Raad voor Rechtsbijstand
Centraal kantoor Utrecht • Postbus 24080 • 3502 MB Utrecht

Position paper Raad voor Rechtsbijstand hoorzitting
gesubsidieerde rechtsbijstand 25 januari 2018
De Commissie van der Meer heeft in opdracht van het kabinet de puntentoekenning in
het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand geëvalueerd. De Raad heeft waardering
voor de gedegen wijze waarop de commissie uitvoering heeft gegeven aan de opdracht
en meent dat de cijfermatige bevindingen een getrouw beeld van de actuele
uitvoeringspraktijk laten zien.
In dit position paper geeft de Raad een aantal overwegingen mee die hij in het licht van
deze uitkomsten, vanuit zijn rol als uitvoerder van het stelsel, van belang acht. Als
bijlage en ter informatie voegt de Raad tevens de position paper bij die Raad aan de
Tweede Kamer heeft gepresenteerd tijdens het rondetafelgesprek in 2016 over het
rapport van de commissie Wolfsen.
De Raad als uitvoerder van de Wet op de rechtsbijstand
De Raad voor Rechtsbijstand (hierna: de Raad) voert de Wet op de rechtsbijstand uit en
doet dat vanuit de overtuiging dat het maatschappelijke belang van gesubsidieerde
rechtsbijstand groot is voor mensen met weinig middelen van bestaan. Rechtsbijstand is
daarmee een belangrijk pijler van de democratische rechtstaat. Het waarborgt de
toegang tot het recht en rechtsbescherming voor iedere burger en draagt ertoe bij dat
problemen worden opgelost en dan geen kosten elders in de maatschappij veroorzaken.
Het vermindert de kans op armoede en uitsluitingen en draagt bij aan het vertrouwen in
de rechtstaat. Een goed werkend stelsel vereist betrokken en deskundige professionals
en een adequate vergoeding voor verrichte diensten.
In de uitvoering van de Wet op de rechtsbijstand staat het belang van de burger
centraal. De burger moet worden ondersteund bij het bereiken van een rechtvaardige
oplossing voor zijn (juridische) probleem. Die oplossing hoeft niet per definitie te worden
bereikt via de inschakeling van een advocaat of mediator. Deze traditionele aanbieders
van rechtsbijstand zijn een belangrijk en onmisbaar element binnen onze rechtstaat,
maar ook een relatief kostbare vorm van ondersteuning. Die ondersteuning moet
zorgvuldig, op het juiste moment en op juiste niveau worden ingezet. Vaak kan de
burger beter worden ondersteund via bijvoorbeeld een eenvoudig advies van het
Juridisch Loket, een beperkter aanbod van een advocaat of mediator (‘modulair; pay as
you go’), een gestandaardiseerde IT-dienst of een doorverwijzing naar een sociale
partner die meer op het probleem toegesneden hulp kan bieden.
De Raad wil invulling geven aan de aanbeveling van de commissie Wolfsen en als
uitvoerder van het stelsel meer regie voeren. Een dergelijke rol sluit aan op de wettelijke
taak van de Raad ‘zorg te dragen voor een zo doelmatig mogelijke besteding van de hem
ter beschikking staande middelen’, maar vraagt daarnaast aanvullende mogelijkheden en
middelen. Deels kan de regie worden versterkt door de bestaande bevoegdheden van de
Raad beter te gaan benutten, zoals het sluiten van contracten met
rechtsbijstandverleners voor bijzondere diensten of met andere aanbieders van adequate
oplossingen voor veel voorkomende problemen. Voor een doeltreffender (regie)rol van de
Raad zijn verder een aantal (samenhangende) lijnen uit het advies van de commissie
Wolfsen noodzakelijk, zoals versterking en verbreding van de eerste lijn, het vergroten
van de kwaliteit van de tweedelijns rechtsbijstand, afstemming tussen de eerste en de
tweede lijn, samenvoeging van de Raad en het Juridisch Loket, informatie-uitwisseling
over de rechtzoekende en samenwerking met aanbieders van andere passende
dienstverlening voor de burger.

2

Raad voor Rechtsbijstand
Centraal kantoor Utrecht • Postbus 24080 • 3502 M3 Utrecht

Ontwikkelingen die raken aan de regierol van de Raad
De Raad ziet verschillende omstandigheden die invloed hebben of kunnen hebben op het
systeem en de bekostiging van gefinancierde rechtsbijstand. Omstandigheden waar de
Raad zich vanuit zijn regierol actief in betrokken voelt en wil zijn, mogelijk zelfs het
initiatief kan nemen. Hieronder een selectie van in de ogen van de Raad potentiele
ideeën.
1. Prijs en volume van gefinancierde rechtsbijstand worden vaak buiten het domein van
de rechtsbijstand bepaald en beïnvloed, zonder dat dat (vooraf) goed in beeld is
gebracht en de verantwoordelijkheid wordt neergelegd waar die hoort.
Het aantal toevoegingen en de tijd die rechtsbijstandverleners kwijt zijn aan een
toevoeging wordt in belangrijke mate beïnvloed door wetgeving- en regelgeving en
beleid die in andere sectoren zijn vastgesteld. In dat verband beveelt Van der Meer
o.a. aan de gevolgen van nieuwe wetgeving (inclusief het prijseffect) explicieter en
transparanter in beeld te brengen en achteraf de gevolgen te monitoren. Hiermee
wordt een realistischer beeld gecreëerd wie verantwoordelijkheid draagt voor de
toegenomen kosten en het biedt mogelijkheden om corrigerend op te treden tegen de
veroorzaker.
2. Bestuursorganen die te vaak volharden in starre standpunten, moeten meebetalen
aan de kosten van rechtsbijstand die daaruit voortvloeien
De overheid dient zich bij uitstek dienstbaar, transparant en fair op te stellen ten
opzichte van haar burgers. Dit vereist een proactieve en probleemoplossende
benadering. Veel bestuursorganen hebben de aanpak van de proactieve overheid
omarmt, maar er zijn er ook die blijven steken in oude patronen, zo constateert Van
der Meer in haar rapport. Niet zelden is een bestuursorganen hardleers en volhardt
het steeds maar weet in door de rechter afgewezen standpunten. Van der Meer
adviseert publiek te maken welk bestuursorgaan beter acteert dan de andere en
verder instrumenten in te zetten om slechter presterende bestuursorganen via
bijvoorbeeld een hogere proceskostenvergoeding te kunnen (door) belasten.
3. De kwaliteit van de rechtsbijstand moet worden verbeterd
De commissie Van der Meer concludeert dat de kwaliteit van de rechtsbijstand op
onderdelen verbetering behoeft. Kennis en vaardigheden, maar ook de instelling
waarmee de advocaat zijn werk uitvoert en de wijze waarop zijn kantoor is
georganiseerd (‘éénpitter met algemene praktijk’), beïnvloeden de kwaliteit. In
overleg met de NOvA en beroepsverenigingen is verzwaring van de kwaliteitseisen
dan ook geboden.
4. Wetgeving moet begrijpehjker zijn. Gerechtelijke procedures moeten bijdragen aan
een Iaagdrempelige geschilbeslech ting.
In een rechtsvergelijkend onderzoek van Hiil is de complexiteit van wet- en
regelgeving geïdentificeerd als een belangrijke trigger voor hogere rechtsbijstand
kosten. De ondertekenaars van het manifest “zes suggesties voor verbetering van de
toegang tot het recht” opperden voor Nederland mede daarom de toepassing van de
IKEA-test (juni 2015) op nieuwe wetgeving: “Als de regel helder is, zullen mensen er
makkelijker gebruik van maken en naar handelen”.
Bovendien is meer en meer de overtuiging ontstaan dat in gerechtelijke procedures
meer aandacht en ruimte moet worden geboden aan laagdrempelige geschiloplossing.
Dikwijls is rechtsbijstand eenvoudigweg bittere noodzaak om (verantwoord) een
procedure te kunnen voeren. Gelukkig zijn er op dit moment veelbelovende
initiatieven die daarin een ommekeer willen bewerkstelligen: de schuldenrechter, de
burenrechter, een andere aanpak van de rechter bij echtscheidingen. In die aanpak
voert de rechter regie en stelt deze de burger en de oplossing van zijn probleem
centraal. In die gevallen kan de burger het vaak af zonder rechtsbijstand.

Raad voor Rechtsbijstand
Centraal kantoor Utrecht • Postbus 24080 • 3502 MB Utrecht

5. Maak meer werk van standaardisatie binnen de rechtsbifstand
Niet ieder juridisch probleem is uniek en daarom lijken er mogelijkheden te zijn voor
een meer gestandaardiseerde werkwijze. Net als in de huisartsenzorg kan er meer
werk worden gemaakt van bijvoorbeeld checklists en best practices. Dat kan kosten
besparen. Ook ziet de Raad mogelijkheden voor collectieve toevoegingen en
proefprocedures: een probleem kan voor veel meet personen gelden en hoeft dan
ook niet steeds individueel te worden opgepakt.
6. Innovatie en publiek/private samen werking.
Op dit moment is de aandacht voor innovatie in de rechtsbijstand beperkt. De Raad
wil innovatie stimuleren en nieuwe ideeën en toetreders een kans geven, door onder
meer de ‘right to challenge’ te introduceren en daarmee uit te dagen tot
veranderingen in de huidige inrichting van het systeem. Passend daarin is dat de
Raad: goede initiatieven financiert; via de website Rechtwijzer een platform biedt aan
veelbelovende en/of bewezen alternatieven voor het huidige aanbod; de
mogelijkheden onderzoekt van samenwerking met de rechtsbijstandsverzekeraars op
onderdelen van de rechtsbijstand.

Raad voor Rechtsbijstand, 18 januari 2018

Bijlage: De visie van de Raad voor Rechtsbijstand van juni 2016 op de voorstellen
van het kabinet n.a.v. het rapport van de Commissie Wolfsen

Raad voor Rechtsbij stand
Geachte leden van de commissie,
Uit de onderzoeksrapporten van de commissie Wolfsen en commissie Barkhuysen en de
kabinetsreactie daarop blijkt dat de gesubsidieerde rechtsbijstand op dit moment goed
functioneert, maar dat er ook nog verbeteringen mogelijk en nodig zijn.
De commissie Wolfsen doet de aanbeveling om de regiefunctie van de Raad voor
Rechtsbijstand (hierna: de Raad) te versterken. Het kabinet heeft dit advies
overgenomen. Daaruit spreekt naar mijn mening het vertrouwen in het functioneren van
de Raad en dit sterkt de Raad in zijn voornemen om de implementatie van de voorstellen
met overtuiging ter hand te nemen.
De Raad onderschrijft de reactie van het kabinet en de voorgenomen maatregelen. Die
passen goed bij wat de Raad tot zijn kerntaken rekent:
het bijdragen aan een passende dienstverlening aan de burger zodat deze een
oplossing kan vinden voor zijn (juridische)problemen;
het sterk positioneren en bijdrage van de Raad in de verschillende ketens;
het waarborgen van een doelmatige besteding van het aan haar beschikbaar gestelde
overheidsgeld.

-

-

-

De voorgenomen maatregelen bieden de kans om de dienstverlening aan de burger te
versterken. Zo vergroot een verbreding en versterking van de eerste lijn het vermogen
van de burger de meest gepaste oplossing te bereiken. Dat kan zijn een juridisch traject
naar de rechter maar ook bijvoorbeeld een schuldsaneringstraject bij een gemeente.
In specifieke gevallen kan een oriëntatiegesprek ‘aan de voorkant’ aan de keuze voor het
meest passende traject bijdragen.
De eerste lijn zal ondersteund moeten worden met toegankelijke informatie. De inrichting
van het voorgestelde klantvolgsysteem maakt relevante gegevens binnen de keten
beschikbaar en maakt het bijvoorbeeld mogelijk in een vroeg stadium multiproblematiek
te onderkennen en daarop in te spelen. De Raad ziet het als een uitdaging om
professionals en instanties die aan oplossing van die problematiek kunnen bijdragen, te
mobiliseren en daarbij de regie te voeren.
De Raad is voornemens in samenwerking met deze partners pilots te starten dan wel bij
bestaande pilots aan te stuiten om deze multiproblematiek snel te signaleren en aan te
pakken. De ervaringen uit de pilots kunnen worden gebruikt om tot goede afspraken
tussen de betrokken diensten te komen.
Naast de regie die nodig is om in de verschillende ketens tot goede afspraken te komen
voert de Raad regie op de uitvoering van de in de kabinetsreactie genoemde
maatregelen. Dit leidt onder andere tot een meer integrale aansturing van de eerste en
tweede lijn. Het samengaan van het Juridisch Loket en de Raad voor Rechtsbijstand,
zoals voorgesteld door de commissie Wolfsen én het kabinet, draagt daaraan bij. De
afgelopen tijd is de samenwerking tussen beide organisaties al op verschillende punten
opgezocht. Momenteel vinden gesprekken plaats om die samenwerking de komende tijd
te intensiveren.
Het Juridisch Loket en de Raad zijn al overeengekomen een gezamenlijke
programmaorganisatie in te richten om de samenwerking uit te bouwen en de
kabinetsvoorstellen uit te werken en te implementeren.
De Raad ziet voldoende waarborgen voor de onafhankelijkheid van de dienstverlening bij
het samengaan van het Juridisch Loket en de Raad in een organisatie. De positie van de
Raad als een zelfstandig bestuursorgaan brengt een duidelijke scheiding van
verantwoordelijkheden met zich mee tussen politieke besluitvorming en uitvoering. Het
kabinet heeft bovendien maatregelen voorgesteld om de positie en onafhankelijkheid van
de Raad verder te versterken.

Raad voor Rechtsbijstand
Tot slot brengt de Raad enkele punten uit de kabinetsreactîe naar voren die aandacht
verdienen. Dit betreft het voornemen om een oriëntatietoets toe te passen indien een
burger binnen een jaar een tweede toevoeging aanvraagt. De administratieve lasten van
deze extra controle kunnen, afhankelijk van de wijze van uitwerking, hoog zijn. De Raad
acht het raadzaam de inzet van dit instrument en het laten plaatsvinden van 0gesprekken, nader te onderzoeken.
Dit geldt ook voor het voorgestelde subsidieplafond van 900 punten dat advocaten
jaartijks maximaal zouden mogen declareren. De Raad hecht aan een maximum om de
kwaliteit te borgen, maar ziet wel mogelijke negatieve effecten. Ook op dit onderdeel
stellen wij voor om de beoogde doelstellingen, maatregelen en effecten nogmaals in
overweging te nemen.