Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2678
Vragen van het lid Erkens (VVD) aan de Ministers van Economische Zaken en
Klimaat en voor Klimaat en Energie over de verduurzaming van het zesde
cluster (ingezonden 28 maart 2023).
Antwoord van Minister Adriaansens (Economische Zaken en Klimaat)
(ontvangen 23 mei 2023).
Vraag 1
Wat gebeurt er op dit moment om de verduurzaming van het zesde cluster
vanuit de overheid te faciliteren? Hoe wordt er voor de benodigde randvoorwaarden zoals infrastructuur gezorgd en welke financiële instrumenten zijn er
beschikbaar voor bedrijven uit het zesde cluster?
Antwoord 1
Industriecluster 6 vertegenwoordigt de geografisch verspreide industriebedrijven, die niet deel uitmaken van één van de vijf geografische industrieclusters1. Deze cluster 6-bedrijven zijn van groot belang voor de regionale
economie en staan voor een grote verduurzamingsopgave. Mijn ministerie
heeft periodiek overleg met de vertegenwoordigers van cluster 6 en met
bedrijven in de regio. Hierbij wordt gesproken over de verduurzamingsambitie van deze bedrijven en ook over knelpunten die worden ervaren en hoe
deze op te lossen.
Voor het regelen van de benodigde infrastructuur voor cluster 6 is het van
belang om eerst in kaart te brengen wat de toekomstige vraag is van de
bedrijven naar (duurzame) energie en welke energie- en grondstoffeninfrastructuur nodig is om hieraan te voldoen. Dit vraagt vanwege de verspreiding
van de bedrijven een regionale aanpak die nauw verbonden is met het
Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie & Klimaat (MIEK) en het
Landelijk Actieprogramma Netcongestie (LAN). Ik werk samen met cluster 6,
de provincies en de (regionale) netbeheerders aan een aanpak waar per
provincie een aangescherpte Cluster Energiestrategie (CES) voor dit cluster
wordt opgesteld. De behoefte aan energie- en grondstoffeninfrastructuur uit
deze provinciale CES’en dient vervolgens als input voor de provinciale
meerjarenprogramma’s infrastructuur energie en klimaat (pMIEK’s). Zoals

1

ah-tk-20222023-2678
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2023

(1) Noord-Nederland (Eemshaven, Delfzijl en Emmen), (2) het Noordzeekanaalgebied, (3)
Rotterdam-Moerdijk, (4) Schelde-Deltaregio (Zeeland) en (5) Chemelot (Limburg).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

1

beschreven in mijn brief over de voortgang van het MIEK2, is opname in het
nationale MIEK mogelijk wanneer de regionale vraag naar infrastructuur uit
de pMIEK’s optelt tot projecten van nationaal schaalniveau. Wanneer
projecten een (provinciaal en nationaal) MIEK-status hebben zijn deze
binnenkort juridisch verankerd in de investeringsplannen van het stroomnet3.
Hierdoor worden onzekerheden voor bedrijven verder gereduceerd. Daarnaast
krijgen projecten met een (provinciaal en nationaal) MIEK-status middels het
prioriteringskader4 ook een voorrangspositie in het eerstvolgend investeringsplan van het stroomnet. Hierdoor kunnen netverzwaringen voor onder andere
bedrijven uit cluster 6 sneller gerealiseerd worden.
Bedrijven uit dit cluster maken gebruik van het generieke instrumentarium
zoals de SDE++, de Versnelde Klimaatinvestering Industrie (VEKI) en
Demonstratie Energie en Klimaatinnovatie (DEI+) subsidie.
Vraag 2
Welke knelpunten doen zich voor bij de verduurzaming van het zesde cluster?
Wat doet de overheid om deze op te lossen?
Antwoord 2
De afgelopen jaren was er op basis van de Koplopersprogramma’s van de zes
industrieclusters al inzicht in de relevante knelpunten en werd een knelpuntenanalyse periodiek via het Uitvoeringsoverleg Klimaatakkoord besproken.
Er zijn verschillende onzekerheden die bedrijven parten spelen bij hun
beslissingen voor duurzame investeringen in Nederland en knelpunten voor
de verduurzaming van bedrijven geïdentificeerd. Onzekerheden bestaan over
de tijdigheid van bijvoorbeeld aanbod van energie en vergunningen, en de
vraag of het instrumentarium de gewenste ondersteuning geeft in het
verduurzamingstraject van bedrijven. Daarnaast spelen natuurlijk ook
onzekerheden met betrekking tot andere randvoorwaarden, zoals de
beperkingen in fysieke ruimte, in stikstofruimte en in voldoende gekwalificeerd personeel om de transitie uit te voeren.
Knelpunten die niet op regionaal niveau of via het reguliere instrumentarium
opgelost kunnen worden, kunnen worden geadresseerd binnen het Nationaal
Programma Verduurzaming Industrie (NPVI). Binnen het NPVI zal een aparte
eenheid worden ingericht die actief met deze knelpunten aan de slag zal
gaan, in nauw overleg met vertegenwoordiging van het cluster. In de
Voorjaarsbesluitvorming Klimaat5 zijn extra middelen voor deze ondersteuning van cluster 6 opgenomen.
Vraag 3
In hoeverre sluit het huidige beleid aan op de ambities en verduurzamingsplannen van het zesde cluster?
Antwoord 3
Uit het koplopersprogramma cluster 6 en de CES cluster 6 en mijn contacten
met de vertegenwoordiging van het cluster 6 blijkt duidelijk de ambitie om te
verduurzamen. Het onlangs geïntroduceerde Nationaal Programma Verduurzaming Industrie is de volgende stap om onze ambities in de verduurzaming
van de industrie te realiseren. Ik ben van mening dat het huidige beleid en
ook deze volgende stap goed aansluit op de ambities en plannen van cluster
6. Zie ook mijn antwoord op vraag 1.
Vraag 4 en 5
Wanneer zal naar verwachting de benodigde infrastructuur voor de verduurzaming van het zesde cluster gereed zijn? Is dit ook in lijn met de verduurzamingsplannen van de bedrijven uit het cluster? Hoe verloopt de afstemming
hierover?
Hoe wordt het zesde cluster meegenomen in het provinciale Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK)? Hoe zorgen provincies

2

Kamerstuk 29 826, nr. 155.
Kamerstuk 32 813/31 239, nr. 1193.
4
Kamerstuk 29 826/31 329/30 196, nr. 174.
5
Kamerstuk 32 813, nr. 1230 «Voorjaarsbesluitvorming Klimaat», 26 april 2023.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

2

ervoor dat alle bedrijven gevestigd in de provincie worden betrokken in het
provinciale MIEK?
Antwoord 4 en 5
Er is niet een enkele datum te geven voor het gereed komen van de
infrastructuur die bedrijven in cluster 6 nodig hebben. Zoals ook aangegeven
in het antwoord op vraag 1, is de eerste stap het in kaart brengen van de
behoefte aan energie. De provinciale CES’en en MIEK’s moeten inzicht gaan
geven in wat de energiebehoefte en verduurzamingsambities zijn van de
bedrijven uit cluster 6, welke infrastructuur nodig is om aan die behoefte te
voldoen, of er clustering van bedrijven mogelijk is en wanneer de benodigde
infrastructuur gereed dient te zijn. Als er een verschil zit tussen wanneer de
infrastructuur nodig is en wanneer dit gerealiseerd kan zijn, zullen we kijken
naar mogelijkheden om dit proces te versnellen, net zoals we dat doen bij
projecten in het (nationale) MIEK. We werken hiervoor aan een aanpak samen
met cluster 6, de provincies, (regionale) netbeheerders en gemeenten. Deze
urgentie zal ook binnen de recent ingestelde Stuurgroep NPVI worden
geagendeerd. In de aanpak voor cluster 6 zal worden aangesloten op het
ingezette beleid6 door de Minister voor Klimaat en Energie om op de meer
korte termijn netcongestie te verminderen en op andere initiatieven voor het
versnellen van procedures en processen voor de aanleg van energieinfrastructuur om zo voldoende perspectief bieden voor de verduurzaming
van Cluster6-bedrijven.
Vraag 6
Sommige bedrijven uit het zesde cluster hebben aangegeven dat ze mogelijk
dichter op elkaar willen zitten als de infrastructuur met duurzame energie dan
eerder beschikbaar komt. Hoe apprecieert u dit? Wordt hierover gesproken
met bedrijven uit het zesde cluster?
Antwoord 6
Zoals ik heb aangegeven, heb ik geregeld overleg met vertegenwoordiging
van cluster 6 en met bedrijven in de regio. Hierbij wordt ook gesproken over
knelpunten die worden ervaren en hoe deze op te lossen. Ook vraagstukken
omtrent de infrastructuur komen hierbij aan de orde. In het antwoord op
vragen 1, 4 en 5 heb ik aangegeven welke stappen er doorlopen worden om
te komen tot besluitvorming over de aanleg van infrastructuur voor bedrijven
in cluster 6.
Bedrijven uit cluster 6 zijn voor een groot deel gevestigd op (regionale)
bedrijventerreinen (70%). Dit biedt mogelijkheden om met elkaar vraag en
aanbod van hernieuwbare energiebronnen af te stemmen in collectieve
oplossingen. Deze zogenoemde energyhubs kunnen op diverse manieren
opschalen tot een oplossing voor cluster 6 bedrijven in combinatie met
regionale infrastructurele investeringen. In het programma werklocaties7
wordt dit verkend worden. Het fysiek (of geografisch) clusteren van de cluster
6 bedrijven is een mogelijke oplossing, maar dit vraagt een verkenning naar
de mogelijkheden in fysieke ruimte en optimale locatie(s) om dat te kunnen
doen. Daarbij moet ook gekeken worden hoe dit zich verhoudt tot investeringen in omgeving, weginfrastructuur, beschikbaarheid arbeidskrachten én het
belangrijkste in de ruimtelijke context, of die fysieke locatie voorhanden is.
Met de bedrijven die aangeven daar bereid toe te zijn, kunnen we gesprekken
voeren in het kader van het programma werklocaties.
Ik waardeer het dat de bedrijven meedenken over mogelijke verhuizingen die
de aanleg van energie- en grondstoffenprojecten in de regio kunnen
versnellen. Zij kunnen deze ideeën ook meegeven in de nieuwe provinciale
CES’en. Uiteindelijk is het aan de individuele bedrijven zelf om hierin
afwegingen te maken.

6
7

Kamerstuk 29826/31329/30196, nr. 174.
Kamerstuk 34 682, nr. 103. «Ruimte voor economie». Het doel van het programma werklocaties
is voldoende en kwalitatief goede ruimte te creëren voor bedrijvigheid op de juiste plek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

3

Vraag 7
Hoe beïnvloedt de focus op het afsluiten van de maatwerkafspraken met de
grootste industriële bedrijven de verduurzaming van het zesde cluster? Hoe
wordt ervoor gezorgd dat er ook voldoende aandacht is voor de verduurzaming van het zesde cluster?
Antwoord 7
Binnen mijn ministerie zijn naast het team Maatwerk ook vele medewerkers
dagelijks bezig met de verduurzaming van de industrie in den brede,
waaronder ook die van het cluster 6. In de provinciale CES’en de provinciale
MIEK’s is er specifiek aandacht voor cluster 6-bedrijven. Daarnaast zal er ook
geregeld overleg zijn met vertegenwoordiging uit cluster 6 via de Stuurgroep
NPVI. Zoals aangegeven in de Kamerbrief over het NPVI wordt op dit
moment een speciale eenheid ingericht die zich specifiek focust op de
problematiek rondom cluster 6.
Vraag 8 en 9
Kunt u toelichten hoe nationale en Europese CO2-beprijzingsmaatregelen het
zesde cluster raken?
Hoe wordt voorkomen dat bedrijven uit het zesde cluster vertrekken uit
Nederland omdat de noodzakelijke infrastructuur niet tijdig beschikbaar is?
Voor welke sectoren binnen het zesde cluster is het risico op weglek het
grootst? Is dit geografisch geclusterd?
Antwoord 8 en 9
Ik heb geen specifieke signalen dat bedrijven uit cluster 6 willen vertrekken,
wel zorgen over de infrastructuur (met name verzwaring van het elektriciteitsnet), de impact van de heffing en de energiebelasting. In de beantwoording
van vragen 1 en 4/5 heb ik aangegeven hoe we willen zorgen voor tijdige
infrastructuur.
Bedrijven uit cluster 6 vallen deels onder de regelgeving van het Europese
emissiehandelsstelsel (ETS) en de nationale CO2-heffing. Dat zijn generieke
instrumenten, waarbinnen geen onderscheid wordt gemaakt naar bedrijfstakken of clusters. Met het aannemen van de Fit for 55 herziening van de
ETS-richtlijn komt er een tweede ETS voor brandstofgebruik in ESR sectoren
(ETS2) per 2027. Onder revisie is ook de Energy Tax Directive, die de
minimale tarieven voor energiebelasting (EB) in de EU lidstaten bepaalt.
Daarin gelden specifieke vrijstellingen voor onder meer warmtekrachtkoppeling (WKK) en metallurgische en mineralogische processen. In het Coalitieakkoord is afgesproken dat de tarieven en vrijstellingen in de EB worden
herzien.
Om de effecten van klimaatmaatregelen op het weglekrisico bij industriebedrijven zo goed mogelijk vooraf in te schatten, laat het kabinet periodiek een
Speelveldtoets uitvoeren. Europese maatregelen konden niet worden
meegenomen, omdat de vormgeving nog te onzeker was. Wel wordt de
(hoge) ETS-prijsraming meegenomen. De Speelveldtoets kijkt naar verschillende bedrijven in de basisindustrie, waaronder voedingsmiddelen, papier en
bouwmaterialen, drie bedrijfstakken die veelal deel uitmaken van cluster 6.
Uit de meest recente Speelveldtoets 20228 van PwC Strategy& blijkt dat het
bestaande ETS-beleid voor alle deelnemende bedrijven impact heeft op de
verwachte kosten in 2030. De grootte hiervan varieert van enkele miljoenen
tot meer dan honderd miljoen. Het effect op de winstgevendheid is dan ook
aanzienlijk, maar vergelijkbaar voor alle bedrijven in de Europese Unie met
vergelijkbare emissies. Het effect van de huidige nationale CO2-heffing is
mede vanwege de reeds hoge ETS-prijs gering (het tarief van de heffing
wordt immers verminderd met de ETS-prijs).
De verhoging van de energiebelasting (inclusief de voormalige opslag
duurzame energie) zoals afgesproken in het Klimaatakkoord 2019 leidt in alle
bedrijfstakken tot hogere kosten en minder winst (EBITDA). Een uit het
Coalitieakkoord voortvloeiende aanpassing van de energiebelasting en het
afschaffen of beperken van de genoemde specifieke vrijstellingen heeft grote
effecten die sterk verschillen in impact per bedrijfstak, zo laat de Speelveld-

8

Speelveldtoets 2022, PwC Strategy& 11/9/2022, bijlage bij het Belastingplan 2023.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

4

toets zien9. Het weglekrisico hiervan is dus ook groter. Er is niet gekeken naar
geografische clustering van dit risico, maar het is mogelijk dat dit optreedt als
er meerdere bedrijven in een regio gebruik maken van dezelfde vrijstelling.
Om weglekrisico’s te mitigeren hebben bedrijven handelingsperspectief
nodig: door te investeren in verduurzaming moeten zij hun emissies en
energieverbruik terugdringen, waardoor zij ook minder of geen lastenverzwaring ervaren. Daartoe kunnen de bedrijven uit cluster 6 gebruik maken van
het algemene instrumentarium ten behoeve van verduurzaming.
Vraag 10
Wat vindt u van de mogelijkheid om ook met het zesde cluster maatwerkafspraken te maken, bijvoorbeeld per sector? Zou dit ervoor kunnen zorgen dat
bedrijven uit het zesde cluster meer duidelijkheid krijgen en hun investeringsbesluiten hierop kunnen aanpassen?
Antwoord 10
Met maatwerk kijken we wat de grootste CO2-uitstoters extra en eerder
kunnen doen en hoe de overheid daarbij kan helpen. Het is een middel
bovenop de afspraken en maatregelen uit het Klimaatakkoord. De maatwerkaanpak richt zich primair op de top-20 grootste industriële uitstoters
omdat daar in absolute zin de meeste reductie is te realiseren. Cluster 6 is
een verzameling van veel bedrijven met een grote diversiteit en een relatief
lage CO2-uitstoot in verhouding tot de grootste uitstoters. Dit maakt
maatwerk minder geschikt maar in een enkel geval kan maatwerk overwogen
worden. Binnen het Nationaal Programma Verduurzaming Industrie (NPVI)
wordt een aparte eenheid ingericht die actief met knelpunten aan de slag
gaat die niet op regionaal niveau of met reguliere instrumenten kunnen
worden opgelost; dit is feitelijk dus een variant op maatwerk, meer passend
bij het specifieke karakter van cluster 6. Deze unit zal nauw samenwerken met
de vertegenwoordiging van het cluster.
Vraag 11
Kunt u in de Kamerbrieven over de verduurzaming van de industrie, naast
een update over de grote industrie en het midden- en kleinbedrijf, ook een
reguliere update geven over de verduurzaming van het zesde cluster?
Antwoord 11
Ja, ik zal in de Kamerbrieven over de verduurzaming van de industrie een
reguliere update geven over de verduurzaming van cluster 6 voor de
bedrijven die onder de CO2-heffing vallen.

9

De aanpassing van de EB-tarieven betreft een tariefschuif van elektriciteit naar gas en tariefaanpassing voor minder degressiviteit. In de besluitvorming over het Belastingplan lagen drie
varianten voor, waarvan het kabinet heeft gekozen voor A+. De effecten van deze variant
worden in het PwC-onderzoek en de Memorie van Toelichting op het Belastingplan genoemd.
De aanpassingen van de vrijstellingen betreft de afschaffing van de vrijstelling voor metallurgische en mineralogische processen in de EB (dit raakt bedrijven in de metaalsector en
bouwmaterialen), de gedeeltelijke afschaffing van de WKK vrijstelling (dit raakt bedrijven die
restwarmte omzetten naar elektriciteit voor eigen gebruik).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

5