Erfgoedinspectie
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

Verslag van het toezicht in 2008

Verslag van het toezicht in 2008
juni 2009

1 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

2 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

Inhoud
Voorwoord

5

Samenvatting

7

1

Inleiding

9

2

Ontwikkelingen

11

2.1

Modernisering stelsels

11

2.2

Zelfregulering en systeemtoezicht

12

2.3

Strategische samenwerking

13

3

Toezicht in 2008

15

3.1

Preventief toezicht

15

3.2

Reguliere inspecties

15

3.3

Thematische inspecties

21

3.4

Incidentinspecties

25

Bijlagen

27

1

Erfgoedinspectie: taken en bevoegdheden

27

2

Inspecties en themaonderzoeken in 2008

29

Colofon

31

3 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

4 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

Voorwoord
Op 3 maart 2009 verdween het stadsarchief Keulen in een put die ontstaan
was als gevolg van werkzaamheden bij de aanleg van een nieuwe
metroverbinding. Een belangrijk deel van de collectie van 26 strekkende
kilometer archief en 65.000 oorkonden vanaf de 10e eeuw wordt als
verloren beschouwd. Gelukkig wordt Keulen van alle kanten geholpen bij de
reddingsoperatie, onder meer door Blue Shield.
Incidenten als deze zijn (gelukkig) uitzonderlijk en in het oog springend,
maar geven aan hoe kwetsbaar ons cultureel erfgoed is. Verlies van of
schade aan cultureel erfgoed doet zich veel vaker sluipend en minder direct
zichtbaar voor. De gevolgen op langere termijn zijn er niet minder om.
Cultureel erfgoed is immers uit zijn aard onvervangbaar en schade is vaak
onomkeerbaar, voor ons en voor de generaties na ons.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap staat voor het
waarborgen van een kwalitatieve omgang met en duurzame
beschikbaarheid van ons erfgoed. Daarin verschillen monumenten,
bodemvondsten en –sporen, kunstvoorwerpen en archiefstukken niet van
elkaar. Aan die borging moet in de eerste plaats de erfgoedsector zelf
invulling geven en dat gebeurt ook steeds meer. Maar het kan op
onderdelen nog echt beter, zoals uit dit Erfgoedverslag over 2008 blijkt.
Wat betreft de naleving van regels zal de Erfgoedinspectie bij voorkeur
stimulerend optreden en de samenwerking met partijen opzoeken. Bij het
bewust of bij herhaling negeren van regels is een hardere interventie op zijn
plaats. Het belang van ons Cultureel Erfgoed, voor nu en voor latere
generaties, vraagt daarom.

De directeur Erfgoedinspectie

Mevrouw drs. S.E.B. Siregar

5 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

6 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

Samenvatting
De Erfgoedinspectie: het behoud van het nationale erfgoed
Met het oog op de kwaliteit en het behoud van het nationale
erfgoed houdt de Erfgoedinspectie toezicht op de wijze waarop
invulling wordt gegeven aan het behoud en beheer van
museale collecties en de nationaal beschermde
cultuurvoorwerpen, het behoud van rijksmonumenten en de
bescherming van stads- en dorpsgezichten. Ook onderzoekt de
Erfgoedinspectie archeologische vindplaatsen en houdt de
inspectie toezicht op de archiefvorming en het archiefbeheer
van de centrale overheid. In dit jaarverslag worden de
werkzaamheden en bevindingen van de Erfgoedinspectie in
2008 weergegeven.
Een behoorlijk nalevingniveau maar het kan beter
Ondanks de grote variatie in de toezichtdomeinen van de
Erfgoedinspectie kan gesteld worden dat het nalevingniveau in
het algemeen behoorlijk is, maar in vrijwel alle domeinen nog
wel hoger moet. De modernisering van stelsels kan daaraan
bijdragen, reden waarom de Erfgoedinspectie aandringt op een
herziening van de archiefwetgeving, actief bijdraagt aan de
modernisering van het monumentenstelsel en inzet op
ontwikkelingen inzake zelfregulering en systeemtoezicht.
Zorgpunt voor de Erfgoedinspectie is dat uit inspecties blijkt
dat het nog regelmatig ontbreekt aan professionaliteit, aan
kwaliteit in de toerusting van het veld. Er zijn nog te veel
gemeenten met onvoldoende inzet van kennis op het terrein
van de monumentenzorg. Ook zijn er nog bedrijven die in de
archeologie werkzaam zijn en die nog niet altijd over
voldoende gekwalificeerd personeel beschikken. Als het om de
archiefvorming gaat ziet de Erfgoedinspectie dat het
management van organisaties nog onvoldoende het belang
van de informatiehuishouding onderkent en borgt in de
beheerscyclus. Op het terrein van de rijkscollectie staan bij
musea systemen van kwaliteitszorg nog veelal in de
kinderschoenen en wacht een systeem van visitatie nog op
kaders en invoering.
Resultaten van toezicht
De Erfgoedinspectie zet diverse instrumenten bij haar toezicht
in. Preventief toezicht, in de vorm van voorlichting, kan het
naleefgedrag aanzienlijk verbeteren. Om deze reden besteedt
de Erfgoedinspectie veel aandacht aan haar website, aan de
uitgave van nieuwsbrieven en aan het beleggen van
bijeenkomsten met vertegenwoordigers uit het veld.

er op het punt van registratie van objecten nog steeds
verbetering nodig is. Ook klimaatbeheersing is lang niet altijd
op het vereiste niveau. Op het terrein van de bescherming van
cultuurgoederen, zowel nationaal als internationaal, werkt de
Erfgoedinspectie samen met de Douane en de politie. De
samenwerking met de Douane is bijzonder goed en vastgelegd
in een vernieuwde samenwerkingsovereenkomst. Inmiddels
zijn er bij de politie stappen gezet om tot de inrichting van
noodzakelijke voorzieningen te komen, zoals een databank
voor gestolen kunst en antiek en het adequaat registreren en
optreden binnen de regiokorpsen op het terrein van
kunstcriminaliteit.
Relatief nieuw in het monumentenveld zijn de inspecties naar
de instandhouding van beschermde stads- en dorpsgezichten.
De Erfgoedinspectie heeft daarnaast inspecties op de
instandhouding van rijksmonumenten uitgevoerd die tot de
conclusie leiden dat de monumentenzorg bij de geïnspecteerde
gemeenten niet overal adequaat genoeg is georganiseerd.
Naast reguliere inspecties voert de Erfgoedinspectie ook
thematische inspecties uit. Positief is dat op het terrein van
archeologische standaardrapporten het bedrijfsleven steeds
meer de rapportageplicht naleeft. Op dit moment is het
nalevingspercentage 95%. Minder positief is dat de inzet van
voldoende gekwalificeerd personeel bij voorbehouden
handelingen nog steeds problematisch blijkt.
De Archiefwet wordt door de departementen het best nageleefd
ten opzichte van de andere organisaties van de centrale
overheid. In het algemeen ontbreekt het bij de
overheidsorganisaties aan voldoende sturing op en beheersing
van de informatiehuishouding, met alle risico’s voor een goede
bedrijfsvoering, verantwoordingsfunctie en het veilig stellen
van archieven als erfgoed. Ten aanzien van het selectiebeleid
voor overheidsarchieven constateert de Erfgoedinspectie
belangrijke verbeteringen. Het definitief wegwerken van
achterstanden in overbrenging van archieven sluit nog niet op
deze positieve ontwikkeling aan.
Thematische inspecties op het terrein van veiligheidszorg bij de
rijksgesubsidieerde musea geven de Erfgoedinspectie
aanleiding tot vertrouwen in de aanpak door individuele
musea. Echter: er moet nog het nodige werk worden verricht
en de aandacht voor de invoering van integrale
veiligheidsplannen mag niet wegebben.

Reguliere inspecties zijn het traditionele instrument van de
Erfgoedinspectie. Deze arbeidsintensieve activiteit wordt
ingezet op basis van risicoanalyses. Ten aanzien van de
rijkscollectie dient op grond hiervan vastgesteld te worden of

7 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

De incidentinspectie wordt als sluitstuk van het
inspectierepertoire gezien. Op een totaal van zestien van deze
onderzoeken in 2008 springt het onderzoek naar de brand bij
de Technische Universiteit in Delft in het oog. Het ontbreken
van een betrouwbaar bestandsoverzicht en van een
calamiteitenplan bemoeilijkten de reddingsacties aanzienlijk.
Samenwerking en vernieuwing
Het toezicht moet steeds gericht zijn op een goede naleving
van de relevante regelgeving door het veld. Samenwerking op
basis van gedeelde risicoanalyses tussen toezichthouder,
beleidsdirectie (Directie Cultureel Erfgoed) en de
kennisinstituten het Nationaal Archief, de Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed en het Instituut Collectie Nederland is daarbij
van essentieel belang en kan nog effectiever. Samenwerking
met de Inspectieraad en andere inspectiediensten en
toepassing van de principes van het kabinetsbrede programma
van Vernieuwing Toezicht kregen in 2008 binnen de
Erfgoedinspectie hoge aandacht. Nieuwe ICT-toepassingen
kunnen het inspectiewerk versterken.

8 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

1 Inleiding
De Erfgoedinspectie houdt toezicht op een aantal
erfgoeddomeinen met onderling een sterk verschillende
karakteristiek en op basis van een minstens zo gevarieerde
wetgeving.1 Dat is een prettige uitdaging. Het vraagt maatwerk
in de toezichtstrategie, maar ook een strategie en werkwijze die
coherent is. Daarin heeft de Erfgoedinspectie in 2008 de nodige
stappen gezet door verbeteringen en aanpassingen door te
voeren in de interne organisatie, strategie en werkwijze.
Toezicht moet effectief zijn, maar staat niet alleen in het
bevorderen van een goede naleving van de regelgeving door
het veld. Daarvoor zijn ook de inzet van beleid (het ministerie
van OCW) en de cultuurdiensten (het Instituut Collectie
Nederland, het Nationaal Archief en de Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed) nodig. De afstemming en samenwerking
tussen en met deze partijen wordt beter, maar kan nog een slag
effectiever. Door in een vroeg stadium gezamenlijk de grootste
risico’s in kaart te brengen kunnen alle partijen vanuit de eigen
verantwoordelijkheden en taken hier op inzetten.

monitor uitgebreid tot de andere domeinen. Dat maakt het
beter mogelijk trends in het nalevingsniveau te signaleren. In
combinatie met het in 2007 ontwikkelde instrument
risicoanalyse kan de Erfgoedinspectie ook gerichter haar
inspecties programmeren.
Dit Erfgoedverslag voorziet tevens in het jaarlijks verslag over
het archiefwettelijk toezicht als bedoeld in art. 25b, tweede lid,
van de Archiefwet 1995.
Leeswijzer
Het verslag bestaat naast deze inleiding en een samenvatting
uit twee hoofdstukken. In hoofdstuk 2 worden de
ontwikkelingen in het veld en het toezicht geschetst. Dit
hoofdstuk geeft de belangrijkste actuele ontwikkelingen in de
verschillende domeinen weer, en de nieuwe inzichten op het
terrein van toezicht. Hoofdstuk 3 geeft de directe
werkzaamheden en resultaten van de werkzaamheden van de
Erfgoedinspectie in 2008 weer. Het verslag bevat twee bijlagen.

Niet in de laatste plaats is toezicht gericht op structurele
verbetering in de naleving in de verschillende domeinen zelf.
Waar mogelijk bevordert de Erfgoedinspectie vormen van
zelfregulering en kwaliteitszorg om de naleving van wettelijke
regels beter te borgen. Daarin zijn in 2008 op verschillende
onderdelen positieve ontwikkelingen te melden. In een aantal
domeinen wordt actief gewerkt aan zelfregulering en
kwaliteitszorg.
Ook op andere punten was 2008 een jaar waarin positieve
ontwikkelingen te melden zijn, zoals op het gebied van
veiligheid in musea, het selectiebeleid bij archieven en een
stelselherziening bij monumenten.
De gevarieerdheid in domeinen waarop de Erfgoedinspectie
toezicht houdt maakt het lastig in zijn algemeenheid een
uitspraak te doen over het nalevingsniveau in 2008.
Uitgesproken slecht is het nergens, een hoger nalevingsniveau
is in vrijwel alle domeinen noodzakelijk. Hoofdstuk 3 gaat daar
nader op in.
Een van de verbeteringen waar de Erfgoedinspectie aan werkt,
is om de effectiviteit van het toezicht beter dan nu te kunnen
meten. Voor het domein archieven werkt de Erfgoedinspectie
al sinds 2000 met een digitale monitor. In 2009 wordt de

1

Voor een overzicht van taken, bevoegdheden en wettelijke grondslag
zie bijlage 1.
9 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

10 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

2 Ontwikkelingen
In dit hoofdstuk schetst de Erfgoedinspectie een aantal
ontwikkelingen die zich voordoen binnen de velden waarop
toezicht wordt gehouden en ontwikkelingen die voor die
velden of voor de effectiviteit van het toezicht daarop van
belang zijn. Achtereenvolgens komen drie thema’s aan de orde.
Paragraaf 2.1 gaat onder meer in op de modernisering van het
monumentenstelsel. Paragraaf 2.2 beschrijft de
ontwikkelingen op het terrein van zelfregulering binnen de
archeologie, het museale veld en de informatiehuishouding
van de ministeries. Ook komt hier aan de orde op welke wijze
het toezicht op deze vormen van zelfregulering inspeelt. In
paragraaf 2.3 geeft de Erfgoedinspectie aan op welke wijze
strategische samenwerking met andere toezichthouders wordt
gezocht en uitgewerkt.
2.1 Modernisering stelsels
De Erfgoedinspectie drong de afgelopen jaren aan om in de
aangekondigde herziening van de archiefwetgeving te streven
naar een samenhangende regelgeving voor de
informatiehuishouding van de overheid.2 Het belangrijkste
argument is het gegeven dat de huidige regelgeving niet
voldoende op de digitale informatiehuishouding van de
overheid is toegesneden. De informatiehuishouding is nu
bovendien te exclusief een zorg voor de minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (hierna: OCW). In 2008 zijn
de bestaande archiefregelingen ex artikel 11, 12 en 13 van het
Archiefbesluit herzien. Publicatie ervan zal in 2009
plaatsvinden. Deze herziening was het resultaat van een
evaluatie die reeds bij de vaststelling van de regelingen was
voorzien. Daarmee zijn noodzakelijke verbeteringen tot stand
gebracht, maar uiteraard binnen het huidig archiefwettelijk
kader. De Erfgoedinspectie acht het van belang dat het
ministerie van OCW nog in 2009 inzicht geeft hoe de
archiefwetgeving in het perspectief van de gehele
informatiehuishouding zal worden geëvalueerd.
Na de vernieuwing van de Monumentenwet 1988 in september
2007 hebben 23 opgravende bedrijven voor het eerst een eigen
opgravingsvergunning ontvangen. Ook kregen 35 gemeenten
die voldoen aan een aantal voorwaarden (zoals het in dienst
hebben van een eigen archeoloog, een budget en een
beleidsvisie) een opgravingsvergunning. In veel gevallen ging
het hier om een verlenging van een bestaande situatie.
Daarnaast ontvingen voor het eerst een samenwerkingsverband
van gemeenten en een buitenlandse universiteit een
opgravingsvergunning.

2

Op uitnodiging van de minister van OCW heeft de
Erfgoedinspectie inhoudelijk bijgedragen aan de
totstandkoming van het visiedocument ‘Een lust, geen last’
over de modernisering van het monumentenstelsel in Nederland
(het project ‘MoMo’). De Erfgoedinspectie heeft de resultaten
van verschillende door haar uitgebrachte rapporten ingebracht
in de diverse discussiebijeenkomsten die in 2008 zijn
gehouden. Zo vormden de conclusies en aanbevelingen van het
samenvattende rapport over 16 gemeenten, evenals de
thematische rapportages over de werking van de Uniforme
Openbare Voorbereidingsprocedure (UOV), landgoed
Eikenrode en de stand van zaken met betrekking tot de
monumentencommissies in Nederland, voldoende aanleiding
om de visie van de minister te voeden. Op deze rapporten
wordt in hoofdstuk 3 ‘Toezicht in 2008’ nader ingegaan.
De modernisering van het stelsel gaat uit van de decentralisatie
van de monumentenzorg die in 1988 is ingezet. Dat houdt in
dat belangrijke taken en bevoegdheden bij gemeenten liggen.
Uit diverse rapporten van de Erfgoedinspectie blijkt dat veel
gemeenten onvoldoende zijn toegerust om deze taken naar
behoren uit te voeren omdat het veelal aan deskundigheid en
capaciteit ontbreekt. Ook aan een meer gebiedsgerichte
monumentenzorg en aan de relatie tussen cultuurhistorie en
ruimtelijke ordening komen veel gemeenten niet toe. Gezien
het feit dat de gebiedsgerichte benadering speerpunt is in het
monumentenbeleid, baart het de inspectie zorgen dat in de
praktijk hier nog te weinig resultaten geboekt worden.
De inspectie heeft vastgesteld dat er voor een goed
functionerende gedecentraliseerde monumentenzorg destijds
te weinig is gefaciliteerd (zie het rapport ‘Op weg naar een
professionele monumentenzorg: inspectie 16 gemeenten met 150 – 200
rijksmonumenten, 2008). Hoewel van gemeentelijke overheden
veel eigen verantwoordelijkheid verwacht mag worden, was
ondersteuning ten tijde van de decentralisatie van taken en
bevoegdheden wenselijk geweest. Een versterking van de
Steunpunten Monumentenzorg, die overigens in elke provincie
op verschillende wijze zijn georganiseerd, zou een verbetering
kunnen betekenen. Deze steunpunten vallen per 1 januari 2009
onder de verantwoordelijkheid van de provincies sinds de
overheveling van de rijksmiddelen voor dit doel naar het
provinciefonds. De provincies krijgen hiermee een grotere rol
in het bevorderen van de kwaliteit van de lokale
monumentenzorg. De Erfgoedinspectie juicht dit toe en zal bij
de beoordeling van de vervulling van de gemeentelijke
monumententaken ook de stimulerende rol van de provincie
gaan betrekken.
Ten behoeve van de voorbereiding van het wetsvoorstel dat het
stelsel moet moderniseren en om de decentralisatie te

Erfgoedinspectie, Verslag over het archiefwettelijk toezicht in 2006, Den
Haag 2007.
11 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

bevorderen, verricht de Erfgoedinspectie vanaf december 2008
enkele gerichte thematische inspecties, met name op de
onderwerpen ‘steunpunten monumentenzorg en archeologie’
en ‘provinciaal beleid inzake cultuurhistorie en ruimtelijke
ordening’.

Aanbeveling
Het succes van de modernisering van het monumentenstelsel
wordt grotendeels bepaald door de zwakste schakels in
het bestel. De Erfgoedinspectie stelt vast dat de zwakste
schakels op dit moment zijn de gebrekkige ondersteuning
aan gemeenten, onvoldoende deskundigheid bij gemeenten
en monumentencommissies en de geringe voorlichting aan
monumenteneigenaren. De Erfgoedinspectie herhaalt haar
advies aan de minister om in het nieuwe monumentenstelsel
hiermee rekening te houden.
2.2 Zelfregulering
Een belangrijk uitgangspunt in de Kaderstellende visie op
toezicht 2005 van het Kabinet is het principe van selectiviteit.
De overheid dient steeds na te gaan in hoeverre het mogelijk is
om burgers, bedrijven en instellingen zelf
verantwoordelijkheid te laten in het handhaven van bepaalde
regels. De overheid zou zich dan kunnen beperken tot het
toezicht houden op het systeem3. De Erfgoedinspectie streeft er
dan ook naar zelfregulering in de verschillende domeinen van
toezicht te bevorderen. Daaronder verstaan we het vermogen
van de geïnspecteerde om in voldoende mate en aantoonbaar
de wettelijke voorschriften na te leven, door een actieve sturing
op en beheersing van de betreffende processen. Dat kan
bijvoorbeeld vorm krijgen door een kwaliteitszorgsysteem, of
bijvoorbeeld door opname in de reguliere planning- en
controlcyclus van een organisatie. De Erfgoedinspectie
signaleert op dit punt ontwikkelingen in verschillende
erfgoeddomeinen.
Hoewel er in het archeologische bestel beperkt sprake is van
zelfregulering, is systeemtoezicht niet aan de orde. Aan een
aantal essentiële voorwaarden om van een dergelijk toezicht te
kunnen spreken, voldoet de huidige praktijk niet. Er zijn
weliswaar standaarden, protocollen en richtlijnen afgesproken
(in de vorm van de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie,
hierna KNA) maar er is geen werkend systeem van certificering
of onderlinge visitaties. Slechts een zeer beperkt aantal
instellingen heeft een werkend kwaliteitssysteem met interne
audits.
Een belangrijke ontwikkeling die van invloed is op het toezicht,

3

Ministerie van Binnenlandse Zaken, Kaderstellende visie op toezicht 2005.
Minder last, meer effect. Zes principes van goed toezicht, Den Haag
2005.

12 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

was de belangenafweging die heeft plaatsgevonden in opdracht
van de Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer
tussen de opleidingseisen en economische belangen van in de
archeologie werkzame personen zonder archeologisch
diploma. Aanleiding waren de opleidingseisen die in de KNA
worden gesteld aan actoren in het archeologisch
monumentenzorgproces en een rechtszaak die daarover was
aangespannen tegen de Stichting Infrastructuur
Kwaliteitsborging Bodembeheer. Uitkomst van de
belangenafweging was dat er in samenwerking met de
universiteiten een ‘EVC-regeling’ is opgezet (Erkenning van
Verworven Competenties). Hiermee kan worden voldaan aan
de KNA-eis dat in het veld werkzame en verantwoordelijke
personen de juiste opleiding hebben. In afwachting van de
volledige lijst van deelnemers aan de regeling is bij het toezicht
op voorbehouden handelingen terughoudender opgetreden.
Daarnaast stelt de Erfgoedinspectie vast dat de normen voor
vereiste programma’s van eisen en adequate
standaardrapporten geregeld niet worden nageleefd door de
vergunninghoudende bedrijven en gemeenten. Ook het
beroepsregister van de Nederlandse Vereniging van
Archeologen, een belangrijk onderdeel van het zelfregulerende
stelsel, is in 2008 nog niet van de grond gekomen.
Deze bevindingen zijn van nut voor de beleidsevaluatie over de
Wet op de Archeologische monumentenzorg, die in 2011
voorzien is. Ook de kansen en mogelijkheden van zelfcontrole
dienen bij die evaluatie betrokken te worden.

Aanbeveling
De Erfgoedinspectie neemt bij haar inspecties de Wet
op de Archeologische monumentenzorg die in 2007 is
aangenomen, als uitgangspunt. De in 2008 opgestelde
bevindingen over het nog niet consequent naleven van de
normen voor programma’s van eisen en voor adequate
standaardrapporten en het nog niet operationeel zijn van
een actueel beroepsregister dienen meegewogen te worden
bij de voorgenomen beleidsevaluatie van de wet in 2011.
Ook de mogelijkheden van zelfregulering in het stelsel zelf
dienen te worden betrokken bij die evaluatie.
De departementen werken sinds 2007 actief aan verbetering
van hun informatiehuishouding, inclusief een vorm van
zelfregulering. Als onderdeel van het programma Informatie op
Orde is in 2008 een gemeenschappelijk referentie- en
normenkader ontwikkeld voor de inrichting van de
informatiehuishouding van de departementen. In 2008 is,
eveneens als onderdeel van Informatie op Orde het
Kennisprogramma Digitale Informatiehuishouding ingesteld.
Dit kennisprogramma heeft tot doel om de implementatie van
het normenkader te faciliteren en samenwerking en
kennisdeling te bevorderen. Men streeft er naar dat alle

departementen eind 2011 via de reguliere planning- en
controlcyclus op de informatiehuishouding sturen. Parallel
aan dit traject werkt de Erfgoedinspectie in samenwerking met
het veld aan een model om systeemtoezicht vorm te geven.

Aanbeveling
De departementen zijn zelf verantwoordelijk voor de mate
en het tempo waarin zij de beoogde verbeteringen realiseren,
hetgeen bij onvoldoende bestuurlijke druk een risico vormt
voor het welslagen van deze operatie. Het verdient daarom
aanbeveling dat de ministeries van BZK en OCW een steviger
regie gaan voeren op het proces tot verbetering van de
informatiehuishouding bij de departementen.
In de periode 2009-2012 worden alle cultuurinstellingen met
een langjarig subsidieperspectief gevisiteerd. Voor de musea
zijn dit de rijksgesubsidieerde musea. Deze visitaties worden in
opdracht van de minister van OCW uitgevoerd door speciaal
daartoe ingestelde visitatiecommissies. In 2008 heeft de eerste
visitatie in de vorm van een pilot plaatsgevonden. Het
instrument van visitatie biedt de minister van OCW inzicht in
de keuzes die instellingen maken bij de inzet van subsidies om
hun taak uit te voeren.4 In zijn beleidsreactie op het
Erfgoedverslag over 2007 sprak de minister de hoop en
verwachting uit dat de visitaties ook een bijdrage zullen leveren
aan de verbetering van de kwaliteitszorg in de museumsector5.
De Erfgoedinspectie is het daar van harte mee eens. Visitaties
zijn voor de musea zelf een belangrijk instrument om beter op
de eigen kwaliteit van de collectie en het collectiebeheer te
sturen. Kwaliteitszorg omvat echter meer activiteiten en
voorzieningen dan alleen visitatie en de musea zijn nog niet zo
ver dat van een integrale kwaliteitszorg op het gebied van de
rijkscollectie gesproken kan worden.

Met de Inspectie voor de Sanctietoepassing heeft in 2008
afstemming plaatsgevonden over het toezicht op penitentiaire
inrichtingen. Dit resulteerde in een eerste gemeenschappelijke
inspectie van een penitentiaire inrichting waarover integraal werd
gerapporteerd. Zowel voor de penitentiaire inrichting, als voor
beide inspectiediensten was de ervaring met deze
gemeenschappelijke aanpak positief. De geïnspecteerde
ondergaat minder toezichtlast en ontvangt één integrale
rapportage. De bevindingen over het naleven van de
archiefwettelijke eisen worden bovendien in de bredere context
van het presteren van de instellingen geplaatst.
De Erfgoedinspectie is belast met het archiefwettelijk toezicht op
de organen van de centrale overheid. Naast de Erfgoedinspectie
oefenen ook de provincies archiefwettelijk toezicht uit, te weten
toezicht op de zorg van gemeenten en waterschappen. De
Erfgoedinspectie heeft structureel overleg met de provinciale
archiefinspecties, met name om het toezicht op de verschillende
overheden zo eenduidig mogelijk in te richten.

Aanbeveling
De Erfgoedinspectie beveelt de minister aan te bevorderen
dat de museale instellingen met een rijkscollectie een, zo
mogelijk gemeenschappelijk, systeem van kwaliteitszorg
ontwikkelen en invoeren.
2.3 Strategische samenwerking
Rijksinspecties werken de laatste jaren intensiever samen, met het
oog op de gewenste terugdringing van de toezichtlast voor
geïnspecteerden. De Erfgoedinspectie zoekt waar mogelijk
samenwerkingsverbanden met andere inspecties zoals de
VROM-inspectie en de Inspectie voor de Sanctietoepassing, mede
geïnspireerd door de initiatieven van de Inspectieraad.

4
5

Ministerie van OCW, Subsidieplan Kunst van Leven 2009-2012, p. 17.
Brief van de minister van OCW van 23 september 2008, kenmerk 49421
aan de Tweede Kamer.

13 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

14 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

3 Toezicht in 2008
De Erfgoedinspectie kent een gevarieerd toezichtrepertoire, dat
bestaat uit vier onderdelen. Dit hoofdstuk beschrijft de
uitkomsten van het toezicht in 2008. Paragraaf 3.1 gaat over
stimulerend toezicht. Dat betreft voornamelijk voorlichting en
nalevingsbevorderende activiteiten (compliance assistance). De
reguliere inspecties komen in paragraaf 3.2 aan de orde. Hier
gaat het om inspecties op de naleving door individuele
burgers, instellingen en overheden. Een derde onderdeel in het
toezichtrepertoire vormen de thematische inspecties op de
naleving van een specifiek thema of beheersaspect in het veld.
Daarover gaat paragraaf 3.3. Ook voert de Erfgoedinspectie
inspecties uit wanneer zich een incident voordoet. Dat is
beschreven in paragraaf 3.4.
3.1 Preventief toezicht
Communicatie is een van de belangrijkste instrumenten van de
Erfgoedinspectie om de bevindingen aan geïnspecteerden en
aan de minister en beleidsmakers duidelijk te maken.
Maar ook in stimulerend opzicht is communicatie van groot
belang. Door het onder toezicht staande veld te voorzien van
duidelijke informatie over de toepassing van wet- en
regelgeving kan het naleefgedrag in een vroeg stadium positief
worden beïnvloed.
De Erfgoedinspectie geeft dit vorm via de website, het uitgeven
van informatiebladen en een nieuwsbrief. Daarnaast treedt de
Erfgoedinspectie naar buiten door het geven van lezingen en
het (mede)organiseren van bijeenkomsten. Ook wordt
informatie gegeven op vragen uit het veld, die per brief of via
website en e-mail binnenkomen. Tot slot worden
bijeenkomsten met vertegenwoordigers uit het veld
georganiseerd om ervaringen en inzichten uit te wisselen.

ontleend aan de norm die nu in Nederland gehanteerd wordt
voor een goede beveiliging en veiligheid van musea. Ruim
tachtig deelnemers uit 23 landen waren aanwezig.
De Erfgoedinspectie is tot 2011 lid van de Executive Council van
de International Council Of Museums (ICOM), met als aandachtspunt
de veiligheid van museale collecties internationaal, en lid van
de Disaster Relief Task Force van ICOM.
3.2 Reguliere inspecties
Archeologische opgravingen
In 2008 nam het aantal gemelde opgravingen met 5,5 procent toe
ten opzichte van het jaar daarvoor, van 195 naar 206. Dat is een
iets kleinere stijging dan in 2007. Tegelijkertijd nam het aantal
proefsleuvenonderzoeken met 18,5 procent toe, van 428 tot
508. Dit is een grotere stijging dan in 2007, en is mogelijk een
gevolg van de aanpassing van de Monumentenwet 1988,
waarmee het ‘de verstoorder betaalt’-principe definitief werd
ingevoerd. Voor het aantal archeologische booronderzoeken
geldt een stijging met 9 procent, van 2339 naar 2558.
De stijging van het aantal opgravingen en
proefsleufonderzoeken (die zich overigens sterker voordoet bij
de gemeentelijke archeologische diensten dan bij de private
ondernemingen) lijkt in tegenstelling te staan met ‘behoud in
situ’, het leidende principe van de Wet op de Archeologische
Monumentenzorg. Daartegenover heeft het archeologische
belang met de invoering van deze wet expliciet vorm gekregen
in de ruimtelijke ordening en wordt er dus ook vaker rekening
mee gehouden. Waar archeologische resten vroeger ongezien
verloren gingen, worden deze nu wel vaker in kaart gebracht.
Het is nog onduidelijk of dit tegelijkertijd betekent dat er ook
meer archeologische resten ‘in situ’ worden bewaard. Het
principe ‘behoud in situ’ vormt een onderdeel van de in 2011
voorziene beleidevaluatie van de nieuwe wet.

Het effect van dergelijke stimulerende activiteiten en van
informatieverstrekking is dat de geïnspecteerden zich steeds
meer bewust worden van het belang van naleving en van het
werken met kwaliteitsnormen en –kaders. Ook heeft het
publiceren van rapporten een stimulerend karakter:
geïnspecteerde organisaties stellen elkaar op de hoogte van de
normen of trekken gezamenlijk op om tot een betere naleving
te komen.
Op internationaal vlak vond in september 2008 het jaarlijkse
congres van het International Committee for Museum Security
(ICMS) in het Concertgebouw in Amsterdam plaats. De
Erfgoedinspectie organiseerde dit congres samen met het
Instituut Collectie Nederland, het Rijksmuseum en het Van
Gogh Museum. Het thema, Integrated Risk Management, was

Luchtfoto van het Nijmeegse Maasplein. Foto Berry van Haren, gemeente
Nijmegen, 1994

15 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

!
Rijk
Universiteiten
Gemeenten
Vergunninghoudende
bedrijven
Overige

Tabel 1: Opgravingen in 2008
Jaarlijkse digitale monitor naleving Archiefwet
Jaarlijks voert de Erfgoedinspectie een digitale monitor uit,
gericht op de mate waarin de zorgdragers van de centrale
overheid de archiefwettelijke eisen naleven. Het betreft hier de
gegevens zoals die door de zorgdragers op verzoek van de
Erfgoedinspectie worden verstrekt. De uitkomsten ervan
vormen input voor de risicoanalyse, jaarwerkplan en
erfgoedverslag. In 2008 kregen de organisaties voor het eerst
de individuele uitkomsten in een overzichtelijk overzicht
uitgereikt. Het totale veld bedraagt ca 380 zorgdragers. Het
aantal uitgezette lijsten bedroeg 278 met een respons van
90.6%. Niet alle zorgdragers werden aangeschreven, hetzij
omdat zij recent reeds waren geïnspecteerd, hetzij omdat zij via
hun koepel werden aangeschreven.
Tabel 2 geeft de belangrijkste uitkomsten weer van de monitor
2008, uitgesplitst naar categorie zorgdragers6. Per
nalevingsaspect is aangegeven welk percentage van de
zorgdragers zegt (grotendeels of geheel) aan de norm te
voldoen. Nalevingstekort wordt hier gedefinieerd als niet of
slechts gedeeltelijk aan de eisen voldoen. Hierbij dient de
kanttekening te worden gemaakt dat het overzicht gebaseerd is
op de opgaven van de instellingen zelf, de werkelijke situatie
kan hiervan afwijken. Wel geeft het overzicht een indicatie
waar de nalevingstekorten relatief hoog zijn.

6

Met ingang van het volgende erfgoedverslag zullen ook vergelijkende
cijfers van voorgaande jaren worden opgenomen.

16 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

Organen van de centrale overheid7
Nalevingsaspecten
Departementen

Hoge Colleges
van Staat

PBO-organen

Publiekrechtelijke ZBO’s

Privaatrechtelijke ZBO’s

%

%

%

%

%

Beleidsplan informatiehuishouding*

58

62

45

48

47

Informatiehuishouding onderdeel planning- en
controlcyclus*

62

25

7

26

53

Voldoende personeel informatiebeheer

67

87

65

76

79

Personeel voldoende geschoold

83

75

52

68

71

Beheersregels vastgesteld

100

87

55

70

44

Overzicht informatiebestanden en locaties

42

50

42

41

40

Vastgestelde selectielijsten

100

100

57

91

56

Selectielijsten daadwerkelijk gebruikt

100

100

62

97

62

Opstellen verklaringen van vernietiging

100

100

67

100

58

Periodieke overbrenging archieven

100

75

26

49

46

Geen achterstanden in overbrenging

25

87

70

45

84

Archiefruimten voldoen aan de wettelijke eisen

100

87

92

75

86

Blijvend te bewaren bestanden voldoen aan de
wettelijke eisen

100

100

73

87

81

* Geen expliciet geformuleerde archiefwettelijke eis

Tabel 2: Naleving Archiefwet 1995 door de organen van de centrale
overheid7
De belangrijkste punten die uit tabel 2 naar voren komen zijn
de volgende. De departementen scoren gemiddeld beter dan de
overige organisaties van de centrale overheid.
Ongeveer de helft van de organisaties heeft beheersregels
vastgesteld. Aanvullend heeft de Erfgoedinspectie naar twee
andere indicatoren gevraagd, hoewel deze niet expliciet in de
Archiefwet worden vereist: beleidsplannen en
beheersingsinstrumenten. Iets minder dan de helft van de
organisaties
beschikt over specifieke beleidsplannen voor de
informatiehuishouding. De informatiehuishouding maakt in
slechts weinig gevallen deel uit van de planning- en
controlcyclus. Deze combinatie van factoren is een indicatie
dat het management gemiddeld genomen nog onvoldoende
stuurt op de informatiehuishouding en dat het feitelijke
beheer onvoldoende is uitgewerkt in specifieke interne

7

‘huisregels’. Dat maakt dat er grote risico’s zijn op het gebied
van bedrijfsvoering, de verantwoordingsfunctie en het veilig
stellen van archieven als erfgoed.
Ook op beheersniveau zijn nalevingstekorten zichtbaar. Een
minderheid van de zorgdragers beschikt over
ordeningsplannen als structuur voor de
informatiehuishouding. Vooral bij de PBO-organen en de
private ZBO’s ontbreekt het aan vastgestelde selectielijsten.
Buiten de hoge colleges van staat en departementen is nog
onverminderd sprake van grote achterstanden in de
overbrenging. In deze nalevingstekorten is de laatste jaren
nauwelijks verbetering opgetreden. Wel blijken de inspecties
die de Erfgoedinspectie in 2008 is gestart naar een aantal
basiseisen effect te sorteren (zie paragraaf 3.3).
Ook bij deze groep wreekt zich het feit dat er geen brede
campagne zoals Informatie op Orde in gang is gezet. Positief is dat

Cijfers zijn exclusief rechterlijke macht.
17 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

sommige koepelorganisaties van zorgdragers zich actief en
alert tonen. Bij die groepen zorgdragers worden daadwerkelijk
vorderingen gemaakt.
Archiefbeheer bij universiteiten
In 2004 voerde de Erfgoedinspectie bij twaalf openbare
universiteiten een inspectie uit. In 2008 is een vervolginspectie
uitgevoerd om na te gaan in hoeverre de aanbevelingen uit
2004 zijn overgenomen en gerealiseerd. De conclusie is dat de
kwaliteit van de informatiehuishouding bij de universiteiten
over de gehele linie is verbeterd, maar dat het vereiste
nalevingsniveau nog vrijwel nergens is bereikt. Wageningen
Universiteit heeft alle aanbevelingen gerealiseerd en vormt
daarmee een positieve uitzondering.
De Rijkscollectie
In 2008 werd een aantal museale instellingen geïnspecteerd op
het behoud en beheer van de Rijkscollectie: de roerende
cultuurgoederen die eigendom zijn van het Rijk of aan de zorg
van het Rijk zijn toevertrouwd. De Erfgoedinspectie is verheugd
dat in 2008 haar aanbeveling is gerealiseerd om te komen tot
een multidisciplinair netwerk voor het museale
binnenklimaat.8 Tot de initiatieven van het netwerk behoort
naast voorlichting onder meer het opstellen van richtlijnen
voor het museale binnenklimaat, genaamd Klimaatwerk.
De Erfgoedinspectie is van oordeel dat het behoud en beheer
van de Rijkscollectie ten aanzien van de volgende punten
verbetering behoeft:
• de kwaliteit van de klimaatbeheersing vereist van veel
musea nog veel aandacht. In een aantal gevallen 		
moeten de installaties verbeterd worden. De feitelijke
monitoring door de musea van het binnenklimaat is 		
veelal voor verbetering vatbaar;
• de registratie kan kwalitatief verbeterd worden op de punten
volledigheid en eenduidigheid van registratiegegevens;
• nieuw- en verbouw vragen specifieke expertise van musea als
opdrachtgever, met het oog op de risico’s die zich hierbij 		
voor de collectie kunnen voordoen;
De toenemende aandacht van musea voor kwaliteitszorg en
zelfevaluatie, en de ontwikkeling en gebruik van standaards,
kunnen er toe bijdragen dat de instellingen op dit punt in de
toekomst beter gaan presteren. Ook is hier een rol weggelegd
voor de verschillende samenwerkingskoepels en
expertisenetwerken.8

8

Erfgoedinspectie, Luchtspiegelingen. De mens en het museale binnenklimaat,
Den Haag 2007.

18 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

In Nederland beschermde particuliere cultuurgoederen
De Erfgoedinspectie houdt toezicht op de naleving van de Wet
tot behoud van cultuurbezit (Hierna: Wbc). Daartoe controleert
de Erfgoedinspectie of de door de Wbc beschermde
voorwerpen en collecties zich in goede conditie op de
aangegeven locaties bevinden. Tevens registreert de
Erfgoedinspectie alle meldingen van (voorgenomen)
verplaatsingen en verkopen. In 2008 werden 45 inspecties (265
objecten) uitgevoerd. Hierbij zijn geen grote tekortkomingen
geconstateerd. De Wbc blijkt goed te worden nageleefd. Alle
objecten bleken aanwezig en de bewaarcondities zijn
overwegend goed. In enkele gevallen zijn aanwijzingen
gegeven voor conservering of restauratie en is op
subsidiemogelijkheden gewezen. Beveiliging van objecten is
vooral in kerkgebouwen een punt van zorg. Dit wordt bij de
betreffende eigenaren onder de aandacht gebracht. Inmiddels
heeft de Stichting Kerkelijk Kunstbezit Nederland (SKKN)
initiatieven genomen om de beveiliging in kerken te
bevorderen.
Uitvoer van cultuurgoederen uit Nederland
De uitvoer van cultuurgoederen uit de lidstaten van de EU is
gereglementeerd in Verordening 3911/92 EEG. Op grond hiervan is
uitvoer van cultuurgoederen vergunningplichtig. De
Verordening is in Nederland geïmplementeerd in de Wet tot
behoud van cultuurbezit, waarbij de Erfgoedinspectie de bevoegde
autoriteit is deze vergunningen af te geven. In de praktijk
autoriseert de Erfgoedinspectie vergunningaanvragen en
handelt de Centrale Dienst voor In- en uitvoer/Douane Noord
de vergunningaanvragen af.

Behandelde aanvragen uitvoervergunningen
Jaartal

2005

2006

2007

2008

Aantal

284

305

357

254

Tabel 3: Behandelde aanvragen uitvoervergunningen
In de operationele samenwerking tussen de Erfgoedinspectie
en de Belastingdienst/Douane is de inzet de laatste jaren
geweest om het accent meer te leggen op actieve handhaving.
In 2007 werd al een proef genomen met controle op
uitvoerzendingen via post- en koeriersbedrijven. Op basis van
een evaluatie in 2008 besloten Belastingdienst/Douane en
Erfgoedinspectie het accent te verleggen naar een meer
risicogestuurde aanpak, op basis van de uitgangspunten van
‘Programmatisch Handhaven’. Dat betekent een

accentverschuiving van het detecteren van goederenstromen
naar het monitoren en inspecteren van risicovol geachte
groepen van actoren. In 2008 hebben Belastingdienst/Douane
en Erfgoedinspectie het bestaande handhavingsplan verder
uitgewerkt.
In zeven gevallen werd aan de Belastingdienst/Douane bijstand
verleend bij het bepalen van aard en (culturele) waarde van
goederen die bij grenscontroles waren aangetroffen. Het betrof
invoer uit Canada, Egypte, Hong Kong, Indonesië en één
uitvoerzending naar de Verenigde Staten. In alle gevallen
konden de goederen hun weg vervolgen.

In 2008 was de Erfgoedinspectie betrokken bij de teruggave aan Egypte
van een ushebti (begrafenisbeeldje) uit de 19de dynastie (1250 vC). Uit
onderzoek bleek dat het inderdaad om een in Egypte beschermd
cultureel voorwerp ging. In juli 2008 is het beeldje namens de minister
van OCW aan de Egyptische ambassadeur overhandigd. Administratief
is het een lastig en tijdrovend proces. Niettemin is deze zaak goed en
adequaat opgelost, een signaal aan de Egyptische autoriteiten dat
Nederland de regelgeving zorgvuldig en actief naleeft.

In het buitenland beschermde cultuurgoederen
De Erfgoedinspectie heeft een taak bij in het buitenland
beschermde cultuurgoederen die een land onrechtmatig
hebben verlaten en in Nederland worden aangetroffen.
Richtlijn 93/7 EEG regelt de teruggave van cultuurgoederen die op
basis van nationale regelgeving niet zonder meer het
grondgebied van een lidstaat mogen verlaten. In 2008 heeft de
Erfgoedinspectie twee zaken in het kader van deze Richtlijn
behandeld. Een zaak is opgelost, de tweede wordt in 2009
afgerond.

Ushebti (begrafenisbeeldje, 19e dynastie (1250 vC)

De Wet teruggave cultuurgoederen afkomstig uit bezet gebied verbiedt
invoer in Nederland of bezit in Nederland van cultuurgoederen
afkomstig uit bezet gebied. In 2008 deden zich op dit terrein
geen zaken voor.
De Sanctieregeling Irak 2004 II en EU-verordening 12010/2003 beogen
de veilige terugkeer van gestolen Irakese cultuurgoederen naar
Irak te bevorderen onder meer door restrictie van de handel in
Irakees erfgoed. De Verordening verbiedt onder andere handel
in Irakese cultuurgoederen indien redelijkerwijs kan worden
vermoed dat de goederen Irak hebben verlaten zonder
toestemming van hun rechtmatige eigenaar of in strijd met de
Irakese wet- en regelgeving. Het Irakese culturele erfgoed is van
mondiaal belang. In 2008 heeft de Erfgoedinspectie twee zaken

19 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

in het kader van de Sanctieregeling behandeld en opgelost. In
2007 bedroeg het aantal behandelde zaken eveneens twee.
Naar verwachting zal het aantal zaken de komende jaren
toenemen.

In november 2008 zijn door twee Nederlandse galerieën
cultuurgoederen uit Irak via het Korps Landelijke Politie Diensten
afgestaan aan de Erfgoedinspectie met het oog op teruggave aan de
Irakese autoriteiten. De ongeveer zeventig Irakese cultuurgoederen
worden door de minister van OCW begin 2009 teruggegeven aan
Irak.

De implementatie in Nederland van het UNESCO-verdrag 1970
betreffende onrechtmatige invoer, uitvoer of eigendomsoverdracht van
cultuurgoederen maakt het mogelijk de handel in illegaal
verkregen cultuurgoederen in brede zin aan te pakken. De
uitvoeringswet ligt nu ter behandeling bij de Eerste Kamer. De
wet zal na vijf jaar worden geëvalueerd.
Opsporing en vervolging kunstcriminaliteit
Het ministerie van Justitie heeft in het kader van het Programma
preventie georganiseerde criminaliteit, en na consultatie van de
Erfgoedinspectie en het ministerie van OCW, de kunst- en
antiekhandel in Nederland laten doorlichten. Het doel hiervan
was na te gaan in hoeverre er sprake is van kwetsbaarheid van
deze sector voor infiltratie door criminaliteit. Het eindrapport
Schone Kunsten. Preventieve doorlichting kunst- en antiekhandel werd op
14 augustus 2008 aan de Tweede Kamer aangeboden.
De eindconclusie van het onderzoek luidt dat de Nederlandse
kunst- en antiekhandel niet extreem kwetsbaar is voor
binnendringing door de georganiseerde criminaliteit. Maar het
beeld dat uit het rapport naar voren komt, is niet alleen maar
rooskleurig. Binnen de sector bestaat nog geen stelsel van
zelfregulering en certificering (bijvoorbeeld op het gebied van
het controleren van de herkomst van objecten) – maatregelen
die illegale handel bemoeilijken. Gebrek aan effectiviteit en
reikwijdte van de handhaving maakt dat criminele inmenging
in deze sector niet kan worden uitgesloten, en dat de pakkans
relatief laag is. Het rapport doet een aantal concrete
aanbevelingen.

ligt immers in veel gevallen de opsporingstaak. Het College van
procureurs-generaal erkent de noodzaak te voorzien in een
centraal aanspreekpunt en is bereid een landelijke Officier van
Justitie voor het thema kunstcriminaliteit aan te wijzen.
De Erfgoedinspectie heeft het initiatief genomen om te komen
tot een optimale samenwerking, onder meer door uitwisseling
van kennis en informatie tussen de handhavende en
toezichthoudende partijen (Erfgoedinspectie, Belastingdienst/
Douane, Korps Landelijke Politiediensten, regiopolitie en
Openbaar Ministerie).
Instandhouding van rijksmonumenten en van beschermde
stads- en dorpsgezichten
In 2008 hebben zeven meerdaagse inspecties plaatsgevonden
op het gebied van instandhouding van rijksmonumenten.
Van deze zeven inspecties zijn er vier uitgevoerd bij gemeenten
die deel uitmaken van de groep van gemeenten met 150 tot 200
rijksmonumenten op het grondgebied, te weten SittardGeleen, Valkenburg, Weesp en Texel.
De andere drie gemeenten zijn geïnspecteerd binnen de opzet
om gemeenten binnen één provincie te bezoeken, om te
bezien of de resultaten van die gemeenten gemeenschappelijke
resultaten zullen opleveren. Gekozen is voor de provincie
Zeeland.
In 2008 zijn drie gemeenten bezocht in het kader van deze
inspectieronde, te weten Veere, Sluis en Middelburg. In 2009
worden nog twee gemeenten geïnspecteerd om dit overzicht te
completeren.
Daarnaast heeft de Erfgoedinspectie in 2008 op het gebied van
instandhouding van beschermde stads- en dorpsgezichten drie
gemeenten bezocht. Een daarvan had nog een pilot-karakter
(Naarden), en vervolgens zijn twee gemeenten daadwerkelijk
geïnspecteerd (Kampen en Harlingen).

De minister van BZK heeft zich verantwoordelijk gesteld voor
de komst van een databank voor gestolen kunst en antiek en
een unit van experts binnen het Korps landelijke
Politiediensten (KLPD).9 De databank is in 2008 gerealiseerd
maar is nog niet volledig operationeel. Er zal gezorgd worden
voor coördinatoren binnen de regionale politiekorpsen. Daar
Beschermd stadsgezicht: Harlingen.
9

Brief van de minister van BZK aan de Tweede Kamer van 6 mei 2008, TK
29 314, nr 20.

20 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

Over de inspecties naar gemeenten met 150 tot 200
rijksmonumenten is een samenvattend rapport gepubliceerd
onder de titel: Op weg naar een professionele monumentenzorg.
Inspectie 16 gemeenten met 150-200 rijksmonumenten. Deze
gemeenten zijn bezocht tussen medio 2006 en medio 2008.
Deze inspecties zijn alle conform hetzelfde waarderingskader
uitgevoerd waardoor de resultaten goed vergelijkbaar zijn. Op
basis van dit rapport concludeert de Erfgoedinspectie dat de
rijksmonumentenzorg bij deze groep gemeenten verder
geprofessionaliseerd moet worden. Ondanks de grote
betrokkenheid van de monumentenambtenaren is de
monumentenzorg bij deze gemeenten op dit moment niet
adequaat genoeg georganiseerd en kwetsbaar. De conclusies
worden betrokken bij het traject voor de modernisering van
het monumentenstelsel.

gemeenten worden oplossingen bedacht voor de
capaciteitsproblemen en ook wordt de inhoudelijke kennis
versterkt. Nog lang niet alle gesignaleerde knelpunten zijn
daarmee opgelost, maar de Erfgoedinspectie constateert wel
positieve effecten van haar bevindingen.

De 16 gemeenten met 150 tot 200 rijksmonumenten
De Erfgoedinspectie heeft in de periode 2006-2008 de
instandhouding van rijksmonumenten geïnspecteerd bij alle 16
gemeenten waar zich op 1 januari 2006 op het grondgebied 150 tot 200
rijksmonumenten bevonden. Deze inspecties zijn alle conform hetzelfde
waarderingskader uitgevoerd waardoor de resultaten goed vergelijkbaar
zijn. In september 2008 werd het samenvattende rapport dat van deze
inspecties is geschreven, tijdens een goedbezochte bijeenkomst met de
betreffende gemeenten, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de
Federatie Grote Monumentengemeenten, de Rijksdienst voor
Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten, en de Directie Cultureel
Erfgoed (OCW) gepresenteerd. Ook in de media is het rapport een aantal
malen aan de orde gekomen. Op basis van dit rapport concludeert de
Erfgoedinspectie dat de rijksmonumentenzorg bij gemeenten met 150 tot
200 rijksmonumenten verder geprofessionaliseerd moet worden.
Ondanks de grote betrokkenheid van de monumentenambtenaren is de
monumentenzorg bij deze gemeenten op dit moment niet adequaat
genoeg georganiseerd. De Erfgoedinspectie vindt dat de rijksoverheid
gemeenten ten tijde van de decentralisatie van de monumentenzorg
onvoldoende heeft gefaciliteerd. Bij de decentralisatie is uitgegaan van
een zo groot mogelijke vrijheid om de taken en bevoegdheden in te
vullen. Daarbij zijn bewust geen voorschriften of criteria gegeven. Naar
nu blijkt hadden en hebben in ieder geval de in het kader van dit
onderzoek geïnspecteerde gemeenten behoefte aan duidelijke richtlijnen
en criteria. Ook capaciteitsramingen over benodigde fte’s zouden hebben
geholpen om op gemeentelijk niveau kwaliteit te borgen. De
Erfgoedinspectie is daarnaast van oordeel dat binnen veel gemeentelijke
organisaties inclusief de gemeentebesturen onvoldoende wordt
onderkend dat voor een adequate monumentenzorg specialistische
kennis vereist is.

Archeologische standaardrapporten
In 2008 hebben de Erfgoedinspectie en de Rijksdienst voor
Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten het
gezamenlijk uitgevoerd onderzoek naar de kwaliteit van
archeologische standaardrapporten afgerond. Dit resulteerde
in het rapport ‘Werk in uitvoering (deel 2)’. Het rapport is in
oktober 2008 door de Minister van OCW aan de Tweede Kamer
aangeboden. Uit dit onderzoek blijkt dat in de kwaliteit van
opgravingsrapporten een stijgende lijn is waar te nemen.
Niettemin blijkt dat ruim een derde van de 85 onderzochte
rapporten toch nog als slecht moet worden bestempeld.

De Erfgoedinspectie ziet een positieve houding bij gemeenten
om de gesignaleerde knelpunten aan te pakken. In enkele
gemeenten is het beleid geactualiseerd, in een aantal andere

3.3 Thematische inspecties
Archeologische programma’s van eisen
Eind 2008 is een start gemaakt met het verzamelen van recent
opgestelde programma’s van eisen bij de organisaties die het
slechtst uit de bus kwamen bij het onderzoek Werk in Uitvoering
(deel 1). Deze organisaties hebben sinds het verschijnen van het
rapport, eind 2007, een jaar de gelegenheid gekregen om hun
product te verbeteren. Dit is een vorm van verscherpt toezicht.
Actuele resultaten waren eind 2008 nog niet beschikbaar.

Alle houders van een opgravingsvergunning hebben het
rapport ontvangen om kennis te nemen van de bevindingen en
aanbevelingen. Bovendien hebben alle archeologische
organisaties waarvan een standaardrapport is beoordeeld die
beoordeling ontvangen zodat ze bij het schrijven van nieuwe
standaardrapporten verbeteringen kunnen doorvoeren. Bij alle
houders van een opgravingsvergunning is aangekondigd dat de
toezichthouder bij de organisaties die slecht presteerden
opnieuw standaardrapporten onder de loep zal nemen. In 2009
wordt een start gemaakt met het verzamelen van recent
geschreven standaardrapporten bij de slechtst presterende
organisaties. Deze organisaties krijgen dus na het verschijnen
van het rapport (oktober 2008) een half jaar tot een jaar de
gelegenheid om hun product te verbeteren.
Binnen twee jaar na het voltooien van een opgraving moet een
standaardrapport onder andere aan de Rijksdienst voor
Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten worden
gegeven. Deze wettelijke termijn wordt in veel gevallen
overschreden. In 2008 heeft de Erfgoedinspectie opnieuw
onderzoek gedaan naar het nalevingniveau. Momenteel leeft
het bedrijfsleven de rapportageplicht over opgravingen in

21 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

2003-2005 bijna voor 95% na. Dat wil zeggen dat de rapporten
op tijd zijn afgeleverd, of wanneer dat niet het geval kon zijn er
door de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en
Monumenten uitstel is verleend. De gemeenten blijven achter
(nalevingspercentage ca. 75%), maar de cijfers geven aan dat ze
hun achterstand gaan inlopen. Een samenvatting van de
conclusies is aan de Rijksdienst voor Archeologie,
Cultuurlandschap en Monumenten als vergunningverlener
overhandigd. Deze dienst heeft naar aanleiding hiervan de
interne procedures aangepast, zodat deze informatie ook
makkelijker valt af te leiden uit het archeologische
informatiesysteem.
Vergunningsvoorschriften en de kwaliteitsnorm voor
opgravingen
De Erfgoedinspectie had zich voorgenomen haar toezicht in
2008 op de nieuwe vergunninghouders en op de nieuwe
vergunningvoorschriften toe te snijden. Er bestond echter lang
onduidelijkheid over de uitleg van de
vergunningsvoorwaarden. Een complicerende factor was
bovendien dat er een aantal bezwaarschriften tegen de aard van
de verleende vergunningen bij vergunningverlener werd
ingediend. Omdat deze bezwaren ook consequenties voor
andere vergunninghouders zouden kunnen hebben, moest bij
het toezicht op essentiële onderdelen terughoudend worden
opgetreden. In dit kader zijn daarom slechts vier inspecties
uitgevoerd.
Vanaf oktober 2008 zijn twaalf inspecties uitgevoerd op
(inhoudelijke) kwaliteit in bredere zin. De punten van zorg
voortkomend uit beide delen van het rapport ‘Werk in Uitvoering’
zijn verwerkt in de protocollen voor de inspectiebezoeken.
Voorbehouden handelingen en controlemomenten bij
toekomstige vergunningaanvragers
De Erfgoedinspectie hecht belang aan de zelfregulering en
kwaliteitszorg bij de uitvoerders. In een extra inspectie heeft zij
in dit kader onderzoek gedaan naar de toepassing van
voorbehouden handelingen en controlemomenten volgens de
Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA) bij
vergunninghouders die in 2009 een nieuwe
opgravingsvergunning zullen moeten aanvragen. Daarbij heeft
zij ook meer in het algemeen naar de toegepaste middelen
voor kwaliteitsborging en de ontwikkeling van de
kwaliteitszorg gekeken. Bij alle zeventien onderzochte
organisaties (15 gemeentelijke archeologische diensten en 2
universiteiten) is er duidelijk aandacht voor kwaliteit en wordt
er van verschillende middelen gebruik gemaakt om die
kwaliteit te borgen. De mate waarin dit gebeurt loopt zeer
uiteen. De kwaliteitszorg is bij twee van de zeventien
organisaties duidelijk nog onvoldoende ontwikkeld. Bij drie
van de dertien onderzochte opgravingen van gemeentelijke
archeologische diensten doen zich structureel problemen voor

22 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

met de inzet van voldoende gekwalificeerd personeel bij
voorbehouden handelingen. Bij de overige tien diensten doen
zich in minstens vijf gevallen incidenten voor met
voorbehouden handelingen. Bij op twee na alle onderzochte
opgravingen van gemeentelijke archeologische diensten
worden kwaliteitscontroles vrijwel nooit geadministreerd. Dit
in tegenstelling tot wat in de KNA is voorgeschreven.
Een rapport over deze materie is aangeleverd aan de
vergunningverlenende instantie (Rijksdienst voor Archeologie,
Cultuurlandschap en Monumenten).
Inspectie drie basiseisen informatiehuishouding
In 2008 startte de Erfgoedinspectie een aantal inspecties van
instellingen waarvan gebleken was dat zij niet voldoen aan een
aantal belangrijke voorwaarden voor een goede
informatiehuishouding. Het gaat hierbij om een drietal
archiefwettelijke eisen:
• het hebben van beheersregels waarin is vastgelegd hoe de
organisatie van het archiefbeheer is geregeld;
• het hebben van een actueel bestandsoverzicht waarin alle
archieven en archiefbestanddelen staan geregistreerd;
• het beschikken over de vereiste selectielijsten waarin de
bewaar- en vernietigingstermijnen zijn vastgelegd.
Het voldoen aan deze eisen is ook een belangrijke voorwaarde
voor organisaties om verdere stappen te kunnen zetten in
zelfregulering. Uit de jaarlijkse monitor die de Erfgoedinspectie
onder de geïnspecteerde overheidsorganisaties uitvoert, blijkt
dat veel instellingen niet aan één of meer van deze eisen
voldoen. Van de 285 zorgdragers die de vragenlijst jaarlijks
invullen zei in 2008 84% niet aan een of meer van de
basisvoorwaarden te voldoen. Al deze organisaties worden in
de periode 2008-2010 geïnspecteerd.

De inspecties naar de basiseisen leveren interessante uitkomsten op. Zo
blijken er de nodige stichtingen te zijn die op het punt staan opgeheven
te worden of al opgeheven zijn en dan niet weten wat er met de
archieven moet gebeuren. In het betreffende instellingsbesluit van een
dergelijke stichting is met betrekking tot de archieven dan te weinig
geregeld. Het betreft hier privaatrechtelijke rechtspersonen met
openbaar gezag en daarmee privaatrechtelijke zelfstandige
bestuursorganen die voor hun openbaar gezagtaken onder de werking
van de Archiefwet vallen. Het betreft bovendien archieven waar
zorgvuldigheid geboden is en soms betreft het toekomstig erfgoed.
Voorbeelden zijn de archieven van de Stichting het Gebaar en van de
Stichting Hulpfonds Gedupeerden Bijlmerramp. Na interventie van de
Erfgoedinspectie en met de medewerking van het Ministerie van VWS en
het Nationaal Archief wordt voor deze archieven nu een goede toekomst
gegarandeerd.

De inspecties die in 2008 werden uitgevoerd, lijken effect te
hebben. 82 Instellingen werden direct of via hun koepel
benaderd, in vrijwel alle gevallen leidden de inspecties tot het
starten van de nodige verbeteracties. In zeven gevallen is
inmiddels aan alle eisen voldaan, de overige instellingen
hebben tot in 2009 de tijd de nodige voorzieningen te treffen.
Vanaf 2009 zullen de effecten van deze inspecties zichtbaar
worden. Waar koepelorganisaties betrokken zijn blijkt nu al dat
een gezamenlijke aanpak van de knelpunten en gezamenlijke
initiatieven vaak effectief is. De Erfgoedinspectie bevordert
overigens al een aantal jaren dat organisaties via hun koepels
ook op het terrein van de informatiehuishouding
samenwerken.

De Kamers van Koophandel werken bijvoorbeeld nauw samen aan
maatregelen ter verbetering van hun informatiehuishouding. Zij doen
dit via hun koepel, de Vereniging van Kamers van Koophandel. Ook de
rechterlijke organisatie heeft een aantal jaren geleden via haar
samenwerkingsverband een verbeterprogramma ingezet. Een van de
uitkomsten is een interne checklist voor een auditprogramma, dat in
2009 met een serie nulmetingen van start gaat.

Selectiebeleid overheidsarchieven
Eind 2007 presenteerde de door de algemene rijksarchivaris
ingestelde Commissie Waardering en Selectie een nieuwe visie op de
waardering en selectie van archieven. Centraal staan daarin het
streven naar een representatieve collectievorming en een
integrale benadering van overheids- en particuliere archieven,
waarbij gelijk gewicht wordt toegekend aan de
cultuurhistorische waarden.
In 2008 zijn de eerste resultaten zichtbaar geworden. Het
Nationaal Archief werkt aan het instrument Historisch
Maatschappelijke Analyse (HMA). Doel hiervan is tot
selectiebeslissingen te komen op basis van een brede analyse,
waarin ook relevante niet-overheidsorganen in kaart worden
gebracht. De selectieprocedure is vereenvoudigd en de
departementen beogen het grote aantal selectielijsten terug te
dringen door te werken met generieke lijsten voor
respectievelijk beleid, uitvoering en ondersteuning. De
Erfgoedinspectie is verheugd dat een aanbeveling van de
Erfgoedinspectie uit eerdere jaren hiermee is gerealiseerd.
Overbrenging van archieven: het wegwerken van
achterstanden
De centrale overheid kampt al jaren met grote achterstanden in
de selectie, bewerking en overbrenging van archieven. Het
gevolg is dat archieven voor de burger veel later dan wettelijk vereist onder
het openbaarheidsregime van de Archiefwet komen. Achterstanden
leiden tot onnodige en dure opslag. En het risico is groot dat
archieven in kwaliteit achteruit gaan of zelfs verloren gaan,

omdat de bewaaromstandigheden bij overheden niet geschikt
zijn voor langdurige bewaring. Achterstanden vormen
bovendien voor overheidsorganisaties een belemmering om
een succesvolle slag te maken naar een professionele en
betrouwbare informatievoorziening. Sinds het begin van de
jaren tachtig heeft het Rijk op allerlei manieren getracht de
achterstanden in te lopen. De Erfgoedinspectie heeft in het
verleden meermalen aangedrongen op een effectieve
inhaalslag. In 2006 werd door de departementen het Project
Wegwerken Achterstanden Archieven ingesteld. De Erfgoedinspectie
heeft in 2007 en 2008 tussentijds over opzet, kwaliteit en
voortgang van het project gerapporteerd. Het project is formeel
in december 2008 afgesloten. In het voorjaar 2009 brengt de
Erfgoedinspectie een derde en laatste deelrapportage uit over
het project.
Inmiddels worden ook voorbereidingen getroffen voor de
archieven opgemaakt na 1975. De departementen hebben de
achterstanden tot 1995 in beeld gebracht, met een geschatte
omvang van naar schatting 250 strekkende kilometer papier. In
2009 moet blijken hoe de departementen de aanpak hiervan
gaan vormgeven.
Het beeld voor de gehele centrale overheid blijft somber (zie
tabel 4). Van alle zorgdragers gaf in 2008 32% aan
achterstanden te hebben met overbrengen. Schrijnend is dat
veertien jaar na invoering van een overbrengingstermijn van
twintig jaar nog zoveel achterstanden bestaan bij de centrale
overheid. Onder deze achterstanden bevindt zich zelfs nog
materiaal van voor en uit de Tweede Wereldoorlog.

Tabel 4: Achterstanden in overbrenging van archieven,
uitgesplitst naar periode

23 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

De vraag rijst waarom deze achterstanden (door de zorgdragers
zelf gesignaleerd) nog blijken te bestaan, ondanks de realisatie
van het hierboven genoemde Project Wegwerken
Achterstanden Archieven. De verklaring hiervoor is dat het
project zich beperkte tot de archieven van de departementen.
De archieven van de zelfstandige bestuursorganen zijn hierin
niet betrokken. Niettemin zijn de achterstanden daar groot. De
Erfgoedinspectie heeft daar ook voortdurend aandacht voor
gevraagd.
Ook is het zeker niet uitgesloten dat er archieven van
departementen of departementale buitendiensten over het
hoofd zijn gezien in het project. Uitgangspunt bij het project is
geweest een inventarisatie van de achterstanden die bij de start
van het project bepaald is op 75 strekkende kilometer. De
Erfgoedinspectie heeft in de tussenrapportages herhaaldelijk
aandacht gevraagd voor het de mogelijkheid dat deze
inventarisatie onvolledig zou kunnen zijn. Er zijn sterke
aanwijzingen dat dit het geval is, maar over de omvang ervan
heeft de Erfgoedinspectie geen beeld. De Erfgoedinspectie
voert daarom steekproeven uit om hierover meer inzicht te
krijgen en daarover in 2009 rapporteren.
Museale boeken
In 2008 werd een onderzoek voltooid naar boekverzamelingen
voor zover deze onderdeel vormen van de Rijkscollectie in
musea. Het onderzoek ging in op aspecten van het beheer,
behoud en gebruik van museale boeken. De belangrijkste
conclusie is dat de musea onvoldoende inzicht hebben in de
omvang, de aard en de status van boekverzamelingen in de
Rijkscollectie. Er is sprake van een registratieachterstand. Dit
deel van de Rijkscollectie wordt vaak als onderdeel van de
bibliotheek beheerd en niet altijd conform de eisen die aan
behoud en beheer van de Rijkscollectie gesteld worden. Dat
geldt vooral voor zeldzame en kostbare werken. Daardoor kan
onvoldoende gestuurd worden op een adequaat behoud en
beheer van dit deel van de Rijkscollectie, ook als het gaat om
veiligheid en risicobeheer. De Erfgoedinspectie vindt het van groot
belang dat volledig inzicht bestaat in welke boeken tot de Rijkscollectie
worden gerekend, en dat het beheer ervan voldoet aan de vigerende eisen
voor het behoud en beheer van museale voorwerpen.
Integrale beveiliging museale instellingen
Het ministerie van OCW werkt de laatste jaren aan maatregelen
die moeten leiden tot een duurzaam veiligheids- en
voorzieningenniveau bij de rijksgesubsidieerde musea. Tot de
maatregelen horen onder meer:
• een landelijk model netwerkaanpak veiligheidszorg;
• instellen van een kenniscentrum veiligheid cultureel
erfgoed;
• centrale incidentenregistratie;
• centrale diefstalregistratie;
• een tijdelijke stimuleringsregeling.

24 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

De Erfgoedinspectie heeft in 2007 en 2008 onderzoek gedaan
naar de implementatie van deze beveiligingsmaatregelen. De
Erfgoedinspectie stelt vast dat in 2008 conform plan nieuwe
netwerken veiligheidszorg (samenwerkingsverbanden voor het
delen van kennis en ervaring) zijn opgezet om in erfgoedbrede
samenstelling te komen tot integrale veiligheidsplannen. Ook
kwam volgens plan in 2008 het Kenniscentrum Veiligheid
Cultureel Erfgoed tot stand, ondergebracht bij de Koninklijke
Bibliotheek. De databank van gestolen kunst (zie paragraaf 3.2)
is eveneens gerealiseerd, maar wacht op invoer van meldingen
vanuit de politieregio’s.
Ten aanzien van de individuele musea oordeelt de
Erfgoedinspectie dat zij serieus en weloverwogen aan de slag
zijn gegaan. De verwachting is dat musea prioriteit blijven
geven aan het opstellen en implementeren van hun integrale
beveiligingsplannen, en daarbij ook aandacht geven aan het
aspect integriteit. Daarnaast is het van belang dat musea
voldoende calamiteitenoefeningen voor de collectie plannen
en uitvoeren en gebruik maken van de centrale
incidentenregistratie.
Religieus erfgoed
2008 was het Jaar van het Religieus Erfgoed. Volgens plan heeft
de Erfgoedinspectie bij de inspectie van WBC-voorwerpen extra
aandacht besteed aan religieuze kunstvoorwerpen. De
conclusie is dat de eigenaren voldoende zorg aan deze
voorwerpen besteden. In verband met de vele publicaties die in
het Jaar van het Religieus Erfgoed zijn verschenen, heeft de
Erfgoedinspectie, met het oog op mogelijke doublures op dit
onderwerp, afgezien van het voorgenomen onderzoek naar
kerkinterieurs in monumenten.

Uniforme Openbare Voorbereidingsprocedure bij
Monumentenvergunningen
De Erfgoedinspectie heeft onder de titel ‘Wetten in de weg …’ in
2008 een rapport uitgebracht over effecten van de Uniforme
Openbare Voorbereidingsprocedure (UOV), die sinds 1 juli 2005
van kracht is.
De UOV heeft als uitgangspunt dat voor verschillende soorten
vergunningen en besluiten er één procedure geldig is, die
zodoende uniform van karakter is. De UOV is een procedurele
regeling die een uniforme inspraakmogelijkheid biedt voor de
burger en kent daarmee twee hoofddoelen: inzicht in alle
aspecten van besluitvorming in de conceptuele fase en
inspraak op een essentieel moment. De UOV geldt ook voor de
monumentenvergunningen die ingevolge de Monumentenwet
1988 worden verleend. Ten behoeve van de
vergunningverlening voor rijksmonumenten zijn enkele
belangrijke veranderingen doorgevoerd ten opzichte van de
situatie vóór 1 juli 2005.
Een van de effecten van de uniforme inspraakmogelijkheden is
dat de doorlooptijd van een vergunningaanvraag langer duurt
dan vóór de invoering van de UOV: bij eenvoudige aanvragen
gaat het om gemiddeld 18 weken ten opzichte van 10 weken in
de oude situatie; bij complexe aanvragen duurt een procedure
gemiddeld vier weken langer (24 weken in plaats van 20).
Gemeentebesturen, die verantwoordelijk zijn voor de
uitvoering van de regelgeving, komen in de problemen in hun
relatie met monumenteneigenaren. Eigenaren van
monumenten zijn ontevreden over de ingewikkelde
procedures, en wachten soms de uitkomst van hun
vergunningaanvraag niet af. De Erfgoedinspectie constateert
dat dit ernstige gevolgen heeft voor de kwaliteit van de
monumentenzorg in Nederland, en heeft de minister
aanbevolen dit probleem op te lossen in de voorgenomen
modernisering van het stelsel.

tekortkomingen liggen op het gebied van deskundigheid,
transparantie, onafhankelijkheid en toetsingscriteria. Deze
bevindingen van de Erfgoedinspectie zijn ondersteund in de
interimperiode voor de beperking van de adviesplicht, die
vanaf april 2008 heeft bestaan. De minister van OCW heeft in
december 2008 aan de Eerste Kamer toegezegd dat er een
standaard voor gemeentelijke monumentencommissies zal
worden ontwikkeld. De Rijksdienst voor Archeologie,
Cultuurlandschap en Monumenten ontwikkelt deze in 2009
met onder meer de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en
de Erfgoedinspectie.
3.4 Incidentinspecties
Jaarlijks doen zich kleinere en grotere incidenten in het veld
voor bij de naleving van de wettelijke voorschriften. De
Erfgoedinspectie constateert dat door eigen waarneming, na
melding van de geïnspecteerde zelf of door melding van
derden. Bij elke melding beoordeelt de inspectie de ernst van
het incident en stelt op basis daarvan al dan niet een nader
onderzoek in. Bij een aantal meldingen kan volstaan worden
met het toetsen of de geïnspecteerde tijdig adequate
maatregelen treft. In een aantal gevallen voert de
Erfgoedinspectie een incidentinspectie uit en doet gerichte
aanbevelingen.
Op het terrein van de informatiehuishouding en archieven werden
vijftien incidenten onderzocht. De onderzoeken werden
afgerond met gerichte aanbevelingen aan de zorgdrager.
Hierbij ging het ondermeer om gedeeltelijke reconstructie van
het betreffende archief, conserverende maatregelen
respectievelijk vervanging van de informatiedragers en
aanscherping van interne procedures en richtlijnen en interne
controle. Zeven onderzoeken lopen nog en worden in het
verslagjaar 2009 afgedaan.

Monumentencommissies
In haar rapport ‘Een goed advies is het halve werk’ stelt de
Erfgoedinspectie dat advisering over vergunningaanvragen
voor monumenten in een derde van de gemeenten niet door
een professionele en deskundige monumentencommissie
gebeurt.
Met de wijziging van de Monumentenwet 1988 die onder de
titel Wet Beperking Adviesplicht op 1 januari 2009 is ingegaan,
waarbij de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en
Monumenten in een aantal gevallen niet meer verplicht is te
adviseren, moet een gemeentebestuur bij een aantal
vergunningaanvragen zijn besluit baseren op het enkele advies
van zijn monumentencommissie.
Dat de commissies nog niet overal zijn toegerust op deze rol, is
verontrustend. Bij de belangenafweging die een gemeente
maakt, moet het gemeentebestuur zich kunnen baseren op
deskundige en onafhankelijke advisering. De geconstateerde

25 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

Brand Technische Universiteit Delft
In mei 2008 werd de Technische Universiteit Delft getroffen door brand.
Het gebouw van de faculteit Bouwkunde ging daarbij geheel verloren.
Een historische collectie meubelen en de bibliotheek werden gered. Maar
het archief van de faculteit ging voor een deel verloren. De archieven, die
zich in de kelder bevonden, liepen vooral schade op als gevolg van het
bluswater. Een klein deel van het archief bevond zich in de onlangs
gebouwde centrale archiefruimte elders op het complex en bleef
behouden. Gegevens die op het centrale digitale netwerk stonden bleven
eveneens behouden.
De archiefruimte voldeed niet aan alle archiefwettelijke eisen. Er was
geen calamiteitenplan voor de archieven opgesteld. Men beschikte niet
over een volledig en betrouwbaar bestandsoverzicht van de aanwezige
archieven. De universiteit brengt in kaart welke archiefdelen de brand
hebben doorstaan en hoe deze hersteld kunnen worden. De
Erfgoedinspectie ziet erop toe dat adequate maatregelen worden
getroffen.

Brand Technische Universiteit Delft

26 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

Op het gebied van de monumentenzorg is één
incidentinspectie uitgevoerd.
Het betrof hier een complexe opgave bij een landgoed in de
gemeente Wijdemeren, waarbij meerdere partijen een rol
speelden. De Erfgoedinspectie heeft de minister aanbevolen
vanwege de complexiteit van deze materie, een deskundig
orgaan te laten adviseren over beheer van ondermeer
historische buitenplaatsen. Ook is de minister gevraagd de
instandhoudingsproblematiek van historische buitenplaatsen
te betrekken bij het project Modernisering Monumentenzorg.

Incidentinspectie Buitenplaats Eikenrode, gemeente Wijdemeren
Over de instandhouding van de rijksbeschermde buitenplaats Eikenrode
bestaat onzekerheid. Enerzijds door een mogelijke afsplitsing en
bebouwing van een deel van het park, anderzijds omdat vanwege een
complex aan factoren de voorgenomen restauratie van de vervallen
oranjerie annex koetshuis, een rijksmonument, niet tot uitvoering komt.
De instandhouding ervan is hierdoor in gevaar.
De Erfgoedinspectie heeft een analyse gemaakt van de situatie op de
buitenplaats en de recente ontwikkelingen en hierop zijn aanbevelingen
gedaan.
Uit de analyse bleek dat zowel de particuliere huiseigenaar/erfpachter
als de gemeente die als erfpachtgever eigenaar is van het park, hetzelfde
doel voor ogen stond: duurzaam beheer van de buitenplaats Eikenrode.
Echter, doordat ieder voor zich van mening was dat dit doel slechts
bereikt kon worden door zelf volledige zeggenschap te hebben over de
buitenplaats, ontstond een jarenlange en nog voortdurende onderlinge
controverse die meerdere keren in impasses uitmondde. Diverse
bemiddelingspogingen van diverse partijen hebben niet geleid tot een
voor betrokkenen acceptabele oplossing.
Tijdens het onderzoek door de Erfgoedinspectie zag het er naar uit dat
betrokkenen tot overeenstemming zouden komen over de overdracht van
het park aan de erfpachter. De Erfgoedinspectie heeft in haar rapport,
dat in juli 2008 aan de minister is aangeboden, de betrokkenen
aanbevolen op korte termijn de te nemen besluiten te effectueren. De
minister is aanbevolen over beheer van ondermeer historische
buitenplaatsen, vanwege de complexiteit ervan, een deskundig orgaan
te laten adviseren. Ook is de minister gevraagd de
instandhoudingsproblematiek van historische buitenplaatsen te
betrekken bij het project Modernisering Monumentenzorg.

Bijlagen
Bijlage 1 Erfgoedinspectie: taken en bevoegdheden
De Erfgoedinspectie is in 2005 opgericht en waakt op nationaal
niveau over een belangrijk deel van het Nederlandse erfgoed.
Zij toetst de naleving van de betreffende wettelijke bepalingen.
De Erfgoedinspectie stimuleert bovendien (gevraagd en
ongevraagd) verbeteringen in het behoud en beheer en een
goede omgang met het erfgoed en over internationale
regelingen op het gebied van het cultuurbehoud.
De Erfgoedinspectie werkt onder de verantwoordelijkheid van
de minister voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De
Erfgoedinspectie voert haar werkzaamheden inhoudelijk
onafhankelijk uit.
Het erfgoed waar het toezicht zich op richt, betreft:
• archeologische monumenten, opgravingen en vondsten;
• de archiefvorming en het archiefbeheer van: de Hoge
Colleges van Staat, het Kabinet der Koningin, de
departementen, de gerechten, de zelfstandige 			
bestuursorganen en de organen van de publiekrechtelijke
bedrijfsorganisatie;
• de rijkscollecties in beheer bij de (verzelfstandigde)
rijksmusea, het Instituut Collectie Nederland (ICN) en andere
beheerders;
• nationaal beschermde cultuurvoorwerpen en verzamelingen;
• gebouwde monumenten en beschermde stads- en
dorpsgezichten.

Het toezicht van de Erfgoedinspectie omvat daarmee ook
Europese en andere internationale wetgeving. De veelheid aan
wet- en regelgeving maakt dat het toezicht op de naleving
complex kan zijn.
De Erfgoedinspectie heeft op grond van bovengenoemde weten regelgeving toezicht op onder andere:
• particulieren, bedrijven, gemeenten en universiteiten met
een archeologische monumentenvergunning en/of een 		
opgravingsvergunning;
• eigenaren en beheerders van monumenten en van
beschermd roerend cultureel erfgoed;
• het Rijk, de rechterlijke macht, de zelfstandige
bestuursorganen en de organen van de 			
publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie in verband met de 		
zorg voor hun archieven;
• beheerders van rijkscollecties;
• gemeenten en hun adviesorganen in verband met hun taak
op het terrein van monumentenbeleid.

Het toezicht is gebaseerd op de naleving van de volgende weten regelgeving:
• Archiefwet 1995;
• Monumentenwet 1988;
• Wet tot behoud van cultuurbezit;
• Wet verzelfstandiging rijksmuseale diensten en de daarop
gebaseerde Beheersovereenkomsten;
• Regeling materieelbeheer museale voorwerpen;
• Richtlijn nr. 93/7/EEG van de Raad van 15 maart 1993, PbEG
1993, L74, betreffende de teruggave van cultuurgoederen die
op onrechtmatige wijze buiten het grondgebied van de 		
lidstaat zijn gebracht;
• Verordening (EEG) nr. 3911/92 van de Raad van 9 december
1992 PbEG 1992 betreffende de uitvoer van cultuurgoederen;
• Verordening (EG) nr. 1210/2003 van 7 juli 2003
betreffende bepaalde specifieke restricties op 		
economische en financiële relaties met Irak; 		
Sanctieregeling Irak 2004 II;
• Wet tot teruggave cultuurgoederen afkomstig uit bezet
gebied.

27 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

28 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

Bijlage 2 Inspecties en rapportages in 2008
De Erfgoedinspectie heeft in 2008 de volgende inspecties en
rapportages uitgevoerd:
• 25 inspecties op het gebied van archeologische opgravingen;
• 2 themarapportages op het gebied van de archeologie;
• 53 afgeronde inspecties op het gebied van de informatiehuis
houding, 5 inspecties die in het eerste kwartaal van 2009 		
worden afgerond;
• 14 afgeronde inspecties van op het terrein van de
Rijkscollectie; 6 inspecties die in het eerste kwartaal van 		
2009 worden afgerond;
• 10 inspecties van de integrale veiligheidsplannen van de
verzelfstandigde musea en de 100% gesubsidieerde musea;
• 45 inspecties op het gebied van de Wet tot Behoud van
Cultuurbezit;
• themarapportage Boeken in de Rijkscollectie die in 2009
gepubliceerd wordt;
• 254 aanvragen zijn behandeld voor uitvoervergunningen van
cultuurgoederen;
• 10 gemeentelijke inspecties van rijksmonumenten en
beschermde stads- en dorpsgezichten;
• 4 thematische inspecties op het gebied van
monumentenzorg.

29 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

30 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

Colofon
Uitgave juni 2009
Erfgoedinspectie
Hoftoren, Rijnstraat 50
Postbus 16478 (IPC 3500)
2500 BL Den Haag
Algemeen telefoonnummer
Fax					
E-mail				
Website			

+31 (0)70 – 412 4012
+31 (0)70 – 412 4014
info@erfgoedinspectie.nl
www.erfgoedinspectie.nl

Den Haag, juni 2009
ISBN 978-90-77510-28-5

31 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie

32 | Verslag van het toezicht in 2008 / Erfgoedinspectie