenpuntenplan worden enkele groepen met een hoog risico op onbedoelde
zwangerschappen genoemd:
1. Leerlingen van het (voortgezet) speciaal onderwijs
2. Studenten van het mbo, niveau 1 en 2/ laag opgeleiden
3. Jongeren in de gesloten en open residentiële jeugdhulp
4. Cliënten met een Licht Verstandelijke Beperking (LVB)
5. Migranten, asielzoekers en statushouders
6. Multiprobleemgezinnen, dak- en thuislozen

Tweede rapportage
De monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen loopt van 2020 tot en met 2022 en
bestaat uit een cijfermatig deel (kwantitatief onderzoek) en kwalitatief onderzoek. In 2020
heeft het RIVM een eerste rapportage uitgebracht waarin het tot stand komen van een set
indicatoren is beschreven en de eerste cijfers zijn gepresenteerd [11]. In deze tweede
rapportage zijn voor zover beschikbaar nieuwe cijfers toegevoegd. Naast deze cijfermatige
rapportage is een andere rapportage gewijd aan de resultaten van een kwalitatief
onderzoek naar ervaringen van vrouwen en mannen met een onbedoelde zwangerschap en
van zorgverleners naar keuzehulp [12].

Omschrijving van onbedoelde zwangerschappen
In deze monitor staan onbedoelde zwangerschappen centraal. Hierbij worden soms
verschillende definities gehanteerd. Op basis van een literatuurverkenning beschrijven we
de begrippen ‘onbedoeld’, ‘ongepland’ en ‘ongewenst’ in Tekstbox 2.

p

Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

Tekstbox 2: Omschrijving ‘onbedoelde, ongeplande en ongewenste
zwangerschappen’
Een eenduidige definitie voor het begrip ‘onbedoelde zwangerschappen’ ontbreekt in
de wetenschappelijke literatuur. Onder een ‘onbedoelde zwangerschap’ wordt vaak
een ‘ongeplande zwangerschap’ verstaan [6, 7]. Echter, een ongeplande zwangerschap
kan wel bedoeld zijn als er bijvoorbeeld een latent verlangen is naar een kind maar de
zwangerschap niet bewust is gepland. Een ongewenste zwangerschap is van een
andere orde waarbij vrouwen niet zwanger willen zijn. De kern bij onbedoelde,
ongeplande en ongewenste zwangerschappen is dat er geen doordachte keuze
voorafgaand aan de zwangerschap is gemaakt of dat risicogedrag (zoals ineffectieve/
geen anticonceptie) resulteerde in een zwangerschap. Een onbedoelde zwangerschap is
per definitie ongepland, en kan leiden tot een gewenste of ongewenste zwangerschap.
Het is geen statisch begrip, het kan veranderen gedurende de zwangerschap.

Samenvatting resultaten

Gegevensbronnen

Algemene cijfers

De cijfers die in deze rapportage staan, zijn afkomstig uit verschillende bronnen. De meeste
daarvan zijn opgevraagd bij de bronhouders. Sommige cijfers komen uit openbare
rapporten die op internet staan.

Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

4

Leeswijzer
Om in één oogopslag een compleet beeld van alle indicatoren te krijgen, begint deze
rapportage met een ‘Samenvatting resultaten’ waarin de cijfers bij de indicatoren
kernachtig staan weergegeven. Daarna worden alle indicatoren per onderdeel verder
uitgewerkt, dit betreft achtereenvolgend: algemene cijfers, collectieve preventie onderwijs,
ondersteuning bij onbedoelde zwangerschappen en de campagne over onbedoelde
zwangerschappen. Bij de uitwerking van de indicatoren wordt uitgelegd wat de indicator
beoogt te meten (rationale), wordt de indicatoruitkomst genoemd en wordt een verdieping
en een toelichting op de cijfers gegeven. Bij de verdieping worden cijfers gepresenteerd
voor de risicogroepen uit Tekstbox 1 wanneer hiervoor gegevens beschikbaar waren.
Voor twee indicatoren (nr. 17 en 18) waren ten opzichte van de rapportage in 2020 geen
nieuwe cijfers beschikbaar. Bij deze indicatoren staat dit aangegeven met ‘Monitor 2020’.
De rapportage is aanklikbaar waardoor gemakkelijk van de ene naar de andere indicator
doorgeklikt kan worden.

p

Samenvatting resultaten (1)
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen
Algemene
cijfers

Publiekssamenvatting

Indicatoren

Indicatoruitkomsten
(jaartal waarover data verzameld is)1

1.

Percentage mannen en vrouwen met een ongeplande zwangerschap

1,7% van de mannelijke studenten en 2,9% van
de vrouwelijke studenten heeft ooit met een
ongeplande zwangerschap te maken gehad
(schooljaar 2020/2021)

2.

Percentage mannen en vrouwen met een ongewenste zwangerschap

1,3% van de mannelijke studenten en 1,3 % van
de vrouwelijke studenten heeft ooit met een
ongewenste zwangerschap te maken gehad
(schooljaar 2020/2021)

Inleiding

3,4 ongewenste zwangerschappen per 1.000
ingeschreven vrouwen in de huisartsenpraktijk
(2020)

Samenvatting resultaten
3.

Percentage vrouwen dat een risico heeft op een ongeplande zwangerschap

Algemene cijfers

7,1% vrouwen (16-49 jaar) (2019)
4,4% vrouwelijke studenten (schooljaar
2020/2021)

Collectieve preventie
onderwijs

4.

Aantal zwangerschapsafbrekingen

28.949 (2019)

5.

Percentage vrouwen dat geen anticonceptie wenst na de abortus

4,4% (2019)

Ondersteuning

6.

Aantal tienermoeders

1.494 (2021)

7.

Aantal vrouwen dat na de geboorte kiest voor adoptie

20 (2021)

8.

Aantal erkende interventies relationele en seksuele vorming binnen het onderwijs

40 (2021)

9.

Aantal scholen dat subsidie toegekend heeft gekregen vanuit de stimuleringsregeling

304 schoollocaties (2021)

10.

Verspreiding van de stimuleringsregeling over Nederland

Voornamelijk in het midden van Nederland, in
Zeeland en Limburg (2021)

11.

Gemiddeld aantal uren per school dat een Gezonde School-adviseur (GSA) inzet voor relationele
en seksuele vorming

Gemiddeld 9 uur per schoollocatie (2021)

Collectieve
preventie
onderwijs

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties
1 Dit is het meest recente jaar waarover data beschikbaar is.

5

p

Samenvatting resultaten (2)
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Indicatoren

Indicatoruitkomsten
(jaartal waarover data verzameld is)1

12.

Percentage scholen dat een erkende interventie voor het thema ‘relaties en seksualiteit’ heeft
uitgevoerd

85% van de schoollocaties (2021)

13.

Aantal door scholen ingezette facultatieve onderdelen

2 facultatieve onderdelen per schoollocatie
(2021)

14.

Percentage scholen waarbij relationele en seksuele vorming verankerd is in schoolbeleid

38% van de schoollocaties (2021)

15.

Percentage scholen dat in de lessen structureel aandacht aan het thema ‘relaties en seksualiteit’
besteedt

59% van de schoollocaties (2021)

16.

Percentage scholen dat specifieke aandacht besteedt aan kwetsbare doelgroepen rondom het
thema ‘relaties en seksualiteit’

48% van de schoollocaties (2021)

17.

Percentage jongeren dat seksuele voorlichting op school heeft gekregen

50% tot 80% (2016)

18.

Waardering van seksuele voorlichting die op school gegeven is, uitgedrukt in een rapportcijfer

Tussen de 5,5 en 6,5 (2016)

Ondersteuning
bij onbedoelde
zwangerschappen

19.

Aantal keuzehulpgesprekken dat is gevoerd

678 (2020)

20.

Percentage keuzehulpgesprekken waarbij een zorgverlener heeft doorverwezen

32% (2020)

21.

Aantal aanmeldingen voor de online module ‘Zwanger wat nu’

979 (eerste helft van 2021)

Campagne

22.

Aantal bezoekers van het informatiepunt onbedoeldzwanger.info

8.080 (eerste helft van 2021)

23.

Effecten van de deelcampagne ‘De Vrij Veilig Dating Show’

90% van de jongeren geeft aan dat voorbehoedmiddelen zwangerschappen voorkomen (2021)

Collectieve
preventie
onderwijs
(vervolg)
Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Toelichting op de gebruikte kleuren bij de indicatoren:
Indicator is gedeeltelijk geactualiseerd t.o.v. de eerste meting
Indicator is volledig geactualiseerd t.o.v. de eerste meting
Nieuwe indicator
Indicator is ongewijzigd t.o.v. de eerste meting

Bijlage en Dankwoord

Referenties
1 Dit is het meest recente jaar waarover data beschikbaar is.

6

p

Algemene cijfers
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

7

Op basis van beschikbare data geven zeven indicatoren inzicht in algemene cijfers
rondom onbedoelde (tiener)zwangerschappen. Dit betreft 1) het percentage ongeplande
zwangerschappen, 2) het percentage ongewenste zwangerschappen, 3) het percentage
vrouwen dat een risico heeft op een ongeplande zwangerschap. Daarnaast gaat dit

onderdeel in op 4) het aantal zwangerschapsafbrekingen, 5) het percentage vrouwen dat
geen anticonceptie wenst na een abortus, 6) het aantal tienermoeders en 7) het aantal
adopties.

1. Het percentage mannen en vrouwen met een ongeplande zwangerschap
Rationale

Verdieping

Een doel van deze monitor is om het aantal onbedoelde zwangerschappen in beeld te
brengen. Omdat cijfers met betrekking tot ‘onbedoelde zwangerschappen’ niet beschikbaar
zijn, worden hier cijfers gepresenteerd over ‘ongeplande zwangerschappen’ (zie Tekstbox 2).
Daarbij maken we de kanttekening dat een ongeplande zwangerschap wel bedoeld kan zijn
als er bijvoorbeeld een latent verlangen is naar een kind, maar de zwangerschap niet
bewust is gepland.

Het percentage ongeplande zwangerschappen onder MBO-studenten is vergelijkbaar met
het vorige meetjaar (schooljaar 2019/2020), namelijk 2,1% onder mannen en vrouwen
samen [15].

Indicatoruitkomst
Onder 14.367 MBO studenten en 131 HBO studenten tot 24 jaar gaf 1,7% van de mannelijke
studenten en 2,9% van de vrouwelijke studenten aan ooit te maken te hebben gehad met
één of meerdere ongeplande zwangerschappen [13]. Deze cijfers over studenten zijn
gemeten in het schooljaar 2020/2021.
Er zijn sinds het cijferoverzicht van 202o geen nieuwe cijfers beschikbaar gekomen Rutgers/
Soa Aids Nederland rondom ongeplande zwangerschappen onder manen en vrouwen in de
algemene bevolking. In 2016 had 3% van de mannen en vrouwen (tussen de 25 en 49 jaar)
te maken met een ongeplande zwangerschap in het afgelopen jaar [14].

Toelichting
Testjeleefstijl.nl is een survey die jaarlijks wordt uitgezet onder MBO studenten tot 24 jaar.
In 2020/2021 was de vragenlijst door 14.449 studenten ingevuld ten opzichte van ruim
13.000 studenten in 2019/2020.

p

2. Het percentage mannen en vrouwen met een ongewenste zwangerschap
Rationale
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

Een ongewenste zwangerschap waarbij vrouwen niet zwanger willen zijn, is van een andere
orde dan een onbedoelde zwangerschap. De overeenkomst bij onbedoelde, ongeplande en
ongewenste zwangerschappen is dat er geen doordachte keuze voorafgaand aan de
zwangerschap is gemaakt of dat risicogedrag (zoals ineffectieve/geen anticonceptie)
resulteerde in een zwangerschap. Een onbedoelde zwangerschap kan resulteren in een
gewenste of ongewenste zwangerschap.

Indicatoruitkomst
De prevalentie van ongewenste zwangerschappen op basis van huisartsendata was per
1.000 ingeschreven vrouwen 3,4 [16]2 .
Onder 14.367 MBO studenten en 131 HBO studenten tot 24 jaar had 1,3% van de
mannelijke studenten en 1,3% van de vrouwelijke studenten te maken gehad met een
ongewenste zwangerschap [13].

Verdieping
De prevalentie van ongewenste zwangerschappen op basis van huisartsendata was per 1.000
vrouwen geregistreerd in de huisartsenpraktijk: 3,4 in 2017, 4,1 in 2018 en 3,5 in 2019 [17].
In 2020 was dit 3,4 per 1.000 vrouwen [16]. In totaal waren er 2.330 ongewenste
zwangerschappen onder de 32.151 geregistreerde zwangerschappen in 2020 (7,2%).
De meeste ongewenste zwangerschappen kwamen voor in de leeftijdscategorie 20-34 jaar
(Figuur 1). Bij 1,5% van de vrouwen die ongewenst zwanger was, was er ook een verstandelijke
beperking geregistreerd [16]. Onder de geregistreerde meisjes (15-25 jaar) bij huisartsen
(n=81.588), had 0,7% een ongewenste zwangerschap in 2020 [16].
Er zijn sinds de monitor van 2020 geen nieuwe cijfers beschikbaar gekomen over ongewenste
zwangerschappen van Rutgers/Soa Aids Nederland in de algemene bevolking. Bevindingen in
monitor 2020: van de mannen en vrouwen (tussen de 25 en 49 jaar) had in 2016 0,4% van de
mannen en 2% van de vrouwen te maken met een ongewenste zwangerschap [14].

Figuur 1: Verdeling in percentages naar leeftijdscategorieën van vrouwen met een
ongewenste zwangerschap onder geregistreerde zwangerschappen in huisartsenpraktijken.
Percentage
30
25
20
15
10
5
0

<15

15-19

20-24

25-29

30-34

ongewenste zwangerschappen 2019

35-39

40-44

45-49
>49
Leeftijdscategorie

ongewenste zwangerschappen 2020

Bron: Nivel Zorgregistraties Eerste Lijn, 2021

Toelichting
• NIVEL prevalentiecijfers worden geschat door relatieve cijfers te vermenigvuldigen met
gemiddelde bevolkingsaantallen per leeftijd en geslacht, afkomstig van het CBS.
• Nivel Zorgregistraties Eerste Lijn (www.nivel.nl/zorgregistraties) is een longitudinale
database met gegevens over de eerstelijns gezondheidszorg. Geanonimiseerde
routinematig geregistreerde gezondheidszorg gegevens worden verzameld om de
gezondheid en het zorggebruik van een representatieve steekproef van de Nederlandse

2 Deze studie is goedgekeurd volgens de governance code van Nivel Zorgregistraties, onder nummer NZR-00320.064 en nummer NZR-00321.045. Het gebruik van gegevens uit elektronische patiëntendossiers, zoals verzameld door Nivel
Zorgregistraties Eerste Lijn, is onder bepaalde voorwaarden toegestaan, zonder dat van iedere afzonderlijke patiënt daarvoor toestemming wordt gevraagd of dat toetsing door een medisch ethische commissie heeft plaatsgevonden
(art. 24 UAVG jo art. 9.2 sub j AVG).

8

p

Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

bevolking te monitoren. Nivel Zorgregistraties bevat informatie over patiëntkenmerken
(leeftijd, geslacht), prescripties, consulten en diagnoses over de tijd.
Gezondheidsklachten en diagnoses worden door de huisarts gecodeerd en geregistreerd
met de International Classification for Primary Care version 1 (ICPC-1).
• Testjeleefstijl.nl is een survey die jaarlijks wordt uitgezet onder MBO studenten tot 24 jaar.
In 2020/2021 was de vragenlijst door 14.449 studenten ingevuld ten opzichte van ruim
13.000 studenten in 2019/2020.

• Bij de cijfers over ‘ongewenste zwangerschappen’ moet rekening worden gehouden met
dat het moment van uitvragen invloed kan hebben op de opvatting van de respondent
over de zwangerschap omdat deze begrippen niet statisch zijn en opvattingen kunnen
veranderen gedurende de zwangerschap.
• De cijfers van de huisartsenregistratie en testjeleefstijl.nl zijn onderling niet te
vergelijken want kennen een andere doelpopulatie.

3. Het percentage vrouwen dat risico heeft op een ongeplande zwangerschap
Rationale

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

9

Deze indicator geeft inzicht in het risico op een ongeplande zwangerschap: onbeschermde
seksuele activiteit onder seksueel actieve vrouwen binnen de reproductieve leeftijd, die niet
zwanger zijn of willen worden. ‘Ongeplande zwangerschappen’ wordt hier als een
benadering gebruikt van onbedoelde zwangerschappen.

Indicatoruitkomst

Figuur 2. Verdeling (in percentages) van het risico op een ongeplande zwangerschap
over leeftijdscategorieën bij vrouwen in 2020.
Percentage
12

In 2020 had 7,1% van de vrouwen tussen de 16 en 49 jaar risico op een ongeplande
zwangerschap [18].
Onder MBO- en HBO studenten (tot 24 jaar) geeft 4,4% van de vrouwen aan de afgelopen
6 maanden nooit iets te hebben gedaan om zwangerschap te voorkomen [13].

10

Verdieping

4

CBS rapporteerde een risico op een ongeplande zwangerschap bij vrouwen tussen de 16 en
49 jaar van 7,1% in 2020. In 2019 betrof het gerapporteerde risico 6,6% [19]. In 2020 was
voor 16 tot en met 34 jarige vrouwen het risico op een ongeplande zwangerschap lager
(5,9%) dan voor vrouwen van 35 tot en met 49 jaar (9,7%), zie Figuur 2 [18]. 29,9% van de
MBO- en HBO studenten (tot 24 jaar) heeft geantwoord op de vraag ‘Hebben jij en je
laatste partner de afgelopen 6 maanden iets gedaan om zwangerschap te voorkomen?’.
Van deze groep, die in de afgelopen 6 maanden geslachtsgemeenschap heeft gehad, geeft
14,6% van de vrouwen aan in die afgelopen 6 maanden niets te hebben gedaan om
zwangerschap te voorkomen; 76,7% van de vrouwen zegt dit altijd te hebben gedaan, 5,8%
zegt dit soms te hebben gedaan en 2,8% zegt het niet meer te weten [13]. Het is echter niet
bekend welk percentage van deze vrouwen bewust zwanger probeerde te worden.

8
6

2
0

16 - 34

35-49

Totaal
Leeftijdscategorie

Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, CBS i.s.m. RIVM, Rutgers en Soa Aids Nederland, 2020

Toelichting
• In de schatting is geen rekening gehouden met afnemende vruchtbaarheid met het
ouder worden. Dit kan hebben geleid tot een overschatting van resultaten.

p

Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

• Tot vrouwen die een risico lopen behoren vrouwen tussen de 16-49 jaar die de afgelopen
12 maanden seksueel actief waren, geen anticonceptie gebruiken, niet zwanger zijn en
geen kinderwens hebben. Vrouwen die onvruchtbaar zijn of een onvruchtbare partner
hebben, horen niet bij de vrouwen die een risico lopen.

• Vrouwen die anticonceptie gebruiken, kunnen wel ongepland zwanger raken door
bijvoorbeeld onzorgvuldig gebruik. Dit kan hebben geleid tot een onderschatting van
de resultaten.
• Aan de steekproef van Testjeleefstijl.nl 2020/2021 namen 7.485 vrouwelijke MBO- en
HBO studenten deel.

4. Het aantal zwangerschapsafbrekingen
Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten

Rationale
Het aantal zwangerschapsafbrekingen (incl. overtijdsbehandelingen, in de periode tot
16 dagen ‘overtijd’) kan een indicatie geven van het aantal ongewenste zwangerschappen.
Een reden voor een zwangerschapsafbreking kan zijn dat een zwangerschap onbedoeld en
ongewenst is. Zwangerschapsafbrekingen kunnen ook worden uitgevoerd op basis van
medische complicaties.

Indicatoruitkomst
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

10

In 2019 waren er 28.949 zwangerschapsafbrekingen bij vrouwen woonachtig in Nederland.
59% van de zwangerschapsafbrekingen, inclusief de overtijdbehandelingen, vond plaats in
de eerste acht weken van de zwangerschap (tot en met een zwangerschapsduur van
7 weken en 6 dagen). Er werden in 2019 1.209 zwangerschapsafbrekingen op basis van
prenatale diagnostiek uitgevoerd [2].

Verdieping
In 2019 vonden er 28.949 zwangerschapsafbrekingen plaats bij vrouwen woonachtig in
Nederland, 1.329 meer dan in 2018. Daar bovenop kwamen 3.271 vrouwen vanuit het
buitenland naar Nederland voor een zwangerschapsafbreking. Dit brengt het totaal aantal
zwangerschapsafbrekingen in Nederland in 2019 op 32.233, 1.231 meer dan in 2018 [2, 20].
Van het totaal aantal zwangerschapsafbrekingen ging het in 9.186 gevallen (28,5%) om een
overtijdsbehandeling. De meeste zwangerschapsafbrekingen waren in de leeftijdscategorie
25-29 jaar, zie Figuur 3. Tot 2019 was er sprake van een daling in het aantal
zwangerschapsafbrekingen bij tieners (tot 20 jaar). In 2019 was er een stijging van 133
zwangerschapsafbrekingen ten opzichte van het voorgaande jaar, met een totaal van 2.653
zwangerschapsafbrekingen.

Het hoogste ‘abortuscijfer’ (aantal zwangerschapsafbrekingen per 1.000 vrouwen) werd
gemeld in Flevoland (13,1), Zuid-Holland (12,2), en Noord-Holland (11,9). Het laagste
abortuscijfer werd gemeld in Zeeland (3,1) (zie Figuur 4). Van de 32.233
zwangerschapsafbrekingen, had 35% van de vrouwen al eerder een zwangerschapsafbreking ondergaan [2].
Figuur 3. Verdeling (in percentages) van het totaal aantal zwangerschapsafbrekingen in
2019 over de leeftijdscategorieën.
Percentage
30
25
20
15
10
5
0

<15

15-19

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44
>45
Leeftijdscategorie

Bron: Jaarrapportage 2019 van de Wet afbreking zwangerschap, Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, 2021

p

Toelichting
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

• Cijfers betreffen zwangerschapsafbrekingen gedurende de hele zwangerschap.
• Overtijdsbehandelingen zijn zwangerschapsafbrekingen in de periode tot 16 dagen
‘overtijd’.
• Van een deel van de afbrekingen is het bekend of het om een overtijdsbehandeling gaat,
waarbij aannemelijker is dat het om een ongewenste zwangerschap gaat. Ook voor
afbrekingen aan het begin van de zwangerschap is het aannemelijker dat het om een
ongewenste zwangerschap gaat. Daarnaast wordt geregistreerd als de resultaten van
prenatale diagnostiek een reden zijn geweest om te kiezen voor zwangerschapsafbreking. Bij deze afbrekingen is het juist niet aannemelijk dat het om een ongewenste
zwangerschap gaat.
• Ziekenhuizen en een aantal abortusklinieken maken geen onderscheid in de rapportage
van overtijdsbehandelingen. Dit heeft mogelijk geleid tot een onderrapportage van het
aantal overtijdsbehandelingen.

Figuur 4. Abortuscijfer per provincie in 2019.
Aantal per 1.000 vrouwen
van 15-44 jaar
3,1 - 3,5
3,5 - 6,5
6,5 - 9,5
9,5 - 13,1

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs

Bron: Jaarrapportage 2019 van de Wet afbreking zwangerschap, Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, 2021

Ondersteuning

5. Het percentage vrouwen dat geen anticonceptie wenst na zwangerschapsafbreking

Campagne

Rationale

Verdieping

Deze indicator geeft aan hoeveel vrouwen aangegeven hebben geen anticonceptie te
wensen na een zwangerschapsafbreking. Dit zou kunnen leiden tot een nieuwe onbedoelde
zwangerschap indien de vrouw na abortus seksueel actief blijft en geen (andere)
voorbehoedsmiddelen gaat gebruiken.

4,4% van de vrouwen gaf in 2019 na de behandeling aan geen anticonceptie te willen. In
2018 betrof dit percentage 4,6%. Aanvullend verliet 44% van de vrouwen de abortuskliniek
of het ziekenhuis met voorgeschreven anticonceptie en 48% met een verwijzing hiervoor
naar de huisarts in 2019. Bij 2,6% van de vrouwen is na de behandeling anticonceptie niet
besproken, zie Figuur 5 [2, 20].

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Indicatoruitkomst
In 2019 gaf 4,4% van de vrouwen na een zwangerschapsafbreking aan geen anticonceptie
te willen [2].

Referenties

11

p

Figuur 5. Verdeling (in percentages) van voorschrift voor anticonceptie na een
zwangerschapsafbreking.

Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Toelichting
Het is niet bekend in hoeverre vrouwen na de nacontrole uiteindelijk kiezen voor
anticonceptie.

Percentage
60
50
40

Publiekssamenvatting

30
20

Inleiding

10

Samenvatting resultaten

0

Anticonceptie
voorgeschreven

Verwezen naar
huisarts

Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs

Geen anticonceptie
Niet besproken
gewenst
Anticonceptie na zwangerschapsafbreking

Bron: Jaarrapportage 2019 van de Wet afbreking zwangerschap, Inspectie
Gezondheidszorg en Jeugd, 2021

Ondersteuning

6. Het aantal tienermoeders

Campagne

Rationale

Indicatoruitkomst

Het aantal tienermoeders kan inzicht geven in een voorafgaande onbedoelde, ongeplande
of ongewenste zwangerschap. Het is slechts een benadering omdat niet bij alle
tienermoeders de zwangerschap onbedoeld, ongepland of ongewenst is. Aannemelijk is,
hoe jonger de tienermoeder, hoe groter de kans dat de zwangerschap onbedoeld is.

Op peildatum 1 januari 2021 waren er 1.494 tienermoeders van 19 jaar en jonger [21].

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

12

p

Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Figuur 6: Aantal tienermoeders per provincie op 1 januari 2021.

Figuur 7: Leeftijd van tienermoeders bij de bevalling en leeftijd op 31 december 2019.

Aantal tienermoeders
per 1.000 meisjes van 15-20 jaar

Percentage
70

1,8 - 2,5
2,5 - 3,5
3,5 - 4,5
4,5 - 4,8

60
50
40
30

Publiekssamenvatting

20
Inleiding

10
0

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

13

13 en 14

15

16
14 t/m 16
Leeftijd bij de bevalling

17
18
19
Leeftijd op 31 december 2019

Bron: CBS, 2019 en 2020 (bewerkt door RIVM)

Bron: Statline CBS, 2021

Verdieping

Toelichting

Er is een afname te zien van het aantal tienermoeders. In 2018 waren er 1.984 tienermoeders, in 2019 waren het er 1.779 en in 2020 1.643 [21]. In 2021 zijn er in Nederland in
totaal 3 tienermoeders per 1.000 meisjes van 15 tot 20 jaar. In Flevoland zijn de meeste
tienermoeders per 1.000 meisjes (4,8) en in Utrecht de minste (1,8) (zie Figuur 6). Er is naar
enkele achtergrondkenmerken van de tienermoeders gekeken (cijfers 1 januari 2o20), te
beginnen met leeftijd. Van de tienermoeders op peildatum 1 januari 2020 is 23% bevallen
toen ze 13 tot en met 16 jaar oud waren. Van deze tienermoeders is 2% 14 tot en met 16 jaar
oud (zie Figuur 7). De meeste tienermoeders (64%) zijn 19 jaar oud. 54% van de tienermoeders heeft een migratieachtergrond. 10% van de tienermoeders heeft een asielstatus
gehad. 11% van de tienermoeders heeft op het speciaal onderwijs gezeten of volgt speciaal
onderwijs ([21] gegevens bewerkt door RIVM).

Het gaat om alle meisjes die een kind hebben op 1 januari 2021 en op 31 december 2020
19 jaar of jonger waren. Voor de achtergrondkenmerken is gekeken naar de tienermoeders
op 1 januari 2020. De reden hiervoor is dat de gegevens over de achtergrondkenmerken
nog niet (volledig) beschikbaar waren voor de tienermoeders op de peildatum van
1 januari 2021.

p

7. Het aantal vrouwen dat na de geboorte hun kind afstaat ter adoptie
Rationale
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

14

Figuur 8: Verdeling (in percentages) van vrouwen die hun kind hebben afgestaan ter
adoptie naar leeftijdscategorieën in 2019 (n=20).

Deze indicator geeft inzicht in het aantal gevallen waarin vrouwen hun kind afstaan ter
adoptie. Dit kan een keuze zijn in situaties waarbij de moeder onbedoeld zwanger is
geraakt en/of niet in staat is voor het kind te zorgen. Bij adoptie wordt het kind volledig
afgestaan en worden alle juridische banden verbroken.

Percentage
30

Indicatoruitkomst

25

In 2019 stonden 20 vrouwen hun kind af ter adoptie [22].

20

Verdieping

15

In 2018 ging het om een vergelijkbaar aantal (21). In 2019 was de gemiddelde leeftijd van
vrouwen die besloten tot adoptie 25,6 jaar. De helft van de vrouwen was tussen de 20 en 30
jaar oud (zie Figuur 8). Bij de meeste vrouwen speelde religie geen rol in hun keuze (90%).
Van de vrouwen was 55% alleenstaand en 40% had een partner, al dan niet samenwonend
(40%). In 55% van de gevallen was de vader niet betrokken bij het besluit tot adoptie.

Toelichting
Deze registratie betreft alleen vrouwen die in contact zijn geweest met een organisatie
(Stichting Fiom, Fiom grote steden, Siriz, Raad voor de Kinderbescherming, Stichting
Beschermde Wieg).

10
5
0

19 en jonger

20-24

25-29

Bron: LATAR 2019, De Landelijke Afstand Ter Adoptie Registratie, Fiom, 2019

30-34

35 en ouder
Leeftijdscategorie

p

Collectieve preventie onderwijs
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Via het stimuleringsprogramma ‘gezonde relaties en seksualiteit in het onderwijs’ verleent de
overheid subsidie voor het stimuleren en ondersteunen van scholen die aandacht willen
besteden aan seksuele en relationele vorming, met als doel onbedoelde zwangerschappen te
voorkomen. Scholen die van de stimuleringsregeling gebruikmaken, gaan werken met de
Gezonde School-aanpak voor het thema ‘relaties en seksualiteit’. Een Gezonde School-adviseur

Publiekssamenvatting

8. Het aantal erkende interventies voor relationele en seksuele vorming binnen het onderwijs

Inleiding

Rationale

Samenvatting resultaten

Een breed aanbod van erkende interventies is van belang om seksuele en relationele
vorming goed aan te laten sluiten op het type onderwijs en de doelgroep.

Indicatoruitkomst
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

15

Eind oktober 2021 zijn er 40 erkende interventies die scholen kunnen inzetten voor het
thema ‘relaties en seksualiteit in het onderwijs’ [23].

Verdieping
In totaal zijn er 40 erkende interventies (zie Figuur 9). Dit zijn er 6 meer dan in september
2020. Veel interventies zijn in te zetten in meerdere onderwijstypen. De meeste interventies
zijn bedoeld voor het voortgezet onderwijs (n=28) en kunnen veelal ingezet worden op
meerdere onderwijsniveaus (praktijkonderwijs, VMBO, HAVO, VWO). De meeste
interventies zijn gericht op zowel meisjes als jongens; soms is de interventie specifiek
gericht op meisjes (n=4) of op jongens (n=3).
De interventies kunnen onderverdeeld worden in de vier pijlers van Gezonde School:
educatie, signalering, schoolomgeving en beleid. Bijna alle erkende interventies vallen
onder de pijler ‘Educatie’. Voor de andere drie pijlers is het aanbod veel kleiner. Er zijn
7 interventies die zich richten op meer dan 1 pijler.
Van de 40 erkende interventies over het thema ‘relaties en seksualiteit in het onderwijs’ zijn
er 14 ‘Goed beschreven’, 25 ‘Goed onderbouwd’ en er is 1 interventie met de beoordeling
‘Goede aanwijzingen voor effectiviteit’. Drie interventies zijn van ‘Goed beschreven” in
2020 gewijzigd naar ‘Goed onderbouwd’ in 2021.

(GSA) van de GGD kan de school hierin begeleiden. Ook kan men een activiteit of lespakket
aanschaffen of gastlessen inkopen. Het programma Gezonde School adviseert hiervoor
erkende Gezonde School-interventies in te zetten op het gebied van relaties en seksualiteit.
Naast erkende interventies kan een school ook een beperkt facultatief aanbod inzetten.
Jaarlijks vindt een evaluatie plaats onder scholen die gebruik maken van de subsidieregeling.

Figuur 9: Aantal erkende interventies, opgesplitst naar onderwijstypen en pijlers
Gezonde School.
Interventies
45
40
30
35
25
20
15
10
5
0

Totaal (alle typen
PO
onderwijs)
Totaal (alle pijlers)
Educatie

VO

MBO

(V)SO

Signalering

Schoolomgeving

Beleid

Bron: www.gezondeschool.nl/advies-en-ondersteuning/relaties-seksualiteit/overzicht-interventies-gezonde-relaties-seksualiteit. Onderwijstypen: PO=primair onderwijs, VO=voortgezet onderwijs, MBO=middelbaar beroepsonderwijs, (V)SO= (voortgezet) speciaal onderwijs. Betreft alle erkenningsniveaus (Goed beschreven, Goed
onderbouwd en Effectiviteit)

p

Toelichting
Interventies kunnen door de eigenaar worden ingediend bij het RIVM. De interventies
worden beoordeeld in een onafhankelijk erkenningstraject van het RIVM en partners

Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

9. Het aantal scholen dat subsidie toegekend heeft gekregen vanuit de Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit
Rationale

Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

De Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit is bedoeld om aandacht voor
relationele en seksuele vorming te stimuleren en beter in te bedden in het onderwijs.
Voorlichting en educatie binnen het onderwijs kunnen bijdragen aan het voorkomen van
onbedoelde zwangerschappen [24].

Indicatoruitkomst
In het voorjaar van 2021 is aan 304 schoollocaties subsidie toegekend. Deze scholen
hebben gebruikgemaakt van de vierde subsidieronde; 400 schoollocaties hebben bij deze
ronde subsidie aangevraagd [25].

Verdieping
In het najaar van 2020 is aan 264 schoollocaties subsidie verstrekt via de derde
subsidieronde; 419 schoollocaties hadden subsidie aangevraagd. In beide jaren werd de
meeste subsidie in absolute zin toegekend aan schoollocaties voor primair onderwijs
(zie Figuur 10) [25]. In relatieve zin was dit voor beide jaren het hoogst voor de scholen van
het voortgezet onderwijs: 8% en 6% van alle locaties van het voortgezet onderwijs ontving
subsidie in 2020 en 2021. Voor het primair onderwijs waren deze percentages respectievelijk
2% en 3% en voor het MBO waren deze percentages voor beide rondes 5%.

Beschouwing

Toelichting

Bijlage en Dankwoord

• De stimuleringsregeling staat per ronde open voor 250 scholen, 500 per kalenderjaar.
De eerste ronde was in het najaar van 2019, de tweede in het voorjaar van 2020. Ronde 3
vond plaats in het najaar van 2020 en ronde 4 was in het voorjaar van 2021. De laatste
subsidieronde 5 heeft plaatsgevonden in het najaar van 2021.

Referenties

16

(zie: Werkwijze erkenning aanvragen | Loketgezondleven.nl). Er zijn verschillende niveaus
van erkenning te verkrijgen met elk hun eigen criteria, van het instapniveau Goed
beschreven, tot het niveau Goed onderbouwd of Effectief.

Figuur 10: Aantal schoollocaties dat subsidie heeft ontvangen, opgesplitst naar
onderwijstypen.
Schoollocaties
200

150

100

50

0

PO

VO

MBO
Subsidie 2020

Subsidie 2021

Bron: Evaluatie van de Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit, 2021. MBO-raad
PO=primair onderwijs, VO=voortgezet onderwijs, MBO=middelbaar beroepsonderwijs, inclusief speciaal onderwijs
in PO en VO

• In 2020 waren er 6660 schoollocaties voor het basisonderwijs en 1438 schoollocaties
voor het voortgezet onderwijs, inclusief speciaal onderwijs. Er waren 600 MBOschoollocaties.

p

10. De verspreiding van de Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit over Nederland
Rationale
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

De Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit is bedoeld om aandacht voor
relationele en seksuele vorming te stimuleren en beter in te bedden in het onderwijs.
Voorlichting en educatie binnen het onderwijs kunnen bijdragen aan het voorkomen van
onbedoelde zwangerschappen [24]. Het is belangrijk dat scholen uit verschillende regio’s de
weg weten te vinden naar de stimuleringsregeling. Deze indicator laat zien in welke regio’s
het vaakst subsidie is verstrekt.

Figuren 11 en 12: Aantal schoollocaties per GGD-regio dat subsidie toegekend heeft
gekregen vanuit de Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit in najaar 2020
en voorjaar 2021.
Derde subsidieronde

5

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

5

15

11

Indicatoruitkomst

8

In 2021, in de vierde subsidieronde, is de subsidie wat vaker aan scholen in het midden van
het land verstrekt, in het bijzonder in de regio Utrecht. Ook in Zeeland en Limburg is vaker
subsidie verstrekt in 2021 en wat minder vaak in het noorden van het land [25].

Inleiding

Vierde subsidieronde

11

Verdieping
De figuren 11 en 12 tonen de regionale verspreiding van de subsidieverstrekking in ronde 3
in 2020 en ronde 4 in 2021. De figuren laten zien dat er in de derde ronde iets minder vaak
subsidie is aangevraagd en toegekend dan in de vierde ronde in 2021. In de derde ronde
werd subsidie met name in het centrum van het land toegekend en minder in zowel het
noorden als zuiden van het land.

Toelichting

In ronde drie in het najaar van 2020 en ronde vier in het voorjaar van 2021 was de
subsidieregeling opengesteld voor 250 schoollocaties. Zie ook indicator 9.

6
15

11
12
11
7

15

9

8

24
20

15
11
7

4

11

6

5

16 25
14

11

10

6
15

4

6

11

4
42
9

6
8

5

7

9

5

22

10
8

25

16

6

17
VO

PO

MBO

Bron: Evaluatie van de stimuleringsregeling Relaties & Seksualiteit, 2021. MBO-raad. VO=voortgezet onderwijs,
PO=primair onderwijs ,MBO=middelbaar beroepsonderwijs, inclusief speciaal onderwijs in PO en VO

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

17

p

11. Het gemiddeld aantal uren per school dat een Gezonde School-adviseur (GSA) inzet voor relationele en seksuele vorming
Rationale
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Deze indicator geeft inzicht in de tijd die de GSA per school besteedt aan advisering voor
relationele en seksuele vorming. Een GSA van de GGD kan de school begeleiden in het
versterken van het thema ‘relaties en seksualiteit’ binnen de school en heeft hiervoor
20 uren ter beschikking per schoollocatie.

Indicatoruitkomst
Publiekssamenvatting

De ureninzet van de GSA’s is gemiddeld ongeveer 9 uur per schoollocatie [26].

Verdieping
Bij scholen die bij ronde 1 subsidie hebben gekregen, heeft de GSA gemiddeld 9,2 uur per
school besteed aan advisering voor relationele en seksuele vorming en bij scholen die bij

Inleiding

ronde 2 subsidie hebben gekregen is dat 9 uur per school. De ureninzet van de GSA’s is
twee keer zo hoog als de ureninzet die bij de eerste meting gerapporteerd werd op basis
van een tussentijdse evaluatie (4,5 uur).

Toelichting
• De stimuleringsregeling staat per ronde open voor 250 scholen, 500 per kalenderjaar.
De eerste ronde was in het najaar van 2019, de tweede in het voorjaar van 2020.
• GGD-en moesten uiterlijk 1 december 2021 de administratie van de ureninzet van GSA’s
gedaan hebben. De stand van zaken op 1 oktober geeft daarom waarschijnlijk een
onderbesteding weer. De administratie van het laatste kwartaal ontbreekt nog. Ook is het
mogelijk dat bij sommige GGD’en het derde kwartaal nog ontbreekt of niet compleet is.

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

12. Percentage scholen dat een erkende interventie voor het thema ‘relaties en seksualiteit’ heeft uitgevoerd
Rationale

Verdieping

Scholen die subsidie ontvangen in het kader van de Stimuleringsregeling Gezonde Relaties
& Seksualiteit, kunnen het geldbedrag gebruiken om erkende interventies in te zetten.
Van erkende activiteiten hebben professionals uit de praktijk vastgesteld dat ze voldoen
aan een aantal kwaliteitscriteria. Aandacht voor relationele en seksuele vorming op school
kan het kennisniveau onder leerlingen over bijvoorbeeld anticonceptie verhogen en zo
bijdragen aan het voorkomen van een onbedoelde zwangerschap.

Bij MBO-scholen ligt het percentage scholen dat een erkende interventie voor het thema
‘relaties en seksualiteit’ heeft uitgevoerd lager (39%) dan bij scholen voor primair (speciaal)
onderwijs (88%) en voortgezet (speciaal) onderwijs (89%) (zie Figuur 13). Scholen hebben
gemiddeld tussen de 2 en 3 erkende interventies uitgevoerd. Bij het primair onderwijs werd
het meest gekozen voor de interventie ‘Kriebels in je buik’ en bij het voorgezet onderwijs is
‘Lang leve de liefde’ de meest ingezette interventie. Bij MBO-scholen is de interventie ‘Test
je leefstijl’ het vaakst ingezet (zie ook indicator 8).

Indicatoruitkomst

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

18

Van de scholen die subsidie hebben ontvangen in het kader van de Stimuleringsregeling
Gezonde Relaties & Seksualiteit heeft 85% een erkende interventie uitgevoerd voor het
thema ‘relaties en seksualiteit’ [27]. 80% van de scholen heeft een erkende interventie
uitgevoerd na de toekenning van de subsidie en 5% van de scholen deed dit daarvoor al
(zie Figuur 13).

Toelichting
• Scholen die subsidie hebben ontvangen in het kader van de Stimuleringsregeling
Gezonde Relaties & Seksualiteit moeten een verantwoording voor de verkregen subsidie
en een evaluatievragenlijst invullen. Scholen hebben hiervoor tot en met 1 december
2021 gelegenheid gehad. De hier gepresenteerde cijfers zijn gebaseerd op een tussentijds
databestand van de evaluatievragenlijst van 3 november 2021. Op 3 november was de
respons 42%.

p

Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

• De scholen die een subsidie hebben gekregen vormen geen afspiegeling van alle scholen
in Nederland. Bij zowel het primair onderwijs als het voortgezet onderwijs zijn
bijvoorbeeld relatief veel locaties voor speciaal onderwijs die een subsidie hebben
aangevraagd en hebben gekregen: 17% van de scholen voor primair onderwijs betreft
een school voor speciaal onderwijs en 19% van de scholen voor voortgezet onderwijs is
een school voor speciaal onderwijs. Het is overigens niet verwonderlijk dat de scholen
geen afspiegeling zijn van alle scholen want bij het programma en ook specifiek bij deze
regeling zijn kwetsbare groepen, waaronder kinderen die speciaal onderwijs volgen, een
belangrijk aandachtspunt.

Figuur 13: Percentage scholen dat een erkende interventie voor het thema ‘relaties en
seksualiteit’ heeft uitgevoerd.
Totaal

80

PO/SO

83

5

12

VO/VSO

85

4

11

39

MBO
0

Publiekssamenvatting

5

10

20

15

61
30

40

50

60

70

80

90

100

Percentage
Erkende activiteit(en) uitgevoerd (sinds toekenning subsidie)
Erkende activiteit(en) uitgevoerd (al eerder)
Geen erkende activiteit(en) uitgevoerd

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

19

Bron: RIVM, Evaluatievragenlijst ‘Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit’, 2021

13. Aantal door scholen ingezette facultatieve onderdelen van de Gezonde School-aanpak voor het thema ‘relaties en
seksualiteit’
Rationale

Indicatoruitkomst

Scholen kunnen de subsidie die ze ontvangen in het kader van de Stimuleringsregeling
Gezonde Relaties & Seksualiteit gebruiken voor enkele facultatieve onderdelen, zoals
scholing van (vak)docenten en inzet van gastdocenten. Hiermee kunnen scholen het
onderwijs over relaties en seksualiteit meer op maat maken voor de eigen school.
Deze indicator geeft inzicht in de inzet van de subsidie die scholen kiezen naast de erkende
Gezonde School activiteiten en taakuren voor Gezonde School-coördinator. Aandacht voor
relationele en seksuele vorming op school kan het kennisniveau onder leerlingen over
bijvoorbeeld anticonceptie verhogen en zo bijdragen aan het voorkomen van een
onbedoelde zwangerschap.

85% van de scholen die subsidie hebben ontvangen in het kader van de
Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit hebben de subsidie aan een of
meerdere facultatieve onderdelen besteed. Gemiddeld hebben deze scholen twee
facultatieve onderdelen ingezet [27].

p

Verdieping
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Scholing van (vak)docenten was het meest genoemde facultatieve onderdeel waaraan
scholen (een deel van) het geldbedrag besteedden. 57% van de scholen heeft het
geldbedrag besteed aan scholing van (vak)docenten. Bij scholen voor primair onderwijs en
voortgezet onderwijs was dit 60% en bij het MBO was dit 26% (zie Figuur 14).

Toelichting
Zie toelichting bij indicator 12.

Figuur 14: Door scholen ingezette facultatieve onderdelen van de Gezonde Schoolaanpak voor het thema ‘relaties en seksualiteit’ (in percentages, scholen konden
meerdere onderdelen aanvinken).
Scholing (vak)docenten
en teamtrainingen
Versterking ouderaanbod
Inzet van gastdocenten

Publiekssamenvatting

Inzet van
theaterproducties

Inleiding

Training functionaris
zorgstructuur

Samenvatting resultaten

0

10

20

PO/SO

Collectieve preventie
onderwijs

VO/VSO

14. Percentage scholen waarbij relationele en seksuele vorming verankerd is in het schoolbeleid

Campagne

Rationale
Als scholen het thema ‘relationele en seksuele vorming’ vastgelegd hebben als onderdeel
van hun schoolbeleid kan dat een aanwijzing zijn dat deze scholen zich extra op dit thema
inzetten. Aandacht voor relationele en seksuele vorming op school kan het kennisniveau
onder leerlingen over bijvoorbeeld anticonceptie verhogen en zo bijdragen aan het
voorkomen van een onbedoelde zwangerschap.

Indicatoruitkomst
Van de scholen die subsidie hebben ontvangen in het kader van de Stimuleringsregeling
Gezonde Relaties & Seksualiteit, heeft 38% het thema ‘relationele en seksuele vorming’

Referenties

20

50

60

70

MBO

Bron: RIVM, Evaluatievragenlijst ‘Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit’, 2021

Ondersteuning

Bijlage en Dankwoord

40

Percentage

Algemene cijfers

Beschouwing

30

verankerd in het schoolbeleid [27]. 28% van de scholen heeft dit thema verankerd in het
schoolbeleid na de toekenning van de subsidie en 10% van de scholen had dit thema al
eerder in het schoolbeleid opgenomen (zie Figuur 15).

Verdieping
Bij MBO-scholen ligt het percentage scholen waarbij relationele en seksuele vorming
verankerd is in het schoolbeleid lager (17%) dan bij scholen voor primair (speciaal)
onderwijs (41%) en voortgezet (speciaal) onderwijs (39%). Bij MBO-scholen ligt het
percentage scholen dat een begin heeft gemaakt met een visie en beleid rond dit thema
hoger (61%) dan bij scholen voor primair (speciaal) onderwijs (44%) en voortgezet (speciaal)

p

onderwijs (45%). Het hogere cijfer onder MBO-scholen weerspiegelt mogelijk een
inhaalslag. In 2022 zullen we verdiepend kwalitatief onderzoek doen naar collectieve
preventie in het onderwijs en nagaan hoe dit beleid operationeel wordt gemaakt.

Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten

Figuur 15: Percentage scholen waarbij relationele en seksuele vorming verankerd is in
het schoolbeleid.
28

Totaal

Toelichting
• Zie toelichting bij indicator 12. Resultaten zijn verzameld op basis van een stelling in de
evaluatievragenlijst voor scholen die subsidie hebben ontvangen: “Naar aanleiding van
de Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit heeft mijn school(locatie) een
visie en een geschreven beleid over hoe mijn school(locatie) wil bijdragen aan een
gezonde seksuele ontwikkeling van de leerlingen/studenten”.
• Deze indicator is gemeten onder scholen die subsidie hebben ontvangen. Het is
onbekend wat het percentage scholen is dat relationele en seksuele vorming verankerd
heeft in het schoolbeleid onder alle scholen in Nederland. Vermoedelijk zijn de scholen
die een subsidie hebben aangevraagd ook de scholen die relationele en seksuele
vorming een belangrijk thema vinden waardoor valt te verwachten dat deze scholen dit
thema relatief vaak in het schoolbeleid vastgelegd hebben.

10
35

PO/SO
24

VO/VSO
13

MBO
0

6
15

16

44

15

45

16

61

4
10

46

20

30

40

50

22
60

70

80

90

100

Percentage
In visie en beleid vastgelegd (sinds toekenning subsidie)
In visie en beleid vastgelegd (al eerder)
Sinds de toekenning een begin mee gemaakt
Niet in visie en beleid vastgelegd

Bron: RIVM, Evaluatievragenlijst ‘Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit’, 2021

Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

15. Percentage scholen dat in de lessen structureel aandacht besteedt aan het thema ‘relaties en seksualiteit’
Rationale

Verdieping

Als scholen in hun lessen structureel aandacht besteden aan het thema ‘relationele en
seksuele vorming’ en het een regulier onderdeel is van het onderwijsprogramma kan dat
een aanwijzing zijn dat deze scholen zich extra op dit thema inzetten. Aandacht voor
relationele en seksuele vorming op school kan het kennisniveau onder leerlingen over
bijvoorbeeld anticonceptie verhogen en zo bijdragen aan het voorkomen van een
onbedoelde zwangerschap.

Bij MBO-scholen ligt het percentage scholen dat in de lessen structureel aandacht besteedt
aan het thema ‘relaties en seksualiteit’ lager (26%) dan bij scholen voor primair (speciaal)
onderwijs (61%) en voortgezet (speciaal) onderwijs (68%). Bij MBO-scholen ligt het
percentage scholen dat een begin heeft gemaakt met het structureel aandacht besteden
aan dit thema hoger (65%) dan bij scholen voor primair (speciaal) onderwijs (36%) en
voortgezet (speciaal) onderwijs (32%). Mogelijk weerspiegelt dit een inhaalslag onder
MBO-scholen.

Indicatoruitkomst
Bijlage en Dankwoord

Referenties

21

Van de scholen die subsidie hebben ontvangen in het kader van de Stimuleringsregeling
Gezonde Relaties & Seksualiteit, besteedt 59% structureel aandacht aan het thema
‘relationele en seksuele vorming’ [27]. 46% van de scholen is in de lessen structureel
aandacht aan dit thema gaan besteden na de toekenning van de subsidie en 15% van de
scholen besteedde al aandacht aan dit thema (zie Figuur 16).

p

Toelichting
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

• Zie toelichting bij indicator 12. Resultaten voor deze indicator zijn verkregen op basis van
een stelling in de evaluatievragenlijst voor scholen die subsidie hebben ontvangen:
“Naar aanleiding van de Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit besteedt
mijn school(locatie) in de lessen structureel aandacht aan het thema relaties en
seksualiteit”.
• Deze indicator is gemeten onder scholen die subsidie hebben ontvangen. Het is
onbekend wat het percentage scholen is dat structureel aandacht besteedt aan het
thema relaties en seksualiteit onder alle scholen in Nederland. Waarschijnlijk zijn de
scholen die een subsidie hebben aangevraagd ook de scholen die relationele en seksuele
vorming een belangrijk thema vinden waardoor valt te verwachten dat deze scholen
relatief vaak in de lessen structureel aandacht besteden aan dit thema.

Figuur 16: Percentage scholen dat in de lessen structureel aandacht besteedt aan het
thema ‘relaties en seksualiteit’.
Totaal

46

15

37

2

PO/SO

48

13

36

3

VO/VSO

47
26

MBO
0

10

32

21
61

20

30

40

50

60

22
70

80

90

100

Percentage
In lessen structureel aandacht (sinds toekenning subsidie)
In lessen structureel aandacht (al eerder)
Sinds de toekenning een begin mee gemaakt
Geen structurele aandacht

Inleiding

Samenvatting resultaten

Bron: RIVM, Evaluatievragenlijst ‘Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit’, 2021

Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

16. Percentage scholen dat specifieke aandacht besteedt aan kwetsbare doelgroepen rondom het thema ‘relaties en
seksualiteit’
Rationale
Aandacht voor relationele en seksuele vorming op school bij kwetsbare groepen kan het
kennisniveau onder deze leerlingen over bijvoorbeeld anticonceptie verhogen. Dit kan
bijdragen aan het voorkomen van een onbedoelde zwangerschap.

(speciaal) onderwijs (44%) en mbo-scholen (43%) (zie Figuur 17). Van de scholen die hebben
aangegeven specifieke aandacht te besteden aan kwetsbare doelgroepen, geven de meeste
scholen aandacht aan leerlingen met gedragsproblemen (58%) en leerlingen uit
multiprobleemgezinnen (52%) (zie Figuur 18).

Indicatoruitkomst

Toelichting

Van de scholen die subsidie hebben ontvangen in het kader van de Stimuleringsregeling
Gezonde Relaties & Seksualiteit, besteedt 48% specifieke aandacht aan kwetsbare
doelgroepen rondom het thema ‘relaties en seksualiteit’ (zie Figuur 17) [27].

Zie toelichting bij indicator 12.

Verdieping
Onder scholen voor (speciaal) voortgezet onderwijs is het percentage scholen dat aandacht
aan kwetsbare doelgroepen besteedt, hoger (54%) dan onder scholen voor primair

Referenties

22

p

Figuur 17: Percentage scholen dat specifieke aandacht besteedt aan kwetsbare
doelgroepen rondom het thema ‘relaties en seksualiteit’.

Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Totaal

48

43

PO/SO

44

52
54

VO/VSO

Publiekssamenvatting

0

10

9
3
6

40

43

MBO

22
20

30

40

50

Figuur 18: Kwetsbare groepen waaraan scholen specifieke aandacht besteden rondom
het thema ‘relaties en seksualiteit’ (in percentages, scholen konden meerdere
onderdelen aanvinken).

70

80

Laagopgeleiden
90

100

Percentage
Ja

Inleiding

Nee

Weet niet

Bron: RIVM, Evaluatievragenlijst ‘Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit’, 2021

Samenvatting resultaten

Leerlingen uit multiprobleemgezinnen
Leerlingen met een migratieachtergrond

35
60

Leerlingen met gedragsproblemen

(Seksueel) jonge starters
Verstandelijk beperkten
Statushouders
Anders namelijk
0

10

20

30

40

Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

23

50

60

70

Percentage
Bron: RIVM, Evaluatievragenlijst ‘Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit’, 2021

p

17. Het percentage jongeren dat seksuele voorlichting op school heeft gekregen
Rationale
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Seksuele voorlichting op school is van belang voor de seksuele gezondheid van jongeren
[4]. Deze indicator geeft inzicht in het percentage jongeren dat in zelfrapportage aangeeft
seksuele voorlichting op school te hebben gekregen, naar type onderwerp.

Indicatoruitkomst (geen nieuwe data beschikbaar t.o.v. monitor 2020)
Publiekssamenvatting

Afhankelijk van het thema, geeft 50% tot 88% van de jongeren aan voorlichting op school
te hebben gekregen in 2016. Deze indicator is niet veranderd ten opzichte van 2020 [28].

Verdieping
Inleiding

Samenvatting resultaten

Afhankelijk van het onderwerp geeft 50% tot 88% van de jongeren in 2016 aan informatie
te hebben gehad over de diverse thema’s rondom seksualiteit en relaties (zie Figuur 19).
De percentages tussen jongens en meisjes komen over het algemeen overeen.

Toelichting
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Dit onderzoek werd in 2017 uitgevoerd onder 8.053 jongens en 12.447 meisjes. Het
onderzoek wordt in 2022 herhaald en het onderzoek uit 2017 kan daarom beschouwd
worden als een nulmeting voor het zevenpuntenplan. Tegelijkertijd is het lastig om
mogelijke verschillen in resultaten die in 2022 gevonden worden rechtstreeks toe te
schrijven aan het zevenpuntenplan.

Figuur 19: Percentage jongeren dat aangeeft informatie op school te hebben gehad over
de diverse thema’s rondom seksualiteit.
Verliefdheid en relaties
De leuke kanten van seks
Homoseksualiteit
Voortplanting en abortus
Anticonceptie
Seks tegen je wil
Soa's, hiv en aids
Naaktfoto's en seksﬁlmpjes
Seks op televisie of internet
0

Campagne

20
Jongens

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

24

40

60
Meisjes

Bron: Seks onder je 25e/Leefstijlmonitor, Rutgers/Soa Aids Nederland i.s.m. RIVM, 2017

80

100
Percentage

p

18. Waardering van seksuele voorlichting die op school gegeven is, uitgedrukt in een rapportcijfer
Rationale
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Seksuele voorlichting op school is van belang voor de seksuele gezondheid van jongeren
[24]. Deze indicator geeft inzicht in de waardering door jongeren van de informatie die op
scholen verstrekt wordt, naar onderwijsniveau, sekse en migratieachtergrond.
Figuur 20: Waardering van informatie op school m.b.t. seksualiteit, verdeeld naar
onderwijsniveau.

Publiekssamenvatting

Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

0

Bijlage en Dankwoord

Referenties

HAVO

4

6

Jongens

Meisjes

8

10

Bron: Seks onder je 25e/Leefstijlmonitor, Rutgers/Soa Aids Nederland i.s.m. RIVM, 2017

VWO

Indicatoruitkomst (geen nieuwe data beschikbaar t.o.v. monitor 2020)

MBO 1/2
MBO 3

Jongens en meisjes geven de seksuele voorlichting op school een rapportcijfer tussen de
5,5 en 6,5 [28]. Deze indicator is niet veranderd t.o.v. 2020.

MBO 4

Verdieping
De waardering van de informatie op school over thema’s rondom seksualiteit wordt door
jongens en meisjes op de verschillende onderwijsniveaus gewaardeerd tussen een 5,5 en
een 6,5. De hoogste cijfers zijn gegeven door jongeren op het MBO 1-2 en WO (zie Figuur 20).
De waardering van Antilliaanse meisjes is met een 5,1 lager dan onder jongeren uit een
ander land van herkomst (zie Figuur 21).

Buitenschools
0

2

4

6

Jongens

Meisjes

Bron: Seks onder je 25e/Leefstijlmonitor, Rutgers/Soa Aids Nederland i.s.m. RIVM, 2017

25

2

Waardering

WO
Beschouwing

Marokkaans

VMBO theoretisch/
gemengd

HBO

Campagne

Surinaams

Nederlands/
Westers

VMBO kader

Samenvatting resultaten

Antilliaans

Turks

VMBO basis
Inleiding

Figuur 21: Waardering van informatie op school m.b.t. seksualiteit, verdeeld naar
herkomst.

8

10
Waardering

Toelichting
Dit onderzoek werd in 2017 uitgevoerd onder 8.053 jongens en 12.447 meisjes. Het
onderzoek wordt in 2022 herhaald en kan daarom beschouwd worden als een nulmeting
voor het zevenpuntenplan. Tegelijkertijd is het lastig om mogelijke verschillen in resultaten
die in 2022 gevonden worden rechtstreeks toe te schrijven aan het zevenpuntenplan.

p

Ondersteuning bij onbedoelde zwangerschap
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

26

Ondersteuning bij onbedoelde zwangerschap in de vorm van keuzehulpverlening wordt in
drie vormen aangeboden: online, telefonisch of face-to-face contact. Aanbieders van
keuzehulp zijn: Fiom Altra, Fiom Utrecht, Fiom Den Haag, Siriz en GGD-en. Voor online
keuzehulpverlening is de Fiom online module ‘Zwanger wat nu’ beschikbaar, heeft Fiom

Utrecht een online aanbod via e-mail en kan er gechat worden met Siriz.
Keuzehulpgesprekken (telefonisch, via videobellen of face-to-face) worden door
verschillende partijen aangeboden.

19. Aantal keuzehulpgesprekken dat is gevoerd

Figuur 22: Percentage keuzehulpgesprekken naar leeftijdsgroep (2020).

Rationale

Percentage
30

Deze indicator geeft inzicht in het gebruik van keuzehulpgesprekken (telefonisch of
face-to-face contact). Keuzehulp is een kortdurend begeleidingstraject in de vorm van
gesprekken om een onbedoeld zwangere vrouw (en partner/verwekker) te ondersteunen
bij het maken van een keuze (zelf opvoeden, pleegplaatsing, afstand ter adoptie of
abortus). Bij deze keuzehulp staat het geven van informatie en het helpen ordenen van
gedachten en gevoelens centraal om zo tot een keuze te kunnen komen.

Indicatoruitkomst
In 2020 zijn er 678 keuzehulpgesprekken gevoerd [29].

Verdieping
In 2020 zijn er meer keuzehulpgesprekken geregistreerd dan in 2019 (570). Het gaat om een
toename van 19%. Deze toename wordt verklaard doordat er in 2020 een aanbieder van
keuzehulpgesprekken toegevoegd is aan de registratie van de gesprekken. Mensen uit de
leeftijdsgroep van 30 tot en met 34 jaar oud hebben het vaakst een gesprek gevoerd (24%
van de gesprekken). De minste gesprekken zijn gevoerd met mensen in de leeftijdsgroepen
van 40 jaar en ouder (zie Figuur 22). In de meeste gevallen voerden vrouwen alleen de
gesprekken (78%). Bij 18% van de gesprekken waren zowel de vrouw als de man aanwezig
en bij 4% alleen de man. Van de vrouwen gaf 29% druk te hebben ervaren bij het maken
van een keuze. Van de mannen was dat 11%.

25
20
15
10
5
0

19 jaar
en jonger

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

45-49

50 jaar
en ouder
Leeftijdscategorie

Bron: Registratie keuzehulpgesprekken, Fiom, 2020

Toelichting
• Deze indicator gaat over keuzehulpgesprekken die door de volgende partijen zijn gevoerd:
Fiom Altra, Fiom Utrecht, Fiom Den Haag, Siriz en GGD-en. (Besluitvormende) gesprekken
die worden gevoerd bij een abortuskliniek, vormen geen onderdeel van deze indicator.
• Fiom coördineert het landelijk netwerk keuzehulp bij onbedoelde zwangerschap en
houdt de registratie van de keuzehulpgesprekken bij. Gegevens over keuzehulpgesprekken worden twee keer per jaar door keuzehulpaanbieders aangeleverd bij Fiom.

p

20. Percentage keuzehulpgesprekken waarbij een zorgverlener heeft doorverwezen
Rationale
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Met deze indicator wordt een beeld gegeven van in hoeverre zwangere vrouwen die
onbedoeld zwanger zijn, door een zorgverlener doorgeleid worden naar keuzehulp.
De zorgverlener kan hierbij de door de zwangere vrouw bezochte huisarts of verloskundige
zijn. Ook kunnen vrouwen die onbedoeld zwanger zijn, door een abortuskliniek gewezen
worden op keuzehulp. Deze zorgverleners zijn daarmee belangrijke potentiële verwijzers
naar keuzehulp [5].

Indicatoruitkomst
In 2020 wees bij 32% van de gevoerde keuzehulpgesprekken een zorgverlener
(abortuskliniek, huisarts, verloskundige of gynaecoloog), degene die te maken had met een
onbedoelde zwangerschap op de mogelijkheid om een keuzehulpgesprek te voeren [29].

Inleiding

Samenvatting resultaten

Verdieping

Algemene cijfers

Bij ongeveer 1 op de 3 gesprekken is sprake van een doorverwijzing door een zorgverlener.
Abortusklinieken wijzen het meest door (13%), gevolgd door de huisarts (12%). 9% van
degenen waar een gesprek mee gevoerd is, is verwezen door een verloskundige
(zie Figuur 23).

Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

27

Toelichting
• Deze indicator gaat over keuzehulpgesprekken die door de volgende partijen zijn
gevoerd: Fiom Altra, Fiom Utrecht, Fiom Den Haag, Siriz en GGD-en. (Besluitvormende)
gesprekken die worden gevoerd bij een abortuskliniek, vormen geen onderdeel van deze
indicator.
• Gegevens over keuzehulpgesprekken worden twee keer per jaar door
keuzehulpaanbieders aangeleverd bij Fiom. Deze gegevens worden opgenomen in de
Registratie keuzehulpgesprekken.

Figuur 23: Percentage keuzehulpgesprekken naar zorgverlener die heeft doorverwezen
en contact op eigen initiatief (2020).
Fiom
Informatiepunt
onbedoeldzwanger.info
Abortuskliniek
Huisarts
Verloskundige
Gynaecoloog
Eigen initiatief
(geen doorverwijzing)
Anders
Onbekend

0

5

10

15

20

25

30
Percentage

Bron: Registratie keuzehulpgesprekken, Fiom, 2020

p

21. Aantal aanmeldingen voor de online module ‘Zwanger wat nu’
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

28

Rationale

Verdieping

Deze indicator geeft inzicht in het gebruik van de online module ‘Zwanger wat nu’ van
Fiom. Vrouwen (sinds 2014) en mannen (sinds 2017) die te maken hebben met een
onbedoelde zwangerschap kunnen met behulp van de module ‘Zwanger wat nu?’
oefeningen doorlopen die hen kunnen helpen om tot een keuze te komen met betrekking
tot de zwangerschap.

In de eerste helft van 2021 hebben zich ongeveer 10% meer mensen aangemeld voor de
module ‘Zwanger wat nu’ dan in de eerste helft van 2020. Toen waren er 891 aanmeldingen.

Indicatoruitkomst
Voor de module ‘Zwanger wat nu’ hebben zich 979 mensen aangemeld in de eerste helft
van 2021 [30].

Toelichting
• Gegevens gaan over het aantal aanmeldingen. Het is niet bekend of de mensen die zich
hebben aangemeld de hele module hebben doorlopen.
• Gegevens uit de registratie van aanmeldingen ‘Zwanger wat nu’ worden doorlopend
geactualiseerd.

p

Campagne
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

Sinds 2019 loopt er een campagne over seksuele gezondheid, inclusief de preventie van
onbedoelde zwangerschappen. Deze campagne richt zich vooral op jongeren in de leeftijd
van 17–25 jaar die seksueel actief worden of zijn. De campagne bestaat uit vier
deelcampagnes
• De eerste deelcampagne was een social mediacampagne via Facebook, Instagram en
Snapchat waarin aandacht werd besteed aan vragen die jongeren over seks hebben.
Voor antwoorden op hun vragen over seks werden jongeren doorverwezen naar
Sense.info.
• De tweede deelcampagne was gericht op vrouwen en mannen in de leeftijd van
25–39 jaar met als doel hen te informeren over het informatiepunt voor onbedoelde

zwangerschappen. In 2020 is het landelijk informatiepunt onbedoeldzwanger.info
opgezet voor vragen bij onbedoelde zwangerschappen.
• De derde deelcampagne ‘Vrij Veilige Dating Show’ had als doel jongeren te
informeren over met welk voorbehoedsmiddel zij onbedoelde zwangerschappen en
soa’s kunnen voorkomen.
• De vierde deelcampagne ‘Zin? Lekker? Fijn? – Praat met elkaar over wat je wel en niet
wil’. In posters, radiospotjes, online posts en video’s op social media staan verhalen
van jongeren centraal. Op sense.info staan tips voor jongeren om zelf het gesprek te
voeren.

Samenvatting resultaten

22. Aantal bezoekers van het informatiepunt onbedoeldzwanger.info

Algemene cijfers

Rationale

Toelichting

Deze indicator geeft inzicht in het gebruik van het informatiepunt onbedoeldzwanger.info.
De indicator geeft inzicht in de mate waarin mensen die te maken hebben met een
onbedoelde zwangerschap de weg weten te vinden naar informatie en ondersteuning.

• Het doel van het informatiepunt onbedoeldzwanger.info is om steun en voorlichting
te bieden aan vrouwen en mannen die te maken hebben met een onbedoelde
zwangerschap. Daarnaast helpt het informatiepunt bij het doorverwijzen naar een
passende partij voor een keuzehulpgesprek op basis van de regio, vorm van
keuzehulpgesprek en voorkeur van de vrouw. In de Leidraad huisartsenzorg bij een
onbedoelde zwangerschap wordt verwezen naar het informatiepunt als route naar
informatie en hulp. Onbedoeldzwanger.info wordt beheerd door Fiom.
• Webstatistieken worden doorlopend bijgehouden door Fiom, het aantal bezoekers
van de website kan door het jaar heen fluctueren.

Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Indicatoruitkomst
In de eerste helft van 2021 (januari tot en met juni) is de website onbedoeldzwanger.info
8.080 keer bezocht [31].

Verdieping

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

29

Gemiddeld werden 1,68 pagina’s per bezoek bekeken en gemiddeld bleef iemand 1 minuut
en 14 seconden per bezoek op de website.

p

23. Effecten van de deelcampagne “De Vrij Veilig Dating Show”
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

30

Rationale

Verdieping

Voorlichtingscampagnes over anticonceptie kunnen het kennisniveau verhogen en zo
bijdragen aan het voorkomen van een onbedoelde zwangerschap. Bij de deelcampagne
‘De Vrij Veilige Dating Show’ is een effectmeting uitgevoerd om na te gaan in hoeverre de
campagne invloed heeft gehad op de kennis over en het gebruik van voorbehoedsmiddelen
onder jongeren om onbedoelde zwangerschappen te voorkomen.

De toename in kennis komt met name door een stijging bij laagopgeleiden. Bij de
voormeting gaf 71% van de laagopgeleide jongeren aan dat het waar is dat
voorbehoedsmiddelen zwangerschappen kunnen voorkomen en bij de nameting was dat
87% (zie Figuur 24). Bij jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond en gelovige
jongeren waren er geen verschillen tussen de voor- en nameting. Bij het gebruik van
voorbehoedsmiddelen was er bij geen van de drie groepen een verschil tussen de voor- en
nameting (zie Figuur 25).

Indicatoruitkomst
Na de campagne weten meer jongeren (17-24 jaar) dat voorbehoedsmiddelen een
onbedoelde zwangerschap kunnen voorkomen [32]. Voorafgaand aan de campagne gaf
85% 90% van de jongeren aan dat het waar is dat voorbehoedsmiddelen zwangerschappen
kunnen voorkomen en na de campagne was dit 90% (zie Figuur 24). Ook is het gebruik van
voorbehoedsmiddelen met als doel onbedoelde zwangerschappen te voorkomen,
toegenomen. Twee derde (65%) van de jongeren geeft aan altijd voorbehoedsmiddelen te
gebruiken tegen onbedoelde zwangerschap (zie Figuur 25). Voorafgaand aan de campagne
was dat 60%.

Toelichting
• Op basis van een voor- en nameting is nagegaan of kennis over en het gebruik van
voorbehoedsmiddelen is toegenomen. De voormeting vond plaats voorafgaand aan de
campagne en de nameting heeft direct na de campagne plaatsgevonden.
• Subdoelgroepen waren: laagopgeleide jongeren, jongeren met een niet-westerse
migratieachtergrond en religieuze jongeren waarbij het geloof invloed heeft op de
keuzes omtrent seks en relaties.

p

Figuur 24: Antwoorden (in percentages) bij een voor- en nameting* op de stelling
‘Voorbehoedsmiddelen kunnen zwangerschappen voorkomen’.

Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Totaal NM

90

Totaal VM

85

Laagopgeleid NM

87

Laagopgeleid VM
Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers

71

Niet-westerse
migratie-achtergond NM
Niet-westerse
migratie-achtergond VM

Gelovig VM

87

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

31

60

17

10

13

8

5

Laagopgeleid NM

59

19

9

13

Laagopgeleid VM

55

7
9

40

50

60

70

80

Niet-westerse
migratie-achtergond NM
Niet-westerse
migratie-achtergond VM

18

16

62

Niet waar

Weet niet

12

15

13

16

6

6

Gelovig VM

58

17

90

100

* Bij de totale groep en bij laagopgeleiden is er een significant (p < 0,05) verschil tussen de voor- en nameting.

Altijd

14

14
14

20

8

60
58

10

20

17

Gelovig NM

0

10

7

9

7

9

Bron: Dvj-insights (2021). Campagne-effectonderzoek ‘De Vrij Veilige Dating Show’

Ondersteuning

Totaal VM

66

30

40

50

60

70

13
80

Percentage
Waar

Collectieve preventie
onderwijs

30

6

14

84

20

36

11

Gelovig NM

10

Totaal NM

14

81

0

7 3

16

77

Figuur 25: Antwoorden (in percentages) bij een voor- en nameting* op de stelling ‘Ik
gebruik voorbehoedsmiddelen om een onbedoelde zwangerschap te voorkomen’**.

Bijna alle keren

Een enkele keer

* Bij de totale groep is er een significant (p < 0,05) verschil tussen de voor- en nameting.
**Jongeren die niet seksueel actief zijn en geen antwoord wilden geven op deze vraag, zijn niet meegenomen.

Bron: Dvj-insights (2021). Campagne-effectonderzoek ‘De Vrij Veilige Dating Show’

12
90

100

Percentage
Nooit

p

Beschouwing
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

32

Monitoring aan de hand van indicatoren, een tweede meting
De monitor ‘Onbedoelde (tiener)zwangerschappen’ die het RIVM in opdracht van het
ministerie van VWS uitvoert, bestaat uit twee onderdelen: het jaarlijks cijferoverzicht en
kwalitatief onderzoek. Dit cijferoverzicht presenteert de resultaten van 23 indicatoren
waarmee het zevenpuntenplan ‘Onbedoelde (tiener)zwangerschappen’ gemonitord wordt.
Het gaat om de drie punten uit het zevenpuntenplan: ‘Collectieve preventie onderwijs’,
‘Groepen met een hoog risico’ en ‘Ondersteuning bij een onbedoelde zwangerschap’.
Daarnaast bevat het cijferoverzicht algemene cijfers waarmee een indicatie wordt gegeven
van het vóórkomen van onbedoelde zwangerschappen in Nederland. In het cijferoverzicht
staan ook cijfers over de gevoerde campagne over seksuele gezondheid. De indicatoren zijn
in 2020 door het RIVM vastgesteld na consultatie van stakeholders die betrokken zijn bij de
preventie van onbedoelde (tiener)zwangerschappen en bij de ondersteuning van vrouwen
of meisjes die onbedoeld zwanger zijn geraakt. Deze rapportage bevat de resultaten van de
tweede meting. In deze rapportage zijn daar waar mogelijk de meest recente cijfers
vergeleken met cijfers uit een voorgaand meetjaar.

Geen cijfers over onbedoelde zwangerschappen
Het is op basis van de beschikbare cijfers niet exact vast te stellen hoeveel onbedoelde
zwangerschappen er jaarlijks voorkomen in Nederland. Over onbedoelde zwangerschappen
zijn namelijk geen directe cijfers beschikbaar, wel zijn er gegevens over ongeplande
zwangerschappen. Onbedoeld en ongepland zijn niet helemaal hetzelfde gezien het feit dat
ongeplande zwangerschappen wel bedoeld kunnen zijn. Ook zijn er cijfers over ongewenste
zwangerschappen beschikbaar, die per definitie onbedoeld zijn. Deze cijfers samen helpen
een beeld te schetsen van het aantal onbedoelde zwangerschappen in Nederland.
De dunne lijn tussen de definities van onbedoeld, ongepland en ongewenst maakt het van
belang voor onderzoek dit onderscheid te maken bij het uitvragen of meten van gegevens
(Zie tekstbox 2 in de inleiding).

Aantal ongeplande zwangerschappen bij jongeren is vergelijkbaar met de
eerste meting
Van de mannen en vrouwen tot 24 jaar heeft respectievelijk 1,7% en 2,9% ooit te maken
gehad met een ongeplande zwangerschap. Deze gegevens volgen uit een meting onder
voornamelijk MBO-studenten via Testjeleefstijl.nl. Deze percentages zijn vergelijkbaar met
die van vorig jaar (2,1% voor mannen en vrouwen samen). Voor de oudere leeftijdsgroepen
en gegevens uit de algemene bevolking zijn in het afgelopen geen nieuwe gegevens
beschikbaar gekomen.

Tienermoeders volgen vaker speciaal onderwijs
Dit jaar heeft er een verdieping plaatsgevonden bij de indicator over het aantal
tienermoeders. In het bijzonder is gekeken of de in de inleiding (Tekstbox 1) genoemde
risicogroepen voor een onbedoelde zwangerschap ook terug te zien zijn bij de
tienermoeders. Dit bleek het geval. 46% van de tienermoeders heeft een Nederlandse
achtergrond en 54% heeft een migratieachtergrond. 10% van de tienermoeders heeft een
asielstatus gehad. Het is daarnaast opvallend dat 11% van de tienermoeders op het speciaal
onderwijs heeft gezeten of speciaal onderwijs volgt. Het aantal tienermoeders kan inzicht
geven in een voorafgaande onbedoelde zwangerschap. Het is slechts een benadering
omdat niet bij alle tienermoeders de zwangerschap onbedoeld is. Aannemelijk lijkt, hoe
jonger de tienermoeder, hoe groter de kans dat de zwangerschap onbedoeld is. Onderzoek
onder tienermoeders of de zwangerschap onbedoeld, ongepland of ongewenst was zou
hier inzicht kunnen geven en is momenteel nog niet uitgevoerd. Iets meer dan 20% van alle
tienermoeders was 16 jaar of jonger. De meeste tienermoeders (64%) zijn 19 jaar oud.
Overigens neemt het aantal tienermoeders al jaren af. Op peildatum 1 januari 2021 waren er
1.494 tienermoeders van 19 jaar en jonger. Een jaar eerder waren er 1.643 tienermoeders.

Impuls voor preventie van onbedoelde zwangerschappen in het onderwijs
In dit cijferoverzicht zijn gegevens opgenomen die verzameld zijn in het kader van een
evaluatie van de stimuleringsregeling voor relationele en seksuele vorming binnen het
onderwijs. Deze cijfers laten zien wat scholen hebben gedaan met de subsidie van deze

p

Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

33

stimuleringsregeling. Inmiddels hebben via vier subsidierondes 1.193 schoollocaties in het
primair en voortgezet onderwijs en het MBO subsidie toegekend gekregen. Van deze
scholen heeft 85% een erkende interventie ingezet, 58% van deze scholen besteedt
structureel aandacht aan relationele en seksuele vorming en 38% van de scholen heeft dit
thema verankerd in het schoolbeleid. In 2022 zal het thema collectieve preventie in het
onderwijs verder worden onderzocht via kwalitatief onderzoek; daarbij kan bijvoorbeeld
meer stil worden gestaan wat wordt verstaan onder ‘’structurele inbedding’’ of
verankering.

Keuzehulpgesprekken: cijferoverzicht en ervaringen uit kwalitatief
onderzoek geven een vergelijkbaar beeld
In 2020 zijn er 678 keuzehulpgesprekken gevoerd door erkende keuzehulporganisaties.
Bij 32% van de keuzehulpgesprekken wees een zorgverlener (abortuskliniek, huisarts,
verloskundige of gynaecoloog) degene die te maken had met een onbedoelde
zwangerschap op de mogelijkheid van een keuzehulpgesprek. Gelijktijdig met het
verschijnen van dit cijferoverzicht is een rapportage uitgebracht over de ervaringen van
vrouwen en mannen die een onbedoelde zwangerschap hebben gehad, waarbij ook
gevraagd is naar ervaringen rondom keuzehulp. Daarnaast zijn we in gesprek gegaan met
hulpverleners die keuzehulp bieden of vanuit abortusklinieken besluitvormings-gesprekken
houden [12]. Uit dit kwalitatieve onderzoek komt naar voren dat vrouwen en mannen die te
maken hebben met een onbedoelde zwangerschap meestal zelf tot een beslissing komen
over het uitdragen of afbreken van de zwangerschap, vaak met steun van de partner, de
omgeving of van reguliere zorgverleners. Bij deze mensen is de bekendheid met keuzehulp
beperkt. Ook zorgverleners die keuzehulp bieden geven aan dat veel zorgverleners,
waaronder huisartsen, niet bekend zijn met keuzehulp.
Naast keuzehulpgesprekken worden ook zogenoemde besluitvormingsgesprekken binnen
abortusklinieken gevoerd waarbij de zorgverleners binnen de abortuskliniek nagaan of de
cliënt zeker is van het besluit over het afbreken van de zwangerschap. De kwalitatieve
factsheet toont dat zorgverleners binnen abortusklinieken het een meerwaarde zouden

vinden als zij zelf ook keuzehulpgesprekken kunnen aanbieden in geval van twijfel zodat de
cliënt dan niet doorverwezen hoeft te worden naar een andere zorgverlener [12].

Voorlichtingscampagne leidt tot meer kennis en gebruik van
anticonceptie
In 2021 heeft de campagne ‘De Vrij Veilige Dating Show’ plaatsgevonden. Deze campagne
was gericht op het vergroten van kennis over en het bevorderen van het gebruik van
voorbehoedsmiddelen onder jongeren om onbedoelde zwangerschappen te voorkomen.
Uit de evaluatie van de campagne bleek dat de kennis over en gebruik van
voorbehoedsmiddelen toegenomen is, met name onder laag opgeleide jongeren, en
onderstreept het belang van de regelmatige inzet van voorlichtingscampagnes.

COVID-19 pandemie
De COVID-19 pandemie heeft effect gehad op de uitvoering van het zevenpuntenplan. Zo
zijn sommige activiteiten binnen het aandachtspunt collectieve preventie met vertraging
van de grond gekomen omdat scholen geruime tijd geen fysiek onderwijs konden bieden
en scholen hun handen vol hadden aan het zo goed mogelijk online aanbieden van het
reguliere lesprogramma. De meeste cijfers die nieuw zijn toegevoegd in deze rapportage
zijn afkomstig uit 2020 en 2021, de jaren waarin de COVID-19 pandemie een grote rol
speelde.

Tot slot
Deze rapportage presenteert voor de tweede keer uitkomsten van de indicatoren waarmee
het zevenpuntenplan ‘Onbedoelde (tiener)zwangerschappen’ gevolgd kan worden. In deze
rapportage worden mogelijk de eerste effecten van het zevenpuntenplan gezien,
bijvoorbeeld in het onderwijs. in 2022 zal opnieuw een monitor onbedoelde zwangerschappen verschijnen in de vorm van een ge-update cijferoverzicht en verdiepend
kwalitatief onderzoek naar preventie in het onderwijs.

p

Bijlage
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Kennisprogramma Onbedoelde Zwangerschappen ZonMw
Het ZonMw-programma Onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar (jong) ouderschap kent
twee programmalijnen: Onderzoek en Praktijkverbetering. Binnen de programmalijn
Onderzoek zijn in totaal 13 onderzoeksvoorstellen door ZonMw gehonoreerd.
Deze onderzoeken zijn in het voorjaar van 2021 van start gegaan.

Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

34

Dankwoord
We bedanken de RIVM collega’s van Kansrijke Start en Gezonde School voor hun bijdrage
aan dit onderzoek en Cindy Deuning voor het maken van de kaartjes. We zijn Nivel,
Testjeleefstijl, Fiom, Mariëlle Verlouw van Ministerie van VWS en de MBO-raad erkentelijk
voor het delen van gegevens voor deze monitor. We bedanken de leden van de
klankbordgroep van de monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen voor hun bijdrage
en suggesties voor het onderzoek.

Binnen de programmalijn Praktijkverbetering heeft ZonMw 12 samenwerkingsverbanden
gehonoreerd. Deze zijn eveneens in het voorjaar van 2021 van start gegaan.
In september 2021 is het leernetwerk Onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar (jong)
ouderschap gestart. Deelnemers gaan aan de slag om gezamenlijk kennis op te bouwen
door samen te werken en gezamenlijk te leren. Dit alles met als doel de resultaten uit de
ZonMw-projecten eenduidig en in samenhang beschikbaar te maken voor de praktijk.
Meer informatie over het ZonMw-programma is hier te vinden.

p

Referenties
Monitor onbedoelde
(tiener)zwangerschappen

Publiekssamenvatting

Inleiding

Samenvatting resultaten
Algemene cijfers
Collectieve preventie
onderwijs
Ondersteuning

Campagne

Beschouwing

Bijlage en Dankwoord

Referenties

35

1.

Bearak, J., et al., Unintended pregnancy and abortion by income, region, and the legal status of
abortion: estimates from a comprehensive model for 1990-2019. Lancet Glob Health, 2020.
8(9): p. e1152-e1161.
2. IGJ, Jaarrapportage 2019 Wet afbreking zwangerschap (Wafz). 2021: Utrecht.
3. Sedgh, G., et al., Adolescent pregnancy, birth, and abortion rates across countries: levels and
recent trends. J Adolesc Health, 2015. 56(2): p. 223-30.
4. Michaud, P.A., et al., Do European Union countries adequately address the healthcare needs of
adolescents in the area of sexual reproductive health and rights? Arch Dis Child, 2020. 105(1):
p. 40-46.
5. Goenee, M.S., et al., Decision-making concerning unwanted pregnancy in general practice.
Fam Pract, 2014. 31(5): p. 564-70.
6. Public_Health_England, A consensus statement; Reproductive health is a public health issue.
2018: London.
7. VWS, Onbedoelde (tiener)zwangerschappen. Een zevenstappenplan. 2018: Den Haag.
8. VWS, Kamerbrief ‘Plan preventie en ondersteuning onbedoelde (tiener) zwangerschappen’,
vergaderjaar 2017–2018, ‘Onbedoelde (tiener)zwangerschappen. Een zevenstappenplan’. 2018.
9. VWS, Actieprogramma Kansrijke Start. 2018: Den Haag.
10. RIVM, Monitor Kansrijke Start 2020. 2021, RIVM: Bilthoven.
11. RIVM, Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen 2020. 2020, RIVM: Bilthoven.
12. RIVM, Monitor onbedoelde (tiener)zwangerschappen: Besluitvorming bij onbedoelde
zwangerschappen: ervaringen van vrouwen, mannen en inzichten van zorgverleners.
2021, RIVM: Bilthoven.

13. Testjeleefstijl.nl_schooljaar_2020/2021. 2021.
14. Rutgers, Seksuele gezondheid in Nederland, 2017.
15. Testjeleefstijl.nl_schooljaar_2019/2020. 2020.
16. Nivel_zorgregistraties, NZR-00321.045. 2021: Utrecht.
17. Nivel_zorgregistraties, NZR-00320.0641. 2020: Utrecht.
18. CBS_i.s.m._RIVM_Rutgers_Soa_Aids_Nederland. 2020.
19. CBS_i.s.m._RIVM_Rutgers_Soa_Aids_Nederland. 2019.
20. IGJ, Jaarrapportage 2018 van de Wet afbreking zwangerschap (Wafz). 2019: Utrecht.
21. Statline_CBS. 2021.
22. Fiom, LATAR De Landelijke Afstand Ter Adoptie Registratie. 2020.
23. RIVM. Website Gezonde School. 2021; Available from: https://www.gezondeschool.nl/.
24. Oringanje, C., et al., Interventions for preventing unintended pregnancies among adolescents.
Cochrane Database Syst Rev, 2016. 2: p. Cd005215.
25. MBO-raad, Evaluatie van de stimuleringsregeling Relaties & Seksualiteit. 2021.
26. GGD-GHOR_Nederland, Urenregistratie mijngezondeschool.nl. 2021.
27. RIVM, Evaluatievragenlijst ‘Stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit’. 2021.
28. de Graaf, H., et al., Seks onder je 25e. 2017, Rutgers/Soa Aids Nederland.
29. Fiom, Registratie Keuzehulpgesprekken 2020. 2020.
30. Fiom, Registratie van aanmeldingen ‘Zwanger wat nu’. 2021.
31. Fiom, Webstatistieken. 2021.
32. DVJ_Insights, Campagne-effectonderzoek ‘De Vrij Veilige Dating Show’. 2021.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
Auteurs
Antonia Verweij
Martine Jansen-van der Vliet
Eline Roordink
Babette Everaars
Anita Suijkerbuijk

013256

Deze uitgave is tot stand gekomen met medewerking
van instanties die cijfers hebben aangeleverd.
December 2021

De zorg voor morgen begint vandaag
De inhoud van het document eindigt hier. Om technische redenen volgt hierna de inhoudsopgave die op elke pagina van het document is geplaatst.