Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

32 820

Nieuwe visie cultuurbeleid

29 362

Modernisering van de overheid

Nr. 371

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 2 juli 2020
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap over een aantal brieven inzake de evaluatie van
het erfgoed (Kamerstuk 32 820, nrs. 321, 323, 331, 332, 333, 340, 346 en
351) en het Rapport Archiefwet BES, verkenning van de zorg voor
overheidsinformatie (Kamerstuk 29 362, nr. 280).
De vragen en opmerkingen zijn op 26 mei 2020 aan de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voorgelegd. Bij brief van 24 juni 2020
zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Tellegen
De adjunct-griffier van de commissie,
Arends

kst-32820-371
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

1

Inhoud

blz.

I.

Vragen en opmerkingen uit de fracties
• Inbreng van de leden van de VVD-fractie
• Inbreng van de leden van de CDA-fractie
• Inbreng van de leden van de D66-fractie
• Inbreng van de leden van de SP-fractie
• Inbreng van de leden van de ChristenUnie-fractie
• Inbreng van de leden van de 50PLUS-fractie

2
2
5
9
10
12
13

II.

Reactie van de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

14

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
Kamerstuk 32 820, nr. 351
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Minister heeft aangekondigd het
verdrag van Faro te willen ratificeren. De Minister heeft eerder aangegeven te onderzoeken op welke manier ratificatie in Nederland van het
verdrag van Faro tot stand kan komen. Heeft dit onderzoek al plaatsgevonden? Zo ja, wat zijn de uitkomsten hiervan? De leden lezen dat uit de
verkenning «herinneringserfgoed» belangrijke thema’s als de Tweede
Wereldoorlog en de Jodenvervolging naar voren komen. De leden
onderschrijven het belang van aandacht voor de Jodenvervolging, maar
maken zich tegelijkertijd zorgen dat dit thema bijvoorbeeld niet op alle
scholen wordt behandeld. Uit antwoorden van eerder gestelde schriftelijke vragen van de leden Rudmer Heerema en Yesilgöz-Zegeirus1 kwam
naar voren dat één procent van de leraren aangaf het gesprek over de
Jodenvervolging te vermijden. Heeft de Minister aanwijzingen over het
feit dat bepaalde groepen niet of nauwelijks in aanraking komen met
belangrijke onderwerpen als antisemitisme en Jodenvervolging? Zo ja,
welke groepen zijn dit en op welke manier waarborgt de Minister dat dit
wordt bevorderd? Tevens vragen zij op welke manier de Minister gaat
waarborgen dat het herinneringserfgoed over bijvoorbeeld antisemitisme
en Jodenvervolging toegankelijk wordt voor alle groepen in Nederland
zodat we ook de leerlingen bereiken in klaslokalen waarbij antisemitisme
en Jodenvervolging een «moeilijk thema» is, zo vragen de leden.
De voornoemde leden lezen dat er 730.000 euro beschikbaar wordt
gesteld aan het netwerk van musea dat objecten uit de Canon van
Nederland laat zien. Welke musea zijn lid van dit netwerk? Is hier sprake
van regionale spreiding? De leden lezen voorts dat het netwerk aanvullende programmering voor uiteenlopende doelgroepen ontwikkelt, wordt
er ook programmering ontwikkeld voor doelgroepen die antisemitisme en
Jodenvervolging een «moeilijk thema» vinden? Zo nee, is de Minister
bereid om deze opdracht specifiek aan dit netwerk te geven? Zo nee,
waarom niet?
De eerdergenoemde leden lezen dat specifiek voor het thema WOII2 de
Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een regeling heeft
ingesteld voor 75 jaar vrijheid. Wat zijn de gevolgen voor deze regeling
met betrekking tot corona, aangezien veel herdenkingen op een andere
manier hebben plaatsgevonden? Op welke manier zijn zelfstandigen op de

1

Schriftelijke vragen over het bericht «Geschiedenisles over de holocaust op een diverse school:
«soms lastige vragen», Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 2038
2
WOII: Tweede Wereldoorlog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

2

hoogte gebracht van deze regeling? Wat is het budget van deze regeling?
Hoeveel geld is er momenteel nog vrij binnen deze regeling?
De leden lezen dat maatschappelijke initiatieven zorgen voor een goede
ontsluiting van de verhalen achter historische plaatsen en archeologische
sites. Ontvangen de genoemde organisaties in de brief ook financiële
steun vanuit het Ministerie van OCW3? Zo ja, hoeveel is dat per genoemde
organisatie, die wordt aangeduid als «maatschappelijk initiatief» in de
brief? Daarnaast lezen de leden dat in het kader van de Nationale
Strategie Digitaal Erfgoed 2019–2020 het netwerk digitaal erfgoed een
incidentele financiële bijdrage van vier miljoen euro ontvangt. Welke
doelen heeft het ministerie zichzelf gesteld voor deze vier miljoen euro en
welke voorwaarden zijn er gesteld aan de ontvangst ervan? Wanneer
wordt deze bijdrage als doelmatig beschouwd?
De leden lezen dat de Canon op dit moment wordt herijkt, wanneer
verwacht de Minister dat dit is afgerond? Ook vragen zij of de Minister
daarnaast een overzicht kan geven van welke maatregelen ze heeft
genomen om vrijwilligers en hun organisaties beter te ondersteunen.
De leden lezen dat de Minister in haar verbeterprogramma de komende
tien jaar enkele sites per jaar gaat aanwijzen hiervoor. Bij het kiezen van
deze sites wil de Minister meer ruimte bieden aan het perspectief van de
vrijwilligers en betrokken burgers. De Minister kiest ervoor om naast de
wetenschappelijke waarde, ook rekening te houden met de belevingswaarde van archeologisch erfgoed. Op welke manier gaat de Minister dit
doen? Heeft de Minister hier duidelijke richtlijnen voor? Zo ja, welke zijn
dat? Zo nee, waarom niet? Betekent dit dat de Minister belevingswaarde
op gelijke hoogte stelt als wetenschappelijke waarde, zo vragen de leden.
Daarnaast lezen de leden dat de Minister, samen met gemeenten, de
reeds bekende archeologische vindplaatsen digitaal beter in beeld gaat
brengen. Wat is «beter in beeld» brengen? Met andere woorden, welke
doelen stelt de Minister voor zichzelf? Voldoet een archeologische
vindplaats al wanneer het een eigen domein op het internet aanvraagt, zo
vragen de leden.
De leden vragen op welke manier er momenteel wordt samengewerkt
tussen vrijwilligers en professionals binnen archeologisch onderzoek naar
de Tweede Wereldoorlog.
Kamerstuk 32 820, nr. 332
De leden lezen dat de Minister voornemens is om een vaste, onafhankelijke commissie in te stellen, die een visie ontwikkelt op de samenstelling
van de beschermde cultuurgoederen in particulier bezit, in het licht van de
Collectie Nederland. Wie benoemt de leden in deze vaste, onafhankelijke
commissie? Welke termijn betreft één lidmaatschap in deze vaste,
onafhankelijke commissie? Hoe waarborgt de Minister dat het geen
«ivoren toren»-commissie wordt, maar een commissie die gedragen
wordt door de samenleving? Is de Minister voornemens om bijvoorbeeld
geschiedenisleraren of kunstenaars een plek te geven binnen deze
commissie? Zo ja, hoe gaat ze dat vormgeven? Zo nee, waarom niet? De
leden lezen voorts dat de Minister van plan is om deze commissie te
vormen uit «gezaghebbende personen vanuit onder andere de kunsthandel en musea». Wat is de definitie van «gezaghebbende personen»?
Gaat de Minister deze personen persoonlijk benoemen? Zo ja, hoe waakt
ze dan voor de onafhankelijkheid van de commissie?
De leden lezen dat de Minister vooruitlopend op het instellen van de
adviescommissie ook niet langer de huidige beleidsregel hanteert waarop
het terughoudende aanwijzingsbeleid is geënt. Op welke argumenten
baseert de Minister deze keuze?

3

OCW: Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

3

De leden lezen dat de Minister afziet van een nieuwe bekendmakingsregeling van belangwekkende cultuurgoederen die uit Nederland dreigen te
verdwijnen. Kan de Minister aangeven waarom? Hoe rijmt dit met de
wens om belangwekkende cultuurgoederen in Nederland te kunnen
behouden? De leden lezen eveneens dat de Minister het wettelijk
verankeren van voldoende middelen binnen het Nationaal Aankoopfonds
nu niet opportuun vindt. Waarom niet, zo vragen voornoemde leden.
Kamerstuk 32 820, nr. 346
De leden hechten grote waarde aan het goed beschermen van werken uit
de rijkscollectie. De leden zijn ontevreden dat op dit moment nog niet
goed gemeten kan worden of de veiligheidsplannen van musea
voldoende bescherming bieden voor de rijkscollectie. Ook het gebrek aan
onvoldoende handvatten om de veiligheid te waarborgen, is volgens de
leden een zorg en behoeft de volledige aandacht van de Minister. Vandaar
de volgende vragen:
Hoe gaat de Minister erop toezien dat het te ontwikkelen toetsingsinstrument veiligheidsplan van de inspectie meer inzicht geeft in het
feitelijke beheers niveau en hoe gaat zij dit controleren? Wanneer kunnen
we deze verwachten?
Hoe is de Minister van plan beleid te maken als haar eigen onderzoek
aantoont dat het huidige planmatige beleid van musea onsamenhangend
en onoverzichtelijk is? Baart het haar zorgen dat het planmatige beleid
geen relatie heeft met de getroffen en te treffen maatregelen? Valt hieruit
te concluderen dat er geld is gegaan naar het beheersen van de veiligheidsrisico’s, terwijl helemaal niet duidelijk was of dit wel effect had? Het
was de bedoeling van de wetgever dat de veiligheidszorg voor de collectie
onderdeel zou zijn van de beleidscyclus voor een duurzaam beheer en
behoud van de rijkscollectie. Echter het onderzoek concludeert dat hiervan
vaak geen sprake is, hoe gaat de Minister dit bewerkstelligen? Waarom
heeft dit voorheen gefaald en wat gaat er nu veranderen? Is er een plan
om ervoor te zorgen dat musea van elkaar kunnen leren met betrekking
tot het hanteren van veiligheid, aangezien de musea qua aanpak veel van
elkaar verschillen? In het onderzoek wordt de volgende wetstekst
aangehaald: «Een instelling met een wettelijke taak baseert het planmatig
beleid voor het beheer van de cultuurgoederen of verzamelingen op een
actuele analyse van de stand van het beheer». Hoe ziet de Minister dat
voor zich als in voorgaande onderzoeken, zowel als in dit huidige
onderzoek, is gebleken dat een aanzienlijk deel van de musea niet beschikt
over een toereikende actuele analyse van de stand van het beheer? Wat
gaat de Minister doen om ervoor te zorgen dat de musea die summiere
risicoanalyses hebben, deze uitbreiden, voor zowel kleinschalige als grote
musea? Deze leden vragen wat de Minister gaat doen met de aanbevelingen in het rapport.
Kamerstuk 32 820, nr. 333
Deze leden zijn positief over de voordracht van de Corsocultuur en het
Zomercarnaval in Rotterdam voor de representatieve lijst van het
UNESCO-verdrag. De leden vragen of de huidige coronacrisis gevolgen
heeft voor het samenstellen van het nominatiedossier. Zo ja, welke
gevolgen zijn dat? Daarnaast onderschrijven deze leden het belang van
het levend houden van volkscultuur en immaterieel erfgoed, zoals de
bloemencorso’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

4

Kamerstuk 32 820, nr. 323
Deze leden constateren dat de Minister de motie van de leden
Laan-Geselschap en Bergkamp4 niet heeft uitgevoerd. Heeft de Minister
ook gekeken naar mogelijkheden van wegbewijzering voor fietsers, zodat
we op die manier toch tegemoet komen aan de wens om de zichtbaarheid
van ons UNESCO werelderfgoed te vergroten? Zo nee, op welke manier
gaat de Minister dit bij provincies en gemeenten aankaarten? Tevens
vragen deze leden wanneer zij dit gaat doen.
Kamerstuk 32 820, nr. 321
Voornoemde leden hechten veel waarde aan de bescherming van erfgoed
uit de Tweede Wereldoorlog. Ze zijn dan ook blij met de vele initiatieven
die verschillende ministeries in Nederland ondersteunen en de verschillende herinneringscentra die in Nederland bestaan. Ook zijn de leden blij
om te lezen dat de bezoekersaantallen van de verschillende herinneringscentra de afgelopen tijd zijn gestegen, waarmee het laat zien dat de
Tweede Wereldoorlog nog steeds een belangrijke plek inneemt binnen
onze samenleving en dat we aandacht blijven houden voor de gebeurtenissen die destijds hebben plaatsgevonden. Heeft de Minister een
overzicht van de verschillende leeftijdscategorieën van bezoekers van
deze herinneringscentra? Zijn er bepaalde doelgroepen die moeilijker
worden bereikt door de verschillende initiatieven? Zo ja, welke
doelgroepen zijn dat en welke initiatieven neemt de Minister om alle
doelgroepen in Nederland te bereiken? De leden onderschrijven de
stelling van de Minister dat er zoveel mogelijk verhalen over de Tweede
Wereldoorlog verteld moet worden en dat er ook aandacht komt voor de
verhalen over de Nederlandse collaboratie. In dat licht heeft de Minister
er in 2018 voor gekozen om de Muur van Mussert aan de lijst van rijksmonumenten toe te voegen. De leden vragen echter welke objectieve
maatstaven er zijn om bepaalde gebouwen of overblijfselen aan te wijzen
als rijksmonument? Op welke manier worden hier historici van bijvoorbeeld het NIOD5 bij betrokken aangezien niet elk gebouw of overblijfsel
meteen een monument is als het enige connectie heeft met de Tweede
Wereldoorlog? De leden lezen eveneens dat de Minister, samen met de
Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de
rijksbouwmeester gevraagd heeft om een leidraad op te stellen voor de
omgang met rijksmonumenten. Is deze leidraad inmiddels gereed? Zo
nee, wanneer kan de Kamer deze dan verwachten? Ook vragen deze leden
op welke manier er hierin ook samenwerking wordt gezocht met
bijvoorbeeld het NIOD maar ook universiteiten, in het bijzonder departementen die zich toeleggen op de Tweede Wereldoorlog, om hierbij input
te leveren. De leden lezen dat de Minister 2,5 miljoen euro beschikbaar
stelt voor onderhoud en restauratie van Joodse begraafplaatsen. Hiervoor
ontwikkelen het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap en het Ministerie van OCW een plan. Is dat plan al gereed? Zo ja, kan deze gedeeld
worden? Zo nee, wanneer kunnen we dit plan verwachten, zo vragen
voornoemde leden.
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de stukken met betrekking tot erfgoed. Deze leden hebben hierover
een aantal vragen.

4
5

Kamerstuk 32 820, nr. 254
NIOD: Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

5

Kamerstuk 32 820, nr. 351
De leden prijzen de inzet van de Minister «op het vertellen van verhalen
van, voor en door de samenleving» als een aanvullend middel om erfgoed
te beschermen. In dit verband vragen deze leden in te gaan op de Petitie
Nationaal Knooppunt Oral History, die op 7 april 2020 aan de Kamer is
aangeboden. Deze leden onderschrijven de stelling van de initiatiefnemers van deze petitie, dat «oral history» van groot belang is voor onze
hedendaagse geschiedschrijving en ons cultureel erfgoed. Wel zouden
deze leden ervoor willen pleiten een Nederlands woord voor dit begrip te
hanteren. De initiatiefnemers van de petitie constateren dat een goede
ondersteunende nationale infrastructuur ontbreekt. Materiaal wordt niet
goed opgeslagen. Bestaande bronnen zijn moeilijk toegankelijk en kennis
wordt fragmentarisch opgebouwd en weinig gedeeld. De petitie wordt
ondersteund door stads- en streekmusea, regionale en plaatselijke
archieven, wetenschappelijke instituten/universiteiten en maatschappelijke initiatieven. De leden vragen de Minister nader in te gaan op het
aangehaalde pleidooi voor een nationaal knooppunt «Sprekende
geschiedenis».
De Minister stelt in haar brief dat er (voorlopig) geen aanwijzingsprogramma nodig is voor het gebouwde erfgoed van na 1965. Dit wordt
vooral gemotiveerd met de opmerking dat er nog weinig bedreigingen
zijn voor het erfgoed uit deze periode. Anders dan de Minister constateert
een landelijke erfgoedvereniging als het Cuypersgenootschap, dat de
bouwkunst uit de periode 1965–1985 wel degelijk sterk in gevaar is. Niet
alleen kerken en kunstwerken in de openbare ruimte, voorbeelden die de
Minister noemt, zijn kwetsbaar. Regelmatig krijgt het Cuypersgenootschap
meldingen over de sloop of verminking van bijzondere schoolgebouwen,
kantoren, overheidsgebouwen en wooncomplexen. Juist door een gebrek
aan bescherming en waardering verdwijnt dit erfgoed in hoog tempo.
Slechts enkele gemeenten zijn bezig met beleidsontwikkeling voor het
erfgoed van deze periode, zoals Den Haag, Utrecht en Amsterdam. In
Zoetermeer en Almere spelen ook kleinere alternatieven. Incidenteel zijn
er onder andere in Den Bosch, Hilversum, Helmond en Leeuwarden
enkele monumenten uit deze periode aangewezen. Een gemeentelijk
vangnet voor de echt iconische gebouwen is er op de meeste plekken niet.
Er is al redelijk wat verdwenen, maar de sleutelwerken van (internationaal) beroemde architecten als Hertzberger, Van Eyck, Maaskant en Blom
bestaan grotendeels nog. De afgelopen jaren heeft de Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed een beperkte selectie uit het erfgoed van de Wederopbouw, de periode 1945–1965, aan de rijksmonumentenlijst toegevoegd.
Ook voor de periode 1965–1985 is een inventarisatie van iconische
voorbeelden van groot belang, juist omdat die periode voor veel mensen
nog niet tot de verbeelding spreekt. De leden vragen wat de stand van
zaken is met betrekking tot die inventarisatie. Nu is het nog mogelijk om
het erfgoed van deze periode echt goed te beschermen. Over vijf of tien
jaar zal er vermoedelijk veel verdwenen zijn. De leden vragen of de
Minister bereid is om op korte termijn in ieder geval de belangrijkste
gebouwen te beschermen en aan te geven wat daarbij de criteria zijn.
Kamerstuk 32 820, nr. 332
De voornoemde leden constateren met de Minister, dat de Collectie
Nederland nooit af is. Terecht wil de Minister voorkomen dat cruciale
elementen hiervan naar het buitenland verdwijnen. Hiervoor is het
beschermen van cultureel erfgoed, ook in particulier bezit, van het
grootste belang. Met de Minister constateren deze leden dat het terughoudend aanwijzingsbeleid wat betreft beschermde cultuurgoederen
hierin tekortgeschoten is. De Minister stelt terecht, dat transparante en
zorgvuldige procedures voor de beoordeling van particuliere cultuurgoe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

6

deren, gebaseerd op deskundigheid en onafhankelijkheid, essentieel zijn
voor het aanwijzingsbeleid. Kan de Minister in dit verband het verschil
toelichten tussen een terughoudend aanwijzingsbeleid en een selectief
aanwijzingsbeleid, zoals zij dat voorstaat?
De Minister constateert dat de Collectie Nederland in de loop van de tijd
verrijkt is dankzij vele schenkingen van particulieren. In dit verband
onderkennen de voornoemde leden, dat bescherming van cultureel
erfgoed door de overheid nooit allesomvattend kan zijn en nooit de passie
van de particuliere verzamelaar kan vervangen. Terecht constateert de
Minister dat particulieren vaak vooruitlopen op het verzamelbeleid van
musea en altijd een grote bijdrage hebben geleverd aan het behouden
van cultuurgoederen voor Nederland.
De Minister constateert dat we veel bijzondere cultuurgoederen in bezit
van particulieren niet kennen, omdat die nooit worden tentoongesteld en
nooit zijn aangewezen als beschermd cultuurgoed. Toch worden we nog
regelmatig verrast door culturele vondsten. De leden constateren dat
kennis en kunde van conservatoren, collectiemedewerkers en onderzoekers onontbeerlijk zijn om culturele vondsten te kunnen doen. Op
welke wijze worden die geborgd, zo vragen deze leden.
De aan het woord zijnde leden steunen het voornemen van de Minister
om een vaste, onafhankelijke commissie in te stellen, die een visie
ontwikkelt op de samenstelling van de beschermde cultuurgoederen in
particulier bezit in het licht van de Collectie Nederland. Vooruitlopend op
het instellen van deze adviescommissie hanteert de Minister ook niet
langer de huidige beleidsregel waarop het terughoudende aanwijzingsbeleid geënt was. De Minister creëert hiermee direct ruimte voor een
betrokken invulling van haar verantwoordelijkheid. Tot de implementatie
van het nieuwe beleid en tot de installatie van de vaste commissie zal de
Minister zich van geval tot geval laten adviseren door een onafhankelijke
en deskundige ad-hoc commissie over eventuele aanwijzing van
beschermde cultuurgoederen. De leden vragen om hoeveel gevallen per
jaar het naar verwachting zal gaan.
De commissie-Pechtold stelt voor de particuliere eigenaar van een
aangewezen cultuurgoed of verzameling een passende tegenprestatie (op
maat) te bieden. De commissie noemt in dit verband overheidsbijdrage
aan de beveiliging en verzekering van het cultuurgoed of een gunstige
toepassing van de fiscale kwijtscheldingsregeling op grond van de
Successiewet, maar te denken valt ook aan ondersteuning bij consolidatie
of restauratie. De leden vragen in welke mate particuliere eigenaren
gebruik maken van de bestaande faciliteiten. Ook vragen deze leden
concreet op welke wijze particuliere eigenaren worden betrokken bij de
vormgeving van «een passende tegenprestatie».
Kamerstuk 32 820, nr. 333
De leden waarderen de inzet van de Minister om de corsocultuur voor te
dragen als immaterieel erfgoed voor de Representatieve Lijst van het
UNESCO-verdrag. Nederland kent een rijke corsotraditie, met een levende
cultuur, gedragen door lokale gemeenschappen. Deze leden betreuren het
dat alle corso’s met bloemen en fruit in de nazomer als gevolg van de
coronamaatregelen dit jaar moesten worden afgelast. Aan alle fondsen is
gevraagd coulant om te gaan met toegekende subsidies voor culturele
activiteiten, die als gevolg van de coronacrisis niet kunnen doorgaan. Wat
is de stand van zaken, zo vragen de leden. De Minister meldt, dat ter
ondersteuning van het beoefenen van immaterieel erfgoed in 2019 een
brede regeling is gestart bij het Fonds voor Cultuurparticipatie. Daar
kunnen gemeenschappen, verenigingen, gildes et cetera een aanvraag
doen voor het behoud en de ontwikkeling van hun erfgoed. Wat zijn de
eerste ervaringen met deze regeling, zo vragen de voornoemde leden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

7

In de erfgoedsector wordt 40% tot 60% van het werk gedaan door
vrijwilligers. Met praktische ondersteuning kan dat werk worden vergemakkelijkt. De leden herinneren aan de motie van het lid Geluk-Poortvliet6,
waarbij de Kamer de regering verzocht te onderzoeken hoe de mogelijkheden voor opleiding of kennisverdieping, juridische en bestuurskundige
ondersteuning bij bestuurstaken of hulp bij het doen van fondsaanvragen
voor vrijwilligers kunnen worden versterkt. Bij brief van 23 mei 20197
meldde de Minister dat zij een verkenning was gestart naar effectieve en
efficiënte manieren om erfgoedvrijwilligers in hun directe omgeving, op
lokaal en regionaal niveau, te laten ondersteunen door professionals. Wat
is de stand van zaken, zo vragen deze leden.
Kamerstuk 32 820, nr. 323
Bij motie van het lid Geluk-Poortvliet c.s.8 heeft de Kamer de regering
verzocht in overleg te treden met het Nederlands Fotomuseum (NFM) en
de Erfgoedinspectie om te bepalen wat er nodig is om het fotografisch
erfgoed adequaat te behouden en te presenteren. De Minister heeft de
Kamer de nota van de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed van
2 oktober 20199 toegezonden, waarbij de inspectie reageert op het
actieplan van het Nederlands Fotomuseum. De inspectie stelde voor om
inhoudelijk in te stemmen met het actieplan.
Kan de Minister nader toelichten wat zij precies bedoelt met de volgende
zin: «De omvang en de tijd van de inhaalslag kan binnen vijf jaar indien
het museum de ambities bijstelt op basis van het advies van de
inspectie»? Deze leden lezen in het advies van de inspectie: «Het NFM
dient hierbij prioriteit te geven aan de uitvoering van de inhaalslag, zodat
het beheer van de collectie voldoet aan de normen in de Erfgoedwet. Het
verbeteren van de basisregistratie en de conservering van de depotcollectie binnen de aangegeven termijn van 5 jaar is noodzakelijk om
vermissingen en verval van de collectie tegen te gaan. Ook is het van
belang dat het NFM achterstanden in de digitale ontsluiting van de
collectie wegneemt, conform het kabinetsbeleid om collecties voor het
publiek digitaal toegankelijk te maken.» Zij vragen of de Minister kan
onderbouwen, dat het Nederlands Fotomuseum met de toegezegde
subsidieverhoging voldoende middelen heeft om zijn wettelijke taken uit
te voeren.
De Minister schrijft, dat de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)
momenteel een aanwijzingsprogramma kerkelijke interieurensembles
ontwikkelt. De RCE overlegt daarover met kerkelijke organisaties, Museum
Catharijneconvent en Bond Heemschut. Het aanwijzingsprogramma vormt
een aanvulling op de toonbeeldenlijst van interieurs, die in beheer is bij
de RCE. De aan het woord zijnde leden vragen wat de stand van zaken is.
De leden zijn van mening, dat het van groot belang is voor de ontwikkeling van de muziekcultuur, dat bladmuziek, geluidsopnamen en
archieven van musici en componisten toegankelijk blijven. De verantwoordelijkheid voor het behoud en de ontsluiting van muzikaal erfgoed in
Nederland is nog steeds versnipperd. Daarom herinneren deze leden aan
de motie van het lid Geluk-Poortvliet c.s.10 en de motie van het lid
Geluk-Poortvliet11, waarbij de Kamer de regering verzocht, in overleg met
de betrokken instellingen te onderzoeken op welke wijze het behoud en de
ontsluiting van het muzikaal erfgoed in Nederland kan worden bevorderd.
Deze leden vragen wat de stand van zaken is in het bedoelde overleg.
6

Kamerstuk 35 000 VIII, nr. 100
Kamerstuk 32 820, nr. 287
8
Kamerstuk 32 820, nr. 315
9
Bijlage bij Kamerstuk 32 820, nr. 323
10
Kamerstuk 35 000 VIII, nr. 99
11
Kamerstuk 32 820, nr. 314
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

8

Kamerstuk 32 820, nr. 321
In de meidagen van 2020, bij de herdenking van 75 jaar bevrijding,
realiseert iedereen zich de waarde van het vertellen van de verhalen over
oorlog en bevrijding. Als gevolg van de coronamaatregelen was het
bezoek van herdenkingen en historische plaatsen dit jaar uitgesloten. De
Minister stelt terecht dat samenleving en overheid er samen voor zorgen
dat de verhalen verteld blijven en betekenisvolle plekken zichtbaar en
toegankelijk zijn.
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed constateert dat er sprake is van
een rijk en omvangrijk bestand aan erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog
en dat dit erfgoed goed wordt beschermd. Wel constateert de RCE een
aantal lacunes. Terecht wijst de RCE erop, dat het niet altijd alleen gaat om
bescherming van het monument zelf, maar vooral «om een respectvolle
omgang en betekenisgeving».
De Minister kondigt aan dat zij in overleg met de Staatssecretaris van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de rijksbouwmeester heeft
gevraagd om een leidraad op te stellen voor de omgang met rijksmonumenten die het Rijksvastgoedbedrijf beheert en wil afstoten. Deze leidraad
kan mogelijke ongerustheid wegnemen en helpen bij het vinden van een
passende toekomstige bestemming van het gebouw. Wat is de stand van
zaken, zo vragen de leden.
Inbreng van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de stukken op de agenda van het schriftelijk overleg evaluatie
erfgoed. Deze leden hebben hierover nog enkele opmerkingen en vragen.
De leden hebben met belangstelling kennisgenomen van de aangekondigde maatregelen voor erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog. De
achterliggende verhalen van dit erfgoed herinneren ons aan de
onschatbare waarde van vrijheid, rechtszekerheid en tolerantie. De
recente berichten over anti-homo incidenten wijzen ons op het belang van
het doorgeven van deze verhalen. Deze leden zijn daarom positief over de
vrijgemaakte budgetten voor Joods en militair erfgoed. De budgetten
zullen bijdragen aan het behoud van dit erfgoed, waardoor ook toekomstige generaties kunnen putten uit de achterliggende verhalen. Bij het
selectief beschermen van erfgoed bestaat het risico dat er een geïdealiseerd beeld ontstaat van het verleden. Wat betreft de Tweede Wereldoorlog, verdienen niet alleen de verzetsdaden maar ook de collaboratie
een plek in ons collectieve geheugen. Hierdoor behoudt het erfgoed zijn
waarschuwende functie. Deze leden vinden het daarom goed dat het
Oranjehotel samen met de Muur van Mussert op de lijst van Rijksmonumenten komt te staan. Wat betreft de ontwikkeling van een visie op de
Atlantikwall, hebben deze leden nog enkele vragen. Welke belanghebbenden worden hierbij betrokken? Tevens vragen zij of hierbij ook
buitenlandse partijen worden betrokken om tot een ontwikkelingsvisie van
het gehele landschap te komen, zoals de verkenning aanbeveelt.
De leden hebben zorgen over de naleving van de Archiefwet BES12.
Caribisch Nederland kent geen openbare voorzieningen voor cultureel
erfgoed en tot voorkort waren belangrijke delen van de Caribische
archieven niet gedigitaliseerd. De leden constateren daarom dat niet
iedere Nederlander toegang heeft tot zijn of haar familiegeschiedenis. Kan
de Minister aangeven of de Caribische archieven inmiddels volledig
gedigitaliseerd en digitaal toegankelijk zijn? Kan de Minister daarnaast
toelichten welke stappen er worden ondernomen om de archieven ook
fysiek toegankelijk te maken? Daarnaast blijkt dat voor delen van
Caribische archieven eventuele aanvullende maatregelen te laat zijn. Door
12

BES: Bonaire, Sint Eustatius en Saba

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

9

gebrekkige faciliteiten zijn archieven in vlammen opgegaan of zijn zodanig
aangetast dat zij nauwelijks te raadplegen zijn. Welke maatregelen zijn er
op korte termijn mogelijk om verdere schade te voorkomen? Kan de
Minister aangeven of zij bereid is concrete ondersteuning te bieden in het
realiseren van veilige archiefruimten in Caribisch Nederland? De leden
vragen of de Minister haar antwoord kan toelichten.
De leden hebben met belangstelling kennisgenomen van de beleidsreactie
op het rapport van de Adviescommissie Bescherming Cultuurgoederen.
Deze leden vinden het van belang dat voorkomen wordt dat onvervangbare kunstobjecten zomaar uit Nederland kunnen verdwijnen, zoals
recent gebeurde met een zeer waardevolle tekening van Rubens die door
prinses Christina op een veiling werd aangeboden. Vanwege het nog te
voeren plenaire debat over dit rapport houden deze leden het op dit punt
hierbij.
Inbreng van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de geagendeerde
stukken voor het schriftelijk overleg evaluatie erfgoed. Zij hebben daar
nog een aantal vragen over.
Gevolgen coronacrisis
De coronacrisis heeft op dit moment al grote economische gevolgen.
Experts waarschuwen voor de kans op een -meer langdurige- economische teruggang. De leden vragen of de Minister een beeld heeft van de
gevolgen van de coronacrisis voor de erfgoedsector en welke stappen zij
heeft gezet en gaat zetten om deze sector te ondersteunen. Verschillende
groepen uit de erfgoedsector hebben inmiddels aan de bel getrokken. Zo
heeft de stichting molens in Kinderdijk een oproep gedaan voor een
noodfonds erfgoed.13 De leden vragen of de Minister de angst van de
stichting deelt dat mooie ambachten verdwijnen door deze crisis. Is de
Minister bereid met het gevraagde noodfonds te komen? Zo ja, hoe gaat
ze dit vormgeven? Is de Minister bekend met het bericht «Historische
vloot dreigt door corona te kapseizen».14 Schepen uit de historische
«bruine vloot» dreigen hun historische certificaten te verliezen door
toedoen van de huidige crisis. De leden horen graag van de Minister wat
zij gaat doen voor deze unieke vloot. Al eerder trokken de voornoemde
leden aan de bel over de gevolgen van de coronacrisis voor de archeologie, de antwoorden op de schriftelijke vragen waren voor deze leden erg
onbevredigend. De grote archeologische opgravingsbedrijven zien nu een
omzetdaling van naar schatting 30 procent, de verwachting is dat in het
najaar dit tot nog grotere problemen zal leiden. De leden zijn teleurgesteld
dat de Minister niet bereid is de TOGS15-regeling open te stellen voor
archeologische bedrijven zoals die werkzaam onder SBI16-code 7220. Is de
Minister bereid deze codes alsnog toe te voegen aan de bestaande
regeling eventueel door de steun slechts te beperken tot getroffen
bedrijven. Eén van de manieren waarop de overheid de erfgoedsector kan
ondersteunen is het naar voren halen van projecten. Zijn er reeds
rijksprojecten -zoals projecten van Rijkswaterstaat- naar voren gehaald?
Kan de Minister een inventarisatie geven van projecten van de rijks-

13

Hart van Nederland, 4 april 2020, «Stichting molens in Kinderdijk wil noodfonds voor erfgoed:
«We raken mooie ambachten kwijt»», https://www.hartvannederland.nl/nieuws/2020/stichtingmolens-kinderdijk-wil-noodfonds-erfgoed/
14
NRC, 8 mei 2020, «Historische vloot dreigt door corona te kapseizen», https://www.nrc.nl/
nieuws/2020/05/08/historische-vloot-dreigt-door-corona-te-kapseizen-a3999076
15
TOGS: Tegemoetkoming Ondernemers Getroffen Sectoren COVID-19
16
SBI: Standaard Bedrijfsindeling 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

10

overheid die nog vooruit kunnen worden gehaald zodat de erfgoedsector
kan worden ondersteund?
Nederland kent vele bedrijven en instellingen die zich richten op een
breed publiek betrekken bij het erfgoed. Hun werkzaamheden zijn hard
geraakt door de huidige crisis. De leden vragen hoe de Minister deze
bedrijven en instellingen ondersteunt of gaat ondersteunen. Zij vragen of
de Minister voorwaarden voor haar eigen subsidies voor erfgoed voor een
breed publiek zo kan aanpassen dat ook aanvragen die aansluiten bij de
nieuwe 1,5 meter samenleving in aanmerking kunnen komen.
Kamerstuk 32 820, nr. 351
In deze brief stelt de Minister dat «Uit de verkenning archeologie blijkt dat
publieksparticipatie in de archeologie nog in de kinderschoenen staat. Wel
is sprake van een
positieve trend.» De leden vragen de Minister of zij de mening deelt dat
structurele aandacht en regelingen nodig zijn om te zorgen dat de
publieksparticipatie in de archeologie wordt versterkt. Zo ja, welke
stappen wil de Minister hiervoor zetten?
In september 2018 werd de nader gewijzigde motie van het lid Beckerman
c.s.17 over een breder publiek betrekken bij archeologie aangenomen.
Eerder gaf de Minister aan dat in het kader van de uitvoering van deze
motie ze via het Fonds voor Cultuurparticipatie archeologieparticipatie
ondersteunt met een bedrag van in totaal 900.000 euro. Hoeveel
aanvragen zijn inmiddels gedaan voor dit fonds? Hoeveel aanvragen zijn
gehonoreerd? Zij vragen of de Minister bekend is met de kritieken op dit
fonds vanuit de archeologische sector omdat velen zijn uitgesloten van
aanvragen.
De Minister noemt Portable Antiquities of the Netherlands (PAN) als een
voorbeeld hoe een breed publiek betrokken kan worden bij de archeologie. In juli 2019 werd de nader gewijzigde motie van de leden
Beckerman en Belhaj18 aangenomen over een onderzoek hoe het project
PAN kan worden voortgezet. In de brief inzake stand van zaken moties en
toezeggingen met betrekking tot cultuur19 gaat de Minister in op de
uitvoering van deze motie. De leden zijn verheugd dat de Minister stelt dat
het haar intentie is om de huidige gang van zaken zoveel mogelijk voort te
zetten en ze daarnaast kijkt naar eventuele uitbreiding van de werkwijze
van PAN naar de vrijwilligers in de maritieme archeologie. Deze brief
dateert van november 2019, kan inmiddels al meer duidelijkheid worden
gegeven over de voortzetting van PAN? Zo nee, op welke termijn kan dit
wel, zo vragen de voornoemde leden.
De Minister concludeert in deze brief «het huidige bestand van archeologische rijksmonumenten bevat enkele lacunes» en dat «toezicht,
handhaving en instandhouding van archeologische rijksmonumenten om
aandacht vragen». Het valt de leden echter op dat de Minister (nog) geen
stappen zet om toezicht, handhaving en instandhouding te verbeteren.
Klopt deze constatering? Ook vragen zij welke stappen de Minister wel wil
zetten.

17

Kamerstuk 32 820, nr. 264
Kamerstuk 32 820, nr. 298
19
Kamerstuk 32 820, nr. 323
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

11

Kamerstuk 32 820, nr. 332
De leden danken de Minister voor haar beleidsreactie op het rapport van
de commissie-Pechtold en de koerswijziging van terughoudend naar
betrokken. De leden concluderen dat het met één schriftelijk overleg
moeilijk is recht te doen aan de inzet van de commissie en de Minister. De
leden vragen of zowel het rapport en de beleidsreactie voor een volgend
debat geagendeerd kunnen worden. Voorts vragen deze leden of de
commissie-Pechtold om een reactie is gevraagd op de beleidsreactie van
de Minister.
Kamerstuk 32 820, nr. 346
De Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed constateert ten aanzien van
de veiligheidszorg voor rijkscollecties dat «het planmatig beleid als geheel
niet samenhangend en overzichtelijk is ingericht, waardoor ook de relatie
met getroffen of te treffen maatregelen ontbreekt.» Zij concluderen dat
«door de tekortkomingen in het planmatig beleid is het feitelijk beheers
niveau van veiligheidsrisico’s echter niet verifieerbaar.» De inspectie
adviseert de Minister om enkele aanvullende voorwaarden te stellen aan
de wettelijke norm voor het planmatig beleid voor de veiligheidszorg. De
leden merken op dat de Minister echter geen aanvullende voorwaarde
stelt in haar beleidsreactie. Klopt dit en zo ja is de Minister alsnog bereid
aanvullende voorwaarden te stellen, zo vragen de voornoemde leden.
Kamerstuk 32 820, nr. 331
Met de motie van het lid Beckerman c.s.20 werd de regering onder andere
opgeroepen de Erfgoedwet met de sector en betrokkenen breed te
evalueren. De leden danken de Minister voor haar reactie op deze motie
en het reeds in gang zetten van onderzoeken. De leden missen echter een
antwoord op de vraag hoe het veld betrokken wordt bij de evaluatie en
zouden de Minister willen vragen hier alsnog op in te gaan.
Kamerstuk 32 820, nr. 321
De voornoemde leden danken de Minister voor haar visie erfgoed uit de
Tweede Wereldoorlog. De leden concluderen dat het met één schriftelijk
overleg moeilijk is recht te doen aan de inzet van de commissie en de
Minister. De leden vragen of zowel de visie als de onderliggende
rapportages voor een volgend debat geagendeerd kunnen worden.
Inbreng van de leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie vinden het van groot belang dat er
ook in deze tijd van coronacrisis aandacht is voor cultuur en erfgoed in
ons land. Het is van belang dat we nu zorgen dat de culturele infrastructuur behouden blijft, zodat we daar ook in de toekomst van kunnen
blijven genieten. Met het oog daarop is het ook van belang dat het
onderhoud en de restauratie van ons cultureel erfgoed doorgang blijft
vinden en dat het gemis aan (publieks)inkomsten niet leidt tot onherstelbare schade aan de cultuur- en erfgoedsector. Deze leden vragen wat
het beeld van de Minister is op dit punt. Ziet zij problemen ontstaan in de
erfgoedsector? Eveneens vragen deze leden hoe de Minister eraan kan
bijdragen dat deze sector door de crisis komt en klaar is voor toekomst.

20

Kamerstuk 32 820, nr. 293

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

12

De leden maken zich zorgen over de eigen bijdrage voor de rijkssubsidie
voor monumenten (SIM). Bij toekenning van deze subsidie geldt de
voorwaarde dat een eigen bijdrage van 50/40 procent wordt toegevoegd
door de monumenteigenaar. Normaliter is dit een terechte en adequate
voorwaarde, maar op dit moment kan het opbrengen van de eigen
bijdrage problematisch zijn. Oplossing zou zijn dat voor het jaar 2020 de
eigen bijdrage van de monument-eigenaar als voorwaarde voor de SIM
vervalt, of dat het percentage van de eigen bijdrage verlaagd wordt. Na
vragen van de voornoemde leden heeft de Minister ook bij het recente
debat over het steunpakket voor de culturele sector aangegeven dat ze
naar de eigen bijdrage zou kijken. Kan de Minister hier nader op ingaan?
Is de Minister bereid om de voorwaarde omtrent de eigen bijdrage tijdelijk
aan te passen? Tevens vragen deze leden welke andere mogelijkheden zij
ziet om ervoor zorg te dragen dat het onderhoud van monumenten ook in
deze tijd doorgang vindt.
De leden lezen in de beleidsreactie op de verkenningen van enkele
erfgoedthema’s dat de Minister geen aanwijzingsprogramma nodig acht
voor het gebouwde erfgoed van na 1965. De leden plaatsen hier vraagtekens bij. In hun ogen is er wel degelijk sprake van bedreigingen voor het
erfgoed uit deze periode. Dit blijkt ook uit signalen van erfgoedverenigingen. Deelt de Minister deze zorgen en is zij bereid om nader te kijken
naar beschermingsmaatregelen voor het gebouwde erfgoed van na 1965?
De leden vragen of de Minister een beeld kan geven van de stand van
zaken omtrent het opstellen van kerkenvisies door gemeenten. Komt dit
goed van de grond? Zijn er knelpunten? In dit kader vragen de leden
specifiek aandacht voor kerkinterieurs. Zij vragen hoe het staat met de
ontwikkeling van het aanwijzingsprogramma voor kerkelijke interieurensembles.
Inbreng van de leden van de 50PLUS-fractie
De leden van de 50PLUS-fractie hebben enkele vragen inzake de evaluatie
van het erfgoed.
Zij vinden het erg belangrijk dat het Nederlands erfgoed behouden blijft.
Het erfgoed maakt ons bewust van onze geschiedenis en laat ons zien
waar wij vandaan komen. Er zijn voorbeelden van monumenten die
verpauperen, een eigenaar kan namelijk niet verplicht worden om een
monument te onderhouden. Hoe zorgt de Minister ervoor dat er
monumenten niet in verval raken? Voornoemde leden zien erfgoed uit de
Tweede Wereldoorlog als een erg belangrijk onderdeel van onze samenleving. Het erfgoed zorgt ervoor dat we deze tijd niet vergeten. De
Minister investeert in het Mondriaanfonds en investeert in de Canon van
Nederland. Wordt er besproken wat er met de investering gedaan gaat
worden en heeft het ministerie hier invloed op?
Verder hebben zij nog een tweetal vragen naar aanleiding van de
uitzending van Zembla. Waarom is de Atlas Munnicks Van Cleeff niet
verkocht aan een culturele instelling en waarom zegt de MinisterPresident dat de Utrechtse musea geen geld hadden terwijl de musea
aangeven dat er nooit geïnformeerd is?
Tot slot telt de Wbc-lijst21 weinig Oranjestukken. Om deze reden is de
Stichting Historische Verzameling van het Huis Oranje-Nassau in het leven
geroepen met als doel dat de Oranjestukken bij elkaar zouden blijven. Er
zitten drie bestuursleden in de stichting. Tot slot vragen zij of het klopt dat
21

Wbc: Wet tot behoud van cultuurbezit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

13

de drie bestuursleden mogen besluiten wat er met een Oranjestuk gebeurt
en wat de Minister hiervan vindt.
II Reactie van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Ik dank de leden van uw Kamer voor de vragen en opmerkingen inzake de
evaluatie van het erfgoed. Ik beantwoord de vragen in volgorde van de
fracties en geclusterd per onderwerp.
Antwoord op de inbreng van de leden van de VVD-fractie
Kamerstuk 32 820, nr. 351
De leden van de VVD-fractie vragen zich af of het onderzoek naar de
ratificatie van het Verdrag van Faro al heeft plaatsgevonden en wat de
uitkomsten daarvan zijn.
Het onderzoek naar hoe Nederland het Verdrag van Faro (Raad van
Europa) zou kunnen ratificeren, is vorig jaar gestart. In proefprojecten
wordt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed ervaring opgedaan
met participatieve werkwijzen en het Fonds voor Cultuurparticipatie is
recent de regeling gestart «Vind elkaar in erfgoed. Verken de
Faro-werkwijze». Erfgoedinstellingen en erfgoedgemeenschappen kunnen
aanvragen doen voor projecten waarin de betekenis en waarde van het
erfgoed voor mensen centraal staat. Op basis van de uitkomsten het
onderzoek en het daarop gebaseerde advies, zal ik uw Kamer eind 2020
informeren.
De leden van de VVD-fractie vragen of de Minister aanwijzingen heeft dat
bepaalde groepen niet of nauwelijks in aanraking komen met belangrijke
onderwerpen als antisemitisme en Jodenvervolging? Zo ja, welke
groepen zijn dit en op welke manier waarborgt de Minister dat dit wordt
bevorderd, zo vragen de laden van de VVD-fractie.
Het is van groot belang dat leerlingen leren over de Jodenvervolging,
mede vanwege het bestrijden van antisemitisme. Het behandelen van de
Holocaust is in het funderend onderwijs dan ook verplicht en maakt
onderdeel uit van de kerndoelen in het po en het vo. De inspectie houdt
hier toezicht op en handhaaft wanneer dit niet gebeurt. In overgrote
meerderheid gebeurt dit ook, maar uit onderzoek blijkt dat sommige
leraren het lastig vinden om klassikaal het gesprek te voeren over
bepaalde thema’s, waaronder de Holocaust en antisemitisme.22
Uit het ITS-onderzoek kwam naar voren dat 1% van de leraren die zowel
maatschappijleer als geschiedenis doceren in het vo, antisemitisme en de
Holocaust niet bespreken in de klas. Of daarmee het onderwerp
besproken wordt op de desbetreffende scholen valt niet uit het onderzoek
te concluderen. Tevens wordt in het onderzoek een onderscheid gemaakt
op basis van de samenstelling van de leerlingpopulatie van scholen. De
onderzoekers constateerden dat op overwegend «witte scholen» geen
drempels werden ervaren bij het bespreken van de Holocaust, terwijl
leraren op gemengde en overwegend «zwarte scholen» het moeilijker
vonden om dit onderwerp bespreekbaar te maken in de klas.
Scholen worden kosteloos ondersteund om gesprekken in de klas te
voeren die niet vanzelfsprekend tot stand komen, bijvoorbeeld door de
Stichting School en Veiligheid en de Anne Frank Stichting. Ook in de
lerarenopleidingen worden aankomende leraren voorbereid op het voeren
van gesprekken over maatschappelijke thema’s. Burgerschap en sociale
veiligheid zijn bij de herijking van de kennisbasis in 2018 vastgesteld als
thema’s waar expliciet aandacht aan dient te worden besteed.
22

Rapport Maatschappelijke thema’s in de klas: hoe moeilijk is dat?, bijlage bij Kamerstuk
27 923, nr. 208 en Inspectie van het Onderwijs 2017, Burgerschap op school.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

14

Tevens vragen de leden van de VVD-fractie zich af op welke manier de
Minister gaat waarborgen dat het herinneringserfgoed over bijvoorbeeld
antisemitisme en Jodenvervolging toegankelijk wordt voor alle groepen in
Nederland zodat ook de leerlingen in klaslokalen bereikt worden waarbij
antisemitisme en Jodenvervolging een «moeilijk thema» is.
Het is van belang dat alle groepen in Nederland kennis kunnen nemen van
dit herinneringserfgoed. Herinneringscentra en oorlogsmusea zoals
Herinneringscentrum Kamp Westerbork, het Anne Frank Huis en de
Hollandsche Schouwburg zijn toegankelijk voor alle (school)groepen in
Nederland. Daarnaast financiert de Staatssecretaris van VWS diverse
educatieprojecten van de Stichting Musea en Herinneringscentra 40–45,
van het Joods Cultureel Kwartier, van de Anne Frank Stichting en van het
Nationaal Comité 4 en 5 mei om het onderwijs te ondersteunen. Scholen
kunnen deze herinneringscentra bezoeken en de onderwijspakketten
gebruiken en doen dat ook in grote aantallen. Uit een onderzoek uit 2018
naar het kennisniveau met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog onder
Nederlandse jongeren blijkt dat 80% van de jongeren binnen of buiten
schoolverband een oorlogsmuseum of herinneringscentrum bezoekt en
een belangrijk deel van zijn/haar kennis over het onderwerp uit dit bezoek
haalt.23 Of het herinneringserfgoed bezocht wordt door leerlingen wiens
leraren het lastig vinden om klassikaal het gesprek te voeren over de
Holocaust en antisemitisme is onbekend. Het Platform WOII is een
onderzoek gestart naar de waardering door de leraren van de educatieproducten van de herinneringscentra en WOII-musea door de scholen om zo
beter in te kunnen spelen op de vraag en behoefte van de scholen.
De leden van de VVD fractie lezen dat er 730.000 euro beschikbaar wordt
gesteld aan het netwerk van musea dat objecten uit de Canon van
Nederland laat zien. Welke musea zijn lid van dit netwerk? Is hier sprake
van regionale spreiding? De leden lezen voorts dat het netwerk aanvullende programmering voor uiteenlopende doelgroepen ontwikkelt, wordt
er ook programmering ontwikkeld voor doelgroepen die antisemitisme en
Jodenvervolging een «moeilijk thema» vinden? Zo nee, is de Minister
bereid om deze opdracht specifiek aan dit netwerk te geven? Zo nee,
waarom niet?
De 29 instellingen die lid zijn van het Canonnetwerk zijn door heel
Nederland verspreid.24 Van het Eise Eisinga Planetarium in Franeker via
Herinneringscentrum Kamp Westerbork, het Zeeuws maritiem muZEEum
in Vlissingen tot het Nationaal Archief in Den Haag. Elke instelling is
verbonden aan een, of meerdere, van de 50 vensters van de Canon en
belicht dat venster met topstukken uit de collectie. Het netwerk organiseert verschillende activiteiten voor een brede doelgroep. Bijvoorbeeld
History in Concert, waar vensters uit de Canon worden belicht aan de
hand van gesprekken en optredens. Hoewel het netwerk geen specifieke
programmering heeft ontwikkeld voor doelgroepen die antisemitisme en
Jodenvervolging een «moeilijk thema» vinden, heeft het netwerk wel
aandacht voor deze onderwerpen. In de programmering probeert het
netwerk haar activiteiten zo vorm te geven dat bezoekers met elkaar in
gesprek gaan over het thema.
Het Canonnetwerk breidt momenteel uit naar onder andere historische
plaatsen die gelieerd zijn aan de Canonvensters, wat nog meer ruimte
biedt om de diverse doelgroepen uit onze samenleving te bereiken.
Daarnaast ontwikkelt het Canonnetwerk diverse publieksactiviteiten, zoals
een app, om ook daarmee een zo breed mogelijk publiek in aanraking te
brengen met de 50 vensters van onze geschiedenis. De herijking van de
23

Dr. M.L.F. van Berkel, Wat weten Nederlandse jongeren over de Tweede Wereldoorlog,
Nijmegen 2018.
24
Zie https://www.canonvannederland.nl/canonmusea

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

15

Canon is een moment dat het netwerk aangrijpt om ook via digitale
kanalen de Canon onder de aandacht te brengen van diverse doelgroepen. De herijking biedt bovendien mogelijkheden om op andere thema’s
het netwerk uit te breiden.
De leden van de VVD-fractie lezen dat specifiek voor het thema WOII de
Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een regeling heeft
ingesteld voor 75 jaar vrijheid. Wat zijn de gevolgen voor deze regeling
met betrekking tot corona, aangezien veel herdenkingen op een andere
manier hebben plaatsgevonden? Op welke manier zijn zelfstandigen op de
hoogte gebracht van deze regeling? Wat is het budget van deze regeling?
Hoeveel geld is er momenteel nog vrij binnen deze regeling?
De Staatssecretaris van VWS heeft € 15 miljoen via het Mondriaanfonds
beschikbaar gesteld voor onder andere de modernisering van een aantal
oorlogsmusea en herinneringscentra en voor de digitale toegang tot
bronnen van en onderzoek naar de Tweede Wereldoorlog. De Staatssecretaris draagt met deze investering eraan bij dat het verhaal van de Tweede
Wereldoorlog ook de komende jaren blijvend kan worden verteld. De
aanleiding van de regeling is dat wij 75 jaar in vrijheid leven en het feit dat
de laatste ooggetuigen ons ontvallen. Herdenkingen komen niet in
aanmerking voor deze regeling. Het Mondriaanfonds heeft twee rondes
opengesteld. Vanwege de coronacrisis is de deadline voor projectaanvragen in de tweede ronde twee maanden uitgesteld naar begin
september 2020.
De coronamaatregelen hebben verder geen invloed op de besteding van
deze middelen. De verwachting is dat na de tweede ronde de middelen
volledig zijn besteed. De Staatssecretaris van VWS heeft zijn voornemen
op 5 mei 2019 bekend gemaakt in een brief25 aan de Tweede Kamer en
met een bericht op rijksoverheid.nl. Naast de gebruikelijke kanalen heeft
het Mondriaanfonds twee openbare voorlichtingsmiddagen georganiseerd.
De leden lezen dat maatschappelijke initiatieven zorgen voor een goede
ontsluiting van de verhalen achter historische plaatsen en archeologische
sites. Ontvangen de genoemde organisaties in de brief ook financiële
steun vanuit het Ministerie van OCW? Zo ja, hoeveel is dat per genoemde
organisatie, die wordt aangeduid als «maatschappelijk initiatief» in de
brief?
Deze maatschappelijke initiatieven ontvangen geen bijdrage vanuit OCW.
Deze initiatieven zijn de digitale variant van een al lang bestaande traditie
van erfgoedprofessionals en vrijwilligers om erfgoed onder de aandacht
van een breed publiek te brengen. Hierbij wordt in een aantal gevallen ook
gebruik gemaakt van de kennis en ervaring in het Netwerk Digitaal
Erfgoed (NDE).
Daarnaast lezen de leden dat in het kader van de Nationale Strategie
Digitaal Erfgoed 2019–2020 het netwerk digitaal erfgoed een incidentele
financiële bijdrage van vier miljoen euro ontvangt. Welke doelen heeft het
ministerie zichzelf gesteld voor deze vier miljoen euro en welke voorwaarden zijn er gesteld aan de ontvangst ervan? Wanneer wordt deze
bijdrage als doelmatig beschouwd?
Het doel van de inzet van deze incidentele middelen is een breder en
actiever gebruik van erfgoed met digitale middelen. Hiervoor wordt door
het NDE gewerkt aan kennisontwikkeling en generieke voorzieningen voor
de erfgoedsector. Zo kan de erfgoedsector de kansen die digitalisering
biedt voor gebruik en beleving beter benutten. Uitgangspunt hierbij is dat
de gebruiker centraal staat. Deze gebruiker kan een wetenschapper,
schrijver, ontwerper of journalist zijn, maar natuurlijk ook het in erfgoed
25

Kamerstuk 20 454, nr. 144

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

16

geïnteresseerde brede publiek. NDE werkt langs de lijnen houdbaar,
bruikbaar en zichtbaar om digitale collecties beter bij deze gebruikers te
krijgen. Ik streef er naar om 90% van de Nederlanders langs digitale weg
met erfgoed te bereiken. NDE levert hieraan, naast vele andere initiatieven, een substantiële bijdrage. Om dit te meten heb ik in 2019 een
nulmeting laten uitvoeren naar het bereik en gebruik van erfgoed langs
digitale weg, die in 2021 wordt herhaald. De verantwoording van de
middelen verloopt via een vastgesteld activiteitenplan van NDE voorzien
van een accountantsverklaring.
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Canon op dit moment wordt
herijkt, en vragen wanneer de Minister verwacht dat dit is afgerond.
De herijkte Canon is op 22 juni gepresenteerd. Ik zal kort daarna met mijn
beleidsreactie komen.
Ook vragen zij of de Minister daarnaast een overzicht kan geven van welke
maatregelen ze heeft genomen om vrijwilligers en hun organisaties beter
te ondersteunen.
Zoals ik al eerder heb aangegeven, vind ik het belangrijk om vrijwilligers
die zo’n belangrijke rol spelen in de erfgoedsector te faciliteren op
verschillende vlakken. Ik werk aan de uitwerking van de acties die ik in
Erfgoed Telt heb aangekondigd:
• Het Fonds voor Cultuurparticipatie en het Mondriaan Fonds hebben in
december 2019 regelingen geopend voor de deskundigheidsbevordering en organisatieversterking van vrijwilligersverenigingen en
-groepen in de erfgoedsector. Daarvan is tot nu toe goed gebruik
gemaakt.
• Op het gebied van erfgoededucatie werkt de ErfgoedAcademie in
samenwerking met Nederland Monumentenland (NML) en de
Nationale Monumenten Organisatie aan een E-learning programma
voor erfgoedvrijwilligers. In navolging van Leer je groen worden nog
dit jaar de eerste zes modules van het E-learning platform Leer je
erfgoed gepresenteerd.
• Voor de regionale ondersteuning van erfgoedvrijwilligers ben ik in
gesprek met de provinciale erfgoedhuizen over een pilot met enkele
erfgoedloketten voor erfgoedparticipatie en -vrijwilligers. De erfgoedhuizen versterken hiermee hun netwerkfunctie en organiseren kennisen themadagen voor erfgoedvrijwilligers en erfgoedgemeenschappen
in hun respectievelijke provincies. Erfgoedvrijwilligers en -organisaties
kunnen bij hen terecht met vragen op het gebied van scholing,
subsidies, fondsenwerving, verzekeringen en andere praktische zaken.
• Ten slotte wordt de vrijwilligersprijs nu nader uitgewerkt. De prijs zal
dit of volgend jaar worden uitgereikt.
De leden van de VVD-fractie vragen op welke manier de Minister in haar
verbeterprogramma archeologie meer ruimte wil bieden aan het
perspectief van vrijwilligers en betrokken burgers, en rekening wil houden
met de belevingswaarde van archeologisch erfgoed? De leden vragen of
hier duidelijke richtlijnen voor zijn? Zo ja, welke zijn dat? Zo nee, waarom
niet?
Zoals in de verkenning archeologie is aangegeven, staat participatie in de
Nederlandse archeologie nog in de kinderschoenen. Meedoen aan
archeologisch onderzoek en samenwerking tussen vrijwilliger en
professional zijn de afgelopen jaren in opkomst. Er zijn verscheidene
archeologische onderzoeken geweest waar vrijwilligers op allerlei
verschillende manieren konden meedoen. Een goed voorbeeld is het
project CARE in Noord-Brabant waarbij bewoners op zoek gaan naar de
ontstaansgeschiedenis van hun woonplaats. Ik ondersteun dit soort
projecten van harte, onder ander via een subsidieregeling bij het Fonds
voor Cultuurparticipatie. Het zou echter goed zijn als burgers ook meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

17

betrokken raken bij beslissingen die genomen worden over archeologisch
erfgoed. Richtlijnen hiervoor, zoals u vraagt, zijn mijns inziens niet
noodzakelijk. Het delen van best practices is hierbij zinvoller. In het kader
van het programma Faro worden daar ervaringen mee opgedaan.
De leden vragen of de Minister belevingswaarde op gelijke hoogte stelt
als wetenschappelijke waarde.
De Nederlandse archeologie beschikt over een systeem van waardering
van archeologische vindplaatsen. Hierbij worden sinds jaar en dag drie
criteria onderscheiden met gelijke waarde: belevingswaarde, fysieke staat
en wetenschappelijke waarde.
Daarnaast lezen de leden dat de Minister, samen met gemeenten, de
reeds bekende archeologische vindplaatsen digitaal beter in beeld gaat
brengen. Wat is «beter in beeld» brengen? Met andere woorden, welke
doelen stelt de Minister voor zichzelf? Voldoet een archeologische
vindplaats al wanneer het een eigen domein op het internet aanvraagt, zo
vragen de leden.
Sinds de decentralisatie van het archeologisch bestel houdt elke
gemeente voor zichzelf bij waar welke archeologische vindplaatsen in de
bodem zitten, maar een totaaloverzicht ontbreekt. Ik wil dit totaaloverzicht
samen met gemeenten tot stand brengen. Hierbij kan voortgebouwd
worden op het overzicht van archeologische monumenten, ook wel
AMK-terreinen genoemd, dat tot 2014 is bijgehouden.
De leden vragen op welke manier er momenteel wordt samengewerkt
tussen vrijwilligers en professionals binnen archeologisch onderzoek naar
de Tweede Wereldoorlog.
Er is bij vrijwilligers veel belangstelling voor de archeologie van de
Tweede Wereldoorlog. Op lokaal niveau is er ook al veel contact met
professionals, zoals gemeentelijk en provinciaal archeologen, maar ook
conservatoren van musea. In mijn visiebrief over erfgoed en archeologie
van de Tweede Wereldoorlog heb ik aangegeven dat ik een platform in het
leven zal roepen dat bedoeld is om ook op landelijk niveau kennis en
ervaring uit te wisselen tussen vrijwilligers, professionele archeologen en
overheden. Voor wat betreft de vondstmeldingen door metaaldetectoramateurs speelt ook het project PAN (zie verderop) een rol.
Kamerstuk 32 820, nr.332
De leden van de VVD-fractie vragen welke termijn één lidmaatschap
betreft in de vaste, onafhankelijke commissie die een visie ontwikkelt op
de samenstelling van de beschermde cultuurgoederen in particulier bezit,
in het licht van de Collectie Nederland.
Op 3 april 2020 stuurde ik de RvC mijn adviesaanvraag om deze
commissie in te stellen. Zodra de commissie wordt ingesteld wordt tevens
een besluit genomen over de zittingstermijn van de leden.
De leden van de VVD-fractie vragen wie de leden benoemt in bovengenoemde commissie, hoe gewaarborgd wordt dat de commissie qua
samenstelling wordt gedragen door de samenleving en geen «ivoren
toren»-commissie wordt, wat wordt verstaan onder «gezaghebbende
personen» en hoe wordt gewaakt voor de onafhankelijkheid van de
commissie.
In mijn adviesaanvraag heb ik de Raad gevraagd om een commissie in te
richten voor advisering over de omgang met de Collectie Nederland.
Leden van de commissie benoem ik op voordracht van de Raad, waarbij ik
vertrouw op haar expertise om een commissie samen te stellen met
onafhankelijke en deskundige personen uit het gehele culturele veld, zoals
de kunsthandel, de wetenschap, musea of particuliere eigenaren. Het is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

18

vervolgens tevens aan de commissie om relevante personen en beroepsgroepen te betrekken om tot een breed gedragen advies te komen. De
commissie zal dus haar eigen samenstelling en werkwijze bepalen,
waarmee haar onafhankelijkheid gewaarborgd is.
De leden van de VVD-fractie vragen op welke argumenten de keuze
gebaseerd is om de huidige beleidsregel waarop het terughoudende
aanwijzingsbeleid is geënt niet langer te hanteren.
De commissie-Pechtold adviseerde om niet alleen in spoedeisende
gevallen over te gaan tot aanwijzing van belangwekkend cultuurgoed in
Nederland. Op basis van dit advies heb ik besloten om de beleidsregel
van terughoudend aanwijsbeleid in te trekken. Dit biedt de mogelijkheid
om belangwekkende cultuurgoederen voor Nederland te beschermen.
De leden van de VVD-fractie vragen waarom wordt afgezien van een
nieuwe bekendmakingsregeling van belangwekkende cultuurgoederen die
uit Nederland dreigen te verdwijnen, en hoe dit rijmt met de wens om
belangwekkende cultuurgoederen in Nederland te kunnen behouden.
Musea en andere erfgoedbeheerders hebben een belangrijke rol in het
onderhouden van de contacten met particuliere verzamelaars en
handelaren met het oog op het verwerven voor de Collectie Nederland. De
praktijk leert dat de meeste musea en andere potentiële kopers via deze
netwerken goed zicht hebben op de objecten die zij graag aan hun
collecties zouden willen toevoegen. Belangrijke aankopen voor de
Collectie Nederland kan ik ondersteunen via een bijdrage uit het Nationaal
Aankoopfonds of de aankoopregeling bij het Mondriaan Fonds.
De leden van de VVD-fractie vragen waarom ik het wettelijk verankeren
van voldoende middelen binnen het Nationaal Aankoopfonds nu niet
opportuun vind.
Het aanvullen of het eventueel wettelijk verankeren van voldoende
middelen laat ik aan een volgend kabinet.
Kamerstuk 32 820, nr.346
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de Minister erop gaat toezien dat
het te ontwikkelen toetsingsinstrument veiligheidsplan van de inspectie
meer inzicht geeft in het feitelijke beheers niveau en hoe zij dit gaat
controleren?
Het door de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed (IOE) te ontwikkelen toetsingsinstrument is een nadere uitwerking van de wettelijke
norm. Enerzijds wordt hiermee beoogd musea te helpen een beter
geïntegreerd veiligheidsplan op te stellen, en anderzijds meer inzicht te
verkrijgen in het feitelijk beheersniveau van instellingen met een
wettelijke taak voor het beheer van museale cultuurgoederen op grond
van de Erfgoedwet. De Inspectie zal in haar tweejaarlijkse monitoring
explicieter aandacht besteden aan verbeteringen van het planmatig beleid
voor de veiligheidszorg.
De leden van de VVD-fractie vragen wanneer het toetsingsinstrument kan
worden verwacht. Het toetsingskader is op dit moment in ontwikkeling.
Naar verwachting zal dit kader in het najaar 2020 door de Inspectie
beschikbaar worden gesteld.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de Minister van plan is beleid te
maken als haar eigen onderzoek aantoont dat het huidige planmatige
beleid van musea onsamenhangend en onoverzichtelijk is? Baart het haar
zorgen dat het planmatige beleid geen relatie heeft met de getroffen en te
treffen maatregelen? Valt hieruit te concluderen dat er geld is gegaan naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

19

het beheersen van de veiligheidsrisico’s, terwijl helemaal niet duidelijk
was of dit wel effect had?
De Inspectie ziet er onafhankelijk op toe of de instellingen met een
wettelijke taak voor het beheer van museale cultuurgoederen de verplichtingen, waaronder het planmatig beleid voor veiligheidszorg, uit de
Erfgoedwet naleven. Ten aanzien van het planmatig beleid veiligheidszorg
heeft de Inspectie haar bevindingen in een onafhankelijk verdiepend
rapport aan mij aangeboden. In dit rapport heeft de Inspectie geen
concrete aanwijzingen gevonden dat het feitelijk beheersniveau van
veiligheidsrisico’s in musea onvoldoende is. Dit baseert de Inspectie
onder meer op de omvang en de aard van de bij de Inspectie gemelde
incidenten met de rijkscollectie. In het verleden zijn door (internationale)
partijen, waaronder (rijks)musea, RCE en ICOM, tal van stappen gezet om
kennis te bevorderen over en (preventieve) maatregelen te nemen voor
veiligheid van de collectie. Echter, de Inspectie merkt in haar rapport op
dat de wijze waarop (rijks)musea invulling geven aan planmatig beleid
voor de veiligheidszorg uiteenloopt. Betere aansluiting op het te ontwikkelen toetsingskader van de Inspectie, de huidige informatievoorziening
over veiligheidszorg van de RCE, en de behoefte van (rijks)musea moeten
resulteren in meer samenhang en overzicht in het planmatig beleid.
De leden van de VVD-fractie stellen dat het de bedoeling van de wetgever
was dat de veiligheidszorg voor de collectie onderdeel zou zijn van de
beleidscyclus voor een duurzaam beheer en behoud van de rijkscollectie.
Echter, het onderzoek concludeert dat hiervan vaak geen sprake is. De
leden vragen hoe de Minister dit gaat bewerkstelligen?
De maatregelen die ik neem naar aanleiding van het rapport van de
Inspectie moeten er voor zorgen dat musea de toepassing van het
planmatig beleid verbeteren en dat dit een herkenbaar onderdeel wordt
van de beleidscyclus voor het beheer van de rijkscollectie. Daarvoor is
continue monitoring van belang. Daarom zal de Inspectie in haar
tweejaarlijkse monitoring explicieter aandacht besteden aan verbeteringen van het planmatig beleid voor de veiligheidszorg.
De leden van de VVD-fractie vragen waarom dit voorheen heeft gefaald en
wat er nu veranderen gaat? Is er een plan om ervoor te zorgen dat musea
van elkaar kunnen leren met betrekking tot het hanteren van veiligheid,
aangezien de musea qua aanpak veel van elkaar verschillen?
De RCE stelt kennis en expertise over veiligheidszorg beschikbaar via haar
website, congressen en brochures en beantwoordt specifieke vragen uit
het veld. In het algemeen, en dat concludeert de Inspectie ook, is de
veiligheid op orde maar ontbreekt er samenhang in het planmatig beleid
veiligheidszorg. Het is dus niet de veiligheid die in het gedrang is, maar
eerder het planmatig reflecteren daarop. Het te ontwikkelen toetsingskader zal de musea daarbij op weg helpen. De RCE zal daarnaast haar
kennis en expertise bundelen in een praktisch stappenplan. Daarbij is er
ook oog voor in hoeverre «best practices» beschikbaar kunnen komen
voor musea zodat ze van elkaar kunnen leren.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de Minister dat voor zich ziet als
in voorgaande onderzoeken, zowel als in dit huidige onderzoek, is
gebleken dat een aanzienlijk deel van de musea niet beschikt over een
toereikende actuele analyse van de stand van het beheer? Wat gaat de
Minister doen om ervoor te zorgen dat de musea die summiere risicoanalyses hebben, deze uitbreiden, voor zowel kleinschalige als grote musea?
Deze leden vragen wat de Minister gaat doen met de aanbevelingen in het
rapport.
De maatregelen die ik neem om het planmatig beleid te verbeteren richten
zich ook op de verbetering van risicoanalyses, die aan het museale beleid
ten grondslag liggen. Daarvoor gaat de RCE haar kennis en expertise

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

20

bundelen in een praktisch stappenplan. Indien zaken in dit traject naar
voren komen waarbij het noodzakelijk lijkt de wettelijke norm voor het
planmatig beleid voor de veiligheidszorg aan te vullen, dan zal ik deze
bevindingen mee nemen in de evaluatie van de Erfgoedwet.
Kamerstuk 32 820, nr. 333
De leden van de VVD-fractie zijn positief over de voordracht van de
Corsocultuur en het Zomercarnaval in Rotterdam voor de representatieve
lijst van het UNESCO-verdrag inzake de Bescherming van Immaterieel
Cultureel Erfgoed. De leden vragen zich af of de huidige Corona-crisis
gevolgen heeft voor het samenstellen van het nominatiedossier en welke
gevolgen dit zijn. De leden onderschrijven het belang van het levend
houden van immaterieel erfgoed, zoals de bloemencorso’s.
Het nominatiedossier van de Corsocultuur is in maart 2020 vóór de
deadline bij UNESCO Parijs ingediend. De verplichte documentairefilm,
foto’s, toestemmingsbrieven van de verschillende corso’s en het
ingevulde nominatieformulier met beschrijving van de Corsocultuur en
safeguardingsmaatregelen waren vlak vóór de Corona lockdown gereed.
Alle grote immaterieel erfgoed evenementen, zoals de bloemen- en
fruitcorso’s en ook het Zomercarnaval Rotterdam zijn vanwege de
coronamaatregelen afgelast. Inmiddels is een werkgroep gevormd van
vertegenwoordigers van het Zomercarnaval, Kenniscentrum Immaterieel
Erfgoed Nederland (KIEN) en het ministerie die is gestart met de opbouw
van het nominatiedossier Zomercarnaval.
Kamerstuk 32 820, nr. 323
De leden van de VVD-fractie vragen of gekeken is naar bewegwijzering
voor fietsers om de zichtbaarheid van ons UNESCO-werelderfgoed te
verbeteren.
Inmiddels zijn meerdere fiets-, en wandelroutes en informatieborden
ontwikkeld, zowel door provincies als gemeenten. Voorbeelden zijn de
wandelroute Waterliniepad in de Stelling van Amsterdam en de Nieuwe
Hollandse Waterlinie en de Romeinse Limes fietsroute. Daarnaast heb ik
heb de Stichting Werelderfgoed Nederland in staat gesteld de «Fietsroute
UNESCO Werelderfgoed» te ontwikkelen. Dit is één fietsroute van bijna
800 kilometer langs al het UNESCO Werelderfgoed van Nederland.
Kamerstuk 32 820, nr. 321
De leden van de VVD-fractie vragen of de Minister een overzicht heeft van
de verschillende leeftijdscategorieën van bezoekers van deze herinneringscentra. Zijn er bepaalde doelgroepen die moeilijker worden bereikt
door de verschillende initiatieven? Zo ja, welke doelgroepen zijn dat en
welke initiatieven neemt de Minister om alle doelgroepen in Nederland te
bereiken, zo vragen de leden van de VVD-fractie zich af.
Jaarlijks worden de vijftien bij de Stichting Musea en Herinneringscentra
«40-«45 (SMH) aangesloten musea bezocht door tienduizenden individuele jongeren, leerlingen en studenten, naast vele volwassenen. Een
opdeling hiervan in verschillende leeftijdscategorieën is niet beschikbaar.
Wel heeft de SMH in 2018 een inventarisatie gemaakt van het educatieve
aanbod van de SMH-instellingen. Dit aanbod is door de individuele
instellingen ontwikkeld naar aanleiding van de vraag van de scholen. Uit
dit onderzoek blijkt dat de meeste SMH-instellingen voor alle onderwijstypen een specifiek aanbod hebben ontwikkeld. Omdat ook steeds meer
mbo-groepen de musea bezoeken heeft een aantal instellingen,
waaronder het Herinneringscentrum Kamp Westerbork en het Joods
Cultureel Kwartier, gezamenlijk voor deze groep studenten een educatief
project gemaakt. Vanaf 2018 tot september 2020 loopt binnen de SMH het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

21

door de Staatssecretaris van VWS gefinancierde programma kwaliteitsimpuls educatie.
De leden onderschrijven de stelling van de Minister dat er zoveel mogelijk
verhalen over de Tweede Wereldoorlog verteld moet worden en dat er
ook aandacht komt voor de verhalen over de Nederlandse collaboratie. In
dat licht heeft de Minister er in 2018 voor gekozen om de Muur van
Mussert aan de lijst van rijksmonumenten toe te voegen. De leden vragen
echter welke objectieve maatstaven er zijn om bepaalde gebouwen of
overblijfselen aan te wijzen als rijksmonument?
De Erfgoedwet geeft in algemene termen de wettelijke criteria voor
aanwijzing van rijksmonumenten: zij zijn van algemeen belang vanwege
de schoonheid, betekenis voor de wetenschap en/of cultuurhistorische
waarde. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft deze criteria
verder uitgewerkt, zodat ze kunnen worden toegepast bij de beoordeling
van een object om te bepalen of het in aanmerking komt als rijksmonument. Daarmee kunnen de monumentale waarden van een gebouw
helder en eenduidig worden vastgesteld worden.
De leden vragen op welke manier hier historici van bijvoorbeeld het NIOD
bij betrokken worden, aangezien niet elk gebouw of overblijfsel meteen
een monument is als het enige connectie heeft met de Tweede Wereldoorlog.
De aanwijzing van rijksmonumenten vindt bijna volledig plaats via
aanwijzingsprogramma’s bij de RCE. Deze worden gestart op basis van
een voorafgaand onderzoek zoals de Verkenning militair erfgoed, om vast
te stellen welk erfgoed van bijzondere waarde is. Bij deze verkenning zijn
wetenschappers van het NIOD en van meerdere universiteiten en
deskundigen van andere organisaties betrokken.
De leden lezen eveneens dat de Minister, samen met de Staatssecretaris
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de rijksbouwmeester
gevraagd heeft om een leidraad op te stellen voor de omgang met
rijksmonumenten. Is deze leidraad inmiddels gereed? Zo nee, wanneer
kan de Kamer deze dan verwachten? Ook vragen deze leden op welke
manier er hierin ook samenwerking wordt gezocht met bijvoorbeeld het
NIOD maar ook universiteiten, in het bijzonder departementen die zich
toeleggen op de Tweede Wereldoorlog, om hierbij input te leveren.
De leidraad afstoot rijksmonumenten betreft rijksmonumenten die het Rijk
voornemens is af te stoten. Hierin krijgt de samenwerking tussen het
Rijksvastgoedbedrijf, het Atelier Rijksbouwmeester en de Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed (RCE) vorm. De leidraad zit als bijlage bij mijn
Kamerbrief (Kamerstuk 32 820, nr. 351) over de verkenningen van de RCE
van 28 april 2020.
In de leidraad afstoot rijksmonumenten heeft de RCE een belangrijke rol
en deze zal bij de samenwerking tussen deze organisaties ook de
opbrengst van de verkenningen meewegen. Bij die van militair erfgoed
zijn wetenschappers van het NIOD en van meerdere universiteiten en
deskundigen van andere organisaties betrokken.
De leden van de VVD-fractie vragen zich af of het plan dat door het
Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap en OCW ontwikkeld wordt voor
onderhoud en restauratie van Joodse begraafplaatsen al gereed is en zo
nee, wanneer zij dit plan kunnen verwachten.
Momenteel wordt gewerkt aan dit initiatief. De verwachting is dat het
voorstel dit najaar gereed zal zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

22

Antwoord op de inbreng van de leden van de CDA-fractie
Kamerstuk 32 820, nr. 351
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister nader in te gaan op het
aangehaalde pleidooi voor een nationaal knooppunt «Sprekende
geschiedenis».
Verhalen vertellen wordt als vorm van erfgoed en voor het betekenis
geven aan erfgoed steeds belangrijker. Om de reeds lopende initiatieven
in kaart te brengen, zal ik een inventarisatie laten uitvoeren. Op basis
daarvan bezie ik of en hoe een portal zoals het knooppunt «Sprekende
geschiedenis» in een behoefte kan voorzien.
De afgelopen jaren heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een
beperkte selectie uit het erfgoed van de Wederopbouw, de periode
1945–1965, aan de rijksmonumentenlijst toegevoegd. Ook voor de periode
1965–1985 is een inventarisatie van iconische voorbeelden van groot
belang, juist omdat die periode voor veel mensen nog niet tot de
verbeelding spreekt. De leden vragen wat de stand van zaken is met
betrekking tot die inventarisatie.
De verkenning was gericht op onderzoek naar de historische context
(nationaal en internationaal), de belangrijkste ontwikkelingen op het
gebied van architectuur, stedenbouw, landschapsarchitectuur en
monumentale kunst, om te kunnen beoordelen welke rol welk erfgoed
daarin speelt en wat het draagvlak daarvoor zou zijn.
Nu is het nog mogelijk om het erfgoed van deze periode echt goed te
beschermen. Over vijf of tien jaar zal er vermoedelijk veel verdwenen zijn.
De leden vragen of de Minister bereid is om op korte termijn in ieder
geval de belangrijkste gebouwen te beschermen en aan te geven wat
daarbij de criteria zijn.
Ik heb de RCE gevraagd om verder onderzoek te doen naar de grote
voorraad historische bebouwing die deze periode heeft voortgebracht.
Door aard en omvang hiervan is het belangrijk om helder te krijgen hoe je
hier op nationaal niveau grip op krijgt in waardering en selectie. De RCE
onderzoekt de komende tijd hoe het erfgoed van deze periode op een
adequate manier geïnventariseerd en gewaardeerd kan worden. Dit zal hij
doen samen met de dynamische erfgoedgemeenschap die rond dit
erfgoed is gevormd en waarvan diverse gemeenten en ook partijen als
Heemschut en het Cuypersgenootschap deel uit maken.
Daarnaast organiseer ik in het kader van de implementatie van de
Omgevingswet een drietal pilots in en met gemeenten om te bezien hoe
de borging van Post65 erfgoed vorm kan krijgen in de gemeentelijke
omgevingsvisies en omgevingsplannen. Hierover heb ik inmiddels contact
met de Federatie Grote Monumentengemeenten en een aantal gemeenten
heeft zich hiervoor aangemeld. De pilots zullen begin 2021 van start gaan.
Kamerstuk 32 820, nr. 332
De leden van de CDA-fractie vragen naar het verschil tussen een terughoudend aanwijzingsbeleid en een selectie aanwijzingsbeleid.
Het terughoudend aanwijzingsbeleid bestond er destijds uit dat alleen
reactief in spoedeisende gevallen tot aanwijzing werd overgegaan. Mede
op advies van de Adviescommissie Bescherming Cultuurgoederen
(hierna: de commissie-Pechtold) heb ik besloten om deze lijn te verlaten.
Ik heb de Raad voor Cultuur via mijn adviesaanvraag van 3 april 2020
gevraagd een vaste onafhankelijke commissie in te stellen. Deze
commissie krijgt als opdracht een visie te ontwikkelen op de dynamische
Collectie Nederland om als basis te dienen voor het nieuwe selectieve
aanwijsbeleid. Hiermee wil ik de lijst van beschermde cultuurgoederen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

23

actief verrijken. Dit vraagt om bewuste keuzes waarvoor ik mijn instrumentarium gericht, en daarmee selectief, wil inzetten. De Collectie
Nederland is nooit af, maar dat maakt de beoogde lijst nog niet eindeloos.
De leden van de CDA-fractie vragen op welke wijze de kennis en kunde
van conservatoren kan worden geborgd. Ik zet me hiervoor in langs
verschillende lijnen.
Ik verleen subsidie aan musea voor het behoud en beheer van collecties.
De kennis en kunde van conservatoren, collectiemedewerkers en
onderzoekers zijn hiervan een essentieel onderdeel. Daarnaast ben ik
voornemens kennis en onderzoek via een nieuwe ronde museumbeurzen
te stimuleren. Het doel daarvan is een impuls te geven aan het onderzoek
door en voor musea en de samenwerking met universiteiten te versterken.
In aanvulling hierop wijs ik op de regelingen van het Mondriaan Fonds en
financier ik voorzieningen en kennisnetwerken voor het museale veld via
het Rijksbureau voor kunsthistorische documentatie (RKD), DEN Kennisinstituut cultuur en digitalisering en de Rijksdienst voor het Cultureel
Erfgoed (RCE). Tot slot merk ik op dat musea ook een belangrijke eigen
verantwoordelijkheid hebben om de kennis en kunde van hun
medewerkers op orde te houden.
De leden van de CDA-fractie vragen met het oog op de eventuele
aanwijzing van beschermde cultuurgoederen op advies van een onafhankelijke en deskundige ad-hoc commissie naar een inschatting van het
aantal gevallen per jaar.
Sinds de start van de werkzaamheden van de ad hoc commissie hebben
zich enkele spoedgevallen voorgedaan die de commissie nader heeft
bekeken. Die bleken geen reden om over te gaan tot aanwijzing.
De leden van de CDA-fractie vragen in welke mate particuliere eigenaren
gebruik maken van de bestaande faciliteiten en betrokken worden bij de
vormgeving van «een passende tegenprestatie.»
Particulieren maken al jaren gebruik van de kwijtscheldingsregeling om
een deel van de erfbelasting te voldoen door overdracht van kunstwerken.
Deze fiscale maatregel is aantrekkelijk voor particulieren en levert tevens
een belangrijke bijdrage aan het openbaar kunstbezit. Daarnaast voert het
Mondriaan Fonds de regeling Bijdrage Beschermd Cultuurgoed uit ter
ondersteuning van particuliere eigenaren en beheerders van objecten en
verzamelingen die beschermd zijn conform de Erfgoedwet. De bijdrage
wordt gebruikt voor alles wat verband houdt met de zorg en het behoud
van dit cultureel erfgoed, zoals conservering, restauratie en duplicering.
Het doel is particuliere eigenaren te ondersteunen bij de zorg voor deze
objecten en collecties en deze voor zover mogelijk publiekstoegankelijk te
maken en te houden. Navraag leert dat van deze regeling beperkt gebruik
wordt gemaakt. Ik heb daarom aangekondigd om in gesprek te gaan met
particulieren om te bezien op welke wijze ik deze particulieren eigenaren
verder kan ondersteunen.
Kamerstuk 32 820, nr. 333
De leden van de CDA-fractie waarderen de voordracht van de corsocultuur
als immaterieel erfgoed voor de Representatieve Lijst van het UNESCOverdrag. De leden merken op dat Nederland een rijke corsotraditie kent,
gedragen door lokale gemeenschappen. De leden betreuren dat de voor
het najaar geplande bloemen- en fruitcorso’s vanwege de Coronamaatregelen moesten worden afgelast. Wat is de stand van zaken, zo vragen de
leden van de CDA-fractie, van de brede regeling ter ondersteuning van
immaterieel erfgoed die in 2019 is gestart bij het Fonds voor Cultuurparticipatie, ook in verband met de coulancemaatregelen bij de fondsen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

24

De regeling voorziet in een behoefte. Er wordt goed gebruik van gemaakt.
Het Fonds voor Cultuurparticipatie geeft aan dat de aanvragen uit diverse
hoeken binnenkomen. Van een onderzoek naar de betekenis van de
Surinaamse Koto-dracht en de impact op huidige gebruiksters, tot het
Oud Limburg Schuttersfeest dat een jeugdschuttersfeest organiseert om
jongeren te betrekken en de traditie levend te houden. Ook de aanvraag
van de nieuw opgezette Corso-academie waarin jongeren alle facetten van
het ontwerpen van corsowagens met nieuwe technieken en materialen,
wordt geleerd, is gehonoreerd. Op congressen, studiedagen en bijeenkomsten van (provinciale) erfgoedhuizen wordt de regeling onder de
aandacht gebracht en van de spreekuren voor potentiële aanvragers
wordt goed gebruik gemaakt. Per 10.06.2020 zijn 20 aanvragen gehonoreerd. Vanwege de vertraging die door de coronamaatregelen is ontstaan,
is de regeling Immaterieel Erfgoed verlengd tot en met juni 2021.
De leden herinneren aan de motie van het lid Geluk-Poortvliet, waarbij de
Kamer de regering verzocht te onderzoeken hoe de mogelijkheden voor
opleiding of kennisverdieping, juridische en bestuurskundige ondersteuning bij bestuurstaken of hulp bij het doen van fondsaanvragen voor
vrijwilligers kunnen worden versterkt. Bij brief van 23 mei 2019 meldde de
Minister dat zij een verkenning was gestart naar effectieve en efficiënte
manieren om erfgoedvrijwilligers in hun directe omgeving, op lokaal en
regionaal niveau, te laten ondersteunen door professionals. Wat is de
stand van zaken, zo vragen deze leden.
Zoals ik al eerder heb aangegeven, vind ik het belangrijk om vrijwilligers
die zo’n belangrijke rol spelen in de erfgoedsector te faciliteren op
verschillende vlakken. Ik werk inmiddels aan de uitwerking van de acties
die ik in Erfgoed Telt heb aangekondigd:
• Het Fonds voor Cultuurparticipatie en het Mondriaan Fonds hebben in
december 2019 regelingen geopend voor de deskundigheidsbevordering en organisatieversterking van vrijwilligersverenigingen en
-groepen in de erfgoedsector. Daarvan is tot nu toe goed gebruik
gemaakt.
• Op het gebied van erfgoededucatie werkt de ErfgoedAcademie in
samenwerking met Nederland Monumentenland (NML) en de
Nationale Monumenten Organisatie aan een E-learning programma
voor erfgoedvrijwilligers. In navolging van Leer je groen worden nog
dit jaar de eerste zes modules van het E-learning platform Leer je
erfgoed gepresenteerd.
• Voor de regionale ondersteuning van erfgoedvrijwilligers ben ik in
gesprek met de provinciale erfgoedhuizen over een pilot met enkele
erfgoedloketten voor erfgoedparticipatie en -vrijwilligers. De erfgoedhuizen versterken hiermee hun netwerkfunctie en organiseren kennisen themadagen voor erfgoedvrijwilligers en erfgoedgemeenschappen
in hun respectievelijke provincies. Erfgoedvrijwilligers en -organisaties
kunnen bij hen terecht met vragen op het gebied van scholing,
subsidies, fondsenwerving, verzekeringen en andere praktische zaken.
• Ten slotte wordt de vrijwilligersprijs nu nader uitgewerkt. De prijs zal
dit of volgend jaar worden uitgereikt.
Kamerstuk 32 820, nr. 323
De leden van de CDA-fractie vragen of de Minister nader kan toelichten
wat zij precies bedoelt met de volgende zin: «De omvang en de tijd van de
inhaalslag kan binnen vijf jaar indien het museum de ambities bijstelt op
basis van het advies van de inspectie»?
Door het Nederlands Fotomuseum (NFM) is een plan opgesteld over de
inhaalslag ten aanzien van de collectie. Dit plan is voorgelegd aan de
Inspectie. De Inspectie geeft in haar reactie aan dat prioriteit moet worden
gegeven aan het wegwerken van achterstanden in het beheer van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

25

huidige collectie. Achterstanden die betrekking hebben op wettelijke taken
dienen binnen 5 jaar te worden weggenomen. Daarnaast stelt de Inspectie
dat de omvang van de achterstanden wordt beïnvloed door beleidskeuzes
en ambities van het NFM voor het digitaal ontsluiten van de collectie. Dit
betekent dat het NFM hierbij een ruimere fasering kan toepassen. Ook
geeft de Inspectie in haar reactie aan dat efficiencywinst mogelijk is door
maatregelen om achterstanden weg te nemen en maatregelen om de
groeiende collectie te kunnen beheren meer in samenhang uit te voeren.
De leden van de CDA-fractie vragen of de Minister kan onderbouwen, dat
het Nederlands Fotomuseum met de toegezegde subsidieverhoging
voldoende middelen heeft om zijn wettelijke taken uit te voeren.
NFM heeft bij het Actieplan een begroting gevoegd. Op basis van die
begroting en met inachtneming van de mogelijkheden die het NFM heeft
om het Actieplan bij te stellen, acht ik de jaarlijkse subsidieverhoging
vanaf 2021 van € 1,5 miljoen structureel bovenop de huidige collectiesubsidie toereikend om de achterstanden weg te nemen en het beheer
structureel te verbeteren.
De leden van de CDA-fractie vragen wat de stand van zaken is betreffende
de ontwikkeling van het aanwijzingsprogramma kerkelijke interieurensembles.
In overleg met de erfgoedpartners heeft de RCE een plan van aanpak
opgesteld om tot een beperkt aanwijzingsprogramma te komen. Een
goede samenwerking met de kerkelijke organisaties, die vaak eigenaar zijn
van de kerk, is cruciaal. Daarom treedt de RCE op korte termijn in overleg
met de commissie kerkgebouwen van het Interkerkelijk Contact in
Overheidszaken (CIO-k), en zal CIO-k nauw worden betrokken bij de
uitvoering van het aanwijzingsprogramma. Ik verwacht begin 2021 tot
aanwijzing te kunnen overgaan.
Met de motie van het lid Geluk-Poortvliet c.s. (Kamerstuk 35 000 VIII,
nr. 99) en de motie van het lid Geluk-Poortvliet (Kamerstuk 32 820, nr. 314)
heeft de Kamer de regering verzocht, in overleg met de betrokken
instellingen te onderzoeken op welke wijze het behoud en de ontsluiting
van het muzikaal erfgoed in Nederland kan worden bevorderd. De leden
van de CDA-fractie vragen wat de stand van zaken is in het bedoelde
overleg.
Aan deze motie is uitvoering gegeven met de brief van 11 juni 2019 over
de Uitgangspunten van het cultuurbeleid voor de periode 2021–2024.
Daarin heb ik ruimte gemaakt voor twee nieuwe functies (artikel 3.27 en
artikel 3.28, Regeling op het specifiek cultuurbeleid). Er komt een netwerken platformfunctie die kennisdeling over behoud en beheer van muziek(erfgoed)collecties en netwerkvorming stimuleert en die deze collecties
digitaal verbindt en toegankelijk maakt. Ook komt er een functie voor het
behoud en beheer van een aantal collecties, waaronder muziek(erfgoed)collecties. Over de inrichting van deze functies heeft in 2019 diverse
malen overleg plaatsgevonden met betrokken instellingen. Voor beide
functies zijn aanvragen ingediend waarover de Raad mij op 4 juni advies
heeft uitgebracht en waarover ik op 15 september dit jaar een besluit zal
nemen.
Kamerstuk 32 820, nr. 321
De Minister kondigt aan dat zij in overleg met de Staatssecretaris van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de rijksbouwmeester heeft
gevraagd om een leidraad op te stellen voor de omgang met rijksmonumenten die het Rijksvastgoedbedrijf beheert en wil afstoten. Deze leidraad
kan mogelijke ongerustheid wegnemen en helpen bij het vinden van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

26

passende toekomstige bestemming van het gebouw. Wat is de stand van
zaken, zo vragen de leden.
De leidraad afstoot rijksmonumenten betreft rijksmonumenten die het Rijk
voornemens is af te stoten. Hierin krijgt de samenwerking tussen het
Rijksvastgoedbedrijf, het Atelier Rijksbouwmeester en de Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed (RCE) vorm. De leidraad zit als bijlage bij mijn
Kamerbrief (Kamerstuk 32 820, nr. 351) over de verkenningen van de RCE
van 28 april.
Antwoord op de inbreng van de leden van de D66-fractie
Wat betreft de ontwikkeling van een visie op de Atlantikwall, hebben deze
leden nog enkele vragen. Welke belanghebbenden worden hierbij
betrokken? Tevens vragen zij of hierbij ook buitenlandse partijen worden
betrokken om tot een ontwikkelingsvisie van het gehele landschap te
komen, zoals de verkenning aanbeveelt.
De RCE is inmiddels gestart met het opstellen van een visie op de
Atlantikwall. Hierbij zullen diverse belanghebbenden worden betrokken.
Dit zijn in Nederland bijvoorbeeld de provincies en gemeenten met
restanten van de Atlantikwall binnen hun grenzen. Ook het Atelier
Rijksbouwmeester is gesprekspartner. Daarnaast wordt gesproken met
militair erfgoedexperts en vrijwilligers van verenigingen en stichtingen
rond Atlantikwall-bunkercomplexen en -musea. Wat betreft buitenlandse
partijen worden contacten met rijksoverheden in de andere 6 Atlantikwalllanden (Noorwegen, Denemarken, Duitsland, België, Frankrijk en
Engeland (Kanaaleilanden) gelegd om van hen te leren hoe zij tot nu toe
met de erfenis van de Atlantikwall in hun landen zijn omgegaan. Deze
consultatierondes zijn inmiddels gestart.
De leden van de D66-fractie vragen of de Minister kan aangeven of de
Caribische archieven inmiddels volledig gedigitaliseerd en digitaal
toegankelijk zijn. Tevens vragen zij of de Minister daarnaast kan toelichten
welke stappen er worden ondernomen om de archieven ook fysiek
toegankelijk te maken. Voorts vragen zij welke faciliteiten of maatregelen
er op korte termijn mogelijk zijn om verdere schade te voorkomen en of
de Minister kan aangeven of zij bereid is concrete ondersteuning te bieden
in het realiseren van veilige archiefruimten in Caribisch Nederland.
Zoals beschreven in het rapport van de Inspectie Overheidsinformatie en
Erfgoed (Kamerstuk 29 362, nr. 280) verkeert de digitalisering van de
archieven op Caribisch Nederland nog in de beginfase. Met name de
inrichting van een veilige archiefruimte, bewerking en preservering van
oude archieven en het bewaren en vernietigen van overheidsinformatie
zijn als aandachtspunten aangemerkt. De Minister voor Basis- en
Voortgezet Onderwijs en Media heeft aan het Nationaal Archief gevraagd
om een plan van aanpak op te stellen met prioriteiten op basis van het
inspectierapport. In dit plan wordt, in nauwe samenwerking met de
eilanden en met de Rijksdienst voor Caribisch Nederland, vastgesteld op
welke wijze de aanbevelingen van de Inspectie Overheidsinformatie en
Erfgoed kunnen worden geprioriteerd en uitgevoerd. In het plan wordt
onder meer ingegaan op de inventarisatie, selectie en digitalisering van
de te bewaren archieven en faciliteiten voor het permanent bewaren van
de papieren archieven en het bewaren en presenteren van gedigitaliseerde archieven. Het opstellen van een concreet uitvoeringsplan is
vooralsnog vertraagd door de Corona-crisis. Op dit moment zijn bewaarplaatsen van het archief van de eilanden nog niet duidelijk in beeld. Er is
nog geen vastgestelde selectielijst die het mogelijk maakt te bepalen,
welke archiefstukken vernietigd kunnen worden en welke bewaard
moeten blijven. Inmiddels wordt gewerkt aan de totstandkoming van een
selectielijst voor Bonaire, gebaseerd op de selectielijst die door de
Vereniging Nederlandse Gemeenten wordt gebruikt. Het Nationaal Archief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

27

en archiefbewerkingsorganisatie Doc-Direkt zijn op dit moment in overleg
met het openbaar lichaam van Bonaire om te komen tot een definitieve
selectielijst. Op basis van de definitieve selectielijst kan worden bepaald
wat de totale te bewaren en mogelijk te digitaliseren hoeveelheid archief
is. In het proces van vaststelling van de selectielijst voor Bonaire zal
overleg worden gevoerd over vaststelling van die lijst door de openbare
lichamen van Sint Eustatius en Saba.
De leden van de D66-fractie wijzen op het belang dat voorkomen wordt
dat onvervangbare kunstobjecten zomaar uit Nederland kunnen
verdwijnen.
Dit belang deel ik, vandaar de aandacht die ik hieraan schenk in mijn
beleidsreactie (Kamerstuk 328 20, nr. 332) en adviesaanvraag aan de Raad.
Antwoord op de inbreng van de leden van de SP-fractie
Gevolgen coronacrisis
De leden vragen of de Minister een beeld heeft van de gevolgen van de
coronacrisis voor de erfgoedsector en welke stappen zij heeft gezet en
gaat zetten om deze sector te ondersteunen. Zij wijzen daarbij op de wens
van de stichting molens in Kinderdijk om tot een noodfonds te komen.
De coronacrisis heeft ook voor de erfgoedsector grote gevolgen. Ik ben
hierover met de sector in nauw overleg. Veel monumentenorganisaties
lopen inkomsten mis als gevolg van de sluiting van monumenten. De
archeologiesector vreest de gevolgen van economische neergang voor de
bouw. Naast de generieke maatregelen die het kabinet heeft genomen,
zoals de TOGS en de NOW, is er een aanvullend pakket van € 300 miljoen
afgekondigd ter ondersteuning van de cultuursector. Als onderdeel
daarvan is voor de monumentensector een leenfaciliteit van € 50 miljoen
ingericht bij het Nationaal Restauratiefonds voor eigenaren van opengestelde monumenten die als gevolg van de Coronacrisis inkomsten missen
en daardoor in de problemen (dreigen te) raken. Met deze leningen
kunnen monumentenorganisaties hun financiën weer op orde krijgen en
kan de instandhouding – met de daaraan verbonden ambachten – worden
gecontinueerd.
Ook vragen de leden van de SP-fractie of de Minister bekend is met het
bericht «Historische vloot dreigt door corona te kapseizen» en wat de
Minister gaat doen voor deze unieke vloot.
Ja, ik ben bekend met het bericht en met de problematiek, ook ten aanzien
van de certificaten van de historische schepen. De historische vloot valt
verder onder de verantwoordelijkheid van de Minister van Infrastructuur
en Waterstaat. Zij zal uw Kamer hierover binnenkort bij brief nader
informeren. In de hierboven genoemde aanvullende steunmaatregelen
zijn geen specifieke voorzieningen getroffen voor de chartervaart, maar
men kan naar verwachting wel een beroep doen op de leenfaciliteit bij
Cultuur en Ondernemen, die wordt ontwikkeld met het oog op het weer
opstarten van activiteiten (uiteraard als men voldoet aan de voorwaarden). Daarnaast kan de sector een beroep doen op de generieke maatregelen van het kabinet. Voorts heb ik besloten om € 1 miljoen toe te
voegen aan het budget voor de regeling restauratie en verduurzaming
mobiel erfgoed (waaronder ook varend erfgoed) bij het Mondriaan Fonds.
De leden van de SP-fractie vragen of de Minister bereid is de SBI-code
7220 alsnog toe te voegen aan de TOGS-regeling eventueel door steun
slechts te beperken tot getroffen archeologische bedrijven?
In mijn optiek is de grootste bedreiging voor de archeologische sector het
mogelijk uitblijven van opdrachten door een economische recessie.
Hiervoor biedt de TOGS-regeling, en toevoeging van de genoemde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

28

SBI-code daaraan, helaas geen oplossing. De TOGS-regeling is bedoeld
voor zelfstandig ondernemers die te maken hebben met vaste lasten,
bijvoorbeeld de kosten van een bedrijfspand. Deze groep is in de
archeologiesector klein. Ik zal daarom de Minister van EZK niet vragen de
TOGS-regeling alsnog uit te breiden. Ik zet mij er voor in dat de archeologiesector op de middellange termijn goed kan blijven functioneren.
Daarover ben ik in gesprek met partijen in de sector.
De leden vragen of er reeds rijksprojecten – zoals projecten van Rijkswaterstaat – naar voren zijn gehaald?
Rijksprojecten zijn vaak van grote omvang en impact. Dit vergt
zorgvuldige voorbereiding. Om alle belangen recht te doen halen we niet
overhaast projecten naar voren, maar werken we aan spoedige afhandeling van projecten die al in de pijplijn zitten. Onder andere via Rijkswaterstaat zullen in de komende maanden verschillende grote en kleine
projecten op de markt komen waarbij archeologie een rol speelt.
De leden vragen of de Minister een inventarisatie kan geven van projecten
van de rijksoverheid die nog vooruit kunnen worden gehaald zodat de
erfgoedsector kan worden ondersteund?
Binnen de programma’s van de RCE wordt momenteel gewerkt aan het
naar voren halen van geplande opdrachten aan de archeologische sector.
Zowel binnen de programma’s Maritiem Erfgoed Nederland als Kennis
voor Archeologie worden in de loop van 2020 verschillende opdrachten
vervroegd op de markt gezet. Ook opdrachten in het kader van de
evaluatie van de erfgoedwet, het programma Aardbevingen en Erfgoed en
de erfgoedmonitor worden zo snel mogelijk uitgezet.
De leden vragen hoe de Minister de bedrijven en instellingen die zich
richten op een breed publiek betrekken bij erfgoed ondersteunt of gaat
ondersteunen.
Het gegeven is dat alle activiteiten die met publiek te maken hebben
zwaar geraakt zijn door de coronacrisis. Om die reden worden diverse bij
OCW-fondsen lopende stimuleringsregelingen, zoals de regeling
archeologieparticipatie van het Fonds voor Cultuurparticipatie, langer
opengesteld. Ook ben ik met sectoren die hiertoe het initiatief hebben
genomen in gesprek over protocollen die (gedeeltelijke) voortzetting van
activiteiten mogelijk maken.
De leden vragen of de Minister voorwaarden voor haar eigen subsidies
voor erfgoed voor een breed publiek zo kan aanpassen dat ook aanvragen
die aansluiten bij de nieuwe 1,5 meter samenleving in aanmerking kunnen
komen.
Er zijn mij geen subsidievoorwaarden bekend die aanvragen op dit punt
beperken.
Kamerstuk 32 820, nr. 351
De leden vragen de Minister of zij de mening deelt dat structurele
aandacht en regelingen nodig zijn om te zorgen dat de publieksparticipatie in de archeologie wordt versterkt. Zo ja, welke stappen wil de
Minister hiervoor zetten?
Ik ben het ermee eens dat er structurele aandacht moet zijn voor
publieksparticipatie in de archeologie. In Erfgoed telt heb ik aangegeven
dat ik het belangrijk vind dat zo veel mogelijk mensen erfgoed kunnen
beleven en erbij betrokken zijn. Om dit te stimuleren heb ik onder meer
een subsidieregeling archeologieparticipatie opgezet. Deze loopt nog tot
en met 2021. Ik zal de resultaten hiervan monitoren en op basis daarvan
bepalen of hier een vervolg aan moet worden gegeven. Ook in het kader

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

29

van de evaluatie van de erfgoedwet archeologie komt dit onderwerp aan
de orde. Daarna is het moment om te bepalen hoe we verder gaan.
De leden vragen hoeveel aanvragen inmiddels zijn gedaan bij het Fonds
voor Cultuurparticipatie (FCP) voor de archeologieparticipatie-regeling?
Hoeveel aanvragen zijn gehonoreerd?
Op 10 juni 2020 waren er negentien aanvragen bij het FCP binnengekomen. Daarvan zijn inmiddels twaalf aanvragen toegekend, zeven zijn
nog in behandeling. Er is dus ruime belangstelling voor de regeling.
De leden vragen of de Minister bekend is met de kritieken op dit fonds
vanuit de archeologische sector omdat velen zijn uitgesloten van
aanvragen.
Het FCP richt zich in de regeling op de actieve participatie van vrijwilligers
en publiek. Het uitvoeren van een tentoonstelling of lezing voor publiek
past daar niet bij, het opzetten van een tentoonstelling met vrijwilligers
wel. Partijen die financiering zoeken voor activiteiten waarbij vrijwilligers
geen substantiële actieve rol hebben kunnen dus niet terecht bij de
regeling archeologieparticipatie van het FCP. Gezien het doel van de
regeling steun ik dit onderscheid. Voor het tot stand brengen van
publiekspresentaties voor een groot publiek is bovendien de regeling
archeologiepresentaties bij het Mondriaanfonds beschikbaar. Kleinere,
lokale initiatieven zullen lokale financiering moeten vinden. Om doel en
mogelijkheden van zowel de regeling archeologieparticipatie als de
regeling archeologiepresentaties toe te lichten is begin maart van dit jaar
in samenwerking met het Groot Reuvensoverleg een bijeenkomst
gehouden bij de RCE in Amersfoort. Na afloop hiervan was er bij de
aanwezigen een veel duidelijker en positiever beeld over de mogelijkheden van beide regelingen. Tot slot kan ik u melden dat vanwege de
vertraging die door de coronamaatregelen is ontstaan de regeling
archeologieparticipatie van het FCP is verlengd met één jaar, tot en met
november 2021. De regeling van het Mondriaanfonds liep al tot en met
2021.
De leden vragen of er inmiddels al meer duidelijkheid kan worden
gegeven over de voortzetting van PAN? Zo nee, op welke termijn kan dit
wel, zo vragen de voornoemde leden.
In mijn brief van 20 mei 2020 over de Stand van zaken uitvoering
beleidsreactie commissie-Pechtold en moties en toezeggingen met
betrekking tot erfgoed heb ik gemeld dat ik voornemens ben een
overbruggingsmaatregel te nemen waardoor de huidige werkwijze van
PAN in ieder geval nog anderhalf jaar kan worden voortgezet. Daarna
volgt een definitief besluit over de vorm waarin PAN zal worden voortgezet.
De leden vragen of het klopt dat de Minister (nog) geen stappen zet om
toezicht, handhaving en instandhouding van archeologische rijksmonumenten te verbeteren. Ook vragen zij welke stappen de Minister wel wil
zetten.
Het is niet juist dat ik op dit vlak nog geen stappen zet. In de beleidsbrief
Erfgoed telt heb ik aangegeven in te willen zetten op een integrale aanpak
van instandhouding van archeologische rijksmonumenten: een betere
communicatie met eigenaren, financiering van klein onderhoud en het
opzetten van een monitor. Sinds 2018 loopt er via de RCE een programma
dat hier uitvoering aan geeft. Op dit moment wordt de staat van alle
archeologische rijksmonumenten in kaart gebracht. De resultaten en
aanbevelingen voor behoud worden medio 2021 opgeleverd. Deze
nulmeting zal als basis dienen voor een cyclische monitor op de staat van
archeologische rijksmonumenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

30

Wanneer in het kader van de monitor misstanden worden ontdekt dan zal
daarop door RCE en inspectie gehandeld worden.
Kamerstuk 32 820, nr. 332
De leden van de SP vragen of de commissie-Pechtold om een reactie is
gevraagd op de beleidsreactie van de Minister.
In voorbereiding van het opstellen van mijn beleidsreactie is er contact
geweest met de commissie. De aanbevelingen die de commissie in haar
rapport heeft gedaan, zijn voor het grootste gedeelte overgenomen in de
beleidsreactie. De stand van zaken van de uitvoering hiervan is te vinden
in de kamerbrief van 20 mei 2020 (Kamerstuk 32 820, nr. 352).
Kamerstuk 32 820, nr. 346
De Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed constateert ten aanzien van
de veiligheidszorg voor rijkscollecties dat «het planmatig beleid als geheel
niet samenhangend en overzichtelijk is ingericht, waardoor ook de relatie
met getroffen of te treffen maatregelen ontbreekt.» Zij concluderen dat
«door de tekortkomingen in het planmatig beleid is het feitelijk beheers
niveau van veiligheidsrisico’s echter niet verifieerbaar.» De inspectie
adviseert de Minister om enkele aanvullende voorwaarden te stellen aan
de wettelijke norm voor het planmatig beleid voor de veiligheidszorg. De
leden merken op dat de Minister echter geen aanvullende voorwaarde
stelt in haar beleidsreactie. Klopt dit en zo ja is de Minister alsnog bereid
aanvullende voorwaarden te stellen, zo vragen de voornoemde leden.
De maatregelen die ik neem om het planmatig beleid te verbeteren helpen
musea enerzijds een beter geïntegreerd veiligheidsplan op te laten stellen,
en anderzijds meer inzicht te verkrijgen in het feitelijk beheersniveau van
instellingen met een wettelijke taak voor het beheer van museale
cultuurgoederen op grond van de Erfgoedwet. Het te ontwikkelen
toetsingskader van de Inspectie zal de musea daarbij op weg helpen.
Continue monitoring van de veiligheidsplannen speelt daarbij een
belangrijke rol. Daarom zal de Inspectie in haar tweejaarlijkse monitoring
explicieter aandacht besteden aan verbeteringen van het planmatig beleid
voor de veiligheidszorg. Bovendien zal de RCE haar kennis en expertise
bundelen in een praktisch stappenplan om zo musea te ondersteunen bij
de ontwikkeling van deze veiligheidsplannen. Daarbij is er ook oog voor in
hoeverre «best practices» beschikbaar kunnen komen voor musea zodat
ze van elkaar kunnen leren. Indien zaken in dit traject naar voren komen
waar aanvulling van de wettelijke norm voor het planmatig beleid voor de
veiligheidszorg noodzakelijk lijkt, dan neem ik deze bevindingen mee in de
evaluatie van de Erfgoedwet.
Kamerstuk 32 820, nr. 331
Met de motie van het lid Beckerman c.s.26 werd de regering onder andere
opgeroepen de Erfgoedwet met de sector en betrokkenen breed te
evalueren. De leden danken de Minister voor haar reactie op deze motie
en het reeds in gang zetten van onderzoeken. De leden missen echter een
antwoord op de vraag hoe het veld betrokken wordt bij de evaluatie en
zouden de Minister willen vragen hier alsnog op in te gaan.
In het op 17 december 2019 aan uw Kamer toegezonden plan van aanpak
voor de evaluatie van de erfgoedwet op het onderdeel archeologie heb ik
een voorlopige vraagstelling toegelicht. Ik ben zowel over deze vraagstelling als over de precieze vorm van de evaluatie met het veld in gesprek
gegaan. Dit heeft geleid tot aanscherping van de vraag, maar ook tot beter
inzicht in welk aanvullend onderzoek nodig is. Zo zal ook een onderzoek
26

Kamerstuk 32 820, nr. 293

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

31

naar de fysieke staat van reeds in situ behouden vindplaatsen gestart
worden. Wat betreft de vorm van de evaluatie kon het veld zich vinden in
mijn voorstel om, wanneer alle onderzoeken gereed zijn, een adviesverzoek te doen aan de Raad voor Cultuur en de Raad voor de Leefomgeving. Dit adviesverzoek zal ik gezamenlijk met het veld opstellen.
Antwoord op de inbreng van de leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie vinden het van groot belang dat er
ook in deze tijd van coronacrisis aandacht is voor cultuur en erfgoed in
ons land. Het is van belang dat we nu zorgen dat de culturele infrastructuur behouden blijft, zodat we daar ook in de toekomst van kunnen
blijven genieten. Met het oog daarop is het ook van belang dat het
onderhoud en de restauratie van ons cultureel erfgoed doorgang blijft
vinden en dat het gemis aan (publieks)inkomsten niet leidt tot onherstelbare schade aan de cultuur- en erfgoedsector. Deze leden vragen wat
het beeld van de Minister is op dit punt. Ziet zij problemen ontstaan in de
erfgoedsector? Eveneens vragen deze leden hoe de Minister eraan kan
bijdragen dat deze sector door de crisis komt en klaar is voor toekomst.
Ik ben het met de leden van de ChristenUnie-fractie eens dat het heel
belangrijk is om juist nu aandacht te houden voor cultuur en erfgoed in
ons land. De coronacrisis heeft ook voor de erfgoedsector grote gevolgen.
Ik ben hierover met de sector in nauw overleg. Veel monumentenorganisaties lopen inkomsten mis als gevolg van de sluiting van monumenten.
De archeologiesector vreest de gevolgen van economische neergang voor
de bouw. Naast de generieke maatregelen die het kabinet heeft genomen,
zoals de TOGS en de NOW, is er een aanvullend pakket van € 300 miljoen
afgekondigd ter ondersteuning van de cultuursector. Als onderdeel
daarvan is voor de monumentensector een leenfaciliteit ingericht bij het
Nationaal Restauratiefonds voor eigenaren van opengestelde monumenten die als gevolg van de Coronacrisis inkomsten missen en daardoor
in de problemen (dreigen te) raken. Met deze leningen kunnen monumentenorganisaties hun financiën weer op orde krijgen en kan de instandhouding – met de daaraan verbonden ambachten – worden gecontinueerd. De erfgoedsector heeft voor monumenten met een
publieksfunctie een protocol opgesteld en sinds 1 juni 2020 zijn veel
gebouwen weer toegankelijk voor publiek. Daarmee zijn de gevolgen van
de coronacrisis natuurlijk nog niet voorbij. Ik blijf daarom de ontwikkelingen nauwgezet volgen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de Minister problemen ziet
ontstaan in de erfgoedsector als gevolg van de coronacrisis? Deze leden
vragen hoe de Minister eraan kan bijdragen dat deze sector door de crisis
komt en klaar is voor toekomst. De leden van de ChristenUnie-fractie
vragen of de Minister bereid is om de eigen bijdrage voor de SIM tijdelijk
aan te passen. Tevens vragen deze leden welke andere mogelijkheden zij
ziet om ervoor zorg te dragen dat het onderhoud van monumenten ook in
deze tijd doorgang vindt.
De coronacrisis heeft ook gevolgen voor de erfgoedsector, vooral door het
wegvallen van publieksinkomsten als gevolg van de sluiting van
monumenten. In het aanvullende pakket van € 300 miljoen voor de
culturele sector is een bedrag van € 50 miljoen gereserveerd voor de
monumentensector. Dit zal via een leenfaciliteit bij het Nationaal
Restauratiefonds ter beschikking worden gesteld. Op deze manier kunnen
monumentenorganisaties hun financiën weer op orde krijgen en zich
richten op herstel en ontwikkeling van alternatieve inkomstenbronnen.
Daarmee kan de instandhouding van monumentale gebouwen gecontinueerd worden. Zoals toegezegd ben ik ook de signalen nagegaan over
een eventuele verlaging van de eigen bijdrage van de Sim. Ik ben tot de
conclusie gekomen dat de leenfaciliteit de behoefte van de sector beter

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

32

tegemoet komt dan een verlaging van de eigen Sim-bijdrage. Veel
organisaties kampen immers met forse exploitatietekorten. Een verhoging
van de instandhoudingssubsidie is in veel gevallen niet voldoende om dit
exploitatietekort te dekken. Omgekeerd kan het zijn dat organisaties die
geen exploitatietekorten hebben, wel beloond worden met een hogere
subsidie op grond van de Sim. Alle lopende beschikkingen in 2020
(teruglopend tot 2014) hebben immers recht op deze verhoging van de
subsidie. Ook is het inconsistent richting de andere regelingen die ik heb
voor monumentenzorg.
In geval een monumenteigenaar de eigen bijdrage in het kader van de
Sim niet kan opbrengen kan de desbetreffende eigenaar een beroep doen
op coulance bij de Rijksdienst voor het cultureel erfgoed. Hiermee kan een
passende oplossing gevonden worden bijvoorbeeld door meer tijd te
bieden voor de uitvoering van de werkzaamheden. Hiermee kan maatwerk
worden geboden aan eigenaren die het nodig hebben en wordt
voorkomen dat een verlaging van de eigen bijdrage ten goede komt aan
eigenaren die het niet nodig hebben. De coulancemaatregel moet in
samenhang worden bezien met de leenfaciliteit die op dit moment door
het Nationaal Restauratiefonds wordt uitgewerkt. Deze biedt eigenaren de
mogelijkheid tot het verkrijgen van additionele financiering voor het
wegvallen van publieksinkomsten zodat ook de instandhouding van de
monumenten gecontinueerd kan worden. Graag maak ik van de
gelegenheid gebruik om aan te geven dat in mijn brief inzake «Uitwerking
aanvullende ondersteuning € 300 miljoen culturele en creatieve sector»
van 27 mei per abuis wordt aangeven dat er in het debat over de
steunmaatregelen gesproken werd over «verhoging» van de eigen
bijdrage in het kade van de SIM. Uiteraard moet dit zijn verlaging van de
eigen bijdrage voor eigenaren van monumenten.
De leden lezen in de beleidsreactie op de verkenningen van enkele
erfgoedthema’s dat de Minister geen aanwijzingsprogramma nodig acht
voor het gebouwde erfgoed van na 1965. De leden plaatsen hier vraagtekens bij. In hun ogen is er wel degelijk sprake van bedreigingen voor het
erfgoed uit deze periode. Dit blijkt ook uit signalen van erfgoedverenigingen. Deelt de Minister deze zorgen en is zij bereid om nader te kijken
naar beschermingsmaatregelen voor het gebouwde erfgoed van na 1965?
Ik erken de waarde van het Post 65 erfgoed, maar vind het ook van belang
dat besluiten over bescherming op een zorgvuldige manier worden
genomen. De RCE onderzoekt de komende tijd hoe het erfgoed van deze
periode op een adequate manier geïnventariseerd en gewaardeerd kan
worden. Dit zal hij doen samen op met de dynamische erfgoedgemeenschap die rond dit erfgoed is gevormd en waarvan diverse gemeenten en
ook partijen als Heemschut en het Cuypersgenootschap deel uit maken.
Daarnaast organiseer ik in het kader van de implementatie van de
Omgevingswet een drietal pilots in en met gemeenten om te bezien hoe
de borging van Post65 erfgoed vorm kan krijgen in de gemeentelijke
omgevingsvisies en omgevingsplannen. Hierover heb ik inmiddels contact
met de Federatie Grote Monumentengemeenten en een aantal gemeenten
heeft zich hiervoor aangemeld. De pilots zullen begin 2021 van start gaan.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen wat de stand van zaken is
omtrent het opstellen van kerkenvisies door gemeenten.
Tot nu toe hebben 99 gemeenten een decentralisatie-uitkering ontvangen
vanuit het Gemeentefonds voor het opstellen van een kerkenvisie. Zo
wordt op dit moment nagedacht en gesproken over een duurzame
toekomstvisie op 40% van alle kerken in Nederland. Dit aantal voldoet aan
de verwachting. Ook gedurende de Corona-crisis hebben verschillende
gemeenten een aanvraag gedaan voor een decentralisatie-uitkering ten
behoeve van een kerkenvisie. De kerkenvisies zijn onderdeel van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

33

Programma toekomst religieus erfgoed, een samenwerkingsverband van
kerkelijke organisaties, erfgoedorganisaties en overheden, uitgevoerd
door de RCE. Binnen dit samenwerkingsverband wordt langs vier
programmalijnen gewerkt: het beschikbaar stellen van kennis over kerken,
het creëren van draagvlak voor het behoud van kerken, het duurzaam
maken van kerken en het vergroten van de toegankelijkheid van kerken.
Op deze manier zorgen de partners gezamenlijk ervoor dat de kerkenvisies
ingebed zijn in een infrastructuur, die een duurzaam voortbestaan van de
kerken in Nederland mogelijk maakt.
Ook vroegen de leden naar de stand van zaken met betrekking tot de
aanwijzing van kerkelijke interieurs.
In overleg met de erfgoedpartners heeft de RCE een plan van aanpak
opgesteld om tot een beperkt aanwijzingsprogramma te komen. Een
goede samenwerking met de kerkelijke organisaties, die vaak eigenaar zijn
van de kerk, is cruciaal. Daarom treedt de RCE op korte termijn in overleg
met de commissie kerkgebouwen van het Interkerkelijk Contact in
Overheidszaken (CIO-k), en zal CIO-k nauw worden betrokken bij de
uitvoering van het aanwijzingsprogramma. Ik verwacht begin 2021 tot
aanwijzing te kunnen overgaan.
Antwoord op de inbreng van de leden van de 50PLUS-fractie
De leden van de 50PLUS-fractie vragen zich af hoe de Minister ervoor
zorgt dat monumenten niet in verval raken.
De meeste eigenaren restaureren en onderhouden met veel passie en
kennis hun rijksmonumenten. Met diverse financiële instrumenten zoals
de woonhuisregeling, de Sim en laagrentende leningen bij het NRF
worden eigenaren hierin ondersteund. Ook steken deze eigenaren veel
eigen geld in hun pand. Dit alles met succes: de Erfgoedmonitor laat zien
dat circa 85% van de rijksmonumenten in goede staat verkeert. Natuurlijk
kan het zijn dat de eigenaar zijn of haar pand om uiteenlopende reden
verwaarloost, maar dit zijn incidenten. In de Erfgoedwet is de instandhoudingsplicht opgenomen en de RCE biedt een handreiking aan gemeenten
over hoe deze instandhoudingsplicht te handhaven.27 Gemeenten
wisselen zelf ook veel kennis over dit onderwerp uit. Ook kunnen zij de
RCE of andere partijen zoals de provinciale steunpunten voor cultureel
erfgoed benaderen voor advies.
De leden van de 50 plus fractie zien erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog
als een erg belangrijk onderdeel van onze samenleving. Het erfgoed zorgt
ervoor dat we deze tijd niet vergeten. De Minister investeert in het
Mondriaanfonds en investeert in de Canon van Nederland. De leden van
de 50 plus fractie vragen of er wordt besproken wat er met de investering
gedaan gaat worden en of het ministerie hier invloed op heeft.
Het Mondriaan Fonds heeft een regeling opgesteld rondom 75 jaar
vrijheid. Zoals bij elke regeling bij het fonds is er een onafhankelijke
adviescommissie die de aanvragen beoordeelt. Ik heb geen bemoeienis
met de honorering van deze aanvragen. Wel worden alle regelingen bij de
fondsen voorafgaand aan publicatie aan mij voorgelegd. Omdat dit een
regeling betreft die met middelen van het Ministerie van VWS is
bekostigd, heeft de inhoudelijke afstemming over de vormgeving van de
regeling voornamelijk met de Staatssecretaris van VWS plaatsgevonden.
Ik heb de regeling formeel goedgekeurd. Het Canonnetwerk heeft van mij
een subsidie gekregen om uit te kunnen breiden. Er is regelmatig contact
met het netwerk over de stappen die hierin worden gezet. De uiteindelijke
keuze voor de partners in dit netwerk maakt het netwerk zelf, zij houden
27

https://www.cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2016/01/01/instandhoudingsplichtrijksmonumenten.-een-handreiking-voor-gemeenten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

34

hierbij rekening met onder andere de geografische spreiding en de
spreiding over de Canonvensters.
De leden van de 50 plus fractie vragen waarom de Atlas Munnicks Van
Cleeff niet verkocht is aan een culturele instelling en waarom de MinisterPresident zegt dat de Utrechtse musea geen geld hadden terwijl de musea
aangeven dat er nooit geïnformeerd is.
De Minister-President heeft hier de Tweede Kamer al over geïnformeerd in
de antwoorden van 24 januari 2020 op Kamervragen ingediend door de
leden Belhaj en Sneller, Ellemeet en Özütok (Aanhangsel Handelingen II
2019/20, nr. 1440).
De leden van de 50 plus fractie vragen of het klopt dat de drie bestuursleden van de Stichting Historische Verzameling van het Huis OranjeNassau mogen besluiten wat er met een Oranjestuk gebeurt en wat de
Minister hiervan vindt.
De SHVON is een particuliere stichting opgericht in 1972 met als doel het
verkrijgen en beheren van objecten of collecties die verbonden zijn aan de
geschiedenis van het Huis Oranje-Nassau. Cultuurgoederen die deze
stichting beheert zijn in particulier eigendom. Bij de verkoop van
particulier eigendom dat is aangewezen als beschermd, heb ik via de
Erfgoedwet een rol. Voor niet aangewezen cultuurgoederen in particulier
eigendom heb ik geen wettelijke verantwoordelijkheid. In mijn beleidsreactie op het advies van de commissie-Pechtold onderstreep ik het belang
van de bescherming van belangwekkende cultuurgoederen voor
Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 371

35