Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

29 665

Evaluatie Schipholbeleid

Nr. 452

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN INFRASTRUCTUUR EN WATERSTAAT EN VAN FINANCIËN EN VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 december 2022
Met deze brief wordt invulling gegeven aan een aantal moties en
toezeggingen die betrekking hebben op Schiphol en met name de
arbeidsomstandigheden en arbeidsvoorwaarden op de luchthaven. Het
betreft:
• de terugkoppeling van het werkbezoek aan Schiphol op woensdag
2 november jl. van de Ministers van IenW en SZW;
• en het toezicht van de arbeidsinspectie op de arbeidsomstandigheden
(toezegging aan Kamerlid Boucke);
• de suggestie uit de Kamer tot benoeming van een speciaal lid voor
arbeidsomstandigheden in de raad van commissarissen van Schiphol
(toezegging aan Kamerlid Kröger);
• de door de Kamer beoogde structurele verbetering van de arbeidsvoorwaarden op Schiphol (motie van het lid Van Baarle1);
• en de door de Kamer gevraagde inspanning om ervoor te zorgen dat
essentiële diensten op Schiphol niet langer geheel worden uitbesteed
(motie van het lid Alkaya2).
Tezamen geeft dit een beeld van de verhouding van het kabinet ten
opzichte van Schiphol; dat beeld is toegezegd door de Minister van
Financiën tijdens de behandeling van de Nota Deelnemingenbeleid op
12 september jl. (Kamerstuk 28 165, nr. 379).
Terugkoppeling werkbezoek Schiphol
In het Commissiedebat Vliegveiligheid van 15 september jl. (Kamerstuk
24 804, nr. 194) heeft de Minister van IenW toegezegd om de Kamer mede
namens de Minister van SZW te informeren over de bevindingen van hun
werkbezoek van 2 november jl. aan de afhandelaren op Schiphol.
1
2

kst-29665-452
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Kamerstuk 31 936, nr. 942.
Kamerstuk 36 108, nr. 10.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 665, nr. 452

1

Aanleiding en doel werkbezoek
De aanleiding van het werkbezoek aan Schiphol waren signalen van met
name de FNV dat er veel mis is met de arbeidsomstandigheden en
arbeidsvoorwaarden van werknemers op de luchthaven Schiphol. Daarbij
ging het onder meer over de hoge werkdruk, (te) zware fysieke belasting,
ontbrekende of onvoldoende voorzieningen zoals bijvoorbeeld adequaat
ingerichte rustruimtes, de blootstelling van werknemers aan gevaarlijke
stoffen, en de in- en uitbesteding van diensten en beloning.
De Ministers van SZW en IenW wilden zelf ter plekke kijken hoe de
werkomstandigheden voor werknemers op Schiphol en bij de afhandelaren zijn. Daarnaast wilden zij van de gelegenheid gebruikmaken om
1) de bedrijven die werkzaam zijn op Schiphol nogmaals aan te spreken
op het bieden van goede arbeidsomstandigheden en arbeidsvoorwaarden
en op goed werkgeverschap in het algemeen en 2) Schiphol aan te
spreken op haar brede verantwoordelijkheid hiervoor als exploitant van
de luchthaven.
Tijdens het werkbezoek is gesproken met medewerkers van afhandelaren
in de bagagekelders en op het platform. Ook mevrouw Jong en de heer
Van Doesburg van FNV waren daarbij aanwezig. Een bestuurlijk overleg
met FNV en de directie van Schiphol was voorzien, maar kon niet
doorgaan, omdat het werkbezoek veel langer duurde. Dit overleg is
inmiddels opnieuw gepland op 21 december 2022.
Verloop werkbezoek
Tijdens het bezoek aan de bagagekelder is gesproken met verschillende
werknemers van de afhandeling. Daarnaast hebben de Ministers ook
rondgelopen op de werkvloer en de pauze- en rustruimten gezien. Over
het algemeen zijn de medewerkers tevreden met en trots op hun werk op
de luchthaven. Zij geven aan vaak al jaren op de luchthaven werkzaam te
zijn. Wel is het werken in de kelder fysiek zwaar, soms eentonig en maken
ze lange dagen zonder pauze. De medewerkers geven ook aan dat ze zich
niet altijd gewaardeerd voelen en het werk de laatste jaren steeds
zwaarder is geworden, mede vanwege te weinig personeel als gevolg van
krapte op de arbeidsmarkt. Het werk kan dan ook leiden tot klachten. In de
kelder is onder meer de semi-mechanische tilhulp voor het verplaatsen en
sorteren van koffers aan de Ministers gedemonstreerd. Ook is een
sorteerrobot getoond die op de langere termijn een groot deel van het
fysieke werk van de medewerkers in de kelder over zal kunnen nemen.
Ondanks dat de medewerkers trots zijn op hun werk lopen zij wel
tegen hun grenzen aan. Ze geven aan dat ze door het repetitieve
werk wat ze vaak al jaren doen, bijna allemaal fysieke klachten
hebben. Bijvoorbeeld slijmbeursvliesontsteking of andere klachten
aan het bewegingsapparaat. Op de vraag aan een medewerker of hij
zijn werk nú nog leuk vindt, antwoordt deze: «Er zijn dagen dat het
huilen me nader staat dan het lachen, maar waar kan ik nu nog
naartoe? Ik ben 59».
De Ministers van SZW en IenW hebben op 2 november met eigen
ogen gezien hoe zwaar het werk kan zijn en gaan hierover verder in
gesprek tijdens het (her)plande bestuurlijk overleg op 21 december.
Daarnaast blijven zij de reeds in gang gezette maatregelen (waarover
meer elders in deze brief) nauwlettend volgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 665, nr. 452

2

Bij het bezoek op de platforms is er een zogeheten pushbackoperatie3
getoond en is gedemonstreerd hoe de koffers in en uit de buik van
vliegtuigen geladen worden. Ook is op het platform gesproken over de
problematiek van blootstelling van afhandelingspersoneel aan gevaarlijke
stoffen. Mondmaskers die als kortetermijnmaatregel beschikbaar zijn
gesteld aan medewerkers, worden echter niet altijd gebruikt, omdat
medewerkers het niet prettig vinden werken. Op iets langere termijn kan
het helpen om de pushbackoperatie te verlengen, waardoor het inschakelen van de vliegtuigmotoren pas op de taxi- of startbaan plaatsvindt,
dus op grotere afstand van waar de platformmedewerkers werkzaam zijn.
Ook het elektrificeren van de pushbackvoertuigen zal tot minder uitstoot
van luchtverontreinigende stoffen leiden. Gesprekken over de mogelijke
aanpassing van de operatie lopen hierover met Schiphol en LVNL. Dit
onderwerp wordt meegenomen in een aparte brief van de Minister van
IenW over verschillende emissieonderwerpen. De Kamer ontvangt de
brief over verschillende emissieonderwerpen naar verwachting nog dit
jaar.
Het toezicht op de arbeidsomstandigheden op Schiphol
Aan uw Kamer is toegezegd dat de Minister van IenW, samen met de
Minister SZW, de Kamer informeert over het toezicht van de Arbeidsinspectie.
De in antwoorden op Kamervragen over de bagageafhandelaren op
Schiphol aangekondigde rapportage van de Nederlandse arbeidsinspectie
(NLA) over de lopende en afgeronde onderzoeken in de periode
2013–2022 wordt naar verwachting in januari 2023 aan uw Kamer
toegezonden. Daarnaast loopt een onderzoek naar de werkzaamheden op
de platforms gericht op de blootstelling van werknemers aan gevaarlijke
stoffen. Er zijn door de NLA in het najaar van 2021 verschillende handhavingstrajecten gestart (bij meerdere werkgevers) gericht op het verder
terugdringen van die blootstelling.
Met betrekking tot de vraag over periodieke controles verwijzen wij naar
de beantwoording van Kamervragen over arbeidsomstandigheden op
Schiphol waarbij een bijlage is gevoegd waarin de Arbeidsinspectie ingaat
op haar werkwijze.4 Kort gezegd richt de Arbeidsinspectie zich op de
grootste risico’s en het behalen van een zo groot mogelijk maatschappelijk effect. De Arbeidsinspectie is graag bereid een technische briefing
over haar werkwijze en risicoselectie te verzorgen.
Een speciaal lid voor arbeidsomstandigheden in de rvc Schiphol
In het Commissiedebat Vliegveiligheid van 15 september jl. heeft de
Minister van IenW toegezegd de suggestie om in de raad van commissarissen (rvc) van Schiphol iemand aan te stellen die toeziet op de arbeidsomstandigheden te bespreken met de Minister van Financiën. Hieronder
wordt hierop ingegaan.
Het is belangrijk dat de Arboregels worden nageleefd. Die regels gelden
niet voor niets, die zijn er voor iedere werkgever: mensen moeten gezond
en veilig kunnen werken. Dus ook voor Schiphol en de bedrijven die op
Schiphol werken. Hoewel Schiphol geen directe verantwoordelijkheid
heeft voor de arbeidsomstandigheden bij afhandelingsbedrijven, heeft
3
4

Dit is het wegduwen van het vliegtuig van de gate.
Beantwoording schriftelijke Kamervragen van het lid Ceder (ChristenUnie) n.a.v. berichtgeving
over arbeidsomstandigheden bij afhandelaren op Schiphol, Aanhangsel Handelingen II
2022/23, nr. 311.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 665, nr. 452

3

Schiphol aangegeven hier in de toekomst een grotere rol in te willen
nemen. Schiphol stelt bijvoorbeeld sinds kort gratis mondmaskers
beschikbaar voor werknemers op het platform die in aanraking komen
met ultrafijnstof en er is een actieplan om de uitstoot van ultrafijnstof te
verlagen. Daarnaast werkt Schiphol aan een zogenaamde License to
Operate voor grondafhandelingsbedrijven, Equipment Pooling en houdt
Schiphol haar huidige operating model tegen het licht. Alles met als doel
om een veiligere, betere en gezondere werkomgeving te creëren voor het
eigen personeel, maar ook dat van andere bedrijven die werkzaam zijn op
de luchthaven.
Ook de rvc van Schiphol heeft aandacht voor arbeidsomstandigheden en
bevat commissarissen met specifieke kennis en ervaring op het gebied
van maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo). Binnen de rvc van
Schiphol komt dit voornamelijk aan bod in de zogenoemde Safety,
Sustainability and Stakeholders committee. Daarnaast geldt voor
Schiphol, net als bij andere grote ondernemingen, dat een derde van de
commissarissen op voordracht van de Ondernemingsraad (OR) wordt
benoemd. Deze commissarissen hebben ook nadrukkelijk aandacht voor
mvo en de rvc spreekt periodiek met de OR. In dit gesprek komen
arbeidsomstandigheden ook aan bod.
Ook voor het kabinet en in het bijzonder de Minister van Financiën als
aandeelhouder is mvo een belangrijk thema waarover zij met het bestuur
en rvc in gesprek blijft. Het zorgdragen voor gezonde arbeidsomstandigheden is onderdeel van mvo. Zoals ook beschreven in de Nota Deelnemingenbeleid 2022 (Kamerstuk 28 165, nr. 370) verwacht de Minister van
Financiën van staatsdeelnemingen zoals Schiphol dat zij een voorbeeldrol
hebben op het gebied van mvo en zich ruimhartig aan wet- en regelgeving houden. Als exploitant van onze nationale luchthaven heeft
Schiphol daarnaast een brede verantwoordelijkheid om arbeidsomstandigheden op de luchthaven te bevorderen. Van de gehele rvc van Schiphol
wordt aandacht voor dit thema verwacht.
Bij de samenstelling van de rvc wordt rekening gehouden met welke
kennis, vaardigheden en competenties hiervoor vereist zijn. Te denken valt
aan kennis van de markt en sector, financiële kennis en een goed gevoel
voor politiek-bestuurlijke verhoudingen. Daarbij toetst de staat als
aandeelhouder of een kandidaat zich bewust is van de maatschappelijke
context waarin de onderneming zich bevindt en het publieke belang dat
met de onderneming is gemoeid. Gezien het belang van het op
maatschappelijk verantwoorde wijze borgen van het publieke belang dient
ook kennis van en ervaring met mvo vertegenwoordigd te zijn in de raad
van commissarissen. Schiphol voldoet aan dit vereiste. Een specifieke
commissaris die toeziet op de arbeidsomstandigheden heeft in dit licht
weinig toegevoegde waarde.
Verbetering van de arbeidsvoorwaarden
In de motie van het lid Van Baarle5 is verzocht om de Kamer te informeren
over de wijze waarop de regering de verantwoordelijkheid voor de
staatsdeelneming Schiphol en de exploitatievergunning gaat benutten
voor het bewerkstelligen van een verbetering van de arbeidsvoorwaarden
op Schiphol.
Via de Wet luchtvaart is een exploitatievergunning verleend aan Schiphol.
Zonder deze vergunning is het niet toegestaan een luchthaven in bedrijf te
hebben. Royal Schiphol Group (RSG), als exploitant van de luchthaven
5

Kamerstuk 31 936, nr. 942.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 665, nr. 452

4

Schiphol, is verplicht tot exploitatie van de luchthaven en treft daartoe de
voorzieningen die nodig zijn voor een goede afwikkeling van het
luchthavenluchtverkeer en het daarmee samenhangende personen- en
goederenvervoer op de luchthaven.
Sinds de start van de wachtrijproblematiek is deze vergunning voortdurend de basis geweest om met Schiphol het gesprek te voeren over de
te treffen maatregelen, waaronder verbetering van de arbeidsomstandigheden en arbeidsvoorwaarden. De genomen maatregelen leidden tot
hogere kosten. Het is primair aan het bestuur van Schiphol om daar
keuzes in te maken. Het kabinet heeft wel aangegeven dat het normrendement in deze uitzonderlijke omstandigheden geen bezwaar vormde om
de operationele problemen op te lossen.
Een belangrijke stap die Schiphol heeft gezet is het Sociaal Akkoord dat
met de vakbonden FNV en CNV is gesloten. Het Sociaal Akkoord6 heeft als
looptijd 1 juni 2022 tot 1 september 2023 en bevat naast tijdelijke ook
structurele maatregelen. Voor medewerkers in de beveiliging,
schoonmaak, afhandeling en het besloten busvervoer geldt vanaf
1 september 2022 een zogenaamde «Schiphol arbeidsmarkttoeslag» van
€ 1,40 bruto per uur. Deze extra toeslag loopt tot 1 september 2023. Ook
zijn afspraken gemaakt over onder meer verbeterde secundaire arbeidsvoorwaarden. Er komt bijvoorbeeld een ruimere vergoeding voor
woon-werkverkeer en uiterlijk 1 januari wordt de Sociaal Dialoog tafel
ingericht met als doel om op structurele basis sociale thema’s te
bespreken.
Aanvullend op het Sociaal Akkoord is voor beveiligers op 6 oktober 2022
een extra afspraak gemaakt over structurele verbetering van de arbeidsvoorwaarden en arbeidsomstandigheden. Concreet betekent dit voor
beveiligers een verbetering van remuneratie/beloning, verbetering van
roosters (grotere voorspelbaarheid en overzichtelijkheid door vermindering aantal startmomenten) en verbetering van rustruimtes.
Het bestuur van Schiphol is verantwoordelijk voor operationele aangelegenheden, zoals de arbeidsvoorwaarden voor de medewerkers die bij
Schiphol in dienst zijn. De Minister van Financiën als aandeelhouder heeft
dan ook geen directe betrokkenheid bij het vaststellen van de arbeidsvoorwaarden van medewerkers van Schiphol zelf of van medewerkers die in
dienst van derden op Schiphol werken. Wel heeft de Minister van
Financiën als aandeelhouder, net als de Ministers van IenW en SZW, de
afgelopen periode meermaals met de directie van Schiphol gesproken
over de arbeidsvoorwaarden en arbeidsomstandigheden op de luchthaven. De Ministers blijven dit gesprek met Schiphol voeren, ook aan de
hand van bovengenoemd Sociaal Akkoord.
Uitbesteding van essentiële diensten
In de motie van het lid Alkaya7 wordt de regering verzocht om zich in te
spannen om essentiële diensten op luchthaven Schiphol niet langer
geheel uit te besteden, maar ook binnen de eigen organisatie te regelen
waar dat nodig is, tegen goede arbeidsvoorwaarden.
Schiphol maakt al enige tijd een omslag in het denken. De aandacht is
minder gericht op zo laag mogelijke kosten en meer op de kwaliteit van de
dienstverlening. Dit blijkt ook uit het verzoek van Schiphol aan de Minister
6

Over de uitvoering van het Sociaal Akkoord is de Kamer eerder geïnformeerd, zie Kamerstuk
29 665, nr. 442.
7
Kamerstuk 36 108, nr. 10.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 665, nr. 452

5

van IenW om het aantal grondafhandelingsbedrijven op de luchthaven te
verminderen. De recente wachtrijproblematiek heeft het belang van deze
omslag benadrukt. Schiphol verlaat het principe van zoveel mogelijk
uitbesteden en maakt voortaan bij het aflopen van contracten met
dienstverleners een bewuste afweging. In lijn hiermee zijn in het Sociaal
Akkoord afspraken gemaakt over hernieuwde uitbesteding van arbeidsintensieve diensten. Indien daarvan sprake is, zal Schiphol hierover vooraf
in gesprek gaan. De vakbonden worden bij iedere aanbesteding in de
arbeidsintensieve sector actief betrokken om de belangen van de
medewerkers te behartigen.
Het kabinet staat op enige afstand van dit soort operationele beslissingen,
maar steunt de verandering in het denken. De Minister van Financiën
heeft als aandeelhouder ook gesprekken met het bestuur van Schiphol
over de strategie (van uitbesteden) en bevraagt het bestuur kritisch welke
afwegingen het maakt. De uiteindelijke vormgeving en keuze blijft wel aan
de onderneming conform de vastgestelde governance.
De Minister van Infrastructuur en Waterstaat,
M.G.J. Harbers
De Minister van Financiën,
S.A.M. Kaag
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
C.E.G. van Gennip

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 665, nr. 452

6