~adembeweging

Technische commissie

> Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag

De Minister van Economische Zaken
t.a.v. Directeur Energie en Omgeving
Postbus 20401
2500 EK Den Haag

Technische commissie
bodembeweging
Postadres
Postbus 20401
2500 EK Den Haag
T 088 4205718
www.tcbb.ni

Behandeld door
T
secretaris@tcbb.ni

Ons kenmerk
TCBB I 16081535

Datum 3 1 MEI 2018
Betreft · Tcbb-advies wlnningsplan Groningen-gasveld 2016
Geachte

,

Uw kenmerk
DGETM-E0/16062485
Bljlage(n)
4

Naar aanleiding van uw brief van 20 april 2016, kenmerk DGETME0/16062485, stuur ik u hierbij het advies van de Technische commissie
bodembeweging (Tcbb) over het Winningsplan Groningen-gasveld 2016
(Winningsplan).

1. Inleiding
Op 1 april 2016 heeft de NAM bij het ministerie van Economische Zaken
(EZ) een winnlngsplan ingediend voor gaswinning uit het Groningengasveld. Dit Winningsplan is in gecorrigeerde vorm opnieuw ingediend op
14 april 2016 onder de naam "Winningsplan Groningen Gasveld 2016". Op
29 april 2016 is het Winningsplan aangevuld met een supplement.
Het Winningsplan bestaat uit een hoofddocument met drie bijlagen, door
de NAM aangeduid met respectievelijk "A", "B" en "C". Bij het
Winningsplan heeft de NAM twee documenten gevoegd: een Meet- en
Regelprotocol en een Studieprogramma, getiteld "Study and Data
Acquisition Plan Induced Seismicity In Groningen, Update PostWinningsplan 2016". Uit de aanvraag van de NAM blijkt dat de NAM deze
documenten beschouwt als "behorend bij het Winningsplan". Dit schept
onduidelijkheid. In hoofdstuk 8.3 wordt voor het eerstvolgende gasjaar
een productie van 27 bcm voorgesteld. Voor de jaren daarna kan de
productie worden bijgesteld op basis van het Meet- en regelprotocol en de
voortgang van het versterkingsprogramma. Ook de (tussentijdse)
resultaten van het Studieprogramma spelen daarbij een rol. Het Meet- en
regelprotocol en het Studieprogramma maken daarom in de opvatting van
de Tcbb deel uit van het Winningsplan.
Aan de Tcbb is gevraagd om een advies te geven over het Winningsplan
met de drie bijlagen. Daarbij is gevraagd om "in ieder geval" het plan te
toetsen op de risico's van schade door bodembeweging ( bodemdaling en
Pagina 1 van 10

Technische commissie
bodembeweging
Ons kenmerk
TCBB/ 16081535

bodemtrilling). De minister van EZ voegde het Meet- en regelprotocol,
het Study and Data Acquisition Plan en een oplegnotitie "ter informatie"
toe.
Door middel van deze brief adviseert de Tcbb de minister van EZ. De Tcbb
is er in dit advies vanuit gegaan dat het supplement dat de NAM
naderhand (op 29 april 2016) heeft ingediend, deel uitmaakt van het
Winningsplan. De Tcbb heeft er verder voor gekozen om het Meet- en
Regelprotocol en het Studieprogramma in dit advies te betrekken. In dit
advies richt de commissie zich met name op haar specifieke terrein van
expertise: risico's van schade door bodembeweging. Daarnaast plaatst de
commissie enkele algemene kanttekeningen bij het Winningsplan en de
uitgangspunten die aan het plan ten grondslag liggen.
2. Werkwijze
Om te kunnen voldoen aan het verzoek om advies over het Winningsplan
heeft de Tcbb de volgende werkwijze gevolgd:

1.

Leden van de Tcbb hebben op uitnodiging overleggen bijgewoond
over de volgende onderwe~pen:
a. Workshop Maatschappelijk Risico op 11 mei 2016, georganiseerd
door SodM.
b. Bijeenkomst van de Scientific Advisory Committee op 12 mei 2016
over de technische onderzoeken die ten grondslag liggen aan het
Winningsplan, georganiseerd door de NAM.

2.

Op 17 mei 2016 heeft de Tcbb een brief aan de NAM geschreven met
het verzoek om nadere informatie over het Winningsplan. Op 25 mei
is hierop antwoord van de NAM ontvangen.

3.

Op
basis van
de
bevindingen
van
de
commissieleden,
beraadslagingen in de commissie en de antwoorden van de NAM is
het advies opgesteld.

In deze brief wordt de volgende lijn gevolgd. Eerst worden bij het
Winningsplan enkele kanttekeningen geplaatst van algemene aard.
Vervolgens gaan we in op de risico's van schade door bodembeweging.
Daarna volgt een korte beschouwing over enkele onderwerpen die niet
specifiek in het Winningsplan aan de orde komen, maar die de commissie
wel belangrijk vindt. De brief sluit af met het advies van de commissie.

Pagina 2 van 10

....:J

Technische commissie
bodembeweging
Ons kenmerk
TCBB/ 16081535

3. Kanttekeningen van algemene aard
De commissie plaatst bij het Winningsplan eerst enkele kanttekeningen
van algemene aard.
3.1. Meet- en regelprotocol
De commissie onderkent de noodzaak van een Instrument om het
productietempo en de verdeling van de productie over het gasveld op een
adaptieve manier te regelen. Daarbij zou echter ook de drukverdeling
over het veld moeten worden betrokken. Als een dergelijk instrument
goed werkt zou het instemmingsbeslult voor een langere periode dan één
jaar kunnen worden genomen, wat ten goede zou komen aan de
gewenste bestuurlijke rust rond dit dossier. Echter, de commissie meent
dat het voorliggende Meet- en regelprotocol niet het geschikte instrument
Is. Hiervoor heeft de commissie de volgende argumenten:
•
•

Het protocol gaat ervan uit dat het systeem regelbaar Is, terwijl er
een grote onzekerheid is In de onderliggende fysica.
Het protocol is gericht op veiligheid, niet op het vermijden of
beperken van schade.

De commissie vindt het verstandiger om de komende jaren niet telkens
bij te sturen op basis van (ontwikkelingen in de) seismiciteit, maar uit te
gaan van gelijkmatige productie- en drukverdeling, zowel In tijd
(gelijkmatig verdeeld over het jaar) als in plaats (gelijkmatig verdeeld
over het gasveld). Uiteraard kan ook een incidenteel sterk verhoogde
seismlciteit een signaal zijn om de productie te sturen. Een binnenkort
aan te vangen geleidelijke afname van de productie Is ook een optie.
Wellicht is dit te prefereren vanwege de noodzaak tot vermindering van
schade door seismlciteit (zie ook paragraaf 4.1), de naderende uitputting
van het veld, de aflopende leveringscontracten naar het buitenland en de
energietransitie.
Op dit moment Is het inzicht in de relatie tussen de hoeveelheid te winnen
gas en de seismlciteit nog onvoldoende. Zware bevingen geven mogelijk
een beter inzicht In deze relatie, maar de kans dat deze optreden is
(gelukkig) klein.
De commissie constateert dat verlaging van de productie naar
verwachting kennelijk samengaat met een gewenste vermindering van de

Pagina 3 van 10

=

Technische commissie
bodembeweging
Ons kenmerk
TCBB/ 16081535

seismiciteit. Daarom ligt het niet voor de hand om het jaarlijkse
productietempo te verhogen, ook al zouden enkele nu vigerende
schattingen over enige tijd blijken mee te vallen.
Overigens tekent de commissie aan dat er nog discussie is over de vraag
of een verhoudingsgewijs lage gasproductie van invloed is op de schatting
van de aardbevingsstatistiek. Het Studieprogramma zou hierover t.z.t.
meer duidelijkheid moeten geven.
3.2. Maatschappelijke Kosten Baten Analyse (MKBA)
De commissie mist een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA)
voor de gaswinning uit het Groningen gasveld. De commissie adviseert op
korte termijn een MKBA te laten uitvoeren. Op basis van dat informatieinstrument zouden beleidskeuzes zoveel mogelijk op objectieve gronden
kunnen worden gemaakt. Een MKBA biedt immers een overzicht van de
effecten van een maatregel en de hieruit voortvloeiende voor- en nadelen
voor de maatschappij als geheel. Door deze voor- en nadelen zoveel
mogelijk te kwantificeren en in euro's uit te drukken, geeft de MKBA
inzicht in het effect van de maatregel op de maatschappelijke welvaart,
als het saldo van In de euro's gemeten baten minus de kosten. Hiermee
wordt ook inzichtelijk dat de kosten en de baten bij verschillende groepen
mensen terecht komen. Tevens adviseert de commissie om aspecten die
niet direct in euro's uit te drukken zijn, zoals maatschappelijke onrust en
gevoel van onveiligheid, in de analyse te betrekken.
3.3. Voortschrijdend inzicht
De commissie constateert dat er over aardbevingen in Groningen en de
gevolgen daarvan voortdurend nieuwe informatie beschikbaar komt. Op
het moment dat de minister van EZ een beslissing neemt, is de informatie
waarop de beslissing wordt gebaseerd al weer verouderd. Dat is niet
opzienbarend. Zo werkt het wetenschappelijk onderzoek. Er komen
continu nieuwe meetgegevens binnen, er wordt intensief onderzoek
gedaan, enzovoort.
Tot op heden wordt serieel gewerkt. Er komen rapporten beschikbaar
(bijvoorbeeld over risicoanalyses), die worden bestudeerd en vervolgens
wordt een beslissing genomen. De commissie merkt op dat er ook op een
parallelle manier gewerkt zou kunnen worden. Dit geldt met name voor
het versterkingsprogramma. Men moet niet te bang zijn om nu
maatregelen te treffen die over enkele jaren wellicht gedeeltelijk

Pagina 4 van 10

Technische commissie
bodembeweging
Ons kenmerk
TCBB/ 16081535

overbodig blijken te zijn. Dit geldt niet alleen voor gebouwen maar ook
voor industriële installaties en infrastructuur.
Een duidelijk voorbeeld van voortschrijdend inzicht betreft de schatting
van het aantal slachtoffers, zowel met betrekking tot het groepsrisico als
met betrekking tot het aantal te versterken gebouwen met een individueel
risico van groter dan 10-5 • Dat blijkt uit de brief van de NAM (bijlage 2),
De Tcbb adviseert de minister van EZ bij de instemming van het
Winningsplan met deze brief van de NAM rekening te houden,
geaccepteerde normen voor het groepsrisico vast te stellen, en deze op
transparante wijze te toetsen aan het voortschrijdende inzicht.

3.4 Energietransitie
Nederland staat voor grote uitdagingen om de transitie naar een C02arme energievoorziening te realiseren. Om dat bereiken is een
technologische transformatie nodig. Momenteel worden verschillende
scenario's uitgewerkt met combinaties van systemen, bijvoorbeeld ces
gecombineerd met het verstoken van biomassa. De commissie verwijst
hierbij naar het onlangs gepupliceerde rapport van het ministerie van
Economische Zaken: Energierapport, Transitie naar duurzaam. In het
Winningsplan wordt geen aandacht besteed aan energietransitie.
3.5 Combinatie met opslag Norg
De commissie leidt uit het Winningsplan af, dat productie uit het
Groningen-gasveld nauw verbonden is met de gasopslag in het gasveld
Norg. Deze gasopslag maakt het mogelijk om de ·productie uit het
Groningen gasveld min of meer egaal te laten verlopen. Gelet op de
interactie tussen belde gasvelden ligt het volgens de commissie voor de
hand om beide gasvelden in één wlnningsplan op te nemen, en ook de
risico's in samenhang te beoordelen.
4. Kanttekeningen over bodembewegingen
De commissie plaatst bij het Winningsplan de volgende specifieke
kanttekeningen over bodembewegingen
4.1. Het vermijden of beperken van schade
De commissie constateert dat het Winningsplan de minimaal vereiste
veiligheid van bewoners als uitgangspunt kiest. Om die veiligheid te
bereiken worden waar nodig gebouwen versterkt. De schade die door de
gaswinning ontstaat wordt "voortvarend" afgehandeld. De maatregelen

Pagina 5 van 10

Technische commissie
bodembeweging
Onskenmerk
TCBB/ 16081535

die mogelijk zijn om het ontstaan van schade te vermijden of te
beperken zijn niet geadresseerd.
Ook het Meet- en regelprotocol stuurt primair op veiligheid, en daarmee
slechts impliciet op het ontstaan of het voorkomen van schade.
Volgens het Winnlngsplan (Bijlage C, Technica! Addendum, Part III,
pagina 12) neemt bij gelijkblijvende productie de seismiciteit toe. Dat zal
dan ook het geval zijn met de ontwikkeling van schade. Een geleidelijke
afname van de productie zou kunnen leiden tot een afname van de
ontwikkeling van schade. De commissie adviseert in dit verband
scenario's met een geleidelijke afname van de productie te onderzoeken.
4.2 Versterkingsmaatregelen
In november 2015 stelde de NAM - In de documenten over het
veiligheidsrisico in Groningen - dat enkele duizenden gebouwen niet
voldeden aan de veiligheidsnorm. In het Wlnningsplan stelt de NAM echter
dat de laatste inzichten aangeven dat het niet gaat om enkele duizenden
gebouwen, maar om enkele honderden gebouwen. De commissie heeft
over deze · opmerkelijke verlaging van de versterkingsopgave een vraag
gesteld aan de NAM. De betreffende brief hierover en het antwoord van
de NAM zijn als bijlagen 1 en 2 bij dit advies gevoegd.
De beoordeling van gebouwen en de criteria op grond waarvan besloten
wordt versterkingen aan te brengen, zijn in belangrijke mate gebaseerd
op de uitkomsten van het model waarmee de risico's ten aanzien van de
veiligheid worden berekend (de Probabilistlc Seismie Hazard and Risk
Analysis). De commissie constateert echter dat de juistheid van de
berekende risico's moeilijk toetsbaar is. Zij bepleit daarom een
onafhankelijke beoordeling van de gebruikte modellen. De Tcbb had in het
Winningsplan een samenvattend overzicht van de gebruikte modellen
verwacht. Nu zijn die alleen te vinden in moeilijk toegankelijke
achtergrondrapporten, waarvan de status ook niet altijd duidelijk is.
De commissie mist in het Winningsplan een planning voor de inspectie- en
versterkingswerkzaamheden voor de komende vijf jaar.
De commissie vindt de analyse en de criteria voor de risico's bij vallende
voorwerpen, zoals schoorstenen en balustraden, onduidelijk. In de

Pag ina 6 van 10

Technische commissie
bodembeweging
Ons kenmerk
TCBB/ 16081535

veiligheidsberekeningen worden deze risico's
waardoor een te positief beeld wordt geschetst.

niet

meegenomen,

Evenmin worden in het Winningsplan de risico's meegenomen die
betrekking hebben op schade aan industriële Installaties, zoals de risico's
in verband met het mogelijk bezwijken van tanks en leidingen waarin zich
gevaarlijke chemicaliën bevinden op het chemiepark Delfzijl. Hetzelfde
geldt voor de risico's van schades aan bruggen en dijken. De commissie
is er zich van bewust dat het ontbreken van kwantitatieve risicoanalyses
van industriële Installaties, bruggen en dijken niet allemaal op het conto
van de NAM geschreven kunnen worden. Het is de commissie echter niet
duidelijk wie hier dan wel voor verantwoordelijk is. Wat wel duidelijk is
dat deze risico's beschouwd zouden moeten worden bij de beoordeling
van het Winningsplan, maar dat dit feitelijk niet mogelijk is omdat
daarover geen informatie beschikbaar is.
In het verleden zijn hoge ambities geformuleerd voor wat betreft de
versterking van gebouwen. De praktijk is echter teleurstellend geweest.
Verdere vertraging van het versterklngsprogramma Is in de ogen van de
commissie onacceptabel. Een taakstellend en ambitieus programma zou
onderdeel van de instemming met het Winnlngsplan moeten zijn.
4.3 Groepsrlsico
De commissie merkt op dat de verhouding van het maatschappelijk
veiligheidsrisico door gaswinning uit het gehele Groningen-gasveld tot
andere groepsrisico 's niet kan worden afgeleid uit de verhandeling van de
NAM over het Maatschappelijk Veiligheidsrisico in het "Supplement to the
Technica! Addendum for Winningsplan Groningen 2016" (door de NAM
ingediend op 29 april 2016). De commissie heeft daarom een vraag
gesteld aan de NAM. Het antwoord van de NAM is gegeven in de brief van
de NAM die als bijlage 2 aan dit advies is toegevoegd.
Tevens heeft de commissie het verslag van een workshop over het
Maatschappelijk Risico als bijlage 3 aan dit advies toegevoegd.
Uit de door de NAM geleverde informatie (die overigens volgens de NAM
zelf een onderschatting Is van het risico) blijkt dat het groepsrislco,
veroorzaakt door de gaswinning in het Gronlngenveld, in de range van
tien tot enkele honderden doden, voor de stad Groningen enigszins hoger
is dan het groepsrisico voor de luchthaven Schiphol. Verder is het

Pagina 7 van 10

Technische commissie
bodembeweging
Ons kenmerk
TCBB/ 16081535

groepsrisico voor de stad Groningen enigszins lager dan de som van het
groepsrisico voor externe veiligheid en ook lager dan het landelijk
groepsrisico voor overstromingen (daarbij wordt aangetekend dat het bij
deze laatste twee groepsrisico's gaat om slachtoffers in heel Nederland).
5. Overige onderwerpen
De commissie heeft er behoefte aan om in dit advies nog enkele
onderwerpen onder de aandacht te brengen die niet direct in het
Winningsplan aan de orde komen, maar daar wel aan raken.
5.1 De afwikkeling van schademeldingen
De commissie hecht eraan dat protocollen voor de afwikkeling van
schademeldingen voortvarend worden verbeterd en van tijd tot tijd door
een externe partij worden getoetst. Een verdere optimalisatie vindt plaats
door een goed overleg tussen de Tcbb en de Nationaal Coördinator
Groningen, de Arbiter en de Onafhankelijk Raadsman. Dit om te
voorkomen dat gecompliceerde gevallen tussen wal en schip vallen.
5.2 Schademeldingen buiten de contourlijn
De commissie heeft recent overleg gevoerd met Areadis over het
onderzoek naar schademeldingen buiten de contourlijn. Dit onderzoek Is
in 2015 uitgevoerd · In opdracht van de NAM. De conclusies van het
rapport worden door de Tcbb op dit moment niet onderschreven.
5.3 Omkering van de bewijslast
Ten slotte wijst de commissie op de voorgenomen omkering van de
bewijslast, waarover wij u op 3 december 2015 een brief (bijlage 4)
hebben geschreven. Naar de mening van de commissie leidt de omkering
van de bewijslast tot een aanzienlijke achteruitgang van de positie voor
diegenen die schade leiden. Wij vragen u hiervoor nogmaals aandacht.
6. Advies
De Tcbb adviseert:
Het Meet- en regelprotocol en het Studieprogramma expliciet als
onderdeel van het Wlnningsplan te beschouwen.
Geen verhogingen van de productie toe te staan op basis van
eventueel meevallende studie- en meetresultaten.
Op korte termijn een MKBA te laten uitvoeren.

Pagina 8 van 10

Technische commissie
bodembeweging
Ons kenmerk
TCBB/ 16081535

Binnen één jaar of zo veel eerder als mogelijk is alle risico's compleet
en niet fragmentarisch te presenteren. Het gaat daarbij om de risico's
gerelateerd aan gebouwen, industriële installaties, infrastructuur en
waterkeringen.
In de toekomst het Groningen-gasveld en het gasveld Norg in één
winningsplan op te nemen vanwege de verbondenheid van deze twee
gasvelden.
Een onafhankelijke toetsing
berekeningen.

te

laten

uitvoeren

van

de

risico-

Scenario's met geleidelijk afnemende productie te onderzoeken vanuit
het oogpunt van het beperken van risico en het ontstaan van schade.
Een ambitieus, gedetailleerd en taakstellend plan op te stellen en uit
te voeren voor inspectie en versterking van gebouwen, (industriële)
installaties en infrastructuur.
Bij de instemming met het Winningsplan rekening te houden met de
brief van de NAM (bijlage 2) waar het gaat om de schatting van het
aantal slachtoffers, zowel met betrekking tot het groepsrisico als met
betrekking tot het aantal te versterken gebouwen met een individueel
risico groter dan 10-5 • Daarbij adviseert de commissie geaccepteerde
normen voor het groepsrisico vast te stellen en deze op transparante
wijze te toetsen aan het voortschrijdende inzicht.
Indien enkele van bovenstaande onderdelen veel tijd blijken te kosten
dan adviseert de commissie om alleen voorwaardelijk in te stémmen met
het Winningsplan.

Met vriendelijke groet,

Dr. D.K.J. Tommei
Voorzitter

Pagina 9 van 10

Technische commissie
bodembeweging
Ons kenmerk
TCBB/ 16081535

Bijlage 1:
Bijlage 2:
Bijlage 3:
Bijlage 4:

"Enkele vragen van de Tcbb over het Winningsplan Groningen
gasveld 2016" (TCBB/ 16075407, d.d. 17 mei 2016)
"Reactie op uw brief 17 mei 2016" (NAM, d.d. 25 mei 2016)
Verslag workshop Maatschappelijk Veiligheidsrisico (Sodm,
d.d. 11 mei 2016)
"Omkering bewijslast bij mijnbouwschade" (TCBB/ 15173743,
d.d. 3 december 2015)

Pagina 10 van 10

Technische commissie
bodembeweging
Ons kenmerk
TCBB/ 16081535

Bijlage 1:

"Enkele vragen van de Tcbb over het Winningsplan Groningen
gasveld 2016" (TCBB/ 16075407, d.d. 17 mei 2016)

-------Technische commissie .bodem beweging

> Retouradres Postbus 20401 2500 EK Dan Haag

Nederlandse Aardolle Maatschappij B.V.
t.a.v. de heer Ir. G.J.M. Schotman, directeur
Postbus 28000 ·
9400 HH ASSEN

TtiChnlsche cammissie
bodembeweging
Postadres
Postbus 20401
2500 EK Den Haag

T 088 042 5718

www.tcbb.nl
Behandeld door
T

secretarlsiiPtcbb.nl
Onskenmerk

Datum
Betreft

1 7 MEI2018

TCBB I 16075407

Uw kenmerk

Enkele vragen over het Wlnnlngsplan Groningen gasveld 2016

Geachte heer Schotman,
De Minister heeft aan de Technische Commissie Bodembeweging (Tcbb) gevraagd
om uiterlijk 31 mei 2016 een advles uit te brengen over het wlnnlngsplan
"Groningen gasveld 2016", dat NAM In april 2016 heeft Ingediend. Naar aanlelding
van dit verzoek heeft de commissie kennis genomen van het plan en de
bijbehorende documenten. De commissie komt tot de conclusie dat er aanvullende
Informatie van de NAM nodig Is om tot een goed oordeel te kunnen komen over
het wlnnlngsplan. Het gaat met name om
1. Vergelijkende Informatie over het groepsrlslco.
2. de meest recente cijfers over het veiligheidsrisico.
Nader toegelicht:
Ad 1
De commissie heeft behoefte aan Informatie, bijvoorbeeld In de vorm van
een grafiek, die Inzichtelijk maakt hoe het maatschappelijk
veiligheidsrisico door gaswinning uit het (gehele) Groningen gasveld zich
verhoudt tot de groepsrlsico • s voor Schiphol, het landelijk groepsrlslco
voor overstromingen en de som van de groepsrlslco •s voor de externe
velllgheldsdomelnen In Nederland. De commissie verwijst hierbij naar de
graflek die Staatstoezicht op de Mijnen heeft opgenomen In figuur 3 van
de notitie over de "Risico Analyse Aardgasbevingen Groningen• van
december 2013. Deze graflek Is als bijlage bij deze brief gevoegd. De
commissie werpt de vraag op, omdat de verhouding tot andere
groepsrlslco • s niet kan worden afgeleid uit de verhandeling van NAM over
het Maatschappelijk Veiligheidsrisico In het "Supplement to the Technlcal
Addendum for Wlnnlngsplan Groningen 2016" (door de NAM Ingediend op
29 april 2016).
Ad 2
In november 2015 stelde de NAM - In de documenten over het
veiligheidsrisico In Groningen - dat enkele duizenden gebouwen niet
voldeden aan de veiligheidsnorm. In het voorliggende winnlngsplan stelt
de NAM dat de laatste Inzichten aangeven dat het niet gaat om enkele
duizenden gebouwen, maar om enkele honderden gebouwen. Een lid van
onze commissie heeft op 12 mei jl. een bijeenkomst bijgewoond waarin de
Pagina 1 van 3

Technische commissie
bodembeweging
Ons kenmerlcTCBB I 16075407

NAM een toelichting op de nieuwe cijfers heeft gegeven. Tijdens de
discussie bleek dat er sprake Is val'} een onderschatting van het
veiligheidsrisico als gevolg van bepaalde aannames In de gebruikte
rekenmethode f'V 2" aanpak). De NAM onderschrijft dit, zo bleek tijdens
de bijeenkomst. In een volgende versie van de rekenmethode ("V 3" )
zou het euvel verholpen worden. De commissie wil bij zijn advles uitgaan
van de beste getallen over het veiligheidsrisico. Daarom wil de commissie
van NAM horen welke getallen de commissie als uitgangspunt kan nemen.
Gelet op de krappe termijn waarbinnen de commissie moet adviseren zou de
commissie de gevraagde Informatie graag uiterlijk 25 mei 2016 van de NAM willen
ontvangen.
Met vriendelijke groet,

Dr. D.K.J. Tommei
voorzitter

Bijlage: Vergelijkende graflek van groepsrlslco • s

Pagina 2 van 3

·~ - -

Technische commissla
bodembeweging
onskenmerk
TCBB I 16075407

Bijlage: Vergelijkende graflek van groepsrisico 's

1 OOE+OO
1 OOE-01

.

1 OOE-02

I

1.00E-03

I

1 OOE..Q5

i'

1.0DE..Q6

1 1.00E..Q4
'8

J

1.00E-07
1.0DE-08
1.00E..Q9
10

1000

100
aantal doden

- -GR Schiphel

-

orilnlallawaaRie GR

-

SomGR -..Uogh1tid

GR aardbmngen lacalltt Huizinge

Hoellsmftr

P&C du"'ban unmodllled

Lindelijk GR o\lll'ltrcfningen

-

•
-

10000

Zin.....

0. - P&CdLnlioniiiOIIihd

Figuur 3: Het Grot!PSrlsko (GR} 1100r de aardbevingen In Gronin~n u~ In een F-N-c:urvr. Dit G~srlsico geldt 1100r de
amgeving van Huillnge wat de komende jaren het gebied rMt het hoagstr aardbcviiiiJSrisrco is. Ter re[erenfr"e worden ook
de groepsrislr:o's voar Schiphol [9}, het fandefl}/ce fii'Dt!psrislco 1100r oveiSflDmil!gen [BI en dl! sam wn de groepsrislco's 1100r
de t!Xfemt! veiligheidsdomelnen In Nederland gegt!Vt!n {1.0}.

Bron: Staatstoezicht op de Mijnen, Risico Analyse Aardgasbevingen Groningen,
Den Haag, december 2013. Deze notitie Is als bijlage 6 gevoegd bij het advles van
Staatstoezicht op de Mijnen over het wlnnlngsplan Groningen gasveld 2013.

Pagina 3 van 3

- ...

Technische commissie
bodembeweging
Ons kenmerk
TCBB/16081535

Bijlage 2:

"Reactie op uw brief 17 mei 2016" (NAM, d.d. 25 mei 2016)

NAM

Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.

Tevens per e-mail:
secretaris@tcbb.nl
Technische commissie
bodembeweging
t.a.v.
Postbus 20401
2500 EK DEN HAAG

Datum: 25-05-2016

Betreft: reactie op uw brief van 17 mei 2016

Geachte heer Tommel,
Naar aanleiding van uw brief van 17 mei jl. bericht ik u als volgt.

-·--·-'""'

Vergelijkende informatie over groeprisico
U heeft NAM gevraagd . informatie aan te leveren die inzichtelijk maakt hoe het
maatschappelijk veiligheidsrisico in Groningen zich verhoudt tot groepsrisico's voor onder
andere Schiphol. U heeft daarbij verwezen naar de grafiek die het Staatstoezicht op de Mijnen
heeft opgenomen in de notitie "Risico aardgasbevingen Groningen" van december 2013.

____

NAM heeft in (het Supplement bij het Technica! Addendum van) het winningsplan het
maatschappelijk veiligheidsrisico berekend voor zeven gemeenschappen in Groningen. In de
onderstaande figuur zijn de door NAM berekende maatschappelijk veiligheidsrisico's voor
deze gemeenschappen vergeleken met de groepsrisico-curves uit eerdergenoemde notitie
van SodM. Zoals aangegeven in het Supplement is zowel maatschappelijk veiligheidsrisico
als groepsrisico afhankelijk van de grootte van c;le blootgestelde populatie. Dit bemoeilijkt een
directe vergelijking.

.,../

______ __,.

Schepersmoot 2
9d05 TA Assen

Postbus 28000
9AOO HH Assen

T
BTW

+31 10)592 369111
NL-801315670.801

Nederland!<! Aardolie Maalschappij B.V. is ilolulair gevestigd Ie '•·Grovonhago - Handelsregister no. 04008869

www.nam.nl

1 OOE+OO

1

1 OOE-01 .
1.00E-02
L-

ca
ca

~
Cl)

cca

.:s:
Cl)

1 OOE-03
1 OOE-04

Cl

.E
'tJ
:f'

1 OOE-05 ·

u

1.00E-06

r.

Cl)

LQ)

>
0

·J.OOE-07

---\-

1.00E-08
1.00E-09
'1
-

oriëntatiewaarde GR

-=-=-.Som GR externe veiligheid
Hoeksmeer

10

100
aantal doden
GR Schiphol

1000
-

GR aardbevingen locatie Huizinge
P&C duration unmod ified

-

10000

Landelijk GR over stromingen
•

landeweer

Do -

P&C duration mod ilied

Oe meest recente cijfers over het veiligheidsrisico
U heeft daarnaast gevraagd om de meest recente gegevens over het aantal gebouwen dat
niet voldoet aan de veiligheidsnorm.
Daarover geldt het volgende. Het door de NAM berekende aantal gebouwen met een LPR
5
hoger dan 10· wordt in de risk assessment van Winningsplan 2016 geschat op 100 met een
onzekerheidsband erom heen. Deze onzekerheidsband is voor een productie scenario van 33
Bern/jaar aangegeven in figuur 8.1 van het Technica! Addendum. Hieruit blijkt dat er een 10%
5
kans is dat het aantal gebouwen met een LPR hoger dan 10" groter is dan ongeveer 1,000.
Een volgende update van de risico analyse zou dus een hoger .aantal gebouwen met een LPR
5
hoger dan 1o· dan 100 kunnen aangegeven.
Van belang voor een goed begrip van de berekeningen is dat het hierbij gaat om gebouwen
die een structurele ineenstorting vertonen. Gebouwen die falen van niet structurele elementen
vertonen zijn opgenomen in de Falling Objects-analyse. Gebouwen met een falen van een
niet-structureel deel van het gebouw dat wel puin veroorzaakt binnen het gebouw verdient
verdere aandacht.

Gebaseerd op de laatste inzichten zou de comm1ss1e de risico analyse inclusief de
onzekerheidsmarge van het Winningsplan 201 6 als uitgangspunt dienen te nemen.
Ik vertrouw erop u hiermee voldoende te hebben geTnformeerd
Hoogach end.
Neder! dse Aardolie Maatschappij B.V.

u

...----------

- - - - -- '

-----

VAN

ZEE ERGIE

-

______

,

Technische commissie
bodembeweging
Ons kenmerk
TCBB/ 16081535

Bijlage 3:

Verslag workshop Maatschappelijk Veiligheidsrisico (Sodm,
d.d. 11 mei 2016)

Onderwerp:
Datum:
Genodigden:

Verslag workshop 'Evaluatie Maatschappelijk Risico Aardbevingen Groningen'
11 mei 2016, 13:00- 17:00 uur

.
Verhinderd:
Locatie:

SodM, Leidsehenveen

Agen da
Tijdstippen
Vanaf 13.00
13.15 - 13.30

Programmaonderdeel
Ontvangst, koffie en thee
Welkom & introductie

13.30 - 15.00

15.00-15.15
15.15-16.00
16.00-16.45

16.45 - 17.00

Toelichting op het doel van de workshop
Berekeningsmethodlek Maatschappelijk Risico
Discussie over O.a.:
• Validiteit & mathematische correctheld correctie
basisvelligheldsniveau.
• Uitwerking berekening NAM
• Toepassing op regio's
• Vergelijking regio's
Pauze
Resultaten eerste berekeningen MR door NAM
• Wat betekenen deze?
Toepassing MR
• Waar kunnen we het MR voor gebruiken?
• Wat is het nut en noodzaak van deze
berekenir1gen?
Afsluiting

Doel van de workshop
De centrale vraag voor de workshop is de evaluatie van de methodiek en de resultaten voor het
Maatschappelijk Risico en een discussie over waar deze berekeningen voor gebruikt zouden kunnen
worden.
Voor de workshop zijn deelnemers uitgenodigd die beschikken over de inhoudelijke kennis en
deskundigheld op de terreinen van risicoanalyses en eerder bij de problematiek rond de
aardbevingsrislco's In Groningen betrokken zijn geweest.

Samenvatting discussies
Evaluatie methodiek
De aanbevelingen van de commissie Meijdam zijn volgens de aanwezigen door NAM correct
geïmplementeerd. Alle deelnemers op een na hebben bezwaren tegen de door de commissie Meijdam
gekozen definitie voor het maatschappelijk risico. Die bezwaren betreffen vooral het toepassen van
een correctiefactor voor het individuele (ongecorreleerde) risico op een of meerdere dodelijke
slachtoffers (basisveiligheidsniveau). De relevantie van de correctiefactor wordt niet begrepen.
Daarnaast zijn er een aantal andere bezwaren. Ten eerste Is het mathematisch onjuist om In een
formule voor de berekening van een risico het resultaat van een risicoberekening en een norm te
combineren. Ten tweede leidt de toegepaste correctie voor het berekende maatschappelijke risico· voor
1 persoon tot een negatief getal wat geen betekenis heeft. Daarentegen heeft de correctie voor
grotere groepen slachtoffers (vanaf 10 en meer slachtoffers) geen effect en resulteert de traditionele
groepsrisicocurve voor de verschillende deelgebieden. Ten derde leidt deze definitie tot weer een
ander soort risicomaat terwijl het risico op verwarring met de al bestaande risicomaten al groot is.

Samenvattend wordt de toevoeging, de waarde en de betekenis van de correctiefactor niet gezien.
Voorstel is om deze in de toekomst niet meer toe te passen en de resultaten voor het groepsrisico
alleen te berekenen voor gelijktijdige aantallen slachtoffers boven de 10. Voor de huidige exercitie
(NAM 2016 Groningen winningsplan) heeft toepassing van de correctie echter geen consequenties.

Toepassing
De deelnemers zijn het er over eens dat de berekende lokale maatschappelijk veiligheidsrisico's nuttig
en bruikbaar zijn voor de prioritering van maatregelen (productiemaatregelen en versterkingsmaatregelen. Vooral voor extra maatregelen die getroffen kunnen worden boven de maatregelen die
nodig zijn voor het realiseren van het basisveillgheidsniveau. Ook kan worden ingezoomd op de
plaatsen van hotspots om de oorzaak van een lokaal verhoogd niveau .vast te stellen. Bijvoorbeeld het
effect van grote flatgebouwen op de resultaten. Ook voor de velligheidsregio zijn de maatschappelijk
risico getallen op regionale basis van nut. Een normering van het berekende maatschappelijke risico
op basis van het lokale aantal inwoners is niet nüttig. Het gebruik van een normering op deze metric
wordt sterk ontraden.
De door NAM voorgestelde normalisering met het aantal blootgestelde mensen krijgt geen enkele
onèlersteuning van de aanwezigen. Volgens de experts wordt met deze normallsering het Individueel
risico met het Groepsrisico gemengd, waardoor de maat onbruikbaar wordt.
Daarnaast was er unanimiteit dat de maatschappelijk risico getallen niet gebruikt kunnen worden voor
de vaststelling van het risico op maatschappelijke ontwrichting. Daarvoor is alleen een berekening van
het traditionele Groepsrisico voor het gehele veld nuttig. Ter vergelijking kijk je bij Schiphol ook niet
naar het groepsrisico per landingsbaan om de mogelijke maatschappelijke ontwrichting vast te stellen.
Dit Groepsrisico zou vergeleken moeten \,'lorden met andere risico's met mogelijke grote
maatschappelijke "ontwrichting zoals het groepsrisco bij Schiphol of het groepsrisico voor
overstromingsrisico. Het feit dat het bij een vergelijking van risico's om hele verschillende aantallen
blootgestelde mensen gaat i~ geen argument om deze niet te berekenen en te vergelijken.

Resultaten eerste berekeningen
Aannemende dat de getallen kloppen zijn dit toch behoorlijk hoge uitkomsten. De indruk is dat het
groepsrisico voor het gehele veld en het maatschappelijk risico voor de stad Groningen vergelijkbaar
zijn met Schiphol, maar duidelijk lager dan de meest recente inzichten voor het overstromingsrisico.
Aanbevelingen
1. Bereken het maatschappelijk risico in de toekomst op basis van een regelmatig grid (5x5 km?)
en voor een gelijktijdig aantal slachtoffers van 10 en hoger. Laat de correctie voor het
basisvelligheld niveau van 10-5 achterwege
2. Het maatschappelijk risico Is een nuttige toevoeging aan de risk metrics mits het voor de
juiste doeleinden wordt gebruikt
.
3. Bereken daarnaast het groepsrisico voor het gehele Groningenveld en plaats de uitkomst in
context door deze te vergelijken met de resultaten voor andere groepsrisico's zoals
overstromingen en Schiphol
4. Bereken het groepsrisico zowel voor als na het treffen van de versterkingsmaatregelen
5. Voeg de seismische risico's door vallende objecten en ketengevolgen toe aan de berekening
van het persoonlijk individueel, het maatschappelijk en het groepsrisico
6. Bereken voor alle gebouwen, ook voor gebouwen met een LRP < 10-6, h~t pandgebonden
risico door het (Objectgebonden) Individueel Risico te vermenigvuldigen met het aantal
blootgestelde mensen in een gebouw.
Overgebleven vragen en opmerkingen
•
Wat is er gebeurd met de berekening van de te verwachten schade die volgens de commissie
Meijdam berekend moest worden?
•
Wat is het verwachte aantal gewonden per dodelijk slachtoffer?
•
Besllsslngsraamwerk: moet er in de risicoanalyse niet iets worden opgenomen over de
effectiviteit van maatregelen? Zowel voor het effect op het persoonlijk risico als voor de
effecten op het maatschappelijk en het groepsrisico?
•
Valt grootschalige schade ook onder maatschappelijke ontwrichting?

•

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

De NAM resultaten suggereren slechts een enkel dodelijk slachtoffer per 100 (deels) Ingestorte
gebouwen. Dat lijkt veel deelnemers aan de lage kant. Het getal is wel vergelijkbaar met de
ervaring bij gasexplosies in woningen waar aangenomen wordt dat bij een piekoverdruk van
0,1 bar 10% van de huizen instort en 1 op de 8 aanwezigen In deze huizen omkomt.
Waarvoor worden de resultaten van deze bijeenkomst gebruikt? (antwoord: voor het SodM
advies over het ingediende NAM winningsplan aan de minister van EZ)
Het 7-stappen plan van Pieter van Gelder is door NAM gevolgd voor de berekening van de
verkregen resultaten
Het geaggregeerde maatschappelijk risico voor het gehele Groningenveld is gelijk aan het
groepsrisico voor het Groningenveld. Het is nog niet beschikbaar
Vallende voorwerpen en ketenrisico's zijn niet meegenomen in de berekening van het
maatschappelijk risico. Voor overstromingsrisico's is daar een begin mee gemaakt. Een
alternatief is het gebruik van een opslagfactor
Als je rekening houdt met het maatschappelijk en het groepsrlsico voor het vaststellen van
prioriteiten is je leven blijkbaar meer waard wanneer je verblijft in een gebouw met veel
aanwezigen. Die situatie is vergelijkbaar met het reizen per bus of in een vliegtuig.
De onbepaaldheid van de locatie van een aardbeving binnen het Groningenveld is
vergelijkbaar met het effect van de windrichting bij een industrieel incident en geen argument
om het groepsrisico niet te berekenen
De externe veiligheidsnorm is 10-5 per burger en 10-6 per bedrijf omdat rekening wordt
gehouden met een maximum van 10 bedrijven per burger
Een gegeven LPR in Groningen leidt tot een hoger risico vergeleken met eenzelfde LPR voor
externe veiligheid omdat in Groningen altijd wel Iemand aanwezig is
Welk aantal aanwezigen wordt door NAM gebruikt? Het dag/nacht gemiddelde? Hierdoor kan
een probleem ontstaan. Je zou van de hoogste aanwezigheld moeten uitgaan, want daar wil je
je op voorbereiden.
Uiteindelijk is het mogelijk om een kaart te maken met voor ieder huis de kans op dodelijke
slachtoffers
De vergelijking tussen het maatschappelijk voor aardbevingen per gebied en de berekening
van overstromingsrisico's per dijkkring gaat niet helemaal op door de uitgestrektere invloed
van aardbevingen op grotere afstanden

Technische commissie
bodembeweging
Ons kenmerk
TCBB/ 16081535

Bijlage 4:

"Omkering bewijslast bij mijnbouwschade (TCBB/ 15173743, d.d.
3 december 2015

Technische commissie bodembeweging

Aan

De minister van Economische Zaken
De heer H.G.J. Kamp
Postbus 20401
2500 EK 's Gravenhage

Datum

Uw kenmerk

3 december 2015

Onskenmerk

8/jlage(n)

TCBB/15173743

Onderwerp

omkering bewijslast bij mijnbouwschade

Geachte heer Kamp,
In uw brief van 16 november jl. aan de Voorzitter van de Tweede Kamer kondigt u
aan dat voor mijnbouwschade in Groningen de bewijslast zal worden omgekeerd,
en dat u hiertoe een novelle zult Indienen. Uw brief berust op het advies van d(!
Raad van State van 7 oktober jl.
Het is jammer dat de Raad van State zich niet uitlaat over de gevolgen die de
omkering van de bewijslast zal hebben voor degenen die schade melden als gevolg
van aardgaswinning in Groningen. Thans wordt de gang naar de rechter nooit
gemaakt (de Raad van State kent slechts één geval, uit 2001). De verwachting van
de Nationaal Coördinator Groningen dat als gevolg van de door hem voorgestelde
wijzigingen In de procedure voor de schade afhandeling d~ stap naar de rechter
minder snel gemaakt zal hoeven worden, Is In dit licht niet goed te plaatsen.
Door de omkering van de bewijslast zal het aantal procedures echter juist
toenemen. Het aantal gevallen dat aan de rechter zal worden voorgelegd Is geheel
afhankelijk van het beleid dat de NAM zal voeren. Men mag er in redelijkheid van
uitgaan dat de NAM niet In alle gevallen een procedure bij de rechter begint (dan
zou het voorgestelde systeem overigens onmiddellijk vastlopen). Maar onze
ervaring Is, dat In veel van de niet-routinematige schadegevallen de toestand van
het gebouw een niet onbelangrijke rol speelt. Het gaat dan veelal om kwalitatief
slechte fundamenten en/of achterstallig onderhoud. In dergelijke gevallen ligt het
voor de hand ~at de NAM een procedure start met als uitgangspunt dat de schade
geheel of gedeeltelijk niet aan de aardgaswinning kan worden toegerekend. Degene
die de schade heeft gemeld Is dan gedwongen om verweer te voeren. Hij moet
hiervoor deskundigen inschakelen, en moet daarvan de kosten betalen. Dit zal voor
bijna iedereen een onoverkomelijke hindernis vormen.

1
Postbus 20401
2500 EK Den Haag

telefoon 088-866 4494
e-mail seaataris@tcbb.nl
website www.tcbb.nl

Technische commissie bodembeweging

Op deze wijze keert de situatie terug van de vroegere Mijnwet, die destijds
onaanvaardbaar werd geacht en die leidde tot de instelling van de Tcbb. Sindsdien
is procederen niet meer nodig, mede omdat de NAM de adviezen van de Tcbb In
alle gevallen opvolgt.
Het lijkt onvermijdelijk dat een regeling wordt getroffen waarbij degene die schade
meldt wordt gevrijwaard van de kosten van een proces. Voor de hand ligt dat hij bij
het proces alsnog de hulp van de Tcbb inroept, maar dat leidt er krachtens de
huidige regels toe dat ook de NAM het Tcbb advies ontvangt. Een procedure waarin
in dergelijke gevallen de Tcbb alleen aan degene advies uitbrengt die schade heeft
(en niet aan de NAM) is voor de Tcbb sterk demotiverend, omdat het advies, indien
dit negatief uitvalt voor degene die het heeft gevraagd, niet aan de rechter zal
worden voorgelegd. Het werk Is dan voor niets gedaan.
De Tcbb adviseert u het gesignaleerde probleem te overwegen, en een zodanige
regeling te treffen dat degenen met schade er niet op achteruit gaan als gevolg
van de omkering van de bewijslast.
Kopieën van deze brief stuur ik aan de voorzitters van de commissie voor
Economische zake
de Eerste en Tweede Kamer •

.

2
Postbus 20401
2500 EK Den Haag

telefoon 088 - 866 4494
e-mail seCTetaris@tcbb.nl
website www.tcbb.nl