Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

29 240

Veiligheid op school

Nr. 61

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 8 juli 2013
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft op
28 mei 2013 overleg gevoerd met staatssecretaris Dekker van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap over:
– de brief van de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap d.d. 25 maart 2013 betreffende de aanbieding van
het plan van aanpak pesten in het onderwijs (Kamerstuk
29 240, nr. 52);
– de brief van de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap d.d. 22 januari 2013 inzake de aanpak van pesten
in het onderwijs (Kamerstuk 29 240, nr. 51);
– de brief van de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap d.d. 21 december 2012 inzake de monitor Sociale
veiligheid in en rond scholen 2012 (Kamerstuk 29 240, nr. 50);
– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 5 oktober 2012 houdende aanbieding van het
onderzoeksrapport «Sociale onveiligheid van LHB schoolpersoneel en LHB leerlingen» (Kamerstuk 33 421, nr. 2).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap,
Wolbert
De griffier van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
De Kler

kst-29240-61
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

1

Voorzitter: Van Meenen
Griffier: De Kler
Aanwezig zijn acht leden der Kamer, te weten: Van Meenen, Beertema,
Bergkamp, Van der Burg, Ypma, Smaling, Rog en Voordewind,
en staatssecretaris Dekker van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, die
vergezeld is van enkele ambtenaren van zijn ministerie.
Aanvang 16.00 uur
De voorzitter: Goedemiddag, welkom bij dit overleg over pesten. Het is
mij een grote eer om mijn eigen commissie deze keer te mogen
voorzitten, temeer daar dit een buitengewoon belangrijk onderwerp is. Ik
heet de staatssecretaris en zijn mensen van harte welkom, uiteraard ook
de mensen op de publieke tribune en elders, en de leden. De afgesproken
spreektijd is vier minuten per fractie. Ik stel voor om in eerste instantie
geen beperkingen te stellen aan het aantal interrupties. Dat komt vanzelf
als u zich niet geheel naar mijn wensen gedraagt. U hebt het dus zelf in de
hand.
De heer Beertema (PVV): Voorzitter. In 2012 werden we geconfronteerd
met enkele tragische zelfdodingen van gepeste jongeren. Dat heeft veel
losgemaakt in de samenleving en bij ons, de vaste Kamercommissie. Wat
alle partijen op dat moment samenbracht, was het inzicht dat we pesten
prominent op de politieke agenda zetten als er iets ergs gebeurt, maar al
gauw weer overgaan tot de orde van de dag. Deze keer wilden we per se
dat dit niet zo zou gaan. De staatssecretaris en de Kamer hebben toen een
traject uitgetekend. We komen nu in de slotfase daarvan. Er is samenwerking gezocht met de Kinderombudsman. Ik kijk erop terug als een
goed traject: het is naar mijn gevoel compleet en het is vooral waardig en
zonder politiek gekrakeel afgewikkeld. Nu er een plan van aanpak van de
regering voor ons ligt, is het moment daar om vanuit onze eigen politieke
kleur oordelen te vellen en voorstellen te doen over de manier waarop we
in het onderwijs in de toekomst met het taaie en onuitroeibare probleem
van pesten willen omgaan.
Voor alle duidelijkheid: pesten is iets anders dan plagen. Van plagen word
je groot; je bouwt er een stevige persoonlijkheid van op. Pesten daarentegen ontwricht je leven. Zo duidelijk is het verschil. Elk gepest kind kan
het verschil haarfijn aangeven. Elke pester overigens ook. Toen ik mijn
mondelinge vragen stelde aan de staatssecretaris, legde ik hem ook voor
dat er 5.000 leerlingen thuiszitten omdat ze zo ernstig worden gepest dat
ze niet naar school durven. Tegelijkertijd staan daar niet enkele duizenden
leerlingen tegenover die van school zijn gestuurd omdat ze zich schuldig
hebben gemaakt aan het ontwrichten van de toekomst van hun slachtoffers. Juist die disbalans vindt de Partij voor de Vrijheid verschrikkelijk
onrechtvaardig. De PVV-fractie vindt het onverteerbaar dat de gepeste
leerling dubbel slachtoffer is, namelijk van het pesten en van het
verhuizen naar een andere school. Een eenzame, ellendige tijd wordt
afgesloten met een nederlaag: ga maar naar een andere school, want dat
is nu eenmaal het verstandigste. Dat moet anders.
De PVV ziet een aantal goede punten in de nieuwe anti-pestwet. Toch is
het resultaat voor ons te mager. In de huidige regelgeving, in het
veiligheidsplan, staat namelijk al dat scholen verplicht zijn om aandacht te
besteden aan het welzijn en de veiligheid van leerlingen. Er is al een
waaier van lopende maatregelen. Ik heb er twaalf geteld: twaalf projecten,
instituten, websites en allerlei teams. We zien dat door de staatssecretaris
een nieuwe papieren tijger in positie wordt gebracht, terwijl de oude nog
steeds in de kast staat te verstoffen. Ons idee is om de papieren tijger
tanden te geven door ook een verplichte incidentenregistratie in te voeren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

2

en deze uit te breiden met de verstandige zaken uit het plan van aanpak
dat nu voor ons ligt. Wat zijn die verstandige zaken? Het zijn: de wettelijke
verplichting voor scholen om pesten altijd aan te pakken, de finale rol van
de Kinderombudsman en de ondersteuning voor de lerarenteams. Dat,
samen met de verplichting om incidenten bij te houden in een register,
geeft scholen de praktische mogelijkheid om pesters te identificeren en
aan te spreken.
Dan zijn we er echter nog niet. De PVV wil dat op basis van die nieuwe
wet, die de incidentenregistratie verbindt met de wettelijke basis uit de
voorstellen van de staatssecretaris, de scholen het principe «three strikes
and you’re out» invoeren. Hierbij worden leerlingen geregistreerd per
incident en per ernst van de situatie. Bij dat laatste valt te denken aan
verbaal, materieel, sociaal, licht lichamelijk, grof lichamelijk of seksueel
geweld.
De voorzitter: U hebt nog één minuut.
De heer Beertema (PVV): Dat ga ik redden.
Na de eerste twee vergrijpen krijgt de pester het begeleidingstraject
waarop hij het volste recht heeft op grond van de gecertificeerde
anti-pestmethode, maar bij de derde keer is het over. Dan wordt de
leerling verwijderd en moet hij een andere school zoeken. Mocht dat niet
lukken, dan moet er een reboundvoorziening zijn die zo’n leerling opvangt
en onderwijs biedt. Dat is tijdelijk als er alsnog een andere school kan
worden gevonden, en structureel als het niet anders kan. De Leerplichtwet
1969 zou daarin moeten voorzien. Er is nu plaats voor 3.300 leerlingen.
Het gaat hier, ten slotte, om leerlingen die voor de derde keer ernstig in de
fout gaan, leerlingen die het leven van andere leerlingen verpesten en
ontwrichten, leerlingen die jonge levens verwoesten. Als de school na
twee registratiewaardige incidenten nog niet in staat is en er nog niet in
geslaagd is om de gepeste leerlingen veiligheid te bieden, dan moet de
school erkennen dat hij aan het eind van zijn mogelijkheden is. Dan
volstaat maar één keus, namelijk de keus voor de slachtoffers. Wij, politici,
kunnen vandaag die scholen helpen om die enig juiste keuze een
wettelijke basis te geven. Dat is een grote verantwoordelijkheid.
De heer Smaling (SP): Wanneer gaat plagen over in pesten? Het zijn
allebei nogal containerbegrippen. Het lijkt me diffuus waar dan precies de
grens wordt getrokken. De door de heer Beertema voorgestelde maatregelen zijn namelijk nogal rigide als het eenmaal is gekwalificeerd als
pesten.
De heer Beertema (PVV): Ik vind dat een goede vraag. In het wetsvoorstel
voor verplichte incidentenregistratie staat vrij uitvoerig opgesomd wat we
bedoelen. Overigens geef ik de heer Smaling mee dat de professionele
analyse, de professionele vrijheid van de docenten hierin een grote rol
speelt. In het wetsvoorstel voor verplichte incidentenregistratie staat:
fysiek geweld waarbij wapens zijn gebruikt, wapenbezit, seksueel misbruik
en seksuele intimidatie, grove pesterijen, discriminatie, bedreigingen,
vernieling of diefstal van goederen en bezit van, handel in of gebruik van
drugs. Dat is een tamelijk uitputtende lijst, denk ik.
De heer Smaling (SP): Als je de professionele analyse van de leraar laat
meewegen, dan breng je wel een subjectief element in. Wordt dat in de
optiek van de heer Beertema dan geen bezwaar?
De heer Beertema (PVV): Als de heer Smaling wil streven naar absolute
objectiviteit, dan komen we hier nooit uit. De professionele beoordeling
door onderwijzers of leraren speelt in het hele onderwijs een heel
belangrijke rol. Ik heb bij leerlingen die thuiszitten, nooit enige twijfel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

3

gehad en nooit de verdenking gehad dat er sprake is van overgevoelige
leerlingen die te snel in een hoekje gaan zitten. Integendeel, het gaat om
buitengewoon ernstige gevallen, die terecht de kwalificatie «pesten»
krijgen in plaats van «plagen».
Mevrouw Bergkamp (D66): Voorzitter. Ik sluit me aan bij de woorden van
mijn collega over het proces. Ook ik heb het proces als heel prettig
ervaren. Ik bedank de staatssecretaris, de Kinderombudsman en mijn
collega’s daarvoor. Het is een integer proces geweest, waarin ik zelf ook
heel veel heb geleerd.
In iedere klas ... O, de bel gaat. Het lijkt wel een school! In elke schoolklas
worden twee kinderen gepest. In totaal gaat het om zo’n 100.000 kinderen.
De afgelopen twintig jaar is duidelijk geworden dat het pesten op scholen
niet vermindert. Het wordt niet meer en het wordt niet minder. Ik vind het
moedig dat de staatssecretaris dat wil doorbreken. De staatssecretaris zei:
ik zie niet in hoe niks doen leidt tot verandering. Die uitspraak is me uit het
hart gegrepen. Ik geloof dat scholen, ouders en kinderen samen met Den
Haag meer kunnen bereiken dan wat er nu gebeurt. Ik lees in het plan van
aanpak ook veel activiteiten die ik steun. Ik heb nog wel een aantal vragen
en kritische opmerkingen, maar voorop blijft staan dat ik erg blij ben dat
er een plan van aanpak ligt.
Ik heb een aantal vragen over het wettelijk kader, de resultaten, de rol van
de inspectie en de LHBT-jongeren oftewel de lesbische, homoseksuele,
biseksuele jongeren en transgenderjongeren.
Ik ga allereerst in op het wettelijk kader. Ik heb daar twijfels bij. In de wet
staat al dat iedere school een veilige omgeving moet bieden voor
iedereen binnen die school. Waardoor schiet de huidige wetgeving tekort?
En is het wel verstandig en mogelijk om bij wet scholen te verplichten tot
een bewezen effectieve methode? Volgens mij zijn er op dit moment
namelijk geen bewezen effectieve methodes in Nederland. Voor het
primair onderwijs is KiVa dat misschien wel, maar voor het voortgezet
onderwijs is er echter nog geen sprake van zo’n methode. Daarnaast is
mijn mening gedurende het proces ook wat veranderd. Daarom is het ook
leerzaam geweest. Bij werkbezoeken heb ik gezien dat niet zozeer de
methode bepaalt of er een sociaal veilige omgeving is, maar meer de
docenten voor de klas en de directeuren die dit hoog op de agenda zetten.
Als wij geloven dat KiVa, of een andere methode, de beste is, is het dan
niet beter om scholen deze methode aan te bieden en de scholen te
faciliteren dan om hierover in de wet iets vast te leggen? Ik ben bang dat
de hele discussie straks gaat over methodes en niet over het resultaat dat
we willen bereiken, namelijk een sociaal veilige omgeving. Moeten we
scholen daar niet meer op afrekenen?
De inspectie gaat monitoren of de scholen het goed doen, maar hoe heeft
sociale veiligheid een rol in de risicoanalyse van de inspectie? Ook een
school met goede onderwijsresultaten en gezonde financiën kan namelijk
onveilig zijn voor leerlingen.
De heer Beertema (PVV): Ik begrijp het betoog en ik heb er ook
waardering voor, maar hoe kunnen we scholen afrekenen als er nauwelijks inzicht is in de mate waarin pesten voorkomt? Wil mevrouw
Bergkamp met me meegaan om dan toch de incidentenregistratie
verplicht te stellen? Dat is helemaal niet zo veel werk. Het is net zo veel
werk als een aanwezigheidsregistratie. Het is zelfs veel minder, want zo
veel komt dit nu ook weer niet voor. Zo’n registratie geeft heel veel inzicht
in de mate waarin de omgeving veilig is voor de leerlingen. Is mevrouw
Bergkamp bereid om daarin mee te gaan?
Mevrouw Bergkamp (D66): Ik vind het een terechte vraag. Ik wil de
staatssecretaris straks graag ook vragen hoe we met elkaar kunnen
vaststellen of er sprake is van een sociaal veilige omgeving. Ik heb met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

4

scholen gesproken die aangaven dat ze incidenten hebben gehad. Eerlijk
is eerlijk: die kwamen niet voor in onze incidentenrapportage. Dan denk ik:
wat zijn we dan met elkaar aan het doen, wat zijn we dan aan het meten?
Ik vind het dus een terechte vraag, maar over de oplossing wil ik echt ook
nog de reactie van de staatssecretaris horen. Ik ben het eens met mijn
collega als hij zegt: als je het wilt aanpakken, dan moet je ook weten dat
het bestaat.
Ik ga verder met mijn pleidooi. Hoe wordt een veilige omgeving gemeten?
Blijft het bij een papieren controle of gaat de inspectie ook in de praktijk
kijken of een school veilig is? Als een school geen veilige omgeving
creëert, wil D66 daar maatregelen tegen nemen, en wel volgens het
principe «high trust, high penalty». Pak scholen die het niet goed doen,
aan. Belast scholen die met succes een veiligheidsbeleid uitvoeren, niet
en geef hun vertrouwen en vrijheid. Deelt de staatssecretaris mijn mening
en gaat hij dit ook zo uitvoeren? Een andere belangrijke vraag is: hoe
weten ouders of een school veilig is? Kan bijvoorbeeld Vensters daarbij
een rol spelen? Kan daarin meer informatie over pesten komen?
Er zit, tot slot, nog wel een gat in het plan van aanpak. Dan gaat het over
de LHBT-jongeren, homoseksuele jongeren. Ik was laatst op een school
waar men een heel goede algemene aanpak had. Iedereen was ontzettend
betrokken en ieder kind wist het verschil tussen pesten en plagen. Ik
vroeg: wat doe je als een jongetje zegt dat hij homo is? Toen werd het stil.
Met andere woorden: het is nog steeds een taboe en een heel groot
probleem. Drie kwart van de LHBT-jongeren wordt gepest. Het zelfmoordpercentage is tot vijfmaal hoger dan bij hetero’s. Dat blijkt niet alleen uit
gegevens van het Sociaal en Cultureel Planbureau maar ook uit de
monitor sociale veiligheid. Voor al die kinderen vraag ik of de staatssecretaris een extra paragraaf of hoofdstuk wil toevoegen aan zijn plan. Wil hij
bij het vaststellen van de effectiviteit van de plannen bekijken of die ook
op LHBT-jongeren van toepassing zijn, of ze daar sensitief voor zijn? Kan
er ook meer specifiek LHBT-beleid komen, bijvoorbeeld voor de bevordering van de Gay-Straight Alliances? Kan de staatssecretaris ook
aangeven wat tot nu toe het resultaat is geweest van de verplichte
voorlichting over seksualiteit en seksuele diversiteit? Het lijkt me
belangrijk om te weten of datgene wat we hebben afgesproken, ook
werkt.
Mevrouw Van der Burg (VVD): Voorzitter. Ik sluit me aan bij de woorden
van mijn collega’s over het proces en de manier waarop we dit als Kamer
hebben aangepakt. Ik denk dat dit volledig terecht is, omdat de politiek het
pesten niet kan oplossen. Dit zal met en door kinderen moeten gebeuren,
net als door ouders, scholen en andere partijen. Misschien kan de politiek
hieraan ook een kleine bijdrage leveren. Het is heel belangrijk om ons dit
te realiseren.
Ik heb waardering voor het plan van aanpak van de staatssecretaris, dat in
samenwerking met de Kinderombudsman is opgesteld, maar het is nu
eenmaal zo dat we in een algemeen overleg vooral ingaan op de punten
waarover we vragen hebben of die we missen.
Op dit moment zijn er allemaal pestprotocollen, maar het blijkt dat heel
veel scholen daaraan maar weinig handen en voeten geven. Het protocol
is een papieren tijger. Nu stelt de staatssecretaris dat er een wettelijk
kader moet komen. Ik begrijp het zo dat het nodig is om het niet bij
papieren tijgers te laten, dat je daarentegen kunt doorpakken. Is het dan
nodig om heel veel in een wet te veranderen om de Inspectie Jeugdzorg
tanden te geven? Of is daarvoor slechts een heel kleine wijziging nodig, of
misschien alleen een aanwijzing? We krijgen daarop graag een antwoord.
We zijn wel voor het werken met bewezen effectieve methodes, omdat
heel veel partijen tegen scholen roepen dat ze de oplossing hebben
zonder dat we weten of die effectief is. Het is heel goed dat daarop wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

5

ingezet. De scholen die het al goed doen, kunnen hun methode
aanmelden om te laten bekijken of die inderdaad goed werkt.
Mevrouw Bergkamp (D66): Ik heb een vraag over de effectief bewezen
methodes. Is mijn collega het met mij eens dat er op dit moment eigenlijk
helemaal geen bewezen effectieve methodes zijn? Hoe kun je iets in een
wet regelen als dat er eigenlijk nog niet is? Het onderzoek dat er geweest
is, is eerlijk gezegd vrij tegenstrijdig.
Mevrouw Van der Burg (VVD): Het gaat mij erom dat we wel die weg
opgaan. In het buitenland zijn er wel een aantal methodes die daarop
duiden. Ook in Nederland worden onderzoeken verricht. Je moet wel
kunnen aantonen dat datgene wat je aanbiedt, op een gegeven moment
daadwerkelijk effect heeft of zelfs een tegengesteld effect sorteert. Als we
daar nog niet zijn, is er dus alle reden om die kant op te gaan. Volgens mij
is daar in het plan van aanpak ook tijd voor. Het allerbelangrijkste is
bewustwording en aandacht van ouders en scholen voor dit probleem.
We constateren immers, met mevrouw Bergkamp, dat in de afgelopen
tien jaar, of hoelang die periode ook is, de cijfers niet heel erg zijn
veranderd.
Mevrouw Bergkamp (D66): Hopelijk komen er steeds meer bewezen
effectieve methodes, maar als die er nog niet zijn, waarom zou je dan die
eis vastleggen in de wet? Ik ben het ermee eens, als ik het goed interpreteer, dat we alles moeten inzetten om het probleem van pesten aan te
pakken. Absoluut! We moeten echter geen eisen aan scholen stellen en
geen vragen stellen over methodes als we wetenschappelijk gezien nog
niet zover zijn. Straks is er de KiVa-methode. Dat is dan de enige die
bewezen effectief is. Voor de rest zijn er wel theoretisch onderbouwde
methodes, maar in het wetsvoorstel dat eraan komt, gaat het over in de
praktijk bewezen effectieve methodes. Daarvan zijn nog geen methodes
bekend. Is het dan niet handig om scholen daarin te faciliteren en te
ondersteunen en om de goede methodes kenbaar te maken in plaats van
dit in een wetsartikel te stoppen?
Mevrouw Van der Burg (VVD): Ik ben nog helemaal niet zo ver. Ik heb in
de media gelezen over een anti-pestwet, maar ik vraag me af of dat de
weg is. Ik heb niet voor niets de vraag gesteld hoe we de inspectie in de
positie kunnen zetten om de papieren tijger die we nu hebben, die veel
inspanning kost maar in feite weinig oplevert, tanden te geven. Ik ben heel
benieuwd naar het antwoord van de staatssecretaris. We moeten echter
wel de weg op naar methodes die bewezen effectief zijn. Ik vind het prima
om daaraan een duwtje te geven. Ik heb ook gezegd: laten de scholen die
al goed werk doen, hun methode inleveren, zodat die ook op de lijst kan.
Dat lijkt me uitstekend.
De heer Beertema (PVV): Ik volg deze discussie en daaruit wordt mij
duidelijk – ik vind dat interessant – dat er nog heel veel valt te zeggen over
de validering van die anti-pestmethodes, dat we het allemaal niet zo goed
weten en dat er nog wetenschappelijk onderzoek moet worden gedaan.
Intussen wordt er op de scholen op een geweldig amateuristische,
overigens zeker goedwillende, manier van alles aan ouders voorgespiegeld: «we helpen die kinderen wel» en «we hebben een goed
anti-pestprogramma». Ik heb daar heel grote vraagtekens bij. Uit deze
discussie begrijp ik ook dat de instrumenten die de school ter beschikking
staan, buitengewoon beperkt zijn. Daarom vraag ik mevrouw Van der
Burg: vindt zij nu ook niet dat de PVV eigenlijk toch de juiste weg zoekt
door de scholen in stelling te brengen met iets wat ze wel degelijk kunnen,
namelijk op een tamelijk doeltreffende en eenvoudige manier veiligheid
bieden aan de gepeste leerlingen door de recidivisten in het pesten, zij die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

6

dat tot drie keer toe doen, van de school te verwijderen? Zou ze daarin
kunnen meegaan?
Mevrouw Van der Burg (VVD): Ik heb het voorstel van mijn PVV-collega
gehoord. Daar heb ik wel een vraag bij. We hebben in Nederland een
leerplichtwet. Alle kinderen horen dus naar school te gaan. Volgens mij –
ik ben geen onderwijsspecialist – leidt het voorstel van de heer Beertema
ertoe dat bijzondere scholen kinderen kunnen weigeren, terwijl openbare
scholen dat niet kunnen. Als een school dan een heel slecht beleid heeft,
waardoor het maar doorgaat, dan kan die school op een gegeven moment
zeggen: er is drie keer iets gebeurd, dus, hop, de leerling moet van de
school af en een andere school kan het opknappen. Die weg moeten we
niet op. We moeten ernaartoe dat scholen zich bewust worden van wat ze
kunnen doen. Laten we duidelijk zijn: we kunnen niet alles oplossen. Het
voorstel van de staatssecretaris om de inspectie op dat punt meer
mogelijkheden te geven, vind ik een goed voorstel. Ik heb grote twijfels bij
die «drieslag», omdat dan alle pestende kinderen op bepaalde scholen
terecht zullen komen. Ik weet niet of dat wenselijk is. De heer Beertema
heeft wel iets over reboundvoorzieningen gezegd, maar ik heb altijd
begrepen dat die tijdelijk zijn, dus die kinderen komen toch weer terug.
De heer Beertema (PVV): Ik heb ook gezegd dat de Leerplichtwet kan
worden aangepast en dat de reboundvoorzieningen, die nu tijdelijk zijn,
een permanent karakter kunnen krijgen, als we dat met z’n allen willen.
Voor de gepeste kinderen vind ik deze reactie te mager. Dit begint al te
lijken op een vorm van wegkijken die mij niet bevalt en die heel veel
kinderen in de kou zet. Ik kan niet anders concluderen dan dat.
Mevrouw Van der Burg (VVD): Ik constateer dat mijn collega de
oplossing aan het eind zoekt, terwijl ik voor al die leerlingen de oplossing
veel meer zoek aan het begin: hoe krijgen we scholen zover dat ze een
effectief anti-pestbeleid invoeren? Dat we er aan het eind voorzieningen
voor hebben, is prima. We hebben in de wet nu ook de mogelijkheid van
het schorsen en van reboundvoorzieningen voor leerlingen. Ik zie niet in
wat het voorstel van die drie keer daaraan toevoegt. Ik zie wel dat scholen
zonder goed anti-pestbeleid dan van die leerlingen af kunnen en hen
zonder consequenties naar andere scholen kunnen sturen. Dat lijkt me
niet gewenst. Dat geef ik mijn collega van de PVV in overweging.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ik heb nog een vraag over de
inspectie aan mevrouw Van der Burg. De staatssecretaris zegt er ook het
een en ander over, namelijk dat de inspectie gaat monitoren of scholen
uitvoering geven aan de bewezen anti-pestprogramma’s. Ik heb
opgeschreven dat mevrouw Van der Burg de inspectie meer tanden wil
geven. Hoe ziet ze dat voor zich als ouders aanlopen tegen een school die
geen veiligheid biedt voor hun zoon of dochter? Is de inspectie dan de
aangewezen instantie om bij te rade te gaan, in plaats van de klachtencommissie? Ook bij zo’n commissie lopen ouders namelijk vaak tegen een
muur aan, omdat die door de eigen school wordt opgezet.
Mevrouw Van der Burg (VVD): Mijn pleidooi is dat bij scholen die het
nog niet doen – laten we die niet over één kam scheren met de scholen
die het wel doen – de eerste verantwoordelijkheid ligt bij de school, de
ouders en de kinderen. Nu toetst de inspectie kennelijk niet of de
anti-pestprotocollen in de praktijk ook daadwerkelijk worden uitgevoerd.
Het protocol is een papier waarop mooi is opgeschreven wat het beleid is,
maar kennelijk controleert de inspectie niet wat er daadwerkelijk in de
school gebeurt. Het is zaak dat dat wel gebeurt, dat daar goed naar wordt
gekeken en dat het inspectie-instrumentarium daarop wordt toegepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

7

De heer Voordewind (ChristenUnie): Dat is helder. Het ging mij echter
om iets anders. We hebben in de aanloop naar dit debat ook aardig wat
ouders gesproken. Zij zeiden tegen ons: we lopen bij de klachtencommissie van de school tegen een muur aan. Zelfs bij de landelijke klachtencommissies zijn mensen tegen een muur aangelopen en werden ze van
het kastje naar de muur gestuurd. Dan zou de inspectie niet de eerst
aangewezen instantie zijn waaraan je dan je verhaal doet. Is mevrouw Van
der Burg dat met mij eens? Zo ja, waar zouden de ouders dan terechtkunnen? In de aanloop naar dit debat heb ik ook verwezen naar de
leerplichtambtenaar. Dat zou ook een mogelijkheid kunnen zijn.
Mevrouw Van der Burg (VVD): Dat zou kunnen, hoewel ik vanuit de
jeugdzorg ook zeer kritische geluiden hoor over wat de leerplichtambtenaar doet. Die discussie moeten we nu misschien even niet aangaan. Uit
het plan van aanpak heb ik begrepen dat de ouders wel degelijk ook bij de
inspectie terechtkunnen en uiteindelijk, als ze alle mogelijkheden hebben
benut, ook bij de Kinderombudsman. Als ik het verkeerd heb begrepen,
dan hoor ik dat graag. Volgens mij is dat de manier waarop het wordt
getrechterd, nadat ze eerst bij de klachtencommissie zijn geweest.
Ik vervolg mijn betoog. De fractie van de VVD vindt het heel belangrijk dat
we voorkomen dat kinderen die worden gepest, dubbel slachtoffer
worden. Ze worden al gepest. De oplossing is vaak dat het gepeste kind
dan maar van school wordt gestuurd. Of de ouders en het kind kiezen
daar dan uiteindelijk zelf maar voor. Dat kan niet de bedoeling zijn.
Verder kom ik in de jeugdzorg kinderen tegen die een reclasseringsmaatregel opgelegd hebben gekregen wegens schoolverzuim. En daar komen
we weer bij onze leerplichtambtenaar. De gepeste kinderen krijgen dus
een reclasseringsmaatregel. Dat vind ik zeer ongewenst. Als ik dan
doorvraag waarom daar niets aan wordt gedaan, dan wordt gezegd: we
kunnen geen aangifte doen, want dat mogen we niet anoniem doen, en de
wijkagent doet eigenlijk ook niets. Daar moeten we echt een einde aan
maken. Het kan niet de bedoeling zijn dat deze kinderen dubbel slachtoffer
worden. Zo kom ik op een iets andere manier, met andere oplossingen, in
de richting van de heer Beertema. Ik hoor graag van de staatssecretaris
hoe hij de verbinding gaat maken met deze twee zaken, het ene op zijn
eigen terrein, het andere daarbuiten.
We vinden dat in het plan van aanpak de rol van de ouders nog wat meer
benadrukt zou kunnen worden. Het is essentieel dat ouders zich ook
verdiepen in het cyberdeel van het leven van hun kinderen en dat ze ook
wat dat betreft hun verantwoordelijkheid kunnen nemen. Ik kom er straks
nog op terug.
Ik kom nu nog even terug op de politie. Er zijn voorbeelden van één
wijkagent die wordt aangewezen voor alle scholen. Dat kan natuurlijk niet
in een heel grote stad, maar wel in de wat grotere gemeenten. Als er
sprake is van problemen, zoals pesten of problemen in bredere zin, is die
agent het vaste aanspreekpunt voor de school, maar ook voor de ouders.
Dat maakt dat er een vertrouwensband ontstaat, waardoor je eerder kunt
navragen of iets een mogelijkheid is of niet. Ik vraag de staatssecretaris
om naar die mogelijkheden te kijken en om die verbinding te maken. Ik
denk namelijk dat dat ook de oplossing is. Ik zei ook dat er al meerdere
partijen betrokken zijn.
Pesten stopt niet op school. Vroeger was het zo dat het ophield als je thuis
was, maar tegenwoordig heb je mobieltjes et cetera. Je kunt wel zeggen
dat die dan uit moeten, maar dat is voor kinderen soms misschien nog
wel erger, want dan hebben ze in hun beleving helemaal geen sociaal
leven meer. Er gebeurt van alles op internet.
De voorzitter: Kunt u afronden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

8

Mevrouw Van der Burg (VVD): Ja. Vertrouwenspersonen kunnen op
scholen ook een rol spelen. We merken dat zij op dat punt helemaal geen
kennis van zaken hebben. Daarop moet actie plaatsvinden. Verder kent het
bedrijfsleven – ik denk aan internetbedrijven en social media – al heel
goede initiatieven, ook samen met Europa, bijvoorbeeld een meldknop en
adviezen aan ouders. Ik vraag de staatssecretaris om intensief te
overleggen met het bedrijfsleven. OCW moet niet verkokerd zijn eigen
zaken gaan bedenken. Laten we daarvan gebruikmaken en die verbinding
leggen.
Tot slot wil ik dat de maatregelen die al die organisaties nu al hebben
genomen, tegen het licht worden gehouden en op hun effectiviteit worden
beoordeeld.
De voorzitter: Het woord is nu aan mevrouw Ypma van de Partij van de
Arbeid.
Mevrouw Ypma (PvdA): Mevrouw Ypma-Vierstra, tegenwoordig.
De voorzitter: Moeten we dat er elke keer bij gaan zeggen?
Mevrouw Ypma (PvdA): Nee, hoor, dat hoeft niet. Alleen vandaag. Ik ben
afgelopen vrijdag getrouwd. Daar ben ik nog helemaal vol van.
Voorzitter. Vera-Lynn, 11 jaar, schreef het volgende gedicht:
Ik word wakker,
door een straal zon door mijn gordijn.
Ik weet dat ik,
vandaag een keer blij moet zijn.
Maar dat gaat niet lukken,
elke schooldag weer.
Want iedere dag,
doet mijn hart weer zeer.
Het is geen schoppen,
maar het doet wel pijn.
Dit is de werkelijkheid voor kinderen die worden gepest. Helaas wordt één
op de tien kinderen gepest. Dat is heel erg. Het laat diepe littekens achter.
Daarom vindt de Partij van de Arbeid dat sociale veiligheid meer aandacht
moet krijgen op scholen. We willen dat het talent van ieder kind via het
onderwijs naar boven wordt gehaald en wordt gestimuleerd. Als je echter
niet lekker in je vel zit, kun je ook niet optimaal leren. Om die reden zijn
we ontzettend blij met dit plan van aanpak tegen pesten. De norm wordt
duidelijk: pesten is een serieus probleem, dat moet worden aangepakt.
Pesten tolereren we niet.
Samen met mijn collega-Kamerleden, staatssecretaris Dekker en de
Kinderombudsman heb ik, als woordvoerder van de Partij van de Arbeid,
de afgelopen maanden heel veel kinderen gesproken, evenals hun ouders
en scholen en leerkrachten. Dat heeft geresulteerd in een uniek plan van
aanpak. Ik complimenteer de staatssecretaris daar graag mee, maar ook
mijn collega-Kamerleden. We hebben hier geen lekker potje politiek van
gemaakt, maar we zijn met elkaar opgetrokken om een vuist te maken
tegen het pesten. Dat vind ik hartstikke mooi.
Ik heb veel vertrouwen in het plan van aanpak van de staatssecretaris, en
wel om twee redenen. Ten eerste voorziet het in het beter opleiden van
docenten. Als je, zoals ikzelf maar ook een aantal anderen naast mij, voor
de klas hebt gestaan, dan weet je dat pesten een veelkoppig monster is,
dat zich moeilijk laat uitroeien. Veel gebeurt buiten het zicht van docenten,
bijvoorbeeld cyberpesten. Dat maakt het ook lastig om het verschil tussen
plagen en pesten te herkennen. Daar komt nog bij dat het regelmatig
voorkomt dat niemand iets te winnen heeft bij het aanpakken van pesten,
behalve de gepeste leerling zelf. Een school wil niet bekend staan als «de
school waar gepest wordt». Leerlingen die niet worden gepest, zijn vaak

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

9

allang blij dat zij niet degenen zijn die worden gepest. Voor de docent is
het ook niet altijd makkelijk om het probleem aan te pakken. Dat maakt dat
anti-pestprogramma’s met al deze factoren rekening moeten houden. Het
ene anti-pestprogramma is het andere niet. Helaas zijn er veel dubieuze
programma’s en alternatieven op de markt.
Tijdens mijn eigen lerarenopleiding leerde ik dat je als docent vooral
invloed hebt op de dynamiek van een groep als deze net is gevormd.
Terwijl de kinderen nog bezig zijn om hun plekje veilig te stellen, heb je als
docent de kans om de norm te stellen. Dat is het moment waarop je als
docent kunt bepalen welke criteria de groep hanteert om te bepalen wie
de leiders zijn. Als je de groep zelf de normen laat bepalen, kan het
misgaan. Dan kan pesten cool worden. Preventie is wat ons betreft veel
effectiever dan ingrijpen als het al mis is. Dat moet dus op het juiste
moment gebeuren. Als leerkracht-in-wording leerde ik niet hoe je een klas
waarin al gepest wordt, weer op het rechte spoor krijgt.
De voorzitter: U hebt nog één minuut
Mevrouw Ypma (PvdA): Een docent moet dus worden opgeleid om
pesten te kunnen signaleren en herkennen en om op de juiste manier in te
grijpen, en er moeten effectieve programma’s zijn.
De tweede reden waarom ik enthousiast ben, is het feit dat het gaat om
een dwingend kader. Alle scholen worden verplicht om ermee aan de slag
te gaan. Daardoor verdwijnt de prikkel voor scholen om te doen alsof het
bij hen niet speelt. Het is heel goed dat we in de wet bepaalde uitgangspunten verankeren. Zo wordt een structurele aanpak om pesten te
voorkomen, verplicht en wordt het voorkomen van pesten een kerntaak
voor scholen. De inspectie gaat dit controleren. De uitwerking van deze
maatregelen in de praktijk zal bepalend zijn voor het succes van het plan
van aanpak.
Mevrouw Bergkamp (D66): Ik hoor mevrouw Ypma – die tweede naam zit
er nog niet helemaal in, maar ik hoop dat ze toch luistert – zeggen dat ze
blij is dat er een wettelijke verankering komt, namelijk door een structurele aanpak. Ik heb het plan van aanpak goed gelezen. Er staat niet
«structurele aanpak» maar «effectief bewezen aanpak». Betekent dit dat
de PvdA-fractie al afstand heeft genomen van «effectief bewezen» en er
zelf «structureel» van heeft gemaakt? Dat zou ik me trouwens kunnen
voorstellen, want dat is, denk ik, wel beter haalbaar.
Mevrouw Ypma (PvdA): Volgens mij willen we allemaal hetzelfde
bereiken, namelijk dat pesten zo veel mogelijk wordt voorkomen en dat
pesten effectief wordt aangepakt als daarvan sprake is. Daarbij is het voor
mij belangrijk dat niet iemand een school binnen komt fietsen die die
school de hele dag op stelten zet, alle kinderen en alle problemen naar
boven haalt en vervolgens weer vertrekt. Het is serieus waar: dit gebeurt
op dit moment op sommige scholen. Dat vind ik heel erg. Dat kan het
probleem alleen maar veel erger maken. Dus het antwoord op de vraag
van mevrouw Bergkamp is dat er inderdaad effectieve programma’s
moeten komen. Net als mevrouw Bergkamp ben ik ervan op de hoogte
dat er eigenlijk maar één programma bijna «effectief bewezen» is. Dat zou
dus betekenen dat er maar één programma is. Verder ken ik het onderwijsveld goed genoeg om te weten dat het eigenwijze types zijn, die hun
eigen programma willen draaien en zelf willen weten wat ze gebruiken. Er
moet dus een keuze zijn uit meerdere programma’s. Er moet daarom,
bijvoorbeeld bij het Nederlands Jeugdinstituut, een lijst van effectieve
programma’s komen, waarop ook scholen die zelf iets hebben ontwikkeld,
hun programma kunnen neerzetten, zodat ook andere scholen daarvan
gebruik kunnen maken. Het zou echt zonde zijn om zo’n programma
alleen voor je eigen school te houden. Het is goed als er zo’n lijst van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

10

effectieve programma’s komt. Dat is ook mijn suggestie aan de
staatssecretaris.
Mevrouw Bergkamp (D66): Volgens mij zijn er drie lijsten, met theoretisch onderbouwde programma’s en mogelijk effectieve programma’s. Die
lijsten zijn dus al beschikbaar. Mijn vraag echter is als volgt. Ik zou het erg
jammer vinden als de nadruk heel erg komt te liggen op de methode in
plaats van op het resultaat. Is mevrouw Ypma het met mij eens dat het
heel belangrijk is om op iedere school vast te stellen, en dat met elkaar te
realiseren, dat er een veilig klimaat is en om daarin veel meer energie en
effort te stoppen?
Mevrouw Ypma (PvdA): Dat ben ik helemaal met mevrouw Bergkamp
eens. Daarom is het ook zo goed dat een veilig sociaal klimaat een eis
wordt, dat dat in de wet wordt vastgelegd, dat dat een kerntaak van het
onderwijs wordt en dat de inspectie daarop kan controleren. Het wat
bepalen we vanuit de Tweede Kamer. Het hoe kunnen de scholen volgens
mij heel goed zelf invullen. Het helpt daarbij echter wel ontzettend als er
een lijst is van effectieve programma’s en als scholen moeten kunnen
beargumenteren waarom ze het doen zoals ze het doen.
De heer Beertema (PVV): Ik gun mevrouw Ypma de roze bril die ze op
heeft, maar ik moet haar toch teleurstellen: er zijn geen effectieve
programma’s. Ze klinkt heel opgetogen over wat er allemaal gaat
gebeuren, maar het is de afgelopen jaren niet gebeurd. De leraren kunnen
het niet. We mogen van hen ook niet verwachten dat ze het allemaal
kunnen. Ze hebben heel andere kerntaken. Ze hebben al zo veel op hun
bordje. De opbouw van het betoog van mevrouw Ypma is: er komen
effectieve plannen, het wordt nog wettelijk verankerd ook en dan komt het
allemaal goed. Het komt niet goed, zeg ik tegen mevrouw Ypma. Ik zit nog
steeds te wachten op haar oplossing, op haar antwoord op de vraag: hoe
gaat u dan die preventie vormgeven? Gaat ze met ons mee? Blijft ze die
recidivisten die voor de derde keer dit soort gedrag vertonen, de hand
boven het hoofd houden? Is het nu toch altijd weer die PvdA die zich
overidentificeert met de daders, die volgens haar immers ook hun issues
hebben? Die pesters blijven buiten schot. Dat wil ik hier benadrukt
hebben. Ik wil graag een antwoord op de vraag hoe de PvdA met die
pesters omgaat.
Mevrouw Ypma (PvdA): Ik ben niet zo pessimistisch over de rol van
leerkrachten en het onderwijs. Ik vind dat die het fantastisch doen. Wel
denk ik dat het helpt als je effectieve tools krijgt om dit aan te pakken.
Pesten is een groepsproces. Pesten gaat niet tussen het gepeste kind aan
wie je een weerbaarheidstraining geeft, en een pester die je van school
stuurt. Daarmee heb je het probleem niet opgelost. Er blijven ook nog
vriendjes achter op school. Het probleem is veel groter. En ja, leerkrachten
kunnen echt worden geholpen door hun te leren zo’n groepsproces goed
te zien en te herkennen, door hun te laten zien dat er verschillende rollen
zijn, van de pester, het slachtoffer, maar ook van de verdedigers, de
versterkers, de assistenten en de buitenstaanders. Een leerkracht is de
aangewezen persoon om hierop in te grijpen. Als je het op het juiste
moment ziet en op de juiste manier kunt ingrijpen, dan heb ik daar heel
veel vertrouwen in. Ik weet dat de heer Beertema de kinderen graag van
school wil sturen, maar pesten is geen winkeldiefstal. Pesten is: constante
prikjes onder de tafel. Er is een glijdende schaal tussen plagen en pesten.
Op school moet je kinderen opvoeden, versterken en in hun ontwikkeling
sturen. Ik denk dat leerkrachten dat ontzettend goed doen. Dat doen ze
dag in, dag uit met heel veel passie. Dat is geen roze bril. Ik ben er
gewoon hartstikke positief over.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

11

De voorzitter: Ik geloof dat de heer Beertema toch nog niet geheel
overtuigd is. Althans, hij wil een vervolgvraag stellen.
De heer Beertema (PVV): Ik erger me aan de opmerking dat het gaat om
prikjes onder de tafel. Dat is plagen. Ik heb het over het toebrengen van
zwaar lichamelijk letsel, zoals op de Hugo de Groot in Rotterdam-Zuid,
waar een directeur met de handen in het haar zit omdat hij die leerlingen
nergens kwijt kan. We hebben een aantal van al die leraren die zichzelf
«deskundige» noemen, zelf benoemd. Mevrouw Ypma was daarbij, in
Dudok bijvoorbeeld. Een van de belangrijkste deskundigen bestond het
om te vertellen dat het pesten enorm toenam toen de PVV als gedoogpartner met de regering meedeed. Volgens hem sloegen wij een wig in de
kantine, bijvoorbeeld. Het was verschrikkelijk! Dat zijn die zogenaamde
deskundologen waar we het kennelijk van moeten hebben. Ik heb daarvan
een minder hoge pet op dan mevrouw Ypma. Ik wil haar toch uitdagen om
nog een keer aan te geven hoe zij met die pesters wil omgaan, en wel
zodanig dat er een preventieve werking optreedt tegen dat soort onwenselijk gedrag.
Mevrouw Ypma (PvdA): De heer Beertema en ik zijn het er helemaal over
eens dat je een heel duidelijke norm moet stellen op school: pesten wordt
hier niet getolereerd. Op de basisschool kun je dat doen door die norm
allemaal met een duimafdruk te ondertekenen. Op de middelbare school
kan dat met ouder-kindcontracten of welke manier ook. De norm moet
buitengewoon helder zijn. Soms gaat het pesten zo ver dat je de pester
van school moet verwijderen, maar laat het aan scholen over wanneer ze
dat doen. Ze doen het nu ook al. En als er sprake is van lichamelijk
geweld, dan moet er gewoon aangifte worden gedaan. Ik ben dat
helemaal met de heer Beertema eens. Dan treedt het strafrecht in werking.
Zo hoort het ook.
Mevrouw Van der Burg (VVD): Ik heb een vraag. Ik hoorde mevrouw
Ypma pleiten voor een veilig leerklimaat als kernkwaliteit in scholen. Maar
dat is toch allang zo? Scholen hebben toch al de plicht om een veilig
leerklimaat aan te bieden? Daarom ben ik er juist zo teleurgesteld over dat
dat tot dusver niet is gelukt. Sterker nog, we hebben sinds 2009 een
aanwijzing van het Comité voor de Rechten van het Kind vanwege het feit
dat het in Nederland niet op orde is. Hoe verhoudt het pleidooi van
mevrouw Ypma zich tot deze basis, die volgens mij allang in het onderwijs
is verankerd? Maar misschien heb ik het verkeerd begrepen.
Mevrouw Ypma (PvdA): Nee. Die kerntaak moeten we dus versterken. Ik
denk dat dit plan van aanpak van de staatssecretaris daarbij enorm helpt
en dat ondersteunt. Daarover bestaat geen twijfel.
Mevrouw Van der Burg (VVD): Ik begrijp dat mevrouw Ypma mijn
teleurstelling eigenlijk wel deelt over het feit dat dit nog niet is geregeld,
terwijl scholen altijd het pleidooi houden om hen autonoom te laten zijn
en ze tegen leraren zeggen dat ze hun eigen verantwoordelijkheid nemen.
Dan deelt ze ook mijn opvatting dat het heel jammer is dat we hier
vandaag op deze manier over moeten praten om het op een andere
manier handen en voeten te geven.
Mevrouw Ypma (PvdA): Daarom denk ik ook dat dit voorstel, dit plan van
aanpak, en het feit dat er een wettelijke basis aan wordt gegeven,
ondersteunend is en verplichtend werkt. Volgens mij heb ik net vrij helder
gezegd dat de vrijblijvendheid eraf gaat en dat alle scholen worden
verplicht om hiermee echt aan de slag te gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

12

De heer Rog (CDA): Ik heb de volgende vraag aan mevrouw Ypma. Het is
duidelijk dat het heel ingewikkeld is om wetenschappelijk vast te stellen of
een programma effect zal hebben. Mevrouw Ypma erkent dat ook. Toch
wil ze een absolute lijst, vastgesteld door de regering, van punten
waaraan scholen precies moeten voldoen om een door de PvdA goedgekeurd anti-pestbeleid te voeren. Waarom laat ze het niet aan de sector
over, nu ze weet dat het zo ingewikkeld is om vast te stellen of een
programma werkelijk effectief is?
De voorzitter: Mevrouw Ypma, kort graag.
Mevrouw Ypma (PvdA): Volgens mij heb ik hier net al op geantwoord.
De voorzitter: Dat wou ik zeggen.
De heer Rog (CDA): Mijn punt is, zo zeg ik dan in tweede instantie, dat de
sector aangeeft dat hij zelf bezig is met Vensters op po en Vensters op vo
en dat andere, kleine scholen eigen effectieve methodes hebben die niet
op lijsten staan maar die wel een goed effect kunnen hebben. Waarom
staat de PvdA-fractie dergelijke initiatieven niet toe?
Mevrouw Ypma (PvdA): Ook daarop heb ik net geantwoord, maar ik wil
het graag nog even herhalen voor de heer Rog. Als een school een
effectief programma heeft, dan is dat hartstikke mooi. Laat daar ook eens
iemand van buitenaf naar kijken en maak het programma dan ook
openbaar, zodat ook andere scholen daar hun voordeel mee kunnen doen.
Het gaat er uiteindelijk om dat we het effect bereiken dat kinderen zich
niet meer alleen voelen staan, dat leerkrachten het kunnen herkennen,
durven benoemen en weten wat ze moeten doen bij pestgedrag, dat we
kinderen in bescherming nemen en dat er ook echt iets aan gebeurt, want
het is gewoon een ontzettend heftig probleem.
De voorzitter: Dat klinkt als een mooie slotzin, want u hebt nog maar tijd
voor één slotzin.
Mevrouw Ypma (PvdA): Dat snap ik.
Volgens ons is het hartstikke goed dat de inspectie dit gaat controleren.
Nogmaals: in de wet bepalen we wat er moet gebeuren en de scholen
bepalen zelf het hoe. Ik heb veel vertrouwen in het plan van aanpak,
omdat het de docenten beter opleidt en een dwingend karakter heeft, en
omdat we op deze manier volgens mij een stap verder zetten om pesten
zo veel mogelijk terug te dringen.
De heer Rog (CDA): Ik heb nog een korte vraag. Mevrouw Ypma refereert
aan datgene wat we hebben geleerd als een les – dat staat in het
rapport-Dijsselbloem – namelijk dat de overheid gaat over het wat en de
scholen over het hoe. Dat zei ze letterlijk in haar slotzin. Maar in de zin
ervoor, en volgens mij ook bij mijn interruptie, maakte ze andermaal
duidelijk dat de overheid ook ging bepalen wat, welke methodes precies
gebruikt moeten worden. Is mevrouw Ypma het met mij eens dat die
laatste zin dan wat haaks staat op dat vorige deel van haar betoog?
Mevrouw Ypma (PvdA): Nee.
De heer Smaling (SP): Voorzitter. Dit zijn mijn eerste woorden in dit huis.
Eigenlijk had Manja Smits hier moeten zitten. Zij doet u allen de groeten.
Ze vertelde me dat deze commissie een aangename commissie is. Ik draai
nu korte tijd mee en kan dat beamen.
Ook voor de SP-fractie is duidelijk dat pesten een groot probleem is. Het
bestaat al heel lang, maar de laatste tijd is het weer een aantal malen zeer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

13

in het nieuws gekomen door een aantal heel tragische zelfdodingen. Ik wil
mijn verhaal erop focussen dat het risico bestaat dat de staatssecretaris
zich in een reflex op die zelfdodingen, en op alles wat in verband daarmee
door de pers teweeg is gebracht, richt op wetgeving. Het is goed en het is
onze taak als medewetgever om onszelf heel kritisch af te vragen of dit
wetgeving noodzakelijk maakt. Volgens mijn fractie zou wetgeving met
betrekking tot pesten in beeld kunnen komen als vier vragen zijn
beantwoord. Ten eerste: is pesten aantoonbaar erger geworden dan
vroeger? Ten tweede: bieden bestaande manieren om pesten te beteugelen niet voldoende soelaas? Ten derde: is een uniforme aanpak
effectiever dan lokaal maatwerk? Ten vierde, een vraag die misschien
komt door mijn Eerste Kamertic: een wet als deze moet worden getoetst
en gehandhaafd, maar kan dat wel? Kortom, mijn fractie is van mening
dat we ons vier keer moeten bedenken voordat we overgaan tot nieuwe
wetgeving. Het is ook in de geest van de commissie-Dijsselbloem dat we
ons niet te veel met het hoe bemoeien.
Ten aanzien van het eerste punt, namelijk of het erger is geworden, lopen
de meningen van de deskundigen nogal uiteen. Met de opkomst van de
sociale media is het cyberpesten natuurlijk iets nieuws, maar ook die gaan
al een tijdje mee. Het was er vroeger niet. Het is ook een vorm van pesten
die zich grotendeels aan het zicht van school en leraar onttrekt. Kan de
staatssecretaris aangeven of pesten een wezenlijk groter probleem is dan
vroeger? Is dat aangetoond, het liefst statistisch? En als dit cyberpesten
betreft, hoe ziet hij dan de rol van de school in het bestrijden hiervan?
Ik kom op het tweede punt. Sommige scholen zijn succesvol in het
bestrijden van pestgedrag. Ik heb een rondje langs de velden gemaakt, al
loop ik nog maar kort mee. Daaruit komt naar voren dat het hier en daar
met succes wordt aangepakt. De staatssecretaris heeft naar aanleiding
van Kamervragen van collega Bergkamp en Manja Smits een overzicht
gegeven van de bestaande anti-pestprogramma’s. Om een wetsvoorstel
te legitimeren, wordt het nu voorgesteld als wildgroei. Het woord
«wildgroei» is echter niet relevant. Relevant is wat heeft gewerkt en hoe
dat gemeten is.
De voorzitter: Een ogenblik graag. Er is een interruptie. Ik wijs u op het
volgende. U hebt vier punten genoemd. Dit was het eerste.
De heer Smaling (SP): Nee, dit is al het tweede punt.
De voorzitter: Excuses.
De heer Beertema (PVV): Ik heb een vraag over het eerste punt. Ik heb
hier een A4’tje met allerlei cijfers. Bijvoorbeeld: 4% van de kinderen op de
basisschool geeft aan, meerdere malen per week gepest te worden. En zo
zijn er nog veel meer voorbeelden. Toen ik mijn mondelinge vragen
stelde, zaten er 5.000 leerlingen thuis. Wat is de relevantie van de vraag
van de SP om zo veel moeite te steken in het nagaan of het gegroeid is?
We zitten met een gegeven situatie, en die is al ernstig genoeg. Kennelijk
is het onderwijs niet in staat om daarop adequaat in te spelen. Wat is de
relevantie van die vraag?
De heer Smaling (SP): De heer Beertema concludeert al dat de scholen
niet in staat zijn om daarop adequaat in te spelen. Voor de SP-fractie is dat
nog een vraag. Dat ligt voor haar nog op tafel. We willen graag bewezen
zien dat het ernstig is – daarover zijn we het wel eens – maar ook dat het
in ernst heel erg toeneemt. Dat is voor ons een van de punten op basis
waarvan wetgeving misschien een oplossing zou zijn.
De heer Beertema (PVV): 5.000 leerplichtige leerlingen die thuiszitten
vind ik een ernstig probleem. Ook al zit er geen groei in en ook al zitten er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

14

al twintig jaar 5.000 leerlingen thuis, we moeten toch iets doen? De heer
Smaling kan daarover toch niet zo bagatelliserend doen?
De heer Smaling (SP): Ik doe er niet bagatelliserend over. Ik geef echter
aan dat voor ons vier punten cruciaal zijn om wel of niet in te stemmen
met wetgeving. Dit is een eerste punt. Dat moet hard op tafel liggen
voordat wij eventueel ja tegen een wetsvoorstel kunnen zeggen. Zo
simpel is het.
Mevrouw Bergkamp (D66): Ik haak aan bij wat mijn collega zei. Eerlijk
gezegd ben ook ik wel een beetje gechoqueerd door de reactie dat nog
moet worden aangetoond of het probleem groter of kleiner is geworden,
terwijl we al weten dat het een probleem van alle eeuwen, van alle tijden
is en dat het stabiel is. De opzet van het plan van aanpak is juist om dat te
doorbreken, om er daadwerkelijk iets aan te doen. Ik vraag me überhaupt
af waar die vraag van de SP vandaan komt.
De heer Smaling (SP): Mevrouw Bergkamp zegt dat het van alle tijden is
en dat het stabiel is. Dat geeft aan dat er geen groei is. Ze spreekt zichzelf
tegen door op deze manier haar vraag te formuleren.
De voorzitter: Mogelijk wil mevrouw Bergkamp nog reageren.
Mevrouw Bergkamp (D66): Ja, het was korter dan ik had verwacht. Het is
al erg genoeg dat het stabiel is, dus dat er 100.000 kinderen – laten het er
110.000 of 90.000 zijn – per jaar worden gepest. Het plan van aanpak is er
juist voor bedoeld om daar iets aan te doen. Ik vraag me af of de SP
überhaupt onderkent dat dit een groot maatschappelijk probleem is. Elk
jaar leveren we 100.000 kinderen af met een lichte of zware beschadiging.
De heer Smaling (SP): Er bestaat bij ons geen twijfel over dat het een
groot probleem is. We zitten nu echter bij elkaar in een traject dat mogelijk
leidt tot wetgeving. Daar gaat het om. Is de situatie dusdanig verergerd
dat er nu reden is om tot wetgeving over te gaan? Op dat punt concentreer ik mijn betoog. Dat neemt niet weg dat ook wij vinden dat het erg is.
Ik hoop dat mevrouw Bergkamp de lijn waarmee ik ben begonnen, wel uit
mijn betoog haalt.
Mevrouw Ypma (PvdA): Uit de stukken blijkt dat leraren en leerlingen
tegenwoordig vaker getuige zijn van grof geweld en van seksueel geweld.
De cijfers daarvan zijn zelfs significant hoger geworden. Daarnaast zijn
leerlingen ook vaker dader en slachtoffer van seksueel geweld. Welke
concrete maatregelen wil de SP nemen, nu uit de stukken blijkt dat er
sprake is van een toename van grof geweld en seksueel geweld en van
extra geweld tegen LHB-jongeren, zoals collega Bergkamp net ook al
aangaf?
De heer Smaling (SP): Het is een containerbegrip, zoals mevrouw Ypma
al aangeeft; pesten heeft zo veel gezichten en dimensies. Als je net uit de
kast bent als homo, kun je daar steeds op een vervelende manier mee
geconfronteerd worden. Misschien weet je het ook maar half. Het is heel
lastig als je in zo’n situatie zit, dat is duidelijk. Dat daar iets aan moet
gebeuren, is ook duidelijk. Het type maatregelen voor het soort pesten
waar wij het over hebben, kan best maatwerk zijn dat op sommige
scholen al succesvol is. Best practices kunnen gedeeld worden, op een
grotere schaal dan nu het geval is.
Mevrouw Ypma (PvdA): Dat verheugt mij. Dat betekent dat ook de
SP-fractie voorstander is van een lijst van methoden die gedeeld kunnen
worden, opdat andere scholen daarvan gebruik kunnen maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

15

De heer Smaling (SP): Ja, absoluut.
Voor de interruptie zei ik dat het relevant is om te weten wat gewerkt heeft
en hoe dat gemeten is. Een gedegen onderzoek kan een serie best
practices opleveren. Zo’n onderzoek moet dan wel goed opgezet zijn, met
plaats voor alle relevante variabelen. Er zijn zo veel verschillen: individueel gepest, in groepsverband, in het voortgezet onderwijs, in het
primair onderwijs, meisjes of jongens et cetera. Dat is dus niet zo
eenvoudig. Is voldoende duidelijk hoe goed of slecht de bestaande
methoden en lokaal maatwerk aanslaan? Ongetwijfeld zit er heel veel
tussen dat niet goed werkt. Dat accepteer ik meteen. Maar wat werkt dan
wel?
In Finland zijn successen geboekt met de KiVa-methode. Op dit moment
wordt à raison van 1 miljoen euro onderzocht of het instrument geschikt is
voor Nederland. Wanneer kunnen wij daar de eerste resultaten van zien?
Dat lijkt mij erg belangrijk voor verdere besluitvorming. Graag krijgt mijn
fractie inzicht in de wijze waarop de scholen zijn geselecteerd voor de
KiVa-methode. Hoe is de controlegroep tot stand gekomen? Als het kan,
wil ik ook een peerreview. Het is immers heel bepalend voor wat wij straks
gaan doen. Mogelijk levert het onderzoek inzichten op waarbij scholen
baat hebben. Het kan echter ook gaan om een «one size fits
all»-benadering. Dat is op zich risicovol. Pesten is immers te complex voor
een generieke aanpak.
Een wet moet gehandhaafd worden. Deze regering zet de komende jaren
vele duizenden ambtenaren op straat. De Onderwijsinspectie blijft niet
gespaard. Hoe denkt de staatssecretaris de inspectie op te zadelen met de
handhaving van deze wet? Straks moet de inspectie ook de nieuwe
urennorm controleren en – als de Eerste Kamer daarmee instemt – de
verplichte eindtoets. Vorige week was de inspecteur-generaal hier. Zij kon
nog niet aangeven hoe zij haar eigen bezuinigingsopgave moet invullen.
Mijn fractie wil dat de inspectie meer scholen bezoekt – zwakke, middelmatige én sterke – om haar hoofdtaak uit te oefenen, namelijk het meten
van de onderwijskwaliteit, het wegwerken van zwaktes, het delen van
sterktes met anderen en het zich richten op het naleven van de
verplichting om voorlichting te geven over seksuele diversiteit.
Voor leraren komt er met deze wet opnieuw werk bij. Ze moeten zich op
rekenen en taal richten. Na de invoering van passend onderwijs heeft een
leraar er straks één à twee kinderen bij met autisme of ADHD. Die kunnen
het pesten onbedoeld aanwakkeren. Waar haalt die leraar dan nog de tijd
vandaan om alert te zijn op pesten? Er zouden in het basisonderwijs ook
meer uren gymnastiek komen. Die uren moeten nu gaan zitten in
respecttraining. Vanmorgen heb ik op de radio gehoord dat bij veel jonge
kinderen blessures ontstaan door het gebrek aan lichaamsbeweging.
Ik wil de staatssecretaris hiermee maar meegeven dat wetgeving
samenhang nodig heeft. Af en toe is het nodig om in een helikopter te
gaan zitten en te bekijken of een wetsvoorstel op een bepaald terrein niet
op een ander terrein gaat knellen. Mijn fractie vindt dit erg belangrijk. Dat
laat onverlet dat wij het van groot belang vinden dat pesten op de een of
andere manier aandacht krijgt en aangepakt wordt.
De voorzitter: Iemand die voor het eerst in deze commissie spreekt, krijgt
altijd een minuutje extra. Dat hebt u nu gehad, maar dit was echt de
laatste keer.
De heer Beertema (PVV): De SP-woordvoerder heeft over van alles
gesproken, maar niet over de vraag wat die wanhopige scholen, leraren
en leerlingen nu aan moeten met pesters waar ze maar niet van af komen.
Heeft de SP daar ook ideeën over? Is zij bereid om een wettelijk kader te
creëren waardoor de scholen eindelijk van die leerlingen af kunnen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

16

De heer Smaling (SP): Dat is een heel lastige materie. Je zou ze tussen
scholen kunnen laten uitruilen. Als je ze van school haalt, zitten ze thuis of
zijn ze op straat. Dan ben je verder van huis dan wanneer ze op school
zitten. Ik ben er dan ook niet voor om ze definitief van school te verwijderen. Een uitruil is een optie, maar op dit moment voert het wat ver om
hierop in detail in te gaan.
De heer Rog (CDA): Voorzitter. It takes a village to raise a child. Dat is een
mooie uitspraak. Zo hebben wij ook alle stakeholders, alle partijen, nodig
om pesten tegen te gaan en pesters tegen te houden. Leerlingen, ouders,
leraren en schooldirecteuren moeten dit serieus oppakken en hun
verantwoordelijkheid nemen. Alleen maar verantwoording moeten
afleggen, gecontroleerd worden, zal leiden tot een afname van het gevoel
van eigen verantwoordelijkheid.
Wij onderschrijven de knelpunten die de staatssecretaris en de Kinderombudsman hebben gesignaleerd. Wij hebben ook veel waardering voor het
bijna apolitieke proces dat wij hier hebben doorlopen. Dat vinden wij erg
goed. Het CDA ziet in de plannen van de staatssecretaris een aantal goede
elementen. Een daarvan is meer aandacht voor pesten op de pabo’s. Ik
noem ook de scholing van zittende docenten, een verbetering van de
klachtenregeling en het melden bij de Kinderombudsman. Dat zijn
allemaal zaken die in de praktijk kunnen werken als er gepest wordt. De
mensen die moeten omgaan met pestende en gepeste kinderen, kunnen
hierdoor beter in positie worden gebracht.
Gisteren hebben wij gesproken over de positie van de medezeggenschapsraden. Daarin zitten ook ouders. Ouderbetrokkenheid is een
ontzettend belangrijk gegeven om pesten tegen te gaan en op de kaart te
zetten. Wij hebben goede hoop dat na de inzet van gisteren de positie van
de medezeggenschapsraad verbeterd wordt. Zo’n medezeggenschapsraad
zou ook met de inspectie kunnen spreken als het misgaat. Dat is iets
anders dan aan de voorkant alles vanuit Den Haag regelen en opleggen
aan de scholen. Daar voelt het CDA minder voor.
Mevrouw Ypma (PvdA): De heer Rog begint met de constatering dat wij
allemaal onze verantwoordelijkheid moeten nemen. Wij moeten dan als
wetgever toch ook onze verantwoordelijkheid nemen en het wat – niet het
hoe – bepalen en niet wegkijken als het om pesten gaat? Zelfs CNV
Onderwijs geeft aan dat ook schoolleiders en leerkrachten wel eens
wegkijken en dat het goed is als het probleem erkend wordt en er een
duidelijke norm komt. Die kunnen wij wettelijk vastleggen.
De heer Rog (CDA): Ik ben het er zeer mee eens dat wij niet mogen
wegkijken van dit probleem. Ik heb zo-even mijn waardering uitgesproken
voor het proces. Als er zoiets tragisch gebeurt als een zelfdoding van een
jong iemand, heb je, ook als Kamerlid, de taak om dit serieus te nemen en
daarover in gesprek te gaan. Volgens mij hebben wij dat gedaan, en wel
buitengewoon integer en serieus. Vervolgens is de vraag aan de orde wat
wij gaan doen aan wetgeving. Het CDA gaat hierin veel minder ver dan de
PvdA, die in onze optiek zaken wil dichtregelen en het knellend maakt.
Daarmee bereikt zij dat de sector zich minder verantwoordelijk voelt. Wij
zien scholen die buitengewoon integer en goed handelen en effectief zijn.
Hun programma wordt echter niet goedgekeurd. Bovendien moet men
lijsten bijhouden, enzovoorts. Daar wil ik van af.
Mevrouw Ypma (PvdA): Ik zie net als de heer Rog dat er veel scholen zijn
die dit goed aanpakken. Ik ben daar ook verheugd over. Ik hoop echter dat
de heer Rog het met mij eens is dat er ook scholen zijn die dit nog niet
goed aanpakken. Het is goed als de willekeur en de vrijblijvendheid er van
af gaat en alle scholen hiermee aan de slag gaan. Sterker nog, wij moeten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

17

dit wettelijk vastleggen en de inspectie moet hierop controleren. Is de
heer Rog dat met mij eens?
De heer Rog (CDA): Ik ben het ermee eens dat er scholen zijn die dit nog
niet goed aanpakken. De politiek moet dit weer hoog op de agenda zetten.
Docenten moeten weer in positie gebracht worden. Ze moeten op dit punt
ook geschoold worden. Leerlingen op de pabo moeten hierin les krijgen.
Verder moet er een goed pestprogramma op scholen komen. Het CDA
verschilt in zoverre van mening met de PvdA dat wij dit niet van bovenaf
en centraal willen opleggen aan de sector. Wij moeten vertrouwen hebben
in de scholen en hun de mogelijkheid geven om het op een eigen manier
in te richten.
Mevrouw Bergkamp (D66): Op welke manier moeten wij het toezicht
organiseren om überhaupt te kunnen vaststellen of er op scholen een
sociaal veilig klimaat is? Wat zijn hierover de ideeën van het CDA?
De heer Rog (CDA): Ik heb verheugd kennisgenomen van het feit dat in er
in het po en vo een ontwikkeling is naar meer verantwoorden over wat er
gaande is op scholen. Denk aan Vensters PO en Vensters VO. Daarmee
krijgen wij inzicht in wat scholen wel en niet doen. Ik vind dat van belang.
Tegelijkertijd vind ik het van belang dat de inspectie op verzoek van de
medezeggenschapsraad op onderzoek uitgaat. Ik zie minder in een
inspectie die aan de voorkant alles onder de loep gaat nemen. Ik heb
namelijk de indruk dat wij het onderwijs daar niet beter van maken. Met
het pestprotocol is dat ook niet gebeurd. Dan gaat het als volgt: mooi, er
is een pestprotocol; vinkje, klaar. Zo maak je mensen niet verantwoordelijk
voor het aanpakken van dit grote probleem.
Mevrouw Bergkamp (D66): Het betoog van de heer Rog is helder. Als ik
het zo mag samenvatten, ziet het CDA geen rol weggelegd voor de
inspectie om van tevoren te gaan toetsen of een school sociale veiligheid
biedt. Ik heb de Vensters zelf ook genoemd in mijn verhaal. Ik weet niet of
de heer Rog het weet, maar hierin wordt één keer gevraagd of een school
veilig is. Stel dat wij de Vensters willen gebruiken. Is de heer Rog het met
mij eens dat wij dit instrumentarium dan wel moeten uitbreiden?
De heer Rog (CDA): Ik heb niet meteen het beeld dat dit instrument sterk
uitgebreid moet worden. Ik vind het belangrijk dat ouders en leerlingen
aan de bel kunnen trekken als de school niet veilig blijkt te zijn. Dat lijkt
mij het meest relevant.
De heer Beertema (PVV): De incidentenregistratie gaat veel verder dan
die Vensters voor Verantwoording. Zowel de AOb, de CNV, de heer Rog
niet onbekend, als de ouderorganisaties pleiten ervoor om een incidentenregistratie in te voeren. De PO-Raad en de VO-raad liggen natuurlijk weer
dwars. Hoe verklaart de heer Rog de opstelling van zijn eigen CNV?
De heer Rog (CDA): Het volgende is misgegaan. De inspectie keek of er
een pestprotocol was. Dat werd uit de kast getrokken. «Ja, dat is er;
prachtig.» Ik ben bang dat wij met een incidentenregistratie incidenten
gaan registreren maar dat die registratie ook weer de kast ingaat. Voor mij
is een lijst van incidenten niet relevant, maar wel de wijze waarop die
incidenten worden afgehandeld, de wijze waarop een school dit soort
situaties aanpakt. Daar wil het CDA de focus op hebben. Wij willen dus
geen incidentenregistratie.
De voorzitter: Gaat u verder.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

18

De heer Rog (CDA): Met dank aan de collega’s heb ik alle punten zo’n
beetje gehad. In het interruptiedebatje met mevrouw Ypma sprak ik over
Dijsselbloem, haar partijgenoot. Die gaf altijd aan: zorg ervoor dat nieuw
beleid draagvlak heeft in het onderwijsveld en dat het evidence based is.
Uit de reacties van al die partijen waaronder draagvlak gevonden moet
worden, blijkt dat men er weinig voor voelt dat dit centraal en van
bovenaf geregeld wordt. Pas ervoor op om alles via wetten en regels te
willen dichtregelen, zo wil ik mijn collega’s meegeven.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Voorzitter. In aanloop naar dit debat
hebben we een zorgvuldig proces doorlopen. We hebben aardig wat
mensen gesproken. Mij zijn de uitroepen van de ouders bijgebleven. Eén
ouder zei: uiteindelijk is mijn zoon, die gepest werd, overgeplaatst naar
een andere klas, maar die bleek te vol waardoor hij weer teruggeplaatst
moest worden in zijn oude klas en ik weer terug ben bij af. Hoe kan dit
gebeuren, met alle trauma’s van dien? Wij weten dat dit zelfs kan leiden
tot al dan niet succesvolle pogingen tot zelfdoding.
Ik waardeer het proces dat wij hebben doorlopen. Ook mevrouw
Ypma-Vierstra was daarbij. Bij dezen feliciteer ik haar nog met haar
huwelijk. Dank ook aan de Kinderombudsman, die dit proces samen met
de staatssecretaris heeft begeleid en ons geholpen heeft bij de hoorzitting.
De cijfers over pesten, ook over cyberpesten, stijgen ieder jaar. Door het
gebruik van sociale media verdubbelen ze. Als één op de tien kinderen
gepest wordt, heb je een serieus probleem te pakken. Wij moeten met
elkaar de ambitie hebben om dit cijfer naar beneden te brengen, gezien de
traumatische ervaringen van leerlingen die soms jarenlang kunnen
nawerken. Het is goed dat wij dit proces doorlopen. Wij zijn er niet – dat
wordt weleens gezegd – met het organiseren van een
socialevaardigheids- of weerbaarheidstraining voor degene die gepest
wordt opdat die wat sterker in zijn schoenen komt te staan. Wij hebben de
afgelopen maanden geleerd dat er veel meer nodig is. Het gaat de pester
aan, de hele klas en ook de ouders. Het is goed dat de staatssecretaris
hiervoor een integraal plan van aanpak heeft geschreven.
Ik ben ook blij dat de staatssecretaris het voorstel inzake de incidentenregistratie heeft ingetrokken. Ik denk dat wij niet toe moeten naar meer
bureaucratie. Wij moeten naar de voorkant van het proces en het
probleem aanpakken in plaats van papieren stapels vermenigvuldigen.
De heer Beertema (PVV): Die voorstelling van zaken, de incidentenregistratie als een gigantische bureaucratische rompslomp, wordt niet gedeeld
door de PO-Raad en de VO-raad. Aan dat plaatje willen ze niet, want dat
kan schadelijk zijn voor de reputatie van scholen. Mijn geachte collega’s
werken daar gewoon aan mee. Natuurlijk is het geen rompslomp. Om
hoeveel incidenten gaat het, het...
De voorzitter: Wilt u tot een vraag komen?
De heer Beertema (PVV): Ik vraag de heer Voordewind om zijn reactie.
Het is geen bureaucratische rompslomp, het is minder dan de aanwezigheidsregistratie. Dat laatste kan toch ook?
De heer Voordewind (ChristenUnie): De ChristenUnie zit, als ik het goed
beluister, tussen twee partijen in: de partij die zegt dat wij strenger
moeten toezien en mogelijk meer moeten registreren en de partij die zegt
dat scholen het redelijk goed doen en dat wij ze vrijheid moeten geven.
Met de kennis die wij nu hebben, met de bewezen programma’s –
theoretisch weliswaar, maar ze zijn er wel – en met de programma’s die
nu getest worden moeten wij aan de slag gaan. Wij moeten de inspectie
de mogelijkheid geven om te controleren of scholen daadwerkelijk
daarmee werken. Dat is niet een kwestie van meer papierwerk, maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

19

nagaan of kinderen de bescherming krijgen die ze hard nodig hebben. Ik
hoop dat wij die balans met elkaar kunnen vinden.
In deze context vraag ik de staatssecretaris naar de meldcode huiselijk
geweld en kindermishandeling. Die gaat vanaf 1 juli 2013 gelden, ook voor
scholen. In hoeverre is die code ook van toepassing op het pesten?
Wat de bewezen methodes betreft: wij zien dat een en ander nog in de
kinderschoenen staat. Wij hebben ook gekeken naar het onderzoeksprogramma PRIMA, dat 60% scoort. Bij de controlegroep werd die score
echter ook gehaald. Dat is ingewikkeld. Ik vraag de staatssecretaris, de
scholen uit te dagen om de programma’s waarmee ze tot nu toe succesvol
hebben gewerkt, vooral uit te wisselen met andere scholen.
Ik ben blij dat er in de lerarenopleiding nu expliciet aandacht zal worden
besteed aan het signaleren en aanpakken van pestgedrag. Een tijd
geleden heeft mijn fractiegenoot Ortega-Martijn hiertoe opgeroepen in
een motie. Er moet echter niet alleen in de lerarenopleiding aandacht aan
besteed worden, maar ook gaandeweg, als leraren voor de klas staan.
Ik kom terug op de ouders. Stel dat zij ondanks alle maatregelen toch
tegen een muur aanlopen. Waar ziet de staatssecretaris nog mogelijkheden als het niet goed blijkt te gaan bij de klachtencommissie van de
school? Denkt hij aan de leerplichtambtenaar – er zijn 5.000 thuiszitters –
die een bemiddelende rol kan spelen? Of denkt hij aan de medezeggenschapsraad, waarin ouders een sterkere positie kunnen hebben als het
gaat om de contacten met de inspectie, zoals de heer Rog voorstelt? Of
denkt hij aan de inspectie? Die heeft op dit moment geen bevoegdheden
om individuele klachten te behandelen. Ik hoor graag een reactie van de
staatssecretaris. Hoe kunnen ouders een aanspreekpunt krijgen als ze niet
terechtkunnen bij de klachtencommissie?
Mijn laatste punt gaat over het cyberpesten. De staatssecretaris geeft een
aantal richtingen aan. Hij zegt dat er aanvullende bestuurlijke afspraken
moeten komen met het po en het vo. We zien een toename van 18%. Hoe
denkt de staatssecretaris juist het cyberpesten aan te gaan pakken?
Mevrouw Van der Burg (VVD): Cyberpesten beperkt zich niet tot de
school. Het sociale leven reikt verder; ook de ouders hebben hierin een
rol. Ziet u dat ook zo, of beperkt u het tot de school? Is het de verantwoordelijkheid van de school?
De heer Voordewind (ChristenUnie): De school gaat natuurlijk niet over
alles. Naar ik begrepen heb, gebeurt het wel vanuit de schoolsituatie; de
vriendjes uit de eigen klas of de aanpalende klas. Vervolgens blijft het niet
beperkt tot het schoolplein. Zoals wij in het filmpje gezien hebben, gaat
het verder via de sociale media. Hoe gaat de staatssecretaris zorgen voor
alertheid op en het bespreekbaar maken van pesten via sociale media?
De voorzitter: Hiermee zijn wij gekomen aan het einde van de eerste
termijn van de Kamer. De staatssecretaris heeft vijf minuten nodig voor de
beantwoording.
De vergadering wordt geschorst van 17.21 uur tot 17.26 uur.
Staatssecretaris Dekker: Voorzitter. Het is goed om vandaag te spreken
over de aanpak van pesten, in het bijzonder pesten in het onderwijs. Om
te beginnen wil ik mijn dank uitspreken voor de goede samenwerking met
enerzijds de Kinderombudsman, met wie wij dit hele traject samen
hebben gedaan, en anderzijds de Kamerleden. Ik heb hun betrokkenheid
en belangstelling zeer gewaardeerd. Mondelinge en schriftelijke vragen
werden steeds op een heel waardige manier naar voren gebracht. Dat
getuigt van respect. Wij hebben verschillende sessies gehad. De opkomst
was steeds groot. Steeds was er een gedeeld gevoel dat het goed is om
een ingewikkeld thema als dit, dat niet zomaar vanuit Den Haag kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

20

worden opgelost, op een manier te behandelen waarbij de inhoud
vooropstaat. Dat leidt tot een plan en vervolgens hebben wij daarover een
politiek debat. Ik proef bij velen van u dat er maatregelen zijn die kunnen
rekenen op een grote meerderheid, maatregelen waarmee wij zo aan de
slag kunnen; vooral doen. Er zijn echter ook maatregelen die vragen
oproepen en tot discussie leiden. Dat is ook goed.
Laten wij even teruggaan naar waar het allemaal begon. In het najaar
werden wij opgeschrikt door twee tragische incidenten met jonge mensen
die zichzelf van het leven beroofden. Hoewel je altijd moet uitkijken om
beleid en wetgeving te maken op basis van incidenten – ik ben dat
helemaal met de heer Smaling eens – kwam daar wel wat achter vrij. Er
ontstond niet alleen een politiek debat, maar er werd ook gediscussieerd
over een thema dat breder speelde dan wij misschien met ons allen
hadden gerealiseerd. Ook in gevallen waarin de gevolgen gelukkig wat
minder tragisch waren, kwamen er verhalen naar boven van kinderen en
soms ook volwassenen die in hun schooltijd met pesten geconfronteerd
waren en daar lange tijd de naweeën van hadden ondervonden. Ouders
en leerlingen lopen hier tegen aan en hebben het gevoel dat ze onvoldoende gehoord worden. Op sommige scholen wordt er onvoldoende aan
gedaan. Dat is de belangrijkste reden waarom wij hiermee aan de slag zijn
gegaan.
Een en ander wordt ook gestaafd door cijfers; de heer Smaling vraagt
daar terecht naar. Ondanks alle energie, tijd, acties en maatregelen van de
afgelopen vijf tot tien jaar, is er geen significante daling te zien in
onveilige situaties op school en in pestgedrag. Je kunt je dan ook
vraagtekens plaatsen bij de effectiviteit van de benadering die in het
verleden is gekozen. Sterker nog, sommige indicatoren laten zien, zij het
niet over de hele linie, dat er sprake is van een stijging. Neem het
cyberpesten of het aantal leerlingen dat getuige is van lichte vormen van
geweld of, in het voortgezet onderwijs, seksuele intimidatie. Wij zien op
dat vlak een significante en zorgwekkende toename. Dat alles noopt ons
om hier eens goed naar te kijken. Als wij op basis van de monitor sociale
veiligheid constateren – dit zijn harde cijfers – dat één op de vier kinderen
in het basisonderwijs slachtoffer is van lichte vormen van lichamelijk
geweld, van psychische intimidatie, dan noopt dat ons om hier iets aan te
doen. Uit andere onderzoeken blijkt dat in iedere klas in het voortgezet
onderwijs twee tot drie leerlingen zitten die zich door pesten niet veilig
voelen op school. Je kunt zeggen: dat hoort erbij. Ik vind dat wij dan
tekortschieten. Wij hebben een belangrijke taak en verantwoordelijkheid.
Die verantwoordelijkheid hangt direct samen met het onderwijs zelf. Ik
vind dat ieder kind recht heeft op een veilige school. Dat is ook een
absolute en noodzakelijke voorwaarde om überhaupt aan leren toe te
komen. Mevrouw Ypma heeft volkomen gelijk. Hoe kan een kind dat zich
niet veilig voelt en met tegenzin naar school gaat, überhaupt toekomen
aan lezen of rekenen? Dit is dus een basisvereiste voor het onderwijs.
Tegelijkertijd moeten wij reëel zijn. Dit fenomeen gaan wij niet oplossen
vanuit Den Haag. Wij kunnen ook niet alleen de scholen hiervoor
verantwoordelijk maken. Wij moeten ook de leerlingen zelf erbij
betrekken, net als ouders en maatschappelijke partijen. Wij hebben dan
ook geprobeerd om het in het plan van aanpak wat breder te trekken.
Niettemin ligt er een belangrijke verantwoordelijkheid bij scholen. Wij
moeten ook reëel blijven dat wij pesten nooit volledig kunnen uitroeien.
Kinderen kunnen ongelooflijk hard zijn tegen elkaar. Dat zit ook in hun
aard. Misschien hoort dat wel bij het opgroeien. Dat wij het niet volledig
kunnen uitroeien betekent echter niet dat wij dan maar op onze handen
moeten gaan zitten. Wij zien dat er mogelijkheden zijn om pesten in te
dammen en te voorkomen, namelijk door in het onderwijs meer aandacht
te geven aan verschillen en meer op te treden als het fout gaat. Daar
zetten wij precies op in met dit plan van aanpak. Het thema leeft en het is
goed dat er wat aan gebeurt. Wij proberen ouders en onderwijs hierin te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

21

ondersteunen. Als wij vinden dat hier een verantwoordelijkheid ligt, is het
belangrijk dat wij hierover een besluit nemen. Ik zal daar straks op
terugkomen.
Ik heb de beantwoording ingedeeld in drie blokjes: normstelling en
bewustwording, toerusting van ouders en scholen en het formele kader. Ik
begin bij normstelling en bewustwording. Ik denk dat bewustwording al
aardig op gang is gekomen. De vraag is veeleer hoe wij die levend
houden. Wat zien wij namelijk? Wij schrikken allemaal op van tragische
incidenten, maar morgen is er weer een ander probleem en verdwijnt dit
probleem naar de achtergrond. Gezien de impact op kinderen en gelet op
het feit dat dit iets is wat structureel speelt op scholen, zou je dit structureel op de agenda moeten zetten. Dat vraagt van ouders, van leerlingen
en van mensen in het onderwijs dat ze hierover blijven praten en hieraan
aandacht besteden.
Naast bewustwording is er normstelling. Pesten komt misschien wel voor
en hoort dan misschien wel bij het opgroeien van kinderen, maar het is
wel onacceptabel en het valt niet goed te praten. Ik ben het dan ook
volledig eens met de heer Beertema dat het de omgekeerde wereld is dat
leerlingen die het slachtoffer zijn van pesten, de school moeten verlaten.
Het is belangrijk dat wij normen stellen. Dat doet de overheid, dan doen
scholen en dat doen ook ouders. Het is immers ook onderdeel van
opvoeding. Ook de ouders kunnen kinderen meer en vaker aanspreken op
ongewenst gedrag.
Wat is pesten precies? De heer Beertema zei: pesten is iets anders dan
plagen. Daar ben ik het helemaal mee eens. De heer Smaling vroeg naar
de scheidslijn. Sommige vormen van pesten zijn dermate ernstig dat er
sprake is van een strafbaar feit. Dan hebben wij instrumenten om op te
treden. Pesten zit voor een heel groot deel echter in een grijs gebied: niet
erg genoeg om justitie of politie in te schakelen, maar wel zodanig
structureel dat kinderen eraan onderdoor gaan. Het is aan leraren en
ouders om hierop alert te zijn en in te grijpen. Overigens is hier ook een
taak voor leerlingen weggelegd. Een van de dingen die wij hebben
geleerd – ik proef dit ook bij een aantal van u – is dat pesten vaak niet iets
is tussen slachtoffer en dader, tussen twee personen dus, maar te maken
heeft met groepsdynamiek in een klas. Soms zijn meerdere kinderen het
slachtoffer van het pestgedrag van eveneens meerdere kinderen. Er zijn
bijstanders, kinderen die het proberen toe te dekken. Als wij iets willen
doen aan dit fenomeen, dan ligt de oplossing in het doorbreken van het
groepsproces. Je kunt dat alleen maar doen met een aanpak die niet
uitgaat van een pester en een gepeste, maar van een hele klas. Dan moet
je het hebben over verschillen. Ik ben het met mevrouw Bergkamp eens
dat het plan dat wij presenteren, een generiek plan is, terwijl er op iedere
school leerlingen zijn die kwetsbaar zijn, vanwege hun seksuele
geaardheid, hun culturele of etnische achtergrond of een bepaalde
beperking. Met de invoering van het passend onderwijs neemt dat laatste
misschien nog wel toe, als meer scholen ervoor kiezen om meer zorgleerlingen in het systeem op te nemen. Dat vraagt extra aandacht. Bij alle
maatregelen die wij nemen wil ik nagaan of specifiek beleid nodig is of
dat een generieke aanpak volstaat. Wij zijn al bezig met enkele specifieke
maatregelen. Zo zijn er Gay-Straight Alliances op 120 scholen. Een en
ander wordt ook gemonitord. In 2014, wanneer hiermee ervaring is
opgedaan, kunnen wij uitspraken doen over de vraag of dit bevalt en of
het effect heeft.
De voorzitter: Ik stel voor dat we de interrupties even bewaren totdat de
staatssecretaris aan het einde is gekomen van zijn blokje.
Staatssecretaris Dekker: Ik was eigenlijk gekomen bij het einde van het
eerste blokje.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

22

Mevrouw Bergkamp (D66): Ik ben heel blij met de toezegging van de
staatssecretaris dat bekeken wordt of het algemene beleid voldoet of dat
specifiek beleid nodig is. Ik vraag hem wel om hierover iets op te nemen
in het plan van aanpak. Ik vind dit namelijk een gat in het plan. Hiermee
erken je het probleem ook. In de monitor sociale veiligheid staat dat
LHBT-leerlingen significant meer geweld op school rapporteren; er is
sprake van een statistisch significante toename. Alle wetenschappers
zullen hier blij mee zijn, maar voor mij is dit een bevestiging van het beeld
dat het gaat om een grote, kwetsbare groep. Drie kwart van deze
leerlingen wordt gepest. Ik ben dus blij dat er wordt gekeken naar de
vraag of specifiek beleid nodig is, maar dit moet ook tot uitdrukking
worden gebracht in het plan van aanpak.
Staatssecretaris Dekker: Ik wil even bekijken hoe we dat het handigste
doen. Het plan van aanpak ligt nu hier. Het is geen plan dat formeel wordt
vastgesteld. Wij gaan er gewoon mee aan de gang als het uw zegen krijgt.
Natuurlijk zullen er wel allerlei maatregelen en acties uit voortkomen. Ik
zal bezien wat de juiste balans is tussen generiek beleid aan de ene kant
en specifiek beleid aan de andere kant. Ten aanzien van LHBT-leerlingen
lopen er al enkele dingen. Ik denk dat het goed is om te bezien waar een
en ander toe leidt. Heeft het inderdaad het gewenst effect? Uiteraard zal ik
de Kamer daarover rapporteren.
Mevrouw Bergkamp (D66): Ik vraag mij af of ik dit moet zien als een
toezegging of dat ik een VAO moet aanvragen om hierover een motie in te
dienen. Misschien kan de staatssecretaris concreet aangeven of mijn
verzoek op die manier wordt opgenomen of dat ik mijn verzoek moet
bevestigen in een motie.
Staatssecretaris Dekker: Uw vraag is helder overgekomen. Van mij is het
een toezegging. Wij zullen een commissie – in het volgende blokje kom ik
daarop – vragen om eens wat meer te kijken naar de effectiviteit van
maatregelen. Dit lijkt mij typisch een vraag die wij daar kunnen
neerleggen. Ik ben geen expert op dit vlak, maar bij bijvoorbeeld het NJi
zitten deskundigen die hierover zinnige dingen kunnen zeggen.
De heer Beertema (PVV): Het wordt een enigszins ingewikkeld verhaald.
Groepsdynamiek is altijd ingewikkeld; daar kunnen wij heel weinig mee.
De staatssecretaris zegt verder: niet een-op-een. Ik ben het wel met hem
eens, maar vaak is het wel degelijk een-op-een. De staatssecretaris noemt
etnische jongeren. In Rotterdam-Zuid, waar ik vandaan kom, maakte ik het
regelmatig mee dat juist etnische jongens, in dit geval Turkse, er een sport
van maakten om jongens met het downsyndroom van de sociale
werkplaats te pesten. In mijn eigen familiekring heb ik meegemaakt hoe
een jongen met een dubbele hazenlip – dat is de ernstigste vorm, waar
men moeilijk iets aan kan doen – jarenlang mishandeld is door Turkse
medeleerlingen. Het einde van het liedje is altijd dat het allemaal moeilijk
is, net niet genoeg voor het strafrecht en dat zo’n jongen er niet op tijd
mee komt. In al deze gevallen gaan de slachtoffers van school af terwijl de
daders blijven zitten. Wat gaan wij doen met die een-op-eensituaties, ook
als het duidelijk etnisch gericht is, ook tegen homojongens en -meisjes?
Komt er nog iets van een preventieve werking? Is de staatssecretaris
bereid om wat steviger op te treden en deze jongeren via de methode van
three strikes and you’re out tot de orde te roepen?
Staatssecretaris Dekker: In mijn derde blokje, dat gaat over het formele
kader, het sanctiebeleid et cetera, wil ik wat uitgebreider terugkomen op
uw voorstel van three strikes and you’re out. Dat is mijn eerste
opmerking. Dan mijn tweede opmerking. Het gaat over verschillen. Ik zei
niet voor niets: cultureel-etnische achtergrond in de brede zin. Wij hebben

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

23

hier aan deze tafel ook allemaal een cultureel-etnische achtergrond. Het
ligt er maar net aan in welke wijk van de stad je woont. Sterker nog, ik ken
de oude wijken van grote steden ook heel goed. Soms zie je culturele
conflicten ontstaan tussen mensen met dezelfde etnische achtergrond.
Neem een meisje dat ervoor kiest om geen hoofddoek te dragen en toch
gepest wordt op school, vanwege sociale druk. Het gaat steeds om
diegene die net wat anders is in de klas. Op iedere school is dat weer
verschillend. De ene keer is het op basis van huidskleur, de andere keer op
basis van seksuele geaardheid en weer een andere keer op basis van
gedrag, kleding of een lichamelijke of psychische aandoening. Nogmaals,
ik vind het belangrijk dat op iedere school – altijd zit er een diversiteit van
kinderen in de klas – aandacht is voor de vraag hoe je op een goede
manier omgaat met verschillen. Dat hoort bij onderwijs en bij opvoeding.
Als je later gaat werken, of je nu naar de fabriek gaat of voor de overheid
gaat werken, kom je ook altijd in een heel diverse omgeving terecht. In de
wijken waar wij wonen geldt hetzelfde. Het is een van de belangrijkste
vaardigheden die wij leerlingen kunnen meegeven in het onderwijs: hoe
ga je op een goede manier om met verschillen? Daar moet aandacht voor
zijn.
Mevrouw Van der Burg (VVD): De staatssecretaris ging kort in op het feit
dat het ongewenst is dat een slachtoffer van pesten dubbel gestraft wordt.
Ik heb daar ook aandacht voor gevraagd. Vaak is de enige optie dat het
slachtoffer van school wordt gehaald. De staatssecretaris heeft hierover
heel kort iets gezegd. Ik hoop hierover nog meer te horen; welke acties
onderneemt hij? Een ander punt is de reclasseringsmaatregel vanwege
verzuim. Vanwege het pesten heb je enorme angst en wil je niet meer
naar school. Wie krijgt vervolgens een reclasseringsmaatregel? Degene
die gepest wordt. Ik kom dit in de praktijk tegen in de jeugdzorg. Dit heeft
te maken met de manier waarop de leerplichtambtenaar optreedt. Wij
vinden allemaal dat kinderen op school moeten zitten. Er wordt echter niet
doorgevraagd naar de reden van het verzuim. Wat kunnen wij daaraan
doen? Dit is buitengewoon zuur, op z’n minst gezegd.
Staatssecretaris Dekker: Wij moeten uitkijken met opmerkingen dat het
vaak of altijd de gepeste is die het onderspit delft. Er zijn gelukkig immers
ook heel veel scholen die het goed doen en die de pester een halt
toeroepen en zeggen: je gaat naar een andere klas toe, anders word je
geschorst. Ik heb de getallen niet paraat, maar mijn gevoel zegt dat het in
het merendeel van de gevallen op die manier gaat. Ik ken ook de
uitzonderingen, de schrijnende gevallen waarin een kind zo wordt gepest
en niet wordt gesteund door de school, dat uiteindelijk het gepeste kind
de school verlaat. Dan kom je in een situatie die u net noemde. Alles moet
erop gericht zijn om te voorkomen dat zo’n kind dat thuiszit wordt
aangesproken door een leerplichtambtenaar en in aanraking komt met de
reclassering. Een leerplichtambtenaar zegt terecht tegen zo’n kind dat het
naar school moet, desnoods naar een andere school. Wij moeten echter
voorkomen dat zo’n kind thuis komt te zitten. Wij moeten het probleem
dus bij de wortel aanpakken. Daar heb ik met dit plan op willen inzetten.
Het gaat puur om effectiviteit. Wat kunnen wij doen om preventiever op te
treden? Wat kunnen wij doen om pesten te voorkomen en, als het toch
gebeurt, om adequater te reageren en sneller in te grijpen?
De heer Smaling (SP): Ik worstel nog een beetje met de weging tussen
generiek en specifiek. Neem homoseksualiteit. Ik kan mij voorstellen dat
een generieke aanpak in dat geval werkt. Hebben wij niet voldoende
inzicht in de vraag welke specifieke benaderingen werken? Weten wij niet
wat werkt? Wat straks wordt aangeboden, of liever gezegd opgelegd, aan
scholen, klinkt als een opgelegd pandoer. Wij hebben echter onvoldoende
in de vingers wat echt succesvol is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

24

Staatssecretaris Dekker: Ik wil daar straks wel op terugkomen in mijn
blokje over effectiviteit van methodes, zowel van generieke als van
specifieke. Wij zijn bezig met allerlei programma’s en pilots. Als wij daar
veel geld in steken, moeten wij ook wat geld apart zetten om te bezien wat
die programma’s en pilots opleveren. Hoe effectief zijn ze? Als ze niets
opleveren, moeten wij ermee stoppen. Echter, als iets wél goed werkt, is
dat misschien een goed voorbeeld voor heel veel andere scholen. Ik zie
dat er soms wel veel geïnvesteerd wordt in pilots en methodes, maar te
weinig in het onderzoek naar de effectiviteit ervan.
De voorzitter: Ik stel voor dat we naar het tweede blokje gaan.
Staatssecretaris Dekker: Dan gaat het om toerusting. Als wij een grens
hebben getrokken en werken aan bewustzijn, is het ook belangrijk dat
ouders weten waar ze aan toe zijn en waar ze naartoe kunnen als ze het
gevoel hebben dat er niet naar hen geluisterd wordt. Wij moeten ook
aandacht besteden aan de leraren. Als leraren te maken krijgen met
pesten in de klas, moeten ze weten hoe ze daar op een goede manier mee
om kunnen gaan. Wij kunnen op dat vlak best iets meer doen dan wij nu
doen.
Er zijn drie belangrijke zaken, om te beginnen de klachtenprocedures. Als
wij met ons allen zeggen dat pesten nooit zal worden uitgebannen, dan is
het niet alleen belangrijk dat leraren hierop alert zijn maar ook dat leraren
en ouders weten waar ze aan de bel kunnen trekken als ze het gevoel
hebben dat er onvoldoende naar hen geluisterd wordt. In het plan van
aanpak wordt beschreven hoe dat kan. Ik vind het belangrijk dat wij dit zo
laag mogelijk insteken. In eerste instantie moet de school zelf iets doen.
Als de leraar niets doet, moet eventueel de vertrouwenspersoon iets
doen, of het schoolbestuur of de medezeggenschapsraad. Als er onvoldoende gebeurt, is soms een buitenboordmotor nodig, vandaar de
vertrouwensinspecteurs bij de inspectie en de mogelijkheid om iets aan te
kaarten bij de Ombudsman.
Het tweede punt gaat over het toerusten van de leraren. De heer Smaling
vroeg of dit iets extra’s is, iets erbij. Gooien wij niet iets over de schutting
bij het onderwijs? Daar ben ik het mee oneens. Dit hoort wel degelijk bij
de kerntaak van het onderwijs. Van een leraar mag je verwachten dat hij
ervoor zorgt dat de sfeer in de klas goed is en dat leerlingen zich gedragen
tegenover elkaar, op een normale manier. Leerlingen moeten zich veilig
kunnen voelen. Als je wilt dat leerlingen Engels of wiskunde leren, moeten
ze wel het gevoel hebben dat ze dat in een geborgen setting kunnen doen.
Ik vind niet dat dit iets extra’s is. Het is iets wat erbij hoort, op school en
dus ook op de lerarenopleiding, vandaar de plannen om hieraan ook
aandacht te besteden op de pabo en de lerarenopleiding voor het
voortgezet onderwijs. De Kamer heeft hierover niet zo veel vragen
gesteld, dus volgens mij kan dit voorstel rekenen op een breed draagvlak.
Het derde punt betreft de vraag of wij scholen kunnen helpen om meer
inzicht te krijgen in de vraag wat werkt. Wij constateren, ook in onze
rondgang, dat er een soort wildgroei ontstaat aan bureautjes, duur
betaalde consultants en onderwijsmethodes die allemaal de sleutel
zouden bieden voor het probleem van pesten op school. Als je daar wat
beter naar kijkt en ook praat met een aantal deskundigen, dan kun je bij
een aantal methodes ook vraagtekens plaatsen. Wij kunnen scholen
helpen om door de bomen weer het bos te zien.
Dat kan op een aantal manieren, zoals door wat meer onderzoek te doen
naar de effectiviteit van de verschillende aanpakken. Uit onderzoek in het
buitenland blijkt dat er methodes zijn die niet erg effectief zijn, maar dat er
ook methodes zijn die wel bewezen effectief zijn. Nederland loopt op dit
punt nog wat achter. Op dit moment is er onderzoek gaande, maar is er
nog geen methode in beeld waarvan we kunnen zeggen dat wetenschappelijk en empirisch onderzoek heeft bewezen dat die effectief is. Dit is een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

25

van de redenen waarom we extra geld uittrekken om er meer onderzoek
naar te doen.
De heer Smaling heeft gevraagd naar de KiVa-aanpak. Inderdaad heeft die
in Finland bewezen effectief te zijn. Hier loopt er nog een onderzoek naar.
De resultaten ervan zijn in oktober 2013 beschikbaar. Dat betreft tussenresultaten, want in augustus 2014 wordt het eindrapport afgerond. Het
betreft hier publiek gefinancierd onderzoek. Ik denk dat het dan ook goed
is om de Kamer daarover dan te informeren.
Mevrouw Van der Burg heeft gevraagd of we bereid zijn om alle maatregelen tegen het licht te houden. Met het NJi wil ik goed bekijken wat we
kunnen doen ten aanzien van methodes waarmee scholen naar eigen
zeggen goede ervaringen hebben en of er in groepsverband behoefte is
om die te laten doorlichten en toetsen op effectiviteit. Uiteindelijk zou ik
heel graag toewillen naar een aantal aanpakken en methodes die effectief
zijn en dus niet slechts één of twee. Ik vind het namelijk heel belangrijk dat
er voor scholen wat te kiezen valt. Het is belangrijk dat er structureel
aandacht is voor pesten in het onderwijs, maar tegelijkertijd moeten
scholen de vrijheid hebben daarbij een aanpak te kiezen die goed past bij
hun eigen onderwijsfilosofie, mits die aanpak zich heeft bewezen.
Hetzelfde geldt voor specifieke vormen van pesten. De heer Voordewind
heeft gevraagd wat er gedaan wordt tegen cyberpesten en mevrouw
Bergkamp heeft in dit verband gevraagd of ook hierbij niet gekozen zou
moeten worden voor een specifieke aanpak. Velen zeggen dat internet een
soort verlengstuk is van het schoolplein en dat als je pesten meer weet in
te dammen in de school, het ook zou moeten leiden tot een neergaande
trend wat betreft cyberpesten. Echter, cyberpesten heeft ook een aantal
specifieke kenmerken. Waar een kind dat gepest wordt op het schoolplein
op een gegeven moment naar huis gaat en de deur achter zich kan
dichttrekken, ligt dat bij cyberpesten ingewikkelder. Iedereen heeft
tegenwoordig zo’n apparaat en men kan bij wijze van spreken 24 uur per
dag achtervolgd en getreiterd worden. Daar kunnen scholen en ouders
overigens ook een rol in spelen. In Twente loopt een onderzoek over een
aantal interessante ideeën over hoe je ouders er meer bewust van kan
laten zijn en hoe je ze een aantal praktische tools kunt geven om met de
kinderen het gesprek aan te gaan over cyberpesten. Het lijkt mij dan ook
goed om daar goed naar te kijken met een aantal grote platforms voor
sociale media. Mevrouw Van der Burg verwees op dit punt naar een
initiatief in Brussel. Dat is een initiatief ten aanzien van Facebook en
Google om te bekijken of er gekomen kan worden tot meer zelfregulering
door de desbetreffende platforms. Het lijkt mij goed dat we daarbij
aansluiten.
Mevrouw Bergkamp heeft gevraagd naar de resultaten van de pilots met
seksuele voorlichting op school en initiatieven zoals Gay-Straight Alliance.
Dat loopt nog in het schooljaar 2012–2013 en loopt dan nóg een jaar door.
Het SCP evalueert dat en wij verwachten daarvan begin 2014 de eerste
resultaten. Ik zeg de Kamer bij dezen toe dat ik die aan haar zal rapporteren.
Verder is gevraagd naar de mogelijkheden om wat betreft klachtenprocedures aan te sluiten op bestaande instanties en naar de rol van de
meldcode kindermishandeling. Waar dat kan moeten we dat natuurlijk
doen. Die meldcode is overigens wel specifiek bedoeld voor huiselijk
geweld, met name ook om instanties, zoals artsen en scholen, er alert op
te maken dat er een melding kan worden gedaan als ze kinderen zien die
bijvoorbeeld onder de blauwe plekken zitten. Als er dan bij verschillende
instanties dezelfde soort signalen binnenkomen, kan dat voor Jeugdzorg
aanleiding zijn om er wat diepgravender naar te kijken. Wat we ervan
kunnen leren ten aanzien van pesten, kunnen we dan zien.
Mevrouw Bergkamp (D66): Ik heb nog een vraag aan de staatssecretaris
over die methode. Volgens mij is het punt niet dat er meer onderzoek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

26

moet komen. Het NJi heeft al een heel mooi overzicht op zijn site
gepubliceerd, waarin onderscheid wordt gemaakt tussen «theoretisch
onderbouwd mogelijk effectief» en «zeker effectief». We weten ook dat
onder die laatste categorie nog geen enkele methode valt. Volgens mij is
het nu belangrijk om meer te investeren in verschillende onderzoeken.
Bedoelt de staatssecretaris dit ook en, zo ja, hoe verhoudt dit zich dan met
het gestelde in het plan van aanpak om bewezen effectieve methoden op
te nemen? Is de staatssecretaris het met mij eens dat we, kijkend naar de
huidige stand van de wetenschap, ons meer moeten richten op het
resultaat dan op de effectief bewezen methoden die er nog niet zijn?
Staatssecretaris Dekker: Ik ben heel erg voor het laatste. Wij maken hier
geen methodes. Wat wij wel kunnen doen, is bestaande methodes die
ontwikkeld worden door universiteiten of schoolbegeleidingsdiensten of
methodes die gekocht worden in het buitenland, toetsen om te bekijken of
ze in het Nederlandse onderwijsbestel werken en of ze het verschil maken.
Ik denk dat we ons daarop moeten richten. Met mevrouw Bergkamp
constateer ik dat het NJi zegt dat er in Nederland nog geen bewezen
effectieve methodes zijn waar het gaat om het tegengaan van pesten.
Welnu, laten we daar dan wat aan gaan doen. Ik zou graag toe willen naar
een situatie waarin we wel een lijstje hebben van een aantal zaken
waarvan we weten dat ze werken. Voorlopig moeten we het echter nog
doen met een suboptimale doorkijk, namelijk een met betrekking tot
veelbelovende aanpakken, waarvan ook de experts zeggen dat ze
theoretisch bewezen effectief zijn. Er is een grote variëteit in de mate van
professionaliteit en serieusheid van methodes, waarbij ik zie dat scholen
soms moeite hebben om daar de goede dingen uit te pikken.
Mevrouw Bergkamp (D66): En hoe verhoudt zich dat tot het plan van
aanpak waarin in het wettelijk deel wordt vastgelegd dat iedere school
een effectief bewezen methode moet hebben? Is dat een vergezicht?
Overigens ben ik het met de staatssecretaris eens dat je het kaf van het
koren moet scheiden, dat er heel veel rotzooi op die markt is en dat je als
overheid ook een rol hebt om daarin inzicht te bieden.
Staatssecretaris Dekker: Ik zal zo meteen nog iets zeggen over de
gefaseerdheid. Voor een deel, maar wellicht enigszins summier, staat er
wel het een en ander over in het plan van aanpak. We willen dat scholen
uiteindelijk aan de slag gaan met aanpakken die het verschil maken en die
zich bewezen hebben in de praktijk, maar tegelijkertijd weten we nog niet
hoe die aanpakken er dan uit moeten komen te zien. We hebben dus nog
wel een aantal stappen te zetten om daar te komen waar we willen zijn.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ik heb nog een korte vraag over de
positie van de ouders. Als ze niet bij de klachtencommissies terechtkunnen, waar kunnen ze dan wel terecht? Is dat het maatschappelijk werk
of juist die leerplichtambtenaar?
Staatssecretaris Dekker: Er zijn twee routes die je kunt bewandelen als je
niet gehoord wordt door de school of het schoolbestuur. Dat is om te
beginnen de inspectie. Die heeft vertrouwensinspecteurs en op de
signalen die er binnenkomen wordt dan geacteerd. Dan gaat men langs
op scholen om te kijken of het daar wel goed gaat. Wat de inspectie
minder doet, is proberen om voor die individuele gevallen een oplossing
te vinden. Dat zou wel kunnen als bijvoorbeeld de Kinderombudsman in
dergelijke gevallen wordt ingeschakeld. Dat heeft de Kinderombudsman
in het verleden ook wel laten zien; het kan soms helpen als iemand van
buiten zo’n zaak even teruglegt. Ik wil dit samen met scholen nader
uitwerken. Ik zie namelijk ook dat ouders onvoldoende op de hoogte zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

27

van het bestaan van klachtenprocedures. Het is dus voor een deel ook het
zorgen voor een eenduidige lijn en goed communiceren.
De heer Voordewind (ChristenUnie): De Kinderombudsman heeft echter
een heel beperkte capaciteit. Bovendien is er altijd een soort van
wantrouwen tegen een klachtencommissie omdat die vanuit de schoolbesturen zelf komt. Mijn vraag is dan ook of de leerplichtambtenaar hierbij
niet een specifieke rol toebedacht zou kunnen worden om te bemiddelen
in dergelijke gevallen, bijvoorbeeld als een kind thuiszit vanwege het
pesten.
Staatssecretaris Dekker: In het geval dat het kind thuiszit, is mijn
antwoord een volmondig ja. We moeten echter ook oppassen dat we de
leerplichtambtenaar niet opzadelen met een soort bemiddelingsfunctie
indien kinderen nog gewoon op school zitten. De afgelopen weken ben ik
ook veel ouders tegengekomen wier kind gewoon nog op school zit en die
aangeven dat er niets aan hun zorgen wordt gedaan. Je moet dus goed
nagaan wat je in dergelijke gevallen kunt doen. Ik neem uw suggestie
overigens mee, ook in de gesprekken die ik met de schoolbesturen zal
voeren, maar het is wel van belang om goed na te denken over de vraag
of dit wel sluitend is. Het is mijns inziens belangrijk om daar nog een soort
van laatste stap bij te zetten.
De voorzitter: Het is nu zeven over zes. We hebben in principe tot half
zeven de tijd. Ik zou er zelf geen bezwaar tegen hebben als het iets later
wordt, maar ik heb begrepen dat de staatssecretaris zelf wat onder
tijdsdruk staat.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Als wij de mogelijkheid hebben om
vragen te stellen, lijkt mij dat wellicht wat effectiever dan dat we nog een
hele tweede ronde doen.
De voorzitter: Dat mag wat mij betreft, maar ik wil u die niet op
voorhand ontzeggen. We gaan door tot kwart voor zeven en dat hanteren
we dan echt als eindtijd.
De heer Rog (CDA): Voor mijn helderheid heb ik nog de volgende vraag
aan de staatssecretaris. Begrijp ik nu goed dat er straks een soort
overheidslijst komt van goedgekeurde methodes, dus een soort
Cito-pestmethode die echt door de overheid bepaald wordt, of gaan we
scholen uiteindelijk de vrijheid laten om het aan te pakken op de manier
die bij hen past? Als dat werkelijk is waar de staatssecretaris naartoe wil,
dan zou ik het toch wel waarderen als hij daarover in het kader van de
lessen van Dijsselbloem nader reflecteert.
Staatssecretaris Dekker: Ik kom daar uitgebreid in mijn volgende blokje
op terug, dat gaat over het formele kader. We kunnen zorgen voor
methodes, we kunnen onderzoek doen en we kunnen ouders en leraren
toerusten, maar de vraag is of we ook niet zouden moeten bekijken of de
huidige wet- en regelgeving ter zake voldoet. Ik wil daar twee dingen over
zeggen.
Door een aantal leden is gevraagd hoe het zit met scholen die het goed
doen. Ik ben in de afgelopen tijd geen enkele school tegengekomen die
naar mij toe kwam en mij zei: wij doen het niet goed. Heel veel scholen
vinden van zichzelf dat ze het goed doen en als je dan aan ze vraagt
waaruit dat blijkt, is hun onderbouwing dikwijls flinterdun. Dus wat voor
heel veel methodes geldt, geldt ook voor heel veel aanpakken van
scholen. Of het werkt, is een kwestie van intuïtie, een kwestie van gevoel.
De vraag is of we dat niet wat meer zouden moeten funderen met een
belangrijke kwestie als veiligheid op school.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

28

Het andere punt is de wettelijke borging. Gevraagd is of er reden is om op
dit thema tot wetgeving over te gaan. Ik zou de commissie toch heel graag
willen voorspiegelen dat de vraag of er nieuwe wetgeving moet komen,
misschien niet de juiste vraag is. Er is namelijk al wetgeving en er is ook
wetgeving, namelijk die over incidentenregistratie, waarvan de voorbereiding al een heel eind op streek is; ik zal straks overigens nog iets
zeggen over de reden waarom ik laatstgenoemde wetgeving wil intrekken.
Ook de huidige wetgeving bevat al het een en ander als het gaat om
veiligheid op school: iedere school moet een schoolveiligheidsplan
hebben met als vertaling daarvan vaak een pestprotocol. En de vraag is of
dat effectief is. Ikzelf zet daar namelijk zeer grote vraagtekens bij. Ik weet
niet of het zin heeft om de inspectie op pad te sturen met de vraag of een
school een beleidsplan en een pestprotocol heeft. Dan zie je inderdaad dat
er vinkjes worden gezet en dat er soms een mooie stapel papier ergens in
een la ligt. Ik en overigens ook de inspectie vinden dat het veel zinvoller is
om te kijken naar wat een school nu echt doet om veiligheid op school te
bevorderen en pesten tegen te gaan en of daar wordt gewerkt met
methodes die enig effect hebben. Het gaat mij niet om regels of om
wetten. Die zijn een doel om iets te bewerkstelligen. De wet inzake de
incidentenregistratie leidt tot een heleboel papierwerk en registreert
alleen zeer ernstige incidenten. Als ik het lijstje afga, zie ik dat het allemaal
incidenten zijn. Ik raad de desbetreffende scholen vooral aan om er
aangifte van te doen. Dat moet de school dan niet voor zichzelf registreren
maar dat moet die school dan laten doen door politie en justitie. Dan
hebben we het over drugsdelicten en geweldsdelicten.
Wel zou ik graag zien dat de schoolleiding veel verfijnder bijhoudt hoe het
staat met de veiligheid op haar school, zodat we ook wat kunnen zeggen
over de effectiviteit van de aanpak van die school. Het is daarbij van
belang dat er gemonitord wordt hoe kinderen zich voelen, of ze regelmatig gepest worden en of dat toe- of afneemt. Zo’n voorbeeld van
monitoring op school zit ook vaak in methodes waarvan wij en het NJi het
gevoel hebben dat dit wel de wat serieuzere methodes zijn, waarbij niet
alleen gekeken wordt naar programma’s als zodanig maar ook naar hoe
kinderen zich voelen op school. Ik zou het beleidsplan dat we nu hebben
graag willen inruilen voor een haakje in de wet, niet in de zin van nieuwe
wetgeving maar in de zin van een aanpassing van de bestaande sectorwetten op een klein onderdeel, zodat de inspectie veel meer en veel beter
kan kijken naar de effectiviteit van de aanpak op een school.
Daarbij zijn voor mij drie aspecten van belang. Het eerste is dat het goed
zou zijn als iedere school een vertrouwenpersoon heeft. Veel scholen
hebben die nu al. Dan is er ook nog de vraag of het heel erg is om dit in
de wet te borgen. Scholen die het al goed doen, hebben er geen last van,
maar scholen die geen vertrouwenspersoon hebben, zouden zich
misschien ook achter de oren moeten krabben.
Ten tweede vinden we het belangrijk dat scholen aan de slag gaan met
een aanpak die werkt. We zitten daarbij een beetje in de tangsituatie die
mevrouw Bergkamp zo-even al omschreef, namelijk dat we die aanpak
eigenlijk nog niet voorhanden hebben, maar dat er tegelijkertijd wel aan
wordt gewerkt. Dat is ook precies de reden waarom we twee stappen
voorstellen. Laten we nu eerst een commissie van experts vragen na te
gaan wat de veelbelovende methodes zijn. Laat ook scholen een aantal
van die bewezen methodes aandragen. Laten we vervolgens investeren in
een onderzoek om te bezien of die methodes echt werken. Wat mij betreft
gebeurt dat alles zo snel mogelijk, maar iedereen weet dat je wetenschappelijk onderzoek niet «overnight» doet. Er gaat vaak wat tijd overheen. Kijk
bijvoorbeeld naar het KiVa-onderzoek. Je bent dan dus echt wel een jaar,
twee jaar verder. Als we op termijn weten wat er werkt en bewezen
effectief is, dan ontstaat op dat moment de vraag welke argumenten
scholen dan nog hebben om er niet voor te kiezen. Ik ben het ook
helemaal eens met de heer Rog waar het gaat om de belangrijke passage

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

29

hierover in het rapport-Dijsselbloem; we moeten er meer tijd en geld in
steken om de effectiviteit van methodes vast te stellen.
Maar als die methodes dan straks voorhanden zijn, hebben scholen dan
een goed excuus om toch te zeggen: ja, dat zal wel, maar we gaan toch
iets anders doen? Een kind heeft recht op een veilige schoolomgeving.
Daarbij is het, zoals gezegd, van belang dat wij inzicht krijgen in de
methodes die daarbij helpen en werken. Wat mij betreft betrekken we
scholen daar ook bij. Als daar ideeën zijn en zaken ontwikkeld zijn
waarvan het gevoel bestaat dat ze werken, moeten we daar ook naar
kijken. Dan is het van belang dat ook de inspectie ernaar kijkt. Je hebt dan
wel dat haakje in de wet nodig om dat te borgen. Dat is wat mij betreft
vele malen effectiever dan dat de inspectie kijkt of er een beleidsplan in de
kast ligt. Welnu, dat is niet meer en niet minder dan de essentie van dit
voorstel. Er is veel aandacht voor geweest, niet alleen in dit debat maar
ook in de pers. Het is het sluitstuk van een veel bredere aanpak en het
vraagt ook om het investeren in kennis en vaardigheden van leraren. Dat
is veel effectiever dan aan de achterkant, als het helemaal uit de klauw is
gelopen, te registreren wat er misgaat. Dat laatste leidt ook tot een
heleboel bureaucratie en papierwerk. Ik ben het dan ook niet met de heer
Beertema eens dat het goed zou zijn om het wetsvoorstel inzake incidentenregistratie op de plank te houden. Ik geloof veel meer in het voorstel
op basis van dit plan van aanpak.
De heer Beertema heeft verder gezegd dat scholen adequaat moeten
kunnen optreden als daar echt iets uit de hand loopt. Dan hebben we het
over schorsingen en herplaatsingen van leerlingen. Hij had het in dit
verband over «three strikes and you’re out». Ik zou er niet voor zijn om dat
principe te introduceren in het onderwijs. De scholen moeten wel de
vrijheid hebben om als de maat vol is, een leerling van school te sturen. Ik
denk overigens dat de huidige wetgeving daarvoor voldoende ruimte
biedt. De Leerplichtwet biedt nu al de mogelijkheid om leerlingen richting
een reboundvoorziening te laten gaan, teneinde te zorgen voor een
time-out. Ik vind wel dat er dan ook een verantwoordelijkheid ligt bij het
onderwijs, in de zin dat er goede afspraken worden gemaakt over waar
zo’n kind dan wel naartoe moet. Er zijn lastige kinderen in het onderwijs,
maar het is dan ook de verantwoordelijkheid van het onderwijs in den
brede om de lasten wat dat betreft een beetje eerlijk te verdelen.
Thuiszitten is in die gevallen namelijk ook geen optie.
Mevrouw Bergkamp heeft gevraagd hoe straks gecontroleerd gaat
worden of scholen voldoen aan de wettelijke plicht om bewezen effectieve
methodes te hanteren. Ik ben op dit punt voorstander van risicogestuurd
toezicht, waarbij we niet dagelijks op de stoep staan bij alle scholen maar
we vooral afgaan op signalen dat het ergens niet goed gaat. Ook dan
moeten we bekijken of we wel de juiste richtlijnen en wettelijke ankers
hebben om zo nodig op te treden. Als bijvoorbeeld op een school niet
sprake is van een structurele aanpak van pesten of een school niet goed
monitort, moeten we ook de haakjes in de wet hebben om die school
daarop aan te spreken. Je zou dat «high trust, high penalty» kunnen
noemen. Ik denk dat dit op zich een goed principe is om te hanteren als
inspectie, wat overigens niet betekent dat we alles maar vrij moeten laten.
We moeten het vertrouwen leggen bij scholen en de docenten in het
onderwijs, maar je moet het op de een of andere manier wel borgen.
Scholen die het goed doen, zullen straks weinig last van ons hebben,
maar er zijn natuurlijk ook scholen die het niet goed doen, ondanks het
feit dat ze dat misschien zelf nog onvoldoende doorhebben.
Mevrouw Bergkamp heeft gevraagd naar de rol van de ouders. Ik denk dat
het heel goed is als scholen in het kader van hun publieke verantwoording, bijvoorbeeld aan de hand van Vensters, meer laten zien over
hun veiligheidsklimaat. Zo’n monitor waarover wordt gesproken in dit
plan van aanpak, zou daarbij kunnen helpen. Informatievoorziening
richting ouders en leerlingen kan in mijn ogen via die weg goed verlopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

30

De heer Smaling heeft nog specifiek gevraagd naar hoe de inspectie een
en ander vorm gaat geven. Op dit moment houdt de inspectie al toezicht
op scholen. De vraag is alleen hoe effectief het is als je toezicht houdt op
papier in plaats van op de uitvoering.
De heer Rog (CDA): De staatssecretaris is nader ingegaan op de wettelijke
borging van die effectieve methodes. Op enig moment bediende hij zich
met een redenering die wat mij betreft, met respect, een drogredenering
was, namelijk toen hij zei dat scholen zelf ook moeten bedenken welke
argument ze hebben om een bewezen effectieve methode niet te kiezen of
niet te gebruiken. Je zou daartegenover kunnen stellen: als die methode
zo goed is, waarom zou de school die dan niet kiezen? Zo kun je bezig
blijven. Mijn vraag blijft waarom het wettelijk vastgelegd moet worden.
De staatssecretaris heeft mij wellicht een beetje gerustgesteld toen hij zei
dat waar het goed gaat, scholen weinig last gaan krijgen, maar toch blijft
dat voor mij nog wat onduidelijk. Ik zou graag willen weten of scholen dan
alsnog de vrijheid hebben om een eigen keuze voor een methode te
maken en dat wanneer die goed werkt, ze daarmee door kunnen gaan
zonder dat dat verplichte Cito-antipestbeleid wordt geïmplementeerd.
Staatssecretaris Dekker: Dan ga ik toch iets strengs zeggen tegen het
onderwijs. Op dit moment is er in het onderwijs een veelheid van
aanpakken en methodes om wat te doen tegen pesten. Heel veel scholen
beweren dat het ook werkt. Als je ze vervolgens vraagt waar dat dan uit
blijkt, komt er niet zo vreselijk veel uit. Wat mij betreft ligt er ook een
verantwoordelijkheid bij het onderwijs om zelf aan te tonen dat die
methodes effectief zijn. Daar willen we de scholen graag bij helpen en we
stellen budget beschikbaar om dat onderzoek te laten doen, maar
uiteindelijk gaat het om de effectiviteit. Ik vind dat in het onderwijs
weleens te intuïtief wordt gewerkt, dat er wel gezegd wordt dat iets goed
werkt maar dat dit toch niet altijd het geval blijkt te zijn. Bovendien zie ik
dat er in het onderwijs soms de neiging bestaat om van dingen waarvan
we weten dat ze werken – dan heb ik het niet over deze methode maar
over methodes op andere vlakken, waaronder leermethodes – te zeggen:
maar onze school is zo bijzonder, dat we het tot een eigen iets omvormen.
En dat komt de effectiviteit niet altijd ten goede. Dus ik wil best het
gesprek aangaan met het onderwijsveld over hoe we de scholen erbij
kunnen betrekken. Als er methodes zijn waarvan bij hen het gevoel
bestaat dat ze effectief zijn, kunnen ze wat mij betreft ook onderzocht en
geëvalueerd worden. Het rijtje van bewezen effectieve methodes kan wat
mij betreft niet lang genoeg zijn, zodat er ook echt variëteit is en er wat te
kiezen valt, maar ik wil het dan wel zien. Ik zou zeggen: bewijs het.
De voorzitter: Ik constateer dat er behoefte is aan een korte tweede
termijn, met en spreektijd van een minuut per fractie.
De heer Beertema (PVV): Voorzitter, één minuut, ik weet niet waar ik
moet beginnen, want ik ben buitengewoon teleurgesteld. Ik heb zojuist
een sms-je uit doen gaan met de tekst: wollig, enigszins laf, wegkijken en
bagatelliseren. Ik zie geen licht aan de horizon voor die duizenden
leerlingen die thuiszitten, die zwaar gedupeerde leerlingen. De incidentenregistratie wordt hier weggezet als een bureaucratisch monster. Als je
zoiets als school niet kunt organiseren, moet je gewoon sluiten. Zo simpel
is het. Het is zo basaal.
Verder heb ik van de staatssecretaris meegekregen dat de dingen die in de
incidentenregistratie genoemd worden, allemaal in aanmerking komen
voor het OM. Ik heb ooit een motie ingediend die ertoe strekt om bij
geweldsdelicten de scholen de opdracht te geven om altijd aangifte te
doen, omdat ze de neiging hebben om dat niet te doen vanwege
reputatieschade. Alle dames en heren van de andere partijen gingen daar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

31

echter niet in mee. Men vindt het dus gewoon niet nodig. Dat vind ik
wegkijken en bagatelliseren. Dit leidt nergens toe en daarom wil ik graag
een VAO aanvragen om hierover moties in te dienen.
De voorzitter: Dat is genoteerd.
Mevrouw Bergkamp (D66): Voorzitter. Ik dank de staatssecretaris voor
zijn beantwoording en voor het lef dat hij heeft getoond om met een plan
van aanpak te komen. Ondanks het feit dat er veel kritiek vanuit de
besturen van het onderwijs is gekomen, vind ik het knap dat er nu wat aan
wordt gedaan. We weten allemaal nog niet of het gaat leiden tot wat we
willen, maar je moet er een keer mee beginnen. Dus ik noem het geen
lafheid maar lef.
Ik ben blij met de toezegging dat in het onderzoek naar de effectiviteit van
de maatregelen ook specifiek wordt gekeken naar de LHBT-jongeren. Kan
de staatssecretaris de Kamer daarover informeren en rapporteren?
We weten alleen maar of iets werkt als we kunnen vaststellen dat de
omgeving veilig is. Mijn vraag aan de staatssecretaris is hoe we dat nu en
straks gaan beoordelen. Is het voor scholen mogelijk om, als ze een
veilige omgeving hebben gerealiseerd, aan te geven dat de methode goed
genoeg is? Ik denk dat dit misschien veel ruimte zou geven en ook
creativiteit zou stimuleren.
Mevrouw Van der Burg (VVD): Voorzitter. Ook ik dank de staatssecretaris
voor de beantwoording. Het is goed dat de verankering een lichte vorm
heeft, zodat het echt een laatste haakje is om, nadat de scholen zelf met
effectieve methodes geholpen zijn, daarmee ook echt aan de gang te
kunnen gaan.
Ik heb een aantal suggesties gedaan met betrekking tot cyberpesten,
waarvan ik heb begrepen dat die opgepakt worden door de staatssecretaris.
Hij ging wel een beetje om mijn vraag heen over de dubbele straf voor de
slachtoffers, in de zin dat hij aangaf dat het niet overal voorkomt. Dat
laatste heb ik ook niet gezegd, maar ik kom in de praktijk gevallen tegen
waarbij de school en de reclasseringsambtenaar volstrekt langs elkaar
heen werken omdat ze verschillende werelden vertegenwoordigen. Ik
vraag de staatssecretaris om dit met zijn collega van Veiligheid en Justitie
op te pakken, teneinde ervoor te zorgen dat die werelden dichter bij elkaar
kunnen worden gebracht.
Ten slotte wil ik graag weten wanneer we de volgende rapportage over de
uitwerking van alle plannen kunnen ontvangen.
Mevrouw Ypma (PvdA): Voorzitter. Dit plan en de manier waarop het tot
stand is gekomen getuigen van lef. Ik onderschrijf hetgeen mevrouw
Bergkamp daarover heeft gezegd. Vanuit het diepste van mijn hart hoop ik
dat dit plan bijdraagt aan een onbezorgde schooltijd voor zo veel mogelijk
kinderen. Pesten helemaal uitbannen is lastig, maar het risicogestuurd
toezicht en een lange lijst van bewezen effectieve methodes kunnen wel
degelijk een enorme bijdrage leveren.
De heer Smaling (SP): Voorzitter. Het wat is ons duidelijk maar het hoe is
ons nog niet duidelijk, maar misschien dat we daar op een later moment
nog op terug kunnen komen. Ik vraag mij af wat er van onderaf straks
geleerd en gedeeld kan worden, waardoor deze problemen effectief
aangepakt kunnen worden. Is er overigens een relatie tussen enerzijds de
schaalgrootte, de klassengrootte en anderzijds de intensiteit van het
pesten? Leidt een kleinere school, een kleinere klas of de aanwezigheid
van een conciërge die ook op het schoolplein komt, tot significant minder
pesten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

32

Aan het slot van zijn betoog zei de staatssecretaris nog iets over de
inspectie. Het ligt volgens mij echter toch wat complexer. De inspectie
moet inkrimpen terwijl dit echt extra taken betreft, waarvoor, naar mij lijkt,
dus ook geld gevonden moet worden.
De heer Rog (CDA): Voorzitter. We gaan de positie van ouders en de
medezeggenschapsraad verbeteren en dat is goed, want daarmee krijg je
meer betrokkenheid, hetgeen ook zal leiden tot een beter inzicht in wat
kinderen doen. We gaan leraren beter toerusten. Dat doen we omdat we
ervan uitgaan dat zij het zijn die straks op de scholen samen met de
conciërges en de ouders ervoor zorgen dat er minder gepest wordt. We
weten dat we pesten niet de wereld uit krijgen, maar dit zijn maatregelen
die we nemen om zo veel mogelijk te voorkomen dat er gepest wordt. Ik
begrijp dan ook werkelijk niet waarom we dat moeten combineren met
een soort van staatsonderwijs dat beslist welke methodes wel en niet
goed zijn. Ik vind dat een aspect in deze discussie dat mij buitengewoon
stoort en dat ik ook zeer teleurstellend vind, ongeacht het positieve proces
dat verder wordt doorlopen.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Dit vind ik nou juist een beetje
jammer van het CDA, want ik zie juist geen dictaat van deze staatssecretaris; hij zegt namelijk dat de tijd van vrijblijvendheid voorbij is omdat het
probleem van het pesten daar te groot voor is en dat er dus gekeken moet
worden welke handreikingen de scholen kunnen worden gedaan om tot
een effectieve bestrijding van pesten te komen. Dat vind ik een
evenwichtige benadering.
Voorzitter. Ik ging dit debat in met het gevoel dat we als Den Haag wellicht
te veel een stempel zouden drukken op de scholen, maar zoals de
staatssecretaris het hier heeft gepresenteerd, heeft hij mijn vertrouwen
wel gewonnen. Ik heb begrepen dat de inspectie risicogestuurd gaat
controleren op de aanwezigheid van een vertrouwenspersoon en op de
effectiviteit van de methodes. Dus als er scholen zijn die kunnen aantonen
dat ze het goed doen, laat de staatssecretaris ze met rust. Als er risico’s
blijken te zijn, moet er iemand zijn die optreedt. Dit zeg ik ook tegen de
staatssecretaris als het gaat om de ouders. Als zij tegen dichte deuren
aanlopen, moeten ze een laatste redmiddel hebben. Dus bekijk dan welke
instantie daarvoor het meest geschikt is.
Als de evaluaties eenmaal hebben plaatsgevonden, hoop ik dat de
staatssecretaris de Kamer ook informeert over effectieve methodes om
het cyberpesten aan te pakken.
Staatssecretaris Dekker: Voorzitter. Er zijn nog een aantal aanvullende
vragen. Daarnaast zijn er enkele politieke stellingnames naar voren
gebracht. Met name van de heren Beertema en Rog hoorde ik geronk. Ik
kijk uit naar het VAO.
Mevrouw Bergkamp heeft gevraagd of de Kamer geïnformeerd kan
worden over de LHBT-jongeren. Mijn antwoord daarop is ja. Wat mij
betreft gebeurt dat dan in twee instanties. Er is een discussie gevoerd
over de aandacht voor LHBT in het onderwijs zelf, hetgeen ook heeft
geleid tot aanpassing van de kerndoelen. Als de pilots rond de verplichte
seksuele voorlichting zijn afgerond in 2014, zal ik met een evaluatie
daarvan komen. Los daarvan zal ik het punt bij de onderzoekscommissie
neerleggen die gaat kijken naar methodes om het pesten tegen te gaan en
naar wat specifiek en wat generiek kan. Mevrouw Van der Burg heeft
gevraagd of we daar dan nog nader over komen te spreken. Welnu, wat
mij betreft wel. Laten we afspreken dat ik een jaar na verzending van de
desbetreffende brief met een voortgangsrapportage kom waarin we
aangeven hoe het staat met de gesprekken met de scholen, met het
onderzoek van het NJi en met de zaken waarnaar mevrouw Bergkamp
heeft gevraagd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

33

Verder heeft mevrouw Bergkamp gevraagd hoe we kunnen vaststellen
hoe het staat met de veiligheid op school. Als we iets willen zeggen over
de huidige aanpak of nieuwe aanpakken moeten we ook iets kunnen
zeggen over de veiligheid op school. Dat is een van de redenen waarom
we graag zouden zien dat er een haakje in de wet komt dat scholen
verplicht om dat beter bij te houden. Anders blijft het namelijk alleen
intuïtief. Overigens, om iets naders te zeggen over de effectiviteit van
methodes, heb je wel iets meer nodig dan dat alleen. Op metaniveau
bekijken we nu al hoe het staat met de veiligheid op scholen, dus niet op
schoolniveau maar op dat van het onderwijs in brede zin. En ik hoor
daarover verschillende geluiden. Ik kom ook scholen tegen die aangeven:
het gaat eigenlijk wel goed met de veiligheid, het is al jaren stabiel en 90%
van de kinderen voelt zich veilig. Als de insteek van die scholen dan is dat
ze een heel effectieve methode hebben omdat ze op dat gemiddelde
zitten, is de vraag of ze daar gelijk in hebben. Dat maakt ook dat we meer
willen weten over aanpakken die wel werken en aanpakken die niet
werken. Ik vind het echt belangrijk dat we daar serieuzer naar kijken. Als
we meer studie daarnaar willen laten doen, is het ook van belang dat
scholen van onderop komen met de huidige door hen gehanteerde
methodes waarvan ze het gevoel hebben dat ze werken, zodat we ook die
tegen het licht kunnen houden. Dus ik wil scholen daarvoor ruimte bieden.
Dat is overigens iets anders dan dat wanneer een school zegt dat zijn
methode werkt, we daar ook meteen genoegen mee nemen. Dit ook even
ter nuancering van de opmerking van de heer Voordewind dat scholen die
het goed doen, er geen last van hebben. Dan zeg ik ook tegen die scholen:
bewijs het dan maar. Dan wil ik het ook effectief bewezen zien. Als we
elkaar daarop kunnen vinden, zou dat heel mooi zijn. Dat is dus een wat
andere insteek dan die van de heer Rog, die het allemaal maar vrij wil
laten. Ik vraag mij namelijk af of je echt wat kunt veranderen als je
helemaal niets doet als overheid.
De heer Smaling heeft nog een vraag gesteld over de capaciteit bij de
inspectie. Ik ben er nog niet van overtuigd dat de voorgestelde aanpak
extra capaciteit vergt, zeker als je het risicogestuurd doet, waarbij je alleen
controleert op scholen waarover je signalen krijgt en je heel specifiek
tewerk kunt gaan. Ook nu is het al zo dat de inspectie toezicht houdt op
het papier, in de zin dat ze nagaat of er een beleid is op dit punt en of er
een schoolveiligheidsplan is. Eerlijk gezegd zou ik onze energie veel liever
steken in het kijken naar wat er echt gebeurt in de klas en naar wat
leerlingen ervan merken. Ik denk dat dit heel goed kan binnen de huidige
capaciteit. Alleen, je gaat dan wel naar andere dingen kijken en je gaat je
energie in andere zaken steken.
Verder heeft de heer Smaling nog een vraag gesteld over de relatie tussen
pesten en de klassengrootte. Weten we of die relatie er is? Nee. Er is wel
onderzoek gedaan naar het effect van klassengrootte op leerresultaten.
Daaruit komt naar voren dat een variatie in klassengrootte niet heel veel
uitmaakt, tenzij je gaat naar heel kleine klassen, wat dan wel een licht
positief effect heeft. Er loopt overigens een programma bij de NWO, het
regieorgaan voor onderwijsonderzoek, dat ruimte biedt aan wetenschappers, onderzoekers en onderwijskundigen om naar dit soort zaken
onderzoek te verrichten. Ik zou dan ook iedereen willen uitnodigen om bij
de NWO dit soort vragen in te dienen en als dat leidt tot heel goede
onderzoeksvoorstellen, kunnen die ook goed in de competitie meedoen.
De heer Smaling (SP): De staatssecretaris zei zo-even: laat die scholen
maar komen. Houdt dat ook de toezegging in dat scholen dat nu kunnen
doen voordat er sprake is van wetgeving op dit vlak?
Staatssecretaris Dekker: U kent de doorlooptijd van wetgeving. Dus dan
zijn we wel weer even verder. Wat ik voor die tijd wil doen, is om de tafel
gaan zitten met het NJi. We willen een aantal experts alvast vragen welke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

34

methodes in aanmerking komen om er onderzoek naar te doen. Als
scholen aangeven methodes te hebben ontwikkeld die effectief zijn, dan
zijn er van onze kant ook middelen voorhanden om er onderzoek naar te
doen. Dat gebeurt dan niet allemaal tegelijk, maar we kunnen er wel actie
op ondernemen.
De voorzitter: We gaan geen derde termijn doen.
Mevrouw Van der Burg (VVD): Ik krijg graag nog antwoord op mijn vraag
over de reclassering en de verbinding met het onderwijs.
Staatssecretaris Dekker: Ik zal hierover contact opnemen met collega
Teeven, ook om te bezien wat de omvang is van dit probleem. Ik ben het
namelijk helemaal met u eens dat als dit zich zou voordoen, het wel heel
erg wrang is, maar of het op grote schaal gebeurt, weet ik niet. Ik zou er
eerst eens goed naar willen kijken. Wellicht dat we met wat aandacht voor
dit thema, in de zin ook dat het bij het onderwijs en de reclassering scherp
op het netvlies staat, al een heel eind komen.
De voorzitter: Ik heb een viertal toezeggingen genoteerd.
– De staatssecretaris zegt toe dat de pestproblematiek rond LHBTjongeren een specifiek aandachtspunt zal zijn in het onderzoek naar de
effectiviteit van maatregelen dat een speciale commissie gaat
uitvoeren en dat de Kamer daarover in 2014 wordt geïnformeerd.
– Het eindrapport over het onderzoek naar de effectiviteit van methodes
om pesten op school te voorkomen en tegen te gaan verschijnt eind
2014. De Kamer wordt daarover geïnformeerd.
– De evaluatie van de verplichte invoering van voorlichting over
seksualiteit en seksuele diversiteit, uitgevoerd door het SCP, is begin
2014 gereed. De Kamer wordt spoedig daarna hierover geïnformeerd.
– De staatssecretaris zegt toe dat de Kamer binnen een jaar, dus uiterlijk
in mei 2014, een voortgangsrapportage ontvangt over het beleid
inzake pesten op school.
Staatssecretaris Dekker: Wat betreft die tweede toezegging: het gaat heel
specifiek over het onderzoek naar de zogeheten KiVa-aanpak. Daar loopt
een onderzoek naar en dat is eind 2014 gereed.
De voorzitter: Dan moet dat zijn: het onderzoek naar de effectiviteit van
de KiVa-methode.
Daarmee zijn we gekomen aan het eind van deze vergadering. Ik dank u
allen voor uw aanwezigheid en uw inzet en ik wens u nog een fijne avond.
Sluiting 18.46 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 240, nr. 61

35