EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN

EVALUATIE VAN DE LAAGVLIEGGEBIEDEN VOOR HELIKOPTERS

Ministerie van Defensie
20 december 2017

1

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN

Inhoud

1. Inleiding
2. Natuurbeschermingswet-vergunning
3. Gebruik van de laagvlieggebieden
3.1. Beoogd gebruik
3.2. Verdeling vluchten over de huidige laagvlieggebieden
4. Gebruik van de laagvlieggebieden in relatie tot de natuurwetgeving
4.1. Inleiding
4.2. Formulering van de vergunningsvoorwaarden beperkt aantal het vlieguren
5. Klachten
5.1. Klachten en klachtenafhandeling
5.2. Soorten klachten
6. Schadeclaims
7. Communicatie
8. Helikopters blijven essentieel
8.1. Nut en noodzaak helikopters zijn niet veranderd
8.2. Helikopters zijn onmisbaar bij crisisbeheersingsoperaties
8.3. Geoefendheid is essentieel
8.4. Laagvliegen is onlosmakelijk verbonden met helikoptercapaciteit
8.5. Geïntegreerd optreden van land- en luchteenheden
8.6. Simulatortraining
8.7. Aantallen helikopters
8.8. Veranderde veiligheidssituatie in Europa
9. Conclusies
9.1. Verdeling vluchten over de huidige laagvlieggebieden is veranderd
9.2. Vergunningsvoorwaarden beperkt het aantal vlieguren
9.3. Aantal klachten in gebieden (zuid) is toegenomen
9.4. Communicatie is verbeterd
9.5. Toekomstige behoefte blijft opportuun
9.6. 2017 en verder
10 Aanbevelingen
10.1. Aanpassen voorschrift bij Nb-wetvergunning
10.2. Uitbreiding van laagvlieggebieden
Bijlage A: huidige laagvlieggebieden

2

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN

1.

Inleiding

In het Tweede Structuurschema Militaire Terreinen (SMT-2) uit 2005 is aan de Tweede Kamer
toegezegd de helikopterlaagvlieggebieden te evalueren. In het SMT-2 uit november 2005 staat:
‘Gegevens over het laagvliegen met helikopters worden sinds 1 januari 2000 ingevoerd in een
registratiesysteem (OMIS). Tijdens de eerste helft van de geldigheidsduur van het SMT-2 zullen
deze geregistreerde gegevens worden geëvalueerd. Aan de hand van de uitkomsten zal worden
bezien of het mogelijk en wenselijk is de laagvlieggebieden anders te situeren’. De evaluatie is in
2010 uitgevoerd door een werkgroep van de drie ministeries (Volksgezondheid, Ruimtelijke
Ordening en Milieu en Landbouw, Natuurbeheer en Voedselveiligheid) die verantwoordelijk waren
voor het SMT-2.
Met deze laatste evaluatie werd de toezegging uit SMT-2 van 2005 gestand gedaan. De opdracht
luidde te bezien of de geregistreerde vluchtgegevens en overige gegevens met betrekking tot
helikopterlaagvlieggebieden in de periode 2000-2008 aanleiding gaven die gebieden anders te
situeren om zo klachten alsmede mogelijke effecten op de fauna zoveel mogelijk te voorkomen,
zonder dat de trainingswaarde zou afnemen en de vliegveiligheid in gevaar zou komen. De
conclusie was dat in de geëvalueerde periode relatief weinig in de laagvlieggebieden was gevlogen.
Duidelijk was dat, nog los van operationele inzet, een deel van de oefenbehoefte aan laagvliegen
structureel in het buitenland zou worden uitgevoerd. De in het SMT-2 gestelde behoefte aan
laagvlieguren in Nederland kon hierdoor met een kwart worden verlaagd tot 7.500 uren.
Verder werd in deze evaluatie geconcludeerd dat de in het SMT-2 reeds opgeschorte
nachtvlieggebieden (NVG) definitief konden worden opgeheven, met dien verstande dat daarmee
de behoefte ontstond een deel van NVG-IV, dat vrijwel geheel boven het Artillerie Schietkamp
(ASK) ligt, weer als laagvlieggebied te activeren. Dit ten behoeve van schietoefeningen met
boordschutters van transporthelikopters (doorgunners), waarvoor het ASK zeer geschikt is. Deze
behoefte gold alleen voor het oostelijk deel van het op te heffen NVG-IV, omdat het westelijk deel
al overlapt met het laagvlieggebied ‘Veluwe’. Voorgesteld werd dit laagvlieggebied toe te voegen
aan laagvlieggebied ‘Veluwe’. Over een mogelijke andere situering van de overige
laagvlieggebieden werd in deze evaluatie geen uitspraak gedaan. Daarmee zou worden gewacht
totdat inzicht zou bestaan in de gevolgen van lopende ontwikkelingen op de laagvlieggebieden,
zoals de verplaatsing van het merendeel van de militaire helikopters naar de vliegbasis Gilze-Rijen.
Naar verwachting zouden hierdoor vooral de zuidelijke en centraal gelegen laagvlieggebieden
zwaarder worden belast.
Een tweede ontwikkeling was dat het ministerie van Defensie in overeenstemming met het
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit besloot een Natuurbeschermingswetvergunning (Nb-wetvergunning) aan te vragen voor alle militaire vliegactiviteiten nabij Natura2000 gebieden – waaronder het laagvliegen met helikopters. Ter verkrijging van deze vergunning
zijn maatregelen getroffen om eventuele negatieve effecten van het laagvliegen op de fauna uit te
sluiten. Deze maatregelen betroffen beperkingen van de vliegactiviteiten in tijd en ruimte.
Wat betreft het vervolg op de evaluatie uit 2010, werd aanbevolen uiterlijk in 2014 een nieuwe
evaluatie van de helikopterlaagvlieggebieden op te stellen conform de opdracht uit het SMT-2.
Afgesproken werd dat de volgende evaluatie zich zou richten op besluiten over het aantal, de
ligging en de omvang van de helikopterlaagvlieggebieden. Vanwege een reorganisatie en schaarse
personele capaciteit is de aangekondigde tweede evaluatie die nu voor u ligt pas in 2017
uitgevoerd.

2.

Natuurbeschermingswet-vergunning

Defensie heeft in 2010 (2012 definitief1) een Nb-wetvergunning gekregen om met helikopters laag
te vliegen in militaire laagvlieggebieden in en bij beschermde natuurgebieden (Natura 2000gebieden). De vergunning is afgegeven op basis van ecologische natuurtoetsen en onderzoek
waaruit bleek dat er geen negatieve effecten zijn op de natuurwaarden. Hierop is aan de hand van
onderzoek van geregistreerde helikoptervlieguren in de periode 2003-2008, gekeken of door de
vliegactiviteiten wettelijk beschermde natuurwaarden achteruitgingen. In de meeste gebieden was
1

Brief d.d. 12 september 2012 van het Ministerie van Economische Zaken met kenmerk DGNR-RRE/ 12315612 aan de Minister van Defensie.

3

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN
dat niet het geval. Voor een aantal gebieden konden mogelijke effecten op soorten waarvoor
instandhoudingsdoelstellingen zijn vastgesteld echter niet op voorhand worden uitgesloten.
Voor deze gebieden zijn, uit voorzorg, in de vergunning beperkingen en maatregelen opgenomen
om deze mogelijke effecten te voorkomen. De maatregelen beperken de periode in het jaar dat
gevlogen mag worden, of de zones waarboven laag gevlogen mag worden. Het betreft de volgende
Natura 2000-gebieden: Ketelmeer & Vossemeer, Deurnsche Peel en Mariapeel, de Groote Peel,
Uiterwaarden Waal, Voordelta en de Waddenzee. Het gaat om relatief kleine delen van de
laagvlieggebieden, wat de maatregel voor Defensie werkbaar maakt. Zo mag boven GLV VIII
(Groote Peel) alleen worden laag gevlogen in januari en februari in verband met o.a. de
slaapplaatsen van kraanvogels. Langs de noordgrens van GLV Wieringermeer (aan de
Waddenzeekust), is een zone van twee km ingesteld waar het gehele jaar niet laag gevlogen mag
worden in verband met grote aantallen steltlopers en watervogels. Er zijn geen beperkingen op
basis van geluidsbelasting.
De Nb-wetvergunning is verleend door het ministerie van Economische Zaken. In deze vergunning
is het aantal uren vastgelegd dat Defensie jaarlijks per laagvlieggebied mag laagvliegen met
helikopters boven en bij de Natura 2000-gebieden en beschermde natuurmonumenten. Dit aantal
is vastgelegd op basis van het bestaande gebruik uit de jaren 2003-2008. Het ministerie van EZ
ziet ook toe op de naleving van de vergunningsvoorwaarden aan de hand van de jaarlijks te
ontvangen gebruiksgegevens van Defensie. Hiertoe is een managementtool ontwikkeld, waarin de
uren laagvliegen per gebied in detail worden geregistreerd. Daarnaast geeft de tool aan wanneer in
gebieden het maximaal aantal uren is gevlogen.
Voor wat betreft de evaluatie van 2010 kan worden vastgesteld dat Defensie de Nb-wetvergunning
deel I betreffende laagvlieggebieden voor helikopters heeft gekregen. Momenteel wordt gewerkt
aan de aanvraag van Nb-wetvergunning deel II voor alle overige militaire vliegactiviteiten.

3.

Gebruik van de laagvlieggebieden

3.1. Gebruik
Sinds 2010 is het gebruik van de laagvlieggebieden iets toegenomen, waarbij de nadruk is komen
te liggen op de zuidelijker gelegen gebieden in Nederland (zie onderstaande figuur en tabel). Deze
verschuiving is veroorzaakt door de sluiting van vliegbasis Soesterberg en het verhuizen van de
transporthelikopters naar de vliegbasis Gilze-Rijen, zoals werd voorzien in de evaluatie in 2010.
Over de langere termijn (sinds 2000) is het aantal laagvlieguren over het geheel genomen
toegenomen. Ook zijn er tussen jaren grote verschillen zichtbaar, met in sommige jaren
uitschieters omhoog en in andere jaren omlaag. In 2014 lag het totaal aantal vlieguren lager door
de uitzending naar Mali.

Figuur 1. Overzicht van het aantal gerealiseerde vlieguren in de laagvlieggebieden.

4

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN

Tabel 2. Overzicht van het aantal gerealiseerde vlieguren in de laagvlieggebieden.
voor Dagdeel
dag
nacht
GLV II (Midden-Drenthe)
dag
nacht
GLV III (West-Drenthe)
dag
nacht
GLV IV (Ginkelse Hei)
dag
nacht
GLV
V
(Oirschotse
Hei dag
E’hoven)
nacht
GLV VI (Salland)
dag
nacht
GLV VII (Veluwe/Randmeren) dag
nacht
GLV VIII (De Peel)
dag
nacht
GLV IX (Maas & Waal)
dag
nacht
GLV
X
(Voorne- dag
Putten/Hoeksche Waard)
nacht
GLV
XI dag
(Wieringermeerpolder)
nacht
Gebieden
LaagVliegen (GLV)
GLV I (Noord-Drenthe)

Totaal
alle laagvlieggebieden

Totaal
N2000-laagvlieggebieden

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

0,2
0,0
3,9
0,4
0,8
0,0
82,6
9,0
297,6
34,5
0,0
0,0
208,3
23,7
14,5
0,7
179,3
30,9
18,1
1,8
1,0
0,0

1,0
0,0
9,4
3,9
2,5
0,0
86,2
9,3
381,3
35,7
0,0
0,0
291,8
89,2
45,6
2,8
247,0
65,5
52,1
0,0
0,5
0,0

0,0
0,0
1,3
0,0
0,5
0,0
65,4
8,1
348,9
36,8
0,0
0,0
181,4
27,1
11,3
0,0
189,1
27,3
26,0
0,0
30,0
0,0

0,6
0,0
9,0
0,0
1,2
0,0
45,8
0,0
333,2
51,0
0,0
0,0
174,9
32,3
13,3
0,0
207,6
51,3
21,0
3,5
2,3
0,6

0,0
0,0
3,9
0,0
0,3
0,0
40,9
1,6
262,4
49,2
0,0
0,0
116,7
30,8
3,1
0,1
140,8
10,2
7,9
0,0
0,6
0,0

0,0
0,0
2,9
0,0
0,3
0,0
71,6
16,3
413,0
80,1
0,0
0,0
144,1
36,2
1,7
0,0
182,4
23,7
7,9
0,0
4,3
3,4

0,0
0,0
2,4
0,0
0,1
0,0
63,9
16,5
380,0
77,9
0,0
0,0
204,4
68,6
2,8
0,0
321,7
45,9
13,9
0,7
5,8
0,0

gem.
11-‘16
0,1
0,0
3,9
0,0
0,5
0,0
57,5
8,5
347,5
59,0
0,0
0,0
164,3
39,0
6,4
0,0
214,7
31,7
15,3
0,8
8,6
0,8

dag
806
nacht 101
totaal 907

1117
206
1324

854
99
953

809
139
948

577
92
669

828
160
988

995
210
1205

813
140
953

totaal 575

907

568

563

357

495

747

546

NB: Boven de Sallandse Heuvelrug (GLV VI) wordt niet gevlogen omdat dit gebied nooit officieel is aangewezen als
laagvlieggebied. “Het kabinet acht het niet zinvol om de procedure te starten om alleen GLV VI aan te wijzen […]” (SMT-2). De
Sallandse Heuvelrug is ook aangewezen als een vogel- en habitatgebied en bij eventuele aanwijzing dient deze aan de Wet
Natuurbescherming te worden getoetst. In het gebied bevindt zich een kwetsbare populatie korhoenders.

Het Defensie Helikopter Commando (DHC) heeft na jaren van inzet moeten interen op de
inzetgereedheid en op het spectrum aan uit te voeren taken, waardoor trainingen minder veelzijdig
werden. De komende jaren is het doel van Defensie deze periode van interen te repareren en het
volledige pallet aan taken weer op zogenaamd combat ready niveau te brengen. Dit betekent voor
de helikopters dat er meer gevlogen gaat worden en meer getraind wordt voor conventionele
conflicten. Kenmerk van conventionele conflicten is het gebruik van geavanceerde radarsystemen.
Dit soort radarsystemen dwingen de helikopters laag te vliegen en in grotere verbanden op te
treden. Het repareren van de combat readiness betekent voor de helikopters dus meer laagvliegen
in grotere aantallen en oefeningen.

3.2. Verdeling vluchten over de huidige laagvlieggebieden
Door de oprichting van het Defensie Helikopter Commando, de sluiting van de vliegbasis
Soesterberg in 2008 en de stationering van het merendeel van de helikopters op de
vliegbasis Gilze-Rijen in de provincie Noord-Brabant, is de belegging van de helikopters in
Nederland sinds 2008 gewijzigd. Dit heeft ook geleid tot een toename van de klachten rondom
deze vliegbasis en van de aandacht hiervoor in de Tweede Kamer. Op dit aspect wordt op deze
plaats niet nader ingegaan, omdat vliegbewegingen op vliegvelden en klachten daarover buiten het
kader van de evaluatie vallen. Relevant voor deze evaluatie is wel dat door de concentratie van de
helikopters in het zuiden van Nederland de druk op de laagvlieggebieden in het zuiden en midden
van het land is toegenomen. Helikopters hebben immers een beperkte actieradius en naarmate ze
verder naar het oefenterrein moeten vliegen, is er minder tijd beschikbaar voor de oefeningen zelf.
Kostbare vliegtijd en brandstof gaan dan verloren met transitie-uren die geen oefenwaarde
hebben. Vooral de drie laagvlieggebieden in Drenthe (GLV I, II en III) liggen relatief ver van de
vliegbasis Gilze-Rijen verwijderd.

5

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN
4.

Gebruik van de laagvlieggebieden in relatie tot de natuurwetgeving

4.1. Inleiding
In de Nb-wetvergunning is gesteld dat het aantal vlieguren niet boven het vastgestelde
toetsmaximum uit mag komen. Bovendien is gesteld dat het aantal laagvlieguren in een jaar niet
hoger mag zijn dan het gemiddelde over de zes voorgaande jaren. Indien dit gemiddelde
overschreden wordt, dient dit in het daaropvolgende jaar gecompenseerd te worden door minder
uren in het betreffende gebied te vliegen. Tevens dient dan voor alle soorten waarvoor
instandhoudingsdoelstellingen zijn geformuleerd geëvalueerd te worden of het behalen van deze
doelstellingen door de vliegactiviteit in gevaar komt.
De Nbwet-vergunning is gebaseerd op het bestaand gebruik over de periode 2003-2008. Volgens
deze vergunning kan zonder negatieve effecten voor vogels tot het vergunde maximum aantal uren
gevlogen worden in de laagvlieggebieden. Het aantal uren dat gevlogen wordt binnen elk van de
laagvlieggebieden fluctueert echter van jaar tot jaar. Om rekening te houden met die fluctuatie, is
de vergunning niet alleen gebaseerd op een toetsmaximum (maximum aantal laag gevlogen uren
in de toetsperiode 2003-2008) maar ook op een toetsgemiddelde (gemiddeld aantal laag gevlogen
uren in de toetsperiode 2003-2008) per helikopterlaagvlieggebied. Wanneer in een bepaald jaar
meer wordt gevlogen dan het toetsgemiddelde, dan dient in de daaropvolgende jaren minder
gevlogen te worden, om zo het teveel aan gevlogen uren te compenseren en weer onder het
toetsgemiddelde uit te komen. Indien Defensie niet aan dit voorschrift voldoet (dus boven het
toetsmaximum of toetsgemiddelde uitkomt), verzoekt het bevoegd gezag (i.e. Ministerie van
Economische Zaken) deze effecten te (laten) beoordelen in een nadere effectanalyse, die wordt
opgenomen in de jaarrapportage.
Het gerealiseerd aantal laagvlieguren voor alle laagvlieggebieden tezamen was over de afgelopen
jaren (2012-2016) lager dan het vergunde maximum (gemiddeld 546 uur, vergund maximum 1377
uur) (tabel 3). Het lag eveneens lager dan het vergund gemiddelde van 680 uur. Per gebied is het
echter wel voorgekomen dat in een gebied meer uren zijn gevlogen dan gemiddeld over de zes
voorgaande jaren (41x in de afgelopen vijf jaar; oranje vakken in de tabel); en is een enkele keer
voorgekomen dat meer gevlogen is dan het vergund maximum (zes keer in vijf jaar; rode vakken
in de tabel). Uit de jaarrapporten voor het bevoegd gezag is gebleken dat de overschrijdingen in
geen enkel jaar tot negatieve gevolgen voor beschermde natuurwaarden hebben geleid.
Tabel 3.

Overzicht van de mate waarin aan de vergunningsvoorwaarden wodt voldaan, ten aanzien van maximum en
gemiddeld aantal vergunde vlieguren. Blauwe vakken: voorwaarden zijn niet overschreden. Oranje vakken:
toetsgemiddelde is overschreden (41x in de afgelopen 5 jaar). Rode vakken: toetsmaximum is overschreden (6x).
Weergegeven zijn het aantal laagvlieguren per laagvlieggebied (GLV) ten opzichte van het vergund aantal uren, over
de periode 2003-2016, voor vlieguren tijdens zowel dag als nacht. Voor de volledigheid is ook het vergund (maximum
en gemiddelde) aantal laagvlieguren opgenomen.

Gebied voor laagvliegen
(GLV)

Vergund #
vlieguren
Tijd vd
dag
max gem

GLV I (Noord-Drenthe)

dag

1,0

0,2

0

0

3

1

1

1

1

1

1

0

1

1

1

1

nacht

0,0

0,0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

dag

30,5

15,3

0

0

0

0

1

1

0

0

0

0

0

0

0

0

nacht

3,1

1,0

0

0

0

0

1

0

0

0

3

1

0

0

0

0

GLV II (Midden-Drenthe)
GLV III (West-Drenthe)
GLV IV (Ginkelse Hei)

dag

7,3

3,0

0

0

0

0

0

0

0

0

1

0

0

0

0

0

nacht

6,8

1,0

0

0

0

1

1

1

1

1

1

0

0

0

0

0

dag

138,9

48,0

0

0

0

0

1

0

1

1

1

1

1

1

1

1

nacht

9,7

4,0

0

0

0

0

0

1

1

1

1

1

1

1

3

3

GLV VII (Veluwe/Randmeren) dag
GLV VIII (De Peel)
GLV IX (Maas & Waal)
GLV X (Voorne-Putten /
/ Hoeksche Waard)

Vlieguren per jaar ten opzichte van vergund aantal
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016

614,3 302,0

0

0

0

0

1

1

0

1

1

0

0

0

0

0

nacht

83,4

36,0

0

0

0

0

1

1

0

0

3

1

1

1

1

1

dag

12,4

6,4

0

0

0

0

1

1

0

3

3

1

3

1

1

1

nacht

5,4

1,1

0

1

1

1

0

1

1

1

1

1

1

0

0

0

dag

218,2 155,0

0

1

1

1

1

0

0

1

3

1

1

1

1

3

nacht

118,2

45,0

0

1

0

1

1

0

0

0

1

0

0

0

0

0

dag

47,4

13,0

0

0

0

0

1

1

1

1

3

1

1

1

1

1

nacht

4,0

1,0

0

1

1

0

1

1

0

0

0

0

0

0

0

0

76,4

48,1

0

1

1

1

1

1

0

0

0

0

0

0

0

0

0,0

0,0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

3

1

3

1

GLV XI (Wieringermeerpolder) dag
nacht

6

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN
4.2.

Formulering van de vergunningsvoorwaarden beperkt het aantal vlieguren

De invulling van de laagvliegbehoefte staat op dit moment onder druk door de manier waarop de
vergunningsvoorwaarden zijn geformuleerd. Dit, ondanks het feit dat in het merendeel van de
laagvlieggebieden aanzienlijk minder gevlogen is dan het maximum vergund aantal uren. Deze
beperking is te wijten aan het vergunningsvoorschrift dat het lopend gemiddelde over de
voorgaande zes jaren niet overschreden mag worden. Deze voorwaarde impliceert namelijk dat het
toegestane aantal laagvlieguren van jaar op jaar feitelijk omlaag gaat. Met name in die
laagvlieggebieden waar het vergunde aantal uren heel laag is, leidt dit tot wezenlijke beperkingen
op de mogelijkheden het laagvlieggebied te gebruiken. In deze gebieden is een overschrijding
immers heel snel bereikt. Vervolgens kan er in de daaropvolgende jaren niet wezenlijk minder
gevlogen worden, omdat het minimum al zo dicht tegen nul uur aanzit. Hierdoor wordt het lopend
gemiddelde amper naar beneden gecorrigeerd, wat betekent dat er jaren niet gevlogen kan worden
in het gebied.
Om dit te verduidelijken zijn in onderstaande figuur de gegevens van de Veluwe (gebied met veel
laagvlieguren) en Voorne Putten/Hoekse waard (gebied met weinig laagvlieguren) bij elkaar
weergegeven. Het sturen op toetsmaximum werkt in beide voorbeelden. Het sturen op
toetsgemiddelden is weliswaar haalbaar wanneer veel uren vergund zijn (Veluwe), maar
onhaalbaar wanneer weinig uren vergund zijn (Voorne Putten/Hoekse Waard). Dit resulteert er dan
in dat het laagvlieggebied gedurende enkele jaren gesloten zou moeten worden. Dit sluiten is (nog)
niet gebeurd, waardoor uiteindelijk vele jaren nodig zullen zijn om weer onder het toetsgemiddelde
te komen, terwijl al die tijd wel binnen de marge van het toetsmaximum gevlogen wordt. In beide
voorbeelden zijn schommelingen in aantal vlieguren goed zichtbaar en wordt het maximum niet,
respectievelijk net, overschreden.

Figuur 2.

Grafische weergave van het gerealiseerde aantal laagvlieguren en het jaarlijks voortschrijdend gemiddelde
(‘toetsgemiddelde’), ten opzichte van het vergund toetsmaximum en toetsgemiddelde. Gegevens weergegeven voor
de dagperiode in de helikopterlaagvlieggebieden Veluwe (groen, veel vergunde laagvlieguren) en Voorne
Putten/Hoekse Waard (bruin, weinig vergunde laagvlieguren).

Als gevolg van het overschrijden van het lopend gemiddelde, dient steeds een evaluatie ten
aanzien van natuurwaarden geschreven te worden voor het betreffende gebied, waarin de trend in
het aantal vogels beschreven wordt in relatie tot de vliegactiviteit, voor alle vogelsoorten waarvoor
het gebied is aangewezen als N2000-gebied. Het doel hiervan is te voorkomen dat eventuele
negatieve effecten onopgemerkt blijven. De voorwaarde schiet echter zijn doel voorbij, omdat het
gros van deze overschrijdingen het maximum vergund aantal vlieguren niet of slechts marginaal
overschrijdt (zie tabel 3).
Ten tijde van de vergunningverlening is bovendien al beoordeeld dat negatieve effecten van het
laagvliegen
op
beschermde
soorten
uitgesloten
waren
(het
behalen
van
de

7

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN
instandhoudingsdoelstellingen voor de Natura 2000-gebieden komt dus door het laagvliegen niet in
het geding) 2. Deze conclusie is tot nu toe ook steeds bevestigd in de jaarlijkse evaluaties.
Bovendien zijn recente natuurbeschermingswetvergunningen voor militaire vliegactiviteiten (zoals
het aantal vliegbewegingen op Woensdrecht en De Kooy) gebaseerd op het ‘historisch toegestaan
gebruik’ of een uitbreiding daarop (De Kooy). Er lijkt dan ook geen ecologische reden om voor dit
gebruik een toetsgemiddelde in de vergunning aan te houden.

5.

Klachten

5.1. Klachten en klachtenafhandeling
Het bureau Geluidshinder, Rapportering en Zonering (BGZR) van de Koninklijke Luchtmacht
coördineert de meldingen inzake overlast die van militaire luchtvaartuigen wordt ondervonden.
Geluidhinderklachten gaan deels over perceptie van geluid. De klachtenregistratie biedt de
mogelijkheid tot trendanalyse over welke bewegingen op welk moment en locatie tot grotere
belasting leiden. Geluidhindermeldingen zijn initieel niet bedoeld om vliegbewegingen te
voorkomen. Meldingen met betrekking tot geluidsoverlast kunnen op een aantal manieren worden
ingediend. Via de website van Defensie3, de diverse vliegbases (lokale nummers) of het landelijke
gratis nummer (0800-0226033). De Koninklijke Luchtmacht registreert de melding en doet intern
onderzoek. Indien gewenst wordt de melder teruggebeld over de melding. Bij schade die mogelijk
is veroorzaakt door vliegoperaties van CLSK wordt deze na melding op bovengenoemde manieren
voorgelegd aan de sectie Claims van Defensie. Deze afdeling is verantwoordelijk voor de
afhandeling van alle schademeldingen jegens Defensie.
Indien een melding wordt ontvangen, kunnen radargegevens worden gebruikt ten behoeve van
onderzoek en wordt een terugkoppeling gegeven aan de melder. Indien mogelijk wordt daarna, in
overleg met de militaire eenheid, gezocht naar een oplossing. Hiervoor worden soms tijdelijk
gebieden vermeden of vlieghoogten aangepast. Dit gebeurt in heel Nederland. Soms wordt in een
persoonlijk onderhoud gekeken of er betere mogelijkheden zijn om het gebruik van
laagvlieggebieden te combineren met het woon- en recreatiegenot van de bewoners, of om
verstoring van lokale fauna te voorkomen.
Tevens wordt overleg gepleegd met verschillende partijen, waaronder de klankbordgroep
Maas/Waal (inclusief een vertegenwoordiger vanuit de regio Den Bosch), Stichting Hoge Veluwe,
Staatsbosbeheer en de Waddenvereniging. Per laagvlieggebied worden alle klachten over
helikopters geregistreerd. Maar niet al deze klachten hebben per definitie betrekking op
laagvliegen. Vaak wordt slechts een deel van een helikoptervlucht boven een laagvlieggebied op
minder dan 150 voet gevlogen. Komt er een klacht, dan wordt die in alle gevallen geregistreerd als
laagvliegklacht.
De meeste klachten zijn afkomstig uit de laagvlieggebieden GLV V (Oirschotse Hei), GLV VII
(Veluwe/Randmeren) en GLV IX (Maas & Waal). De klachten bleven hoofdzakelijk beperkt tot deze
drie gebieden, omdat vooral hier geoefend wordt met helikopters. In de andere gebieden werd
ofwel veel minder geoefend, ofwel was de bevolkingsdichtheid laag waardoor minder mensen
overlast ondervonden. De belangen van de omwonenden van GLV IX en V worden behartigd door
respectievelijk Klankbordgroep Maas Waal en Commissie Overleg Voorlichting en Milieu (COVM)
Eindhoven inzake Oirschot. Beide groepen komen geregeld bijeen en maken indien mogelijk
afspraken met defensie vertegenwoordigers. De aard van de klachten is in zijn algemeenheid
overlast door helikopters. Tevens zijn in beide laagvlieggebieden in 2016 diverse schades gemeld
en afgehandeld, variërend van gewonde dieren tot scheuren aan en in huizen.

2

Bureau Meervelt, 2011. Toetsing militaire vliegactiviteiten in Nederland in het kader van de Natuurbeschermingswet. Hoofdrapport Fase 1: nadere
uitwerking Natura 2000-gebieden en beschermde natuurmonumenten gelegen in helikopterlaagvlieggebieden.

3

www.defensie.nl/actueel/vliegbewegingen/klachten.nl

8

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN
2004

Gebied

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

GLV I (Noord-Drenthe) totaal

0

0

1

0

1

0

6

7

GLV II (Midden-Drenthe) totaal

7

1

16

16

2

2

0

9

GLV III (West-Drenthe) totaal

1

0

1

0

0

0

0

0

GLV IV (Ginkelse Hei) totaal

0

58

16

1

0

0

3

0
92

GLV V (Oirschot) totaal

0

4

6

0

2

5

12

GLV VI (Salland) totaal

0

107

2

1

1

0

0

0

GLV VII (Veluwe/Randmeren) totaal

35

3

86

104

64

27

81

68

GLV VIII (De Peel) totaal

0

0

11

5

13

1

5

4

GLV IX (Maas/waal) totaal

17

91

191

137

137

241

247

360
26

GLV X (Voorne putten) totaal

3

0

0

0

11

0

15

GLV XI (Wieringermeerpolder) totaal

0

0

0

0

0

4

1

5

Totaal

63

264

330

264

231

280

370

571

Tot en met 2011 is geen differentiatie vwb dag/nacht.
2012

2013

2014

2015

2016

GLV I (Noord-Drenthe) 0900-1759

0

0

0

0

0

GLV I (Noord-Drenthe) 1800-0859

0

0

0

0

0

GLV I (Noord-Drenthe) totaal

0

0

0

0

0

GLV II (Midden-Drenthe) 0900-1759

1

1

3

2

5

GLV II (Midden-Drenthe) 1800-0859

0

0

0

0

0

GLV II (Midden-Drenthe) totaal

1

1

3

2

5

GLV III (West-Drenthe) 0900-1759

0

0

0

0

0

GLV III (West-Drenthe) 1800-0859

0

0

0

0

0

GLV III (West-Drenthe) totaal

0

0

0

0

0

Gebied

GLV IV (Ginkelse Hei) 0900-1759

0

3

1

0

3

GLV IV (Ginkelse Hei)1800-0859

0

0

0

0

0

GLV IV (Ginkelse Hei) totaal

0

3

1

0

3

GLV V (Oirschot) 0900-1759

29

31

55

102

146

GLV V (Oirschot)1800-0859

0

51

88

153

165

GLV V (Oirschot) totaal

29

82

143

255

311

GLV VI (Salland) 0900-1759

0

0

0

0

0

GLV VI (Salland) 1800-0859

0

0

0

0

0

GLV VI (Salland) totaal

0

0

0

0

0

GLV VII (Veluwe/Randmeren) 0900-1759

19

23

15

7

57

GLV VII (Veluwe/Randmeren) 1800-0859

5

2

15

9

55

GLV VII (Veluwe/Randmeren) totaal

24

25

30

16

112

GLV VIII (De Peel) 0900-1759

3

5

0

0

0

GLV VIII (De Peel) 1800-0859

0

0

0

0

0

GLV VIII (De Peel) totaal

3

5

0

0

0
174

GLV IX (Maas/waal) 0900-1759

97

91

77

54

GLV IX (Maas/waal) 1800-0859

119

143

10

62

134

GLV IX (Maas/waal) totaal

216

234

87

116

308

GLV X (Voorne putten) 0900-1759

11

7

3

1

1

GLV X (Voorne putten) 1800-0859

1

2

0

0

0

GLV X (Voorne putten) totaal

12

9

3

1

1

GLV XI (Wieringermeerpolder) 0900-1759

2

0

0

0

1

GLV XI (Wieringermeerpolder) 1800-0859

0

0

0

0

0

GLV XI (Wieringermeerpolder) totaal

2

0

0

0

1

Totaal

287

359

267

390

741

Tabel 4. Overzicht van het aantal binnengekomen klachten per laagvlieggebied.

5.2. Soorten klachten
De klachten hebben betrekking op:
langdurige overlast van helikopters. Dit gaat vooral over Apachehelikopters die samen
procedures beoefenen, waarbij een van deze helikopters langdurig laag vliegt of laag blijft
hangen;
concentratie van laagvliegoefeningen in enkele gebieden;
avondvluchten;
schademeldingen vanwege opgejaagd vee;

9

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN
-

onvoldoende communicatie;
vermeende stralingseffecten van militaire luchtvaartuigen (radar etc)4

Alle klachten worden geregistreerd en met de klagers wordt desgevraagd contact opgenomen. In
alle contacten onderstreept Defensie dat laagvliegoefeningen noodzakelijk blijven voor de
geoefendheid van helikopterpiloten en daarmee voor de veiligheid van Nederland, dichtbij en ver
weg. Waar mogelijk worden maatwerkoplossingen toegepast, zoals de toezegging aan de
gemeente Aalburg dat de Chinook helikopters de komende twee jaar de locatie van een project dat
de stabilisatie van woningen beoogt om zo verzakking te voorkomen, zullen mijden.

6.

Schadeclaims

Door toedoen van Defensiemedewerkers kan schade ontstaan bij derden (particulieren, bedrijven,
lagere overheden). Namens de minister van Defensie wikkelt de sectie Claims de schade af
(gebaseerd op aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad).
Sinds 2014 is het mogelijk in het klachtensysteem de aantallen schadeclaims te registreren. De
aard van de schadeclaims varieert van losgetrilde dakpannen tot helaas overleden dieren. Sinds
2013 is middels het klachtensysteem inzichtelijk hoeveel schade zijn geclaimd en afgehandeld. Het
aantal schadeclaims volgt ongeveer de trend van de aantallen vlieguren van 2013 tot en met 2016
(zie figuur 1). Anderszins is er geen relatie met het aantal vlieguren per laagvlieggebied.

Schadeclaims
20
16

15

15
10
6
5

2

7

6
2

2

1

3
1

2

3
1

0
2013

7.

2014

2015

2016

GLV II (Midden-Drenthe)

GLV IV (Ginkelse Hei)

GLV V (Oirschot)

GLV VII (Veluwe/Randmeren)

GLV VIII (De Peel)

GLV IX (Maas/waal)

2017

Communicatie

Over reguliere trainingsvluchten wordt geen separate berichtgeving gedaan. Oefeningen die
bijzonder zijn vanwege hun omvang of de uitgevoerde activiteiten worden met een persbericht
onder de aandacht gebracht van lokale en regionale media. Ook via sociale media (twitter) worden
aankondigingen verspreid. In geval van ontheffingen voor bijzondere oefeningen wordt overlegd
met de desbetreffende gemeenten om afspraken te maken over de communicatie. Gemeenten
stellen actieve communicatie op prijs. Actieve communicatie leidt tot minder klachten. Door zorg
van de Sectie Communicatie van de Staf Commando Luchtstrijdkrachten is gestart met het
benaderen van de gemeenten die zijn gesitueerd in het laagvlieggebied Maas-Waal. Door in
gesprek te gaan met de verschillende gemeenten, kan de communicatie beter worden afgestemd
op de behoeften van de omgeving. Denk hierbij aan informatieavonden, het geven van
relatieconcerten of het inzetten van materieel (bv een helikopter waarbij de crew tekst en uitleg
geeft) tijdens bepaalde evenementen waarbij ook raakvlakken met Defensie/veiligheid zijn te
vinden.
4

Kort samengevat kan bevestigd worden dat er in de, tot op heden beschikbare wetenschappelijke literatuur , geen sprake is van een aantoonbare
causale relatie tussen blootstelling aan radarstraling en het optreden van de beschreven symptomen zoals storingen aan machines, duizeligheid,
hoofdpijn, slapeloosheid en kanker. De beschreven ongemakken zijn erg hinderlijk maar niet toe te schrijven aan blootstelling aan radarstraling. De
meldingen over de zieke dieren en het kapot gaan van melkmachines door niet-ioniserende straling is dan ook in het licht van het hiervoor gestelde,
niet verklaarbaar. Daar zullen andere krachten en belangen spelen dan alleen op grond van niet-ioniserende straling te verklaren is.

10

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN

Defensie heeft van 2010 de effecten van de informatievoorziening vanuit Defensie in relatie tot de
hinderbeleving van omwonenden in het laagvlieggebied Maas-Waal systematisch onderzocht.
Defensie heeft daarvoor een bevolkingsonderzoek in het Maas-Waalgebied laten uitvoeren door een
marktonderzoeksbureau. Het betrof een onderzoek met een longitudinaal karakter; dat wil zeggen
dat de ondervraagde bewoners van het gebied meerdere keren worden ondervraagd met
regelmatige tussenpozen. Destijds zijn twee metingen van het onderzoek uitgevoerd (in vier
veldwerkrondes). Het onderzoek is destijds in overleg met de klankbordgroep Maas/Waal gestaakt.
Indien wenselijk kan het onderzoek te allen tijde weer worden voortgezet of opnieuw worden
gestart.

8. Helikopters blijven essentieel
8.1.

Nut en noodzaak helikopters zijn niet veranderd

De meeste militaire operaties zijn niet uitvoerbaar zonder helikopters. Met transporthelikopters
worden personen, militaire eenheden en goederen snel over grotere afstanden verplaatst en
worden medische evacuaties (medevac) uitgevoerd. Bewapende helikopters beveiligen
grondtroepen vanuit de lucht tijdens risicovolle operaties, waarbij een mogelijke vijand niet zal
schuwen wapens te gebruiken tegen (Nederlandse) militairen, en zijn door hun uitgebreide
sensorpakket, meer nog dan transporthelikopters, geschikt voor lucht-grondwaarneming.
Daarnaast worden militaire helikopters ingezet voor de ondersteuning van civiele autoriteiten – de
derde hoofdtaak van Defensie – zoals antiterreuroperaties, Search and Rescue (SAR), blussen van
(natuur)branden en humanitaire hulpverlening na rampen.
8.2. Helikopters zijn onmisbaar bij crisisbeheersingsoperaties
Operationele
ervaringen
in
Afghanistan,
Irak
en
Mali,
maar
ook
in
andere
crisisbeheersingsoperaties tonen de noodzaak van helikoptercapaciteit aan. Ook internationale
organisaties als de VN, de EU en de NAVO onderstrepen dit en doen een nagenoeg voortdurend
beroep op Nederland waar ook ter wereld helikoptersteun te leveren. De afgelopen jaren heeft
Nederland vrijwel continu helikopters naar Irak, Afghanistan en Mali uitgezonden. Ook bij de antipiraterijmissies in het gebied rond de Hoorn van Afrika is helikoptercapaciteit van grote waarde,
voor patrouillevluchten alsook gewapende inzet. Aan helikoptercapaciteit is in operatiegebieden
altijd een tekort. Daarom doen Nederlandse eenheden regelmatig een beroep op de militaire
helikoptercapaciteit van andere deelnemers aan de crisisbeheersingsoperatie. Op hun beurt doen
die landen ook weer een beroep op beschikbare Nederlandse helikopters. De Nederlandse
helikopterbemanningen worden door onze internationale partners zeer gewaardeerd om hun
professionele optreden.
8.3.

Geoefendheid is essentieel

Het vliegen op lage hoogte, zeker bij duisternis en onder dreiging van een tegenstander vergt
specifieke training en ervaring. Vliegers moeten zich eerst kwalificeren voordat zij operationele
taken mogen uitvoeren. De vliegeisen, die per helikoptertype verschillen, zijn opgenomen in het
Jaarlijkse Oefen Programma (JOP). Als een vlieger niet voor laagvliegen is gekwalificeerd (zowel bij
dag als nacht), is hij of zij maar beperkt operationeel inzetbaar. Als vliegers voor laagvliegen zijn
gekwalificeerd, moeten die vaardigheden vervolgens continu op peil worden gehouden. Het is niet
mogelijk het oefenen met laagvliegen uit te stellen totdat vliegers en helikopters operationeel
worden ingezet bij bijvoorbeeld crisisbeheersingsoperaties of humanitaire hulpoperaties. In dat
geval is de tijd te kort en de training te veelomvattend om voldoende vliegers het
trainingsprogramma te laten doorlopen.
8.4.

Laagvliegen is onlosmakelijk verbonden met helikoptercapaciteit

Nederlandse strijdkrachten kunnen in opdracht van de regering in korte tijd over de hele
wereld worden ingezet om hun taak uit te voeren. Om die capaciteit te garanderen moet het
personeel voortdurend op een operationele inzet in het hoogste geweldsspectrum zijn voorbereid.
Een inzetbare krijgsmacht is een geoefende krijgsmacht. Volgens de doctrine ‘oefen zoals je vecht’
wordt zowel overdag als bij duisternis volgens realistische scenario’s geoefend. Voor helikopers
betekent dit dat ook laag moet worden gevlogen. Laagvliegen is onlosmakelijk verbonden aan het
operationele concept van helikopters die voor hun zelfbescherming grotendeels afhankelijk zijn van

11

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN
de dekking van het terrein. In operationele omstandigheden waarbij sprake is van een verhoogde
dreiging is vliegen op middelbare of grote hoogte dan ook niet of nauwelijks een optie. Op die
hoogtes zijn toestel en bemanning en passagiers zeer kwetsbaar voor diverse soorten wapens. Ook
weersomstandigheden kunnen dwingen tot laagvliegen.
8.5.

Geïntegreerd optreden van land- en luchteenheden

Geïntegreerd optreden van helikopters met grondeenheden, zoals de luchtmobiele brigade, moet
worden getraind in verschillende taken. Dat geldt bijvoorbeeld voor snelle verplaatsingen (aan
boord laten gaan en elders weer afzetten) en medevac door transporthelikopters (Chinook, Cougar
en ook de NH-90). Grondtroepen moeten ook leren samenwerken met gevechtshelikopters
(Apaches) door vuursteunaanvragen te doen in het geval zij onder vuur worden genomen door een
tegenstander. Het is niet eenvoudig voor iemand op de grond om contact te leggen met de vlieger
in een gevechtshelikopter en ervoor te zorgen dat deze precies datgene gaat doen wat benodigd is
om de eenheid op de grond te helpen. Deze vorm van luchtsteun vergt ook training in
laagvlieggebieden.
8.6. Simulatortraining
Het Defensie Helikopter Commando maakt voor de transporthelikopters gebruik van simulatoren.
Hierin worden bemanningen opgeleid en getraind op diverse delen van helikoptervluchten. Voor het
beoefenen van laagvliegen zijn de huidige simulatoren niet geschikt, mede door de lage resolutie
op lage hoogten. Hierdoor kan dus geen vervanging plaatsvinden van de vluchten zoals die nu
worden uitgevoerd in de helikopterlaagvlieggebieden. Voor de toekomst wordt onderzocht welke
simulatoren worden vervangen en of nieuwe simulatoren geschikt zijn om het laagvliegen te
beoefenen, zodat het aantal vluchten in de helikopterlaagvlieggebieden kan worden verminderd.
8.7. Aantallen helikopters
Sinds 2010 heeft zich een aantal aanpassingen voorgedaan in met name de aantallen en soorten
helikopters. Voor deze evaluatie wordt uitgegaan van twintig Chinook middelzware
transporthelikopters (CH-47F), waarvan zestien gestationeerd zijn op de vliegbasis Gilze-Rijen en
vier in Fort Hood (Texas, VS). Twaalf Cougar lichte transporthelikopters (AS-532) zijn
gestationeerd op de vliegbasis Gilze-Rijen. Het Commando Luchtstrijdkrachten beschikt daarnaast
over achtentwintig Apache (AH-64D) gevechtshelikopters, waarvan twintig zijn gestationeerd op de
vliegbasis Gilze-Rijen en acht helikopters in Fort Hood in de Verenigde Staten. De mogelijkheid
bestaat om, als de noodzaak daar is, de in de VS gestationeerde helikopters naar Nederland over
te brengen. In dat geval moeten ook deze vier transport- en acht gevechtshelikopters gebruik
kunnen maken van de laagvlieggebieden. Ten slotte zijn er twintig NH-90 maritieme helikopters
voor het ondersteunen van de schepen van het Commando Zeestrijdkrachten gestationeerd op het
maritiem vliegkamp De Kooy. Deze NH-90 helikopters hebben de Lynx helikopters vervangen die
voorheen op De Kooy werden gebruikt.

type
Chinook
Cougar
Apache
NH-90
Lynx
Alouette-III

2010
11
17
29 (8 in de VS)
0
14
4

2017
16 (4 in de VS)
12
28 (8 inde VS)
20
0
0

Tabel 1. Overzicht van typen en aantallen helikopters in 2010 en 2017.

8.8. Veranderde veiligheidssituatie in Europa
De landen waar Nederlandse troepen in het verleden zijn ingezet, zoals Irak, Afghanistan, Somalië
en Mali, blijven onzekere factoren voor de internationale veiligheid. Daarbij hebben ook de
ontwikkelingen in de veiligheidssituatie aan de Oost- en de Zuidrand van Europa gevolgen voor de
capaciteiten, taken en taakuitvoering van Defensie. Nationaal zien we daarbij de recent
ondersteuning in de Caraïben en gevraagde steunverleningen aan de Nationale Politie bij
terroristische dreigingen op het eigen grondgebied. Hoewel die gevolgen nog niet concreet zijn, is
het van belang voor de ontwikkeling van middelen, zoals vliegtuigen en helikopters. Dit geldt
onverminderd voor de behoefte aan laagvliegen in Nederland, die door de veiligheidssituatie wordt

12

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN
beïnvloed. Nu het regeerakkoord structureel meer geld aan Defensie toekent, bereidt Defensie zich
voor op uitbreiding van inzet en middelen. Na langdurige inzet bij internationale operaties is de
inzetgereedheid van middelen en personeel al geruime tijd onder de norm. Voor het verhogen van
de gereedheid van alle helikoptertypes en daaraan verbonden bemanningen dient te worden
getraind voor alle gevraagde vormen van inzet. Met als doelstelling het verhogen van de
inzetgereedheid groeit het aantal vlieguren voor alle helikoptertypen in vier jaar tot 6000 vlieguren
per type), deels voor het laagvliegen.

9. Conclusies
9.1. Verdeling vluchten over de huidige laagvlieggebieden is veranderd
Door de oprichting van het Defensie Helikopter Commando, de sluiting van de vliegbasis
Soesterberg in 2008 en de stationering van het merendeel van de helikopters op de
vliegbasis Gilze-Rijen in de provincie Noord-Brabant, is de belegging van de helikopters in
Nederland sinds 2008 gewijzigd. Door de concentratie van de helikopters in het zuiden van
Nederland is de druk op de laagvlieggebieden in het zuiden en midden van het land toegenomen.
Helikopters hebben immers een beperkte actieradius en naarmate ze verder naar het oefenterrein
moeten vliegen, is er minder tijd beschikbaar voor de oefeningen zelf. Kostbare vliegtijd en
brandstof gaan dan verloren met transitie-uren die geen oefenwaarde hebben.
9.2. Vergunningsvoorwaarden beperkt het aantal vlieguren
De invulling van de laagvliegbehoefte staat op dit moment onder druk door de manier waarop de
vergunningsvoorwaarden zijn geformuleerd. Dit, ondanks het feit dat in het merendeel van de
laagvlieggebieden aanzienlijk minder gevlogen is dan het maximum vergund aantal uren. Deze
beperking is te wijten aan het vergunningsvoorschrift dat het lopend gemiddelde over de
voorgaande zes jaren niet overschreden mag worden.
9.3. Aantal klachten in gebieden (zuid) is toegenomen
Het aantal klachten betreffende laagvliegen is de afgelopen jaren toegenomen. De meeste klachten
zijn afkomstig uit de laagvlieggebieden GLV V (Oirschotse Hei), GLV VII (Veluwe/Randmeren) en
GLV IX (Maas & Waal). De klachten bleven hoofdzakelijk beperkt tot deze drie gebieden, omdat
vooral hier geoefend wordt met helikopters. In de andere gebieden werd veel minder geoefend, of
was de bevolkingsdichtheid laag waardoor minder mensen overlast ondervonden.
9.4. Communicatie is verbeterd
Defensie heeft de communicatie middels sociale media, klankbordgroepen en COVM over het
gebruik van de laagvlieggebieden de afgelopen jaren geïntensiveerd. Met name de communicatie
met de klankbordgroep Maas/Waal is verbeterd.
9.5. Toekomstige behoefte blijft opportuun
Met de uitbreiding van het aantal helikopters en het aantal vlieguren per helikoptertype en het
behoudt en wellicht uitbreiding van het aantal inzetten en taken blijft de behoefte aan
laagvliegmogelijkheden in vlieguren en gebieden opportuun. Waar een deel van de vlieguren reeds
wordt besteed in het buitenland dient het overige (grootste) deel te worden gefaciliteerd binnen
Nederland en dus de daartoe aangewezen laagvlieggebieden.
9.6. 2017 en verder
Sinds 2010 heeft Defensie geopereerd conform de vergunning vwb de Nb-wetgeving inzake het
gebruik van de laagvlieggebieden. De behoefte in zijn algemeenheid is niet veranderd, dan alleen
het aantal beoogde vlieguren en de belasting van de gebieden in het zuiden van Nederland. Voor
de uitvoering van haar taken kan Defensie voldoende gebruik blijven maken van de huidige
gebieden. Desalniettemin zorgt lokale druk in de gebieden voor gespannen verhoudingen tussen
omwonenden en Defensie. Om enigszins tegemoet te komen aan de wensen van inwonenden van
de laagvlieggebieden en hun politieke bestuurders is hierna een aantal aanbevelingen beschreven
die bijdragen aan het draagvlak voor Defensie.

13

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN

10.

Aanbevelingen

10.1. Aanpassen voorschrift bij Nb-wetvergunning.
De gestelde vergunningsvoorwaarde (voorschrift 55) om zowel te sturen op een maximum als op
een lopend gemiddeld aantal vlieguren zou kunnen werken wanneer het aantal vlieguren hoog ligt
(enkele honderden uren). Maar, zoals in de praktijk blijkt, leidt de restrictie in het gemiddeld aantal
vlieguren er bij een gering aantal helikopter laagvlieguren toe dat Defensie in bepaalde gebieden
gedurende één of zelfs meer jaren niet meer kan laagvliegen, omdat anders niet aan
vergunningvoorschrift 5 wordt voldaan.
De restrictie in het gemiddeld aantal vlieguren levert daarmee problemen op voor de operationele
geoefendheid van de krijgsmacht. Er lijkt daarnaast geen ecologische grond te bestaan om het
gebruik in bepaalde gebieden voor een of meer jaren tot nul te reduceren.
De operationele consequenties van het reduceren van de vlieguren tot nul gedurende één of meer
jaren in vier helikopterlaagvlieggebieden, zijn te groot. Dit is nu wel aan de orde teneinde te
voldoen aan het vergunningvoorschrift om niet méér te vliegen dan het voortschrijdend
gemiddelde. Defensie heeft bij het ministerie van Economische Zaken een wijziging van de
vergunning aangevraagd.
Defensie blijft met haar vliegactiviteiten binnen het toetsmaximum van de vergunning en dat leidt
niet tot een afwijking van de beoordeelde activiteiten die bij de aanvraag van de vergunning zijn
aangeboden6

10.2. Uitbreiding van laagvlieggebieden
De afgelopen jaren heeft het DHC vooral gebruik gemaakt van de zuidelijke laagvlieggebieden in
Nederland. De hierin gelegen bebouwingen natuurgebieden in combinatie met beperkte afmetingen
leggen beperkingen op aan het feitelijk gebruik van deze gebieden. Het intensieve gebruik van het
resterende deel van deze laagvlieggebieden leidde tot meer klachten over overlast en schade aan
vee en gewassen. Dit heeft Defensie gedwongen tot het beperken van het gebruik van deze
zuidelijke laagvlieggebieden teneinde de balans te bewaren tussen trainingsmogelijkheden en de
leefbaarheid voor de bewoners.
Laagvliegtraining wordt zoveel als mogelijk al uitgevoerd in het buitenland enerzijds door de in de
Verenigde Staten geplaatste helikopters en anderzijds door oefeningen te organiseren buiten
Nederland. Er valt internationaal weinig winst meer te behalen op het gebied van laagvliegen; de
intensiteit is ook daar al gemaximaliseerd. Uitbreiding van de Nederlandse laagvlieggebieden is
daarom de enige mogelijkheid om winst te boeken in kwaliteit van training en het voorkomen van
nog hogere concentraties laagvliegende helikopters in de huidige, al belaste gebieden.
Trainingsvluchten in Nederland beginnen en eindigen altijd op vliegbasis Gilze-Rijen en maritiem
vliegkamp de Kooy. Zo mogelijk wordt tijdens en tussen vluchten gebruik gemaakt van het militair
luchtvaartterrein Deelen om de directe omgeving van de vliegbasis te ontlasten. Om de kwaliteit
van de laagvlieggebieden te vergroten is meer diversiteit benodigd (meer en/of grotere gebieden),
moet de afstand tot de bases relatief klein zijn, en moeten de gebieden van aanzienlijke omvang
zijn, zeker omdat ieder gebied zijn eigen beperkingen kent ten aanzien van bebouwing en natuur.
Om tot kwalitatief betere training te komen zonder de bestaande laagvlieggebieden verder te
belasten, zal worden gezocht naar uitbreiding van de laagvliegmogelijkheden in andere gebieden.
De focus ligt hierbij vooral op de omgeving van vliegbases Gilze-Rijen, Deelen en maritiem
vliegkamp De Kooy.
Wanneer het zoekgebied voor het uit te breiden laagvlieggebied overlapt met Natura 2000gebieden, dan betekent dit dat een nieuwe vergunning aangevraagd moet worden in het kader van
5

Het vergunningsvoorschrift 5 uit de Natuurbeschermingswetvergunning d.d. 12 september 2012 luidt als volgt: “Het aantal laaggevlogen uren
bedraagt jaarlijks niet meer dan het maximaal aantal gevlogen uren in een jaar binnen dat gebied in de periode 2003-2008 (toetsmaximum) en
tevens bedraagt het gemiddelde over de voortschrijdende periode van 6 jaren (voortschrijdend gemiddelde) niet meer dan het gemiddelde van het
aantal gevlogen uren in de periode 2003-2008 (toetsgeiddelde). Het geldende toetsmaximum en toetsgemiddelde is voor de laagvlieggebieden
weergegeven in de in bijlage 2 weergegeven tabel.”

6

Onderzoeksrapport met achtergrondrapporten bij brief BS/2012001180 van 10 februari 2012, ‘Aanvraag deel I Nb-wetvergunning militaire
vliegactiviteiten.

14

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN
de Wet Natuurbescherming. Dit gaat gepaard met ecologische beoordelingen, teneinde in kaart te
brengen of significante effecten op met name Natura 2000-doelstellingen op kunnen treden, en of
die eventuele effecten dan gemitigeerd kunnen worden. Omdat het nieuw gebruik van deze
gebieden betreft, zal de toetsing zwaarder zijn dan voor de bestaande laagvlieggebieden.
Defensie gaat op zoek naar een aantal laagvlieggebieden in het zuidelijke deel van Nederland, rond
maritiem vliegkamp De Kooy en de Deelen om deze toe te voegen aan de reeds bestaande
laagvlieggebieden. Dit biedt de mogelijkheid de belasting van GLV Maas en Waal en Oirschotse
Heide te reduceren doormiddels herverdeling van de uren zoals nu in de Nb-vergunning zijn
opgenomen. Dit komt de getraindheid van crews ten goede zonder dat het negatieve effect van
verlies aan trainingswaarde optreedt. Instandhouding van de locatie van de huidige
laagvlieggebieden blijft noodzakelijk, ook in het geval er extra laagvlieggebieden worden
toegevoegd.

15

EVALUATIE LAAGVLIEGGEBIEDEN
Bijlage A, behorende bij Evaluatie Laagvlieggebieden

16