Impactanalyse
Verhoging Griffierechten

Significant B.V.
Thorbeckelaan 91
3771 ED Barneveld

Ministerie van Veiligheid en Justitie

T 0342 40 52 40

Barneveld, 28 oktober 2011

KvK 39081506

Referentie: PvH/bv/10.404

info@significant.nl
www.significant.nl

Versie: 1.0

Inhoudsopgave

Pagina

2 van 131

Inhoudsopgave
Voorwoord
Managementsamenvatting
Impactanalyse Verhoging Griffierechten
Doel en aanpak
Gedragsreacties
Simulatiemodel
Werkwijze impactanalyse
Resultaten
Interpretatie van de resultaten
1.
Achtergrond en aanleiding
1.1
Regeerakkoord en wetsvoorstel verhoging griffierechten
1.2
Waarom een impactanalyse?
2.
Onderzoeksopzet
2.1
Doelstelling
2.2
Onderzoeksvraag en deelvragen

2.3
2.4

3.

4.

4.4
4.5

Inhoudsopgave

2.2.1

Centrale onderzoeksvraag

19

2.2.2

Deelvragen

19

Fasering
Onderzoeksverantwoording

20
20

2.4.1

Gebruikte methoden

20

2.4.2

Scope

20

2.4.3

Geen exacte voorspelling van de toekomst

Methoden
3.1
Wat houdt deze impactanalyse in?
3.2
Typering van het vraagstuk ‘impact verhoging griffierechten’
3.3
Geschiktheid van de methoden
Modelbeschrijving
4.1
Inleiding
4.2
Onderdeel zaakstromen in de rechtspraak

4.3

7
9
9
9
9
11
11
11
13
15
15
17
19
19
19

21

23
23
24
25
27
27
28

4.2.1

Instroom van zaken

30

4.2.2

Stap 1: uitvalpotentieel van rechtszaken op grond van zaakskenmerken31

4.2.3

Stap 2: uitvalpotentieel voor onverzekerden voor rechtsbijstand

4.2.4

Stap 3: uitvalpotentieel door verhoging van griffierechten in relatie tot

33

(financieel) belang

33

Gedragsreactie rechtsbijstandverzekerden en -verzekeraars

35

4.3.1

Rechtsbijstandverzekering particulieren

35

4.3.2

Het modelonderdeel rechtsbijstandverzekering particulieren

36

4.3.3

Gedragsreactie rechtsbijstandverzekeraars

38

4.3.4

Rechtsbijstandverzekering bedrijven en organisaties

Gedragsreactie bestuursorganen
Gedragsreactie bedrijven en organisaties

38

38
40

Pagina

3 van 131

5.

4.6
Gedragsreactie rechtspraak
4.7
Gedragsreactie buitengerechtelijke geschiloplossing
Gegevens
5.1
Het grootste deel van de invoergegevens is uit publicaties
(afgeleid)
5.2
Onderdeel zaakstromen in de rechtspraak
Instroom van zaken

43

5.2.2

Stap 1: uitvalpotentieel op grond van zaakskenmerken

44

5.2.3

Stap 2: uitvalpotentieel voor onverzekerden voor rechtsbijstand

44

5.2.4

Stap 3: uitvalpotentieel door verhoging van griffierechten in relatie tot

5.3
Gedragsreactie rechtsbijstandverzekerden en -verzekeraars
5.4
Gedragsreactie bestuursorganen
Resultaten
6.1
Scenario’s
6.2
Effecten op aantal zaken bij de rechtspraak in eerste aanleg

6.3

6.4

A.
B.
C.
D.

56
58
61
61
62

Zaken bij de rechtspraak (totaal)

62

6.2.2

Zaken bij de rechtspraak in eerste aanleg: particulieren

64

6.2.3

Zaken bij de rechtspraak in eerste aanleg: bedrijven en organisaties

66

Effecten op aantal zaken in hoger beroep en cassatie

68

6.3.1

Zaken in hoger beroep

68

6.3.2

Zaken bij de Hoge Raad

71

Gedragseffecten van andere partijen

73

6.4.1

Gedragsreactie verzekeraars

73

6.4.2

Gedragsreactie rechtspraak

73

6.4.3

Gedragsreactie buitengerechtelijke geschiloplossing

74

6.4.4

Gedragsreactie bestuursorganen

74

D.1.1

Inhoudsopgave

45

6.2.1

6.5
Samenvattende tabel
6.6
Andere oplossingen van de conflicten
6.7
Resultaten in breder perspectief
6.8
Ontbrekende gegevens
Geraadpleegde Literatuur
Geraadpleegde experts
Lijst met aannames m.b.t. gedragsmechanismes en gegevens
Toelichting op de gebruikte methode
D.1
Systeemdynamica
D.2

43
43

5.2.1

(financieel) belang

6.

41
41
43

74
75
77
79

Group Model Building

De expertgroep
D.2.1

Rol van de expertgroep

D.2.2

Wijze van samenstellen expertgroep

D.2.3

Onderlinge interactie tussen experts en modelbouwers

Pagina

4 van 131

D.3

E.
F.
G.

Inhoudsopgave

Omgang met (gebrek aan) gegevens
D.3.1

Uitgangpunt: structuur bepaalt in belangrijke mate gedrag

D.3.2

Hiërarchie van data

D.3.3

Scenario’s en gevoeligheidsanalyse

D.4
Waarborgen in model(bouwproces)
Weergave van het simulatiemodel
Invoer in het simulatiemodel
Resultaten gevoeligheidsanalyses
G.1
Toelichting gevoeligheidsanalyse
G.2
Invoervariabelen
G.3
Model- en eenhedencontrole

Pagina

5 van 131

Voorwoord

Pagina

6 van 131

Voorwoord
01

Wij hebben de opdracht, waarvan voorliggend rapport het resultaat is, ervaren als een

geweldige uitdaging. Het is één ding om, daar waar veel (historische) informatie voorhanden is,
nauwkeurige schattingen (‘voorspellingen’) te maken over de toekomst. Hiervoor zijn allerlei
econometrische technieken voorhanden. Het is echter een nog veel grotere professionele uitdaging
om daar waar (nog) niet zo veel bekend is, in relatief korte tijd, zo veel als mogelijk aan ‘fact finding’
te doen en in nauwe interactie met experts uit het veld deze feiten het best op waarde te schatten.
Het gaat dan niet alleen om het werken met de relatieve ‘zekerheid’ van cijfers en cijfermatige
technieken, maar ook om het werken met mensen en hun opinies. Het vraagstuk naar de impact
van het wetsvoorstel Verhoging Griffierechten is zo’n uitdaging.

02

Significant heeft de afgelopen jaren veel ervaring opgedaan met dit soort onderzoeken; onder-

zoeken die zich niet in het ‘volle licht’ van een uitgebreide informatiebasis afspelen, maar zich
bewegen in de schemerzone tussen wat al wel bekend is en wat nog moet worden ontdekt. Dat
‘ontdekken’ hebben wij in dit onderzoek gedaan door uitgebreid bronnenonderzoek te leggen naast
de ‘expert opinie’ van degenen (experts en wetenschappers) waarvan verwacht mag worden dat
deze het meest gevoel hebben voor de te verwachten effecten van het wetsvoorstel. Het resultaat
van de impactanalyse valt wellicht het best te duiden als een ‘goed geïnformeerde projectie’ van
hoe deze effecten er uit kunnen gaan zien.

03

Wij hebben er bij alle betrokken experts en wetenschappers op aangedrongen om geen

genoegen te nemen met: ‘dat weten we niet’. Dat levert af en toe een weerbarstig proces op, waarbij partijen het ook zo nu en dan oneens mogen zijn. Als onderzoekers hebben wij alle input zo
consciëntieus mogelijk verwerkt en vertaald in een zo solide en bruikbaar mogelijk model. De
review die door een aantal wetenschappers onder leiding van het WODC op het conceptrapport
heeft plaatsgevonden heeft het resultaat zonder twijfel beter gemaakt.

04

De resultaten mogen er naar onze mening dan ook zijn. Wij hechten er aan om te benadrukken

dat het door ons ontwikkelde model per definitie een abstractie van de werkelijkheid is. Wat voor
uitwerking de voorgenomen aanpassingen in het griffierecht echt gaan hebben zullen we de
komende jaren gaan meemaken. In ieder geval is het inzicht in de werking van dit systeem en in de
relaties tussen de onderdelen toegenomen. Wij vertrouwen er op dat de beleidsmakers hun voordeel zullen doen met dit inzicht, en met het in dit onderzoek ontwikkelde model en de daarmee
gegenereerde ‘geïnformeerde projecties’. Het is evident dat wij schatplichtig zijn aan alle
betrokkenen in dit onderzoek die ons van input, of reactie en feedback op output hebben voorzien:
een model zonder inhoud heeft immers geen waarde. Wij danken alle betrokkenen dan ook voor
hun constructieve bijdrage.
Namens het onderzoeksteam van Significant,

Voorwoord

Drs. P.P.M. (Paul) van Hooff

Drs. E.T. (Elliott) Thijssen

Managing consultant

Partner

Pagina

7 van 131

Voorwoord

Pagina

8 van 131

Managementsamenvatting
Impactanalyse Verhoging Griffierechten
05

Om de effecten van de verhoging van griffierechten te ramen is een impactanalyse uitgevoerd.

Dit model is in samenwerking met een groep experts gebouwd in opdracht van het ministerie van
Veiligheid en Justitie.

06

Voor een deel van de zaken gaat het griffierecht omhoog. Het gaat om de zaken waarvoor nu

ook al griffierecht wordt betaald. De verhoging voor deze categorie zaken is gemiddeld € 303,-.
Dit komt neer op gemiddeld meer dan een verdubbeling. Een deel van de rechtzoekenden die deze
hogere bedragen niet kan of wil betalen, zal zijn zaak naar verwachting niet meer voor de rechter
brengen. Er zullen hierdoor, volgens de resultaten van berekeningen in voorliggend onderzoek, in
eerste aanleg ongeveer 6% van de zaken niet meer bij de rechter komen (verder in dit document
wordt onderscheid gemaakt naar uitval in verschillende categorieën). In hoger beroep wordt circa
9% minder aan de rechter voorgelegd. Voor een deel is dit een keteneffect: een vermindering van
het aantal zaken in eerste aanleg werkt door naar hoger beroep.

07

In het wetsvoorstel is een compensatie voor de lage inkomens en de middeninkomens

opgenomen. Dit zorgt ervoor dat er minder zaken van ‘onvermogenden’, ‘minvermogenden’ en
‘middeninkomens’ wegblijven dan zonder deze compensatie. De zaken die niet worden voorgelegd
aan de rechter, zullen grotendeels buiten de rechter om toch worden opgelost. Een deel van de
zaken wordt door de rechtzoekenden zelf opgelost, een deel wordt door professionele rechtshulpverleners opgelost.

Doel en aanpak
08

Het doel van de impactanalyse is te laten zien hoe het stelsel op veranderingen reageert. Het

ging hier kort samengevat om de vraag waar de effecten te verwachten zijn en hoe groot die zullen
zijn. Het daartoe ontwikkelde simulatiemodel is daarbij een hulpmiddel om zo exact mogelijk de
impact te kunnen bepalen. Er is door het WODC een review uitgevoerd op de conceptrapportage.
Daartoe vond een bijeenkomst met wetenschappers plaats, die de toepassing van de methode en
de vorm en inhoud van de rapportage hebben gereviewd. De bevindingen van die bijeenkomst zijn
verwerkt in de definitieve rapportage.

Gedragsreacties
09

De effecten op de instroom van zaken worden in het model gestuurd door gedragsreacties van

personen en organisaties. Personen kunnen besluiten om zich te verzekeren voor rechtsbijstand,
ze kunnen besluiten om de zaak toch niet aan de rechter voor te leggen en op een andere manier
op te lossen, omdat de griffierechten hoger zijn dan het financieel belang van de zaak.
10

In onderstaande tabel zijn voor de betrokken partijen de globale impact en de gedragsreacties

weergegeven.

Managementsamenvatting

Pagina

9 van 131

Betrokkene(n)

Impact

Gedragsreactie(s)

Particulier

Verhoging van de griffierechten,

Laagste inkomens kunnen griffie-

gedifferentieerd naar inkomensgroep

rechten niet opbrengen uit liquide
middelen, maar kunnen worden
gecompenseerd via bijzondere
bijstand.

Afweging griffierechten - financieel
belang:
•

Handelszaken en bestuurszaken: minder zaken met laag
financieel belang

•

Familiezaken: minder zaken die
gaan over financiële geschillen

Verzekeraar (gezinspolis

Voor de geschillen die aan de rechter Doorberekenen hogere kosten in de

rechtsbijstandverzekering)

worden voorgelegd: hogere kosten

premie

Verzekerde (gezinspolis

Premieverhoging gezinspolis

Verzekeren na hogere kosten rechts-

rechtsbijstand)

rechtsbijstandverzekering

geding, opzeggen vanwege hogere
kosten

Bestuursorganen

Betalen na ingang van de wet

Geen gedragsreactie verwacht

griffierechten
Bedrijven en Organisaties

Hogere kosten bij zaken die voor de

Differentiatie naar bedrijfsgrootte:

rechter komen

•

Zzp en klein (2-5 fte)
gedragsreactie als particulier

•

Rest: kosten (deels) doorberekenen in de prijs

Rechtspraak

•

Inning van de griffierechten

•

Aanpassen administratieve
organisatie; aanpassen van de
IT-systemen

•

Lagere instroom van zaken

•

•

Uitvoeren van compensatie-

•

Uitval van zaken heeft gevolgen
voor de werklast

Raad voor de Rechtsbijstand

regeling

Aanpassen administratieve
organisatie, aanpassen ITsystemen

•

Verschuiving van toevoegingen
naar lichte adviestoevoegingen

Managementsamenvatting

•

Verschuiving heeft gevolgen
voor de werklast

Pagina

10 van 131

Simulatiemodel
11

Het model biedt de mogelijkheid om aan ‘knoppen’ te draaien, waarmee scenario’s kunnen

worden samengesteld en doorgerekend. Er is gebruikgemaakt van systeemdynamica, een modelbouwmethode die geschikt is voor vraagstukken waarin de impact van nieuwe beleidsmaatregelen
moet worden bepaald.

12

Er wordt in het model gesimuleerd hoeveel zaken er instromen bij de rechtbank in de sectoren

kanton, civiel en bestuur. Naast de impact op de zaakstromen in eerste aanleg is ook het effect
berekend op de afdoening in hoger beroep en in cassatie. Daarnaast is berekend waar de zaken
naartoe stromen die niet voor de rechter worden gebracht: proberen rechtzoekenden de zaak zelf
op te lossen, schakelen ze een juridisch adviseur in of berusten ze erin dat de zaak niet wordt
opgelost. De zaken zijn onderverdeeld in handelszaken (kanton en civiel), familiezaken (kanton en
civiel) en bestuurszaken. Van handelszaken is een onderverdeling gemaakt in financieel belang
van het geschil dat aan de rechter wordt voorgelegd. Van iedere zaak is in het model bovendien
vastgelegd uit welke inkomenscategorie de rechtzoekende komt, of deze een
rechtsbijstandverzekering heeft en of het gaat om een particulier of om een bedrijf. Al deze
onderverdelingen zijn gemaakt om het effect van de verhoging op specifieke groepen
rechtzoekenden, bij verschillende typen zaken in de verschillende stappen in de rechtsgang in
beeld te kunnen brengen.

Werkwijze impactanalyse
13

Door een rekenend simulatiemodel te bouwen, werden de modelbouwers en de experts

gedwongen om heel specifiek te worden, ook wanneer cijfers ontbraken. Het gaat immers om
verwachtingen over het gedrag van mensen die geconfronteerd worden met iets nieuws: de hogere
griffierechten. Voor zover er exacte cijfers voorhanden zijn, zijn die in het model gebruikt. Maar: over
iets dat nog niet is gebeurd, bestaan geen cijfers. Dan komt het aan op het expliciet en inzichtelijk
maken van de afwegingen die rechtzoekenden en andere betrokkenen zullen hanteren. Deze
afwegingen zijn vervolgens opgenomen in het model en er zijn waarden aan toegekend door de
experts een onderbouwde schatting te laten maken. De waarden zijn samen met de expertgroep
vastgesteld, in veel gevallen door een bandbreedte aan te geven waarbinnen een variabele zich gaat
bewegen. De experts hebben de input geleverd binnen het methodische kader van de systeemdynamica. Gegeven die input is Significant verantwoordelijk voor de modelbouw en de berekende
resultaten.

Resultaten
14

In onderstaande tabellen zijn de resultaten van de impactanalyse samengevat in een tweetal

tabellen, één voor particulieren en één voor bedrijven en organisaties. In de tabellen is de
berekende daling in de instroom per sector weergegeven. Omdat er is gerekend in twee
verschillende scenario’s is in de resultaten een boven- en een ondergrens weergegeven, ten
opzichte van het gemiddelde. De percentages zijn afgerond op hele getallen.

Managementsamenvatting

Pagina

11 van 131

De instroom van zaken van particulieren bij de sectoren kanton, civiel en bestuur neemt af met

15

een percentage van tussen 4% en 8%. Op de volgende vier regels is onderscheid gemaakt naar de
vier inkomenscategorieën. De onvermogenden en de minvermogenden vormen samen de groep
WRB-gerechtigden. In de tabel is de uitval van zaken berekend als percentage van de afname in
de instroom ten opzichte van het niveau in 2008 in de betreffende categorie.
Particulieren

Daling instroom in % als gevolg van verhoging
van de griffierechten (met bandbreedte)

Eerste aanleg (kanton, civiel en bestuur)

6%

(4% tot 8%)

•

onvermogenden

4%

(3% tot 5%)

•

minvermogenden

3%

(2% tot 4%)

•

middeninkomens

6%

(4% tot 8%)

•

plusinkomens

8%

(6% tot 10%)

Kanton
•

handel

2%

(1% tot 3%)

•

familie

1%

(-)

Civiel
•

handel

1%

(-)

•

familie

5%

(-)

Bestuur

17%

(11% tot 23%)

Hoger Beroep

9%

(6% tot 12%)

•

onvermogenden

5%

(3% tot 7%)

•

minvermogenden

5%

(4% tot 6%)

•

middeninkomens

10%

(7% tot 13%)

•

plusinkomens

15%

(10% tot 20%)

•

handel

verwaarloosbaar

•

familie

5%

(-)

•

bestuur

16%

(11% 21%)

Hoge Raad

14%

(9% tot 18%)

Bedrijven en organisaties

Daling instroom in % als gevolg van verhoging
van de griffierechten (met bandbreedte)

Eerste aanleg (kanton, civiel en bestuur)

1%

(-)

•

kanton handel

1%

(-)

•

kanton familie

verwaarloosbaar

•

civiel handel

1%

•

civiel familie

verwaarloosbaar

•

bestuur

3%

Managementsamenvatting

(2% tot 4%)

Pagina

12 van 131

Bedrijven en organisaties

Daling instroom in % als gevolg van verhoging
van de griffierechten (met bandbreedte)

16

Hoger Beroep

2%

(1% tot 3%)

•

handel

- verwaarloosbaar

•

familie

- verwaarloosbaar

•

bestuur

3%

(2% tot 4%)

Hoge Raad

5%

(3% tot 6%)

Voor de zaken die niet bij de rechter terechtkomen door de verhoging van het griffierecht moet

een andere oplossing worden gevonden. Wat betreft de handelszaken en familiezaken zijn er twee
opties: men zal ofwel berusten dan wel een andere (juridische) oplossing van het conflict zoeken.
Wat betreft bestuurszaken ligt het anders. Daarin speelt niet alleen de verhoging van het griffierecht, maar ook het feit dat bestuursorganen als het beroep gegrond wordt verklaard griffierechten
gaan betalen gecombineerd met de vermindering van regeldruk voor burgers. Een van de uitwerkingen daarvan is dat bestuursorganen geschillen in een vroeg stadium (in de besluitfase of in
de bezwaarfase) kunnen proberen tot een oplossing brengen, om zo te compenseren voor de
kosten van griffierechten.

17

Het huidige beleid ten aanzien van de vermindering van administratieve lasten is gericht op

een vermindering van bestuurszaken door proactieve geschiloplossing van bestuursorganen. Die
kunnen zo de kosten van griffierechten beperken. De nieuwe tarieven die bestuursorganen gaan
betalen hebben geen effect op dit bestaande beleid en de verwachting is dan ook een (‘autonome’)
daling van bestuurszaken als gevolg van dit beleid. Aan de andere kant blijkt dat de nieuwe
tarieven geen extra stimulans zijn voor bestuursorganen om geschillen in een eerder stadium op te
lossen. Er zijn vaak zwaarder wegende motieven (het financiële belang van de zaak, de schaduwwerking van de wet, de politieke actualiteit) dan de kosten van een zaak die voor een bestuursorgaan de doorslag geven bij de beslissing om een geschil bij de rechter voor te laten komen.

Interpretatie van de resultaten
18

Het simulatiemodel rekent op basis van instroomcijfers bij de rechtspraak over het jaar 2008,

rekeninghoudend met de verschuiving van de competentiegrens in 2011. Het model rekent de
effecten van de wet door tot en met het jaar 2017. De cijfers die in de voorgaande tabellen zijn
weergegeven zijn cijfers over het laatste jaar dat wordt doorgerekend: 2017. Dat maakt deze
impactanalyse nog steeds geen toekomstvoorspelling die beoordeeld kan worden door in de
komende jaren de uitkomsten van deze simulaties te vergelijken met de realiteit.

19

De uitkomsten van de berekeningen geven aan hoe het stelsel van vergelijkingen in het reken-

model op de verhoging van het griffierecht reageert. Het laat zien welke zaken het meest gevoelig
zijn voor uitval en hoe groot die zou kunnen zijn. De resultaten van de berekeningen zijn niet het
eindpunt, maar het beginpunt van een discussie over de impact van deze maatregel.

Managementsamenvatting

Pagina

13 van 131

20

Er zijn veel ontwikkelingen en factoren niet in het model opgenomen, bijvoorbeeld de stand van

de economie en overige beleidsmaatregelen die door dit kabinet worden genomen. Verder kunnen
er onvoorzienbare veranderingen in het werkelijke gedrag van betrokkenen worden opgeroepen
door de hogere griffierechten. Door in de toekomst de werkelijke ontwikkelingen naast de modelberekeningen leggen, ontstaat er nog meer kennis over het functioneren van dit stelsel.

Managementsamenvatting

Pagina

14 van 131

1. Achtergrond en aanleiding
21

In dit hoofdstuk worden de achtergrond en aanleiding van het onderzoek ‘impactanalyse

verhoging griffierechten’ besproken dat in de periode januari tot en met mei 2011 is uitgevoerd in
opdracht van de directie Rechtsbestel van het ministerie van Veiligheid en Justitie. Er wordt eerst
ingegaan op de achtergronden achter de voorgenomen aanpassingen van het griffierecht. Ten
slotte wordt uitgelegd waarom een impactanalyse is uitgevoerd.

1.1 Regeerakkoord en wetsvoorstel verhoging griffierechten 1
22

In de financiële bijlage bij het Regeerakkoord van het kabinet Rutte is opgenomen dat: ‘De

rechtspraak per 2013 wordt bekostigd door degenen die daar gebruik van maken. Personen met
lage inkomens worden gecompenseerd’. 2 Dat betekent dat de rechtspraak voor civiele zaken en
bestuurszaken dan niet meer grotendeels uit de algemene middelen zal worden bekostigd. Het
voorstel om de rechtspraak te laten bekostigen door degenen die er gebruik van maken komt voort
uit de brede heroverwegingen die onder het vorige kabinet zijn opgesteld. 3 Het voorstel is uitgewerkt in het wetsvoorstel Wijziging van de Algemene wet bestuursrecht, de Wet griffierechten
burgerlijke zaken en enige andere wetten in verband met verhoging van griffierechten (hierna:
wetsvoorstel verhoging griffierechten).

23

Er worden in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel verhoging griffierechten twee

redenen aangedragen voor de verhoging van de griffierechten, namelijk:
1.

De eigen verantwoordelijkheid van de rechtzoekende:
‘Het gebruik van rechtspraak is […] verre van evenredig over alle Nederlanders verspreid. In de
praktijk leggen vooral burgers met de hoogste en de laagste inkomens geschillen voor aan de
rechter. […] Het kabinet vindt het gerechtvaardigd dat gebruikers van de rechtspraak […] behoudens uitzonderingen - een hogere bijdrage leveren in de koste van deze procedures.’

2.

Verhoging van griffierechten is noodzakelijk in het kader van het streven van dit kabinet om de
overheidsfinanciën op orde te brengen:
’Het aantal gerechtelijke procedures is de laatste jaren substantieel gestegen. […] Naast de
volumestijging staan hogere eisen die vanuit het perspectief van de burger en ondernemingen
aan de kwaliteit en aan de doorlooptijd van uitspraken worden gesteld. […] Stijgend volume in
combinatie met hogere eisen aan kwaliteit en tempo leggen een grote, ook financiële, druk op
het stelsel. […] Om die druk weg te nemen en de gewenste ombuigingen te bereiken, wordt nu
ingezet op het verhogen van de griffierechten. […] Alleen op die manier kan de rechtspraak zijn
essentiële, in de Grondwet verankerde, maatschappelijke functie ten dienste van de rechtsgemeenschap als geheel blijven vervullen.’

1

Cursief gedrukte teksten zijn citaten uit de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel verhoging griffie-

rechten.
2

Zie Bijlage: Vrijheid en verantwoordelijkheid, Regeerakkoord CDA-VVD, van 30 september 2010, pagina 6.

3

Zie rapport Brede heroverwegingen: veiligheid en terrorisme, van april 2010, pagina 9.

1. Achtergrond en aanleiding

Pagina

15 van 131

24

In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel verhoging griffierechten zijn twee algemene

grondslagen onderscheiden voor het financieren van de rechtspraak:
1.

Reallocatie van middelen door de rechtspraak hoofdzakelijk te financieren uit de algemene
middelen die uit belastingheffing zijn verkregen;

2.

Volledige kostendekkendheid door de rechtspraak hoofdzakelijk te laten betalen door degenen
die er gebruik van maken.

25

‘De huidige financiering van de rechtspraak is een combinatie van beide grondslagen. De

griffierechten die worden geheven zijn een bijdrage van de procespartijen in de kosten van de
rechtspraak. Die bijdrage wordt in dit wetsvoorstel verhoogd. […] Het uitgangspunt blijft intact dat
de bekostiging van de rechtspraak bestaat uit een combinatie van algemene middelen die zijn
verkregen uit belastingheffing en van opbrengsten verkregen uit griffierechten.’

26

In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel verhoging griffierechten wordt gesteld dat

bagatelzaken niet bij de rechter thuishoren en dat het zinvol is om de rechtzoekende een afweging
te laten maken tussen de kosten die een gerechtelijke procedure met zich mee brengt en de
belangen die ermee gemoeid zijn. Indien aan de gang naar de rechter een belangenafweging
vooraf gaat, leidt iedere vorm van (verhoging van) griffierechtenheffing tot vraaguitval.

27

Uit de rapporten over de Geschilbeslechtingsdelta (zowel over burgers 4 als over het midden-

en kleinbedrijf 5) blijkt dat maar een klein deel van de geschillen bij de rechter terechtkomt. Slechts
ongeveer 5% van de afgesloten ‘niet-triviale problemen’ van burgers gaat uiteindelijk toch naar de
rechter om het geschil te beslechten. Van de mkb-bedrijven schakelde 9,5 % de rechter in, waarbij
er (in 2006) ca. 230.000 juridische problemen van die bedrijven aan de rechter werden voorgelegd.

28

Dat betekent dat burgers en ondernemingen (mkb) doorgaans eerst zelf trachten tot een op-

lossing te komen. Pas daarna maken ze een afweging, waarbij ze alle omstandigheden betrekken.
De hoogte van de griffierechten is er één van. Het kabinet wil burgers en ondernemingen
stimuleren om steeds de afweging te maken of de inzet van de rechter voor hun specifieke geschil
de beste geschiloplossing is, of dat alternatieven die er zijn in de vorm van zelfwerkzaamheid,
advisering door het Juridisch Loket, mediation, arbitrage of bindend advies voor hun geval een
betere geschiloplossing bieden.

4

Velthoven, B.C.J. van en C.M. Klein Haarhuis (2010), Geschilbeslechtingsdelta 2009; Over verloop en afloop

van (potentieel) juridische problemen van burgers. Den Haag: WODC.
5

Croes, M.T. en G.C. Maas (2009), Geschilbeslechtingsdelta midden- en kleinbedrijf. Over het optreden en

afhandelen van (potentieel) juridische problemen in het midden- en kleinbedrijf. Den Haag: WODC.

1. Achtergrond en aanleiding

Pagina

16 van 131

29

In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel verhoging griffierechten wordt gesteld dat

door de wijze waarop in dit wetsvoorstel de lasten zijn verdeeld over de rechtzoekenden de toegang tot het recht niet in zijn kern wordt aangetast. Niet alleen on- en minvermogenden worden
gedeeltelijk gecompenseerd voor gevolgen van de hogere griffierechten, maar ook de middeninkomens krijgen compensatie. In de memorie van toelichting staat dat circa 60% van de bevolking
voor een gereduceerd tarief in aanmerking komt. In het huidige stelsel is dat ruim 40% van de
bevolking.

30

‘Uitgangspunt is dat de burger en de onderneming zelf de verantwoordelijkheid dragen voor

een juridische procedure, waaronder de kosten. De verantwoordelijkheid van de overheid is het
bewaken van de kwaliteit van het rechtsbestel en het garanderen van de toegankelijkheid als
bedoeld in artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Als
(potentiële) procespartij heeft de overheid, net als burgers en ondernemingen, de verantwoordelijkheid om te pogen geschillen te voorkomen en als deze er toch zijn, ze op te lossen zonder dat de
rechter hieraan te pas komt […].’

31

Meer en gedetailleerdere informatie over de voorgestelde verhoging van de griffierechten is te

vinden in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel verhoging griffierechten.

1.2 Waarom een impactanalyse?
32

Wat zijn de verwachte (maatschappelijke) gevolgen van het verhogen van de griffierechten op

middellange en lange termijn? Dat is kort samengevat de vraag die centraal staat in de impactanalyse. In deze impactanalyse wordt een uitspraak gedaan over de te verwachten vooruitzichten
ten aanzien van de:
1.

Mogelijke gedragseffecten bij de verschillende groepen rechtsgebruikers en instituties en de
onderlinge samenhang tussen de verschillende groepen en instituties;

2.

Resulterende verandering in zaakstromen en in de aard van de zaken die voor de rechter
komen als gevolg van de voorgenomen verhoging van de griffierechten.

1. Achtergrond en aanleiding

Pagina

17 van 131

1. Achtergrond en aanleiding

Pagina

18 van 131

2. Onderzoeksopzet
33

In dit hoofdstuk worden eerst de doelstelling van het onderzoek, de onderzoeksvragen en de

deelvragen beschreven. Vervolgens worden de aanpak en fasering toegelicht. In de laatste twee
paragrafen van dit hoofdstuk worden de reikwijdte van de impactanalyse en de onderzoeksverantwoording behandeld.

2.1 Doelstelling
34

De doelstelling van de impactanalyse op de verhoging van griffierechten is om op voorhand

inzicht te verkrijgen in de (mogelijke) maatschappelijke gevolgen van deze verhoging. Het gaat
daarbij om gevolgen voor het beroep op de rechtspraak en om gevolgen voor het gebruik van
alternatieven die er zijn om geschillen te beslechten. Daarnaast zijn er mogelijk gevolgen merkbaar
bij de burgers, de bestuursorganen, de rechtspraak, het midden- en kleinbedrijf, de gesubsidieerde
rechtsbijstand en de advocatuur.

35

Het in beeld brengen van de gevolgen van de verhoging van griffierechten wordt gedaan door

met materiedeskundigen een kwantitatief rekenmodel te ontwikkelen. Het gaat daarbij om de
effecten op middellange (0-5 jaar) en lange termijn (maximaal 10 jaar).

2.2 Onderzoeksvraag en deelvragen
2.2.1

Centrale onderzoeksvraag

Wat zijn de mogelijke gevolgen van de verhoging van griffierechten voor het beroep op de
rechtspraak en buitengerechtelijke geschiloplossing?

2.2.2

Deelvragen

36

Bij de centrale onderzoeksvraag zijn de volgende deelvragen geformuleerd:

1.

Wat zijn de mogelijke (gedrags)effecten van de verhoging van griffierechten bij de volgende
groepen rechtzoekenden en instituties en hun onderlinge samenhang:

2.

a.

Burgers (in verschillende inkomensgroepen);

b.

Bestuursorganen;

c.

Midden- en kleinbedrijf;

d.

Gesubsidieerde rechtsbijstand;

e.

Rechtsbijstandverzekeringen;

f.

Advocatuur;

g.

Rechtspraak;

h.

Alternatieve geschilbeslechting;

Wat zijn de gevolgen van de (gedrags)veranderingen op de omvang en op de aard van het
aantal rechtszaken en buitenrechtelijke geschiloplossingsprocedures?

2. Onderzoeksopzet

Pagina

19 van 131

2.3 Fasering
37

Het onderzoek is uitgevoerd in twee fases. In fase 1 is op één A4 een eerste beeld geschetst

(in ieder geval kwalitatief en waar mogelijk al kwantitatief) van de te verwachten gevolgen voor de
betrokken groepen rechtzoekenden en organisaties. Dit eerste, voorlopige beeld is begin 2011
besproken in een klankbordgroep met vertegenwoordigers van het ministerie van Veiligheid en
Justitie en van diverse organisaties uit rechtspraak en juridische dienstverlening. Deze bespreking
heeft tot verdere aanscherping van de inzichten geleid.

38

In fase 2 is het (tussen)product van fase 1 doorontwikkeld. Het doel van de doorontwikkeling is

om een simulatiemodel te bouwen waarmee de eerdergenoemde onderzoeksvragen kunnen
worden beantwoord. Fase 2 levert het eindproduct op.

39

De resultaten van het onderzoek zijn:

1.

Een rekenmodel waarmee de effecten van het wetsvoorstel verhoging griffierechten in het
civiele en het bestuursrecht kunnen worden doorgerekend;

2.

Inzicht in de omvang van de zaakstromen en de gevolgen voor de werklast in tijd bij de
betrokken partijen;

3.

Een rapport van de ‘Impactanalyse verhoging griffierechten’ (voorliggend document) waarin de
resultaten van het onderzoek zijn uitgewerkt.

2.4 Onderzoeksverantwoording
2.4.1

40

Gebruikte methoden

In deze impactanalyse is ervoor gekozen gebruik te maken van de methoden systeem-

dynamica en Group Model Building. De voor- en nadelen van deze methoden werken door in de
resultaten van deze impactanalyse. In hoofdstuk 3 zijn de gebruikte methoden beschreven.
2.4.2

41

Scope

De impactanalyse heeft betrekking op het wetsvoorstel verhoging griffierechten zoals dat op

31 maart 2011 aan de betrokken partijen ter consultatie is gestuurd.

42

De onderstaande punten zijn relevante punten waarvan niettemin expliciet is besloten dat deze

buiten de reikwijdte van het onderzoek vallen:
1.

Het bepalen van de hoogte van de griffierechten 6;

2.

De verandering in de financiële en bestuurlijke relaties (onder andere tussen de Raad voor de
rechtspraak en het bestuursdepartement);

3.

Personele gevolgen (onder andere voor de rechtspraak);

4.

De voorgenomen wijzigingen in het systeem van gesubsidieerde rechtsbijstand;

6

De hoogte van de griffierechten zoals die zijn vastgesteld in het wetsvoorstel verhoging griffierechten zijn input

voor het simulatiemodel.

2. Onderzoeksopzet

Pagina

20 van 131

5.

Ontwikkelingen in demografie en conjunctuur;

6.

Gevolgen van innovaties op het terrein van rechtspleging en (buitengerechtelijke) rechtshulpverlening;

7.

Detailuitwerking per ketenorganisatie (ketenprocesmodellen);

8.

(Benodigde) veranderingen in de IT-systemen van de ketenorganisaties (informatieanalyse);

9.

Verandering van (administratieve) organisatie bij de betrokken ketenorganisaties;

10. De gedragsreactie van verweerders in rechtszaken.
2.4.3

43

Geen exacte voorspelling van de toekomst

De resultaten van de impactanalyse moeten worden bezien in de context waarbinnen deze is

uitgevoerd. Een aantal elementen is van belang om te benoemen, namelijk:
1.

De impactanalyse is in relatief korte tijd uitgevoerd. Het is mogelijk gebleken om in die relatief
korte periode een werkend en toepasbaar simulatiemodel te bouwen dat is te beschouwen als
een bruikbare benadering van dit complexe vraagstuk. Er zijn weinig concessies gedaan aan
de ‘breedte’ (typen zaakstromen), maar nadere onderverdelingen binnen de stromen zijn
vooralsnog achterwege gebleven. Leidraad daarbij was de relevantie voor de vraagstelling;

2.

Binnen de looptijd van deze impactanalyse was het niet mogelijk om nieuw (wetenschappelijk
onderbouwd) onderzoek uit te laten voeren om parameters te vinden waarvoor geen (wetenschappelijk onderbouwd) onderzoek voorhanden was. De gedragingen van dergelijke parameters zijn zo goed mogelijk geraamd op basis van de aanwezige databestanden en kennis bij
met name de experts. Ons uitgangspunt is dat het weglaten van (belangrijke) factoren uiteindelijk schadelijker is voor het resultaat dan het maken van beredeneerde schattingen.

44

Bij de door ons gebruikte methoden gaat het om het verkrijgen van (meer) inzicht in de werking

van het systeem en niet om het voorspellen van de toekomst. De waarde van het model is dat het
juist die elementen bevat die belangrijk worden geacht om het stelsel te kunnen beschrijven en
simuleren. Het model vormt daarmee een ‘landkaart’ van het stelsel, waarin in ieder geval datgene
is opgenomen wat belangrijk is om het gedrag te kunnen begrijpen. Het veranderen van parameters, het uitvoeren van gevoeligheidsanalyses en het doorrekenen van verschillende scenario’s
geven inzicht in de werking van het stelsel: alle berekende uitkomsten in het model (moeten)
kunnen worden getraceerd naar de onderliggende aannames.

45

Hiermee is overigens niet gezegd dat de uitkomsten van het model niet relevant zouden zijn.

De uitkomsten zijn ontstaan door het doorrekenen van een modelstructuur die gemaakt is in
samenspraak met experts en gevuld met data die ofwel betrouwbaar en geverifieerd, dan wel
plausibel zijn. Het zijn daarmee resultaten die serieuze aandacht verdienen.

2. Onderzoeksopzet

Pagina

21 van 131

2. Onderzoeksopzet

Pagina

22 van 131

3. Methoden
46

Deze impactanalyse heeft als doel om voorafgaand aan de parlementaire behandeling en

vervolgens de implementatie van wetgeving aan te geven wat de gevolgen kunnen zijn. We zijn dus
niet op zoek naar een verklaring van iets dat al gebeurd is, maar we zoeken naar een verwachting
over iets dat te gebeuren staat. Bij deze laatste vraagstelling horen daarop toegesneden methoden.
In dit hoofdstuk wordt de keuze voor de door ons gebruikte methode toegelicht. In bijlage D wordt
de methode zelf beschreven.

3.1 Wat houdt deze impactanalyse in?
47

In deze impactanalyse worden ramingen (in diverse scenario’s) gemaakt van de uitwerking van

voorgenomen beleid en/of wetgeving. Het gaat daarbij om het doorrekenen van scenario’s en niet
om het maken van prognoses.

48

Een cruciaal onderscheid tussen scenario’s en prognoses is dat het bij scenario’s gaat om de

redenatie en de wijze waarop men tot het resultaat komt: de mechanismen die in het stelsel werken.
Die beïnvloeden op haar beurt het handelen van de actoren in het systeem en daarmee de manier
waarop het scenario zich in werkelijkheid ontrolt. Een scenario dat niet uitkomt omdat actoren
handelen op basis van de verkregen inzichten uit het simulatiemodel kan dus juist goed zijn.

49

In deze impactanalyse is zo veel mogelijk gebruikgemaakt van de bij experts aanwezige

kennis. Dit betreft niet alleen kennis uit onderzoeken en tijdreeksen, maar ook kennis over de
werking van het systeem en het gedrag van mensen in het systeem. De experts kwamen uit de
wetenschap, het beleid en uit betrokken organisaties, zie bijlage B. De Hoge Raad heeft geen deel
uitgemaakt van de groep geraadpleegde experts. Er is wel commentaar gegeven op de conceptrapportage.

50

Verder is er gebruikgemaakt van de methoden systeemdynamica en Group Model Building.

Deze methoden zijn bij uitstek geschikt om inzicht te verkrijgen in complexe stelsels en kunnen
goed omgaan met het deels ontbreken van gegevens. Dat laatste element is van groot belang op
het moment dat het gaat over gebeurtenissen die nog niet hebben plaatsgevonden (lees: nieuw
beleid en/of wetgeving), waarvan de facto geen cijfermateriaal beschikbaar is.

51

In 2006 is er een WODC-rapport 7 verschenen over het onderwerp griffierechten. Het gaat om

een vergelijkende beschrijving van griffierechten en vergelijkbare stelsels in een aantal landen van
de Europese Unie. In het WODC-rapport wordt opgemerkt: ‘Over de economische analyse van
griffierechten bestaat - helaas - geen specifiek rechtseconomisch onderzoek.’ 8

3. Methoden

7

Faure, M.M.G. en C.A.R Moerland (2006): Griffierechten. Den Haag: WODC.

8

Zie Faure en Moerland (2006), Voetnoot 4, pagina 26.

Pagina

23 van 131

52

Verderop wordt opgemerkt: ‘Het is moeilijk om procesrechtelijke systemen met elkaar te

vergelijken. Procedures hebben niet steeds betrekking op dezelfde materie en kunnen in hun uitwerking sterk verschillen.’ 9 Voor de impactanalyse is er dus geen goed vergelijkingsmateriaal. Er
zijn wel studies in Nederland gedaan, waarin met hulp van prijselasticiteit 10 een schatting van de
gevolgen van prijsverhoging is gemaakt. In paragraaf 6.7 worden de resultaten van de impactanalyse vergeleken met genoemde studies. Er is in de impactanalyse bewust afgezien van het
gebruiken van deze formules: niet alleen is de voorgenomen prijsstijging veel groter dan met dit
soort benaderingen redelijkerwijs kan worden geschat, maar het gebruik van die methode levert
ook te weinig inzicht in de onderliggende mechanismen op.

53

In bijlage D wordt een toelichting gegeven op de gebruikte methode, op de rol van de expert-

groep, op de manier waarop met ontbrekende gegevens wordt omgegaan en op de waarborgen in
het modelbouwproces.

3.2 Typering van het vraagstuk ‘impact verhoging griffierechten’
54

Het vraagstuk van de verhoging van griffierechten omvat in essentie de volgende elementen:

1.

Het wetsvoorstel betekent een grote verandering van de hoogte van griffierechten. Een
dergelijke majeure wijziging in de griffierechten is in het (recente) verleden niet doorgevoerd;

2.

De griffierechten hebben - in meer of mindere mate en voor bepaalde typen zaken - invloed op
de toegang tot het Nederlandse rechtstelsel;

3.

De wijzigingen in de griffierechten hebben op korte en op lange(re) termijn effect;

4.

Het gedrag van de eisers (als gevolg van de verhoging van de griffierechten) is, naast de
verhoging van de griffierechten ‘an sich’, bepalend voor de omvang van de gevolgen.

55

De (gedrags)effecten dienen zich niet direct in de volle breedte aan, maar worden geleidelijk (in

de loop der tijd) zichtbaar. Hiervoor zijn drie oorzaken aan te wijzen. Ten eerste heeft niet iedereen
direct na de wetswijziging een rechtszaak waarop de verhoogde griffierechten van toepassing zijn.
Ten tweede kan het zo zijn dat pas bij de n-de zaak de kosten voor de griffierechten niet meer
opwegen tegen het financieel belang van de zaak. Ten derde heeft een zaak ook een bepaalde
(aanzienlijke) doorlooptijd, vooral wanneer na de eerste aanleg in hoger beroep wordt gegaan.

9

Zie Faure en Moerland (2006), pagina 37.

10

3. Methoden

Kort gezegd: een formule met prijsstijging en de vraaguitval.

Pagina

24 van 131

3.3 Geschiktheid van de methoden 11
‘Voor een weloverwogen keuze uit het scala van mogelijke beleidsinterventies gericht op het
verbeteren van de rechtspleging, en voor de specifieke vormgeving en de latere evaluatie, is het
dan ook gewenst om een goed inzicht te hebben in de richting en de orde van grootte van diverse
effecten. Dit vooronderstelt een totaaloverzicht van de mate waarin burgers en instellingen te
maken krijgen met (potentiële) civiel- en bestuursrechtelijke problemen, en van de wegen die ze
bewandelen om deze problemen tot een oplossing te brengen.’ (B.C.J. van Velthoven en M.J. ter
Voert (2004) in: Rechtstreeks 4, 2004, p.14).

56

De nadruk bij systeemdynamica en Group Model Building ligt op het bestuderen en modelleren

van complexe beleidsvraagstukken. Modellen zijn vereenvoudigingen van de werkelijkheid en
helpen (als het goed is) het denken over en het begrip van het systeem te verhelderen. Het grote
voordeel van het gebruik van computermodellen is dat zo’n model het (vereenvoudigde) systeem
voor een groot aantal jaren in korte tijd door kan rekenen. Daardoor is het mogelijk veranderingen
te toetsen in korte tijd en in een veilige omgeving te experimenteren met de verschillende
instellingen van modelparameters.

57

Systeemdynamica en Group Model Building zijn vooral geschikte methoden voor vraagstukken

met (een aantal van) de volgende kenmerken:
1.

De vraagstukken en/of het systeem zijn complex en dynamisch;

2.

De effecten treden op korte en op lange(re) termijn op;

3.

Het gaat om richting en orde van grootte van (mogelijke) effecten (in de tijd);

4.

Er moeten (beleids)keuzes worden gemaakt;

5.

Er is gebrek aan (onderzoeks)gegevens;

6.

Er zijn moeilijk kwantificeerbare effecten aan de orde;

7.

Het gedrag van mensen en organisaties speelt een rol in het systeem.

11

•

Paragraaf gebaseerd op:
Sterman, J.D. (2000), Business Dynamics, systems thinking and modeling for a complex World. Boston:
McGraw - Hill;

•

Vennix, J.A.M. (1996), Group Model Building, facilitating team learning using system dynamics. Chicester:
John Wiley and Sons;

•

3. Methoden

Radzicki, M.J. en R.A. Taylor (1997), Introduction to System Dynamics, www.systemdynamics.org.

Pagina

25 van 131

3. Methoden

Pagina

26 van 131

4. Modelbeschrijving
58

In dit hoofdstuk wordt de werking van het model toegelicht. We zullen daarbij ingaan op de

zaakstromen, de manier waarop zaken ‘afgepeld’ worden (welke zaken zijn om welke redenen
‘gevoelig’ voor uitval) en (mogelijke) gedragsreacties van burgers, organisaties en instanties. In
bijlage E is de grafische weergave van de modelstructuur opgenomen. Het is een eigenschap van
(wat grotere) systeemdynamische modellen dat ze er op het eerste gezicht groot uitzien. Bij nader
inzien is er toch maar een beperkt aantal variabelen die de kern van het model vormen. Een deel
van het model bestaat uit optellingen van tussenresultaten. ‘Onder’ deze grafische weergave in
bijlage E liggen formules. Soms zijn dat eenvoudige optellingen van tussenresultaten, in andere
gevallen zijn het formules waarin iets complexere berekeningen plaatsvinden. De correcte werking
van de formules is tijdens het bouwproces gewaarborgd door de procedures in bijlage D, paragraaf
D.4 consequent te volgen. De formules die samen het rekenmodel vormen beslaan circa
150 pagina’s A4. Wij zien om voor de hand liggende redenen af van het opnemen van deze
informatie in dit rapport.

59

Voor een deel is de modelstructuur een weergave van het ‘logistieke’ deel van het stelsel: er

zijn verschillende zaakstromen, met elk een eigen gang door het stelsel. In de beschrijvingen
komen daarnaast aannames voor over de modelstructuur en over (gedrags)reacties van rechtzoekenden. Deze aannames komen voort uit de besprekingen in de expertgroep, uit overleg met
deskundigen uit verschillende betrokken organisaties en voor zover mogelijk uit literatuur. De
aannames, en de uitwerking daarvan in het model, zijn vervolgens zo veel mogelijk weer met die
deskundigen besproken.

4.1 Inleiding
60

De kern van het model wordt gevormd door het onderdeel waarin de zaakstromen in de recht-

spraak in beeld worden gebracht en waarmee de effecten van hogere griffierechten worden doorgerekend. Hierbij wordt onderscheid gemaakt naar kanton, civiel, bestuur en hoger beroep. Dit
onderscheid wordt gemaakt vanwege het verschil in griffierechten dat in de verschillende trajecten
betaald moet worden. In het model wordt doorgerekend welk deel van de verschillende groepen
rechtzoekende particulieren en van de bedrijven en organisaties nu een beroep doet op de rechtspraak en welk deel na ingang van de wet uitvalt als gevolg van de hogere griffierechten.

61

De aanname is dat, naast de uitval, een gedragsreactie kan plaatsvinden bij rechtsbijstand-

verzekerden en -verzekeraars, bestuursorganen, bedrijven en organisaties en bij de rechtspraak
als gevolg van de verhoging. Deze gedragsreacties kunnen leiden tot veranderingen in het beroep
op de rechtspraak. De afzonderlijke modelonderdelen berekenen die gedragsreacties. De kern van
het model (het onderdeel zaakstromen in de rechtspraak) rekent vervolgens uit wat dit betekent
voor de zaaksuitval bij de rechtspraak.

62

4. Modelbeschrijving

In figuur 1 staan de contouren van het rekenmodel weergegeven.

Pagina

27 van 131

Figuur 1:

63

Contouren van het rekenmodel

De verschillende modelonderdelen worden in onderstaande paragrafen nader toegelicht. 12

4.2 Onderdeel zaakstromen in de rechtspraak
64

Het onderdeel zaakstromen in de rechtspraak rekent de vraaguitval als gevolg van de

verhoging van de griffierechten uit. Dit gebeurt door van de instroom van zaken bij de rechtspraak
stap voor stap te bepalen waar geen zaken uit kunnen vallen wanneer de griffierechten hoger
worden, zodat uiteindelijk alleen die zaken overblijven waar vraaguitval kan ontstaan (het ‘afpellen’
van de mogelijke zaaksuitval). Er zijn drie categorieën vastgesteld die bepalen of zaken in de rechtspraak wel of niet uit zullen vallen door de hogere griffierechten. Dit zijn:
1.

De zaakskenmerken;

2.

Het al dan niet verzekerd zijn voor rechtsbijstand door de eiser;

3.

Het financieel belang van de zaak.

65

Figuur 2 is een vereenvoudigde weergave van het onderdeel zaakstromen in de rechtspraak.

12

Hoewel geplande wijzigingen in het systeem van gesubsidieerde rechtsbijstand ook van invloed kunnen zijn,

zijn deze in het rekenmodel buiten beschouwing gelaten. De maatregelen op dit terrein zijn pas in een later
stadium bekend geworden en daarom zijn de effecten ervan afzonderlijk in een addendum in kaart gebracht. In
het voorliggende rapport is geen rekening gehouden met de voorgestelde wijzigingen op het gebied van
gesubsidieerde rechtsbijstand.

4. Modelbeschrijving

Pagina

28 van 131

Hoogte
griffierecht

Instroom
Instroom
Instroom
rechtszaken
Instroom
rechtszaken
rechtszaken
rechtszaken

1

Instroom
Instroom
Uitvalpotentieel
Instroom
rechtszaken
rechtszaken
o.g.v.
rechtszaken
zaakskenm erken

Verdeling
zekere/
onzekere
uitkom st

Figuur 2:

66

2

Verdeling
Verdeling
Verdeling
zeker/onzeker/onzeker/onDeel
onzekere
zekere
zekere
verzekerd
uitkom
uitkom
uitkom
ststst

Instroom
Instroom
Uitvalpotentieel
Instroom
rechtszaken
rechtszaken
vanwege
rechtszaken
onverzekerd

3

Instroom
Instroom
Instroom
rechtszaken
Totale
rechtszaken
rechtszaken
vraaguitval

Verdeling
Verdeling
Verdeling
zeker/onzeker/onzeker/onFinancieel
zekere
zekere
zekere
belang
uitkom
uitkom
uitkom
ststst

Modelonderdeel zaakstromen in de rechtspraak en uitval van rechtszaken

Het ‘afpellen’ gebeurt op hoofdlijnen als volgt. De basis is de instroom van rechtszaken links in

het figuur. De instroom van zaken in de rechtspraak is verder uitgewerkt in paragraaf 4.2.1.

67

Stap 1: de eerste ‘schil’ van potentiële uitval hangt samen met de zaakskenmerken. Het kan

zijn dat bepaalde typen zaken in de rechtspraak minder gevoelig zijn voor de hoogte van het griffierecht dan andere. De zaken die op basis van hun kenmerken niet zullen uitvallen door de griffierechtenverhoging, worden ‘afgepeld’ en verder buiten de berekening van de uitvallende zaken
gehouden. Wat doorstroomt in het model zijn de zaken die wel kunnen uitvallen door de verhoging
(pijl 1). De eerste schil van uitval wordt in paragraaf 4.2.2 in detail beschreven.

68

Stap 2: de volgende ‘schil’ wordt gevormd door rechtsgebruikers die al dan niet een rechts-

bijstandverzekering hebben. De particulieren en bedrijven die verzekerd zijn, zullen voor die
rechtszaken die binnen de dekking vallen niet geraakt worden door de griffierechtenverhoging, aangezien de griffierechten door de verzekering worden gedekt. De zaken van verzekerden worden
weer ‘afgepeld’, wat doorstroomt in het model zijn de rechtszaken waarin de eiser geen (dekking
van de) rechtsbijstandverzekering heeft en waar uitval van zaken kan plaatsvinden (pijl 2). Deze
stap is nader uitgewerkt in paragraaf 4.2.3.

69

Stap 3: de laatste ‘schil’ hangt samen met de hoogte van het griffierecht en het financieel

belang van de rechtszaak. Er is vastgesteld in gesprekken met de experts dat het plausibel is dat
rechtszaken met een hoger financieel belang minder snel zullen uitvallen door een verhoging van
het griffierecht. De uitval in deze stap wordt daarom bepaald door de verhouding tussen de hoogte
van het griffierecht en de hoogte van het financieel belang. Wat rest na deze stap is de berekening
van de totale vraaguitval (pijl 3).

70

Voor zaken zonder financieel belang werkt dit mechanisme uiteraard niet. Uit onderzoek van

Eshuis 13 blijkt dat civiele zaken met een onbepaald financieel belang vaak complex zijn en een
lange, kostbare, procedure kennen. Er is op grond van het bovenstaande aangenomen dat de

13

Zie p. 166 en verder van Eshuis, R.J.J. (2007), Het recht in betere tijden; Over de werking van interventies ter

versnelling van civiele procedures. Den Haag: Boom.

4. Modelbeschrijving

Pagina

29 van 131

griffierechten in dergelijke complexe zaken dan ook geen doorslaggevende rol spelen. De uitval
van deze zaken als gevolg van de verhoging van de griffierechten zal daardoor beperkt zijn.
Uitzondering hierop vormen de civiele zaken (handel) ten aanzien van conservatoire beslagen. In
hoofdstuk 5 wordt de aanname voor deze uitval toegelicht. Er wordt een ander mechanisme
gehanteerd om voor deze zaken de vraaguitval te berekenen. De werking van het mechanisme in
de laatste schil is uitgewerkt in paragraaf 4.2.4.
4.2.1

71

Instroom van zaken

Het aantal zaken dat bij de rechtspraak binnenkomt, is gebaseerd op de instroom van zaken in

2008. 14 In deze cijfers is vervolgens wel rekening gehouden met de competentiegrensverschuiving
van de civiele rechter naar de kantonrechter (per juli 2011). Voor de instroom is een onderscheid
gemaakt naar particulieren aan de ene kant en bedrijven en organisaties aan de andere kant. Voor
particulieren wordt de uitval voor vier inkomenscategorieën berekend, in figuur 2 weergegeven door
de achter elkaar liggende rechthoeken. 15 Voor bedrijven en organisaties wordt de uitval afzonderlijk
berekend voor mkb en grote bedrijven. 16 Bij de instroom wordt verder onderscheid gemaakt tussen
kantonzaken, civiele zaken, bestuurszaken en zaken in hoger beroep. De instroom bij kanton en
civiel is verder onderverdeeld in handelszaken en familiezaken. Voor bestuurszaken is geconstateerd
dat hier sinds 2008 een jaarlijkse afname van de instroom met circa 4% heeft plaatsgevonden. Deze
vermindering van de instroom is voor de volgende jaren in het model doorgetrokken.

72

Het ‘afpel’-mechanisme (stapsgewijs bepalen van respectievelijk zaakskenmerken, aandeel

verzekerden en omvang financieel belang) is voor al de genoemde zaken en categorieën
afzonderlijk toegepast.

14

Er is gekozen voor cijfers van 2008, omdat de nieuwe tarieven voor de griffierechten daarop zijn gebaseerd.

15

Overal waar voor de waarde van variabelen onderscheid wordt gemaakt naar inkomenscategorieën is dit

weergegeven met achter elkaar liggende figuren.
16

Mkb omvat alle bedrijven tot 100 werknemers, bedrijven met meer werknemers vallen onder de grote

bedrijven. Bron: Croes, M.T. en G.C. Maas (2009), Geschilbeslechtingsdelta midden- en kleinbedrijf; over het
optreden en afhandelen van (potentieel) juridische problemen in het midden- en kleinbedrijf. Den Haag: WODC.

4. Modelbeschrijving

Pagina

30 van 131

4.2.2

73

Stap 1: uitvalpotentieel van rechtszaken op grond van zaakskenmerken

In de eerste stap wordt berekend welke rechtszaken op grond van de zaakskenmerken

mogelijk zullen uitvallen. De redenering achter deze stap, gebaseerd op Klijn 17, is dat sommige
typen zaken niet zullen uitvallen bij de voorgestelde verhoging, simpelweg omdat er voor dit type
zaken geen reëel alternatief bestaat voor een gang naar de rechter. In het model is de eerste overweging die een rechtzoekende maakt wanneer er sprake is van een geschil, de vraag welke
methoden geschikt zijn om het geschil op te lossen. Wanneer er verschillende alternatieven zijn, zal
de rechtzoekende een afweging maken tussen de alternatieven. Naarmate er minder alternatieven
zijn, zal de gang naar de rechter sneller gemaakt worden. Op grond van deze redenering wordt in
deze stap verondersteld dat alleen die zaken kunnen uitvallen door de verhoging van de griffierechten waar er voor de rechtzoekende (reële) alternatieven beschikbaar zijn. Daarbij is onderscheid gemaakt in kantonzaken, civiele zaken, bestuurszaken en hoger beroepszaken.
Kantonzaken en Civiele zaken

74

Om te kunnen bepalen welke typen zaken zeker aan de rechter worden voorgelegd en welke

zaken mogelijk uitvallen, wordt hier de functionele typering van kantonzaken en civiele zaken 18
gehanteerd die Blankenburg en Rogowski hebben opgesteld. 19 Zij hebben een indeling van zaken
gemaakt op basis van de voorspelbaarheid van de uitkomst van een zaak en het procesdoel. Dit
levert vier categorieën van zaken op, die in tabel 1 zijn weergegeven.
Voorspelbaarheid van de uitkomst

Procesdoel
Tabel 1:

Zeker

Onzeker

Gemeenschappelijk

Quasinotariële functie

Bemiddelingsfunctie

Strijdig

Rechtsdoorzetting

Beslissingsfunctie

Zaakscategorieën rechtspraak

75

Eshuis 20 omschrijft deze vier functies van kanton en civiele rechtszaken als volgt:

1.

De quasinotariële functie: hierbij is er feitelijk geen geschil tussen de partijen, maar is een door
de rechter bekrachtigde uitspraak nodig, zoals bij een gemeenschappelijk verzoek tot echtscheiding;

2.

De rechtsdoorzettingsfunctie: hierbij gaat het er primair om dat een benadeelde partij een
executoriale titel verkrijgt, waarmee zijn wederpartij tot nakoming van een verplichting kan
worden gedwongen;

17

Velthoven, B.C.J. van en M.J. ter Voert (2004), Rechters in de delta: Over de rol van de rechtspraak in de

beslechting van geschillen van Nederlandse burgers, Rechtstreeks 2004 - nr. 4.
18

De typologie is opgesteld voor civiele zaken in het Duitse rechtssysteem. Dat komt overeen met kantonzaken

en civiele zaken in het Nederlandse rechtssysteem.
19

Blankenburg, E. en R. Rogowski (1983), Zur Theorie von Gerichtsverfahren, Zeitschrift für Rechtssoziologie,

jrg. 4, 1983, heft 2, pp. 133-144.
20

Eshuis, R.J.J. (2007), Het recht in betere tijden; over de werking van interventies ter versnelling van civiele

proceduren. Den Haag: Boom.

4. Modelbeschrijving

Pagina

31 van 131

3.

De bemiddelingsfunctie: indien partijen niet zelfstandig tot een vergelijk kunnen komen, kan
een gerechtelijke procedure het kader bieden waarin dit alsnog gebeurt;

4.

De beslissingsfunctie: indien partijen niet tot een vergelijk kunnen komen, hakt de rechter
uiteindelijk de knoop door.

76

Eshuis geeft aan dat de rechtsdoorzettingsfunctie en de quasinotariële functie voor bepaalde

typen zaken een exclusief domein van de rechter zijn. Voor de bemiddelingsfunctie en de
beslissingsfunctie zijn meer alternatieven beschikbaar die laagdrempeliger zijn dan de gang naar
de rechter. Hieruit kan worden opgemaakt dat wanneer het gaat om het aantal beschikbare
alternatieven van de vier categorieën, alleen het onderscheid tussen zekere zaken en onzekere
zaken voor dit onderzoek relevant is. Zekere zaken zijn zaken waarin een uitspraak van de rechter
nodig is om een titel te verkrijgen (bijvoorbeeld een deel van de ontslagzaken, het uitspreken van
een echtscheiding en het verkrijgen van een executoriale titel). Het aantal alternatieven voor dit
soort zaken is beperkt tot berusten (bijvoorbeeld niet formeel scheiden) of het recht in eigen hand
nemen (bijvoorbeeld zelf zonder titel proberen een geldvordering te innen). In onzekere zaken zijn
meer alternatieven beschikbaar. Naast berusten of het recht in eigen hand nemen, zijn er allerlei
vormen van alternatieve geschiloplossing (mediation, arbitrage, geschillencommissies, bemiddeling
door advocaten, et cetera). Een rechterlijke titel is niet noodzakelijk om het geschil te beslechten.

77

De functionele typering van Blankenburg en Rogowski is opgesteld voor civiele zaken in eerste

aanleg (in de rechterlijke organisatie in Nederland vallen zij onder de sector kanton en de sector
civiel). Dit betekent dat voor bestuurszaken en voor hoger beroep een ander mechanisme zou
kunnen werken.
Bestuurszaken

78

Zoals het bestuursrecht in de Awb is ingericht, vallen alle bestuurszaken in de categorie ‘on-

zekere uitkomst’. Er is immers sprake van een geschil tussen een burger (of bedrijf/organisatie) en
de overheid, waarbij de rechter moet worden ingeschakeld, omdat de beide partijen er zelf in de
bezwaarfase niet uit zijn gekomen. Een rechtszaak in het bestuursrecht heeft een beslissingsfunctie, waarin de rechter een knoop doorhakt en aangeeft dat ofwel het beroep gegrond is
verklaard, of dat het bestuursorgaan een nieuw besluit moet nemen, dan wel dat de uitspraak van
de rechter in plaats komt van het (deels) vernietigde besluit van het bestuursorgaan. 21 Daarom
wordt aangenomen dat bestuurszaken ‘onzekere zaken’ zijn en wordt in het model het uitvalpotentieel van deze zaken op gelijke wijze bepaald als gedaan wordt voor civiele zaken met een
onzekere uitkomst.

21

4. Modelbeschrijving

Zie artikel 8:72 Awb.

Pagina

32 van 131

Hoger beroep

79

Voor hoger beroepszaken moet in ogenschouw worden genomen dat er reeds een rechtszaak

in eerste aanleg heeft plaatsgevonden, dat er een besluit van de rechter ligt en dat een van de
partijen (en soms zelfs beide) aanleiding zien om in hoger beroep te gaan. De aanname voor hoger
beroep is dat er geen extra uitval in stap 1 en 2 zal zijn.
4.2.3

80

Stap 2: uitvalpotentieel voor onverzekerden voor rechtsbijstand

In de tweede stap wordt berekend welk deel van de rechtzoekenden (particulieren en bedrijven

en organisaties) niet gevoelig is voor verhoging van de griffierechten, omdat zij een rechtsbijstandverzekering hebben (waarin ook de griffierechten gedekt zijn). De verzekerden behoren daarom
niet tot het uitvalspotentieel, voor zover het zaken betreft die binnen de dekking van rechtsbijstandverzekeringen vallen. De overige particulieren en bedrijven en organisaties stromen door naar
stap 3, waarin de uiteindelijke uitval wordt bepaald. In paragraaf 4.3zijn de (mogelijke) (gedrags)reacties van rechtsbijstandverzekerden en rechtsbijstandverzekeraars uitgewerkt.
4.2.4

81

Stap 3: uitvalpotentieel door verhoging van griffierechten in relatie tot (financieel) belang

In de derde stap wordt bepaald welk deel van de particulieren en bedrijven en organisaties na

invoering van de wet niet meer naar de rechter gaat vanwege de stijging van de griffierechten. Het
gaat hier om de groep waarvan in de eerste twee stappen is gebleken dat ze gevoelig kunnen zijn
(het uitvalspotentieel) voor de verhoging van de griffierechten.

82

Van een deel van de rechtzoekenden is het aannemelijk dat zij het nieuwe griffierecht niet

kunnen betalen omdat de liquide middelen ontbreken. Een deel hiervan kan een beroep doen op
bijzondere bijstand, maar een deel ook niet. In deze stap in de berekening wordt eerst bepaald voor
hoeveel mensen dit geldt en voor hoeveel uitval dit zorgt.

83

Voor de overige rechtzoekenden is ervoor gekozen om de definitieve uitval te bepalen op basis

van de kosten-batenafweging die de rechtzoekende maakt. Dit is een afweging tussen wat een zaak
op kan leveren (het zaaksbelang), wat een zaak kost (proceskosten) en of deze kosten opgebracht
kunnen worden door de rechtzoekende. De financiële proceskosten kunnen, naast griffierechten,
bestaan uit kosten voor procesvertegenwoordiging, kosten voor inzet van deskundigen en overige
kosten, zoals reiskosten 22. De kosten-batenafweging bepaalt de uiteindelijke uitval van zaken door de
verhoging van de griffierechten. In alle zaken waar door de verhoging van de griffierechten de
proceskosten hoger worden dan de baten (waar dat nu niet het geval is) leidt de verhoging tot uitval.
Voor zaken waar de baten hoger blijven dan de kosten, valt een deel van de zaken uit.

22

Bron: Barendrecht, J.M. en M.W. de Hoon (2006), Verbetering van hoger beroep? Kosten en baten van voor-

stellen uit 12 systemen van procesrecht. Den Haag: WODC. Zij noemen naast de financiële kosten ook tijd
gespendeerd aan de zaak, wachttijden en emotionele kosten. De niet-financiële kosten vallen buiten de scope
van dit onderzoek, dat zich sec richt op de effecten van de verhoging van de griffierechten (ceteris paribus).

4. Modelbeschrijving

Pagina

33 van 131

84

Voor de uitval van familiezaken is met name van belang wat er gebeurt met de (vervolg)zaken

bij echtscheidingen. Als uitgangspunt is gehanteerd dat het onwaarschijnlijk is dat zaken die gaan
over de scheiding zelf en zaken die gaan over omgangsrecht gevoelig zullen zijn voor uitval vanwege hogere griffierechten. Er zijn daarnaast ook zaken die over geld gaan, zoals over (kinder)alimentatie. Ook van deze zaken is het onwaarschijnlijk dat er een grote uitval zal zijn: het gaat
vaak om periodieke betalingen, waarvan het financiële belang over langere termijn hoger is dan het
te betalen griffierecht. Er wordt wel uitval verwacht als sprake is van meerdere vervolgzaken binnen
een korte periode.

85

Hoger beroep is alleen mogelijk voor civiele zaken en kantonzaken met een financieel belang

van € 1.750,- of meer. Ook bij de nieuwe tarieven geldt dat het financieel belang altijd substantieel
hoger is dan het te betalen griffierecht. Voor zaken in hoger beroep met een financieel belang wordt
aangenomen dat deze zaken niet uitvallen vanwege de hoogte van het griffierecht.

86

Dit betekent niet dat er geen uitval zal zijn van zaken in hoger beroep. Door het effect dat de

verhoging van het griffierecht heeft op het aantal zaken in eerste aanleg, zullen er minder uitspraken zijn waartegen particulieren of bedrijven en organisaties in beroep gaan. Als gevolg van
een lagere instroom in eerste aanleg, zullen daardoor ook zaken in hoger beroep uitvallen. Er wordt
aangenomen, bij gebrek aan meer gegevens hierover, dat het percentage van de zaken in eerste
aanleg dat in hoger beroep gaat gelijk blijft.

87

Voor bestuurszaken is in het model een onderscheid gemaakt in vijf typen zaken:

1.

Ambtenarenzaken;

2.

Belastingzaken;

3.

Zaken over sociale voorzieningen, sociale verzekeringen en studiefinanciering;

4.

Zaken over subsidies en vergunningen;

5.

Overige zaken.

88

Ten aanzien van ambtenarenzaken is desgevraagd aangegeven dat vooral de lichte zaken

uitvallen. Voor ‘overige zaken’ wordt aangenomen dat ze niet uit zullen vallen. De drie andere
categorieën vallen uit volgens een soortgelijk mechanisme als handelszaken met een financieel
belang.

89

Zaken die bij de afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State instromen vormen een

wat aparte categorie. Niet alleen is het financieel belang soms slecht te bepalen, maar van veel
zaken (milieu, bouwen) is het emotionele belang vaak doorslaggevend. De onzekerheid over de
fractie van de zaken die hierdoor gaat uitvallen is vrij groot. Er is daarom besloten om hier met
bandbreedtes te werken: afhankelijk van het type zaak worden in de simulaties bandbreedtes
gebruikt in de laatste stap waarin we de zaken afpellen (het financieel belang). Zie hiervoor
hoofdstuk 5.

90

Voor bedrijven en organisaties worden de stappen 1 tot en met 3 op dezelfde wijze doorlopen

als voor particulieren, zij het dat hiervoor andere aannames zijn gedaan. Zie hiervoor hoofdstuk 5.

4. Modelbeschrijving

Pagina

34 van 131

4.3 Gedragsreactie rechtsbijstandverzekerden en -verzekeraars
91

In de vorige paragraaf is het modelonderdeel met de zaakstroom bij de rechtspraak toegelicht.

Dat modelonderdeel, dat kern van het model vormt, berekent de uitval van rechtszaken aan de
hand van verschillende mechanismen. De mogelijkheid voor particulieren om een rechtsbijstandverzekering af te sluiten vormt één van die mechanismen.
4.3.1

92

Rechtsbijstandverzekering particulieren

Onder de dekking van een rechtsbijstandverzekering vallen ook de kosten in verband met

griffierechten. De veronderstelling is daarom dat particulieren met een rechtsbijstandverzekering
zich in hun gang naar de rechter niet laten weerhouden door de verhoging van de griffierechten
(voor zaken binnen de dekking van de rechtsbijstandverzekering). Dit wordt hieronder verder
uitgewerkt.

93

Een aanzienlijk deel van de Nederlandse bevolking heeft een rechtsbijstandverzekering.

Rechtsbijstandverzekeringen zijn er in twee vormen: motorrijtuig-/verkeersrechtsbijstand en gezinsrechtsbijstand. De eerste categorie richt zich op zaken die met motorrijtuigbezit en verkeersdeelname samenhangen. De tweede categorie dekt een breder palet aan zaken, waarbij het gehele
gezin van de verzekerde onder de dekking valt. Dit rapport richt zich, gezien de brede aard van het
onderzoek, op deze laatste categorie van rechtsbijstandverzekeringen, de zogenaamde gezinspolissen.

94

De volgende zaken zijn meestal standaard gedekt door een rechtsbijstandverzekering 23:

1.

Verhalen van schade: geleden schade waarvoor iemand anders aansprakelijk is. De dekking is
bijna altijd beperkt tot het verhaal van de schade;

2.

Contracten: problemen naar aanleiding van contracten over consumentenzaken;

3.

Overheid: persoonlijke conflicten met de overheid. Geen belastingzaken;

4.

Personen- en familierecht: problemen bij nalatenschappen en adoptie. Echtscheiding is
meestal niet of beperkt gedekt;

5.

23

Strafzaken 24: beschuldiging van een strafbaar feit, behalve als er sprake is van opzet.

Bron: verzekeringssite.nl, geraadpleegd op 23 maart 2011. Verzekeringssite is een vergelijkingssite met

betrekking tot verschillende soorten verzekeringen.
24

Aangezien voor strafzaken geen griffierechten hoeven te worden betaald, wordt deze categorie verder buiten

beschouwing gelaten.

4. Modelbeschrijving

Pagina

35 van 131

95

Geschillen met betrekking tot arbeid en/of inkomen vallen volgens deze opsomming niet onder

de standaarddekking. Rechtsbijstandverzekering voor arbeid en inkomen behoort haast altijd tot de
diensten waar lidmaatschap van een vakbond recht op geeft (1,9 miljoen particulieren zijn lid van
een vakbond 25) en bij enkele grote verzekeraars valt het binnen de dekking van het standaardpakket voor rechtsbijstand 26. Gelet op voorgaande cijfers en omwille van de eenvoud is in overleg
met de expertgroep aangenomen dat particulieren met een rechtsbijstandverzekering ook
verzekerd zijn voor geschillen over arbeid en inkomen. Overigens hanteren veel verzekeraars een
drempel. Blijft het financieel belang van het geschil onder die drempel, dan wordt het niet in
behandeling genomen. 27 Voor deze gevallen kan een verhoging van de griffierechten dus leiden tot
uitval. In de berekeningen is hier verder geen rekening mee gehouden.

96

De dienstverlening van de verzekeraar bestaat uit het verlenen van juridische hulp door de

verzekeraar zelf en uit het vergoeden van de kosten van externe juridische hulp (advocaat). Ook de
overige proceskosten worden vaak vergoed, zoals de griffierechten of de inhuur van een deskundige.
Uitgangspunt is dat de griffierechten (onderdeel van de proceskosten) altijd binnen de dekking van
de gezinspolis vallen. Overigens is de vergoeding van de kosten niet onbeperkt. Veel verzekeraars
hanteren een bovengrens; als de totale kosten in een geschil (dus bijvoorbeeld juridische hulp, griffierechten en externe deskundige) deze grens overschrijden, moet de cliënt de meerkosten zelf
betalen 28. In overleg met de expertgroep is aangenomen dat deze zaken niet voor uitval in aanmerking komen omdat het griffierecht of volledig wordt betaald door de rechtsbijstandverzekeraar, of
het financieel belang dermate groot is dat deze zaak niet voor uitval in aanmerking komt.
4.3.2

97

Het modelonderdeel rechtsbijstandverzekering particulieren

Figuur 3 is een vereenvoudigde weergave van het verzekeringsdeel van het rekenmodel. Het

onderdeel rechtsbijstandverzekeringen van het model rekent in huishoudens (met onderscheid naar
inkomenscategorie), omdat het gezinspolissen betreft. Voor koppeling met de rest van het model is per inkomenscategorie - het aantal huishoudens omgerekend naar het aantal particulieren. Dit is
mogelijk doordat van de huishoudens per inkomenscategorie de gemiddelde omvang bekend is (CBS).
3
Onverzekerde
Instroom
Instroom
huishoudens
die
Instroom
rechtszaken
rechtszaken
eenrechtszaken
rechtszaak
achter de rug
hebben

1

4

Figuur 3:

Instroom
Huishoudens
Instroom
Instroom
rechtszaken
zonder
rechtszaken
rechtszaken
rechtsbijstandverzekering

2

Instroom
Instroom
Huishoudens
met
Instroom
rechtszaken
rechtszaken
rechtsbijstandrechtszaken
verzekering

5

Vereenvoudigde weergave modelonderdeel rechtsbijstandverzekeringen

25

Bron: www.cbs.nl.

26

Zie: das.nl en arag.nl.

27

Bron: verzekeringssite.nl. Op deze site wordt aangegeven dat de drempel tussen verzekeraars (en tussen

pakketten) varieert van € 110,- tot € 225.-.
28

Bron: verzekeringssite.nl. Deze site geeft aan dat de maximale dekkingen van de verschillende verzekeraars

uiteenlopen van € 12.500,- tot onbeperkt.

4. Modelbeschrijving

Pagina

36 van 131

Op basis van de motieven die mensen hebben om zich te verzekeren 29 is ervoor gekozen te

98

rekenen met drie groepen huishoudens: huishoudens met een rechtsbijstandverzekering, huishoudens zonder een rechtsbijstandverzekering en huishoudens zonder een rechtsbijstandverzekering die in het afgelopen jaar een rechtszaak achter de rug hebben.
Wat interessant is, is de stroom van huishoudens zonder een rechtsbijstandverzekering naar
huishoudens zonder een rechtsbijstandverzekering met een zaak (pijl 1). Deze stroom laat zien
hoeveel onverzekerde huishoudens er zijn die de gang naar de rechter (zouden willen) maken. Het
zijn juist deze huishoudens die door de verhoging van de griffierechten minder naar de rechter zullen
gaan. Zij moeten de griffierechten immers zelf betalen. De verhoging zal voor de huishoudens met
een rechtsbijstandverzekering niet leiden tot een verminderd beroep op de rechtspraak, aangezien zij
voor de griffierechten verzekerd zijn (uiteraard binnen de dekking van de polis).
Om de uitval van verzekerden bij de rechtspraak te kunnen bepalen, wordt in het verzekerings-

99

deel de omvang van de drie groepen huishoudens (per inkomenscategorie) berekend. De stromen
(pijlen) tussen de drie groepen worden bepaald door verschillende mechanismen 30:
1.

Onverzekerde huishoudens krijgen te maken met een rechtszaak (pijl 1);

2.

Onverzekerde huishoudens gaan zich verzekeren, bijvoorbeeld op aanraden van familie of
vrienden, door reclame, of ze als gevolg van andere leefomstandigheden (pijl 2);

3.

Onverzekerde huishoudens die een rechtszaak achter de rug hebben, sluiten, geconfronteerd
met de kosten van een rechtszaak, alsnog een rechtsbijstandverzekering af (pijl 3);

4.

Onverzekerde huishoudens hebben een rechtszaak achter de rug, maar sluiten toch geen
verzekering af, bijvoorbeeld omdat ze de premie niet willen of kunnen betalen (pijl 4);

5.

Huishoudens met een rechtsbijstandverzekering zeggen hun verzekering op, bijvoorbeeld als
gevolg van een autonome premiestijging (pijl 5).

100

Deze mechanismen zorgen ervoor dat de markt van rechtsbijstandverzekeringen voortdurend

(autonoom) in beweging is. De vraag is nu hoe de verhoging van de griffierechten inwerkt op deze
(autonome) bewegingen. In het model zijn de volgende (soms tegengestelde) effecten van de
verhoging opgenomen:
1.

Meer huishoudens gaan zich verzekeren, om hogere kosten bij een eventuele rechtszaak te
vermijden (pijlen 2 en 3);

2.

Verhoging van de griffierechten leidt ertoe dat verzekeraars hun premie gaan verhogen. Een
hogere verzekeringspremie zorgt ervoor dat:

29

a.

minder onverzekerden zich gaan verzekeren (pijl 2 en 3), en onverzekerd blijven (pijl 4);

b.

meer verzekerden hun polis opzeggen (pijl 5).

Bron: Centrum voor Verzekeringsstatistiek (2008), Rechtsbijstandverzekeringen in beeld; Een onderzoek

naar beeldvorming van consumenten over rechtsbijstandverzekeringen en rechtsbijstandverzekeraars.
Den Haag: Verbond van Verzekeraars.
30

Bron: CVS (2008), Rechtsbijstandverzekeringen in beeld; Een onderzoek naar beeldvorming van

consumenten over rechtsbijstandverzekeringen en rechtsbijstandverzekeraars.

4. Modelbeschrijving

Pagina

37 van 131

4.3.3

101

Gedragsreactie rechtsbijstandverzekeraars

Er is aangenomen dat alle verzekeraars met de verhoging van de griffierechten, een kosten-

post voor de verzekeraars, op dezelfde wijze omgaan door deze integraal door te berekenen in de
premie. Aangezien dit leidt tot een kostenstijging van naar schatting tussen de € 0,15 en € 0,20 per
maand per polis voor particulieren wordt geen gedragsreactie verwacht van rechtsbijstandverzekeraars en -verzekerden als gevolg van deze extra premiestijging.
4.3.4

102

Rechtsbijstandverzekering bedrijven en organisaties

Voor bedrijven en organisaties wordt geen gedragsreactie verwacht. De aanname is, net als bij

particulieren, dat de premieverhoging niet zodanig is dat dit een gedragsreactie oproept. Daarnaast
zijn er geen gegevens die duiden op een autonome stijging van het aantal verzekerde bedrijven en
organisaties. De aanname is dus dat het percentage rechtszaken door verzekerde bedrijven niet
wijzigt.

4.4 Gedragsreactie bestuursorganen
103

In het wetsvoorstel verhoging griffierechten is een aanpassing in de Awb opgenomen die

ervoor zorgt dat bestuursorganen voortaan griffierechten gaan betalen op het moment dat ze een
zaak verliezen, dus als het beroep geheel gegrond wordt verklaard. Voor bestuursorganen geldt in
eerste aanleg het tarief van € 5.000,- en in hoger beroep € 12.500,-. Voor voorlopige voorzieningen
geldt een tarief van € 5.000,-, indien het oordeel van de rechter in de voorlopige voorziening in het
nadeel van het bestuursorgaan uitvalt. Onder de huidige wetgeving betalen bestuursorganen nog
geen griffierechten in bestuurszaken 31.

104

Bestuursorganen kunnen een gedragsreactie gaan vertonen als gevolg van het feit dat zij

voortaan het risico lopen griffierechten te moeten betalen. Er is een apart onderdeel aan het model
toegevoegd dat erop gericht is te toetsen of bestuursorganen een gedragsreactie gaan vertonen en
wat het effect hiervan kan zijn op het beroep op de rechter. In figuur 4 is dit modelonderdeel
vereenvoudigd weergegeven.

31

Anders dan de griffierechten van de eiser die het bestuursorgaan bij verlies nu al moet vergoeden op grond

van artikel 8:74 Awb.

4. Modelbeschrijving

Pagina

38 van 131

Huidige kosten BO
per beroepszaak

1

Verhoging
kosten
a.g.v.
wetsvoorstel

Relatieve
kostenverhoging
beroepszaak voor
BO

2

Mogelijkheid
BO om
aantal
beroepen te
verm inderen

Uitval
bestuurszaken
door
gedragsreactie
BO´s

Figuur 4:

105

Reactie bestuursorganen

Hoewel bestuursorganen op dit moment geen griffierechten betalen, maken ze wel andere

kosten voor bestuurszaken. Het gaat dan om (administratief en juridisch) personeel van het
bestuursorgaan dat (het verweer in) een beroepszaak behandelt, de kosten die gemoeid zijn met
het bijwonen van de rechtszaak en een eventuele proceskostenveroordeling.

106

Als de rechter het beroep gegrond verklaart, dan houdt op grond van artikel 8:74 Awb de

beslissing tevens in dat het bestuursorgaan de griffierechten van de eiser vergoedt. Deze kosten
zijn in het model opgenomen als huidige kosten per beroepszaak. Het wetsvoorstel verhoging
griffierechten heeft in twee opzichten een kostenverhogend effect voor bestuursorganen. Ten
eerste houdt het wetsvoorstel in dat bestuursorganen als verweerder in eerste aanleg of als eiser/
verweerder in hoger beroep in een bestuurszaak griffierechten moeten betalen als het beroep
gegrond wordt verklaard. Ten tweede betekent de verhoging van het griffierecht naar € 500,- voor
de eisende partij dat bestuursorganen meer kwijt zijn voor het vergoeden van de griffierechten,
indien de rechter het bestuursorgaan veroordeelt tot de vergoeding van de proceskosten van de
eiser (artikel 8:74 Awb). Aan de hand van deze twee effecten wordt de relatieve kostenverhoging
per beroepszaak voor bestuursorganen ten opzichte van de huidige kosten berekend (pijl 1).

107

Indien bestuursorganen de extra kosten van beroepszaken veroorzaakt door de wetswijziging

willen beperken, kan dit door besparingen door te voeren. Een mogelijkheid is dat bestuursorganen
in een eerder stadium (in de bezwaarfase) geschillen gaan oplossen, zodat de instroom van
beroepszaken vermindert. Een andere optie is dat ze door selectie aan de voorkant (kansrijke
zaken voor de rechter laten komen, minder kansrijke op een andere manier oplossen) proberen te
bereiken dat relatief minder beroepszaken gegrond worden verklaard; het bestuursorgaan betaalt
immers alleen griffierecht bij verlies. Het is relevant of bestuursorganen bereid en in staat zijn het
aantal beroepen te verminderen. De mate waarin ze daarin slagen, bepaalt de uiteindelijke uitval
van bestuurszaken als gevolg van de gedragsreactie van bestuursorganen (pijl 2).

4. Modelbeschrijving

Pagina

39 van 131

Een verlaging van het percentage gegrondverklaringen op zich heeft wel effect op de kosten van
beroepszaken voor bestuursorganen, maar heeft geen effect op de instroom van zaken bij de
rechter.

108

De afgelopen jaren zijn er verschillende trajecten ingezet voor een proactieve, oplossings-

gerichte aanpak van conflicten in de publieke dienstverlening. Een dergelijke aanpak kan ertoe
leiden dat de instroom van bezwaar- en beroepszaken tegen besluiten van bestuursorganen
vermindert. Naar aanleiding van lopende initiatieven bij de provincie Overijssel en het UWV is eind
2007 in opdracht van het ministerie van BZK een onderzoek gestart naar de effecten van de inzet
van mediationvaardigheden in de bezwaarfase. Bij de bestuursorganen (gemeenten) die aan het
onderzoek deelnamen, leidde de inzet van mediationvaardigheden in gemiddeld 50% van de zaken
tot een oplossing met een intrekking van bezwaar tot gevolg 32. In een vervolgonderzoek met een
groter aantal deelnemende bestuursorganen bleek dat in 60% van de bezwaarzaken die binnen het
onderzoek vielen door de indiener gekozen werd voor een informele afhandeling en als gevolg
daarvan het intrekken van het bezwaar 33. Deze resultaten laten zien dat er nog ruimte is voor
bestuursorganen om de instroom van bezwaarzaken te verminderen

109

Het is de vraag of deze ruimte er ook is als het gaat om beroepszaken. Onderzocht is hoeveel

bezwaarzaken kunnen worden afgevangen door een informeel traject. Het ministerie van BZK
onderzoekt nog hoe dit vervolgens de instroom van het aantal beroepszaken beïnvloedt. Mogelijk
zouden de bezwaarzaken die met een informeel traject worden weggenomen toch al niet tot een
beroepszaak bij de bestuursrechter hebben geleid. De mate waarin bestuursorganen de mogelijkheid hebben het aantal beroepszaken te beperken is, vanwege het (nog) ontbreken van statistische
gegevens met een zekere bandbreedte in het model opgenomen.

4.5 Gedragsreactie bedrijven en organisaties
110

Naast de reactie van bedrijven en organisaties op de verhoging van de griffierechten, zoals

beschreven in paragraaf 4.2.2 t/m 4.2.4 (stap 1 t/m 3 van het uitvalpotentieel) wordt geen verdere
gedragsreactie van bedrijven en organisaties verwacht.

32

Bron: Ministerie van BZK (2008), Een luisterend oor: over de inzet van mediationvaardigheden. Den Haag:

ministerie van BZK.
33

Bron: Ministerie van BZK (2009), Prettig contact met de overheid; Eindrapportage pioniertraject mediation-

vaardigheden, resultaten, analyses & aanbevelingen. Den Haag: ministerie van BZK.

4. Modelbeschrijving

Pagina

40 van 131

4.6 Gedragsreactie rechtspraak
111

Eerdere ramingen van prijselasticiteiten 34 wijzen op een relatief grote vraaguitval als gevolg

van de verhoging van griffierechten. Ook de uitkomsten van deze impactanalyse wijzen op
zaaksuitval. De effecten op de bedrijfsvoering van de rechtspraak vormen geen onderdeel van
deze impactanalyse en worden door de Rechtspraak zelf in beeld gebracht. In april 2011 heeft een
bijeenkomst bij de Raad voor de rechtspraak plaatsgevonden, waarbij een groot aantal
onderwerpen de revue passeerde. Met name de inning van de griffierechten en gevolgen voor de
administratieve organisatie zijn belangrijke onderwerpen. Ook de aanpassing van IT-systemen zal
noodzakelijk zijn. De Raad voor de rechtspraak zal de resultaten van de analyse te zijner tijd naar
buiten brengen. Ten slotte: de gedragsreactie van de Rechtspraak zelf zal naar onze verwachting
geen directe invloed hebben op de omvang van zaakstroom of op de te verwachten uitval van
zaken.

4.7 Gedragsreactie buitengerechtelijke geschiloplossing
112

Rechtzoekenden die hun zaken niet meer aan de rechter voorleggen, als gevolg van de hogere

griffierechten, zullen op een andere wijze met het geschil omgaan. Er is behalve de Geschilbeslechtingsdelta geen literatuur (of andere informatie) gevonden op grond waarvan een uitspraak
gedaan kan worden over de manier waarop die zaken daarna zullen worden afgedaan. Gaan rechtzoekenden berusten of zoeken zij een andere (juridische) oplossing? Weliswaar is in de Geschilbeslechtingsdelta 2009 35 informatie te vinden over verschillende oplossingsstrategieën, maar die
hebben betrekking op conflicten in het algemeen. De uitvallende zaken waar we het in de impactanalyse over hebben zijn conflicten die voorheen bij de rechter terecht kwamen en zijn dus niet
goed te vergelijken met de conflicten waar het over gaat in de Geschilbeslechtingsdelta 2009.

113

Om toch enig idee te geven van de hoeveelheid zaken waar het hierover gaat, is een

berekening uitgevoerd met de cijfers uit de Geschilbeslechtingsdelta.

34

Ten behoeve van de ‘Brede heroverweging’ hebben medewerkers van de Raad voor de rechtspraak prijs-

elasticiteiten vastgesteld om de effecten van de verhoging van griffierechten te berekenen. Zie ook paragraaf
6.7.
35

Velthoven, B.C.J. van en C.M. Klein Haarhuis (2010), Geschilbeslechtingsdelta 2009; Over verloop en afloop

van (potentieel) juridische problemen van burgers. Den Haag: WODC.

4. Modelbeschrijving

Pagina

41 van 131

4. Modelbeschrijving

Pagina

42 van 131

5. Gegevens
5.1 Het grootste deel van de invoergegevens is uit publicaties (afgeleid)
114

Voor de impactanalyse is gebruikgemaakt van data uit verschillende bronnen. Daar waar

mogelijk is gebruikgemaakt van gepubliceerde (statistische) gegevens of zijn daaruit cijfers
afgeleid. In de overige gevallen zijn beredeneerde aannames gedaan. De beredeneerde aannames
zijn in de bijeenkomsten met de expertgroep of in bilaterale contacten besproken met betrokken
experts. In dit hoofdstuk wordt die laatste categorie (beredeneerde aannames) besproken. Het is
van belang te benadrukken dat slechts een klein deel van de bijna honderd invoervariabelen een
beredeneerde aanname betreft. De variabelen waarvoor een beredeneerde aanname is gedaan,
zijn óf in de scenario’s óf in de gevoeligheidsanalyse opgenomen, zodat duidelijk wordt hoe
gevoelig de resultaten (bijvoorbeeld de berekende uitvalpercentages) zijn voor deze beredeneerde
aannames.

5.2 Onderdeel zaakstromen in de rechtspraak
5.2.1

115

Instroom van zaken

Voor de instroom bij de rechtspraak zijn gegevens van de Raad voor de rechtspraak over het

jaar 2008 gehanteerd. Het model rekent alleen met de instroom van die zaken waarvoor griffierecht
moet worden betaald. In het model wordt een onderscheid gemaakt tussen zaken waarin de eiser
een bedrijf of organisatie is en zaken waarin de eiser particulier is. De verdeling van zaken over
deze twee groepen zijn eveneens gebaseerd op instroomgegevens van de Raad voor de rechtspraak.

116

Binnen de categorie bedrijven en organisaties is onderscheid gemaakt in zaken waarin het mkb

(inclusief zzp’ers) de eisende partij is en zaken waarin een groot bedrijf de eiser is. De instroom
vanuit het mkb is gebaseerd op de Geschilbeslechtingsdelta MKB (gepubliceerd in 2009, data over
2006). De aanname is dat de rest van de zaken waarin een bedrijf of organisatie de eisende partij
is vanuit de grote bedrijven wordt geïnitieerd.

117

Het model kent binnen de categorie particulieren een verdeling naar zaakstromen voor de vier

inkomenscategorieën die het wetsvoorstel onderscheidt. In het model is de verdeling van inkomensgroepen over huishoudens gebruikt en niet over personen, omdat voor de inkomenstoets het gezinsinkomen wordt gehanteerd. De expertgroep heeft aangegeven (in de eerste expertbijeenkomst) dat
er per zaakstype een oververtegenwoordiging kan zijn van een bepaalde inkomensgroep. Hier zijn
echter geen gegevens over en het is niet mogelijk gebleken hier per zaakstype een goede schatting
voor te maken. Daarom is aangenomen dat de verdeling van de instroom bij de rechtspraak over de
inkomensgroepen gelijk is aan de verdeling van deze inkomensgroepen in de samenleving. Tabel 2
laat dit zien.

5. Gegevens

Pagina

43 van 131

Inkomensgroep

Verdeling in maatschappij 36

Verdeling over instroom
rechtspraak

Onvermogend

36%

36%

Minvermogend

14%

14%

Middeninkomen

13%

13%

Plusinkomen

37%

37%

Tabel 2:

Verdeling inkomensgroepen in maatschappij en instroom rechtspraak (berekend in
huishoudens)

5.2.2

118

Stap 1: uitvalpotentieel op grond van zaakskenmerken

In het vorige hoofdstuk is beschreven dat voor de uitval van kantonzaken en civiele zaken een

indeling in ‘zekere zaken’ en ‘onzekere zaken’ wordt gehanteerd. Er is aangenomen dat zekere
zaken minder snel zullen uitvallen dan onzekere zaken, omdat voor zekere zaken minder alternatieven beschikbaar zijn (zie paragraaf 4.2.2). Hoe dit verschil in aantal beschikbare alternatieven
zich vertaalt in een verschil in uitval tussen zekere en onzekere zaken heeft geen van de
geraadpleegde experts exact aan kunnen geven. De aangenomen redenatie is dat de winstkans
voor de eiser in zekere zaken (bijna) 100% is. Voor onzekere zaken is de winstkans voor de eiser
door de expertgroep ingeschat op (minimaal) 50%. Als de eiser de winstkans meeneemt in de
overweging om een zaak te beginnen, kan worden beredeneerd dat onzekere zaken maximaal
tweemaal zo vaak kunnen uitvallen als zekere zaken. Voor onzekere zaken wordt de bandbreedte
voor het uitvalpotentieel op 50% tot 100% ingeschat (er zijn immers genoeg alternatieven). Voor
zekere zaken betekent dit dat de bandbreedte van het uitvalpotentieel 25% tot 50% is.

119

Van bestuurszaken wordt aangenomen dat dit altijd onzekere zaken zijn. Het gaat altijd om een

geschil met een bestuursorgaan, waarin de rechter uiteindelijk de doorslag moet geven. Na stap 1
behoren alle bestuurszaken daarom nog tot het uitvalpotentieel.
5.2.3

120

Stap 2: uitvalpotentieel voor onverzekerden voor rechtsbijstand

In het vorige hoofdstuk is toegelicht dat mensen met een rechtsbijstandverzekering geen

griffierecht betalen en dat zaken waarin de eiser verzekerd is daarom niet zullen uitvallen door de
verhoging van de griffierechten (stap 2). Voor dit modelonderdeel zijn verschillende aannames
gedaan, die hieronder worden toegelicht. Deze aannames zijn afgestemd met een expert van het
Verbond voor Verzekeraars.

36

Combrink - Kuiters, L. en S.L. Pieters (2009), Monitor gesubsidieerde rechtsbijstand 2008. Den Haag: Boom

en www.cbs.nl.

5. Gegevens

Pagina

44 van 131

Cijfers over verzekerden

121

In de Geschilbeslechtingsdelta 2009 37 is de penetratiegraad voor rechtsbijstandverzekeringen

(gezinspolis) voor verschillende inkomenscategorieën weergegeven. Deze penetratiegraad geldt
voor huishoudens. Om de omrekening van huishoudens naar personen met een zaak (per
inkomensgroep) conform het wetsvoorstel te maken, zijn cijfers uit de Monitor Gesubsidieerde
Rechtsbijstand 2008 38 gebruikt over de omvang van huishoudens naar inkomen. In de Monitor is
aangegeven dat een deel van de huishoudens weliswaar een laag inkomen heeft, maar wel
vermogensbelasting betaalt (‘Box 3’). Deze groep valt daarom niet onder de Wrb. Het exacte
inkomen en vermogen van deze groep is niet bekend. De aanname die is gedaan voor het model is
dat deze gehele ‘Box 3’-groep behoort tot de groep met een plusinkomen. In tabel 3 is aangegeven
hoeveel (on)verzekerde huishoudens er zijn per inkomensgroep.
Aantal (x 1.000)

onvermogend

minvermogend

middeninkomens

Plus

Verzekerd

812

455

523

1.170

Onverzekerd

1.767

573

424

1517

Tabel 3:

122

Verdeling (on)verzekerde huishoudens over inkomensgroepen

In het model wordt op basis van het aantal rechtszaken van rechtsbijstandverzekerden berekend

hoeveel procent van de eisers geen griffierecht hoeft te betalen, omdat ze verzekerd zijn. Het
Verbond van Verzekeraars heeft aangegeven dat 9% van de 3,1 miljoen verzekerden jaarlijks een
beroep doet op de rechtsbijstandverzekering. Dit zijn circa 283.000 beroepen. Van die 283.000
beroepen komt het in 7,8%, dus 22.000 gevallen tot een rechtszaak. Bij gebrek aan gegevens is de
volgende aanname gedaan: in de helft van die gevallen (circa 11.000 zaken per jaar) is de
verzekerde de eiser in een rechtszaak en betaalt dus zelf geen griffierechten. Hierbij wordt de
verdeling over de inkomensgroepen gehanteerd zoals die in de vorige paragraaf is weergegeven.
5.2.4

123

Stap 3: uitvalpotentieel door verhoging van griffierechten in relatie tot (financieel) belang

In stap 3 wordt de definitieve uitval van zaken bepaald. Hieronder worden de aannames die

hiervoor zijn gedaan toegelicht voor verschillende zaaksoorten.

5. Gegevens

37

Tabel 2, p. 105.

38

Tabel 75 en 76, p. 175, 176.

Pagina

45 van 131

Onvermogenden die griffierecht niet kunnen betalen

124

Het eerste onderdeel van stap 3 is bepalen of een deel van de rechtzoekenden mogelijk

onvoldoende middelen heeft om de nieuwe tarieven te kunnen betalen (ongeacht de afweging of de
zaak het waard is). Om dit te bepalen is de groep die het mogelijk niet zou kunnen betalen, vastgesteld op grond van het Armoedesignalement 2010 39. Een deel van de huishoudens heeft een
inkomen op of onder het ‘basisbehoeftenniveau’. Dit niveau omvat de minimale uitgaven voor
voedsel, kleding en wonen en enkele andere moeilijk te vermijden kosten. In 2008 waren er
315.000 huishoudens met een inkomen op of onder het basisbehoefteniveau. Hoewel deze huishoudens zelf waarschijnlijk het griffierecht niet kunnen opbrengen, kan een deel wel een beroep
doen op bijzondere bijstand bij de gemeente 40. Voldoet een rechtzoekende aan de voorwaarden
voor bijzondere bijstand, dan betaalt de gemeente indien nodig het griffierecht. Belangrijke voorwaarden voor bijzondere bijstand zijn dat de aanvrager een uitkering ontvangt (eventueel naast
inkomen uit arbeid) en de inkomensgrens voor bijzondere bijstand niet overschrijdt. Overigens
verschillen de regelingen per gemeente.

125

In het Armoedesignalement 41 is opgenomen dat in 76% van de huishoudens op

‘basisbehoefteniveau’ een uitkering de belangrijkste bron van inkomen is, voor 12,3% van de
huishoudens is inkomen uit arbeid (als werknemer of zelfstandige) de belangrijkste inkomstenbron,
en 11,7% valt in de categorie ‘overig’. Er is aangenomen dat het inkomen van alle huishoudens op
´basisbehoefteniveau´ onder de inkomensgrens voor bijzondere bijstand ligt. Daarnaast is
aangenomen dat rechtzoekenden (die aan de voorwaarden voldoen) in hun gemeente altijd
aanspraak kunnen maken op bijzondere bijstand voor de griffierechten.

126

Er wordt vervolgens met twee scenario´s gerekend. In het ene scenario hebben de huis-

houdens in de categorie ‘voornaamste inkomstenbron uit uitkering’ (76%) en de huishoudens in de
categorie ‘overige’ (11,7%) recht op bijzondere bijstand, wat de totale groep op 87,7% van de
huishoudens op basisbehoefteniveau brengt. In het andere scenario hebben alleen de huishoudens
die een uitkering als voornaamste inkomstenbron hebben (76%) recht op bijzondere bijstand voor
de griffierechten. In het model wordt daarom gerekend met een groep van tussen 11,7% en 24%
van de 315.000 huishoudens op basisbehoefteniveau die het griffierecht niet kunnen betalen en
daarnaast geen aanspraak kunnen maken op bijzondere bijstand.

39

SCP en CBS (2010), Armoedesignalement 2010. Den Haag: SCP.

40

Eventuele wijzigingen in de regelingen met betrekking tot het verstrekken van bijzondere bijstand vallen

buiten de scope van dit onderzoek.
41

5. Gegevens

Zie tabel 3.5, p. 52 in SCP en CBS (2010), Armoedesignalement 2010. Den Haag: SCP.

Pagina

46 van 131

127

Het is de vraag of de huishoudens op het ‘basisbehoefteniveau’ het huidige griffierecht wel

kunnen betalen. Voor zaken met verplichte procesvertegenwoordiging (civiel, hoger beroep) wordt
aangenomen dat de huishoudens die nu het griffierecht en de eigen bijdrage voor procesvertegenwoordiging kunnen betalen, dit na de verhoging van het griffierecht ook zullen kunnen. De
uitval omdat mensen onvoldoende middelen hebben om het griffierecht te betalen, is voor civiele
zaken en hoger beroep daarom verwaarloosbaar (in het vervolg van stap 3 wordt vervolgens nog
bepaald of deze groep het griffierecht ook wil betalen voor deze zaken).
Uitvalmechanisme zaken met een financieel belang

128

Er zijn geen feitelijke meetgegevens beschikbaar over de frequentieverdeling van de instroom

van zaken bij de rechtspraak afgezet tegen het financieel belang. In een schattingsmodel 42 opgesteld door de afdeling FBC (DIRR/DGRR) van het ministerie van Veiligheid en Justitie op basis
van cijfers van de Raad voor de rechtspraak is echter becijferd dat de instroom van zaken met een
financieel belang voor 43% bestaat uit zaken met een financieel belang van onder de € 500,- en
voor 41% uit zaken met een financieel belang van € 500,- tot € 2.500,-. Op basis van deze
verdeling is een aanname gedaan over de instroom van zaken afgezet tegen het financieel belang.
Hierbij is voorts aangenomen dat het aantal zaken waarin het huidige griffierecht hoger is dan het
financieel belang verwaarloosbaar is. Het laagste tarief voor het griffierecht voor handelszaken
bedraagt momenteel € 71,-. In figuur 5 is deze verdeling weergegeven.

35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
€ 0 € 71
Figuur 5:

42

5. Gegevens

€ 2.500

Verdeling handelszaken over financieel belang

Tariefmodel verhoging griffierechten (160311).xls

Pagina

47 van 131

Kantonzaken

129

Voor het bepalen van de uitval bij kantonzaken is aangenomen dat een rechtzoekende alleen

een rechtszaak aanspant als het naar verwachting ‘winst’ oplevert. Anders gezegd: wanneer de
verwachte opbrengsten groter zijn dan de verwachte kosten. De verwachte opbrengst wordt hierbij
voor kantonzaken (handel) uitgedrukt in de volgende formule:
Ek = pw * O - K
Ek:

De verwachtingswaarde, ofwel de verwachte ‘winst’ in kantonzaken (handel)

pw:

De winstkans van de eiser in kantonzaken

O:

De opbrengst, hier gelijk gesteld aan het financieel belang

K:

De kosten, in kantonzaken gelijkgesteld aan het griffierecht. Er is geen verplichte procesvertegenwoordiging in kantonzaken. Er kunnen wel overige kosten zijn (reiskosten, kosten
van tijd), maar die zijn buiten beschouwing gelaten. Uitgangspunt is dat het mogelijk is om
een kantonzaak te beginnen, zonder andere (hoge) kosten te maken dan het griffierecht.

130

De aanname is dat nadat de rechtzoekende in de eerste twee stappen heeft bepaald dat hij

een uitspraak van de rechter wil in het voorliggende geschil, hij in de derde stap gaat kijken of de
gang naar de rechter naar verwachting iets oplevert. In de formule: of Ek groter is dan 0. Of dit het
geval is, hangt af van de ingeschatte winstkans, van het financieel belang (O) en van de hoogte
van het betreffende tarief voor het griffierecht (K). In kantonzaken (handel) met een financieel
belang van onder € 500,- is het tarief voor alle inkomensgroepen gelijk, namelijk € 125,-. De
winstkans is afhankelijk van het soort zaak. Wij stellen dat in ‘zekere zaken’ de winstkans bijna
100% is, in onzekere zaken circa 50% (zie paragraaf 5.2.2). Dit maakt dat het van het soort zaak
afhangt bij welk financieel belang van de zaak de verwachte winst groter is dan 0. Het invullen van
voornoemde gegevens (Ek > 0, K = € 125,- pw is 1 of 0,5) in de formule levert op dat zekere zaken
alleen uitvallen als het financieel belang kleiner is dan of gelijk is aan het griffierecht en onzekere
zaken uitvallen als het financieel belang kleiner is dan of gelijk is aan 2 maal het griffierecht,
dus € 250,-.

131

In figuur 6 is weergegeven welk deel van de kantonzaken (handel) met een financieel belang

kleiner dan € 500,- in stap 3 zullen uitvallen (de oppervlakte onder de grafiek vormt het uitvalspercentage).

5. Gegevens

Pagina

48 van 131

35%

30%

25%

20%
Reeks2

15%

10%

Figuur 6:

132

500

250

125

71

0%

2500

5%

Verdeling kantonzaken (handel) over financieel belang

Het blauwe oppervlak onder de grafiek geeft de uitval aan van zekere zaken. Het blauwe

oppervlak plus het gele oppervlak geeft de uitval weer van onzekere zaken. Op basis van deze
oppervlakken berekent het model de vermindering van de instroom en het uitvalspercentage van
handelszaken.

133

Voor kantonzaken (handel) met een financieel belang tussen € 500,- en € 5.000,- is dezelfde

methode toegepast als hierboven is beschreven. Bij het invullen van de waarden in de formule van
de verwachte winst blijkt dan dat alleen onzekere zaken van particulieren met een plusinkomen en
van bedrijven en organisaties (voor beide categorieën geldt een tarief van € 300,-) kunnen uitvallen.
In alle overige zaken leidt de hoogte van het financieel belang afgezet tegen de winstkans en het
griffierecht altijd tot een winstverwachting groter dan € 0,-. Voor kantonzaken (handel) met een
financieel belang boven € 5.000,- is de verwachte winst voor alle zaken en inkomensgroepen groter
dan € 0,-.

5. Gegevens

Pagina

49 van 131

Civiele zaken

134

Civiele zaken (handel) wijken af van kantonzaken doordat bij deze rechtbank een verplichte

procesvertegenwoordiging is. Het wetsvoorstel heeft echter geen directe invloed op de kosten van
procesvertegenwoordiging. Bij gelijkblijvende prijzen van procesvertegenwoordiging 43, heeft alleen
de griffierechtenverhoging invloed op de vraaguitval. Nu het financieel belang in civiele zaken altijd
vele malen groter is dan het verschuldigde griffierecht, is de aanname, ervan uitgaande dat rechtzoekende handelen op basis van de verwachte winst, dat civiele zaken (handel) met een financieel
belang (nagenoeg) geen uitval zullen kennen.

135

In zaken zonder financieel belang, die een substantieel deel van het aantal civiele zaken

(handel) uitmaken, kan echter niet worden gewerkt met de verwachte winstkans. Uit onderzoek van
Eshuis 44 blijkt dat civiele zaken (handel) met een onbepaald financieel belang vaak complexe
zaken zijn, met veel processtappen. Van deze complexe zaken is na discussies met experts
aangenomen dat de hoogte van het nieuwe griffierecht, gezien de tijd en overige kosten die met
zulke zaken gemoeid zijn, niet doorslaggevend zal zijn bij de keuze om de zaak voor de rechter te
brengen. In de review-bijeenkomst van het WODC is echter opgemerkt dat dit niet geldt voor zaken
over conservatoir beslag, getuigenverhoren en het raadplegen van deskundigen.

136

In zaken over conservatoir beslag kan een schuldeiser beslag laten leggen op bezittingen van

de wederpartij, nog voordat een procedure is gestart. Meijsen 45 geeft aan dat dit vaak wordt
gebruikt als pressiemiddel, om zo de debiteur tot betaling van de vordering te brengen en om op
die manier een kostbare ‘normale’ procedure te voorkomen.

43

In het onderzoek is door een van de experts aangegeven dat vraaguitval bij de rechter mogelijk indirect kan

leiden tot wijziging in de prijs van advocaten. Dit is als buiten de reikwijdte van dit onderzoek behandeld en is
niet nader gekwantificeerd.
44

Zie p. 166 en verder van Eshuis, R.J.J. (2007), Het recht in betere tijden; Over de werking van interventies ter

versnelling van civiele procedures. Den Haag: Boom.
45

Zie: Meijsen, M. (2010), Conservatoir beslag: naast zekerheid in veel gevallen drukmiddel. In: Tijdschrift voor

de procespraktijk, nr. 3 (juli) 2010, pp. 71 - 75.

5. Gegevens

Pagina

50 van 131

137

Circa 16.400 civiele zaken per jaar betreffen conservatoire beslagen 46; dit is ongeveer 27% van

de totale instroom van civiele handelszaken. Er is aangenomen dat alleen die zaken over
conservatoir beslag kunnen uitvallen die betrekking hebben op een vordering van minder dan
€ 25.000,-. Op basis van een steekproef uit onderzoek van Meijsen en Jongbloed 47 is berekend dat
dit voor circa 26% van de beslagen geldt. In het onderzoek van Meijsen heeft de helft van de
geïnterviewde advocaten aangegeven dat de vordering van het conservatoir beslag onontkoombaar
was. Daarom wordt aangenomen dat 50% van de zaken uitvallen die over een conservatoir beslag
gaan bij een vordering van minder dan € 25.000,-. Van de overige beslagen (bij een grotere
vordering) wordt uitgegaan dat ze niet zullen uitvallen. Op basis van deze percentages wordt voor
civiele zaken (handel) een uitvalpotentieel van 3,5% gehanteerd. Er zou echter ook een verschuiving
plaats kunnen vinden van zaken met betrekking tot een conservatoir beslag naar ‘reguliere’
procedures. Een deel van deze zaken zou dan als zaken met een financieel belang instromen bij
kanton (handel), een ander deel als zaken met een financieel belang bij civiel (handel).

138

Een soortgelijke verschuiving zou plaats kunnen vinden bij zaken met een onbepaald financieel

belang die bedoeld zijn om voorafgaand aan een dagvaarding getuigen te horen of deskundigen te
raadplegen. Deze zaken worden nu tegen relatief laag griffierecht aangebracht als zaak met een
onbepaald financieel belang, om op basis daarvan een goede dagvaarding te formuleren. Bij het
nieuwe griffierecht zijn deze zaken echter net zo duur als zaken met een financieel belang van
€ 100.000,- tot € 350.000,-. Voor zaken met een financieel belang dat lager is dan € 100.000,- is
het dan goedkoper om eerst de procedure (relatief goedkoop) met een dagvaarding te beginnen,
alvorens getuigen en deskundigen te raadplegen.

139

Op basis van bovenstaande redenatie wordt aangenomen dat uitval van civiele zaken welis-

waar door de griffierechtenverhoging mogelijk is, maar relatief klein zal zijn. De verwachting is wel
dat door strategisch handelen van de eiser een verschuiving van zaken naar categorieën met een
ander financieel belang en in sommige gevallen een andere manier van procederen kan optreden.
Dit valt buiten de reikwijdte van het model en is daarom niet doorgerekend.
Bedrijven en organisaties

140

Voor bedrijven en organisaties wordt hetzelfde uitvalmechanisme gehanteerd als voor

particulieren. Er is aangenomen dat zaken alleen uitvallen bij bedrijven en organisaties die de
kosten van griffierechten niet in de prijs van hun product kunnen verwerken. Hierover is het
volgende aangenomen:
1.

Zzp’ers kunnen de griffierechten niet goed in hun prijs verwerken. 100% van de zaken van
zzp’ers waarin de zzp’ers als eiser optreden, behoort tot het uitvalpotentieel. Die zaken waarin
door de verhoging van het griffierecht de verwachte opbrengst negatief is, zullen uitvallen;

46

Bron: Raad voor de rechtspraak.

47

Zie: bijlage 7, tabel 1 en 2 in Meijsen, M. en A.W. Jongbloed (2010), Conservatoir beslag in Nederland;

Zekerheid en pressiemiddel, Research Memoranda, nr. 2/2010, jaargang. Den Haag: Raad voor de rechtspraak. Hier is een gewogen gemiddelde berekend: tabel 1 heeft betrekking op 4% van de beslagen, tabel 2
heeft betrekking op 96% van de zaken.

5. Gegevens

Pagina

51 van 131

2.

Een deel van de kleine mkb’ers kan de griffierechten niet in hun prijs verwerken. Aanname is
dat het gaat om bedrijven en organisaties met 2 tot en met 5 medewerkers en dat 50% van de
zaken waarin deze bedrijven en organisaties als eiser optreden behoort tot het uitvalpotentieel;

3.

Grotere bedrijven kunnen de hogere griffierechten verrekenen in de prijs (of hebben onvoorziene uitgaven al in de prijs verwerkt). Aanname is dat zaken waarin zij als eiser optreden geen
uitval zullen kennen.

Uitvalmechanisme familiezaken

141

Het uitgangspunt bij familiezaken is dat alleen die zaken uitvallen die over geld gaan. Er is

vastgesteld dat familiezaken waarvoor griffierecht betaald moet worden bijna altijd echtscheidingsgerelateerd zijn en er is aangenomen dat voor het rekenmodel alle familiezaken worden beschouwd
als echtscheidingsgerelateerde zaken. Het betreft de echtscheiding zelf of een vervolgzaak over
bijvoorbeeld voorziening in levensonderhoud of de omgang met de kinderen.

142

In familiezaken die gaan over de feitelijke echtscheiding of over de omgang met kinderen is het

emotioneel belang zo groot, dat de hoogte van de griffierechten geen rol speelt in de keuze om al
dan niet de gang naar de rechter te maken. Deze zaken vallen daarom in het model niet uit.

143

Voor het percentage familiezaken dat alleen over geld gaat, is aangenomen dat het de volgende

soorten zaken betreft:
1.

Verzoekschriften over levensonderhoud;

2.

Echtscheidingsgerelateerde dagvaardingen over levensonderhoud man/vrouw en/of kind(eren);

3.

Echtscheidingsgerelateerde dagvaarding over nakoming onderhoudsplicht.

144

Voor het modelonderdeel over familiezaken is gebruikgemaakt van cijfers van het CBS 48.

145

Om het percentage van de familiezaken die over geld gaan te berekenen, is het gemiddeld

aantal familiezaken waarin geld een rol speelt over de jaren 2000 - 2009 gedeeld door het totaal
aantal echtscheidingszaken. Dit leidt tot de uitkomst dat 53% van de familiezaken gaat over geld.

146

De aanname van de expertgroep is vervolgens dat het financieel belang ten opzichte van het

griffierecht relatief groot is (het gaat vaak om bedragen die maandelijks voor een langere periode
moeten worden betaald). Daarnaast speelt het griffierecht een beperkte rol: in de echtscheidingsgerelateerde zaken is procesvertegenwoordiging verplicht. De advocaatkosten zullen in de regel
veel hoger zijn dan het griffierecht. Ongeacht die advocaatkosten komen de zaken nu ook al voor.
De verhoging van de griffierechten zal hierop weinig invloed hebben. Op basis van deze twee
punten is aangenomen dat de hogere griffierechten er pas echt voor kunnen zorgen dat een zaak
uitvalt wanneer het om meer dan drie zaken in een periode van één jaar gaat. De vierde, vijfde of
volgende zaak zullen in het model dan uitvallen. Volgens de (bewerkte) cijfers van het CBS gaat
het om ca. 20% van die echtscheidingszaken.

48

5. Gegevens

www.cbs.nl/statline.

Pagina

52 van 131

Uitvalmechanisme bestuurszaken

147

Voor bestuurszaken wordt in het model onderscheid gemaakt naar vijf zaaksoorten die in tabel 4

zijn weergegeven 49.

ambtenarenzaken
belastingzaken
zaken over bijstand, sociale
zekerheid, sociale
voorzieningen,
studiefinanciering
zaken over subsidies en
vergunningen
overige zaken
Totaal

Tabel 4:

148

Instroom geheel 2008
2.719
22.862
24.420

Instroom 2008 per maand
227
1.905
2.035

5.298

442

13.997
69.296

1.166
5.775

Onderscheid bestuurszaken in zaaksoorten

Op basis van uitspraken in de expertgroep is aangenomen, dat ambtenarenzaken voor circa

2/3 bestaan uit kleine zaken, die kunnen uitvallen. Dit is voor het model vertaald in de aanname dat
66% van de ambtenarenzaken zal uitvallen.

149

Met uitzondering van de ambtenarenzaken en ‘overige zaken’ zijn de bestuurszaken behandeld

als zaken met een financieel belang. Wel is gebruikgemaakt van een andere curve dan bij handelszaken, omdat het gemiddeld griffierecht hoger is dan bij handelszaken. Voor verschillende soorten
bestuurszaken gelden verschillende tarieven. Particulieren betalen een bedrag dat varieert van
€ 41,- tot € 152,-; bedrijven betalen € 302,- (artikel 8:41 Awb). Aan de hand van een spreadsheet 50
opgesteld door de afdeling FBC (DIRR/DGRR) van het ministerie van Veiligheid en Justitie op basis
van cijfers van de Raad voor de rechtspraak is becijferd dat het griffierecht voor bestuurszaken van
particulieren nu gemiddeld circa € 99,- bedraagt. In het wetsontwerp is opgenomen dat het griffierecht voor deze zaken naar minimaal € 125,- gaat (afhankelijk van het inkomen van de eiser). In
figuur 7 is de instroom van bestuurszaken afgezet tegen het financieel belang van de zaak.

5. Gegevens

49

www.cbs.nl/statline.

50

Tariefmodel verhoging griffierechten (160311).xls

Pagina

53 van 131

35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
€ 0€ 105
Figuur 7:

150

€ 2.500

Instroom bestuurszaken afgezet tegen financieel belang van de zaak

Voor het bepalen van de uitval van bestuurszaken is, net als bij handelszaken, aangenomen dat

rechtzoekenden alleen een procedure zullen starten indien de verwachte opbrengsten van een
rechtszaak hoger zijn dan de verwachte kosten. De verwachte opbrengst wordt hierbij voor bestuurszaken uitgedrukt in de volgende formule:
Eb = pw * O - pv * K
Eb:

De verwachtingswaarde, ofwel de verwachte ‘winst’ in bestuurszaken

pw:

De winstkans van de eiser in bestuurszaken

O:

De opbrengst, hier gelijkgesteld aan het financieel belang

pv:

De verlieskans van de eiser in bestuurszaken

K:

De kosten, in bestuurszaken gelijkgesteld aan het griffierecht. Er is geen verplichte procesvertegenwoordiging in bestuurszaken. Er kunnen wel overige kosten zijn (reiskosten, kosten
van tijd), maar die zijn buiten beschouwing gelaten. Uitgangspunt is dat het mogelijk is om
een bestuurszaak te beginnen, zonder andere (hoge) kosten te maken dan het griffierecht.

151

De aanname is dat als de rechtzoekende heeft besloten dat hij de zaak aan de rechter wil voor-

leggen, hij in de derde stap gaat kijken of de gang naar de rechter naar verwachting iets oplevert, of
Eb groter is dan 0. Of dit het geval is, hangt af van de ingeschatte winstkans (pw), van het financieel
belang (O), van de verlieskans (pv) en van de hoogte van het griffierecht (K). Krijgt de eiser gelijk in
bestuurszaken, dan wordt het bestuursorgaan op grond van artikel 8:74 Awb veroordeeld tot betalen
van het griffierecht van de eiser. Daarom speelt de verlieskans bestuurszaken ook een rol; alleen bij
verlies betaalt de eiser immers het griffierecht.

5. Gegevens

Pagina

54 van 131

152

De winstkans in bestuurszaken is 0,3, de verlieskans dus 0,7 51. Het griffierecht is afhankelijk

van het inkomen van de eiser. Invullen van de formule met de bekende gegevens levert op dat
bestuurszaken ‘winst’ opleveren als geldt:
O > 2 1/3 * K

153

Het financieel belang van de zaak moet dan meer dan 2 1/3 maal groter zijn dan het griffie-

recht. Is het financieel belang kleiner, dan is de aanname dat de zaak niet voor de rechter zal
belanden. Dit levert voor verschillende inkomensgroepen verschillende uitkomsten van de uitval
van bestuurszaken op, waar het model vervolgens de uitval en het uitvalpercentage mee berekent.

154

Zoals aangegeven wordt deze methode niet gebruikt voor ambtenarenzaken en ‘overige

zaken’. Voor ambtenarenzaken is een uitvalspercentage van 66% gehanteerd, van ‘overige zaken’
(grotendeels reguliere vreemdelingenzaken) is aangenomen dat er geen uitval plaatsvindt.

155

Voor bedrijven en organisaties is hetzelfde uitvalsmechanisme gehanteerd als voor

particulieren, waarbij dezelfde aannames gelden als bij handelszaken:
1.

Zzp’ers behoren allemaal tot het uitvalpotentieel;

2.

Mkb met 2 tot en met 5 werknemers behoort voor de helft tot het uitvalpotentieel;

3.

Grotere bedrijven verrekenen de extra kosten in de prijs; hun zaken vallen niet uit.

Hoger beroep en cassatie

156

In het vorige hoofdstuk is aangegeven dat zaken in hoger beroep alleen uitvallen, omdat de

instroom in eerste aanleg vermindert als gevolg van de verhoging van de griffierechten. Een uitzondering zijn de zaken die door de afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State worden
afgehandeld. Bij een deel van deze zaken is het financieel belang niet goed aan te geven. De
verhoging in griffierechten is echter wel substantieel te noemen. Voor de uitval is na afstemming
met de afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State een bandbreedte gehanteerd. De
aanname is dat als gevolg van de verhoging van de griffierechten (in stap 3) bij de afdeling
Bestuursrechtspraak van de Raad van State tussen de 10% en 40% van de zaken uitvalt.

157

De uitval bij de Hoge Raad is op gelijke wijze berekend als de uitval in Hoger beroep.

158

Voor de Hoge Raad zijn de volgende zaken van belang:

1.

Bij de Hoge Raad zijn er zaken die naast een procedurele ook een inhoudelijke beoordeling
vergen. Het is niet duidelijk in welke groep de uitgevallen zaken zullen gaan vallen;

51

Berekend met cijfers tabel 6.1 in Diephuis, B.J., R.J.J. Eshuis en N.E. Heer - de Lange (2010), Rechtspleging

Civiel en Bestuur 2008; ontwikkelingen en samenhang. Den Haag: WODC.

5. Gegevens

Pagina

55 van 131

2.

In civiele zaken wordt vaak om financiële redenen niet doorgeprocedeerd na hoger beroep.
Maar, wanneer het interessante rechtsvragen betreft, kan cassatie in het belang der wet
worden ingesteld. Er hoeft dan geen griffierecht betaald te worden. In het rapport Hammerstein
is al op belang van cassatie in belang der wet gewezen. De verwachting is dat het aantal van
dit type zaak in de toekomst zal stijgen;

3.

Er wordt in het model geen rekening gehouden met de slagingskans bij het inschatten van het
al of niet instellen van cassatie.

5.3 Gedragsreactie rechtsbijstandverzekerden en -verzekeraars
159

Ten behoeve van het model zijn verschillende aannames gedaan ten aanzien van het al dan

niet afsluiten van een rechtsbijstandverzekering. Het betreft hier alleen rechtsbijstandverzekeringen
voor particulieren. De aannames in deze paragraaf zijn afgestemd met een expert van het Verbond
voor Verzekeraars. Het betreft de volgende punten.
Aannames reactie verzekeraars

160

In het vorige hoofdstuk is aangegeven dat is aangenomen dat de reactie van verzekeraars op

de verhoging van de griffierechten enkel zal bestaan uit het aanpassen van de premie. Eerder is
geraamd dat de premieverhoging naar verwachting tussen de € 0,15 en € 0,20 per maand per polis
uit zal komen. Er wordt daarom geen effect verwacht van de premieverhoging op het aantal
verzekerden. Wel is er een autonome groei van het aantal verzekerden, waardoor een steeds
grotere groep rechtzoekenden niet zelf hun griffierechten hoeft te betalen. Omdat deze autonome
groei in het model wordt meegenomen, zijn hiervoor aannames gedaan. Deze worden hieronder
toegelicht.

161

Op basis van cijfers van het Verbond van Verzekeraars is een aanname gedaan over de auto-

nome groei van de premie. In de afgelopen jaren is de premie jaarlijks gestegen. De procentuele
stijging is weergegeven in tabel 5.

premiestijging
Tabel 5:

162

2005

2006

2007

2008

2009

4,8%

4,6%

1,9%

1,9%

1,1%

Jaarlijkse procentuele premiestijging rechtsbijstandverzekeringen

De gemiddelde premiestijging tussen 2005 en 2009 bedroeg 2,86% per jaar. Ten behoeve van

het model is de aanname gedaan dat deze gemiddelde premiestijging zich in de toekomst ieder
jaar voordoet.
Aannames onverzekerden die een zaak meemaken

163

In tabel 6 is het deel van de onverzekerde huishoudens die in een jaar met een rechtszaak

worden geconfronteerd (als eiser of gedaagde) weergegeven. De percentages zijn berekend door
de instroom van rechtszaken van onverzekerden per inkomensgroep te delen door het aantal
onverzekerde huishoudens per inkomensgroep.

5. Gegevens

Pagina

56 van 131

Inkomensgroep

% confrontatie met zaak

Onvermogend

0,50%

Minvermogend

0,62%

Middeninkomen

0,77%

Plusinkomen

0,61%

Tabel 6:

164

Percentage onverzekerde huishoudens dat met een rechtszaak wordt geconfronteerd

Een deel van de huishoudens zal nooit een verzekering afsluiten. Enerzijds omdat een deel

van de bevolking daar om voor hen moverende redenen niets voor voelt, anderzijds omdat ze de
premie niet kunnen betalen. Ongeacht de hoogte van het risico dat ze met een verzekering zouden
kunnen afdekken, zullen zij zich niet (kunnen) verzekeren. Er zijn per inkomenscategorie
verschillende redenen om wel/niet te verzekeren, namelijk:
1.

Onvermogenden zullen in verband met beperkte middelen minder snel een verzekering afsluiten. Daarnaast kunnen zij een beroep doen op de Wrb en hoeven zij daarbij een relatief
lage eigen bijdrage te betalen;

2.

Minvermogenden zullen minder vaak onverzekerd zijn. De minvermogenden kunnen een
rechtsbijstandverzekering wellicht beter betalen en hebben er ook meer baat bij. Zij vallen
weliswaar in de Wrb, maar betalen een relatief hoge eigen bijdrage;

3.

Voor de middeninkomens is de motivatie om zich te verzekeren het grootst. Zij vallen niet in de
Wrb en kunnen de verzekeringspremie betalen;

4.

De hoogste inkomens zullen zich minder snel verzekeren. Zij kunnen het eventuele risico zelf
dragen.

165

Voor het percentage huishoudens dat zich niet zal verzekeren, zijn volgens deze redeneerlijn

aannames gedaan. In tabel 7 zijn de aannames weergegeven.
Inkomensgroep

% huishoudens dat zich niet zal verzekeren

Onvermogend

80%

Minvermogend

30%

Middeninkomen

15%

Plusinkomen

30%

Tabel 7:

166

Percentage huishoudens dat zich niet zal verzekeren

Een deel van de onverzekerde huishoudens besluit een rechtsbijstandverzekering af te sluiten.

Uit onderzoek van het Verbond van Verzekeraars 52 blijkt dat er tussen 2008 en 2009 per saldo
circa 184.000 nieuwe inschrijvingen voor rechtsbijstandverzekeringen zijn. In overleg met een
expert van het Verbond van Verzekeraars is aangenomen dat deze stijging zich de komende jaren
voort zal zetten.

52

CVS (2008), Rechtsbijstandverzekeringen in beeld; Een onderzoek naar beeldvorming. van consumenten

over rechtsbijstandverzekeringen en rechtsbijstandverzekeraars.

5. Gegevens

Pagina

57 van 131

5.4 Gedragsreactie bestuursorganen
167

In de toelichting op de modelstructuur in hoofdstuk 4 is aangegeven dat ervan uit wordt gegaan

dat bestuursorganen zullen proberen te compenseren voor de extra kosten die ze gaan maken
omdat ze in de toekomst griffierechten moeten betalen.

168

In het model wordt de procentuele stijging van de kosten berekend op basis van de huidige

kosten en de nieuwe kosten voor bestuursorganen. Voor de huidige kosten is aangenomen dat
deze alleen bestaan uit arbeidskosten voor juridisch personeel en kosten voor het vergoeden van
het griffierecht aan de eiser, als deze in het gelijk wordt gesteld. Op basis van gegevens van het
UWV 53 zijn de arbeidskosten ingeschat op gemiddeld € 691,- per zaak in eerste aanleg. Bij een
‘verlieskans’ voor het bestuursorgaan van circa 30% (in eerste aanleg), komen de huidige kosten
voor bestuursorganen uit op gemiddeld € 725,- per zaak. De nieuwe kosten bestaan uit arbeidskosten plus het griffierecht van het bestuursorgaan bij verlies plus het bij verlies te vergoeden
(hogere) griffierecht van de eiser. Dit komt, bij het huidige percentage gegrondverklaringen (en
inclusief de arbeidskosten), neer op gemiddeld € 2.235,- per zaak, een procentuele verhoging van
ongeveer 308%.

169

Getoetst is of bestuursorganen deze extra kosten proberen te compenseren door zaken uit de

bezwaar- en beroepfase weg te houden of door ervoor te zorgen dat relatief meer beroepszaken
ongegrond worden verklaard. De kosten die bestuursorganen maken voor de afhandeling van
beroepszaken zouden op drie manieren kunnen worden beïnvloed als gevolg van het wetsvoorstel:
1.

de verhoging van griffierechten leidt tot uitval van zaken vanuit de eiser;

2.

bestuursorganen kunnen proberen in een eerder stadium geschillen (proactief) op te lossen,
zodat de instroom van beroepszaken vermindert;

3.

bestuursorganen kunnen proberen minder kansrijke zaken op een andere manier op te lossen,
waardoor het percentage gegrondverklaringen in beroepszaken afneemt.

170

Op de uitval van zaken die wordt veroorzaakt door verhoging van het griffierecht voor de eisers

kunnen bestuursorganen geen invloed uitoefenen. Op de twee andere effecten die gevolgen
kunnen hebben voor de kosten voor bestuursorganen mogelijk wel. Om zicht te krijgen op de mate
waarin bestuursorganen de instroom van bestuurszaken kunnen beperken of het percentage
gegrondverklaringen kunnen beïnvloeden, zijn interviews gehouden met medewerkers van de IND,
de Raad voor Rechtsbijstand, het DG Belastingdienst van het ministerie van Financiën en de
Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State. Uit de gesprekken kwam naar voren dat het
aantal gegrondverklaringen afhangt van het soort besluit waartegen beroep wordt aangetekend, het
financieel belang van de zaak en de motieven van bestuursorganen om het op een beroepszaak
aan te laten komen.

53

5. Gegevens

Het betreft een inschatting van arbeidskosten voor een zaak in eerste aanleg.

Pagina

58 van 131

171

Als het gaat om het soort besluit moet een onderscheid worden gemaakt tussen gebonden en

vrije besluiten. Bij gebonden besluiten is het besluit van het bestuursorgaan gebaseerd op strikte
normen. Enerzijds maakt dit het makkelijk om aan de indiener van een bezwaarschrift uit te leggen
waarom een besluit negatief uitvalt en of een beroepsprocedure zinvol is. Anderzijds is er relatief
weinig onderhandelingsruimte voor het bestuursorgaan om een beroepszaak te voorkomen. Bij
vrije besluiten is deze ruimte er wel. Gebonden besluiten bieden meer mogelijkheden om in een
vroeg stadium het geschil op te lossen door aan te geven wat de motivering achter het besluit is en
of een gang naar de rechter vruchtbaar kan zijn. Vrije besluiten leveren aan de andere kant meer
onderhandelingsruimte op, waardoor geschillen in een vroeg stadium kunnen worden opgelost.
Daarnaast speelt het financiële belang van de zaak ook voor bestuursorganen een rol. Indien het
financiële belang laag is, zal een bestuursorgaan eerder geneigd zijn het geschil vroegtijdig op te
lossen, zodat het niet uitmondt in een (kostbare) beroepszaak.

172

Ten slotte kunnen ook de motieven van bestuursorganen van invloed zijn op de mogelijkheid

om (onzekere) geschillen eerder op te lossen. Zo kan het voor toekomstige beleidsuitvoering (ten
aanzien van nieuw te nemen besluiten) noodzakelijk zijn om een beslissing van de rechter te
vragen. De beslissing van de rechter dient in die gevallen een breder belang dan alleen geschilbeslechting in die ene casus. Ook de politieke actualiteit kan ervoor zorgen dat er geen onderhandelingsruimte is voor een bestuursorgaan.

173

Er zijn dus wel mogelijkheden voor bestuursorganen om de instroom van zaken bij de rechter

te beperken, of vooral relatief kansrijke zaken voor te laten komen. De interviewronde heeft echter
laten zien dat bestuursorganen om juridische, financiële of politieke redenen in de praktijk weinig
ruimte zien om minder zaken voor de rechter te laten komen. De aanname is dan ook dat er van de
zijde van bestuursorganen geen gedragsreactie en dus geen extra uitval van bestuurszaken zal zijn
als gevolg van het wetsvoorstel op grond waarvan bestuursorganen die een rechtszaak verliezen
voortaan griffierechten moeten betalen.

5. Gegevens

Pagina

59 van 131

5. Gegevens

Pagina

60 van 131

6. Resultaten
174

In de hoofdstukken 4 en 5 zijn de hoofdlijnen van het rekenmodel en bijbehorende aannames

toegelicht. In dit hoofdstuk worden de resultaten getoond van de berekeningen die zijn gedaan met
het rekenmodel waarin de invoerwaarden uit statistische bron en uit de beschreven aannames zijn
gebruikt. Voor de in dit hoofdstuk weergegeven resultaten is een keuze gemaakt uit de variabelen
die in het model zijn opgenomen.

175

In paragraaf 6.1 worden de scenario’s toegelicht waarop de resultaten in dit hoofdstuk zijn

gebaseerd. In paragraaf 6.2 volgen de resultaten met betrekking tot de instroom van zaken bij de
rechtspraak in eerste aanleg, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen particulieren en bedrijven
en organisaties. Paragraaf 6.3 geeft de effecten van de verhoging van de griffierechten weer voor
zaken in hoger beroep en in cassatie. In paragraaf 6.4 volgen de effecten op de instroom van zaken
als gevolg van gedragsreacties van betrokken partijen. In paragraaf 6.5 wordt een samenvattende
tabel weergegeven. In paragraaf 6.6 wordt de andere wijze van oplossen van conflicten toegelicht. In
paragraaf 6.7 worden de resultaten vergeleken met resultaten van andere benaderingen. Tot slot
worden in paragraaf 6.8 de meest cruciale ontbrekende gegevens opgesomd.

6.1 Scenario’s
176

Er zijn twee scenario’s doorgerekend (In tabel 8 zijn deze scenario’s beschreven). De variabelen

waarvan de waarde wordt gevarieerd in de scenario’s zijn opgesomd in de eerste tabel in bijlage F.
Scenario

Omschrijving

Verhoging griffierechten -

Hiervoor wordt voor de relevante variabelen die grens van de

ondergrens

bandbreedte gehanteerd die zorgt voor de kleinste uitval en
daarmee de hoogste instroom bij de rechtspraak

Verhoging griffierechten -

Hiervoor wordt voor de relevante variabelen die grens van de

bovengrens

bandbreedte gehanteerd die zorgt voor de grootste uitval en
daarmee de laagste instroom bij de rechtspraak

Tabel 8:

177

Beschrijving van de scenario’s

Vooraf moeten enkele opmerkingen worden gemaakt ten behoeve van een goede interpretatie

van de (toelichting bij) de grafieken en de tabellen:
1.

De dalende trend in de instroom van zaken wordt deels veroorzaakt door een dalende trend bij
de instroom van bestuurszaken. Deze dalende trend (circa 4% per jaar) is in 2008 ingezet en
de aanname is dat deze trend zich doorzet tot 2017. In de grafieken en tabellen met cijfers over
de uitval wordt gecorrigeerd voor deze dalende trend. Hierin wordt dus alleen het uitvalspercentage berekend door verhoging van het griffierecht en niet door een autonome daling van
bestuurszaken;

2.

In het model wordt gerekend met de instroom van alleen die zaken waarvoor griffierecht moet

3.

De figuren hebben steeds zelfde opbouw. De blauwe balk geeft de bandbreedte tussen het

worden betaald.
scenario ‘Ondergrens’ en ‘Bovengrens’ weer;

6. Resultaten

Pagina

61 van 131

4.

Waar in de tabellen ‘-‘ staat, betekent dit dat het betreffende percentage verwaarloosbaar is.

6.2 Effecten op aantal zaken bij de rechtspraak in eerste aanleg
6.2.1

178

Zaken bij de rechtspraak (totaal)

In tabel 9 is van de zaken waarvoor griffierecht moet worden betaald de instroom bij de recht-

spraak weergegeven voor ingang van het wetsvoorstel (gebaseerd op cijfers 2008, maar met de
competentiegrensverschuiving). De cijfers uit de tabel vormen de input voor het rekenmodel.
Rechtbanken
Instroom zaken rechtspraak (x1000)

552

Instroom zaken 2008

Hoger beroep/cassatie

Civiel

Kanton

Bestuur

127

74

HB
handel
10

27
HB
familie
5

HB
bestuur
18

Hoge
Raad
1,3
Hoge
Raad
1,3

68
6

4
6

5
0

13
5

1
0,3

74

handel

familie

handel

familie

Bestuur

Aantallen instroom 2008

516

36

61

66

- Particulieren
- Bedrijven & organisaties

129
387

35
0,7

22
39

63
3

Tabel 9:

179

Gerechtshoven / CBB / CvRB / RvS

Instroom zaken rechtspraak 2008

Figuur 8 laat de ontwikkeling van de jaarlijkse instroom bij de rechtspraak in eerste aanleg zien

als het wetsvoorstel is ingegaan. Hierin is ook de autonome vermindering van de instroom van
bestuurszaken opgenomen.

totale instroom eerste aanleg
800
780

Zaken per jaar (x 1.000)

760
740
720
700
680
660
640
620
600
2012

Figuur 8:

6. Resultaten

2013

2014

2015

2016

2017

Ontwikkeling totale jaarlijkse instroom in eerste aanleg

Pagina

62 van 131

180

In de figuur is de totale jaarlijkse instroom weergegeven. De verschillende typen zaken bij de

sectoren kanton, civiel en bestuur en voor de twee typen eisers (particulieren en bedrijven en
organisaties) zijn bij elkaar opgeteld. De totale instroom van zaken bij de rechtspraak neemt af als
gevolg van de verhoging van de griffierechten. De verhoging leidt ertoe dat minder particulieren,
bedrijven en organisaties de rechter inschakelen voor hun geschillen.

181

In figuur 9 staat het procentuele verschil van de totale jaarlijkse instroom ten opzichte van de

instroom voor het wetsvoorstel in werking treedt. Hierbij is gecorrigeerd voor de autonome daling
van de instroom van bestuurszaken.

Procentuele uitval eerste aanleg
4,5
4
3,5

percentage

3
2,5
2
1,5
1
0,5
0
2012

Figuur 9:

182

2013

2014

2015

2016

2017

Procentuele uitval eerste aanleg

In tabel 10 zijn de cijfers opgenomen van de ontwikkeling van de instroom uit figuur 8 en

bijbehorend verschil uit figuur 9.
totale instroom eerste aanleg

Totaal (x 1.000)
Uitval (%)

2012
2013
2014
2015
2016
2017
onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- bovengrens grens grens grens grens grens grens grens grens grens grens grens
726
720
715
703
713
700
711
698
708
696
706
694
1,0%
1,9%
2,2%
4,2%
2,2%
4,2%
2,2%
4,2%
2,2%
4,2%
2,2%
4,2%

Tabel 10: Totale instroom eerste aanleg

183

De tabel laat zien dat de totale instroom in 2017 als gevolg van de verhoging van de griffie-

rechten uitkomt op 694.000 tot 706.000 zaken. Zoals in paragraaf 6.1 is aangegeven, wordt een
deel van de vermindering van de instroom veroorzaakt door een autonome daling van het aantal
bestuurszaken. De uitval van zaken als gevolg van de verhoging van griffierechten ligt tussen 2,2%
in het ondergrensscenario en 4,2% in het bovengrensscenario. Hierin is gecorrigeerd voor de
autonome vermindering van bestuurszaken.

6. Resultaten

Pagina

63 van 131

6.2.2

184

Zaken bij de rechtspraak in eerste aanleg: particulieren

In figuur 10 is de jaarlijkse instroom van zaken in eerste aanleg van particulieren weergegeven.

totale instroom eerste aanleg particulieren
400
380

Zaken per jaar (x 1.000)

360
340
320
300
280
260
240
220
200
2012

2013

2014

2015

2016

2017

Figuur 10: Ontwikkeling instroom zaken in eerste aanleg particulieren

185

De figuur laat een daling zien van de instroom als gevolg van de verhoging van de griffie-

rechten. De verhoging van de griffierechten leidt ertoe dat minder particulieren met een geschil, na
het doorlopen van de drie afwegingsstappen (beschreven in hoofdstuk 4), ervoor kiezen om het
geschil aan de rechter voor te leggen.

186

In figuur 11 is de uitval van zaken van particulieren (als eiser) weergegeven als percentage van

de instroom van voor de invoering van het wetsvoorstel.

6. Resultaten

Pagina

64 van 131

Procentuele uitval eerste aanleg particulieren
8
7

percentage

6
5
4
3
2
1
0
2012

2013

2014

2015

2016

2017

Figuur 11: Procentuele uitval eerste aanleg particulieren

187

In de figuur is af te lezen dat het uitvalspercentage toeneemt tot tussen de circa 4% en 7%. De

lichte daling in de uitval na 2013 wordt veroorzaakt doordat er een groei zit in het aantal verzekerden.
De verzekerden betalen geen griffierecht en zijn daarom ongevoelig voor de hoogte van het griffierecht.

188

In tabel 11 staan de getallen die horen bij de figuren 10 en 11. Hierin is tevens het verschil

opgenomen van de uitval van zaken in eerste aanleg voor de vier inkomensgroepen als percentage
van de instroom per inkomensgroep op het moment voor ingang van de wet. Hierbij is gecorrigeerd
voor de autonome daling van bestuurszaken. Ook is in de tabel een onderscheid gemaakt naar de
verschillende zaaksoorten in eerste aanleg.
Eerste aanleg particulieren

Totaal (x 1.000)
Totale uitval (%) particulieren
Uitval (%) in inkomenscategorieen
Onvermogend (%)
Minvermogend (%)
Midden (%)
Plus (%)
Uitval (%) in zaakscategorieen
Kanton (handel)
Kanton (familie)
Civiel (handel)
Civiel (familie)
Bestuur

2012
2014
2015
2016
2017
2013
onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- bovengrens grens grens grens grens grens grens grens grens grens grens grens
294
296
284
288
281
286
279
283
277
281
275
279
1,8%
3,4%
4,0%
7,4%
4,0%
7,4%
4,0%
7,3%
4,0%
7,3%
4,0%
7,3%
1,2%
1,1%
1,9%
2,7%

2,5%
1,8%
3,3%
4,8%

2,6%
2,5%
4,1%
5,9%

5,4%
4,0%
7,2%
10,6%

2,6%
2,5%
4,1%
5,9%

5,4%
4,0%
7,2%
10,6%

2,6%
2,5%
4,1%
5,9%

5,4%
4,0%
7,2%
10,6%

2,6%
2,5%
4,1%
5,9%

5,4%
4,0%
7,2%
10,5%

2,6%
2,5%
4,1%
5,9%

5,3%
4,0%
7,2%
10,5%

0,7%
0,1%
0,3%
2,4%
5,1%

1,6%
0,5%
0,6%
2,4%
10,5%

1,5%
0,2%
0,6%
5,3%
11,3%

3,4%
1,0%
1,3%
5,3%
23,1%

1,5%
0,2%
0,6%
5,3%
11,2%

3,4%
1,0%
1,3%
5,3%
23,0%

1,5%
0,2%
0,6%
5,3%
11,2%

3,4%
1,0%
1,3%
5,3%
23,0%

1,5%
0,2%
0,6%
5,3%
11,2%

3,4%
1,0%
1,3%
5,3%
22,9%

1,5%
0,2%
0,6%
5,3%
11,1%

3,4%
1,0%
1,2%
5,3%
22,8%

Tabel 11: Uitval eerste aanleg particulieren voor de vier inkomensgroepen en zaaksoorten

6. Resultaten

Pagina

65 van 131

189

De totale instroom van zaken van particulieren neemt af met een percentage dat ligt tussen de

4,0% en 7,3% in 2017. Daarnaast is te zien dat de uitval groter wordt naarmate het inkomen toeneemt. Hoewel een deel van de lage inkomens het griffierecht niet kan betalen, geldt voor de
overige particulieren met een laag inkomen dat zij een lager griffierecht betalen dan de hogere inkomens. Daarnaast kan een deel van de onvermogenden een beroep doen op bijzondere bijstand.

190

De relatieve afname van de instroom van bestuurszaken is het grootst. Dit wordt veroorzaakt

door de grote relatieve stijging van het griffierecht in die zaken, die ervoor zorgt dat de instroom van
met name plusinkomens afneemt. De procentuele afname van de instroom is daarnaast groot in
kantonzaken (handel). In deze categorie zitten de zaken met een laag financieel belang. Van deze
zaken is aangenomen dat de zaak kan uitvallen als de verwachte opbrengst lager is dan het
griffierecht. In familiezaken bij kanton en civiel neemt de instroom weinig af. In veel familiezaken
speelt een groot emotioneel belang, waardoor de hoogte van het griffierecht minder relevant wordt.
Alleen familiezaken over geld (zoals alimentatie) zullen uitvallen, waarbij een deel van de zaken in
een later stadium alsnog voor de rechter kan komen. De manier waarop dit in het model is
berekend, leidt ertoe dat de uitval van familiezaken voor alle inkomensgroepen ongeveer gelijk is.
Daarnaast valt een deel van de zaken kanton (familie) uit omdat een deel van de onvermogenden
het griffierecht niet kan betalen. Zij kunnen hiervoor gebruikmaken van bijzondere bijstand, maar dit
geldt niet voor iedereen (zie paragraaf 5.2.4). Dit gaat ook op voor kanton (handel) en bestuurszaken. Voor civiele zaken geldt een verplichte procesvertegenwoordiging en een eigen bijdrage
daarvoor van onvermogenden. Aangenomen is dat de groep die nu de eigen bijdrage kan betalen,
na ingang van de wet ook in staat is om het griffierecht te betalen. De uitval van civiele zaken
(handel) is relatief laag. Dit betreft alleen zaken met betrekking tot conservatoir beslag bij een
vordering onder € 25.000,-.
6.2.3

191

Zaken bij de rechtspraak in eerste aanleg: bedrijven en organisaties

In deze paragraaf worden de effecten van de verhoging van de griffierechten getoond op de

instroom van zaken waarin bedrijven en organisatie eiser zijn. Zoals in het vorige hoofdstuk toegelicht, wordt verondersteld dat de reactie van zzp’ers op de verhoging hetzelfde is als de gedragsreactie van particulieren. Voor mkb-bedrijven met 2 tot en met 5 medewerkers is aangenomen dat
ze half zo gevoelig zijn voor de verhoging als zzp’ers. Het uitgangspunt voor grotere bedrijven is
dat ze de extra kosten als gevolg van de hogere griffierechten doorberekenen in de prijs of het
verlies van de extra kosten kunnen dragen.

192

In figuur 12 is de jaarlijkse instroom van zaken in eerste aanleg van bedrijven en organisaties

weergegeven.

6. Resultaten

Pagina

66 van 131

totale instroom eerste aanleg bedrijven en organisaties
450

Zaken per jaar (x 1.000)

400

350

300

250

200
2012

2013

2014

2015

2016

2017

Figuur 12: Totale instroom eerste aanleg bedrijven en organisaties
193

In de figuur is de instroom van kantonzaken (handel en familie), civiele zaken (handel en familie)

en bestuurszaken bij elkaar opgeteld. De verandering in de instroom is relatief klein over de jaren.
194

In figuur 13 is de uitval van zaken van bedrijven en organisaties (als eiser) weergegeven als

percentage van de instroom van voor de invoering van het wetsvoorstel.

Procentuele uitval eerste aanleg bedrijven en organisaties
2
1,8
1,6

percentage

1,4
1,2
1
0,8
0,6
0,4
0,2
0
2012

2013

2014

2015

2016

2017

Figuur 13: Procentuele uitval eerste aanleg bedrijven en organisaties

195

6. Resultaten

In tabel 12 zijn de cijfers bij de figuren 12 en 13 opgenomen.

Pagina

67 van 131

Eerste aanleg bedrijven en organisaties

Totaal (x 1.000)
Uitval (%)
Uitval in zaakscategorieen (%)
- kanton - handel
- kanton - familie
- civiel - handel
- civiel - familie
- bestuur

2015
2016
2017
2012
2013
2014
onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- bovengrens grens grens grens grens grens grens grens grens grens grens grens
430
428
427
423
427
423
427
423
427
423
427
423
0,4%
0,8%
0,9%
1,9%
0,9%
1,9%
0,9%
1,9%
0,9%
1,9%
0,9%
1,9%
0,4%
0,2%
1,0%

0,9%
0,4%
1,9%

1,0%
0,4%
2,2%

1,9%
0,8%
4,3%

1,0%
0,4%
2,2%

1,9%
0,8%
4,3%

1,0%
0,4%
2,2%

1,9%
0,8%
4,3%

1,0%
0,4%
2,2%

1,9%
0,8%
4,3%

1,0%
0,4%
2,2%

1,9%
0,8%
4,3%

Tabel 12: Uitvalspercentages zaken in eerste aanleg bedrijven en organisaties

196

De tabel laat zien dat de instroom van zaken van bedrijven en organisaties na de verhoging

van griffierechten in 2017 tussen de 0,9% en 1,9% lager is. Het uitvalspercentage voor bedrijven
ligt lager dan dat van zaken waarin particulieren eiser zijn. Alleen zzp’ers worden op dezelfde wijze
beïnvloed als particulieren. Voor bedrijven met 2 tot 5 medewerkers is het effect van de verhoging
van de griffierechten op de uitval al twee keer zo klein. De instroom van zaken vanuit grotere
bedrijven wordt helemaal niet beïnvloed door de nieuwe tarieven. Per saldo betekent dit dat
particulieren sterker reageren (groter effect op de instroom) op de verhoging van griffierechten dan
bedrijven en organisaties.

197

Daarnaast is in de tabel af te lezen dat de daling van instroom van zaken alleen wordt veroor-

zaakt door een afname van het aantal kantonzaken (handel) en bestuurszaken. De uitval van
bestuurszaken is relatief hoog (tussen 2,2% en 4,3%), maar dit betreft een klein aantal zaken ten
opzichte van het aantal kantonzaken (handel). Het totale effect van de uitval van bestuurszaken op
het totale uitvalspercentage van alle zaken van bedrijven en organisaties is daarom klein. Voor
civiele zaken (handel) is aangenomen dat alleen de instroom van conservatoire beslagen zal afnemen. Overige zaken vallen niet uit, omdat het financiële belang veel hoger is dan het griffierecht.
Voor familiezaken geldt dat de instroom van zaken vanuit bedrijven en organisaties klein is.
Gecombineerd met de beperkte mate waarin bedrijven en organisaties gevoelig zijn voor de
verhoging van griffierechten levert dit een uitvalspercentage op dat verwaarloosbaar is.

6.3 Effecten op aantal zaken in hoger beroep en cassatie
6.3.1

198

Zaken in hoger beroep

In figuur 14 is de totale jaarlijkse instroom van zaken in hoger beroep weergegeven. De totale

instroom is de som van de instroom bij de gerechtshoven, de Centrale Raad van Beroep, het
College van Beroep voor het bedrijfsleven en de Raad van State.

6. Resultaten

Pagina

68 van 131

totale instroom hoger beroep
50
45

Zaken per jaar (x 1.000)

40
35
30
25
20
15
10
5
0
2012

2013

2014

2015

2016

2017

Figuur 14: Totale instroom hoger beroep

199

In figuren 15 en 16 staat de procentuele uitval van zaken voor respectievelijk particulieren en

bedrijven en organisaties.

Procentuele uitval hoger beroep - particulieren
16
14

percentage

12
10
8
6
4
2
0
2012

2013

2014

2015

2016

2017

Figuur 15: Procentuele uitval hoger beroep particulieren

6. Resultaten

Pagina

69 van 131

Procentuele uitval hoger beroep - bedrijven en organisaties
16
14

percentage

12
10
8
6
4
2
0
2012

2013

2014

2015

2016

2017

Figuur 16: Procentuele uitval hoger beroep bedrijven en organisaties

200

De vermindering van de instroom in hoger beroep wordt onder andere veroorzaakt doordat de

verhoging van de griffierechten ervoor zorgt dat er minder zaken in eerste aanleg worden aangebracht. Een bepaald percentage van de zaken in eerste aanleg, stroomt door naar hoger beroep.
Als er dus minder zaken in eerste aanleg zijn, neemt de instroom in hoger beroep ook af. Hierbij
moet worden opgemerkt dat in het model uitgegaan wordt van een vast percentage van zaken in
eerste aanleg die in hoger beroep terecht komen. Het zou kunnen dat zaken die in eerste aanleg
uitvallen door de verhoging van het griffierecht zaken zijn die toch al niet in hoger beroep zouden
belanden. Als dat het geval is, is de uitval in hoger beroep lager dan nu door het model berekend
wordt.

201

De afname van de instroom in hoger beroep wordt daarnaast veroorzaakt door een

verminderde instroom bij de Afdeling Bestuursrechtspraak bij de Raad van State. Aangenomen is
dat handelszaken niet uitvallen, omdat het financieel belang van die zaken in hoger beroep altijd
ruim hoger is dan het te betalen griffierecht en omdat voor conservatoir beslag geen beroepsmogelijkheid openstaat. Voor de Afdeling Bestuursrechtspraak geldt dat daar relatief veel bestuurszaken instromen waarin het niet om geld gaat. Daarom wordt hiervoor nog uitval verwacht, naast
de verminderde instroom als gevolg van een afname van het aantal zaken in eerste aanleg.

202

In onderstaande tabel staan de cijfers voor de uitval in hoger beroep.

Hoger beroep totaal

Totale uitval (%) Hoger beroep
Uitval (%) in zaakscategorieen
Handel
Familie
Bestuur

2012
2013
2014
2015
2016
2017
onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- bovengrens grens grens grens grens grens grens grens grens grens grens grens
0,3%
0,9%
2,7%
5,6%
4,4%
8,6%
4,7%
9,1%
4,7%
9,1%
4,7%
9,1%
0,1%
0,2%

0,1%
0,4%

2,7%
4,3%

2,7%
8,4%

4,7%
7,5%

4,7%
14,8%

5,1%
8,0%

5,1%
15,9%

5,1%
8,1%

5,1%
16,0%

5,1%
8,1%

5,1%
16,0%

Tabel 13: Uitval hoger beroep totaal
6. Resultaten

Pagina

70 van 131

203

In de tabel is af te lezen dat de totale instroom in hoger beroep afneemt met een percentage

van tussen de 4,7% en 9,1%. Het uitvalspercentage is het hoogst voor bestuurszaken. In de
tabellen 14 en 15 is de uitval weergegeven voor respectievelijk particulieren en bedrijven en
organisaties.
Hoger beroep particulieren totaal

Totale uitval (%) Hoger beroep particulieren
Uitval (%) in inkomenscategorieen
Onvermogend (%)
Minvermogend (%)
Midden (%)
Plus (%)
Uitval (%) in zaakscategorieen
Handel
Familie
Bestuur

2014
2015
2012
2013
2016
2017
onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- bovengrens grens grens grens grens grens grens grens grens grens grens grens
0,4%
1,1%
3,7%
7,5%
6,0% 11,6%
6,5% 12,3%
6,5% 12,4%
6,5% 12,4%
0,2%
0,1%
0,4%
0,6%

0,8%
0,6%
1,1%
1,6%

1,7%
1,9%
4,0%
6,1%

3,9%
3,6%
7,9%
12,2%

2,9%
3,3%
6,6%
9,9%

6,0%
5,7%
12,4%
19,0%

3,2%
3,5%
7,0%
10,6%

6,4%
6,2%
13,2%
20,1%

3,2%
3,6%
7,1%
10,6%

6,4%
6,2%
13,2%
20,1%

3,2%
3,6%
7,0%
10,6%

6,4%
6,2%
13,2%
20,1%

0,1%
0,6%

0,1%
1,8%

2,7%
5,1%

2,7%
11,4%

4,7%
8,3%

4,7%
17,5%

5,1%
8,8%

5,1%
18,6%

5,1%
8,9%

5,1%
18,6%

5,1%
8,8%

5,1%
18,6%

Tabel 14: Percentage uitval hoger beroep particulieren
Hoger beroep bedrijven en organisaties totaal

2013
2014
2015
2016
2017
2012
onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- bovengrens grens grens grens grens grens grens grens grens grens grens grens
Totale uitval (%) Hoger beroep bedrijven en orga 0,1%
0,5%
0,8%
1,9%
1,2%
2,7%
1,3%
2,8%
1,3%
2,8%
1,3%
2,8%
Uitval (%) in zaakscategorieen
Handel
Familie
Bestuur
0,1%
0,1%
1,1%
2,3%
2,0%
4,0%
2,1%
4,3%
2,2%
4,3%
2,2%
4,3%

Tabel 15: Percentage uitval hoger beroep bedrijven en organisaties

204

De afname van de instroom in hoger beroep van zaken van particulieren ligt tussen de 6,5% en

de 12,4%. Dit is hoger dan de uitval in eerste aanleg (afname van 4,0% tot 7,3%). Civiele zaken
(handel) en kantonzaken (handel) met een financieel belang van minder dan € 1.750,- komen niet
in aanmerking voor hoger beroep en veroorzaken daar dus geen extra uitval. Daarnaast geldt dat in
hoger beroep een deel van de zaken bij de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State
uitvalt door de hoogte van het griffierecht in hoger beroep (en dus niet alleen door verminderde
doorstroom vanuit eerste aanleg).

205

De zaakuitval voor bedrijven en organisaties ligt tussen de 1,3% en 2,8%. Dit is groter dan het

uitvalspercentage in eerste aanleg (tussen 0,9% en 1,9%). De verklaring hiervoor is dat de uitval
van zaken van bedrijven en organisaties in eerste aanleg vooral wordt veroorzaakt door kantonzaken (handel) met een financieel belang van minder dan € 500,- (met een laag uitvalspercentage
in eerste aanleg). Deze zaken komen niet in aanmerking voor hoger beroep. De invloed van het
hoge uitvalspercentage van bestuurszaken werkt sterk door in de totale uitval van zaken in hoger
beroep.
6.3.2

206

54

Zaken bij de Hoge Raad 54

In figuur 17 is de jaarlijkse instroom van zaken bij de Hoge Raad weergegeven.

Het model en de hierna beschreven resultaten zijn tot stand gekomen zonder betrokkenheid van een expert

van de Hoge Raad.

6. Resultaten

Pagina

71 van 131

totale instroom Hoge Raad
5

Zaken per jaar (x 1.000)

4

3

2

1

0
2012

2013

2014

2015

2016

2017

Figuur 17: Totale instroom Hoge Raad

207

In figuur 18 is de afname van de instroom afgezet tegen de instroom op het moment van voor

invoering van de wet.

Procentuele uitval Hoge Raad
50

percentage

40

30

20

10

0
2012

2013

2014

2015

2016

2017

Figuur 18: Procentuele uitval Hoge Raad

208

De afname van de instroom bij de Hoge Raad wordt volledig veroorzaakt door een

verminderde instroom vanuit de instanties voor hoger beroep. In tabel 16 staan de cijfers met
betrekking tot de instroom bij de Hoge Raad.

6. Resultaten

Pagina

72 van 131

totale instroom Hoge Raad

Totaal (x 1.000)
Uitval (%)

2012
2013
2014
2015
2016
2017
onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- boven- onder- bovengrens grens grens grens grens grens grens grens grens grens grens grens
1,3
1,3
1,3
1,2
1,2
1,2
1,2
1,1
1,2
1,1
1,2
1,1
0,1%
0,3%
3,0%
6,1%
6,2% 12,5% 7,6% 14,9% 7,9% 15,5% 7,9% 15,5%

Tabel 16: Instroom en uitval Hoge Raad

209

De tabel laat zien dat de totale instroom bij de Hoge Raad met 7,9% tot 15,5% afneemt. Dit is

een hoger percentage dan de vermindering van de instroom in eerste aanleg en hoger beroep. Dit
lijkt vreemd, omdat de vermindering bij de Hoge Raad alleen bepaald wordt door de afname van het
aantal zaken in voorgaande instanties. De verklaring is dat een groot deel (44%) van de instroom van
de Hoge Raad bepaald wordt door belastingzaken (zowel Rijksbelasting als gemeentelijke belastingzaken), waarvan het uitvalspercentage relatief hoog is. Dit maakt dat het uitvalpercentage bij de
Hoge Raad hoger is dan het gemiddelde uitvalpercentage in de instanties die eraan voorafgaan.

6.4 Gedragseffecten van andere partijen
210

In deze paragraaf worden de effecten van de gedragsreacties van partijen op de veranderde

instroom van zaken bij de rechtspraak benoemd.
6.4.1

211

Gedragsreactie verzekeraars

In hoofdstuk 4 is al aangegeven dat wel een gedragsreactie van verzekeraars te verwachten is

(het model rekent dit ook uit) in de vorm van een premiestijging. Door deze stijging zouden minder
mensen zich kunnen gaan verzekeren, meer mensen zelf het griffierecht moeten betalen, waardoor
zij minder snel de rechter zouden kunnen gaan inschakelen. Bij de huidige verwachte verhoging
van de griffierechten is de berekende premiestijging echter zo laag (tussen de € 0,15 en € 0,20 per
maand) dat deze geen effect heeft op het aantal verzekerden en daardoor ook niet op de instroom
van zaken bij de rechtspraak. Alleen de autonome groei van het aantal verzekerden (van circa 3.1
miljoen huishoudens met een gezinspolis in 2008 naar circa 3.7 miljoen huishoudens in 2018)
wordt daarom in de berekeningen meegenomen.
6.4.2

212

Gedragsreactie rechtspraak

Zoals in paragraaf 4.6 aangegeven, vormen de effecten van het wetsvoorstel op de bedrijfs-

voering van de rechtspraak geen onderdeel van de impactanalyse. Deze worden door de
Rechtspraak zelf in beeld gebracht. In april 2011 heeft een bijeenkomst bij de Raad voor de rechtspraak plaatsgevonden, waarbij een groot aantal onderwerpen de revue passeerde. Met name de
inning van de griffierechten en gevolgen voor de administratieve organisatie zijn belangrijke onderwerpen, evenals de aanpassing van IT-systemen. De Raad voor de rechtspraak zal de resultaten
van de analyse te zijner tijd naar buiten brengen, waarin deze punten worden meegenomen.

6. Resultaten

Pagina

73 van 131

213

Hoewel de impact op de rechterlijke organisatie substantieel kan zijn, is de verwachting dat de

veranderingen in de administratieve organisatie van de rechtspraak geen effect heeft op de instroom van zaken. In een van de expertsessies voor dit onderzoek is aangegeven dat de verhoging
van de griffierechten wel een effect zou kunnen hebben als vaker een proceskostenveroordeling
zou worden opgelegd. De eiser zou, als hij in het ongelijk wordt gesteld en tot betaling van de
proceskosten van de verweerder wordt veroordeeld, immers ook (een deel van) het verhoogde
griffierecht moeten betalen (dit geldt alleen voor civiele zaken en bestuurszaken). Dit vooruitzicht
zou vooraf van invloed kunnen zijn als het besluit wordt genomen om voor een geschil al dan niet
de rechter in te schakelen. De expertgroep gaf echter aan dat er, zo lang de wet niet wijzigt op het
punt van de proceskostenveroordeling, geen verandering te verwachten is in de frequentie waarin
deze wordt opgelegd. De verwachting is dan ook dat er geen gedragsreactie zal plaatsvinden ten
aanzien van de proceskostenveroordeling en dat er om die reden geen effect op de instroom bij de
rechtspraak te verwachten is.
6.4.3

214

Gedragsreactie buitengerechtelijke geschiloplossing

De verwachting is dat het wetsvoorstel geen gedragsreactie teweeg brengt bij de verschillende

partijen die zich bezighouden met buitengerechtelijke geschiloplossing die van invloed zou kunnen
zijn op de instroom van zaken bij de rechter. Het is eerder andersom: door de verhoging van het
griffierecht stromen minder zaken in bij de rechter, waardoor meer zaken instromen bij de buitengerechtelijke geschiloplossers.
6.4.4

215

Gedragsreactie bestuursorganen

Volgens het wetsvoorstel gaan bestuursorganen als verweerder in bestuurszaken ook griffie-

recht betalen, waar dat nu niet het geval is, zij het achteraf als ze in het ongelijk zijn gesteld door de
rechter. Getoetst is of bestuursorganen de extra kosten veroorzaakt door deze maatregel zullen
gaan compenseren door (minder kansrijke) zaken in een eerder stadium op te lossen. Zoals in
paragraaf 5.4 is aangegeven, zijn er in theorie wel mogelijkheden om dit te bereiken. In de praktijk
is de verwachting echter dat het wetsvoorstel geen reactie van bestuursorganen teweeg brengt die
ervoor zorgt dat het aantal bestuurszaken vermindert. Er zijn vaak zwaarder wegende motieven
(het financiële belang van de zaak, de schaduwwerking van de wet, de politieke actualiteit) dan de
kosten van een zaak die voor een bestuursorgaan de doorslag geven bij de beslissing om een
geschil bij de rechter voor te laten komen.

6.5 Samenvattende tabel
216

In deze paragraaf worden de belangrijkste resultaten weergegeven, zoals in de voorgaande

paragrafen zijn beschreven. In tabel 17 is in één overzicht weergegeven wat de effecten van het
wetsvoorstel zijn in termen van procentuele uitval van zaken. In de tabel zijn de gemiddelde uitvalspercentages (gebaseerd op de onderste en de bovenste bandbreedte) in hele procenten
weergegeven. Achter percentages staat tussen haakjes de bandbreedte weergegeven.

6. Resultaten

Pagina

74 van 131

Uitval in 2017 (%)*

Totaal

Bedrijven

Particulieren

Onvermogend

Minvermogend Middeninkomen Overige inkomens

Eerste aanleg
Kanton
- handel
- familie
Civiel
- handel
- familie
Bestuur

3% (+/- 1%)
2% (+/- 1%)
2% (+/- 1%)
1% (+/- 0%)
3% (+/- 0%)
1% (+/- 0%)
5% (+/- 0%)
16% (+/- 5%)

1% (+/- 0%)

6% (+/- 2%)

4% (+/- 1%)

3% (+/- 1%)

6% (+/- 2%)

8% (+/- 2%)

1% (+/- 0%)
0% (+/- 0%)

2% (+/- 1%)
1% (+/- 0%)

3% (+/- 2%)
2% (+/- 1%)

2% (+/- 1%)
0% (+/- 0%)

2% (+/- 1%)
0% (+/- 0%)

2% (+/- 1%)
0% (+/- 0%)

1% (+/- 0%)
0% (+/- 0%)
3% (+/- 1%)

1% (+/- 0%)
5% (+/- 0%)
17% (+/- 6%)

1% (+/- 0%)
5% (+/- 0%)
6% (+/- 3%)

1% (+/- 0%)
5% (+/- 0%)
7% (+/- 2%)

1% (+/- 0%)
5% (+/- 0%)
19% (+/- 6%)

1% (+/- 0%)
5% (+/- 0%)
31% (+/- 10%)

Hoger beroep
Handel
Familie
Bestuur (excl RvS)

7% (+/- 2%)
0% (+/- 0%)
5% (+/- 0%)
12% (+/- 4%)

2% (+/- 1%)
0% (+/- 0%)
0% (+/- 0%)
3% (+/- 1%)

9% (+/- 3%)
0% (+/- 0%)
5% (+/- 0%)
16% (+/- 5%)

5% (+/- 2%)
0% (+/- 0%)
5% (+/- 0%)
5% (+/- 2%)

5% (+/- 1%)
0% (+/- 0%)
5% (+/- 0%)
6% (+/- 2%)

10% (+/- 3%)
0% (+/- 0%)
5% (+/- 0%)
18% (+/- 6%)

15% (+/- 5%)
0% (+/- 0%)
5% (+/- 0%)
30% (+/- 10%)

* afgerond op hele procenten

Tabel 17: Procentuele uitval in 2017

217

De percentages geven de uitval weer binnen de betreffende categorie. Bijvoorbeeld: het

percentage van kanton (handel) in de categorie onvermogend geeft aan dat circa 3% van de
huidige kantonzaken (handel) waarin de eiser onvermogend is, uitvalt als gevolg van de verhoging
van de griffierechten.

218

De tabel laat zien dat er vooral voor bestuurszaken een groot verschil in uitval tussen de

inkomensgroepen is, als gevolg van de oplopende tarieven. Dit verschil is er nauwelijks bij kantonzaken: de zaken die daar vooral uitvallen, zijn zaken met een laag financieel belang. Voor die
zaken zijn de griffierechten voor alle inkomensgroepen gelijk (€ 125,-). Het uitvalspercentage van
kantonzaken (familie) en civiele zaken (handel) is dermate laag, dat het verschil tussen de
inkomensgroepen verwaarloosbaar is en door de afronding in de tabel niet zichtbaar is. Civiele
zaken (familie) vallen alleen uit als de zaak om geld draait; familiezaken met een emotioneel belang
vallen niet uit. De manier waarop dit is berekend, leidt ertoe dat de uitval van familiezaken voor alle
inkomensgroepen ongeveer gelijk is en door de afronding niet zichtbaar is.

6.6 Andere oplossingen van de conflicten
219

Conflicten die niet meer aan de rechter worden voorgelegd, omdat ze uitvallen als gevolg van

de hogere griffierechten, zullen op een andere wijze beslecht gaan worden.

220

Er wordt van uitgegaan dat zaken die niet naar de rechter gaan op eenzelfde wijze verdeeld

worden over de alternatieven als conflicten worden verdeeld volgens de cijfers in de Geschilbeslechtingsdelta 2009. Zoals in paragraaf 4.7 vermeld, is deze benadering niet geheel correct,
maar het geeft wel een beeld over de hoeveelheid zaken waar het over gaat. Het gebruiken van
deze cijfers betekent dat van de zaken die niet bij de rechter belanden er 6% eindigt in berusten. In
42% zal de burger of het bedrijf het probleem zelf proberen op te lossen en in 52% wordt de
professionele hulp van een andere (juridische) hulpverlener ingeschakeld.

221

In figuur 19 tot en met 21 is in een drietal figuren weergegeven hoe de zaken die niet meer

instromen bij de rechtspraak op bovenstaande wijze worden verdeeld over andere manieren van
geschiloplossing (of berusten).

6. Resultaten

Pagina

75 van 131

Uitval zaken particulieren - buitengerechtelijk afgedaan
14

Zaken per jaar (x 1.000)

12
10
8
6
4
2
0
2012

2013

2014

2015

2016

2017

Figuur 19: Uitvalzaken particulieren - buitengerechtelijk afgedaan

Uitval zaken particulieren - berusten
14

Zaken per jaar (x 1.000)

12
10
8
6
4
2
0
2012

2013

2014

2015

2016

2017

Figuur 20: Uitvalzaken particulieren - berusten

6. Resultaten

Pagina

76 van 131

Uitval zaken particulieren - zoeken zelf oplossing
14

Zaken per jaar (x 1.000)

12
10
8
6
4
2
0
2012

2013

2014

2015

2016

2017

Figuur 21: Uitvalzaken particulieren - zoeken zelf oplossing

222

Dat een deel van de particulieren hun geschillen niet aan de rechter voorlegt, maar op een

andere manier gaat afdoen, kan voor de Raad voor Rechtsbijstand gevolgen hebben. Als Wrbgerechtigden een rechtszaak beginnen, wordt een reguliere toevoeging afgegeven. Worden
geschillen op een andere wijze afgedaan, dan zullen meer lichte adviestoevoegingen worden
afgegeven en minder reguliere toevoegingen.

223

De impact op alternatieve vormen van professionele geschilbeslechting zal beperkt zijn. Voor

circa 4,9% van alle geschillen wordt nu door particulieren de rechter ingeschakeld 55. Als de
instroom van rechtszaken in eerste aanleg van particulieren met tussen de 4,0% en 7,3% afneemt,
betekent dit dat nog tussen de 4,5% en 4,7% van alle geschillen bij de rechter belandt, een afname
van 0,2% tot 0,4%. Op de 52% van de geschillen waarvoor nu professionele rechtshulpverleners
worden ingeschakeld, is dit een relatief klein effect.

6.7 Resultaten in breder perspectief
224

Op 20 mei 2011 is het conceptrapport tijdens een conferentie met wetenschappers besproken.

Deze conferentie was georganiseerd door het WODC en er werden referaten gegeven door
vertegenwoordigers van het SCP, het CPB en het WODC. Uit de bijeenkomst kwam een aantal
verbeterpunten naar voren, die betrekking hadden op methodologische aspecten en op inhoudelijke
vraagstukken. Daarnaast werd een aantal suggesties gedaan voor verbeteringen in de tekst van
het conceptrapport.

55

Zie p. 15 in Velthoven, B.C.J. van en C.M. Klein Haarhuis (2010), Geschilbeslechtingsdelta 2009; Over

verloop en afloop van (potentieel) juridische problemen van burgers, Den Haag: WODC.

6. Resultaten

Pagina

77 van 131

225

In het referaat van het SCP werden de uitkomsten van de impactanalyse en de elasticiteiten-

berekening van de Raad voor de rechtspraak met elkaar en met berekeningen uit eerder onderzoek
vergeleken. Tabel 19 (getoond tijdens het referaat) laat de uitkomsten van eerder onderzoek zien.

bron
SCP(1988) (T&J)

o.b.v.
avo1987

WODC (1995) (T&J)

tijdreeksen
avo1991

Klijn et al 1998

avo1995

Velthoven (2002)

tijdreeksen

Van der Torre (2005)

avo 2003

betreft
advocaat
bureau voor rechtshulp
advocaat
advocaat, adviesbijstand
advocaat, procesbijstand
advocaat, adviesbijstand
advocaat, procesbijstand
C&B: advocaat
C&B: griffierecht
advocaat, adviesbijstand
advocaat, procesbijstand
bijstandszaken
overige zaken

Geschilbeslechtingsdata
tijdreeksen
Leertouwer et al (2005)
Bron van overzicht: Rvdr

prijsel.
-0,25
-0,10
-0,20
-0,30
-0,10
-0,40
0,00
-0,10
-0,07
-0,16
niet sign.
-0,52
niet sign.
gering
gering

Tabel 18: Prijselasticiteiten kosten voor de rechtspraak

226

De door de Raad van de rechtspraak gehanteerde prijselasticiteiten zijn ontleend aan SCP-

onderzoek naar effecten van prijsverhogingen bij de juridische dienstverlening (advocaat, bureau
voor rechtshulp, procesbijstand, adviesbijstand). De resultaten van de impactanalyse stemmen
meer overeen met onderzoek specifiek gericht op griffierechten. De Impactanalyse laat een
gemiddeld uitvalpercentage in eerste aanleg zien dat ligt tussen 2,2% en 4,2%. De griffierechten
gaan volgens het wetsvoorstel gemiddeld met 119% omhoog. Daarmee komt de elasticiteit die
berekend kan worden op grond van deze impactanalyse uit op een waarde die ligt tussen -0,02 en
-0,04. Deze waarde is iets lager dan de prijselasticiteit van griffierechten uit het onderzoek dat door
Van Velthoven (2002) 56 is uitgevoerd, die op 0,07 werd geschat, maar wel weer hoger dan de
geringe invloed die wordt gerapporteerd in de WODC-onderzoeken inzake de prognosemodellen
van Justitie en de Geschilbeslechtingsdelta.

227

Verder kan het relatief bescheiden effect van de impactanalyse ook worden bezien tegen de

achtergrond van de omvang van de griffierechten in het totaal van de verhouding tussen de hoogte
van de griffierechten en de totale proceskosten. In zaken met verplichte procesvertegenwoordiging
(civiele zaken voor rechtbank en hof) vormen de griffierechten maar een (beperkt) deel van de
totale proceskosten. De kosten voor een advocaat maken vaak een veel groter deel uit van deze
kosten. Cijfers van rechtsbijstandverzekeraars laten zien dat zij gemiddeld per zaak waarin een
advocaat wordt ingeschakeld, circa € 3.000,- aan advocaatkosten vergoeden.

56

Velthoven, B.C.J. van (2002), Civiele en administratieve rechtspleging in Nederland 1951-2000, Deel 2:

Tijdreeksanalyse. Leiden: Universiteit Leiden.

6. Resultaten

Pagina

78 van 131

Voor zaken waar geen verplichte procesvertegenwoordiging is, zullen de griffierechten een
belangrijker deel van de proceskosten vormen. Dit alles heeft zijn weerslag op het relatief
bescheiden materiële effect van de verhoogde griffierechten.

6.8 Ontbrekende gegevens
228

De aannames die gedaan zijn bij het berekenen van de verschillende effecten komen deels

voort uit een gebrek aan gegevens. Een deel van de aannames gaat over het toekomstige gedrag
ven mensen. Bij gebrek aan voldoende stevige empirie, is het maken van beredeneerde aannames
onontkoombaar. In andere gevallen gaat het om gegevens die nog niet kunnen zijn vastgelegd
omdat het om nieuwe fenomenen gaat of om gegevens die in het verleden niet zijn vastgelegd.

229

De volgende gegevens werden tijdens het uitvoeren van de impactanalyse het meest gemist:

1.

De verdeling van het financieel belang over de handelszaken en (waar van toepassing) over de
zaken bestuursrecht;

2.

De inkomenspositie van de rechtzoekende;

3.

De aard en omvang van het bedrijf of organisatie die eiser is in handelszaken;

4.

Rechtsbijstandverzekerden: deelpopulaties naar inkomenscategorieën;

5.

De kosten voor de burger van een rechtszaak voor verschillende typen geschillen (griffierecht,
advocaatkosten, deskundigen, en dergelijke);

6.

Aantallen en type gedragsreactie (berusten, zelf doen, juridisch advies) bij zaken nadat
definitief is besloten om het probleem niet aan de rechter voor te leggen.

6. Resultaten

Pagina

79 van 131

6. Resultaten

Pagina

80 van 131

A. Geraadpleegde Literatuur
Barendrecht, J.M., M.W. de Hoon (2006), Verbetering van hoger beroep? Kosten en baten van
voorstellen uit 12 systemen van procesrecht. Den Haag: WODC.
Bijlage: Vrijheid en verantwoordelijkheid, Regeerakkoord CDA-VVD, d.d. 30 september 2010,
pagina 6.
Blankenburg, E. en R. Rogowski, Zur Theorie von Gerichtsverfahren, Zeitschrift für Rechtssoziologie, jrg. 4, 1983, heft 2, pp. 133-144.
Centrum voor Verzekeringsstatistiek (2008), Rechtsbijstandverzekeringen in beeld; Een onderzoek
naar beeldvorming van consumenten over rechtsbijstandverzekeringen en rechtsbijstandverzekeraars. Den Haag: Verbond van Verzekeraars.
Combrink - Kuiters, L., S.L. Peters, M. van Gammeren-Zoetewij, Monitor gesubsidieerde rechtsbijstand 2008. Den Haag: Boom.
Croes, M.T. en G.C. Maas (2009), Geschilbeslechtingsdelta midden- en kleinbedrijf. Over het
optreden en afhandelen van (potentieel) juridische problemen in het midden- en kleinbedrijf. Den
Haag: WODC.
Diephuis, B.J., R.J.J. Eshuis, N.E. Heer - de Lange (2010), Rechtspleging Civiel en Bestuur 2008;
ontwikkelingen en samenhang. Den Haag: WODC.
Eshuis, R. (2007), Het recht in betere tijden; over de werking van interventies ter versnelling van
civiele proceduren. Den Haag: Boom.
Faure, M.M.G., C.A.R. Moerland (2006), Griffierechten; Een vergelijkende beschrijving van
griffierechten- en vergelijkbare stelsels in een aantal landen van de Europese Unie. Den Haag:
WODC.
Meijsen, M (2010), Conservatoir beslag: naast zekerheid in veel gevallen drukmiddel. In: Tijdschrift
voor de procespraktijk, nr. 3 (juli) 2010, pp. 71 - 75.
Meijsen, M. en A.W. Jongbloed (2010), Conservatoir beslag in Nederland; Zekerheid en pressiemiddel, Research Memoranda, nr. 2 / 2010, jaargang. Den Haag: Raad voor de rechtspraak.
Ministerie van BZK (2008), Een luisterend oor: over de inzet van mediationvaardigheden. Den
Haag: ministerie van BZK.
Ministerie van BZK (2009), Prettig contact met de overheid; Eindrapportage pioniertraject
mediationvaardigheden, resultaten, analyses & aanbevelingen. Den Haag: ministerie van BZK.

A. Geraadpleegde Literatuur

Ministerie van BZK (2010), Prettig contact met de overheid 2; Eindrapportage pioniertraject
mediationvaardigheden, resultaten, analyses & aanbevelingen. Den Haag: ministerie van BZK.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (2010), Projectbrief SMS, impactanalyse kostendekkende
griffierechten, versie 9 december 2010.
SCP en CBS (2010), Armoedesignalement 2010. Den Haag: SCP.
Sterman, J.D. (2000), Business Dynamics, systems thinking and modeling for a complex World.
Boston: McGraw-Hill.
Radzicki, M.J. en R.A. Taylor (1997), Introduction to System Dynamics, www.systemdynamics.org.
Rapport Brede heroverwegingen: veiligheid en terrorisme, april 2010.
Velthoven, B.C.J. van en C.M. Klein Haarhuis (2010), Geschilbeslechtingsdelta 2009; Over verloop
en afloop van (potentieel) juridische problemen van burgers. Den Haag: WODC.
Velthoven, B.C.J. van en M.J. ter Voert (2004), Rechters in de delta: Over de rol van de
rechtspraak in de beslechting van geschillen van Nederlandse burgers, Rechtstreeks 2004 - nr. 4.
Velthoven, B.C.J. van (2002), Civiele en administratieve rechtspleging in Nederland 1951-2000,
Deel 2: Tijdreeksanalyse. Leiden: Universiteit Leiden.
Vennix, J.A.M. (1996), Group Model-Building: facilitating team learning using System Dynamics.
Chicester: John Wiley and Sons.

Geraadpleegde websites:
www.cbs.nl, geraadpleegd op 29 april 2011
www.das.nl, geraadpleegd op 23 maart 2011
www.arag.nl, geraadpleegd op 23 maart 2011
www.verzekeringssite.nl, geraadpleegd op 23 maart 2011

A. Geraadpleegde Literatuur

B. Geraadpleegde experts
01

De volgende experts hebben input geleverd voor deze impactanalyse:

1.

Harm Aten

CBS

2.

Nynke de Heer-de Lange

CBS

3.

Esther Gerritsen

Cition Amsterdam

4.

Daniel Blok

DUO

5.

Nina Vels

LBIO

6.

Lynn van der Velden

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

7.

Frank Gunters

Ministerie van Veiligheid en Justitie

8.

Ineke Knape

Ministerie van Veiligheid en Justitie

9.

Martijn Mulder

Ministerie van Veiligheid en Justitie

10. Monica Pieterse

Ministerie van Veiligheid en Justitie

11. Nicole Hagemans

Ministerie van Veiligheid en Justitie

12. Rianne Jacobs

Ministerie van Veiligheid en Justitie

13. Adrienne Hoevers

Orde van Advocaten

14. Marieke van der Pijl

Orde van Advocaten

15. Bart Veenman

Raad van State

16. Edwin Arkenbout

Raad van State

17. Edwin Borghs

Raad voor de rechtsbijstand

18. Frank van Tulder

Raad voor de rechtspraak

19. Gerard Paulides

Raad voor de rechtspraak

20. Ab van der Torre

SCP

21. Catalina Mesina

Verbond van Verzekeraars

22. Ernst Pompen

Verbond van verzekeraars

23. Patricia Swienink

Verbond van verzekeraars

24. De heer Braakman

VNO-MKB

25. Marnix Croes

WODC

26. Roland Eshuis

WODC

B. Geraadpleegde experts

B. Geraadpleegde experts

C. Lijst met aannames m.b.t. gedragsmechanismes en
gegevens
01

Alle aannames zijn afkomstig van:

1.

Sessies met de groep experts;

2.

Bilaterale contacten met experts;

3.

Literatuur.

02

In de onderstaande tabel worden de aannames ten aanzien van de belangrijkste gedrags-

mechanismes weergegeven:
Aanname Onderwerp

Korte omschrijving

1

Overwegingen en volgorde waarin uitval van zaken wordt

Afpellen

berekend
2

Uitvallen

Uitvallen complexe zaken

3

Uitvallen

Zaakskenmerken bepalen uitval in eerste ‘schil’

4

Uitvallen

Geen uitval in Hoger Beroep in stap 1 en 2

5

Uitvallen

Uitvallen zaken na kosten - batenafweging

6

Uitvallen

Uitvallen bestuurszaken: differentiatie naar type zaak;
Bestuurszaken zijn ‘onzeker’

7

Uitvallen

Kanton- en civiele zaken in Hoger Beroep blijft gelijk

8

Uitvallen

Fractie Hoger Beroep blijft gelijk

9

Uitvallen

Bandbreedte in uitvalspercentage zaken bij Raad van State

10

Rechtsbijstand

Indeling in groepen

11

Rechtsbijstand

Premieverhoging Rechtsbijstandverzekeringen

12

Rechtsbijstand

Gedragsreactie bedrijven en organisaties

13

Bestuursorganen

Reactie op kosten door hogere griffierechten

03

In hoofdstuk 5 komen aannames voor die gaan over de gebruikte gegevens:

Aanname Onderwerp

Korte beschrijving

14

Instroom van zaken

Aandeel zaken van grote bedrijven

15

Instroom van zaken

Verdeling over de inkomenscategorieën

16

Uitvalmechanisme

Uitvallen zekere zaken

17

Uitvalmechanisme

Uitvallen en winstkans

18

Uitvalmechanisme

Uitvallen van bestuurszaken (ambtenarenzaken)

19

Verzekerden

Rol van verzekerde: eiser of gedaagde

20

Bijzonder bijstand

Onder armoedegrens aanspraak op bijzondere bijstand

21

Financieel belang

Verdeling van zaken over belang

22

Uitval civiele zaken

Afwegingsproces met griffierechten en financieel belang

23

Uitval civiele zaken

Uitval bij conservatoir beslag

particulieren
24

Uitval civiele zaken

Overige uitval verwaarloosbaar

particulieren

C. Lijst met aannames m.b.t. gedragsmechanismes en gegevens

Aanname Onderwerp

Korte beschrijving

25

Uitval zzp en klein mkb als particulieren

Uitval civiele zaken
bedrijven

26

Uitval familiezaken

Alleen uitval van geldgerelateerde zaken

27

Uitval familiezaken

Uitval bij vierde of vijfde (geld)zaak

28

Uitval bestuurszaken Verdeling van zaken over financieel belang

29

Uitval bestuurszaken Afwegingsmodel met winst en
verlieskans

30

Uitval bestuurszaken Bandbreedte in uitvallen zaken bij Raad van State
in hoger beroep

31

Rechtsbijstand-

Premieverhoging Rechtsbijstandverzekeringen

verzekeraars
32

Rechtsbijstand-

Jaarlijkse premiestijging

verzekeraars
33

Onverzekerde

Deel dat zich niet gaat verzekeren

huishoudens
34

Bestuursorganen

Voorkomen van beroepszaken

35

Bestuursorganen

Relatie zaken in bezwaarfase en zaken
in beroepsfase

C. Lijst met aannames m.b.t. gedragsmechanismes en gegevens

D. Toelichting op de gebruikte methode
D.1 Systeemdynamica
04

Systeemdynamica is ontwikkeld in de jaren ’50 en ‘60 van de vorige eeuw en is ontstaan uit de

regeltechniek en de theorie voor niet-lineaire dynamica. Het is een hulpmiddel om op een rationele
(wiskundige) wijze om te kunnen gaan met complexe vraagstukken. De methode is ontwikkeld om
bedrijfskundige en andere problemen te analyseren en te doorgronden. Systeemdynamica is op
een aantal punten onderscheidend vergeleken met andere methodieken:
1.

Het gedrag en het begrijpen (in termen van oorzaak-gevolgrelaties) van complexe systemen
staat voorop. Dit vanuit de gedachte dat de structuur (onderlinge samenhang) bepalend is voor
het gedrag van het systeem en het gedrag van de mensen in het systeem;

2.

Het gaat om effecten in de tijd, dus zowel effecten op korte termijn als effecten op lange(re)
termijn;

3.

Het draait om inzicht in mogelijke effecten van beleid en niet om exacte voorspellingen;

4.

Het is een van weinige methoden die om kan gaan met (versterkende of balancerende) feedback (terugkoppeling).

05

De ‘taal’ van systeemdynamica bestaat uit voorraden, stromen en hulpvariabelen. Met de

stromen worden de voorraden gevuld of geleegd. De hulpvariabelen vormen de verbinding tussen
de stromen en voorraden en de inputvariabelen van het model. Hieronder is ter illustratie een klein
voorbeeld opgenomen.

Figuur 22: Illustratie systeemdynamisch model: ‘werkdruk bepaalt acceptatiegraad nieuwe zaken’

06

Voor meer informatie over systeemdynamica verwijzen wij naar ‘Business Dynamics, systems

thinking and modeling for a complex World, J.D. Sterman’.
D.1.1

07

Group Model Building

Het toepassen van Group Model Building houdt in essentie in dat het systeemdynamische

model wordt gebouwd samen met een expertgroep bestaande uit inhoudelijk deskundigen en
vertegenwoordigers van de betrokken organisaties. Deze personen brengen in de expertbijeenkomsten de relevante factoren die van invloed zijn op de vraagstelling en hun onderlinge
samenhang (in termen van oorzaak-gevolgrelaties) in kaart op basis van de in hun ‘mental database’ (zie bijlage D, paragraaf D.3) aanwezige kennis. In een model wordt de complexe werkelijkheid uiteengerafeld in ketens van oorzaak en gevolg.

Zo wordt de onderliggende structuur met mechanismen en onderlinge afhankelijkheden zichtbaar,
die verantwoordelijk is voor het gedrag in de tijd. Op deze manier wordt een model gebouwd dat
een herkenbaar verband houdt met de realiteit met herkenbare inbreng van de groep betrokken
experts. Ook is deze methode geschikt om te waarborgen dat de aannames, die worden gemaakt
ten behoeve van een rekenend simulatiemodel, plausibel zijn.

08

Het bouwen van het model vindt globaal bezien plaats in twee fases. Een eerste, conceptuele,

fase waarin de structuur wordt vastgelegd in zogeheten ‘Causal Loop Diagrams’. In de tweede fase
wordt de modelstructuur gevuld met gegevens en formules, waardoor een rekenend simulatiemodel
ontstaat. Het uitgangspunt is dat de structuur van het systeem in belangrijke mate het gedrag van
het systeem bepaalt. Om deze reden is de structuur van het model minstens zo belangrijk als het
voorhanden hebben van gegevens (zie bijlage D, paragraaf D.3).

09

De experts en de modelbouwers komen samen in een serie van workshops waarin de model-

bouwers de experts bevragen en aan de hand daarvan het model opbouwen, aanpassen, verfijnen
en becommentariëren. Daarnaast zijn er buiten de workshops bilaterale contacten tussen de
experts en modelbouwers. De essentie is dat de modelbouwers de methode systeemdynamica
beheersen en de ‘Group Model Building’ bijeenkomsten kunnen faciliteren. De experts leveren de
inhoudelijke bijdragen. Er wordt een interactief en iteratief proces gevolgd, zoals weergegeven in
onderstaand figuur.

Plenaire bijeenkomsten
expertgroep

Verwerken
Input in
conceptueel model

Inzicht
Kwaliteit
Transparant
Draagvlak

Verwerken
Input in conceptueel /
rekenmodel

Sessies met
experts

Figuur 23: Illustratie Group Model Building

10

Voor meer informatie over Group Model Building verwijzen wij naar ‘Group Model Building,

facilitating team learning using system dynamics, J.A.M. Vennix’.

D.2 De expertgroep
D.2.1

11

Rol van de expertgroep

De expertgroep speelt een belangrijke rol in het modelbouwproces. Zij leveren de inhoud op

basis waarvan het model wordt gebouwd. Zij helpen de modelbouwers bij ‘fact-finding’ en bij het
maken van geïnformeerde projecties over gebeurtenissen in de toekomst. Het aanleveren van
kennis door de expertgroep gebeurt op verschillende manieren, namelijk:
1.

Verwijzen naar de meest relevante (wetenschappelijke) publicaties en onderzoeken;

2.

Kennis en informatie vergaren uit eigen organisatie;

3.

Inbrengen van kennis en expertise gedurende het gehele traject;

4.

Tijdens de workshops kennis en kunde uit de diverse werkvelden samenbrengen om zo tot een
gedeeld beeld en onderbouwde/beredeneerde aannames te komen;

5.

Geïnformeerde projecties maken ten aanzien van de werking van mechanismen in de toekomstige
situatie en het maken van beredeneerde aannames van de waarde van nog onbekende gegevens.

D.2.2

12

Wijze van samenstellen expertgroep

De leden van de expertgroep zijn in dit traject voorgedragen door de ‘Regiegroep Verhoging

Griffierechten’. In deze regiegroep zijn de (belangrijkste) partijen vertegenwoordigd. Aan de voordracht van de regiegroep verhoging griffierechten voor de leden van expertgroep zijn de volgende
voorwaarden gesteld 57:
1.

De (belangrijkste) partijen moeten vertegenwoordigd zijn in de expertgroep;

2.

De verschillende invalshoeken moeten vertegenwoordigd zijn;

3.

De voorgedragen leden van de expertgroep moeten deskundig zijn of deskundigheid kunnen
mobiliseren;

4.

De voorgedragen leden van de expertgroep hebben zicht op de relevante ontwikkelingen en
zijn in staat vanuit een breder (dan het organisatie)belang te redeneren.

13

De leden van de expertgroep brengen voor het grootste deel de relevante kennis in. Op onder-

delen zijn ook experts buiten de expertgroep benaderd om voor specifieke onderdelen kennis in te
brengen. In bijlage B zijn alle geraadpleegde experts weergegeven.
D.2.3

14

Onderlinge interactie tussen experts en modelbouwers

De belangrijkste momenten waarop de interactie plaatsvindt, zijn tijdens bijeenkomsten van de

expertgroep die door de modelbouwers worden gefaciliteerd. Tijdens die bijeenkomsten bevragen
de modelbouwers de experts op tal van onderwerpen, gestructureerd en conform de gebruikte
methoden. Het doel is om in een open discussie waaraan alle leden van de expertgroep deelnemen, op basis van de bij hen aanwezige kennis, gezamenlijke keuzes te maken en het model te
bouwen. In deze discussies komen alle partijen en gezichtspunten aan bod.

57

Projectbrief SMS, impactanalyse kostendekkende griffierechten, 9 december 2010, pagina 7.

Het is aan de modelbouwers om en de balans tussen tegenspraak en het bereiken van consensus
te bewaken, gegeven de beperkt beschikbare tijd. Na de startbijeenkomst in januari 2011 zijn er
drie plenaire bijeenkomsten geweest van de expertgroep.

15

Tussen de opeenvolgende bijeenkomsten van de expertgroep verzamelen de modelbouwers

extra informatie, al dan niet door het bevragen van experts (ook buiten de bijeenkomsten met de
expertgroep en buiten de leden van de expertgroep). Deze informatie wordt in de expertgroep
getoetst aan het model toegevoegd.

D.3 Omgang met (gebrek aan) gegevens
D.3.1

16

Uitgangpunt: structuur bepaalt in belangrijke mate gedrag

Bij toepassing van systeemdynamica en Group Model Building is het uitgangspunt dat de

structuur van het systeem in belangrijke mate het gedrag bepaalt van groot belang. Dat is de reden
dat eerst de structuur wordt vastgelegd en dat in de tweede fase pas gekeken wordt naar de
beschikbaarheid van gegevens. Dat leidt er onherroepelijk toe dat niet alle gegevens beschikbaar
zijn. Op dat moment zijn er twee opties, namelijk:
1.

Dat deel van het model buiten beschouwing laten, omdat er geen gegevens beschikbaar zijn of
op redelijke termijn verzameld kunnen worden;

2.

Data gebruiken op basis van beredeneerde aannames, waardoor er geen structuuronderdelen
die van belang worden geacht door de expertgroep buiten beschouwing worden gelaten. Het
moge duidelijk zijn dat voor deze optie is gekozen.

D.3.2

17

Hiërarchie van data

Als het uitgangspunt is dat de structuur in belangrijke mate het gedrag bepaalt, is optie 2 de

meest logische keuze. Bij voorkeur wordt gebruikgemaakt van statistische gegevens, maar indien
die niet beschikbaar zijn, zullen aannames gedaan moeten worden. In het model wordt de volgende
typering van gegevens gehanteerd (geordend naar voorkeur):
1.

Cijfers uit tijdreeksen, (wetenschappelijk) onderzoek, publicaties of databases;

2.

Afgeleide cijfers;

3.

Beredeneerde aannames (eventueel met bandbreedte);

4.

Aannames/plausibiliteit (eventueel met bandbreedte).

18

In hoofdstuk 5 is beschreven welke gegevens zijn gebruikt, tot welke categorie ze behoren en

wat de onderbouwing is indien het cijfer is afgeleid of (beredeneerd) aangenomen.

D.3.3

19

Scenario’s en gevoeligheidsanalyse

Het gebruiken van aannames leidt tot onzekerheid over de waarde van de betreffende para-

meters in het model. Het opnemen van deze parameters heeft ook een groot voordeel. Deze
parameters worden nu immers niet uitgesloten waardoor, er mee gesimuleerd kan worden en in
ieder geval kan de gevoeligheid van de modelresultaten voor de waarde van de onzekere parameters in beeld worden gebracht. Het rekenen met onzekere parameters kan in scenario’s of in
gevoeligheidsanalyses. Het grote verschil tussen scenario’s en gevoeligheidsanalyses is dat in
scenario’s meestal het effect van wijziging van een set van parameters wordt getoond, terwijl
gevoeligheidsanalyses het effect van wijziging van individuele parameters tonen. In dit rapport zijn
zowel scenario’s als resultaten van gevoeligheidsanalyses opgenomen.

20

In hoofdstuk 6 is beschreven welke scenario’s zijn doorgerekend en in bijlage G is beschreven

welke gevoeligheidsanalyses zijn uitgevoerd.

D.4 Waarborgen in model(bouwproces)
21

Om de kwaliteit van het model en het interne modelbouwproces te waarborgen is een aantal

waarborgen ingebouwd. Deze waarborgen zijn afgeleid uit de erkende standaardwerken ‘Tests for
building confidence in system dynamic models’ (Forrester en Senge, 1980) en ‘Introduction to
system dynamics modeling with Dynamo’ (Richardson en Pugh, 1981).

22

De volgende tests zijn integraal onderdeel van de technische modelbouw:

1.

Toetsing van dimensionele consistentie: iedere variabele heeft niet alleen een waarde, maar
ook een dimensie. Alleen ‘geldige ’berekeningen zijn toegestaan 58;

2.

Toetsing van de semantiek van variabelen: de namen moeten passen bij de betekenis die een
variabele in verschillende modelonderdelen heeft;

3.

Toetsing van de aanwezigheid en juistheid van modelvertraging en feedback: de juiste werking
van de formules die de vertragingen vormgeven op verschillende plaatsen in het model wordt
tijdens het bouwproces getoetst; 59

4.

Toetsing van de manier waarmee het model met invoervariabelen omgaat: het model leest
parameters in vanuit een spreadsheet. Verandering van de waarde in het spreadsheet moeten
resulteren in een verandering van de ingelezen variabele;

5.

Toetsing van de gebruiksvriendelijkheid van het model: de invoerbestanden zijn makkelijk terug
te vinden, het model is in overzichtelijke en samenhangende diagrammen gesplitst, er zijn
‘knoppen’ waarmee mechanismen aan en uit worden gezet en de uitvoer van het model is zo
opgemaakt dat de informatie helder is;

58

Bijvoorbeeld: een variabele met dimensie zaak mag niet worden opgeteld bij een variabele met dimensie

maand, maar mag er wel door worden gedeeld om een variabele met dimensie zaak per maand te berekenen.
59

Dit gebeurt door de invoer te vergelijken met uitvoer: de mate van verschuiving in de tijd van de uitvoer is

daarbij belangrijk.

6.

Toetsing van de modeluitkomsten aan het werkelijke systeem (reference mode): het model
rekent vanaf 2008, de waarden die voor 2009 en 2010 worden berekend zijn in lijn met de
inmiddels bekende (voorlopige) statistische gegevens.

23

De volgende tests zijn onderdeel van de gevoeligheidsanalyse:

1.

Toetsing van invoer van extreme waarden in modelvergelijkingen: wanneer een parameter op
nul wordt gezet moeten de formules nog steeds goed werken en delingen door nul op tijd
afvangen;

2.

Toetsing van gevolgen invoer van extreme waarden op modelgedrag. Wanneer er hele grote of
hele kleine waarden voor parameters worden ingevuld (in feite onrealistische waarden), moet
het model daarop adequaat reageren door ook met deze waarden te rekenen.

24

Onderstaande tests worden (deels impliciet) uitgevoerd tijdens de bijeenkomsten met de

expertgroep:
1.

Toetsing van de geschiktheid van de structuur, grootte, en aggregatieniveau van het model
voor het beoogde publiek: het detailniveau van de structuur moet passen bij de verwachting
over het detailniveau waarop resultaten worden gepresenteerd;

2.

Het opsporen van contra-intuïtief modelgedrag: wanneer een verwachting anders is dan een
uitkomst kan dit een gevolg zijn van een fout in het model of in de data, of er kan sprake zijn
van een correct berekend, maar onverwacht effect;

3.

Toetsing van gegenereerde modelpatronen:alle modelresultaten moeten begrepen kunnen
worden binnen de context van het model, en kunnen nooit worden toegeschreven aan
variabelen die geen deel uitmaken van de modelstructuur.

Toetsing van de modeluitkomsten aan het werkelijke systeem (reference mode): er mogen geen
onverklaarbare afwijkingen zijn van ‘bekende’ gegevens.

E. Weergave van het simulatiemodel
01

In deze bijlage zijn de schermafdrukken van het simulatiemodel opgenomen. In hoofdstuk 4 is de beschrijving van het simulatiemodel opgenomen.

Totalen rechtspraak - eerste aanleg
Particulieren

Bedrijven en organisaties
uitval handel bedrijven
en organisaties

som instroom zaken
bestuur particulieren
<instroom bestuur
eiser particulieren>
<excelnaam>

instroom zaken
bestuur particulieren
<(h) maanden per
jaar>

huidige verdeling zaken
rechtspraak
inkomensgroepen
particulieren

<instroom civiel handel >
€25000 eiser particulieren>
som instroom zaken
particulieren per jaar

<instroom civiel handel
<€25000 particuliueren>

instroom zaken civiel
handel - particulieren

<huidige verdeling
zaken rechtspraak
inkomensgroepen
particulieren>

<instroom kanton
familie eiser
particulieren>

instroom na uitval
- particulieren
(eerste aanleg)

<uitval kanton
handel <€500 eiser
particulier>

<uitval kanton handel
€500-€5000 eiser
particulieren>

som zaaksuitval
particulieren per
jaar

totale instroom eerste
aanleg per jaar (Kanton,
Civiel en Bestuur)

<uitval kanton handel
€5000-€25000 eiser
particulieren>
<uitval civiel handel
> €25000 eiser
particulieren>

uitval handel ea

som zaaksuitval bedrijven en
organisaties eerste aanleg

<uitval kanton
familie
particulieren>

instroom zaken
bedrijven en
organisaties

instroom zaken eerste
aanleg - bedrijven en
organisaties per jaar

<instroom kanton handel
<€500 eiser bedrijven en
organisaties>
<instroom kanton handel
€500-€5000 eiser bedrijven
en organisaties>
instroom handel bedrijven en
organisaties

<instroom civiel handel
> €25000 eiser
bedrijven en
organisaties>
<instroom civiel familie
eiser bedrijven en
organisaties>
<instroom kanton familie eiser
bedrijven en organisaties
(rechtspersonen)>

<uitval civiel familie
particulieren>

<instroom bestuur eiser
bedrijven en organisaties>

<uitval omdat de griffierechten bij
bestuursrecht niet opgebracht
kunnen worden>
<uitval bestuur
eiser
particulieren>

<instroom civiel handel
<€25000 eiser bedrijven en
organisaties>

<instroom kanton handel
€5000-€25000 eiser bedrijven
en organisaties>

som bedrijven en
organisaties

zaaksuitval particulieren
(incl niet opbrengen van de
griffierechten)

<(h) maanden
per jaar>

<zaaksuitval particulieren (incl
niet opbrengen van de
griffierechten)>

<uitval civiel handel >
€25000 eiser bedrijven
en organisaties>

<uitval bestuur
eiser bedrijven en
organisaties>

instroom zaken
eerste aanleg particulieren per jaar
<(h) maanden
per jaar>

<instroom civiel
familie eiser
particulieren>

<(h) maanden per
jaar>

<uitval kanton
handel <€500
eiser bedrijven en
organisaties>

<(h)
maanden
per jaar>

som
ongenormaliseerde
verdeling zaken naar
inkomensgroepen
particulieren

<(h) maand>

<instroom kanton handel
€5000-€25000 eiser
particulieren>

instroom familiezaken
rechtspraak particulieren

verdeling zaken
naar
inkomensgroepen
particulieren

<uitval kanton handel
€5000-€25000 eiser
bedrijven en
organisaties>

som zaaksuitval bedrijven
en organisaties per jaar

instroom zaken
particulieren (eerste
aanleg)

instroom kanton
handel part
<instroom kanton
handel €500-€5000
eiser particulieren>

ongenormaliseerde verdeling
zaken naar inkomensgroepen
particulieren

Som instroom
zaken kanton
en civiel
handel

instroom zaken kanton en
civiel handel - particulieren

<instroom kanton
handel <€500 eiser
particulier>

<uitval kanton
handel €500-€5000
eiser bedrijven en
organisaties>

som uitval bestuur
eiser particulieren

<uitval kanton familie eerste aanleg
particulieren onder basisbehoefte
niveau>

<(h) maanden
per jaar>

<uitval kanton handel eerste
aanleg particulieren onder
basisbehoefte niveau>

<uitval bestuur eiser
particulieren>
<uitval bestuur eiser
bedrijven en organisaties>
<uitval handel ea>
<uitval handel
bedrijven en
organisaties>

<Time>

ontwikkeling instroom
handel particulieren eerste aanleg

sample eerste aanleg
handel particulieren

<instroom zaken
kanton en civiel
handel particulieren>

sample eerste aanleg
handel bedrijven en
organisaties

<ingangs moment
Kostendekkende
Griffierechten>

ontwikkeling instroom eerste
aanleg handel bedrijven en
organisaties

<instroom handel bedrijven en
organisaties>

<totale instroom eerste
aanleg per jaar (Kanton,
Civiel en Bestuur)>

<Time>
ontwikkeling instroom
bestuur particulieren eerste
aanleg

<Time>
<ingangs moment
Kostendekkende
Griffierechten>

percentage uitval
instroom eerste aanleg
per jaar

sample eerste aanleg
bestuur particulieren

sample eerste aanleg
bestuur bedrijven en
organisaties

sample instroom eerste
aanleg (Kanton, Civiel en
Bestuur)
<instroom zaken
bestuur
particulieren>

begin van de
simulatie

ontwikkeling instroom eerste
aanleg bestuur bedrijven en
organisaties

<instroom bestuur
eiser bedrijven en
organisaties>

Beroep op rechtshulpverleners buiten de rechtspraak
Bestuur

Civiel
handel

Kanton handel

<uitvalzaken WRB gerechtigden
kanton handel - die
buitengerechtelijk worden afgedaan
(per jaar)>

<uitvalzaken WRB gerechtigden
kanton familie - die
buitengerechtelijk worden afgedaan
(per jaar)>

<uitvalzaken WRB gerechtigden
civiel handel - die buitengerechtelijk
worden afgedaan (per jaar)>

<uitvalzaken WRB gerechtigden
civiel familie - die buitengerechtelijk
worden afgedaan (per jaar)>

<uitvalzaken WRB gerechtigden
bestuur - die buitengerechtelijk
worden afgedaan (per jaar)>

<uitvalzaken particulieren niet-WRB
civiel familie - die buitengerechtelijk
worden afgedaan (per jaar)>

<uitvalzaken particulieren
niet-WRB civiel handel - die
buitengerechtelijk worden
afgedaan (per jaar)>

<uitvalzaken particulieren
niet-WRB kanton familie die buitengerechtelijk
worden afgedaan (per
jaar)>

effect beroep op
rechtshulpverleners kantonzaken (per jaar)

<uitvalzaken particulieren
niet-WRB kanton handel die buitengerechtelijk worden
afgedaan (per jaar)>

effect beroep op
rechtshulpverleners civiele zaken (per jaar)

effect beroep op
rechtshulpverleners totaal (per jaar)

effect beroep op
rechtshulpverleners bestuurszaken (per jaar)

F. Invoer in het simulatiemodel
01

In bijlage C is weergegeven voor welke model parameters beredeneerde aannames zijn gedaan. In hoofdstuk 4 en hoofdstuk 5 is beschreven welke redenatie is

gevolgd en tot welke waarde dat heeft geleid voor een bepaalde modelparameter. Het simulatiemodel rekent daarnaast ook met waarden die deels uit geverifieerd en
gepubliceerd cijfermateriaal afkomstig zijn en deels met cijfers die na omrekenen daarvan zijn afgeleid.

02

In de volgende overzichten is met een kleur aangegeven welke cijfers (die niet al genoemd zijn in hoofdstuk 5) die het model gebruikt direct uit bestaand cijfer-

materiaal komen (in een groen veld) en welke cijfers zijn afgeleid (in een rood veld). Alle ‘rode’ cijfers zijn voorgelegd aan experts op de verschillende gebieden, om de
plausibiliteit te waarborgen.

03

De meeste ‘rode’ cijfers komen voor bij het onderdeel rechtsbijstandverzekeringen. Voor de uitkomsten van het model in termen van uitval is dit modelonderdeel

minder gevoelig. De reden hiervoor is dat het aantal zaken dat verzekerden voor de rechter brengt laag is ten opzichte van het totale aantal zaken. Voorts is de
verwachte stijging in de premie relatief klein, waardoor er in de simulaties nauwelijks veranderingen zullen optreden.

04

Alle andere cijfers in de tabellen in deze bijlage zijn niet in het model gebruikt.

F. Invoer in het simulatiemodel

Scenario's
Keuze scenario
Bovengrens
2

Scenario
Ondergrens Bovengrens
1
2

Uitvalpotentieel eerste aanleg
% uitvalpotentieel voorspelbaarheid zeker - Handel
% uitvalpotentieel voorspelbaarheid onzeker - Handel
% uitvalpotentieel voorspelbaarheid zeker - Familie
% uitvalpotentieel voorspelbaarheid onzeker - Familie
% uitvalpotentieel bestuur

50%
100%
50%
100%
100%

25%
50%
25%
50%
50%

50%
100%
50%
100%
100%

Huishoudens onder basisbehoefte niveau
% uitvalpotentieel huishoudens onder basisbehoefte niveau

24%

12%

24%

Reactie Bestuursorganen
% zaken geschikt voor afvangen in bezwaarfase

40%

0%

40%

Hoger beroep en cassatie
uitval bouwzaken
uitval vreemdelingen zaken
uitval milieuzaken

40%
0%
0%

10%
0%
0%

40%
0%
0%

F. Invoer in het simulatiemodel

Invoerwerkblad griffierechten
Hoogte griffierecht eiser

Huidig

toekomstig

bedrijven

onvermogend

minvermogend

midden

plus

€106
€284
€568
€1181
€106

€71
€71
€71
€71
€71

€71
€71
€71
€71
€71

€71
€142
€258
€588
€71

€71
€142
€258
€588
€71

€1181

€71

€71

€588

€588

€3537

€71

€71

€1414

€1414

€568

€71

€71

€258

Sector bestuur
Griffierecht laag
Griffierecht hoog
% zaken bestuur huidig griffierecht laag

€302
€302

€41
€152
47%

€41
€152
idem

Griffierecht bedrijven en organisaties nieuw Laag
Griffierecht bedrijven en organisaties nieuw Hoog

€302
€302

-

-

Sector kanton
financieel belang < €500
financieel belang €500 - €5000, onbepaald
financieel belang €5.000 - €25.000
familie
Sector civiel
financieel belang €25.000 - €100.000
financieel belang €100.000 - €350.000
financieel belang €350.000 - €1.000.000
financieel belang > €1.000.000
familie

Griffierecht bestuursorganen (bij verlies)

F. Invoer in het simulatiemodel

onvermogend minvermogend

midden

plus
(en bedrijven)

€125
€125

€125
€150

€125
€225

€125
€300

€125

€250

€375

€500

€125

€125

€125

€125

€258

€188
€375
€625
€1875
€125

€375
€750
€1250
€3750
€250

€563
€1125
€1875
€5625
€375

€750
€1500
€2500
€7500
€500

€41
€152
idem

€41
€152
idem

€125
€125
idem

€125
€200
idem

€188
€300
idem

€250
€400
idem

-

-

-

-

-

€250
€400
€5000

Invoerwerkblad modeldelen rechtspraak (zaakstromen)
Rechtbanken
Instroom zaken rechtspraak - totaal op jaarbasis
Instroom zaken 2008
Verdeling totale instroom rechtspraak

Hoger beroep

eenheid

Kanton

Civiel

Bestuur

Gerechtshoven / CBB / CvRB

zaken per jaar
%

552.289

126.915

74.420

26.709
3,39%
HB
familie
4.889
-

95,7%

HB
bestuur
12.184
3.586

Raad van
State
5.485
0,70%
Raad van
State
5.485
-

Hoge
Raad
1.334
0,17%
Hoge
Raad
1.334
749

Aantallen instroom rechtspraak - verdeling op jaarbasis

handel

familie

handel

familie

Bestuur

Aantallen instroom handel/familie 2008
~ waarvan belastingzaken (bestuur)

zaken per jaar
zaken per jaar

516.324
-

35.965
-

61.282
-

65.633
-

74.420
15.646

HB
handel
9.636
-

%

93%

7%

48%

52%

-

36%

18%

46%

-

-

Kanton
handel

Kanton
familie

Civiel
handel

Civiel
familie

Bestuur

HB
handel

HB
familie

HB
bestuur

Raad van
State

Hoge
Raad

Bron

Toelichting / opmerkingen

DIRR/RvdR xls 160311

DIRR/RvdR xls 160311
DIRR/RvdR xls 160311

Verdeling instroom rechtspraak
Verdeling instroom 2008

Financieel belang

Bron

% zaken financieel belang < €500

%

43%

-

-

-

-

-

-

-

-

-

DIRR/RvdR xls 160311

% zaken financieel belang €500 - €5000

%

52%

-

-

-

-

-

-

-

-

-

DIRR/RvdR xls 160311

% zaken financieel belang €5000 - €25000

%

5%

-

-

-

-

-

-

-

-

-

DIRR/RvdR xls 160311

%

100%

-

-

-

-

-

-

-

-

-

1,9%

-

34%

-

-

25%

-

-

-

-

DIRR/RvdR xls 160311

9,4%

-

-

-

-

-

-

-

-

-

DIRR/RvdR xls 160311

Kanton
handel

Kanton
familie

Civiel
handel

Civiel
familie

Bestuur

HB
handel

HB
familie

HB
bestuur

Raad van
State

Hoge
Raad

Controle totaal % zaken <25000
% financieel belang onbepaald
% zaken financieel belang €2500-5000

%

Eisers particulieren of bedrijven & organisaties

Bron

% eiser particulier

%

25%

98%

36%

96%

92%

37%

100%

69%

80%

80%

DIRR/RvdR xls 160311

% eiser bedrijven & organisaties

%

75%

2%

64%

4%

8%

63%

0%

31%

20%

20%

DIRR/RvdR xls 160311

100%

100%

100%

100%

100%

100%

100%

100%

100%

100%

129.081
387.243

35.246
719

22.062
39.220

63.008
2.625

68.466
5.954

3.565
6.071

4.889
0

8.355
3.829

4.388
1.097

1.067
267

Totaal
Controle verdeling instroomaantallen 2008
Particulieren
Bedrijven & organisaties

Verhouding kanton : civiel : bestuur
`Volgens Delta MKB 2008
% MKB zaken
% zaken grote bedrijven
Rest grote bedrijven en organisaties
MKB zaken kanton handel onder <€500
MKB zaken kanton handel boven >€500
Grote bedrijven - zaken <€500
Grote bedrijven - zaken >€500

zaken per jaar
zaken per jaar

247.600
57%
43%
188.400

Kanton
handel

Civiel
handel

Bestuur

90%
221.734

9%
22.457

1%
3.409

168.718

17.088

2.594

95.244
126.490
72.472
96.247

DIRR/RvdR xls 160311 = excelbestand DIRR/FBC+RvdR "tariefmodel verhoging griffierechten (160311).xls "

F. Invoer in het simulatiemodel

-

-

Rechtbanken
318.000
436.000

Toelichting / opmerkingen

Toelichting / opmerkingen

Hoger beroep
22.000
11.000

Invoerwerkblad modeldeel rechtsbijstandsverzekering
Initials

aantal verzekerde huishoudens in 2008

naam in model
(i) onverz na zaak
(i) onverz huish
(i) huish met rbv

eenheid
huish
huish
huish

naam range
i_onverz_na_zaak
i_onverz_huish
i_huish_rbv

(i) huishoudens met recente ervaring
rechtsbijstandsverzekering

huish

i_huish_rec_erv_rbv

87.580

57.140

60.467

142.663

totaal huishoudens

2.579.479
300.000
35,62%

1.028.144

947.642

2.686.735

fractie in bijstand
Totaal hh en verdeling

12%
7.242.000 verdeling

2.961.177

subscript
onvermogend minvermogend
midden
126.228
50.290
45.710
1.640.846
522.467
378.669
812.405
455.387
523.263

18.343

Autonome groei aantal huishoudens

huish/jaar

groei_aantal_hh

bedenktijd sluiten verzekering
fractie huishoudens die na zaak een verzekering sluit
fractie van onverzekerden die met een zaak worden
geconfronteerd
fractie principieel onverzekerd
fractie per maand huishoudens inschakelen rbv
verwateringstermijn
fractie familie die onverzekerden overtuigen van nut
verzekering
fractie verzekerden die onverzekerden overtuigen van
nut verzekering

maand
dmnl

bed_tijd_sl_verz
fr_huish_verz_na_zaak

dmnl
dmnl
dmnl
maand

fr_onverz_zaak_confr
fr_princ_onverz
fr_insch_rbv
verwterm

0,50%
80%
0,75%
12

dmnl/jaar

fr_fam_overt_onv

dmnl/jaar

fr_verz_overt_onv

13,09%

7.311

onvermogend minvermogend
6
6
15,00%
15,00%

6.739

midden

Totaal
4.280.818

onverzekerd

2.961.182

verzekerd

CBS-prognose
2025
7.992.000

toename
2025
370

groei
per jaar
0

347.850

37,10%
19.106

51.499 CBS icm RvR

0,032407506 0,03240751 0,032407506

0,032407506

plus

6
15,00%

6
15,00%

0,62%
30%
0,75%
12

0,77%
15%
0,75%
12

0,61% berekend in verzekeraars.xls / aantal polissen
30%
0,75% Verbond van Verzekeraars
12 aanname: het duurt een jaar

0,39%

0,39%

0,39%

0,39%

16.500 Verbond van Verzekeraars

0,55%

0,55%

0,55%

0,55%

23.500 Verbond van Verzekeraars, verdeling is aanname

2009
248,44 €
253 €

2010
255,54 €
260 €

2011
262,84 €
268 €

2012
270,35 €
275 €

2013
278,08 €
283 €

2014
286,02 €
291 €

2015
294,19 €
299 €

2016
302,60 €
308 €

2017
2018
311,24 € 320,13
317 €
326

0%
0%
0%
0%

0,005%
0%
0%
0%

0,755%
0%
0%
0%

1,505%
0%
0%
0%

2,255%
0,005%
0%
0%

3,005%
0,755%
0,0%
0%

3,755%
1,505%
0,0%
0%

4,505%
2,255%
0,005%
0%

5,255%
3,005%
0,755%
0%

Premieontwikkeling rbs-verzekering
tijd
premie rechtsbijstandsverzekering
Lookup premie autonoom
Vertragingstijd premiestijging

autonome premiestijging per jaar (aanname)
tijd_premie_rbv
2008
euro per jaar premie_rbv
€
245,84 €
euro per jaar premie_rbv_Lookup
€
246 €
maanden
3

Opzeggen rbs-verzekering
fractie opzeggen verzekering on
fractie opzeggen verzekering min
fractie opzeggen verzekering mid
fractie opzeggen verzekering plus

0,75%
dmnl/jaar
dmnl/jaar
dmnl/jaar
dmnl/jaar

F. Invoer in het simulatiemodel

14,20%

plus
131.129
1.385.479
1.170.127

3%

toename opzeggingen per jaar (aanname)
fr_opz_rbv_on
0%
fr_opz_rbv_min
0%
fr_opz_rbv_mid
0%
fr_opz_rbv_plus
0%

6,005%
3,755%
1,505%
0%

Invoerwerkblad modeldeel uitvalpotentieel
Verdeling zaken particulieren naar inkomensgroepen

Onvermogend

Minvermogend

Midden

Plus

Totaal

Bron

36%

14%

13%

37%

100%

MGR 2008 en CBS

Huidige verdeling zaken particulieren naar inkomensgroepen

Voorspelbaarheid
Procesdoel
Gemeenschappelijk

Strijdig
Totaal

Bron

Zeker
quasi notarieel

Onzeker
bemiddeling

38%

12%

rechtsdoorzetting
38%

beslissing
12%

76%

24%

alternatieven:
- berusting/niets doen
- overtreding wet/eigenrichting

Blankenburg & Rogowski (1983)
percentages Reiling (2003)
Caseload rechtspraak

alternatieven
- berusting/niets doen
- buitengerechtelijke geschiloplossing
- overtreding wet/eigenrichting

NB! De verdeling van geschillen in de samenleving ligt anders voor de vier categorieen, namelijk:
8% (quasi notarieel)
43% (bemiddeling)
Van Velthoven,
8% (rechtsdoorzetting)
41% (beslissing)
Ter Voort (2004)
Huishoudens onder basisbehoefteniveau
aantal huishoudens met een inkomen onder het basisbehoeftenniveau

F. Invoer in het simulatiemodel

315000 SCP-CBS armoedesignalement 2010 (p11)

Invoerwerkblad modeldeel Bedrijven en Organisaties
naam variabele
tijd
bedrijven
fractie MKB
MKB
% beroep op rechtspraak door MKB
(bij serieuze problemen)
fractie met ser probl

rangenaam
tijd_mkb
bedr_totaal
pct_mkb
pct_mkb_ser_prob

eenheid
tijd
bedrijven
dmnl
dmnl

2008
797.840
99%
37%

groei in aantallen
2009
844.450
99%
37%

215.960
2010
863.840
99%
37%

2011
875.000
99%
37%

2012
875.000
99%
37%

2013
875.000
99%
37%

2014
875.000
99%
37%

2015
875.000
99%
37%

2016
875.000
99%
37%

pct_mkb_rechter
freq_mkb_rechter

dmnl/jaar
zaken / jaar

9,5%
3,3

9,5%
3,3

9,5%
3,3

9,5%
3,3

9,5%
3,3

9,5%
3,3

9,5%
3,3

9,5%
3,3

9,5%
3,3

Percentage éénmansbedrijven MKB

pct_eenmansbedr_mkb

dmnl

63% CBS, bedrijven naar bedrijfsgrootte en rechtsvorm, percentage ZZP = 46% waarvan 100% uitvalpotentieel
en MKB2-5 medewerkers = 34% waarvan 50% uitvalpotentieel)
LET OP: het gaat om de eenmansbedrijven en de helft van de bedrijven met 2 - 5 werknemers.

Bron: Geschilbeslechtingsdelta en MKB2008
Conservatoire beslag
Conservatoire beslagen
Aantal zaken civiel handel
% conservatoire beslagen van civiel handel
~ percentage conservatoire beslagen tot €25K
~ potentiele uitval onder beslagen tot €25K
Percentage uitval civiel handel door conservatoir
beslag

F. Invoer in het simulatiemodel

16.400 Bron: Raad voor de Rechtspraak - gemiddelde laatste 10 jaar
61.282 Bron: DIRR/RvdR xls 160311 = excelbestand DIRR/FBC+RvdR "griffierechten model 3 stap 3 en terug (160311).xls"
27%
26% Bron: Conservatoir beslag in Nederland 2010 - berekend o.b.v. bijlage 7 tabel 1 en 2
50% Bron: Conservatoir beslag: naast zekerheid ook een drukmiddel (Meijsen, 2010)
3,5%

Invoerwerkblad modeldeel Echtscheidingen
aantal vervolgzaken in tien jaar
inclusief de eerste zaak (scheiding)
idem, na kg

1
74%
74%

2
16%
16%

3
5%
10%

4
3%
0%

5
2%
0%

herberekening na weglaten eerste zaak
fractie huidig
fractie na KG

2
62%
62%

3
19%
38%

4
12%
0%

5
8%
0%

6
0%
0%

F. Invoer in het simulatiemodel

fr_verv_sch
fr_verv_sch_kg

G. Resultaten gevoeligheidsanalyses
G.1 Toelichting gevoeligheidsanalyse
05

In de gevoeligheidsanalyse van het simulatiemodel impactanalyse Verhoging Griffierechten wordt

nagegaan hoe het rekenmodel reageert op andere waarden voor daartoe geselecteerde invoervariabelen
in het model. De vraag daarbij is hoe een spreiding in een invoerwaarde doorwerkt in de uitkomsten van
het model. Voor de gevoeligheidsanalyse in dit onderzoek wordt onderzocht hoe de variabele
‘uitvalpercentage van zaken in eerste aanleg’ reageert op deze spreiding. Het rekenmodel draait in elke
gevoeligheidsanalyse een set van 200 simulaties met de opgegeven spreiding voor de afzonderlijke
invoervariabelen en berekent vervolgens de effecten op de opgegeven resultaatsvariabele. Dit gebeurt
voor iedere invoervariabele afzonderlijk, zodat zichtbaar wordt hoe de spreiding van 1 variabele
doorwerkt op de uitkomst. Hieronder is ter illustratie een schermafdruk van het model tijdens de
uitvoering van een gevoeligheidsanalyse weergegeven.

G.2 Invoervariabelen
06

De gevoeligheidsanalyse is uitgewerkt voor de in hoofdstuk 5 vermelde invoergegevens met

uitzondering van die invoergegevens waarvoor reeds een bandbreedte voor de onder- en bovengrens is
gehanteerd in de scenario’s (zie bijlage F, scenario’s ondergrens en bovengrens).

07

Het gaat in deze gevoeligheidsanalyse om de in hoofdstuk 5 vermelde invoergegevens waarvoor

door gebrek aan data aannames zijn gehanteerd en waarvoor geen bandbreedte is aangehouden. Het
gaat om de volgende invoergegevens:
a.

Verdeling inkomensgroepen instroom rechtspraak;

b.

Percentage uitvalzaken met een financieel belang hoger dan het griffierecht voor zaken met een
financieel belang tot € 500,-;

c.

Percentage uitvalzaken met een financieel belang hoger dan het griffierecht voor zaken met een
financieel belang groter dan € 500,-;

d.

Percentage huishoudens dat zich niet zal verzekeren.

08

De gevoeligheidsanalyse is per invoervariabele uitgevoerd en de gehanteerde spreiding en

resultaten van de analyse worden hieronder toegelicht 60.

09

Ad a.
Modelinvoer

Inkomensgroep

Verdeling in

Verdeling over

maatschappij

instroom rechtspraak

Onvermogend

36%

Minvermogend

Spreiding
Minimum

Maximum

36%

26%

46%

14%

14%

4%

24%

Middeninkomen

13%

13%

3%

23%

Plusinkomen

37%

37%

67%

7%

Tabel 19: Huidige verdeling zaken rechtspraak inkomensgroep particulieren

10

Voor de spreiding is in de gevoeligheidsanalyse een bandbreedte van 20%-punt aangehouden voor

de percentages lagere inkomensgroepen en middeninkomens. Dat houdt in dat er in de minimumvariant
sprake is van een oververtegenwoordiging van de plusinkomens in de zaaksverdeling en in de
maximumvariant juist een ondervertegenwoordiging van deze inkomensgroep. Deze bandbreedte komt
neer op een relatieve afwijking van circa +28% en -28% op de modelinvoer. Het effect van deze variatie
op het uitvalpercentage rechtbanken eerste aanleg totaal (sectoren kanton, civiel en bestuur) is hieronder
grafisch weergegeven.

60

De gevoeligheidsanalyse is tussentijds uitgevoerd (na het vaststellen van de modelstructuur), om een beeld te

krijgen van de ‘gevoeligheid’ van belangrijke variabelen. Op het moment van uitvoeren van de analyse waren nog niet
alle invoerwaarden exact bekend en het kan daardoor voorkomen dat de gepresenteerde uitkomsten in de
gevoeligheidsanalyse niet precies overeenkomen met de uiteindelijke resultaten in het rapport. Dit doet niets af aan de
bruikbaarheid van de gevoeligheidsanalyse: de analyse moet inzichtelijk maken welke variabelen ‘gevoelig’ zijn en in
welke mate. Dit is afhankelijk van de modelstructuur en niet van de exacte invoerwaarden.

Bovengrens
50%
75%

95%

100%

"percentage uitval K+C+B eerste aanleg per jaar"
0.08

0.06

0.04

0.02

0
2012

2013

2015
Date

2016

2018

Figuur 24: Uitval kanton, civiel en bestuur eerste aanleg per jaar (gevoeligheid verdeling zaken)

11

De sensitiviteitsgrafiek laat zien dat de gehanteerde bandbreedte van 20%-punt bij de verdeling van

inkomensgroepen een effect heeft op de uitkomsten van het model. Alle uitkomsten van de berekende
variabele (percentage uitval K+C+B in eerste aanleg per jaar) liggen in het gekleurde gebied. Belangrijke
constatering is dat deze gevoeligheidsanalyse laat zien dat het model inderdaad gevoelig is voor de
opgegeven spreiding.

12

De uitkomst van deze gevoeligheidsanalyse betekent dat indien de huidige inkomensverdeling in de

zaaksinstroom bij de rechtspraak in werkelijkheid anders is dan de thans gehanteerde aannames, het
werkelijke uitvalpercentage van zaken ook anders (hoger of lager) zal uitpakken dan nu berekend

Ad b. Percentage uitvalzaken met een financieel belang hoger dan het griffierecht voor zaken met een
financieel belang tot € 500,-.
35%

30%

25%

20%
Reeks2

15%

10%

500

250

125

71

0%

2500

5%

Figuur 25: Verdeling financieel belang en uitvalzaken

13

In de gevoeligheidsanalyse wordt een spreiding van 20%-punt aangehouden voor de uitval van

zaken met een financieel belang tot € 500,- aangehouden. Vooropgesteld wordt dat ook in de
gevoeligheidsanalyse de aanname dat 100% van de zaken met een financieel belang kleiner dan het
griffierecht uitvalt, onverkort blijft gelden (blauw gearceerd). In de gevoeligheidsanalyse wordt dus alleen
een spreiding aangehouden voor zaken met een financieel belang groter dan het griffierecht (geel
gearceerd). Het resultaat van deze gevoeligheidsanalyse is hieronder grafisch weergegeven.

Bovengrens
50%
75%
95%
100%
"percentage uitval K+C+B eerste aanleg per jaar"
0.06

0.045

0.03

0.015

0
2012

2013

2015
Date

2016

2018

Figuur 26: Percentage uitval kanton, civiel, bestuur eerste aanleg per jaar (gevoeligheid financieel
belang tot € 500,-)

14

De sensitiviteitsgrafiek laat zien dat de gehanteerde spreiding geen noemenswaardig effect heeft op

de uitkomst van het model.
Ad c. Percentage uitvalzaken met een financieel belang hoger dan het griffierecht voor zaken met een
financieel belang groter dan € 500,-.

15

Eenzelfde analyse als hierboven toegelicht is gedaan voor zaken met een financieel belang groter

dan € 500,-. In de gevoeligheidsanalyse is een spreiding van 20%-punt aangehouden voor dat deel van
het financieel belang dat boven het nieuwe griffierecht uit komt.

Bovengrens
100%
95%
75%
50%
"percentage uitval K+C+B eerste aanleg per jaar"
0.06

0.045

0.03

0.015

0
2012

2013

2015
Date

2016

2018

Figuur 27: Percentage uitval kanton, civiel, bestuur eerste aanleg per jaar (financieel belang groter dan
€ 500,-)

16

De sensitiviteitsgrafiek laat zien dat de gehanteerde spreiding geen effect heeft op de uitkomst van

het model.

17

Ad d.
Modelinvoer
Inkomensgroep

% huishoudens dat zich niet zal

Spreiding
Minimum

Maximum

verzekeren
Onvermogend

80%

70%

90%

Minvermogend

30%

20%

40%

Middeninkomen

15%

5%

25%

Plusinkomen

30%

20%

40%

Tabel 20: Percentage huishoudens dat zich niet kan verzekeren

18

Voor de spreiding is in de gevoeligheidsanalyse een bandbreedte van 20%-punt aangehouden voor

het deel van de huishoudens dat ook na de verhoging van griffierechten onverzekerd wenst te blijven.

Bovengrens
50%
75%

95%

100%

"percentage uitval K+C+B eerste aanleg per jaar"
0.06

0.045

0.03

0.015

0
2012

2013

2015
Date

2016

2018

Figuur 28: Uitval kantoor, civiel en bestuur eerste uitval per jaar (onverzekerde huishoudens)
19

De sensitiviteitsgrafiek laat zien dat de gehanteerde spreiding geen noemenswaardig effect heeft op

de uitkomst van het model.
Ad e. Uitvalpotentieel bedrijven en organisaties
20

Voor het uitvalpotentieel voor bedrijven en organisaties is het volgende aangenomen:

a.

Zzp’ers behoren allemaal tot het uitvalpotentieel;

b.

Mkb met 2 tot en met 5 werknemers behoort voor de helft tot het uitvalpotentieel;

c.

Grotere bedrijven verrekenen de extra kosten in de prijs; hun zaken vallen niet uit.

Dit komt neer op een uitvalpotentieel van 63% voor bedrijven en organisaties. Voor deze variabele is
voor de gevoeligheidsanalyse eveneens een spreiding aangehouden van 20%-punt.

Bovengrens
50%
75%
95%
100%
"percentage uitval K+C+B eerste aanleg per jaar"
0.06

0.045

0.03

0.015

0
2012

2013

.

2015
Date

2016

2018

Figuur 29: Uitval potentieel kantoor, civiel en bestuur eerste uitval per jaar (bedrijven en organisaties)

21

De sensitiviteitsgrafiek laat zien dat de gehanteerde spreiding enigszins effect heeft op de uitkomst

van het model.

G.3 Model- en eenhedencontrole
22

De gevoeligheidsanalyse maakt deel uit van voortdurende controle op de juistheid en werking van

het simulatiemodel tijdens de ontwikkeling ervan. Naast de gevoeligheidsanalyse wordt het model ook
voortdurend gecontroleerd op een valide modelstructuur en consistent toegepaste eenheden van
modelvariabelen. Deze laatste test is belangrijk omdat daarmee is vastgesteld dat de variabelen in het
model correct zijn gebruikt. Het resultaat van deze controle is hieronder weergegeven.