Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 950 XIII

Jaarverslag en slotwet Ministerie van
Economische Zaken en Diergezondheidsfonds
2017

Nr. 8

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 6 juni 2018
De vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat heeft een aantal
vragen voorgelegd aan de Minister van Economische Zaken en Klimaat
over de brief van 16 mei 2018 inzake het Jaarverslag Ministerie van
Economische Zaken en Diergezondheidsfonds 2017 (Kamerstuk 34 950
XIII, nr. 1).
De Minister van Economische Zaken en Klimaat heeft deze vragen
beantwoord bij brief van 5 juni 2018. Vragen en antwoorden zijn hierna
afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Diks
De griffier van de commissie,
Nava

kst-34950-XIII-8
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

1

1
Hoe wordt er invulling gegeven aan artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet?
Antwoord
Artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet vraagt bij alle voorstellen,
voornemens en toezeggingen die ter tafel komen in de ministerraad of in
de Kamers der Staten Generaal, een toelichting op:
a. de doelstellingen, de doeltreffendheid en de doelmatigheid die
worden nagestreefd;
b. de beleidsinstrumenten die worden ingezet;
c. de financiële gevolgen voor het Rijk en, waar mogelijk, de financiële
gevolgen voor maatschappelijke sectoren.
De Minister van Financiën heeft als hulpmiddel voor de onderbouwing
van voorstellen een tijdelijke schrijfwijzer opgesteld (Kamerstuk 31 865,
nr. 105). Op termijn zal deze worden opgenomen in het Integraal
Afwegingskader (IAK). Het IAK bevat normen waaraan goed beleid of
goede regelgeving dient te voldoen. De Monitorcommissie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(LNV) adviseert dienstonderdelen over voorstellen, voornemens en
toezeggingen die ter tafel komen in de ministerraad of in de Kamers der
Staten Generaal. De directie Financieel-Economische Zaken (FEZ) toetst
alle nieuwe beleidsplannen op financiële gevolgen. Bij de beoordeling
worden effectiviteit en efficiency in overweging genomen.
2
Welke resultaten zijn er sinds het aantreden van dit kabinet geboekt ten
aanzien van de ambitie om koploper dierproefvrije innovatie in 2025 te
zijn?
Antwoord
De afgelopen maanden is met de partners in het transitietraject (kennisinstituten, Topsectoren, NGO’s) een filosofie en werkwijze ontwikkeld om
het transitietraject vorm te geven. Met relevante andere departementen
(Volksgezondheid, Welzijn en Sport -VWS-, Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap -OCW-, EZK en Infrastructuur en Waterstaat -IenW-) heeft
overleg en afstemming plaatsgevonden.
Er is door partijen ondertussen voortvarend aan de slag gegaan. Over de
resultaten en inzet voor de komende periode is uw Kamer per brief op
1 juni 2018 geïnformeerd (Kamerstuk 32 336, nr. 71).
3
Zijn er al per onderzoeksveld streefwaarden voor proefdiervrije innovaties
opgesteld of zijn deze al in de maak?
Antwoord
Op dit moment is er een pilot gaande voor het opstellen van een
streefbeeld binnen het domein van de neurowetenschappen/het centrale
zenuwstelsel, gericht op de transitie naar proefdiervrij onderzoek. De
KNAW heeft op verzoek van het voormalig kabinet een commissie van
experts ingesteld om voornoemde pilot uit te voeren. De NCad is hierbij
betrokken. Deze commissie zal tevens een format en richtlijnen opstellen
voor toekomstige streefbeelden binnen andere wetenschappelijke
domeinen.
4
Welk percentage van het onderzoeksbudget is bestemd voor proefdiervrije
innovatie?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

2

In 2017 is ZonMw gevraagd een voorstel te doen voor een onderzoeksprogramma «Meer Kennis met Minder Dieren 2018 tot en met 2020» om de
transitie naar proefdiervrije innovatie en de Nederlandse ambitie daarin
maximaal te ondersteunen. Het totale budget voor deze periode is
€ 5,64 miljoen en bedraagt 100% van de voor ZonMw beschikbare
onderzoeksgelden (€ 1,88 miljoen op jaarbasis). Dit voorstel is recentelijk
door het Ministerie van LNV ontvangen. Het voorstel zal op korte termijn
inhoudelijk worden beoordeeld. Naast onderzoeksmiddelen bij ZonMw
lopen er jaarlijks kennisvragen bij het RIVM. In het kader van de Transitie
Proefdiervrije Innovatie en de door het RIVM opgestelde Agenda
Proefdiervrije Innovatie wordt hernieuwd gekeken naar de focus van de
inzet van de beschikbare middelen. In 2018 moet minimaal 50% van het
beschikbare kennisvragenbudget voor het RIVM (€ 825.000) ingezet
worden ten behoeve van de Transitie Proefdiervrije Innovatie. Tot slot
wordt er voor het onderzoek van InTraVacc, een aan deze transitie
gerelateerde activiteit, op jaarbasis € 1,7 miljoen beschikbaar gesteld. Het
budget voor IntraVacc staat bij het Ministerie van VWS op de begroting.
Het Ministerie van LNV bestemt de inzet van de middelen. Naast het
budget voor wetenschappelijk onderzoek stelt LNV voor de Transitie
Proefdiervrije Innovatie € 1,0 miljoen op jaarbasis beschikbaar voor regio
en vijf vernieuwingsnetwerken.
5
Hoeveel geld is er in 2017 beschikbaar gesteld voor de valorisatie van
proefdiervrije innovatie?
Antwoord
Er zijn in 2017 geen middelen ingezet specifiek voor valorisatie van
proefdiervrije innovatie. Het budget is uitgezet ten behoeve van de
ontwikkeling van proefdiervrije innovatie en de verbetering van ketenprocessen. Valorisatie kan hier onderdeel van zijn.
6
Welke groene gassen zijn er en wat is het potentieel van deze gassen?
Antwoord
Groen gas is een verzamelterm voor verschillende typen gas van
hernieuwbare oorsprong. Onderscheid kan worden gemaakt op basis van
oorsprong (biomassa of hernieuwbare elektriciteit), conversietechniek
(biochemisch of thermochemisch) of fysische samenstelling danwel druk
van het gasmengsel. Het potentieel van deze gassen is onder andere
afhankelijk van het aanbod van de input, de kosteneffectiviteit en de
mogelijke toepassingen.
7
Wat is voor wat betreft de versterking van het ondernemersklimaat voor
start-ups en scale-ups zoals beschreven onder het kopje StartupDelta2020
de status van het mogelijk maken om loon te betalen in aandelen?
Antwoord
Voor aandelenopties bestaat er een fiscale regeling, waardoor de
belastingheffing daarover niet reeds plaatsvindt bij de toekenning
daarvan, maar pas bij de uitoefening daarvan. Voor innovatieve startups
geldt bovendien sinds 1 januari 2018 dat onder voorwaarden slechts 75%
van het loon als gevolg van de uitoefening van de verkregen aandelenopties belast hoeft te worden. Daarnaast is in het regeerakkoord is
opgenomen dat na evaluatie van de huidige gebruikelijkloonregeling zal
worden bezien of de regelgeving ten aanzien van het uitbetalen in
aandelen voor start-ups en scale-ups moet worden verruimd. De huidige
gebruikelijkloonregeling voor start-ups is op 1 januari 2017 inwerking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

3

getreden. Voor een degelijke evaluatie van die regeling is het nodig dat
deze een aantal jaren in de praktijk toepasbaar is geweest. Op basis
daarvan ligt een aanpassing van de bestaande regeling voor het belasten
van aandelen(opties) op korte termijn dan ook niet voor de hand.
8
Hoe vaak is gebruik gemaakt van de data-hubs in Amsterdam en Almere
waar mkb’ers laagdrempelig kunnen experimenteren met big data
toepassingen? Wat was de kwantitatieve verwachting van het gebruik?
Waren de experimenten succesvol?
Antwoord
Via het Big Data Value Center Almere (BDVC, Almere) werden in 2017 en
voorgaande jaren tal van activiteiten georganiseerd om mkb’ers te helpen
bij big data vraagstukken. Daarbij is nauw samengewerkt met de hub in
de Arena Amsterdam. Deze hubs zijn een initiatief van TNO en onderdeel
van het meerjarig big data PPS-programma voor kennis en innovatie
(Commit2Data).
In het kader van bewustwording werden via het BDVC circa 30 (game)
sessies en 5 thematische MKB-cafés georganiseerd voor groepen mkb’ers
en brancheorganisaties. Over het concreet toepassen van eigen data
werden 18 sessies met mkb’ers en 6 met een aantal hogescholen
georganiseerd.
Daarnaast werden 2 à 3 keer per week presentaties voor mkb’ers en
bedrijfsverenigingen gegeven en werd het online kenniscentrum veel
geraadpleegd. Er is ook een aantal grotere trajecten ontwikkeld, waarin
het mkb consequent is meegenomen. Zoals de data-hub Amsterdam
ArenA met wekelijks zo’n 2 tot 3 experimenten en FoodCube, een data
deel omgeving voor zorg en voeding.
Begin 2017 was de verwachting dat er zo’n 250 mkb’ers gebruik zouden
maken van de diensten van het BDVC. Uiteindelijk hebben circa. 300
mkb-bedrijven regelmatig gebruik gemaakt van het BDVC. Daarvan kregen
25 scale-up bedrijven de mogelijkheid om sessies te houden met
potentiële opdrachtgevers. 75% van deze sessies hebben geleid tot directe
opdrachten voor mkb’ers.
Zo is onder het thema agrofood gewerkt aan het voorspellen van ziektes
in de aardappelteelt en kon de poottijd van eens per vier jaar naar eens
per twee jaar teruggebracht worden.
Onder het thema gezondheid is met woningbouwcorporaties gewerkt aan
een systematiek om investeringen in en de condities voor langer
zelfstandig wonen integraal af te wegen.
Op het gebied van mobiliteit is in opdracht van Rijkswaterstaat gekeken
naar gerichter preventief onderhoud van asfalt. Hierbij is logistieke data
vanuit verschillende bronnen gecombineerd met camerabeelden over
verkeersintensiteiten, waardoor onderhoud van infrastructuur gerichter en
goedkoper kan worden.
Brancheorganisaties, o.a. Metaalunie, en kleinere woningbouw corporaties hebben via de sessies concrete programma’s gedefinieerd. Bij
hogescholen is bijgedragen aan de ontwikkeling van een lectoraat voor
urban analytics voor smart cities (Hogeschool van Amsterdam), een
vakgroep voor Geo, media en design (Aeres Hogeschool Almere) en een
opleiding voor software ontwikkeling (Hogeschool Windesheim).
De aanpak om mkb’ers via data-hubs te helpen is derhalve effectief
gebleken. Momenteel wordt er gewerkt aan de realisatie van een data hub
in Eindhoven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

4

9
Kan worden uitgesplitst (in percentages) uit welk landen biomassa
geïmporteerd wordt (voor onze energieproductie)?
10
Welk aandeel van de biomassa die wij gebruiken voor energieproductie
komt uit Nederland?
Antwoord 9 en 10
In mei 2018 heeft het platform bioenergie in samenwerking met de
Rijksdienst voor Ondernemende Nederland (RVO.nl) een rapportage
uitgebracht over de oorsprong van houtige biomassa voor energieopwekking in 2017.
Van de gerapporteerde biomassastromen kwam in 2017 82% uit
Nederland. De overige 18% is ongeveer gelijk verdeeld tussen: Duitsland,
België en Europa overig. Voor het zomerreces zal de Staatssecretaris van
IenW de jaarrapportage hernieuwbare brandstoffen vervoer 2017 van de
Nederlandse Emissieautoriteit (NEa) naar de Tweede Kamer sturen. In
deze rapportage wordt de herkomst van de in Nederland gebruikte
biobrandstoffen opgenomen.
Vraag 11
Kan worden aangegeven hoeveel bosareaal er jaarlijks (of in ieder geval in
2017) nodig is voor de biomassa die wij in Nederland gebruiken voor onze
energieproductie?
Antwoord
Het is niet goed mogelijk om de totale hoeveelheid biomassa die ingezet
wordt voor energie aan te duiden in een hoeveelheid bosareaal. Een
aanzienlijk gedeelte van de biomassa is niet van houtachtige oorsprong
zoals de biogene fractie van huisvuil, natte restromen, mest en diverse
grondstoffen voor biobrandstoffen. Daarnaast is de herkomst van houtige
biomassa divers en de houtopbrengst van een areaal bos loopt ook sterk
uiteen (zie vraag 12).
12
Kan worden uitgesplitst (in percentages) welke types biomassa worden
gebruikt voor onze energieproductie?
Antwoord
De gerapporteerde houtige biomassa in 2017 kan worden uitgesplitst in
757 kiloton B-hout, 498 kiloton reststromen uit bos-, natuur- en
landschapsbeheer, 406 kiloton reststromen uit de agro-, food- en
houtindustrie en 5 kiloton A-hout. Daarnaast wordt ook nog voornamelijk
lokale afval- en reststromen ingezet in vergisters en afvalverbranders. De
grondstoffen die in 2017 zijn gebruikt voor biobrandstoffen voor vervoer
worden opgenomen in de jaarrapportage hernieuwbare brandstoffen
vervoer 2017. Deze rapportage wordt voor het zomerreces naar de Tweede
Kamer gestuurd.
13
Wordt bij het berekenen van de CO2-uitstoot van energieproductie via
biomassa ook de CO2-uitstoot meegenomen die de productie daarvan in
de landen van herkomst kost (zo is naast transport voor de vergisting van
mest sojaproductie nodig en is voor de stook van hout boskap nodig)?
Antwoord
Bij het rapporteren over de CO2-uitstoot wordt energieopwekking uit
biomassa conform internationale afspraken op nihil gesteld. In de
duurzaamheidscriteria voor vaste biomassa die gelden voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

5

SDE-beschikkingen voor bij- en meestook en industriële stoom uit
houtpallets worden wel eisen gesteld aan de maximale CO2-uitstoot in de
keten. Daaronder valt ook de CO2-uitstoot in het land van herkomst van de
biomassa. Voor biobrandstoffen geldt volgens de Richtlijn hernieuwbare
energie een Europese norm voor broeikasgasemissiereductie ten gevolge
van het gebruik van biobrandstoffen voor vervoer. Deze norm is afhankelijk van de datum wanneer een productie locatie operationeel was.
14
Hoeveel energie levert mestvergisting netto op als je de hoeveelheid
energie van het hele proces verrekent (bijvoorbeeld de productie van soja
die nodig is voor de productie van veevoer, het transport van veevoer et
cetera)?
Antwoord
De hoeveelheid energie die in de keten van mestvergisters wordt gebruikt
is sterk afhankelijk van de oorsprong en toepassing van de materialen die
worden toegevoegd aan de mest.
De biomassa die in een vergister gebruikt wordt betreft veelal
reststromen, die niet voor andere doeleinden gebruikt kunnen worden. In
een life cycle analysis worden de kosten voor energie toegerekend aan het
hoofdproduct (in deze casus, bv melk of vlees). Het toerekenen van de
kosten van energie aan de verwerking van de reststromen is niet
gebruikelijk.
15
Welke stoffen komen er in welke hoeveelheid (percentueel) vrij bij
mestvergisting?
Antwoord
In een vergister wordt voornamelijk koolstof omgezet in methaan en CO2.
Dit methaan wordt vervolgens nuttig gebruikt als hernieuwbare energie.
Afhankelijk van het proces en de input wordt circa 10% van de biomassa
omgezet. De overige biomassa wordt niet omgezet. Dit product wordt
digestaat genoemd. Als dit product voldoet aan de eisen die de Meststoffenwet stelt, kan het product als meststof worden afgezet.
16
Is het waar dat bij de vergisting van mest er ongeveer net zoveel stikstof
en fosfaat uitkomt als er in wordt gestopt?
Antwoord
Ja.
17
Is het waar dat de energie die mestvergisters opleveren, nauwelijks uit
mest zelf afkomstig is, maar voornamelijk van gewassen die worden
bijgestookt? Is hier een kwantificeerbare uitspraak over te doen?
Antwoord
Bij mestvergisting kan er sprake zijn van stoffen die worden toegevoegd
aan de mest om de energieproductie te vergroten. Deze stoffen worden
co-substraten genoemd. De laatste jaren neemt zowel de hoeveelheid
co-substraten als de energie-inhoud van deze co-substraten af. In het
eindadvies basisbedragen SDE+ 2018 ging ECN voor een co-vergister uit
van 60% mest met een energie-inhoud van 0,63 GJ/ton en 40%
co-substraat met een energie-inhoud van 6,3 GJ/ton. Voor deze referentie
casus komt circa 15% van de energie uit deze co-vergister uit de mest. Er
zijn echter ook bedrijven die volledige op mest draaien (mest-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

6

monovergisters), bij deze bedrijven wordt 100% van de energie uit mest
gewonnen.
18
Op welke wijze draagt mestvergisting bij aan het behalen van
klimaatdoelen?
Antwoord
Door het verdringen van fossiele energie wordt de CO2-uitstoot die
gepaard zou gaan bij de opwekking voorkomen. Doordat de mest wordt
verwerkt in een vergister en het vrijgekomen methaan daar wordt ingezet
voor energie wordt tevens de natuurlijke uitstoot van het sterke broeikasgas methaan uit mest verminderd.
19
Hoeveel geld wordt er geïnvesteerd in de ontwikkeling/uitrol van zeewier
als duurzame
energiebron?
Antwoord
Vanuit het Ministerie van EZK wordt jaarlijks € 400.000 bijgedragen aan
onderzoek bij TNO/ECN gericht op de ontwikkeling van zeewier voor
bioenergie toepassingen. TNO/ECN vermeerdert dit met budget uit
Europese onderzoeksfondsen.
Daarnaast investeert het Ministerie van LNV € 5 miljoen (2017–2021) in
een innovatieprogramma zeewier, waarmee wordt bijgedragen aan het
opschalen van zeewierproductie. Dit moet de aanzet zijn naar een
Nationaal Zeewierprogramma, waarbij thema’s als Natuur, Energie, Water
en Voedsel een integraal onderdeel vormen. Het vierjarige programma
heeft tot doel om van zeewier een nieuwe duurzame bron voor gezonde
eiwitrijke voedingsmiddelen, voedingsadditieven en diervoeding te maken
met een duurzame zeewierteelt in de Nederlandse wateren.
20
Valt het verbranden van (plastic) afval onder duurzame energie?
Antwoord
Alleen het biogene deel van het afval wordt gezien als duurzame energie.
Voor afvalverbrandingsinstallaties wordt daarom jaarlijks (forfaitair)
bepaald welk deel van het afval biogeen is. Dit percentage wordt gebruikt
om de hoeveelheid geproduceerde duurzame energie te bepalen. Plastic
afval wordt gezien als niet-biogeen en telt dus niet mee voor de productie
van duurzame energie.
21
Is het waar dat bij het achterblijven van de aanvragen van de SDE+ de
Europese verplichting voor Nederland van hernieuwbare energie in
gevaar komt?
22
Is het mogelijk dat de basisbedragen van de SDE+ te hard zijn gedaald
waardoor in diverse categorieën projecten onvoldoende rendabel zijn?
Antwoord 21 en 22
De SDE+ is het belangrijkste instrument om het doel van 14%
hernieuwbare energie in 2020 te realiseren. Volgens de laatste Nationale
Energieverkenning (NEV) 2017 (Kamerstuk 30 196, nr. 559) is dit doel nog
niet binnen bereik, met een verwacht aandeel van 13%. Daarom heeft het
kabinet in de Uitvoeringsagenda 2018 extra maatregelen met de
Energieakkoord-partners afgesproken (Kamerstuk 30 196, nr. 573). De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

7

vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat heeft mij op 24 mei
jl. verzocht om een verklarende analyse van de onderuitputting van de
SDE+-verplichtingenruimte van de voorjaarsronde 2018. Daarbij zal ik ook
ingaan op de vraag of de maximale basisbedragen te hard zijn gedaald
om onvoldoende rendabele projecten mogelijk te maken. Vooruitlopend
op deze analyse wijs ik er op dat een SDE+-openstelling onderdeel is van
een totaalpakket aan maatregelen en in zichzelf niet bepalend is voor het
realiseren van de doelstellingen van het Energieakkoord.
23
Welke bronnen van warmte zijn er en hoe worden die nu (in procenten)
benut?
Antwoord
De volgende bronnen en benuttingspercentages van warmte worden
onderkend in een Monitoring Warmte rapport van CBS en ECN uit april
2017:
Aardgas
Aardoliegrondstoffen en producten
Biomassa
Elektriciteit
Kool en koolproducten
Onttrokken omgevingswarmte (voor warmtepompen)
WKK-warmte
Totaal

65%
10%
3%
1%
2%
1%
18%
100%

24
Is het waar dat de informatieplicht bij de Wet milieubeheer over energiebesparende maatregelen moeilijk te handhaven is en wat gaat hier aan
gedaan worden?
Antwoord
Onderdeel van de verbetering van het wettelijke systeem rond de
energiebesparingsverplichting onder de Wet milieubeheer is de introductie van een informatieplicht. Bedrijven worden vierjaarlijks verplicht
om te melden hoe aan de energiebesparingsverplichting uit artikel 2.15
wordt voldaan. Het bepalen of een bedrijf alle toepasselijke energiebesparende maatregelen genomen heeft is een complexe uitdaging. Dit gaat
echter over de inhoud van de melding. Het handhaven van de informatieverplichting zelf is eenvoudiger. Een bedrijf heeft zich immers gemeld met
de informatie over de genomen energiebesparende maatregelen of niet.
Indien een bedrijf zich niet gemeld heeft kan het bedrijf een dwangsom
opgelegd worden door het bevoegd gezag (gemeenten en provincies, die
veelal energiebesparingstoezicht gemandateerd hebben aan omgevingsdiensten of regionale uitvoeringsdiensten). Bevoegd gezagen geven aan
dat de handhaving op de bestaande energiebesparingsverplichting onder
andere moeilijk is, omdat zij geen compleet overzicht hebben van de
bedrijven die onder het Activiteitenbesluit vallen. Om deze bedrijven te
bewegen zich te melden zal er een informatiecampagne opgezet worden
en zal een deel van de beschikbare extra drie miljoen euro door bevoegd
gezagen gebruikt moeten worden om de lijst van Wet milieubeheerplichtige bedrijven vollediger te maken.
25
Hoe vordert de samenhangende aanpak bij de besteding van het geld
voor geestelijke zorg voor gedupeerden in Groningen?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

8

In het regeerakkoord «Vertrouwen in de toekomst» is de wenselijkheid
aangeven om middelen in te zetten voor de psychosociale begeleiding
van bewoners in het aardbevingsgebied. Deze middelen zouden kunnen
komen uit het door het regeerakkoord ingestelde regiofonds. De concrete
aanwending van de middelen uit dit regiofonds maakt onderdeel uit van
het te sluiten akkoord tussen Rijk en Regio.
26
Kunt u een totaaloverzicht geven van het aantal stalbranden dat heeft
plaatsgevonden in 2016 en 2017 en daarbij tevens de dierenaantallen (per
diersoort) die daarbij zijn omgekomen noemen?
Antwoord
In de brief Evaluatie Actieplan Stalbranden 2012–2016 (Kamerstuk 34 550
XIII, nr. 138) van 30 augustus 2017 is melding gemaakt van het aantal
stalbranden en omgekomen dieren. Het overzicht gaat van 2012 t/m
16 augustus 2017. Zoals toegezegd door de Minister van LNV zal het
vervolg actieplan brandveiligere veestallen voor het zomerreces aangeboden worden aan de Kamer met daarbij ook het totaaloverzicht voor
2017.
27
Wat waren de verwachtingen van het gebruik van de onder artikel 2
omschreven regelingen die innovatief en duurzaam ondernemen moeten
stimuleren (in aantallen ondernemers en bedragen) en hoe verhoudt dit
zich tot het daadwerkelijk gebruik?
Antwoord
Dit betreft in het bijzonder de MIT, Eurostars en de WBSO. Voor de WBSO
worden de realisatiecijfers gepubliceerd in het belastingplan bij de
miljoenennota. Voor de andere regelingen zijn de cijfers over 2017 al wel
bekend. Voor de MIT (1.404 bedrijven) en Eurostars (49 bedrijven) geldt
dat in 2017 het aantal deelnemers conform verwachting is. De groei van
het aantal bedrijven dat deelneemt aan de MIT door de jaren heen is in lijn
met de groei van het budget, terwijl het aantal deelnemers aan Eurostars
min of meer constant is.
De realisatie over 2017 ligt voor Eurostars met € 13,3 miljoen licht lager
dan de verwachting (€ 14,6 miljoen). Voor de MIT is in 2017 totaal € 55,75
miljoen aan verplichtingenruimte beschikbaar gesteld, waarvan € 41,4
miljoen regionaal werd ingezet vanuit EZK en de provincies samen en
€ 14,35 miljoen in het landelijk vangnet. Het jaarverslag toont dat er in
2017 voor € 15,8 miljoen aan kasuitgaven op de EZK-begroting voor de
MIT zijn ingezet. Het verschil à € 15,4 miljoen tussen vastgestelde
begroting en realisatie wordt voor € 14,1 miljoen veroorzaakt door
overheveling naar het provinciefonds, in verband met de samenwerking
tussen rijk en provincies voor de MIT. Alles overziend zijn de uitgaven
voor de MIT in 2017 in lijn met de verwachting.
Naast deze regelingen maken bedrijven gebruik van het Europese fonds
Horizon 2020. Hierbij geldt dat Nederland binnen de EU een zesde plaats
inneemt in de ranglijst van landen met de meeste toegekende financiering. Eind 2017 namen vanuit Nederland 1.003 bedrijven deel. De totale
financiering aan Nederlandse deelnemers bedroeg € 2,272 mld. Met een
retourpercentage van 7,6% eind 2017 (bij een afdracht aan het EU-budget
van ca 5%), zijn de Nederlandse deelnemers succesvol.
28
Hoe groot is het aantal partijen binnen de markt voor mobiele communicatie dat geen eigendom is van één van de andere aanbieders of van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

9

hetzelfde moederbedrijf? Hoe zou de Herfindahl-Hirschman index
(HHI-index) uitvallen indien deze aanbieders als één aanbieder worden
gezien?
Antwoord
De gegevens voor de HHI zijn gebaseerd op informatie van de ACM. De
HHI is opgesteld op basis van de retailcijfers van de vier operators met
een eigen netwerk: KPN, Tele2, T-Mobile en VodafoneZiggo. Cijfers van
partijen die eigendom zijn van een van deze operators, tellen als cijfers
van deze operators. Telfort zit dus bijvoorbeeld bij KPN, maar er zijn geen
uitgesplitste cijfers van KPN en Telfort apart. Er is echter geen informatie
over het aantal partijen dat een wholesalecontract heeft afgesloten bij een
operator.
Om dit te berekenen, is een limitatieve lijst van de Mobile virtual network
operators (MVNO) partijen nodig, plus gegevens over de omvang van hun
activiteiten. Deze informatie is op dit moment niet beschikbaar.
29
Hoe groot is het aantal huishoudens dat nu gebruik kan maken van
hoogwaardige connectiviteit? Hoe groot is het aantal huishoudens dat dit
niet kan en hoe groot is het aantal huishoudens dat uit meer dan twee
aanbieders kan kiezen die geen eigendom zijn van dezelfde moedermaatschappij?
Antwoord
Er is geen duidelijke definitie van het begrip hoogwaardige connectiviteit,
maar gangbaar is het gebruik van de 30 Mbps en 100 Mbps-snelheden als
grens voor snel vast internet. Over het algemeen kan iedere Nederlander
beschikken over een vaste verbinding waarbij de keuze is uit meerdere
aanbieders aangezien concurrenten toegang hebben tot het netwerk van
KPN en het netwerk van KPN landelijk dekkend is. Ook voor hoogwaardige
mobiele connectiviteit heeft elke Nederlander de keuze uit meerdere
aanbieders aangezien door alle vier de mobiele netwerkeigenaren
toegang wordt verleend aan concurrenten die geen eigen netwerk
bezitten. 3% van de huishoudens kan momenteel niet op een vaste locatie
de beschikking hebben over een snelheid van boven 30 Mbps en een
aantal procentpunten meer heeft niet de beschikking over een 100 Mbps
aansluiting. Volgens de gegevens van de ACM nam 32,6% van de
Nederlanders een vaste aansluiting van 100 Mbps of meer af, en nam
meer dan 76,4% van de huishoudens 30 Mbps of meer af.
30
Is het mogelijk om een jaarlijks overzicht te krijgen in welke mate de
fossiele sector financiële steun ontvangt van de overheid (bestaande uit
alle fiscale maatregelen, publieke (co)financiering en investeringen door
staatsbedrijven)?
Antwoord
Er is geen specifieke financiële steun voor de fossiele sector. Daarom is
een overzicht dienaangaande niet voorhanden.
31
Hoe verhouden de kosten die financiers maken voor het verschaffen van
leningen aan kleine en microbedrijven zich tot de opbrengsten van de
leningen? Is dit eveneens een reden voor banken een aanvraag af te
wijzen?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

10

De verhouding van kosten van het verschaffen van een lening aan kleine
en microbedrijven ten opzichte van de opbrengsten is van verschillende
factoren afhankelijk waaronder de exacte omvang van het krediet en het
gepercipieerde risico. Dat de kosten van kleine kredieten relatief hoger zijn
dan de opbrengsten is veelal wel het geval. Het is daarmee ook één van
de redenen waarom aanvragen voor kleine kredieten relatief meer worden
afgewezen dan de aanvragen voor groter kredieten.
In 2009 waren banken daarom mede initiatiefnemer van Qredits microfinanciering Nederland en zijn ze nu financieringspartner. Qredits verstrekt
micro- en mkb-kredieten (tot € 250.000) aan ondernemers met haalbare
ondernemersplannen die bij de bank geen financiering verkrijgen. Qredits
kan dus aan een deel van de ondernemers die zijn afgewezen bij een bank
toch een krediet verstrekken.
32
Wanneer kan de Kamer een actuele stand van zaken verwachten van het
Techniekpact?
Antwoord
Op 18 juni 2018 zal de Kamer geïnformeerd worden over de actuele stand
van zaken van het Techniekpact. Naast actuele cijfers en de rapportage
over de voortgang van het Techniekpact, zal ook de vernieuwde inzet van
de Techniekpact-partners voor komende periode worden gedeeld.
33
Kunt u een toelichting geven op het onbenut blijven van het garantieinstrumentarium?
Antwoord
De benutting van het instrumentarium hangt sterk samen met de
economische conjunctuur en de risicoacceptatiebereidheid van banken.
Benutting van de totale garantieruimte is geen doel op zich, het gaat erom
dat die beschikbaar is. Hoewel de benutting van de BMKB in 2017 is
teruggevallen naar € 558 miljoen (zie antwoord 35), lag de benutting toch
nog ruim boven de 70% van het plafond. De Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) en de Groeifaciliteit (GF) richten zich op het midden- en
grootbedrijf. In dit segment zijn de banken ten tijde van de huidige
hoogconjunctuur steeds meer bereid om zelfstandig risico’s te dragen
zonder garantie van de overheid, dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld het
micro- en kleinbedrijf. De GF wordt in 2018 geëvalueerd en de uitkomsten
zullen worden betrokken bij de aangekondigde uitfasering van de GF
uiterlijk 2020 of zoveel eerder als de doelen van de GF via Invest-NL
bereikt kunnen worden.
34
Hoe verhouden de lagere schade-uitgaven aan de Borgstelling
mkb-kredietenregeling (BMKB-regeling) zich tot de stijging van de
BMKB-premie?
Antwoord
Op korte termijn is er geen relatie tussen de lagere schade uitgaven bij de
BMKB en de stijging van de BMKB-premie. Schade uitgaven houden
namelijk verband met borgstellingen die veelal verstrekt zijn voor 2017,
terwijl de hogere premie berekend wordt sinds 1 januari 2017. De lagere
schade uitgaven houden overigens duidelijk verband met de huidige
economische conjunctuur. De verhoging van de BMKB-premie is
doorgevoerd omdat de regeling op de lange termijn niet kostendekkend
is. De effecten van de verhoging van de premie zullen zorgvuldig
gemonitord worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

11

35
Waardoor is het aantal aangevraagde borgstellingen via de
BMKB-regeling gedaald? Hoe verhoudt deze daling zich tot het totale
aantal financieringsaanvragen?
Antwoord
Het aantal gehonoreerde BMKB-aanvragen in 2017 lag met 558 beduidend
lager dan het aantal in 2016 (657), maar beduidend hoger dan in de jaren
2012–2015 (344 tot 486). Het aantal aanvragen is o.a. afhankelijk van de
economische conjunctuur en de risicoacceptatiebereidheid van banken.
Daarnaast is er per 1 januari 2017 een hogere premie van kracht. Het is
mogelijk dat de premieverhoging een effect heeft gehad op de benutting
in 2016 en 2017. De mate waarin dit van invloed is geweest is niet
eenduidig vast te stellen. Uit cijfers van DNB blijkt dat sinds 2013 de totale
bancaire kredietverlening aan het bedrijfsleven nog steeds daalt. Van 2013
tot 2016 steeg de benutting van de BMKB. Het aandeel van de BMKB in de
totale kredietverlening is dus toegenomen. Deze ontwikkeling past bij het
beeld van de afgenomen risicoacceptatiebereidheid van banken. De eerste
benuttingscijfers van 2018 duidden erop dat de afgenomen benutting in
2017 zich niet verder voortzet.
36
Hoe zal de trend van een stijgende CO2-uitstoot op korte termijn
doorbroken worden?
Wat zegt het over huidig beleid dat de CO2-uitstoot in het eerste kwartaal
van 2018 hoger was dan hetzelfde kwartaal van het jaar daarvoor?
Antwoord
In de NEV 2017 wordt aangegeven dat met het voorgenomen beleid tot
mei 2017 de broeikasgasemissies naar verwachting dalen tot 170 megaton
CO2-equivalenten in 2020. Ondanks deze dalende trend kan de uitstoot
door incidentele effecten zoals een koude winter in hetzelfde kwartaal in
opeenvolgende jaren stijgen.
De daling van bijna 26 megaton CO2-equivalenten onder voorgenomen
beleid tussen 2015 en 2020 wordt voor ruim 18 megaton
CO2-equivalenten veroorzaakt door ontwikkelingen in de energie- en
industriesector.
De elektriciteitsproductie met kolen en gas in Nederland neemt in deze
periode naar verwachting af door een combinatie van factoren,
waaronder: vermindering van het opgestelde opwekkingsvermogen
(waaronder het sluiten van enkele oude kolencentrales conform het
Energieakkoord) en groei van hernieuwbare elektriciteitsproductie in
Nederland en in de landen om ons heen.
Verder dalen de CO2-emissies uit de gebouwde omgeving onder
voorgenomen beleid naar verwachting tussen 2015 en 2020 met ruim 2
megaton CO2-equivalenten, die in het verkeer met ruim 2 megaton
CO2-equivalenten, en die uit het energieverbruik in de glastuinbouw en uit
andere landbouwactiviteiten met bijna 1 megaton CO2-equivalenten.
Ten slotte verwachten we in de periode 2015–2020 ook een daling van de
uitstoot van niet-CO2 broeikasgassen met ruim 1 megaton
CO2-equivalenten. Dat komt onder meer door een verdergaande afname
van de methaanemissies uit stortplaatsen.
37
Wat is de laatste stand van zaken met betrekking tot het creëren van ten
minste 15.000 voltijdsbanen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

12

Antwoord
De laatste stand van zaken is weergegeven in de Nationale Energieverkenning (NEV) 2017. Hierin staat dat het doel van 90.000 extra voltijdsbanen in de periode van 2014–2020, dus 15.000 voltijdsbanen per jaar, nog
niet gehaald wordt. De verwachting is nu dat circa 76.000 extra netto
arbeidsjaren gecreëerd worden. Dit is grotendeels het gevolg van het nog
niet behalen van de doelen van 14% hernieuwbare energie en 100 PJ
extra energiesparing.
38
Is het doel dat naar aanleiding van de Urgenda-uitspraak is ontstaan om
de CO2-uitstoot met 25% te verlagen in 2020 ten opzichte van 1990 in
bereik, in acht nemende dat de Hemwegcentrale waarschijnlijk pas na
2020 zal worden gesloten?
Antwoord
Volgens de laatste cijfers uit de NEV 2017 komt de reductie van broeikasgassen naar verwachting tussen de 19 en 27 procent in 2020. Mochten
blijken dat 25% reductie in 2020 niet wordt gehaald, dan zal ik mij
bezinnen om welke aanvullende maatregelen nodig zijn, met inachtneming van de recente besluitvorming over het uitfaseren van het gebruik
van kolen voor elektriciteitsproductie.
39
In hoeverre wordt bij het te sluiten Klimaat- en Energieakkoord rekening
gehouden met nieuwe inzichten, zoals het te verwachten rapport van het
International Panel on Climate Change (IPCC) dat waarschijnlijk zal
waarschuwen voor gevaarlijke klimaatverandering bij een opwarming van
de aarde boven de 1.5 graad Celsius?
Antwoord
Uiteraard is het van belang om bij het Klimaatakkoord rekening te kunnen
houden met nieuwe inzichten. Het is echter ook van belang om stabiliteit
te bieden aan alle partijen die uitvoering moeten geven aan het klimaatbeleid. Daarom heb ik in de brief aan uw Kamer van 26 april jl.1 aangegeven dat mogelijke aanpassingen van de opgave, bijvoorbeeld naar
aanleiding van nieuwe inzichten, niet jaarlijks plaats zullen vinden.
Hiervoor wordt aangesloten bij de plan- en actualiseringscyclus die
voortvloeit uit het Klimaatakkoord van Parijs en het Integraal Nationaal
Energie en Klimaatplan, voortkomend uit EU-regelgeving.
40
Is bekend hoe het percentage windenergie op land kan worden uitgebreid
zonder daar natuur(gebied) voor te gebruiken?
Antwoord
Het rapport «Ruimtelijke Verkenning Energie en Klimaat» van januari 2018
naar de ruimtelijke aspecten van de Energietransitie constateert dat het
technisch potentieel voor 3MW windturbines in open gebied 50 GW is.
Het Natuur Netwerk Nederland is daarbij uitgesloten. De verkenning is
uitgevoerd door een collectief van ontwerpbureaus, kennisorganisaties en
een universiteit.
41
In hoeverre kunnen projecten die na 2030 tot bijdrage aan de klimaatopgave zullen leiden in aanmerking komen voor subsidiëring?
1

Brief over de herziene indicatieve opgave voor de sectortafels voor 2030, naar aanleiding van
de PBL-notitie «Kosten Energie- en Klimaattransitie in 2030 – Update 2018» (Kamerstuk 32 813,
nr. 186)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

13

Antwoord
Binnen de Topsector Energie-regelingen (TSE) is het mogelijk om
innovatieve projecten te subsidiëren die na 2030 zullen bijdragen aan de
klimaatopgave. Binnen de hernieuwbare energieregeling is dit niet
mogelijk omdat deze gericht is op kostenreductie tot 2030, en ook de
Demonstratieregeling Energie-innovatie (DEI) is gericht op demonstratieprojecten die binnen enkele jaren een bijdrage leveren aan energiebesparing en duurzame energieopwekking. Bijdrage aan de klimaatopgave
zou dan al voor 2030 mogelijk moeten zijn. Zie ook het antwoord op vraag
44.
42
Wat zijn de concrete resultaten van de drie energie-innovatieregelingen
DEI, HER en TSE?
Antwoord
De doelstelling van de TSE-regeling is een bijdrage te leveren aan het
behalen van de doelen van de Topsector Energie. Die doelen zijn
tweeledig, namelijk het vergroten van het verdienvermogen van de
Nederlandse energiesector en de verduurzaming van de energiehuishouding. Daarvoor werkt de Topsector Energie aan een aantal thema’s
zoals op het gebied van windenergie op zee, energie in de gebouwde
omgeving en energie & industrie. De Topsector Energie en de bijbehorende regeling geeft een impuls aan de publiek-private samenwerking in
het innovatiesysteem voor deze thema’s. Dit gebeurt door vraag gestuurd
kennis- en innovatieagenda’s op te stellen, kennis- en innovatiecontracten
te sluiten en jaarlijks te programmeren.
De doelstelling van de HER-regeling is het kosteneffectiever realiseren van
de hernieuwbare energieproductie opgave via innovatieve projecten. Tot
31 maart 2016 lag de focus op de 2023 opgave van 16% hernieuwbare
energie. Met ingang van 1 april 2017 is de termijn opgeschoven naar 2030.
HER-projecten moeten aannemelijk maken dat ze leiden tot opwek van
hernieuwbare energie in 2030 met een besparing op de toekomstige
uitgaven in het kader van de SDE+-regeling.
De doelstelling van de DEI-regeling is het creëren van een «etalage» in
Nederland met energie-innovaties, waardoor Nederlandse bedrijven
gemakkelijker internationaal succes kunnen boeken met hun innovatieve
dienst of product. De DEI is met name gericht op het verdienvermogen
van Nederlandse techniekontwikkelaars dat met energie-innovatie
versterkt kan worden.
Eind 2017 zijn de regelingen uitgebreid geëvalueerd door Dialogic en SEO
(Kamerstuk 30 196, nr. 572). Uit deze evaluatie blijkt onder andere dat de
regelingen, conform de doelstellingen, worden ingezet voor innovatie- en
demonstratieprojecten die binnen enkele jaren een bijdrage leveren aan
energiebesparing en duurzame energieopwekking. Ook is bijvoorbeeld
aangegeven dat er nog geen aanwijzingen zijn gevonden dat de deelname
van bedrijven aan de regelingen als gevolg van de regelingen al meer
omzet, export en werkgelegenheid tot gevolg heeft. Deze uitkomst ligt in
de lijn der verwachting, aangezien voor deze effecten ook beduidend meer
doorlooptijd nodig is. Deze effecten zijn gemiddeld pas na 10 tot 15 jaar
na de start van een project te verwachten.
43
Op welke wijze zal de Wet Milieubeheer worden uitgevoerd en gehandhaafd, zodat bedrijven daadwerkelijk gaan voldoen aan de verplichting tot
energiebesparende maatregelen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

14

Antwoord
Op 1 mei jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd over de voortgang van de
verbetering van het wettelijke systeem rond de energiebesparingsverplichting onder de Wet milieubeheer door middel van een wijziging van
het Activiteitenbesluit Milieubeheer (Kamerstuk 30 196, nr. 598). Ik wil een
verplichting toevoegen voor bedrijven om te melden hoe aan de
energiebesparingsverplichting uit artikel 2.15 wordt voldaan en er wordt
een grondslag gegeven voor algemene regels over de wijze waarop
terugverdientijd en de onderliggende parameters worden berekend.
Bedrijven geven aan of ze alle sectorspecifieke toepasselijke Erkende
Maatregelen genomen hebben. Wanneer er een maatregel is getroffen ter
vervanging van een afzonderlijke maatregel op de Erkende Maatregelenlijst (EML), moet gemotiveerd worden of er maatregelen zijn getroffen met
ten minste een gelijkwaardig energiebesparend effect als de maatregelen
op de EML die het bedrijf niet genomen heeft. Het bevoegd gezag kan
deze informatie gebruiken om te bepalen of aan artikel 2.15 wordt voldaan
en de beperkte handhavingscapaciteit efficiënter inzetten. Bevoegd
gezagen krijgen namelijk meer inzicht in waar energiebesparingspotentieel te vinden is en dus waar het uitoefenen van toezicht het grootste
effect heeft. Indien aannemelijk is dat een bedrijf niet voldoet, kan het
bevoegd gezag handhavend optreden of, in het geval van grote energie
gebruikende bedrijven, een uitgebreid onderzoek van het bedrijf
verplichten. De introductie van de verplichting om de genomen energiebesparende maatregelen te melden maakt bedrijven bovendien bewust
van hun energiebesparingsopties. Een informatiecampagne en de te
maken prestatieafspraken met de VNG en VNO-NCW zullen eveneens
bijdragen aan de naleving van de informatie- en energiebesparingsplichten.
44
Bij welke andere tenders is een vergelijkbare ontwikkeling te verwachten
(en op welk termijn) als bij de tender op zee, die zonder subsidie is
toegekend?
Antwoord
Alle duurzame energietechnologieën naast wind op zee, zoals wind op
land, zon-PV, biomassa, geothermie en waterkracht vragen subsidie aan
via de SDE+-regeling. De basisprijzen binnen de SDE+-regeling zijn de
afgelopen jaren gedaald, wat betekent dat duurzame energieproducenten
met steeds minder subsidie per geproduceerde kilwattuur (kWh) projecten
kunnen realiseren. De ontwikkeling naar steeds kosten efficiëntere
productie vindt dus reeds plaats. Wanneer duurzame energieproductie bij
andere categorieën dan wind op zee zonder subsidie kunnen, is nog niet
te zeggen.
45
Is er inzichtelijk hoeveel geluid er wordt geproduceerd bij de aanleg van
de windparken op zee (zoals heien) en wat het verstorende effect is voor
zeedieren?
Antwoord
Ja. In de milieueffectrapporten bij de kavelbesluiten op grond van de Wet
windenergie op zee wordt hier op basis van modelberekeningen een
inschatting van gemaakt. In de kavelbesluiten wordt als maatregel
voorgeschreven dat voor het begin van de heiwerkzaamheden akoestische afschrikmiddelen worden gebruikt en dat de heiwerkzaamheden
beginnen met een lage hei-energie, zodat de bruinvissen de gelegenheid
hebben om naar een veilige locatie te zwemmen. Tot slot mag het
geluidsniveau onder water tijdens het heien een in de kavelbesluiten
vastgelegde geluidsnorm niet overschrijden. Zo nodig kan het bevoegd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

15

gezag ook zelf, parallel aan de bouwer, het geluidsniveau (laten) meten,
mocht er reden zijn te twijfelen aan de onafhankelijkheid van de metingen
door de bouwer.
46
Is er inzichtelijk hoeveel geluid er wordt geproduceerd bij het draaien van
de (nog te bouwen) windparken op zee en wat het verstorende effect is
voor zeedieren?
Antwoord
Ja. Onderwatergeluidsniveaus als gevolg van operationele windturbines
zijn lager dan de geluidsniveaus waarboven de gevoeligste soort, de
bruinvis, vermijding vertoont. Negatieve effecten van operationele
windturbines op de populatie zijn dan ook uit te sluiten.
47
Is er bekend wat de nadelige effecten zijn voor trekvogels van de (nog te
bouwen) windparken op zee?
Antwoord
Ja. De nog te bouwen windpark uit de routekaart 2030 staan allemaal
minimaal 18,5 kilometer uit de kust. De nadelige gevolgen van het moeten
omvliegen voor alle trekvogelsoorten zijn verwaarloosbaar klein. Voor
aanvaringen met windturbines wordt onder de groep van zangvogels het
grootste aantal slachtoffers verwacht. De additionele jaarlijkse sterfte als
gevolg van aanvaringen blijft echter voor alle soorten trekvogels zodanig
laag dat aantasting van de gunstige staat van instandhouding kan worden
uitgesloten. Niettemin zijn er in de kavelbesluiten wel voorschriften
opgenomen met maatregelen ter beperking van aanvaringsslachtoffers
onder vogels op rotorhoogte bij massale vogeltrek. In nachten gedurende
de periode waarin daadwerkelijk sprake is van massale vogeltrek op
rotorhoogte wordt het aantal rotaties per minuut per windturbine tot
minder dan 1 gebracht.
48
Wat is de laatste stand van zaken omtrent de berichtgeving dat ook
bewoners direct naast een ondergrondse kabel schade aan de gezondheid
kunnen ondervinden?
Antwoord
Op 18 april heeft de Gezondheidsraad een advies uitgebracht over
«Hoogspanningslijnen en gezondheid; kanker bij kinderen». De Gezondheidsraad concludeert daarin dat er aanwijzingen zijn voor een oorzakelijk
verband tussen wonen in de buurt van hoogspanning en het optreden van
leukemie bij kinderen. Het is niet wetenschappelijk bewezen dat bewoners
direct naast een ondergrondse kabel schade aan de gezondheid kunnen
ondervinden. Vanuit gezondheidskundig oogpunt geeft de Gezondheidsraad in overweging om het voorzorgbeleid dat geldt voor de aanleg
van nieuwe bovengrondse hoogspanningslijnen uit te breiden naar o.a.
ondergrondse elektriciteitskabels. De Tweede Kamer is onlangs door de
Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat geïnformeerd over het
advies en de wijze waarop daaraan door het kabinet invulling wordt
gegeven (brief over advies Gezondheidsraad over gezondheidseffecten
hoogspanningslijnen, Kamerstuk 31 574, nr. 39).
49
Op welke wijze kan de uitkoopregeling voor woningen direct onder een
hoogspanningskabel worden uitgebreid naar woningen die direct aan een
ondergrondse kabel liggen? Kan de onderbesteding van de uitkoopre-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

16

geling bestemd voor woningen onder een hoogspanningskabel hiervoor
aangewend worden?
Antwoord
Deze vrijwillige uitkoopregeling is alleen bestemd voor woningen die
loodrecht gelegen zijn onder een hoogspanningsverbinding. Bekend is dat
circa 385 woningen hiervoor in aanmerking kunnen komen. De regeling
heeft een looptijd van 5 jaar, zodat desbetreffende huiseigenaren een
weloverwogen keuze kunnen maken en niemand zich gedwongen voelt
snel zijn of haar woning te moeten verlaten. Het beschikbare budget van
€ 140 miljoen voor deze regeling is gebaseerd op het genoemde aantal uit
te kopen woningen en is op basis van inschattingen van het gebruik van
de regeling verdeeld over de jaren 2017 t/m 2021. Het gegeven dat in het
eerste jaar de uitputting onder het beschikbare budget ligt, wil niet zeggen
dat er ook in de toekomst budget vrij valt. Want dit budget is naar
verwachting in de komende jaren nodig. Pas na afloop van de regeling zal
duidelijk zijn in hoeverre het meerjarige budget van € 140 miljoen nodig is
geweest.
Voor wat betreft het advies van de Gezondheidsraad om in overweging te
nemen om het voorzorgbeleid voor bovengrondse lijnen te verbreden
naar andere bronnen in het elektriciteitsdistributiesysteem (zoals
ondergrondse kabels), verwijs ik u naar de op 29 mei 2018 door de
Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat verstuurde beleidsreactie (brief over advies Gezondheidsraad over gezondheidseffecten
hoogspanningslijnen, Kamerstuk 31 574, nr. 39).
50
Waar is de enorme onderuitputting Projecten Energieakkoord door te
verklaren? Waarom wordt deze post niet apart toegelicht?
Antwoord
Het budget voor projecten Energieakkoord is bestemd voor het bereiken
van de doelen van het Energieakkoord en met name voor de intensiveringsacties en ondersteunende maatregelen. Het gaat bijvoorbeeld om het
uitzetten van onderzoek, versnellingsopties te onderzoeken en Green
Deals af te sluiten. Ook de bijdrage van EZK aan de Nationale Energie
Verkenning (NEV) en de financiering van de SER-Borgingscommissie
Energieakkoord worden hier uit gedekt.
De onderuitputting geeft deels een vertekend beeld omdat er overhevelingen hebben plaatsgevonden ten laste van dit budget. Overhevelingen
worden niet zichtbaar als realisatie in de uitgaven. Zo is er in 2017 € 0,7
miljoen naar RVO.nl overgeheveld ter dekking van de uitvoeringskosten
van RVO.nl ten behoeve van het energiebesparingsakkoord van 9 PJ voor
de energie-intensieve industrie en is er € 0,3 miljoen overgeheveld naar
het Ministerie van BZK als bijdrage in de ISDE-publiekscampagne.
De drempelwaarde waarbij de verschillen op een post op dit artikel
worden toegelicht is € 5 miljoen, vandaar dat kleinere posten binnen het
domein energie, waaronder de onderuitputting op Projecten Energieakkoord (€ 3,4 miljoen), niet worden toegelicht.
51
Kan worden toegelicht waarom er maar voor één geothermieproject een
garantieverplichting is afgegeven? Waar wordt de onderbesteding voor
ingezet?
Antwoord
In 2017 is er maar voor één project een garantie aangevraagd. In
voorgaande jaren waren dat vaak meerdere projecten. Een mogelijke
verklaring is dat vóór 2017 elk jaar bekeken werd of de garantieregeling
zou worden opengesteld. Bedrijven hadden daardoor een reden in een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

17

vroeg stadium projecten in te dienen. Vanaf 2017 zal de regeling 5 jaar
achter elkaar opengesteld worden. Waarschijnlijk worden projecten
daardoor nu ingediend in een later stadium. Voor 2018 wordt weer een
vijftal aanvragen verwacht.
Overigens worden er ook geothermieprojecten ontwikkeld die geen
gebruik maken van de garantieregeling. Het gaat dan veelal om een
combinatie van kapitaalkrachtige partijen die opereren in een gebied waar
de gegevens over de ondergrond zeer bekend zijn en die in dat gebied
meerdere projecten ontwikkelen.
De onderbesteding bestaat alleen uit vrijval van garantieruimte en
garantieruimte komt te vervallen als het niet wordt gebruikt. Het wordt
dus nergens voor ingezet.
52
Hoeveel hoger en op basis van welke prognose wordt een hogere
uitputting van de SDE+-projecten verwacht?
Antwoord De gewijzigde voorwaarden voor de regeling zullen volgens de
uitvoerder van de regeling, RVO.nl, naar verwachting leiden tot een hoger
bedrag aan afgegeven beschikkingen (verplichtingen). Doordat de
projecten van de subsidieregeling Hernieuwbare energie gemiddeld in vijf
jaar worden uitgefinancierd zal dit op termijn ook leiden tot hogere
kasuitgaven voor deze regeling.
53
Welke methodes van financieren bestaan er naast de ODE-heffing om
duurzame initiatieven te stimuleren?
Antwoord
De ODE wordt geheven voor financiering van de subsidies op grond van
de SDE+, de ISDE en de energie-innovatie SDE+. De subsidies voor de
SDE en de MEP worden gefinancierd ten laste van de algemene middelen.
Daarnaast kunnen er ten behoeve van aardwarmteprojecten garanties
worden afgegeven om de financiële risico’s van boringen te verminderen.
Tenslotte is er in het regeerakkoord, ook ten laste van de algemene
middelen, een klimaatenvelop van € 300 miljoen per jaar beschikbaar
gemaakt voor de stimulering van duurzame initiatieven.
54
Hoeveel verwacht u daadwerkelijk uit te geven aan duurzame energieprojecten vanuit de in 2017 beschikte SDE+ middelen, aangezien er
waarschijnlijk projecten uit zullen vallen?
Antwoord
Op basis van de SDE+ regelingen 2017 (voorjaarsronde, najaarsronde en
de tender monomestvergisting) is voor een bedrag van € 11.983 miljoen
aan beschikkingen afgegeven. RVO.nl, de uitvoerder van de regelingen,
raamt de kasuitloop op grond van deze beschikkingen op dit moment
(stand voorjaar 2018) op € 7.173 miljoen in de jaren tot en met 2038. In
deze raming is gerekend met de energieprijsscenario’s volgens de
Nationale Energieverkenning (NEV) 2017 en daarnaast is tevens rekening
gehouden met de uitval van beschikte projecten op basis van
ervaringsgegevens.
55
Waarom is ervoor gekozen het budget voor de Tenderregeling Energieinnovatie op te hogen met middelen bestemd voor de Demonstratieregeling Energie-innovatie? Welke projecten binnen de DEI-regeling hebben
als gevolg hiervan geen doorgang kunnen vinden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

18

Antwoord
Hier is voor gekozen om het budget voor de Topsector Energie op
hetzelfde niveau te kunnen houden als het jaar daarvoor. Er zijn geen
kansrijke DEI-projecten afgewezen wegens tekort aan budget, mede
doordat het budget voor de DEI in 2017 nog altijd gegroeid is ten opzichte
van 2016. Er zijn wel projecten afgewezen die niet aan de criteria van de
DEI voldoen.
56
Kan de reden van de lagere gerealiseerde subsidiabele elektriciteitsproductie worden toegelicht? Welke doelen zijn niet behaald?
Antwoord
In totaal zijn er met de SDE en de SDE+ rondes (inclusief wind op zee)
voor hernieuwbare elektriciteit van 2008 tot en met de najaarsronde 2017
beschikkingen afgegeven aan 33.114 projecten. Per 9 mei is van deze
projecten in termen van aantallen 42,5% inmiddels gerealiseerd, is 31,4%
van de oorspronkelijk beschikte projecten nog in de ontwikkelings- of
bouwfase en bij 26,3% van de oorspronkelijk beschikte projecten is
geconcludeerd dat realisatie niet mogelijk bleek. Omdat beschikte
projecten pas subsidie ontvangen als ze energie produceren, hebben
niet-gerealiseerde projecten ook geen subsidie ontvangen. Specifiek ten
aanzien van de hernieuwbare elektriciteitsproductie geldt dat een groot
deel van de beschikte projecten uit de rondes 2014 t/m 2017 en de tenders
Wind op Zee op dit moment nog in aanbouw is. Omdat de aangegane
verplichtingen juist in deze jaren fors zijn, verwachten we de komende
jaren een navenante groei van de subsidiabele elektriciteitsproductie. Er is
in totaal voor € 26,9 miljard aan verplichtingen aangegaan van 2008 tot en
met de najaarsronde 2017, waarvan € 10,1 miljard voor inmiddels
gerealiseerde projecten. Wanneer alle projecten gerealiseerd worden, zal
de maximaal subsidiabele elektriciteitsproductie stijgen van ca. 24PJ per
jaar naar ca. 97PJ per jaar.

57
Op welke wijze kunnen de middelen voor de compensatieregeling
energie-intensieve bedrijven worden ingezet dat zij deze bedrijven
bewegen tot maximale verduurzaming?
Antwoord
Een aanvullende eis vanaf de start van de regeling is dat bedrijven die in
aanmerking willen komen aangesloten dienen te zijn bij de MJA3- en MEE
convenanten (energiebesparingsconvenanten) voor de industrie. Met
ingang van 2014 zijn de voorwaarden om voor subsidie in aanmerking te
komen aangescherpt. Bedrijven moeten ook jaarlijks via de monitorings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

19

rapportage aantonen dat men de in de EEP opgenomen maatregelen
uitvoert. Door de aanscherping ontstaat er een grotere prikkel om
investeringen in energiebesparende maatregelen te realiseren.
Deze koppeling voorkomt in enkele gevallen dat partijen hun deelname
aan de convenanten hebben opgezegd. De bedrijven die middelen uit
deze regeling ontvangen zijn in de huidige regeling vervolgens vrij om
deze middelen naar eigen inzicht te besteden.
In de evaluatie van de regeling door SEO Economisch Onderzoek
(Kamerstuk 30 196, nr. 569) heeft SEO een aantal aanbevelingen gedaan
ten aanzien van mogelijke aanpassingen van de regeling die bij eventuele
voortzetting kunnen worden meegenomen. Zo kunnen lidstaten er
bijvoorbeeld voor kiezen om met een lagere CO2-emissiefactor te rekenen
dan is toegestaan op basis van de Europese richtsnoeren, waardoor er
een sterkere prikkel kan ontstaan voor verduurzaming van de
elektriciteitsmix.
In de kabinetsreactie bij de evaluatie heeft het kabinet aangegeven dat de
regeling tot en met 2021 (einde looptijd) in de huidige vorm kan worden
gehandhaafd en dat eventuele voortzetting van de regeling aan de orde
kan komen bij het klimaatakkoord. Hier zijn overigens geen middelen voor
gereserveerd.
58
Waarom heeft de stichting voorbereiding Pallas € 5 miljoen meer als
lening opgevraagd en ontvangen dan het bedrag dat ter beschikking werd
gesteld en waartoe diende dit geld? Wat betekent dit voor het resterende
bedrag van de lening? Gaat deze worden opgehoogd wanneer Pallas daar
om vraagt?
Antwoord
Stichting voorbereiding Pallas heeft geen € 5 miljoen meer als lening
opgevraagd dan het bedrag dat ter beschikking is gesteld via de lening. Er
is uitsluitend sprake van een andere betaling in de tijd, dat wil zeggen
later dan eerder werd verwacht in verband met het tempo van realisatie
van het project. In totaal is er op dit moment ruim € 20 miljoen uitbetaald
aan Stichting voorbereiding Pallas. Dit betekent dat er nog een kleine € 20
miljoen beschikbaar is van de lening van € 40 miljoen Over het resterende
deel van de lening zal op korte termijn besluitvorming plaatsvinden
(Kamerstukken 25 422 en 30 196, nr. 220, brief over vervolgonderzoeken
Hoogambtelijke werkgroep nucleair landschap), hierover zal ik met de
Minister voor Medische Zorg en Sport uw Kamer in het derde kwartaal
2018 informeren.
59
Hoeveel gaat de ODE de komende jaren stijgen? Kan dit worden uitgesplitst naar huishoudens, mkb en zware industrie?
Antwoord
In het Regeerakkoord zijn de kasuitgaven voor de verbrede SDE+-regeling
weergegeven. Deze kasuitgaven lopen op van € 1.730 miljoen in 2019
naar € 2.411 miljoen in 2020, € 2.648 miljoen in 2021, en € 2.692 miljoen
in 2022. De ODE zal dientengevolge in deze jaren moeten toenemen om
dekking te geven aan deze uitgaven.
In onderstaande tabel wordt een indicatief voorlopig inzicht gegeven in de
gevolgen van deze toenemende uitgaven, uitgaande van de huidige
lastenverdeling tussen burgers en bedrijven: 50% huishoudens en 50%
bedrijven. Ik merk op dat binnenkort een nieuw wetsvoorstel tot wijziging

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

20

van de tarieven in de ODE voor de jaren 2019 tot en met 2022 aan uw
Kamer zal worden aangeboden. Daardoor kan verschil optreden tussen
het inzicht dat nu wordt geboden en het definitieve beeld na vaststelling
van de tarieven in het wetsvoorstel.

kasuitgaven SDE+ = opbrengst ODE cf. beeld Regeerakkoord
gemiddelde jaarlijkse bijdrage huishoudens incl. 21% BTW (euro)
bijdrage gemiddeld bakkersbedrijf
bijdrage gemiddeld groothandelsbedrijf
bijdrage gemiddeld bedrijf gezondheidszorg
bijdrage gemiddeld bedrijf glastuinbouw zonder wkk
bijdrage gemiddeld bedrijf foodsector
bijdrage gemiddeld chemiebedrijf

2019

2020

2021

2022

1.730

2.411

2.648

2.692

135
657
1.866
2.601
4.989
16.457
150.583

183
916
2.601
3.624
6.953
22.935
209.859

200
1006
2.857
3.981
7.637
25.190
230.488

204
1023
2.904
4.047
7.764
25.608
234.318

60
Hoe gaan de tegenvallende aardgasbaten opgevangen worden?
Hoe wordt de verwachte vermindering van de aardgasbaten over de
komende jaren opgevangen?
Antwoord
Het besluit om de gaswinning op zo kort mogelijke termijn volledig te
beëindigen is, conform de begrotingsregels, onder het uitgavenplafond
ingepast. De budgettaire opgave die hierdoor ontstond, is voor dit jaar
gedekt uit meevallers en onderuitputting op de verschillende departementale begrotingen. De Miljoenennota 2019 bevat de besluitvorming
voor 2019 en verder, daarmee ook een gedetailleerde en meerjarige
invulling van de dekking van het gasbesluit. Zie ook de voorjaarsnota
(Kamerstuk 34 960, nr. 1).
61
Welke maatregelen kunnen er worden genomen om de ODE-heffing niet
disproportioneel te laten stijgen?
Antwoord
De klimaat- en energietransitie kan alleen draagvlak genieten als deze
voor iedereen betaalbaar is en blijft. Daarom zet het kabinet in op een zo
kosteneffectief mogelijke transitie. De verdeling van de lasten tussen
burgers en bedrijven is daarbij een van de vraagstukken. De afweging ten
aanzien van de lastenverdeling vergt een balans tussen de effecten op
koopkracht en de gevolgen van de lastenverhogingen voor het bedrijfsleven. Bij de keuze van de lastenverdeling in de Wet ODE over
huishoudens en bedrijven zijn de gevolgen voor huishoudens en
bedrijven in samenhang gewogen. De intentie om de koopkracht van
huishoudens zoveel mogelijk te ontzien, is daarbij afgewogen tegen het
effect van een lastenverzwaring op de concurrentiepositie van bedrijven.
Deze zorgvuldige afweging zorgt ervoor dat de toename van de ODE niet
disproportioneel verloopt.
De tarieven in de eerste belastingschijf tot 170.000 m3 aardgas en 10.000
kWh elektriciteit belasten huishoudens en bedrijven. De tarieven in de
hogere verbruiksschijven treffen alleen bedrijven. Via de tarieven kan dus
worden gestuurd op een gewenste verhouding tussen burgers en
bedrijven.
62
Aangezien de raming van de ODE in 2013 is bijgesteld, maar zonder
actualisatie van de variabelen die relevant zijn voor de hoogte van de
ontvangsten, welke variabelen zijn dit en wanneer vindt de actualisatie
plaats? (context pag. 72 begroting)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

21

Antwoord
De tarieven voor de ODE worden op grond van de ex ante raming van de
kasuitgaven voor de SDE+ vastgesteld. Daarbij wordt op het moment van
vaststellen van de tarieven rekening gehouden met de dan geldende
belastinggrondslag voor de energiebelasting en de opslag duurzame
energie over huishoudens en bedrijven. Jaarlijks worden deze belastinggrondslagen herzien aan de hand van de meeste recente energieverbruikscijfers van het Centraal Bureau van de Statistiek en de prognoses
voorkomend uit de Nationale Energie Verkenning (NEV). Er vindt achteraf
geen correctie plaats. Er is zodoende alleen ex ante sprake van een
koppeling tussen beoogde uitgaven voor de SDE+ en de opbrengsten die
via de ODE moeten worden opgebracht. Dit geldt zowel als het gaat om
meevallers als tegenvallers ten opzichte van de raming.
63
Hoeveel lopende zaken vallen onder het oude schadeprotocol? Hoe lang
lopen deze zaken al? Kan worden aangegeven om welke bedragen het
gaat?
Antwoord
Op 31 januari 2018 is uw Kamer geïnformeerd over de nieuwe wijze van
afhandelen van schade door bodembeweging als gevolg van gaswinning
uit het Groningenveld (Kamerstuk 33 529, nr. 423). Hierin is aangekondigd
dat schademeldingen die vanaf 31 maart 2017 zijn gedaan worden
afgehandeld door de Tijdelijke Commissie Mijnbouwschade Groningen.
NAM spant zich tot het uiterste in om de ruim 6.000 nog openstaande
schademeldingen van voor 31 maart 2017 naar tevredenheid van
bewoners op te lossen. NAM heeft hiervoor € 50 miljoen beschikbaar
gesteld bovenop haar wettelijke aansprakelijkheid. Bij aanvang van het
moment waarop NAM startte met de afhandeling (1 februari 2018) waren
de meldingen gemiddeld 25 maanden oud. Individuele schadebedragen
lopen sterk uiteen. Het kan gaan om enkele honderden euro’s, maar ook
om tonnen. Het nieuwe schadeprotocol is met ingang van 19 maart 2018
in werking getreden.
64
Bij hoeveel schadegevallen van gedupeerden die de voucher hebben
geaccepteerd lag de schadeclaim hoger dan het voucherbedrag?
Antwoord
Dit is mij niet bekend. Het aanbod dat NAM bewoners heeft gedaan in het
kader van de «schone lei» bestond uit een voucher die bij een aannemer
kan worden ingewisseld voor herstel van de gemelde schade. Een
melding door een bewoner van aardbevingsschade bij NAM of CVW ging
bovendien lang niet altijd gepaard met een claim uitgedrukt in een
geldbedrag.
65
Op welke wijze zou de wachttijd bij de Arbiters Bodembeweging teruggebracht kunnen worden? Welke zijn daarvan op korte termijn te realiseren?
Antwoord
De wachttijd wordt teruggebracht door de procedure zo flexibel mogelijk
in te richten zodat in de praktijk overbodige stappen kunnen worden
vermeden. Hier is rekening mee gehouden bij het opstellen van het
reglement dat voor de behandeling van de oude schademeldingen wordt
gebruikt. Zo is de Arbiter bijvoorbeeld niet verplicht een schouw uit te
voeren alvorens tot een oordeel te komen.
66

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

22

Welke gevolgen heeft het uitblijven van het nieuwe schadeprotocol voor
de planning van het Meerjarenprogramma en bijbehorend budget?
Antwoord
Het nieuwe schadeprotocol is met ingang van 19 maart 2018 in werking
getreden. Voor de planning van het Meerjarenprogramma en bijbehorende budget heeft dit geen gevolgen.
67
Welke duurzaamheids- en versterkingsmaatregelen zijn te bekostigen voor
4.000 euro?
Antwoord
De volgende maatregelen komen in aanmerking voor een subsidie tot
€ 4.000:
– Dak-, vloer,- bodem,- of gevelisolatie met een minimale Rd-waarde van
3,5 (m_K/W), of isolatie voor een monument
– Muurisolatie met een minimale Rd-waarde van 1,1 (m_K/W)
– HR++ glas met een maximale U-waarde van 1,2 (W/m_K), of triple-glas
met een maximale U-waarde van 0,8 (W/m_K), of isolerend glas voor
een monument
– Kozijn vereist voor HR++ of triple-glas met een maximale U-waarde
van 1,5 (W/m_K), of kozijn vereist voor het isoleren van glas voor een
monument
– Zonnepanelen
– Zonneboiler (als bedoeld in artikel 4.5.5. van de Regeling nationale
EZ-subsidies)
– Palletkachel (als bedoeld in artikel 4.5.6. van de Regeling nationale
EZ-subsidies)
– Een ruimteverwarmingstoestel of een waterverwarmingstoestel met
warmtepomp (als bedoeld in artikel 4.5.1. juncto artikel 4.5.4. van de
Regeling nationale EZ-subsidies)
– Een op houtachtige biomassa gestookte ketel (als bedoeld in artikel
4.5.7. van de Regeling nationale EZ-subsidies)
– Infraroodpanelen
– Warmte-koudeopslag
– Technieken voor warmteterugwinning (wtw), bestaande uit een
systeem voor balansventilatie met wtw met een rendement van ten
minste 90%, een verticaal systeem om douchewater voor te verwarmen met afvalwater (douchepijp wtw) met een rendement van 45%
– Lage temperatuurverwarming voor woonkamer en keuken
– Energiezuinige verwarmingspomp
– Technieken voor de opwekking van windenergie
– Isolerende deur in de gevel met een maximale U-waarde van 2,0
(W/m_K)
– Isolerende gevelpanelen met een maximale U-waarde van 0,7 (W/m_K)
– Maatwerkadviesrapport ter zake van een lokaal energieproject
68
Kan de post «verduurzamingsopgave overig» worden toegelicht dan wel
gespecificeerd?
Antwoord
De post «verduurzamingsopgave overig (kader relevante uitgaven)»
bestaat uit de middelen die door het Ministerie van Economische Zaken
en Klimaat beschikbaar zijn gesteld voor verduurzaming wanneer
woningen worden versterkt. Initieel was een bedrag van € 4.000 per
woning beoogd. De Minister van EZK heeft besloten dit bedrag per 16 mei
2018 te verhogen naar € 7.000 per woning.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

23

De middelen die beschikbaar zijn onder de post «verduurzamingsopgave
uit aardgasbaten» zijn bedoeld voor de waardevermeerderingsregeling bij
schadeherstel. Wanneer aan een woning voor € 1.000 of meer aan
erkende schade wordt geconstateerd is er in deze regeling voor een
bedrag tot maximaal € 4.000 aan subsidie beschikbaar om de woning
tegelijkertijd te verduurzamen.
69
Hoeveel aanvragen zijn blijven liggen door het uitblijven van een nieuw
schadeprotocol?
Antwoord
Ruim 6.000 oude schadegevallen van voor 31 maart 2017 ontvangen een
aanbod van NAM en kunnen de zaak desgewenst voorleggen aan de
Arbiter Bodembeweging. De Tijdelijke Commissie Mijnbouwschade
Groningen heeft een werkvoorraad van ruim 13.000 schademeldingen.
70
Kunt u aangeven in hoeverre de middelen voor compensatie en verduurzaming van Groningen al zijn besteed en wanneer en op welke wijze en
wanneer deze middelen in de komende jaren worden ingezet?
Antwoord
In het onderstaande overzicht zijn de bestedingen tot eind 2017
weergeven van de Rijksmiddelen die beschikbaar zijn gesteld voor de
uitvoering van het Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator
Groningen, beleidsartikel 5. Van de € 432,4 miljoen beschikbaar gestelde
middelen is € 160,6 miljoen uitgegeven.

Bron: NCG Kwartaalrapportage oktober – december 2017
Het begrotingsartikel voor het meerjarenprogramma NCG kent voor het
grootste deel een 100% eindejaarsmarge. Dit houdt in dat budget dat in
een bepaald jaar niet wordt benut, kan worden meegenomen naar
volgende jaren en zo beschikbaar blijft voor de uitvoering van het
Meerjarenprogramma.
Voor het onderdeel verduurzamingsopgave overig (versterking kader
relevant) geldt deze 100% eindejaarsmarge niet, maar worden de niet
benutte middelen binnen de EZK-begroting meerjarig beschikbaar
gemaakt zodat het totale budget beschikbaar blijft.
In de 1ste suppletoire begroting worden de niet benutte middelen van het
jaar ervoor toegevoegd en worden de uitgaven ramingen geactualiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

24

Het effect van de 100% eindejaarsmargesystematiek is dat de begroting
op dat moment telkens het meest actuele overzicht geeft van de voor dat
jaar en verder beschikbare middelen. De 1ste suppletoire begroting 2018
zal dan ook het meest geactualiseerde overzicht geven van de wijze
waarop de nu nog resterende middelen in de komende jaren worden
ingezet.
71
Waarom zijn op het onderdeel programma verduurzamingsopgave overig
in 2017 nog geen uitgaven gedaan?
Antwoord
Dit onderdeel is bedoeld om woningen te verduurzamen wanneer deze
worden versterkt. In 2017 zijn er nog geen woningen versterkt. De
middelen die voor 2017 beschikbaar waren zijn doorgeschoven naar 2018
en verder.
72
Waarom is de regeling fijnstofmaatregelen duurzame stallen zo
onderbesteed?
Antwoord
Het aantal aanvragen voor het vaststellen en dus uitbetalen van subsidie
is in 2017 lager geweest dan geprognosticeerd. Er zullen naar verwachting
nog aanvragen tot uitbetaling komen in 2018, terwijl voor dit jaar
oorspronkelijk geen uitgaven stonden geraamd. Er is dus sprake van een
wijziging in kasritme en niet zozeer onderbesteding.
73
Kunt u aangeven hoe de onderbesteding bij de voedselagenda tot stand is
gekomen?
Antwoord
De middelen van de Voedselagenda worden gebundeld (jaarlijks circa
€ 20 miljoen) in de begroting gepresenteerd om het overzicht te bewaren.
Gedurende het uitvoeringsjaar vinden diverse overhevelingen plaats naar
andere plekken op de begroting. Door deze werkwijze kunnen
Voedselagenda-uitgaven bijvoorbeeld meelopen in de totaalopdracht aan
Wageningen Research. Deze overhevelingen resulteren in een lagere
realisatie bij de Voedselagenda en een hogere realisatie elders. Op pagina
89 van het EZ jaarverslag 2017 wordt uitgebreid toegelicht welke
overhevelingen er in het kader van Voedselagenda zijn geweest en
waaraan de middelen zijn besteed.
74
Kunt u aangeven waarom er een grote overbesteding is bij de post
agrarische innovatie?
Antwoord
Het hogere budget bij de post-agrarische innovatie komt doordat de
kennis- en innovatieprojecten die vanuit andere onderdelen van de
begroting of vanuit andere departementen worden gefinancierd bij
Wageningen Research en RIVM onder dit onderdeel worden verantwoord.
Het betreft een deel van de middelen van de Voedselagenda die
gebundeld in de begroting worden gepresenteerd om het overzicht te
bewaren. Daarnaast zijn het additionele opdrachten die pas in de loop van
het jaar duidelijk worden (bijvoorbeeld als gevolg van uitvoering van
moties of ter onderbouwing van beleid). Tevens was er de toevoeging van
loon- en prijsbijstelling (€ 1,8 miljoen). Strikt genomen is er daarmee geen
sprake van overbesteding. Zoals in het jaarverslag is aangegeven gaat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

25

voor de Voedselagenda om projecten (€ 5,9 miljoen) gericht op data en
ICT gedreven technologie, bestuivers en groene gewasbescherming,
nieuwe eiwitten, aardappelveredelingstechniek, uitgangsmateriaal en
transparantie. De additionele opdrachten (€ 5,8 miljoen) zijn gericht op
een veelheid van beleidsthema’s waaronder energie, bodemvruchtbaarheid, voedselzekerheid en visserij.
75
Hoeveel bestuurlijke boetes werden er uitgeschreven voor overschrijdingen van de Gezondheid- en welzijnswet voor dieren?
Antwoord
In 2017 zijn er 57 boetes opgelegd voor de Gezondheids- en welzijnswet
voor dieren.
76
Wat is de herkomst van de post wachtgelden bij groen onderwijs?
Antwoord
De post-wachtgelden was tot en met 2017 één van de bekostigingsonderdelen op de begroting van EZ. Het was bestemd voor OCW-conforme
wachtgelduitkeringen aan leraren in het groen vmbo en mbo. DUO
verzorgde de toekenning van de middelen aan de groene onderwijsinstellingen onder verantwoordelijkheid van EZ. Die verantwoordelijkheid
ligt als gevolg van het Regeerakkoord 2017 in 2018 bij OCW, de middelen
op de post zijn bij nota van wijzigingen overgedragen aan dat
departement.
77
Kunt u een overzicht verschaffen van de percentages met externe inhuur
voor de laatste vijf jaar?
Antwoord
Externe inhuur
2013
10,2%

Totaal EZ

2014
11,2%

2015
10,8%

2016
10,7%

2017
19,6%

78
Kunt u een overzicht geven van de personele inzet in manuren die de
NVWA extra heeft moeten plegen voor het bestrijden van de fipronilcrisis?
Antwoord
In 2017 is 34.812 uren aan de fipronilcrisis besteed, die binnen de
crisesruimte in het staande opdrachtenpakket zijn gerealiseerd.
79
Kunt u een overzicht verschaffen van de personele bezetting van de
NVWA in manuren over de afgelopen vijf jaar?
Antwoord
Gerealiseerde bezetting NVWA

Ambtelijke bezetting (FTE)
Productieve uren

2013

2014

2015

2016

2017

2.163
2.495.000

2.229
2.743.000

2.438
2.828.000

2.480
2.879.000

2.373
2.838.000

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

26

De ambtelijke bezetting bestaat uit alle ambtenaren die bij de NVWA
werkzaam zijn. Dit zijn zowel de ambtenaren die de productieve uren
maken als de ambtenaren die dat niet doen (zoals staf en management).
Als agentschap levert de NVWA uren handhaving of uren keuren aan
afnemers die hiervoor een prijs per uur aan de NVWA betalen. Deze
productieve uren worden in het tijdschrijfsysteem op productieve codes
verantwoord. Deze activiteiten worden vooral verricht door eigen
inspecteurs, maar ook door ingehuurde externen (bijvoorbeeld practitioners). Er heeft zich een in de periode 2013–2017 een stijging van de
productieve uren voorgedaan. Deze wordt mede verklaard uit een stijging
van de productiviteit per medewerker van 1.350 in 2015 tot 1.375 in 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 950 XIII, nr. 8

27