Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 605

Financieel jaarverslag van het Rijk 2012

Nr. 16

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 10 juni 2013
De commissie voor de Rijksuitgaven heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de minister van Financiën over het Financieel jaarverslag van het Rijk
2012 (Kamerstuk 33 605, nr. 1)
De minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 7 juni 2013.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Harbers
De griffier van de commissie,
Groen

kst-33605-16
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

1

Vraag 1
Waarom wijkt de verticale toelichting op veel posten af van de in de
jaarverslagen genoemde mutaties?
Antwoord
De verticale toelichting is een bijlage bij een budgettaire nota en geeft
alleen op hoofdlijnen alle mutaties weer die boven een bepaalde
ondergrens uitkomen. In het departementale jaarverslag geven departementen in meer detail toelichting op de mutaties. Als gevolg van het
hanteren van verschillende ondergrenzen is het derhalve mogelijk dat
bepaalde mutaties wel in het ene, maar niet in het andere document te
vinden zijn.
Vraag 2
De Europese steun vanuit overheden en de centrale bank wordt separaat
weergegeven. Kan de regering een totaaloverzicht geven van de
(in)directe exposure van de Nederlandse overheid met betrekking tot alle
lopende fiscale en monetaire steunoperaties in het kader van de Europese
schuldencrisis (waaronder in elk geval, maar niet per se uitsluitend:
bilateraal, EFSF, ESM, LTRO, SMP, MRO, OMT, IMF)
Antwoord
De lidstaten van de Eurozone hebben in 2010 besloten om onder het
eerste leningenprogramma aan Griekenland bilaterale leningen onder de
Greek Loan Facility te verstrekken. In totaal hebben de lidstaten van de
Eurozone in 2010 en 2011 voor 52,9 miljard euro aan bilaterale leningen
verstrekt. Het Nederlandse aandeel in deze leningen is 3,2 miljard euro.
Nederland verstrekt garanties aan de tijdelijke noodfondsen EFSF en
EFSM. Via de EU-begroting staan alle landen van de EU garant voor het
EFSM. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de gecommitteerde
bedragen voor de drie leningenprogramma’s vanuit het EFSF.
Toegekende programma’s (via EFSF)

Nederlands aandeel
tussen 6,1 – 6,2 procent1

Portugal:
26,0 miljard

Hoofdsomgarantie: circa 1,6 miljard
Overgarantie: circa 1 miljard
Rentegarantie: thans 3,2 miljard
Hoofdsomgarantie: circa 1,1 miljard
Overgarantie: circa 0,7 miljard
Rentegarantie: thans circa 2,2 miljard
Hoofdsomgarantie: circa 8,9 miljard
Overgarantie: circa 5,8 miljard
Rentegarantie: thans circa 19 miljard

Ierland:
17,7 miljard
Griekenland:
144,6 miljard

1

Het Nederlandse aandeel in de garanties aan het EFSF bedraagt tussen de 6,1 procent en 6,2
procent van het totaal door EFSF aangegane verplichting aan garanties.

Op 8 oktober 2012 is het permanente noodfonds ESM in werking
getreden. Het kapitaal van het ESM bestaat uit gestort en oproepbaar
kapitaal. Het Nederlandse aandeel in het ESM is 5,71%. Nederland zal
voor 4,5 miljard euro aan gestort kapitaal overmaken aan het ESM.
Hiervan is reeds 3/5 deel aan het ESM betaald. Dit wordt als deelneming
op de begroting van Financiën gepresenteerd. Daarnaast staat Nederland
garant voor 35,5 miljard euro aan oproepbaar kapitaal van het ESM.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

2

Het IMF heeft ook leningen verstrekt aan Europese lidstaten die in
financiële nood zijn gekomen. Het IMF heeft tot nu toe voor circa 70
miljard euro aan leningen verstrekt aan Griekenland, Ierland, Portugal en
Cyprus (eind mei 2013). Het IMF bepaalt per kwartaal op welke landen er
wordt getrokken voor de uitbetalingen die ze in de komende maanden
moeten aangaan. Het varieert dus hoeveel Nederland bijdraagt aan
specifieke IMF-programma’s. Wel kan worden gesteld dat de bijdrage rond
het aandeel van Nederland in de quota-middelen en de NAB ligt (2 à 3%).
Dit is ongeveer tussen de 1,1 en 1,75 miljard euro.
Naast deze garanties, die de Eurolidstaten hebben afgegeven, heeft de
ECB verschillende instrumenten ingezet in de huidige crisis, uit hoofde
van haar taak en verantwoordelijkheid voor het monetaire beleid. De ECB
handelt daarin onafhankelijk, zoals vastgelegd in het EU-Verdrag. De ECB
geeft zelf aan dat deze instrumenten tot doel hebben om de liquiditeitsverstrekking aan de banken in Europa in stand te houden (LTRO, MRO) dan
wel om het monetaire transmissiekanaal goed te laten functioneren (SMP,
OMT). Tevens heeft de ECB twee opkoopprogramma’s voor Covered
Bonds (CBPP) gestart in juli 2009 en november 2011 ter ondersteuning
van de liquiditeit in de markt voor private schuldbewijzen en de kredietverlening door kredietinstellingen. In de onderstaande tabel1 wordt een
overzicht gegeven van deze ECB-instrumenten.
Tabel: Overzicht (monetaire) operaties in het kader van Europese schuldencrisis
Instrument

Totale exposure

Nederlands aandeel1

LTRO 1 + 2
MRO

722,6 mrd EUR
126,3 mrd EUR; 1,8
mrd USD
196,9 mrd EUR
62 mrd EUR
0

41,2 mrd EUR
7,2 mrd EUR; 0,1 mrd USD

SMP
CBPP
OMT2

11,2 mrd EUR
3,5 mrd EUR
0

1

Het Nederlandse aandeel in het Eurosysteem bedraagt 5,7 procent. In het geval dat een land
zou uittreden uit de Eurozone, zou het Nederlandse percentage toenemen.
2
Het OMT heeft tot nu toe geen obligaties opgekocht.

In de verdeling tussen MRO en LTRO is ervoor gekozen om alleen de
3-jaars LTRO 1 en 2 operaties van december 2011 c.q. februari/maart 2012
als LTRO te classificeren, en alle kortere Eurosysteem-operaties (maximale
looptijd 1 jaar), die op dit moment lopen, onder MRO te scharen. In het
LTRO cijfer is rekening gehouden met de aflossingen door de banken
vanaf januari 2013. Het MRO cijfer kan substantieel fluctueren, omdat de
ECB wekelijks hiervoor veilingen houdt met een looptijd van 7 dagen. De
hier gepresenteerde MRO- en LTRO-cijfers zijn de stand van eind 3 juni
2013. Eventuele verliezen die de ECB op de monetaire operaties (LTROs,
MROs, OMT,SMP en CBPP) lijdt, worden binnen het Eurostelsel gedeeld
naar rato van de ECB-kapitaalsleutel. Het Nederlandse aandeel hierin is
5,7%. Daarbij dient wel opgemerkt te worden dat de risico’s in deze
programma’s niet allemaal gelijksoortig zijn. Om het risico op de
monetaire herfinancieringsoperaties (LTROs en MROs) te minimaliseren
dienen banken voor deelname adequaat onderpand in te brengen. De ECB
loopt in het kader van het CBPP alleen risico op private partijen, niet op
overheden. Daarnaast wordt het risico in het CBPP gemitigeerd doordat
de obligatie gedekt wordt door onderpand. In het SMP en het OMT loopt
de ECB risico op nationale overheden, zonder onderpand. Bij het SMP
heeft de ECB daarbij tot nu toe de facto een preferente status bedongen.
De exposure op het SMP en Covered Bond programme is het afgelopen
1

Deze tabel is een update van een tabel in de beantwoording van Kamervragen over de
Miljoenennota 2013 en de Najaarsnota 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

3

half jaar flink afgenomen2. Voor het OMT heeft de ECB aangekondigd die
preferente status niet te zullen claimen.
Het Target-2 saldo van Nederland bedroeg in april jl. 85,66 miljard euro.
Zoals reeds eerder aan de Kamer aangegeven3, is dit een vordering van
Nederland (DNB) op de ECB. Hier staan nationale centrale banken met een
negatief Target-2 saldo tegenover (i.e. nationale centrale banken met een
verplichting aan de ECB). Relevanter in termen van risico voor Nederland
is het Target-2 saldo van een uit de Euro tredend land, dat mogelijk niet in
staat zou zijn om hun Target-2 saldo af te betalen. In dat geval zouden
afspraken moeten worden gemaakt met het betreffende land hoe om te
gaan met deze schuldenkwestie (eventueel in Club van Parijs verband). In
het uiterste geval kan het Eurosysteem een verlies lijden op deze
exposure wat vervolgens binnen het Stelsel zal worden gedeeld naar rato
van de ECB-kapitaalsleutel4. Overigens kunnen de exposures uit hoofde
van de monetaire operaties en uit hoofde van Target-2 niet zonder meer
bij elkaar worden opgeteld, omdat het Target-2 saldo voor een belangrijk
deel het gevolg is van de monetaire operaties van de ECB waardoor een
dubbeltelling zal ontstaan indien de cijfers worden opgeteld. Het
bovengenoemde Target-2 saldo van Nederland (85,66 mrd euro) is ten
opzichte van juli 2012 flink afgenomen (130,6 mrd euro).
Vraag 3
Kan de regering een actueel overzicht geven van de uitbetaalde en nog uit
te betalen gelden aan steun ontvangende landen in het kader van de
eurocrisis (in tranches met het aandeel van het IMF, het aandeel van
Europa, het aandeel van Nederland; uitgesplitst naar de verschillende
steunprogramma’s)?
Antwoord
Hieronder vindt u per lidstaat de totale omvang van het steunprogramma,
de som van de uitgekeerde tranches (stand 31 mei 2013) en de som van
de nog uit te keren tranches in miljarden euro’s.5
Griekenland 1

Totaal

NL aandeel

Uitgekeerd

Nog uit te
keren

52,9
20,1

3,2
nvt

52,9
20,1

0,0
0,0

Griekenland 2

Totaal

NL aandeel

Uitgekeerd

Nog uit te
keren

EFSF
IMF

144,6
28,0

14,6
nvt

120,0
6,6

24,6
21,4

Bilaterale leningen
IMF

2

Zie ook de website van de ECB voor de actuele stand: http://www.ecb.int/mopo/liq/html/
index.en.html#portfolios
Zie ondermeer de Kamerbrief over Target-2 van 11 april 2012 (kenmerk FM2012/523).
4
De kapitaalsleutel dient dan wel te worden aangepast voor het feit dat er minder lidstaten zijn.
5
Zie voor de actuele stand over de uitgekeerde tranches, voortgangsrapportages en
Memorandum of Understandings (MoU) ook de website van de Europese Commissie http://
ec.europa.eu/economy_finance/eu_borrower/efsm/index_en.htm, de website van het IMF
http://www.imf.org/external/country/index.htm, de website van het efsf: www.efsf.europa.eu en
de website van het ESM: www.esm.europa.eu.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

4

Ierland

Totaal

NL aandeel

Uitgekeerd

Nog uit te
keren

17,7
22,5
22,5
4,8

1,8
1,1
nvt
nvt

12,8
21,7
20,1
4,0

4,9
0,8
2,4
0,8

Portugal

Totaal

NL aandeel

Uitgekeerd

Nog uit te
keren

EFSF
EFSM
IMF

26,0
26,0
26,0

2,6
1,2
nvt

19,0
22,9
22,0

7,0
3,1
4,0

Spanje

Totaal

NL aandeel

Uitgekeerd

Nog beschikbaar

ESM

100,0

nvt

41,4

Maximaal 59,61

EFSF
EFSM
IMF
Bilaterale leningen

1

In de tweede voortgangsrapportage (februari 2013) is door de Trojka geconcludeerd dat er
geen reden aan te nemen dat er verdere uitkeringen nodig zullen zijn.

Cyprus

ESM
IMF

Totaal

NL aandeel

Uitgekeerd

Nog uit te
keren

9,0
1,0

nvt
nvt

2,0
0,0

7,0
1,0

Nederland heeft voor 3,2 miljard euro aan bilaterale leningen verstrekt
aan Griekenland onder het eerste programma voor Griekenland. Het
Nederlandse aandeel in de garanties aan het EFSF bedraagt tussen de
6,1% en 6,2% van het totaal door EFSF aangegane verplichting aan
garanties. Daarnaast staat Nederland garant voor de overgaranties om de
kredietwaardigheid van het EFSF te garanderen (165%). Het Nederlandse
aandeel in het EFSM is ongeveer 4,8%. Dit is het Nederlandse aandeel in
de Europese begroting. Het Nederlandse aandeel in het ESM is 5,71%. Als
gevolg van de kapitaalstructuur van het ESM, komt de steun die het ESM
uitkeert ten laste van het ESM en niet van de lidstaten.
Het IMF bepaalt per kwartaal op welke landen er wordt getrokken voor de
uitbetalingen die ze in de komende maanden moeten aangaan. Het
varieert dus hoeveel Nederland bijdraagt aan specifieke
IMF-programma’s. Wel kan worden gesteld dat de bijdrage rond het
aandeel van Nederland in de quota-middelen en de NAB ligt (2 à 3%). Dit
is ongeveer tussen de 1,1 en 1,75 miljard euro.
Vraag 4
Kunt de regering, per land, een overzicht samenstellen (dus geen
verwijzing naar MOU en Voortgangsraportages) van de kwantitatieve
voorwaarden en doelstellingen die door de Trojka zijn gesteld aan de
programmalanden in ruil voor financiële steun en de realisatie hiervan tot
op heden?
Antwoord
–

In het MoU die bij de aanvang van de programma’s wordt opgesteld
zijn de voorwaarden en doelstellingen vastgelegd die het land per
kwartaal moet behalen om in aanmerking te blijven komen voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

5

–

–

–

financiële steun. Deze voorwaarden kunnen grofweg ingedeeld
worden in viertal gebieden; budgettair, structurele hervormingen, de
financiële sector en privatiseringen.
Elk kwartaal verschijnt vervolgens per programmaland een voortgangsrapportage van de Trojka naar aanleiding van de voortgangsmissie in het desbetreffende land. In deze voortgangsrapportage rapporteert de Trojka aan de Eurogroep en het IMF over de stand van zaken
rondom de uitvoer van het programma en of het land in voldoende
mate heeft voldaan aan de voorwaarden voor uitkering van de
volgende tranche uit het leningenprogramma. Na bespreking in de
Eurogroep beslissen de Eurogroup Working Group (het hoogambtelijke voorportaal van de Eurogroep) in het geval van een EFSFprogramma, de Raad van Bewind van het ESM in het geval van een
ESM-programma en de IMF Board of Directors over het IMFprogramma, op basis van het voortgangsrapport van de Trojka over de
daadwerkelijke uitkering van de tranche. De Europese Commissie
beslist, na bespreking in de Raad, in het geval van Portugal en Ierland,
zelfstandig over het uitkeren van steun uit het EFSM.
De Tweede Kamer wordt voor besluitvorming over de tranche in de
Eurogroup Working Group schriftelijk geïnformeerd over de inhoud
van de voortgangsrapportage en de inzet van het kabinet ten aanzien
van de uitkering van de tranche. In deze brief informeert het kabinet de
Tweede Kamer in welke mate is voldaan aan de voorwaarden en
doelstellingen die zijn vastgelegd in het MoU in ruil voor financiële
steun. In het geval van Griekenland wordt de Tweede Kamer ook
separaat geïnformeerd over het behalen van de zogenaamde milestones – extra subdoelstellingen die als voorwaarde zijn gesteld – voordat
een tranche kan worden uitgekeerd.
De voorwaarden en doelstellingen (zowel kwantitatief als kwalitatief)
die zijn vastgelegd in het Memorandum of Understanding (MoU) zijn
zeer omvangrijk en gedetailleerd. De Tweede Kamer wordt altijd
geïnformeerd over de doelstellingen die de Trojka stelt aan lidstaten in
het kader van een leningenprogramma. Zo wordt de Tweede Kamer bij
aanvang van een leningenprogramma, bij uitkering van een tranche en
bij een aanpassing van het programma geïnformeerd. Voor de meest
actuele stand van zaken verwijs ik u daarom, per programmaland, naar
onderstaande documentatie, waarover de Tweede Kamer de afgelopen
periode is geïnformeerd.

Portugal
–

–

–

Kamerbrief over de zesde voortgangsrapportage Portugal, 7 januari
2013, met kenmerk BFB2012–18230M (hierbij merk ik graag op dat de
zevende voortgangsmissie aan Lissabon recent is afgerond, wanneer
de voortgangsrapportage beschikbaar komt zal de Tweede Kamer
hierover geïnformeerd worden alvorens besluitvorming plaats vindt).
Website van de Europese Commissie met het MoU en alle tot op
heden beschikbare voortgangsrapportages: http://ec.europa.eu/
economy_finance/assistance_eu_ms/portugal/index_en.htm
Website van het IMF met het MoU en alle tot op heden beschikbare
voortgangsrapportages: http://www.imf.org/external/country/PRT/
index.htm

Ierland
–
–

Kamerbrief over de negende voortgangsrapportage van het leningenprogramma aan Ierland, 4 april 2013, met kenmerk BFB 2013–2625M.
Website van de Europese Commissie met het MoU en alle tot op
heden beschikbare voortgangsrapportages: http://ec.europa.eu/
economy_finance/assistance_eu_ms/ireland/index_en.htm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

6

–

Website van het IMF met het MoU en alle tot op heden beschikbare
voortgangsrapportages: http://www.imf.org/external/country/IRL/
index.htm

Griekenland
–

–

–

Kamerbrief over de tweede voortgangsrapportage van het tweede
leningenprogramma aan Griekenland, 15 mei 2013, met kenmerk
BFB2013–5069M.
Website van de Europese Commissie met het MoU en alle beschikbare
voortgangsrapportages: http://ec.europa.eu/economy_finance/
eu_borrower/european_stabilisation_actions/greek_loan_facility/
index_en.htm
Website van het IMF met het MoU alle beschikbare voortgangsrapportages: http://www.imf.org/external/country/GRC/index.htm.

Cyprus
–

–

–

Op 25 maart jl. heeft de Eurogroep een politiek akkoord bereikt over
een leningenprogramma voor Cyprus. De Tweede Kamer is geïnformeerd over de inhoud van het leningenprogramma, o.a. over het MoU
met daarin de voorwaarden en doelstellingen die gesteld zijn in ruil
voor financiële steun aan Cyprus in de Kamerbrief Politiek akkoord
Eurogroep over de specifieke invulling van het leningenprogramma
Cyprus en bijbehorende conditionaliteiten uit het MoU, 15 april 2013,
met kenmerk BFB2013–2701M.
Website van de Europese Commissie met het MoU: http://
ec.europa.eu/economy_finance/publications/occasional_paper/2013/
op149_en.htm
Website van het IMF met het MoU: http://www.imf.org/external/
country/CYP/index.htm

Spanje
–

–

–

–

Volledigheidshalve noem ik hier ook het programma voor de Spaanse
banken, een leningenprogramma dat gericht is op de herkapitalisatie
van de financiële sector, waarbij de voorwaarden en doelstellingen
zich dan ook richten op de financiële sector.
De Tweede Kamer is geïnformeerd over de inhoud van het MoU en
daarmee de voorwaarden en doelstellingen die gesteld zijn in ruil voor
financiële steun aan Spanje in de Kamerbrief over het Spaanse
programma voor bankensteun, 11 juli 2012, met kenmerk BFB2012–
14526M.
Kamerbrief van de tweede voortgangsrapportage, 27 februari 2012,
met kenmerk BFB 2013–1311M (hierbij merk ik graag op dat de derde
voortgangsmissie aan Spanje recent is afgerond, wanneer de
voortgangsrapportage beschikbaar komt zal de Tweede Kamer
hierover geïnformeerd worden).
Zie ook de website van de Europese Commissie met o.a. het MoU:
http://ec.europa.eu/economy_finance/assistance_eu_ms/spain/
index_en.htm

Vraag 5
Kunt u de regering een overzicht geven van de ontwikkeling van de
rentepercentages vanaf 2010, per programmaland, onderverdeeld naar
soort lening (bilaterale leningen, EFSF-leningen en ESM-leningen)?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

7

Antwoord
Lidstaten die steun ontvangen uit het EFSF of EFSM betalen aan het EFSF
en EFSM bij ontvangst van een lening een service fee van 50 basispunten
per verstrekte lening. Daarnaast betaalt het steunontvangende land de
financieringskosten die deze instellingen maken, een commitment fee
plus een renteopslag. Hieronder wordt de ontwikkeling van de
renteopslag weergegeven.
Lidstaten die steun ontvangen van het ESM betalen aan het ESM bij
ontvangst van een lening een service fee van 50 basispunten en jaarlijks
een service fee van 0,5 basispunten. Daarnaast betaalt het steunontvangende land de financieringskosten die deze instellingen maken, een
commitment fee plus een renteopslag. De renteopslagen die steunontvangende lidstaten betalen verschilt per instrument. De exacte opslagen zijn
vastgelegd in de beprijzingsrichtsnoer van het ESM6.
Griekenland betaalde aan de lidstaten die bilaterale leningen hebben
verstrekt per verstrekte lening een service fee van 50 basispunten. De
rentekosten die Griekenland over de leningen betaald is de 3-maands
Euribor plus een renteopslag. Hieronder wordt de ontwikkeling van de
renteopslag weergegeven.
EFSF

EFSM

9-mei-10

nov-10

Bilaterale Leningen aan
Griekenland
Eurolanden bereiken
akkoord over bilaterale
leningenpakket Griekenland.
Renteopslag wordt
vastgesteld op 300
basispunten.

Ierland doet een aanvraag
voor steun. Ierland krijgt
een EU/IMF programma
van 67,5 mld. De
renteopslag op de
leningen van het EFSF
wordt vastgesteld op 200
basispunten plus 100
basispunten voor
bedragen die langer
uitstaan dan 3 jaar.

De renteopslag op de
leningen van het EFSM
voor Ierland wordt
vastgesteld op 292,5
basispunten.

Maart-2011

Mei-2011

ESM

Eurozone top besluit tot
verlaging renteopslag met
100 bp naar 200 bp in de
eerste 3 jaar van een lening
en 300 bp voor latere jaren.
Portugal doet een
aanvraag voor steun.
Portugal krijgt een EU/IMF
programma van 76 mld.
De renteopslag op de
leningen van het EFSF
wordt vastgesteld op 200
basispunten plus 100
basispunten voor
bedragen die langer
uitstaan dan 3 jaar.

6

De renteopslag op de
leningen van het EFSM
voor Portugal wordt
vastgesteld op 215
basispunten.

Zie website van het ESM: http://www.esm.europa.eu/pdf/Pricing%20guideline.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

8

Juli-2011

EFSF

EFSM

Afgesproken door
regeringsleiders van de
eurozone wordt dat de
steunontvangende
lidstaten voortaan enkel
de cost of funding op de
EFSF-leningen moeten
betalen (renteopslag
wordt nul).

Na besluit van regeringsleiders over afschaffen
renteopslag op EFSFleningen, wordt ook door
Raad besloten de
renteopslag op EFSMleningen af te schaffen.

ESM

Februari-2012

Restant bilaterale leningen
wordt overgeheveld naar
EFSF en renteopslag wordt
verlaagd naar 150 bp
(retroactief).

Oktober-2012

December-2012

Bilaterale Leningen aan
Griekenland

De beprijzingsrichtsnoer
van het ESM wordt
vastgesteld. Renteopslagen voor:
1. macro-economisch
programma 10 bp.
2. preventieve kredietlijn
35 bp
3. programma herkapitalisatie banken 30 bp
4. primaire marktopkoop
10 bp onder macroeconomisch programma
en 35 bp preventieve
kredietlijn
5. secundaire marktopkoop 5 bp.
Griekenland krijgt uitstel
van de rentebetalingen
aan het EFSF met 10 jaar.
Vanaf 2022 betaalt GR
weer rente. Daarnaast
wordt guarantee fee
afgeschaft (dus lagere
rente van 10 bp) voor GR.

Verlaging van de renteopslag op de bilaterale
leningen met 100 bp van
150 bp naar 50 bp.

Vraag 6
Wat is de optelsom van de uitgaven van de Nederlandse overheid aan de
Europese Unie en ontwikkelingshulp door Rijk, Provincies en Gemeenten,
uitgedrukt in Euro en als % van het bbp?
Antwoord
Het Rijk droeg in 2012 ruim 6 mld. euro af aan de Europese Unie (zie ook
het Jaarverslag van Buitenlandse Zaken, artikel 3). Dit is circa 1% van het
bbp.
Het Rijk gaf in 2012 circa 4,3 mld. euro uit aan ontwikkelingshulp (Official
Development Aid). De ODA-prestatie, gerelateerd aan het bnp, komt uit op
0,71% (zie ook het jaarverslag 2012 van de HGIS).
Door de rijksoverheid noch door landelijke- of koepelorganisaties wordt
op systematische wijze informatie bijgehouden over uitgaven voor
ontwikkelingssamenwerking en uitgaven aan de Europese Unie door
Provincies en Gemeenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

9

Vraag 7
Het financieel Jaarverslag Rijk 2011 begint evenals in 2012 met een
cirkeldiagram van de uitgaven en inkomsten op EMU basis. Bij de
uitgaven wordt in FJR 2011 het totaalbedrag van 270,1 miljard getoond. In
het FJR 2012 wordt bij de uitgaven een totaalbedrag van 254,6 miljard
getoond. Betekend dit dat de uitgaven op EMU-basis in nominale termen
zijn afgenomen met 15,4 miljard (in 2012 t.o.v. 2011) of is er iets gewijzigd
aan de definitie van «uitgaven van het Rijk op EMU-basis». Graag een
toelichting op het cirkeldiagram op bladzijde 3.
Antwoord
De uitgaven in het cirkeldiagram op bladzijde drie van het Financieel
Jaarverslag Rijk 2012 betreffen de netto uitgaven van het Rijk op
EMU-basis. Dit betekent dat zowel uitgaven als de niet belastingontvangsten van de verschillende departementen zijn meegenomen in het
cirkeldiagram. Een uitzondering hierop zijn de gasbaten, deze zijn
meegenomen in het cirkeldiagram van de inkomsten van het rijk op
EMU-basis, op bladzijde 4.
In het Financieel Jaarverslag Rijk 2011 zijn alle niet-belastingontvangsten
meegenomen aan de inkomstenkant. Hierdoor zijn de uitgaven in het
cirkeldiagram in het Financieel Jaarverslag Rijk 2011 hoger dan in het
cirkeldiagram in het Financieel Jaarverslag Rijk 2012.
Vraag 8
Waarom zijn de niet-belastingontvangsten (behalve de gasbaten) in 2012
toegerekend aan de uitgaven, terwijl dit in 2011 nog niet het geval was?
Antwoord
In het Financieel Jaarverslag Rijk 2012 is, in tegenstelling tot het FJR 2011,
ervoor gekozen om de niet-belastingontvangsten (exclusief gasbaten)
mee te nemen aan de uitgavenkant. Deze keuze is gemaakt omdat de
definitie ook in de Miljoenennota 2012 is gebruikt en beter aansluit bij de
definitie van de rest van het Financieel Jaarverslag Rijk 2012. De netto
collectieve uitgaven zijn gedefinieerd als alle bruto uitgaven minus de
niet-belastingontvangsten.
Tabel 1 uit hoofdstuk 2 kan gebruikt worden voor een integrale vergelijking van de ontwikkeling van de netto collectieve uitgaven over jaren.
Vraag 9
In hoeverre zijn de uitgaven aan Financiën (in de tabel opgenomen met
1,1 miljard euro) lager dan in 2011? Waaruit bestaan de verschillen?
Antwoord
Zie hiervoor het antwoord op vraag 7 en 8.
Vraag 10
Waarom is er voor gekozen om de afboeking van de core-tier-1-securities
van SNS te verantwoorden in het Jaarverslag over 2012, terwijl de
feitelijke handeling in 2013 plaatsvond en de overige budgettaire
gevolgen van de interventie bij SNS niet in het Jaarverslag over 2012 zijn
verwerkt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

10

Antwoord
De comptabele regelgeving vereist dat de saldibalans een getrouw beeld
van de werkelijkheid geeft. Aangezien bij het opstellen van het jaarverslag
IXB en het Financieel Jaarverslag Rijk al duidelijk was, dat de nog in bezit
zijnde core-tier-1 securities – op het moment van nationalisatie –
nagenoeg geen economische waarde meer vertegenwoordigde, is in lijn
met de voorschriften besloten om de afboeking technisch te verwerken
per 2012. Deze behandeling is onder andere afgestemd met de accountant
en de Algemene Rekenkamer.
Vraag 11
Wat is de collectieve lastendruk en hoe heeft deze zich ontwikkeld in de
afgelopen 10 jaar? Wat zijn de projecties voor de komende jaren?
Antwoord
Onderstaande tabel toont de ontwikkeling van de collectieve lastendruk
vanaf 2002.7 Het CPB verwacht voor de komende jaren dat de collectieve
lastendruk stijgt van 38,8 procent in 2012 naar respectievelijk 39,9 en 40,1
procent in 2014.
2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

37,7

37,4

37,5

37,6

39,0

38,7

39,2

38,2

38,8

38,4

38,8

39,9

40,1

Bron: CPB, CEP 2013.

Vraag 12
Wat is de omvang van de overheid in relatie tot het bbp? Welke maatstaf
is hiervoor het beste hanteerbaar?
Antwoord
De omvang van de overheid kan met verschillende maatstaven worden
weergegeven. Hiervoor kunnen bijvoorbeeld de bruto collectieve
uitgaven, de netto collectieve uitgaven of de collectieve lasten worden
gebruikt. Welke maatstaf het best hanteerbaar is, hangt af van het doel dat
de gebruiker nastreeft.
De bruto collectieve uitgaven bestaan uit alle uitgaven die worden gedaan
door de sector overheid. Dit is de meest gehanteerde maatstaf voor de
omvang van de overheid. In 2012 waren deze uitgaven 50,1 procent van
het bbp.
De netto collectieve uitgaven zijn gelijk aan de bruto collectieve uitgaven
minus materiële verkopen, aardgasbaten en overige inkomsten. Deze
niet-belastingontvangsten worden aan de uitgavenkant verrekend omdat
ze niet onder de definitie van een collectieve last vallen. Deze uitgaven
bedroegen in 2012 42,8 procent van het bbp.
De collectieve lasten worden gevormd door de belastingen en de
wettelijke sociale verzekeringen en telden in 2012 op tot 38,8 procent van
het bbp.
Alle cijfers komen uit de meest recente raming van het CPB (Centraal
Economisch Plan 2013).
7

In 2006 had de introductie van de ZVW een flink opwaarts effect op de collectieve lastendruk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

11

Vraag 13
Wat is de netto vermogenspositie van Nederlandse huishoudens? Hoe
heeft deze zich de afgelopen jaren ontwikkeld? Wat is het aandeel
particuliere schulden?
Antwoord
Onderstaande grafiek komt uit de miljoenennota 2013 en beschrijft de
ontwikkeling van de netto vermogenspositie van Nederlandse
huishoudens als percentage van het bbp. Deze grafiek is gebaseerd op
cijfers van het CPB. Hieruit valt af te leiden dat het netto vermogen van
Nederlandse huishoudens in 2010 op 412% van het bbp lag en de
afgelopen jaren redelijk stabiel is gebleven. De particuliere schulden als
percentage van het bbp zijn de afgelopen jaren toegenomen, wat
impliceert dat het aandeel van de balans dat huishoudens met schulden
financiert ook is toegenomen.

Vraag 14
Wat is de collectieve uitgavenquote en hoe heeft deze zich ontwikkeld in
de afgelopen 10 jaar? Wat zijn de projecties voor de komende jaren?
Antwoord
De collectieve uitgavenquote is het totaal van relevante uitgaven van het
Rijk (inclusief debudgetteringen en de uitgaven van de agentschappen),
de overige publiekrechtelijke lichamen (OPL) en de sociale fondsen,
uitgedrukt in percentage van het bruto binnenlands product (bbp).
Onderstaande tabel geeft de ontwikkeling weer van de collectieve
uitgavenquote in de afgelopen 10 jaar. Tevens bevat de tabel de meest
recente raming van het CPB (Centraal Economisch Plan 2013) voor het
lopende en komende jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

12

(in
percentage
bbp)
Collectieve
uitgavenquote

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013
2014

46,9

46,1

44,8

45,9

45,4

46,3

51,0

50,9

49,8

50,1

50,3
50,0

Vraag 15
Kan een nadere uitleg geven worden over de groeidecompositie van 2010
– 2012, met name de tekst «Het volume van de overheidsbestedingen was
per saldo noch ondersteunend noch remmend op de bbp ontwikkeling».
Antwoord
De tabel geeft de groeidecompositie van het bbp over verschillende
bestedingscomponenten vanuit het Centraal Economisch Plan van het
CPB8. Te zien is dat het volume van de overheidsuitgaven zeer bescheiden
het bbp heeft beïnvloed.
Vraag 16
Waarom is er voor gekozen om «minder meer» uit te geven en daarnaast
de lasten te verhogen, in plaats van de overheidsbestedingen te verlagen?
Antwoord
Bij het samenstellen van een pakket maatregelen om de overheidsfinanciën op orde te brengen, of dat nu een regeerakkoord is of een
tussentijds pakket, wordt politiek gewogen in welke mate daarvoor
overheidsuitgaven worden beperkt of lasten worden verhoogd. In het FJR
is uitgelegd dat het beperken van de overheidsuitgaven niet noodzakelijk
betekent dat die dan in de tijd zullen dalen. Dat komt omdat in de
Nederlandse beleidsdiscussie bezuinigingen worden afgezet ten opzichte
van een middellange termijnprojectie die is gebaseerd op groei van de
economie en overheidsuitgaven. Zo kunnen forse tekortreducerende
maatregelen de groei van de overheidsuitgaven wel inperken, terwijl over
de jaren heen nog altijd sprake is van stabiliteit waarbij de overheidsuitgaven op peil blijven. Kortom, bezuinigen is «minder meer» uitgeven.
Vraag 17
Wat is het effect van de lastenverhogingen op de dalende consumptie van
huishoudens?
Antwoord
De doorrekening van het Regeerakkoord van het CPB en de varianten van
het macro-model van het CPB Saffier II maken in algemene zin inzichtelijk
hoe lastenverhogingen doorwerken in de private consumptie. De CPB
Notitie van 31 mei 2012 (Nadere informatie doorrekening verkiezingsprogramma’s) bevat de meest recente rekenvoorbeelden. Onderstaande tabel
geeft het effect van 1 miljard BTW-verhoging respectievelijk 1 miljard
verhoging van de IB/LB op de particuliere consumptie.

8

Zoals bij de tabel aangegeven is alleen het jaarcijfer 2012 geactualiseerd bij het verschijnen van
het FJR.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

13

Tabel: effect van een lastenverhoging van 1 miljard op particuliere consumptie
Afwijking van basispad in procenten

BTW
IB/LB

2013

2014

2017

0
– 0.1

– 0.1
– 0.3

– 0.2
– 0.4

Het effect van een BTW verhoging op de particuliere consumptie is met
name in de begin jaren beperkter dan het effect van een verhoging van de
IB/LB. Dit komt omdat de BTW-grondslag niet volledig op gezinnen rust
(de belastinggrondslag van de BTW is ruimer en bevat deels ook
overheidsbestedingen, bestedingen van bedrijven en investeringen in
woningen). Ook werkt een BTW-verhoging op korte termijn sterker door in
de lonen.
Vraag 18
Welke instituties hebben op dit moment een drukkend effect op de
binnenlandse productie?
Antwoord
In het algemeen wordt aangenomen dat met name de prijsdalingen op de
woningmarkt op dit moment de bestedingen en productie remt (zie
bijvoorbeeld het kader in het CEP op p.31). Ook de herstelmaatregelen van
pensioenfondsen en tekortreducerende maatregelen van de overheid
hebben negatieve bestedingseffecten. Voor een analyse waar uitgebreider
wordt uitgelegd hoe de Nederlandse economie zich nu in een fase van
balansherstel bevindt wordt verwezen naar het eerste hoofdstuk van het
jaarverslag van DNB.
Vraag 19
Acht het de regering de maatregelen die het op dit moment heeft
voorgenomen, voldoende om alle instituties die op dit moment een
drukkend effect op de binnenlandse productie hebben, toekomstbestendig
te maken?
Antwoord
Het kabinet is van mening dat de in het Regeerakkoord aangekondigde
maatregelen van groot belang zijn om toekomstbestendige economische
groei te bewerkstelligen. Tegelijkertijd kunnen nieuwe crises nooit worden
uitgesloten.
Vraag 20
Welke correlatie is (internationaal) waarneembaar tussen het niveau van
de staatsschuld en het niveau van de economische groei?
Antwoord
Verschillende economische publicaties constateren een negatieve
correlatie tussen het niveau van de staatsschuld en het niveau van de
economische groei. Cecchetti et al. (2011, BIS) vinden een associatie
waarbij de economische groei lager is bij een publieke schuld vanaf 85%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

14

bbpt. Een studie van de ECB door Baum et al. (2012) vindt eveneens een
negatieve correlatie (vanaf een schuldniveau van 95% bbp). Een
IMF-studie van Kumar en Woo (2010) vindt dat bbp-groei gemiddeld 0,2
pp. lager is bij een 10 pp. stijging van de overheidsschuld.
Recent zijn de bevindingen van Reinhart en Rogoff (2010) in twijfel
getrokken door Herndon et al. (2013). Reinhart en Rogoff vonden dat
economische groei bij een staatsschuld boven 90% bbp -0,1% bedroeg.
Herndon et al. (2013) vinden een minder sterk maar evengoed negatief
verband tussen economische groei en het niveau van de staatsschuld. Bij
een schuld van 60–90% bbp bedraagt de gemiddelde economische groei
3,2% tegen een gemiddelde economische groei van 2,2% bij een publiek
schuldniveau van 90% en hoger. Een groeiverschil van 1 procent per jaar
leidt op termijn tot grote verschillen in het niveau van het BBP.
Vraag 21
Wat was het volume van de totale netto overheidsuitgaven over de
periode 2007–2012?
Antwoord
Onderstaande tabel geeft de volumemutatie van de netto collectieve
uitgaven weer over de periode 2007–2012 volgens de definitie van het
CPB (stand CEP 2013).
(volumemutaties in
procenten)

2007

2008

2009

2010

2011

2012

3,2

1,6

7,3

1,4

-0,8

-0,6

Netto collectieve
uitgaven

Vraag 22
Het Budgettair Kader Zorg (BKZ) is met 0,9 miljard euro overschreden.
Kan een meerjarig
overzicht worden gegeven van de overschrijdingen van het BKZ? Kan
daarbij een overzicht worden gegeven van de jaren waarin «intertemporele dekking is afgesproken»? In welke jaren is deze intertemporele
dekking behaald?
Antwoord
In tabel 1 staat een overzicht van de overschrijdingen in miljarden9 in de
afgelopen jaren. De tabel geeft weer dat het BKZ in alle jaren behalve 2007
is overschreden.
Tabel 1
Overschrijding
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012

9

0,6
0,9
– 0,4
0,4
1,7
1,6
2,0
1,2

Cijfers uit Financieel Jaarverslag Rijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

15

Overschrijding
2013

0,9

Tabel 2 geeft de mutaties in BKZ-uitgaven in miljarden ten tijde van de
miljoenennota ten opzichte van de miljoenennota uit t-1. De tabel geeft
allereerst weer hoe een tegenvaller in een uitvoeringsjaar intertemporeel
is gecompenseerd. Zo is er voor het 2009 een tegenvaller van 0,7 miljard
ten opzichte miljoenennota 2008 opgetreden die in 2012 tot en met 2014
heeft geleid tot uitgavendalingen. Ten tweede blijkt uit de tabel dat voor
bijvoorbeeld 2012 twee maal een neerwaartse bijstelling vanwege
compensatie heeft plaatsgevonden ten waarde van – 0,1 miljard voor 2009
en – 0,4 miljard voor 2011. Voor 2012 zijn er ook al weer tegenvallers
geconstateerd: ten opzichte van de miljoenennota 2011 gaat het in totaal
om 1,1 miljard. Voor 2012 geldt dus dat de geplande uitgavendalingen
zich niet hebben voor gedaan.
Tabel 2 geeft ook weer dat uitgaven in de zorg lastig beheersbaar zijn en
dat beheersbaarheid van de zorguitgaven een terecht punt van aandacht
is in het huidige Regeerakkoord.
Tabel 2

MN 2010: mutatie in uitgaven tov MN 2009
MN 2011: mutatie in uitgaven tov MN 2010
MN 2012: mutatie in uitgaven tov MN 2011
MN 2013: mutatie in uitgaven tov MN 2012
Cumulatief

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

0,7

0,0
1,8

0,0
0,0
1,4

0,7

1,8

1,4

– 0,1
– 0,4
0,5
0,6
0,7

– 0,1
– 0,4
0,1
– 1,0
– 1,5

– 0,1
– 0,5
– 0,2
– 1,1
– 1,9

0,0
0,0
– 0,1
– 1,2
– 1,3

Vraag 23
Kan een overzicht worden gegeven van alle kasschuiven?
Antwoord
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de kasschuiven die betrekking
hebben op het begrotingsjaar 2012 en over het begrotingstotaal zijn
verwerkt.
Hoofdstuk
Staten-Generaal

Koninkrijksrelaties

BZK

OCW

Onderhoud
Digitalisering
Irak en Servië
Vloot kustwacht
Arubadeal
Samenwerkingsmiddelen
Biometrie
Vernieuwingsmanagement
Asielreserve
Financieringsbehoefte
VUT-fonds
Problematiek
Correctie ODAtoerekening
Landelijke toetsing
BES-fonds referentieonderzoek
Piekbelasting
Correctie budgetritme

2011

2012

– 0,4
– 0,6

0,4
0,6
– 0,6
– 3,1
9,6
– 3,0

– 9,6

2013

9,9
– 50,0

5,3
6,8

– 5,3
– 6,8

2015

2016

2017

0,6
3,1
1,2

– 4,0
– 2,0
– 9,9
50,0

2014

1,2

0,6

2,0

2,0
2,0

– 2,0
0,6

-1,7

-1,5

-1,5

2,0
2,2

-0,2
2,0

0,1
-0,3

0,1
0,8

0,5

-3,0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

1,9

16

Hoofdstuk

Financiën
Defensie
SZW

VWS
SZA
Aanvullende post
algemeen

2011
Aanpassing kasritme
financieringsbehoefte
Langstudeerders
Apparaat
Apparaat
Pensioenen
WW
Sociaal flankerend
beleid
Apparaat ISZW
Apparaatsuitgaven
Commissie herstructurering SW
Decentralisatie
begeleiding
WW
Nationale politie

20,0
50,0

2012

2013

2014

2015

-1,3

0,6

0,6

0,2

62,0
-20,0
-35,0
-50,0
-29,9

-62,0

2016

2017

0,0

0,0

35,0
1,9

28,0

-1,4

1,4
-3,0
-5,2
-0,2

1,0
2,2
0,0

-19,0

19,0

29,9
-40,9

-1,9

1,3
1,5
0,0

0,7
1,5
0,0

-28,0
40,9

Vraag 24
Welke mutaties vallen onder de RBG-post «Diversen uitvoeringsbeeld»
van 200 miljoen euro?
Antwoord
De post diversen uitvoeringsbeleid bestaat uit overige mutaties zoals
onderuitputting op de diverse departementale begrotingen onder het
kader RBG-eng en meerdere andere kleine mutaties.
Vraag 25
Hoe is de meevaller van 0,9 miljard euro bij EU-afdrachten opgebouwd?
Welke grootte heeft de afdracht voor de additionele begroting 2012?
Antwoord
De meevaller van 0,9 miljard euro bij de EU-afdrachten in 2012 is als volgt
opgebouwd:
– Een meevaller van 52 mln. bij de 1e suppletoire begroting 2012. Dit
omdat eind november 2011 de Begrotingsraad van de EU de geamendeerde begroting nr. 6 heeft aangenomen over 2011. Hieruit bleek dat
sprake was van enkele meevallers – uit geïnde boetes en traditionele
eigen middelen – en een tegenvaller. Het gesaldeerde effect voor de
Nederlandse EU-afdrachten was een meevaller van 52 mln.
– Een meevaller van 750 mln. bij de 2e suppletoire begroting 2012. Deze
meevaller is het gevolg van nieuwe macro-economische cijfers – onder
invloed waarvan de Nederlandse afdrachten aan de EU zijn gedaald –
en nieuwe realisatiecijfers van de geïnde douanerechten. Tevens is bij
de 2e suppletoire begroting 2012 de voorziening die bij Miljoenennota
was aangenomen ter dekking van een door de Commissie aangekondigde additionele rekening grotendeels komen vrij te vallen. Dit omdat
de Raad en het Europees Parlement geen overeenstemming konden
bereiken over de hoogte van de rekening. Ten slotte heeft een
verrekening plaats gevonden van de afdrachten 1995–2011, onder
invloed van statistische correcties op de btw- en bni-grondslagen.
– Na de 2e suppletoire wet is bij Nota van Wijziging budgettaire ruimte
gevraagd voor de additionele begroting 2012. Het ging om een
tegenvaller van 138 mln.
– Bij slotwet treedt dan weer een meevaller van 183 mln. op. Deze
meevaller wordt grotendeels veroorzaakt doordat de betaling van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

17

additionele EU-begroting 2012 pas in januari 2013 heeft plaatsgevonden. De budgettaire ruimte die hiervoor was gecreëerd, zoals
opgenomen in de Nota van Wijziging op de 2e suppletoire begroting
2012, kwam alsnog vrij te vallen. (zie ook het antwoord op vraag 26).
– Tot slot heeft Nederland in 2012 meer (22 mln.) perceptiekosten
ontvangen dan was voorzien. Dit doordat er in 2012 ook meer
douanerechten zijn geïnd en afgedragen.
De grootte van de afdracht voor de additionele begroting 2012 is 138 mln.
Vraag 26
Wat is de reden van de grotere onderschrijding van het RBG-eng-kader en
van de kleinere overschrijdingen van het SZA-kader en het BKZ ten
opzichte van Najaarsnota?
Antwoord
De kaderonderschrijding van het RBG-eng kader is met iets meer dan 600
miljoen gestegen ten opzichte van Najaarsnota. Dit wordt voornamelijk
veroorzaakt door de onderuitputting op de verschillende begrotingen.
Daarnaast wordt dit veroorzaakt door een aantal kleine overige mutaties.
Dit zijn voor het grootste deel meer ontvangsten door meer vliegbewegingen op schiphol en meer veilingopbrengsten door het toepassen van
de nieuwe Eurostat-regels bij I&M en het deels onbesteed blijven van het
innovatiefonds MKB en de subsidie Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie.
De meevaller op de EU-afdrachten wordt grotendeels veroorzaakt doordat
de betaling van de aanvullende EU-begroting 2012 pas in januari 2013
heeft plaatsgevonden. De budgettaire ruimte die hiervoor was gecreëerd
middels een Nota van Wijziging bij de tweede suppletoire begroting, is
alsnog vrij komen te vallen. Het ging daarbij om een bedrag van 138 mln.
Het restant van de meevaller wordt veroorzaakt door technische mutaties:
we hebben iets minder btw en invoerrechten opgehaald dan waar in deze
aanvullende begroting nog rekening mee werd gehouden; respectievelijk
7,2 en 7,2 mln. Hetzelfde geldt voor de EU als geheel. Omdat dit gebrek
aan ontvangsten voor de EU-begroting moet worden gecompenseerd via
de bni-afdrachten, hebben we nog 45 mln. meer afgedragen via het
bni-middel.
De kaderoverschrijding van het BKZ is met ruim 300 mln. gedaald ten
opzichte van de Najaarsnota. Deze daling is het saldo van verschillende
mutaties. De belangrijkste mutaties betreffen een meevaller bij de
geneesmiddelen van 602 mln., een meevaller bij de hulpmiddelen van 89
mln., een tegenvaller bij de grensoverschrijdende zorg van 217 mln. en
een tegenvaller bij de zorg in natura (AWBZ) van 402 mln. Verder zijn er
diverse kleinere meevallers bij onder andere de Wtcg, de eigen bijdrage
AWBZ en het ziekenvervoer.
De overschrijding van het SZA-kader is in het Jaarverslag bijna 300 mln.
kleiner dan in de Najaarsnota. Deze verbetering wordt met name
veroorzaakt doordat de uitgaven aan WW, AOW, Arbeidsongeschiktheid
en kinderopvang in 2012 lager zijn uitgekomen dan bij Najaarsnota
verwacht werd.
Vraag 27
Welke mutaties vallen onder de SZA post «overig» van 200 miljoen euro?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

18

Antwoord
Het onderdeel overig bevat alle mutaties die sinds de begroting 2012 in
het kader SZA hebben plaatsgevonden die niet apart zijn opgenomen in
tabel 2.4.4 van het Financieel Jaarverslag Rijk. Vele honderden mutaties
zijn samengevat in deze post.
Het betreft onder andere meevallers op: het kindgebonden budget, de
BBZ, de AOW, de terugontvangsten van gemeenten, de WWB 65+, de
ANW en de re-integratie van Wajongeren.
Het uitstel van het wetsvoorstel ten behoeve van bestrijding van fraude
leidt tot een tegenvaller, net als het terugdraaien van de huishoudinkomenstoets. Een extra bevoorschotting van het UWV om het uitgavenbeeld
2013 te ontlasten zorgt ook voor hogere uitgaven in 2012.
Vraag 28
Welke inhoudelijke (dus niet financiële) verklaring is er voor het feit dat
aan arbeidsongeschiktheidsuitkeringen per saldo minder werd uitgegeven
dan verwacht?
Antwoord
De uitgaven aan arbeidsongeschiktheidsuitkeringen waren lager dan
verwacht door een meevallende instroom in de WIA. Voor het aantal
WIA-uitkeringen wordt een jaarlijkse toename verondersteld als gevolg
van het feit dat de WIA nog in opbouw is. De toename van het aantal WIA
uitkeringen gaat echter minder hard dan bij Begroting 2012 werd
verwacht. Hiermee lijkt voor het eerst sinds de oprichting van de WIA een
stabilisatie van de instroom in zicht te komen.
Daarnaast valt bij de Wajong de gemiddelde uitkering lager uit. Een groter
deel van de mensen zat in een studieregeling, voor wie een lagere
uitkeringshoogte geldt.
Vraag 29
Waarom zaten er in 2012 minder kinderen in de kinderopvang dan waar
rekening mee gehouden werd? Hebben de bezuinigingen op de kinderopvangtoeslag een groter effect dan verwacht?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik naar de minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid. Hij heeft uw Kamer in een brief van 5 maart jl.
(kamerstukken II, 2012/13, 31 322 nr. 202) geïnformeerd over het dalende
gebruik in de kinderopvang. In deze brief heeft hij ook toegezegd om met
behulp van realisatiecijfers over 2012 en begin 2013 een analyse op te
stellen van de terugloop in het gebruik. De uitkomsten van deze analyse
zullen voor de zomer aan de Kamer worden verstuurd.
Vraag 30
Wat wordt verstaan onder de tegenvaller «grensoverschrijdende zorg»
van 235 miljoen euro. Wat valt allemaal onder grensoverschrijdende zorg?
Antwoord
De uitgaven die vallen onder grensoverschrijdende zorg bestaan uit twee
onderdelen. In de eerste plaats uitgaven binnen het macroprestatiebedrag
(mpb). Dat zijn uitgaven die gemaakt zijn in het buitenland door in
Nederland woonachtige Zvw-verzekerden of Zvw-verzekerden die niet in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

19

Nederland wonen en in het buitenland zorg krijgen. Dit zijn bijvoorbeeld
de uitgaven voor behandeling in een Oostenrijks ziekenhuis na een
ski-ongeluk, lasten die samenhangen met een (geplande) behandeling in
een Belgisch ziekenhuis of lasten van grensarbeiders die in Nederland
werken en in Duitsland wonen.
Daarnaast zijn er uitgaven buiten het mpb, dat betreft uitgaven in het
kader van internationale verdragen. Deze lasten zijn te verdelen naar
verdragsgerechtigden (via het CVZ) en ingezetenen in Nederland die in
het buitenland verzekerd zijn. De verdragsgerechtigden zijn mensen die
buiten Nederland wonen en niet aan Nederlandse sociale verzekeringswetgeving zijn onderworpen, maar op grond van een EG-verordening of
door een met Nederland gesloten verdrag inzake sociale zekerheid in hun
woonland toch recht hebben op geneeskundige zorg ten laste van het
Zorgverzekeringsfonds. Tegenover het recht op zorg staat de verplichting
voor verdragsgerechtigden om een bijdrage aan het CVZ te betalen.
De tegenvaller grensoverschrijdende zorg bestaat uit twee delen. Het
grootste deel van 184,3 mln. hangt samen met uitgaven binnen het mpb.
De resterende overschrijding heeft betrekking op uitgaven buiten het mpb
en bedraagt 50,3 mln. Deze overschrijding wordt mede veroorzaakt door
het wegwerken van achterstanden uit voorgaande jaren.
Het is nog onduidelijk welke oorzaken (naast het wegwerken van
achterstanden) aan de overschrijding ten grondslag liggen en hoe zwaar
deze oorzaken meewegen. Juist om meer zicht te krijgen op de uitgaven
grensoverschrijdende zorg en de geconstateerde budgetoverschrijdingen,
wordt overwogen een Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) naar
de uitgaven aan grensoverschrijdende zorg te starten. In de Begroting
2014 bericht ik u hier nader over.
Vraag 31
Welke maatregelen neemt de regering om te zorgen dat er in het
Financieel Jaarverslag van het Rijk (FJR) wel voldoende betrouwbare
cijfers over de zorguitgaven in het verslagjaar kunnen worden
opgenomen?
Antwoord
In de brief «verbetering informatievoorziening in de zorg» (KST 29 248, nr.
243) geeft de minister van VWS aan welke maatregelen zij reeds in gang
heeft gezet om de informatievoorziening te verbeteren en te versnellen.
Daarnaast is de stuurgroep die in de brief wordt aangekondigd
momenteel actief om verdere verbetering en versnelling te realiseren.
Naar verwachting wordt de Tweede Kamer voor de zomer geïnformeerd
over de eerste resultaten van de stuurgroep.
Vraag 32
In hoeverre reageren de inkomsten sterker op de economische neergang
dan normaal? Hoe valt de tegenvaller van 23,9 procent op de belasting
van personenauto’s en motorrijwielen te verklaren? Hoe valt de tegenvaller van 9,8 procent op de Vennootschapsbelasting (Vpb) te verklaren?
Welke rol speelt de innovatiebox hier mogelijk bij? Wat betekenen de
tegenvallers voor de van te voren beoogde belastingmix met de daarbij
horende verhouding tussen lasten op arbeid en kapitaal? Welk aandeel
maken de inkomstenbelasting en de BTW nu uit van de totale belastingopbrengst? Welk aandeel was beoogd? Hoe kijkt de regering er tegen aan als
inkomstentegenvallers geconcentreerd plaatsvinden waardoor de balans
in de belastingmix gaat schuiven? Op welke manier zal worden geborgd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

20

dat de verhouding tussen lasten op arbeid, vermogen, consumptie en
kapitaal in balans blijft, gelet op het feit dat de tegenvallers geconcentreerd plaatsvinden?
Antwoord 32 en 34
De negatieve ontwikkeling van de inkomsten in 2012 is het gevolg van de
economische ontwikkeling. De waardeontwikkeling van het bbp is voor
2012 uitgekomen op -0,2 procent, terwijl de endogene ontwikkeling van de
inkomsten (de ontwikkeling afgezien van beleid) op -0,9 procent uitkwam
in 2012. Voor de ontwikkeling van de belasting- en premieontvangsten is
ook de samenstelling van de economische groei van belang, elke
belastingsoort kent immers een eigen grondslag. Deze verschillende
belastinggrondslagen zijn niet één-op-één en op dezelfde wijze gerelateerd aan de ontwikkeling van het totale bbp. Ze zijn wel gerelateerd aan
de onderdelen van het bbp zoals consumptie, investeringen, exporten en
de loonontwikkeling. Aan de hand van daaruit voortkomende relevante
economische indicatoren voor de verschillende belastingsoorten laat de
negatieve endogene ontwikkeling zich goed verklaren. Zo leiden minder
woningverkopen tegen lagere prijzen bijvoorbeeld tot minder ontvangsten
uit de overdrachtsbelasting.
Een logisch gevolg van de verschillende belastinggrondslagen is dat er
altijd schommelingen optreden in de belastingmix; de relatieve bijdrage
van de verschillende belastingsoorten aan de totale opbrengst wisselt. In
tijden van forse economische schokken werkt dat ook flink door naar de
belastinginkomsten. Dat geldt voor de ene belastingsoort sterker dan voor
de ander, omdat de ene belastinggrondslag nou eenmaal anders reageert
op de verschillende onderdelen van het bbp. De totale belasting- en
premieontvangsten bestonden in 2012 voor 38 procent loon- en
inkomensheffing (het totaal van de loon- en inkomstenbelasting en
premies volksverzekeringen). Het aandeel van de BTW betrof 19 procent.
Deze aandelen zijn enkel een uitkomst, het kabinet stuurt niet op een
bepaalde belastingmix. In de Startnota heeft het kabinet nogmaals
bevestigd dat er voor de inkomsten een reëel inkomstenkader geldt en
verder wordt uitgegaan van automatische stabilisatie.
Het percentage van -9,8% slaat op de ontwikkeling van de
vpb-ontvangsten in 2012 ten opzichten van 2011, exclusief de effecten van
beleidsmaatregelen. Deze negatieve groei is met name het gevolg van de
negatieve winstontwikkeling van vooral financiële instellingen, maar ook
van niet-financiële vennootschappen in 2012 ten opzichte van het
voorgaande jaar.10 De lagere winsten werken door in de vpb-ontvangsten.
Het effect van de innovatiebox maakt deel uit van de geraamde en
gerealiseerde vpb-ontvangsten. Partieel leidt een mogelijk groter/kleiner
effect in 2012 ten opzichte van 2011 dan tot lagere/hogere
vpb-ontvangsten. Zoals gezegd wordt de afname in de vpb-ontvangsten in
2012 ten opzichte van 2011 met name verklaard door de negatieve
winstontwikkeling van bedrijven. Op de ontvangsten uit de BPM wordt
ingegaan bij de beantwoording van vraag 33.
Vraag 33
Kan een nadere analyse en opbouw geven worden van de tegenvallende
belastinginkomsten op personenauto’s en motorrijwielen (bpm) met –
23,9%?

10

Bronnen: CBS Statline en CBS persbericht «Beschikbaar inkomen huishoudens daalt in 2012
met 3,2 procent», 29-3-2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

21

Antwoord
De bpm-ontvangsten zijn ten opzichte van 2011 met 23,9 procent gedaald.
Allereerst zijn er minder auto’s verkocht in 2012. Ten opzichte van het –
wat het aantal autoverkopen betreft – goede jaar 2011 kwam het aantal
verkochte auto’s in 2012 circa 10 procent lager uit. Daar komt bij dat de
verschuiving van de autoverkopen naar auto’s met een lage of geen
CO2-uitstoot ten koste auto’s met een hogere uitstoot zich heeft voortgezet. Ondanks het aanscherpen van de CO2-normen per 1 juli 2012 is het
aandeel van auto’s die van bpm zijn vrijgesteld in de totale autoverkoop
toegenomen in 2012. Tevens is er in het eerste half jaar sterk geanticipeerd op het aanscherpen van de CO2-normen wat ook tot tegenvallende
ontvangsten heeft geleid. In de reeds toegezegde brief over de ontwikkelingen in de autoverkopen en in het bijzonder elektrische autoverkopen zal
hier nader op worden ingegaan. Deze brief wordt momenteel voorbereid
en zal naar verwachting in de eerste helft van juni aan de Tweede Kamer
worden verstuurd. Ten slotte is de bpm-teruggaaf bij export opgelopen in
2012, met lagere bpm-ontvangsten tot gevolg. De oploop in de afgelopen
jaren heeft waarschijnlijk vooral te maken met het aflopen van leasecontracten van auto’s die op of na 16 oktober 2006 zijn geregistreerd,
sindsdien bestaat deze teruggaafregeling.
Vraag 34
Welke tegenvallers in de belastinginkomsten laten zich niet verklaren door
de ontwikkeling van de relevante macro-economische variabelen? Wat zijn
de verklaringen voor deze tegenvallers?
Antwoord
Zie hiervoor het antwoord van vraag 32.
Vraag 35
In de tekst van het Financieel Jaarverslag van het Rijk worden de
garanties voor Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW) en Waarborgfonds Eigen Woningen (NHG) in perspectief geplaatst. De opgenomen
achterborgstellingen zouden niet de bedragen zijn waarvoor het Rijk risico
loopt. Kan de regering aangegeven wat het werkelijke c.q. reële bedrag
dan wel is waarvoor het Rijk risico loopt voor de achterborgstellingen?
Antwoord
De risicoanalyse in het FJR laat zien dat de risico’s voor de overheidsfinanciën niet altijd precies te kwantificeren zijn, en dat geldt ook voor
achterborgstellingen zoals het Waarborgfonds voor de Sociale
Woningbouw en de Nationale Hypotheekgarantie.
Beide achterborgstellingen staan voor een hoog bedrag in de boeken,
namelijk bijna 150 miljard euro voor de NHG en bijna 90 miljard euro voor
de WSW.
Echter, voor beide achterborgstellingen geldt dat het risico lager is:
– Zowel het WSW als de NHG kennen een buffervermogen van
respectievelijk 526 miljoen euro en 782 miljoen euro.
– Voor de geborgde leningen van het WSW en de NHG is er een
onderpand, namelijk de woningen.
– Het buffervermogen van de WSW kan bovendien pas worden
aangesproken nadat de woningbouwcorporatie is gesaneerd.
Daarnaast moeten woningbouwcorporaties met een door het WSW

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

22

geborgde lening, een percentage van dit leningenbedrag afstaan als
het buffervermogen van het WSW niet afdoende is om aan de
verplichtingen te voldoen.
De overheid zal dus pas in de allerlaatste instantie renteloze leningen
moeten verstrekken aan het WSW en de NHG als zij niet aan hun
verplichtingen kunnen voldoen, hoe groot deze kans precies is en hoe
hoog de schade dan precies is, is vooraf niet exact te kwantificeren.
Vraag 36
Wanneer zal het eindrapport van de Commissie Risicoregelingen (CRR)
verstuurd worden naar de Kamer? Is dit mogelijk voor de zomer?
Antwoord
Het eindrapport van de Commissie Risicoregelingen zal rond de zomer,
waarschijnlijk vlak na het zomerreces, naar de Kamer worden gestuurd.
Vraag 37
Op de staatsbalans staan ook rijksgebouwen. Van belang is dat in de
huidige tijd met dalende vastgoedprijzen de goede waarde op de balans
staat. Hoe is de waarde bepaald? Hoe vaak vindt hier een nieuwe taxatie
en/of waardebepaling plaats? En hoe zit dat bij vastgoed en grond van het
Rijksvastgoed- en Ontwikkelingsbedrijf (RVOB) en Domeinen Roerende
Zaken (DRZ)?
Antwoord
De opstelling van de Staatsbalans en de waardering van het vastgoed
vinden plaats volgens het Europees Stelsel van nationale en regionale
rekeningen in de Gemeenschap (ESR 1995).
De algemene principes van de waarderingsgrondslagen van
niet-financiële activa zijn als volgt:
– De grondslag voor de bepaling van de afschrijving is voor iedere groep
van activa de geschatte gebruiksduur, waarbij rekening wordt
gehouden met de restwaarde.
– De waardering van de gebouwen en waterbouwkundige werken
gebeurt door de geïndexeerde historische kostprijs. Deze worden door
middel van indexcijfers herleid tot de vervangingswaarde. De
afschrijvingen bedragen 1 procent11 per jaar, waarbij rekening wordt
gehouden met een geschatte residuwaarde.
– Op gronden wordt niet afgeschreven. De waardering van de landbouwgronden van het RVOB gebeurt op basis van de grondprijsmonitor van de Dienst Landelijk Gebied, waarbij alle gronden tegen
dezelfde prijs worden gewaardeerd.
– De waardering van agrarische opstallen geschiedt door de waarde van
de voorraad hiervan uit 2002 elk jaar te verminderen met de in dat jaar
verkochte verkoopopbrengsten van agrarische opstallen. De beginwaarden van de agrarische opstallen zijn ontstaan door eind 2002 de
WOZ-waarden als uitgangspunt te nemen.
Op dit moment worden binnen het beheer van de rijksbrede vastgoedportefeuille initiatieven genomen tot verbetering van de informatie over het
vastgoed, waarbij ook wordt gekeken op welk moment een hertaxatie van
gebouwen noodzakelijk is.

11

De RGD hanteert verschillende afschrijftermijnen en komt in de praktijk op een afschrijving
van circa 1% per jaar. 95% van de grond en gebouwen is bij de RGD geactiveerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

23

Roerende Zaken activeert geen vastgoed of grond op haar balans en is
daarom niet vatbaar voor dalende vastgoedprijzen.
Vraag 38
Op de lange termijn brengt een structurele renteverhoging van 1
procentpunt extra rentelasten met zich mee van jaarlijks 4,5 miljard euro.
Uitgaande van de gemiddelde rentestand voor Nederland voor de
financiële crisis, hoeveel procentpunt kan de rentelasten structureel
stijgen? Wat is de waarschijnlijke structurele stijging van de rentestand?
En wat is de structurele stijging van de rentestand in een realistisch
«worst case scenario»?
Antwoord
Rentetarieven laten zich moeilijk voorspellen. Hoe hoog of laag de
rentetarieven voor de Staat in de toekomst structureel zullen zijn, is
daarom niet in te schatten.
Er zijn aanzienlijke verschillen tussen de rentetarieven voor en na de
crisis. Zo bedroeg het effectieve rendement van een 10-jaars staatslening
in 2007 gemiddeld 4,4% en is dit momenteel (27 mei 2013) 1,7%.
De Staat probeert de effecten van renteschommelingen beheersbaar te
houden door te werken met een risicokader, dat elke vier jaar wordt
geëvalueerd. Het huidige kader schrijft een renterisico van 7 jaar voor. Dat
wil zeggen dat elk jaar van 1/7e deel van de schuld de rente opnieuw
wordt vastgesteld. Dit zorgt ervoor dat veranderingen in de rentetarieven
geleidelijk doorwerken in de rentelasten van de staatsschuld.
Vraag 39
Wanneer gaat er een nieuwe stresstest plaats vinden voor de
Rijksbegroting?
Antwoord
De Algemene Rekenkamer heeft de minister van Financiën in overweging
gegeven om in de Miljoenennota 2014 aan te geven wanneer hij een
volgende stresstest op de overheidsfinanciën zal uitvoeren. Uiteraard is
het kabinet bereid om een nieuwe stresstest uit te voeren. Zoals
toegezegd in het debat over het Financieel Jaarverslag van het Rijk zal in
de komende Miljoenennota worden aangegeven wanneer het beste
moment is om dit te doen.
Vraag 40
De Algemene Rekenkamer heeft overschrijdingen van de tolerantiegrenzen voor de jaarverslagen van de ministeries van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (BZK) en Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)
geconstateerd. Hoe gaan de ministers dit in de toekomst voorkomen? Hoe
gaan ze de onderliggende problemen oplossen?
Antwoord
Voor een antwoord op deze vraag verwijzen wij u naar de behandeling
van de rapporten van de Algemene Rekenkamer bij de jaarverslagen van
de ministeries van BZK en V&J in de vaste Kamercommissies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

24

Vraag 41
Op basis van onderzoek van de Algemene Rekenkamer naar 5 beleidsthema’s concludeert de Algemene Rekenkamer dat de ministers de
Tweede Kamer in hun jaarverslagen onvoldoende informeren over de
effectieve besteding van publiek geld. Hoe gaan de ministers dat
oplossen?
Antwoord
Eventuele verbeteringen in het informeren van de Kamer over de
effectieve besteding van geld zijn afhankelijk van de constateringen van
de Rekenkamer op het betreffende beleidsterrein. Daarom is het moeilijk
hier een algemeen antwoord op te geven. Voor de specifieke reacties op
de Rekenkamerbevindingen over deze vijf thema’s wordt verwezen naar
de bestuurlijke reacties van de onderzochte departementen (IenM, VWS,
OCW, EZ en VenJ). Het uitgangspunt is dat de Kamer voor het uitoefenen
van haar budgetrecht moet beschikken over relevante informatie over de
werking van beleid en over de daarmee samenhangende uitgaven.
De begroting- en jaarverslagen vormen een belangrijke schakel in deze
informatievoorziening maar zullen nooit een volledig beeld kunnen geven
van de effectiviteit en de noodzaak van beleid. Daarom zal voor deze en
andere beleidsterreinen soms breder moeten worden gekeken dan de
jaarlijkse verantwoordingsstukken alleen. De toegezegde verbeteringen
van departementen gaan soms dan ook over het verwijzen naar aanvullende publicaties (duurzame energie, leerwegondersteunend onderwijs) of
het ontwikkelen hiervan (ketenprogramma afpakken). In andere gevallen
is er relevante beleidsinformatie voorhanden die goed kan worden
geïntegreerd in de begroting (uitkomsten monitor jeugdzorgplus) of wordt
samen met de Kamer gezocht naar nieuwe bestendige indicatoren voor in
de jaarstukken (kwantitatief waterbeleid).
Vraag 42
Wat is de oorzaak van de fouten bij het ministerie van BZK bij de
huurtoeslag? Hoe kan dit snel en adequaat opgelost worden?
Antwoord
Het betreft hier fouten bij de uitvoering van de huurtoeslag door de
Belastingdienst/Toeslagen. Voor de oorzaak van die onrechtmatigheden
en de wijze waarop deze worden opgelost verwijs ik naar het antwoord op
vraag 27 over het jaarverslag 2012 BZK.
Hieronder is dit antwoord opgenomen:
Er zijn meerdere oorzaken aan te wijzen voor de geconstateerde rechtmatigheidsfouten. De belangrijkste oorzaken betreffen niet verwerkte
verzoeken tot stopzetting, de uitbetaling van huurtoeslag op basis van niet
aangewezen onzelfstandige woonruimtes en verschillen tussen de door
de huurder en de door verhuurders aangeleverde huurgegevens, de
bewonerssituatie zoals geregistreerd in de Gemeentelijke Basisadministratie en het opgegeven inkomen. Dat verzoeken om stopzetting niet zijn
verwerkt vindt zijn oorzaak in systeemtechnische beperkingen van het
oude toeslagensysteem. Dit wordt ondervangen in het nieuwe ToeslagenVerstrekkingenSysteem.
Voor de uitbetaling van huurtoeslag op basis van niet aangewezen
onzelfstandige woonruimtes geldt dat de Belastingdienst nog geen directe
koppeling heeft met de Basisadministratie Gebouwen (BAG). Hierdoor kan
het voorkomen dat objecten niet als onzelfstandige woonruimten in het
TVS worden herkend. Momenteel wordt op alternatieve wijze een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

25

koppeling gerealiseerd met de BAG. Hierdoor kunnen in een vroegtijdig
stadium de onzelfstandige woonruimten beter worden gedetecteerd.
De bewonerssituatie bij de definitieve toekenning van een toeslag is
gebaseerd op de Gemeentelijke Basisregistratie. Zoals ook aangegeven in
de brief van 24 april 2013 aan de Tweede Kamer (Kamerstukken II
2012–2013, 17.050 nr. 431) sluit de feitelijke bewoningssituatie niet altijd
aan bij de registratie in de GBA. Dit kan samenhangen met fraude maar
ook door nonchalance door bijvoorbeeld het niet tijdig doorgeven van een
verhuizing door de burger. In de antwoorden op de vragen van de VVD
fractie van mei 2013 (Kamerstukken II 2012–2013, 17.050 nr. 434) is
aangegeven wat er is ondernomen is om de GBA fraudebestendiger te
maken.
Gegeven het systeem van voorlopige toekenningen op basis van door de
burger aangeleverde inkomensgegevens is onrechtmatige toekenning niet
in alle gevallen te voorkomen. Het schatten van een inkomen door de
burger voor een toeslag blijkt in de praktijk lastig te zijn. Tweemaal per
jaar worden de inkomens door de Belastingdienst tegen het licht
gehouden. Als twee jaren achtereen blijkt dat de toeslag geheel of
grotendeels moet worden terugbetaald wordt direct op de huidige toeslag
ingegrepen.
Overigens is het totaalbedrag van € 50,9 mln. in 2012 aan onrechtmatig
uitbetaalde huurtoeslag een extrapolatie van de uitkomsten van de
jaarlijkse steekproef. Uit de steekproef blijkt dat 1,8% van de uitgekeerde
huurtoeslagen onterecht is. Geëxtrapoleerd naar het totale bestand
huurtoeslagen (1,3 miljoen) komt dat uit op een bedrag van ruim € 50
miljoen. De steekproeven worden elk jaar door de Belastingdienst
geanalyseerd om te kijken of er structurele fouten in zitten om zodoende
lessen naar de toekomst te trekken. De Belastingdienst kan tevens bij het
definitieve toekennen constateren dat fouten zijn gemaakt en deze
rechtzetten.
Vraag 43
De Algemene Rekenkamer constateert een aantal tekortkomingen in het
controlebestel (o.a. ten aanzien van de Auditdienst Rijk). Hoe zijn deze
tekortkomingen op te lossen? Waarom legt de minister van Financiën
andere criteria aan voor de eigen auditdienst dan voor externe accountants (als het gaat om scheiding van controle en advies)?
Antwoord
De Algemene Rekenkamer stelt dat de huidige inrichting van het
controlebestel van het Rijk en de daaraan verbonden organen (departementen, (interne) Auditdienst Rijk en de Algemene Rekenkamer)
doublures kent en niet goed aansluit op de internationale standaarden.
Ik deel de mening van de Algemene Rekenkamer dat doublures in het
controlebestel zoveel mogelijk moeten worden voorkomen.
Indien alle partijen binnen het controlebestel zich baseren op internationaal aanvaarde normen en standaarden voor auditing dan zijn veel
praktische problemen en doublures die voortkomen uit verschillen in
normatiek op te lossen. Met belangstelling heb ik daarom kennis
genomen van de mededeling dat de Algemene Rekenkamer zijn
werkzaamheden inmiddels verricht in overeenstemming met de relevante
internationale auditstandaarden. Hiermee kan een belangrijke bijdrage
worden geleverd aan een efficiënt controlebestel met zo min mogelijk
doublures, aangezien de Auditdienst Rijk (ADR) zijn werkzaamheden
verricht op basis van vergelijkbare internationale auditstandaarden van de
Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (NBA). Zoals vorig jaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

26

toegezegd heb ik inmiddels het initiatief genomen om in overleg met de
Algemene Rekenkamer en de ADR waar mogelijk tot nog meer uniforme
standaarden en uitgangspunten te komen om doublures in het controlebestel zoveel mogelijk te voorkomen. Waar nodig zal ik ervoor zorgen dat
deze standaarden en uitgangspunten wettelijk worden vastgelegd.
Daarnaast worden doublures voorkomen en wordt de efficiency
bevorderd door vooraf het auditproces en de werkwijze van de ADR en de
Algemene Rekenkamer op elkaar af te stemmen, zodat de Algemene
Rekenkamer optimaal gebruik kan blijven maken van de controlewerkzaamheden van de ADR. Overigens zie ik het afgeven van interne
(controle)verklaringen door de ADR bij de departementale jaarverslagen
niet op voorhand als een doublure ten opzichte van de verklaring van
goedkeuring die de Algemene Rekenkamer afgeeft bij de Rijksrekening en
de saldibalans van het Rijk, alsmede de oordelen bij de departementale
jaarverslagen. Beide verklaringen dienen namelijk een ander doel,
voorzien in andere behoeften en zijn bovendien bedoeld voor andere
gebruikers. De interne controleverklaringen die de ADR afgeeft zijn
accountantsoordelen die primair zijn bedoeld om zekerheid te verschaffen
aan de vakminister en de ambtelijke departementsleiding, terwijl de
externe verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer primair
bedoeld is voor de Tweede Kamer om na afloop van het jaar decharge te
kunnen verlenen aan de vakministers. Bovendien is de verklaring van
goedkeuring van de Algemene Rekenkamer geen accountantsoordeel
maar een bestuurlijk oordeel van het College van de Algemene
Rekenkamer.
De Algemene Rekenkamer stelt verder dat in internationaal verband de
breed gedeelde opvatting is dat sprake moet zijn van een strikte scheiding
van advies en controle en dat ik voor de ADR zou afwijken van deze
internationaal geldende opvatting.
De internationaal gedeelde opvatting waaraan de Algemene Rekenkamer
refereert richt zich op externe (openbare) accountants die wettelijke
controles verrichten ten behoeve van het maatschappelijk verkeer op de
jaarrekeningen van organisatie van openbaar belang. In Nederland is deze
opvatting inmiddels wettelijk vertaald in een verbod op de combinatie van
controle en advies voor deze groep externe (openbare) accountants. Dit
verbod is dus niet van toepassing op een interne auditdienst zoals de
ADR. Het is juist de taak van een interne auditdienst om zowel zekerheid
als advies te verschaffen. Bij een interne auditdienst ontbreken bovendien
de commerciële prikkels die de combinatie van controle- en adviesopdrachten problematisch maken voor externe (openbare) accountants.
Vraag 44
Met het programma Compacte Rijksdienst moet een bezuiniging van 788
miljoen euro worden behaald. Hoe gaat de regering deze bezuiniging
invullen, onderbouwen en realiseren? En hoe gaat de regering de extra
bezuiniging op de rijksdienst van Rutte II invullen, onderbouwen en
realiseren? Wat is de onderbouwing van de uitspraak van de minister van
Wonen en Rijksdienst dat de aanvullende besparingen zich gewoon voor
zullen doen? De minister van Wonen en Rijksdienst geeft aan dat in een
aantal projecten een groter besparingspotentieel zit, om welke projecten
gaat het dan en om welke bedragen gaat het dan?
Antwoord
In de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2012 is de Tweede Kamer nader
geïnformeerd over de financiële voortgang van het programma Compacte

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

27

Rijksdienst. Daarin wordt inzicht gegeven welke projecten onderbouwd
worden aan de hand van businesscases of op een andere manier
financieel zijn onderbouwd.

Het besparingspotentieel van het programma Compacte Rijksdienst is
berekend op basis van concrete voornemens om activiteiten en diensten
te bundelen in shared service organisaties, huisvesting te bundelen en
uitvoerings- en toezichtsorganisaties te clusteren.
Vraag 45
Welke maatregelen worden genomen om het beheer van verplichtingen
en voorschotten te verbeteren?
Antwoord
De maatregelen die reeds genomen zijn of nog genomen zullen worden
om het beheer van verplichtingen en voorschotten te verbeteren
verschillen per ministerie. Alle toegezegde verbetermaatregelen naar
aanleiding van de bevindingen van de Algemene Rekenkamer in de
rapporten bij de departementale jaarverslagen zullen door de departementale Audit Committees worden gemonitord.
Vraag 46
Waaruit bestaan de problemen bij de administratie van verplichtingen en
voorschotten? Bestaat hierdoor het risico dat ten onrechte uitbetaalde
voorschotten niet worden teruggevorderd? Kan het hierdoor voorkomen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

28

dat de Tweede Kamer niet tijdig geïnformeerd wordt over verplichtingenmutaties?
Antwoord
Het beheer van voorschotten en verplichtingen vormt bij een aantal
ministeries een risico voor de (tijdige) totstandkoming van de departementale jaarverslagen. Hierdoor kan bij sommige ministeries het risico
bestaan dat uitbetaalde voorschotten niet tijdig worden teruggevorderd of
dat de Tweede Kamer niet tijdig wordt geïnformeerd over verplichtingenmutaties. Deze risico’s hebben in 2012 overigens niet geresulteerd in
rechtmatigheidsfouten die de toegestane toleranties op begrotingshoofdstukniveau hebben overschreden. De maatregelen die reeds genomen zijn
of nog genomen zullen worden om het beheer van verplichtingen en
voorschotten te verbeteren verschillen per ministerie. Alle toegezegde
verbetermaatregelen naar aanleiding van de bevindingen van de
Algemene Rekenkamer in de rapporten bij de departementale jaarverslagen zullen door de departementale Audit Committees worden
gemonitord.
Vraag 47
Waarom werken ministeries niet allemaal met hetzelfde financiële
systeem?
Antwoord
Gelet op het decentrale karakter van de financiële functie bij het Rijk
hebben departementen en agentschappen in het verleden veelal hun
eigen keuzes gemaakt bij de aanschaf van financiële systemen. Het
vervangen van al deze systemen door één centraal financieel systeem
vergt grote investeringen waarvan het zeer de vraag is of de opbrengst
deze ook rechtvaardigt. Ook zonder één systeem is het namelijk mogelijk
om al tot verdergaande standaardisatie van financiële administraties
binnen het Rijk te komen. Een voorbeeld hiervan is de invoering van
Rijksbrede kostensoorten en definities per 2014 voor alle departementen
inclusief Defensie. Verder is al enige tijd geleden een lijn in gezet van
gestage clustering van financiële systemen. Deze gestage clustering houdt
in dat departementen die hun systeem willen vervangen, allereerst
moeten kijken of aangesloten kan worden op één van de financiële
systemen binnen het Rijk. De verwachting is dat hierdoor een beperkt
aantal clusters ontstaat van twee á drie systemen. Afhankelijkheid van één
leverancier is hierbij nadrukkelijk niet gewenst (om «vendor lock-in» te
voorkomen waakt de overheid ervoor afhankelijk te worden van één
leverancier). Zo maken SZW, VWS en FIN inmiddels gebruik van één
gemeenschappelijk systeem.
Vraag 48
Wat zijn de gevolgen van het niet goed naleven van Europese aanbestedingsregels? Kan dit tot gevolg hebben dat aanbieders met de beste
aanbiedingen niet kunnen deelnemen aan aanbestedingen, of tijdens de
aanbestedingsprocedure niet als beste uit de bus komen?
Antwoord
Het niet naleven van de Europese aanbestedingsregels leidt tot
onrechtmatigheden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

29

Ja, er zijn situaties denkbaar waarin aanbieders met de beste aanbieding
niet kunnen deelnemen aan een aanbesteding, of tijdens een aanbestedingsprocedure niet als beste uit de bus komen. Bijvoorbeeld wanneer er
te hoge of disproportionele eisen aan de aanbieders worden gesteld, of
een aanbesteding niet tijdig wordt gestart, of als de Europese aanbestedingsregels in het geheel niet worden toegepast.
Met de Aanbestedingswet, de Gids proportionaliteit en het flankerend
beleid (standaard voor klachtenafhandeling, Richtsnoeren Leveringen en
Diensten) enerzijds en de professionalisering van de inkoop via opleidingen, de vorming van IUC’s en SSC’s en categoriemanagement
anderzijds, wil het Rijk ervoor zorg dragen dat de Europese aanbestedingsregels (goed) worden nageleefd en wil het Rijk een optimale
prijs/prestatieverhouding realiseren bij zijn inkopen.
Vraag 49
Is er een (meerjarig) overzicht beschikbaar van het percentage gunningsbeslissingen waartegen kort gedingen worden aangespannen?
Antwoord
Enig inzicht in het aantal kort gedingen in verband met aanbestedingsgeschillen dat landelijk is gevoerd, kan worden verkregen uit een onderzoek
dat het Ministerie van Economische Zaken in 2010 heeft laten uitvoeren
door Van Doorne en PWC naar de aanbestedingsrechtspraak in Nederland
(Eindrapport Aanbestedingsrechtspraak in Nederland, juni 2010, Van
Doorne en PWC). Dit onderzoek had tot doel om inzicht te verkrijgen in de
gevoerde gerechtelijke procedures bij aanbestedingen in het tijdvak
2004–2009. Het betreft hier de aanbestedende diensten op zowel centraal
(Rijk) als decentraal (o.a. provincies, gemeenten) niveau.
Uit het onderzoek blijkt het aantal gevoerde gerechtelijke procedures bij
aanbestedingsgeschillen als volgt over de onderzoeksjaren verdeeld: in
2004 69 procedures, in 2005 100 procedures, in 2006, 2007 en 2008 elk jaar
141 procedures en in 2009 140 procedures. In de jaren 2004–2008 betreft
gemiddeld 92% van de gevoerde procedures een kort geding, in 2009 is
dat 96%. Hiervan wordt ruim 63% door aanbestedende diensten
gewonnen.
In het kader van de evaluatie Aanbestedingswet 2012 zal eveneens een
onderzoek naar de aanbestedingsrechtspraak in Nederland worden
uitgevoerd.
Vraag 50
Het systeem van single information, single audit (SiSa) zoals in de huidige
regels is vastgelegd, kent kwetsbaarheden. Hoe is dit systeem zo aan te
passen zodat de kwetsbaarheden verminderen, zonder dat de administratieve lasten en regeldruk van gemeenten/provincies groter worden en de
vrijheid van gemeenten/provincies ook niet wordt ingeperkt?
Antwoord
De kwetsbaarheden van SiSa kunnen zonder verzwaring van administratieve lasten en regeldruk worden verminderd, door een krachtig ingezette
aanpak langs vier sporen.
In de eerste plaats gaat het om verheldering van rijksregelgeving. Hieraan
wordt invulling gegeven via een verbeterde toelichting per specifieke
uitkering bij de jaarlijks in te vullen SiSa-verantwoordingsbijlage (de
zogeheten Invulwijzer) en het ingezette proces van stroomlijning en
aanscherping van rijksregelgeving. Op basis van een verdiepende analyse
van het functioneren van specifieke uitkeringen, zullen nadere maatre-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

30

gelen worden voorgesteld die tot doel hebben om structureel te evalueren
of het financierings- en informatiearrangement van specifieke uitkeringen
passend is bij de beleidsmatige context, zodat verantwoordingslasten
zoveel mogelijk beperkt kunnen worden. Binnen deze context past ook
een verkenning naar voorgenomen vereenvoudiging van het uitkeringenstelsel, waarbij beperking van de interbestuurlijke lasten en verheldering
van de financiële verhoudingen leidend zijn.
In de tweede plaats is de aanpak gericht op een betere inbedding van SiSa
in de reguliere financiële bedrijfsvoering bij de medeoverheden. De
inbedding van het SiSa-proces bij de medeoverheden is recent onderzocht door Ernst & Young. De aanbevelingen in dit rapport worden tot de
zomer besproken met alle betrokkenen en zullen – afhankelijk van de
resultaten van dit overleg – leiden tot nader te bepalen vervolgstappen.
Een derde spoor dat past bij verbetering van het SiSa-proces zonder
lastenverzwaring, houdt in dat het Rijk tijdig duidelijkheid verschaft over
specifieke uitkeringen. Daarom zal voortaan al bij de jaarlijkse begroting
zoveel mogelijk expliciet worden gemaakt welke uitkeringen in het
begrotingsjaar worden verstrekt. Deze informatie zal in een aparte Bijlage
specifieke uitkeringen bij de begroting van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties worden gevoegd.
Een vierde spoor betreft de verbeterde opzet van de zogeheten single
review, de jaarlijkse deelwaarneming door de Auditdienst Rijk op de
dossiers van de accountantskantoren die belast zijn met de controle op de
jaarrekeningen van de medeoverheden. Deze single review zal meer dan
tot nu toe worden toegespitst op de individuele kantoren.
Vraag 51
Het ministerie van Financiën gaat komen met een gemeenschappelijk
normenkader voor het financieel beheer en de financiële governance van
(semi-)publieke instellingen. Wanneer komt het genoemde financieel
normenkader?
Antwoord
Momenteel wordt hier door een interdepartementale werkgroep aan
gewerkt. De minister van Financiën is voornemens om de Tweede Kamer
over de vorderingen van dit project bij de Miljoenennota 2014 informeren.
Vraag 52
Gaat de regering monitoren of de kwaliteit van de beleidsdoorlichtingen
verbetert na invoering van de nieuwe Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek (RPE)?
Antwoord
Ja, dat doet elke minister voor zijn of haar eigen beleidsterrein. Iedere
beleidsdoorlichting wordt, voordat deze aan de Tweede Kamer gestuurd
wordt, bovendien geagendeerd in de ministerraad.
Het kabinet hecht groot belang aan het afleggen van verantwoording over
de effecten van het gevoerde beleid aan de Tweede Kamer. Het evalueren
van de effectiviteit en doelmatigheid van beleid is echter geen eenvoudige
opgave. De RPE stelt basisvoorwaarden aan onderzoek naar effectiviteit
en aan de beleidsdoorlichting in het bijzonder, maar de opzet van een
beleidsdoorlichting kan per beleidsterrein verschillen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

31

Vraag 53
Op welke wijze gaat de regering de verbeterslag om geplande beleidsdoorlichtingen tijdig af te ronden, vormgeven?
Antwoord
De plannen van het Kabinet op het gebied van beleidsdoorlichtingen
worden vastgelegd in de «Meerjarenplanning Beleidsdoorlichtingen», die
in de departementale begrotingen te vinden zijn; de departementale
jaarverslagen (en het FJR) geven aan welke beleidsdoorlichtingen zijn
afgerond in het afgelopen jaar. De vakdepartementen zijn verantwoordelijk voor de tijdige afronding van beleidsdoorlichtingen, de voortgang
wordt periodiek besproken door het kabinet.
Vraag 54
Wanneer worden de Interdepartementale beleidsonderzoeken (IBO’s)
«Bekostiging funderend onderwijs bij dalende leerlingenaantallen» en
«Inkomens- en vermogenspositie en subsidiëring 65-plussers» naar de
Kamer gestuurd?
Antwoord
Het Interdepartementale beleidsonderzoek «Bekostiging funderend
onderwijs bij dalende leerlingaantallen» is woensdag 29 mei 2013 samen
met de kabinetsreactie naar de Kamer verzonden. Het IBO «Inkomens- en
vermogenspositie en subsidiëring 65-plussers zal inclusief kabinetsreactie
na de zomer aan de Kamer worden toegestuurd.
Vraag 55
Wat is de planning voor de algehele herziening van de Comptabiliteitswet?
Antwoord
De planning is hieronder opgenomen. Daarbij wordt opgemerkt dat de
regering voor het realiseren van de geplande periode van indiening van
het wetsvoorstel bij de Tweede Kamer mede afhankelijk is van andere
actoren in het comptabele wetgevingsproces, zoals de Algemene
Rekenkamer en de Raad van State. Het gaat om een tekstueel geheel
gewijzigde Comptabiliteitswet met een volledig nieuwe memorie van
toelichting, waarin de financiële governance van de rijksdienst gemoderniseerd vorm krijgt. Het wetsvoorstel wordt dus niet gepresenteerd als de
«zoveelste» wijziging (op onderdelen) van die wet.
Alle inhoudelijk belangrijke wijzigingen worden nog in een Zesde
wijziging van de Comptabiliteitswet 2001 deze zomer bij de Tweede Kamer
ingediend. Dat wetsvoorstel ligt momenteel bij de Raad van State voor
advies.
Zomer 2013: de toegezegde hoofdlijnennotitie wordt ingediend bij de
Tweede Kamer.
Zomer 2013: concept-wetsvoorstel wordt interdepartementaal en
ambtelijk afgestemd met de Algemene Rekenkamer.
Najaar 2013: adviesaanvraag aan de Algemene Rekenkamer.
Eerste kwartaal 2014: het advies van de Algemene Rekenkamer wordt
beantwoord.
Voorjaar 2014: het wetsvoorstel wordt voor advies aan de Raad van State
voorgelegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

32

Het advies wordt beantwoord (nader rapport).
Najaar 2014: het wetsvoorstel wordt ingediend bij de Tweede Kamer.
Vraag 56
Bij de ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en van
Veiligheid en Justitie is sprake van een duidelijke verslechtering in de
bedrijfsvoering. Wat is hiervan de oorzaak? En hoe gaan de ministers dit
snel en adequaat oplossen?
Antwoord
Voor een antwoord op deze vraag verwijzen wij u naar de behandeling
van de rapporten van de Algemene Rekenkamer bij de jaarverslagen van
de ministeries van BZK en V&J in de vaste Kamercommissies.
Vraag 57
Hoe kijkt de regering aan tegen de grote toename van garanties en
achterborgstellingen? Wat is de totale grootte van de garanties en
achterborgstellingen als percentage van het bbp? Hoe verhoudt zich dat
tot andere (Europese) landen? Kan er periodiek een stresstest aan de
Tweede Kamer worden gestuurd om de risico’s omtrent de garanties en
borgstellingen inzichtelijk te maken?
Antwoord
De toename van afgegeven garanties wordt voornamelijk veroorzaakt
door de crisis. Dit gaat gepaard met toegenomen risico’s voor de
overheidsfinanciën en daarom werkt het kabinet er hard aan om deze
risico’s zo veel mogelijk te beperken. Zo zijn er bijvoorbeeld maatregelen
in Europa genomen (de noodfondsen, strengere begrotingsregels,
onevenwichtighedenprocedure, en gezamenlijk Europees toezicht op de
financiële sector), en in de financiële sector (bijvoorbeeld de interventiewet en de ex-ante financiering van het depositogarantiestelsel).
Daarnaast geldt het aangescherpte «nee, tenzij»-beleid ten aanzien van
risicoregelingen, en liggen voorstellen voor aanscherping van de regels
voor de semipublieke sector ten aanzien van derivaatgebruik en betere
governance voor in uw Kamer.
Het maximale risico van de garanties bedroeg in 2012 259,8 mld. Dit komt
overeen met 43,3% bbp. Bij achterborgstellingen ging het in 2012 om in
totaal 245,9 mld., en dit is 40,9% bbp. Hierbij geldt dat het Rijk pas
aangesproken kan worden om eventuele schades te betalen, als eerst het
buffervermogen van de waarborgfondsen is aangesproken. Het buffervermogen van de waarborgfondsen bedroeg in 2012 ruim 1,8 mld.
Hoeveel risicoregelingen andere (Europese) landen hebben is lastig te
zeggen, omdat goed vergelijkbare cijfers moeilijk te vinden zijn. Eurostat
publiceert hier geen gegevens over en de informatie uit de Stabiliteits- en
Convergentiesprogramma’s, waarin lidstaten ieder jaar hun budgettaire
beleid beschrijven, is niet vergelijkbaar. Hoewel de Europese regels
voorschrijven dat naast inzicht in de hoogte van het de overheidsschuld
en het overheidssaldo ook de opgebouwde garanties inzichtelijk gemaakt
moeten worden, is dit tot nu toe niet het geval. De statistische vereiste ten
aanzien van risicoregelingen kunnen daarom worden uitgebreid en/of de
rapportageverplichtingen in de Stabiliteits- en Convergentieprogramma’s
kunnen strakker worden vastgelegd. Wel kan gesteld worden dat aan
sommige risico’s landen wereldwijd bloot staan, zoals aan de risico’s via

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

33

het IMF en de Wereldbank. Sommige risico’s zijn specifiek voor
eurolanden, zoals het EFSF en het ESM.
Twee keer per jaar wordt in de risicoanalyse in het FJR en MN aandacht
besteed aan onder andere de risico’s omtrent garanties en achterborgstellingen. De Algemene Rekenkamer heeft de minister van Financiën in
overweging gegeven om in de Miljoenennota 2014 aan te geven wanneer
hij een volgende stresstest op de overheidsfinanciën zal uitvoeren.
Uiteraard is het kabinet bereid om een nieuwe stresstest uit te voeren.
Zoals toegezegd bij het debat over het Financieel Jaarverslag Rijk zal in de
komende Miljoenennota worden aangegeven wanneer het beste moment
is om dit te doen.
Vraag 58
Is er voldoende grip, sturing en inzicht als het gaat om de (financiële)
risico’s en garanties? Hoe kan dit nog verder worden verbeterd?
Antwoord
Op verschillende terreinen neemt het kabinet maatregelen om het inzicht
in de risico’s te verbeteren en om deze risico’s te beperken:
– In Europa: Bijvoorbeeld de noodfondsen, strengere begrotingsregels,
onevenwichtighedenprocedure, en gezamenlijk Europees toezicht op
de financiële sector);
– In de financiële sector: Bijvoorbeeld de interventiewet en ex ante
financiering van het depositogarantiestelsel;
– Bij de garanties en achterborgstellingen: Het «nee, tenzij»-beleid ten
aanzien van risicoregelingen;
– In de (semi)publieke sector: Voorstellen voor aanscherping van de
regels ten aanzien van derivaatgebruik en betere governance (bijvoorbeeld bij woningbouwcorporaties en scholen) liggen voor in uw
Kamer;
– Bij staatsdeelnemingen: Via actieve toetsing van de «governance» van
de Raad van Commissarissen en de Raad van Bestuur ten aanzien van
risicobeheersing;
– Vergrijzing: In het Regeerakkoord staan hervormingen in de zorg
(awbz), de woningmarkt en pensioenen (waar de AOW-leeftijd wordt
gekoppeld aan de levensverwachting) waardoor de risico’s van
vergrijzing voor de begroting fors ingeperkt worden;
– Klimaatverandering: Het kabinet zal binnenkort komen met een
Klimaatvisie en roadmap, waarin zowel klimaatmitigatie als -adaptatie
aan de orde zullen komen.
Vraag 59
Voor hoeveel staat de staat in totaliteit garant? Wordt voor elke garantie
een marktconforme premie ontvangen? Zo ja, hoeveel bedragen deze
ontvangsten in totaal? Hoe wordt met deze ontvangsten omgegaan? Zo
nee, waarom niet? Hoe wordt de marktconforme premie voor garanties
bepaald? Wat is het gemiddelde procentuele niveau van de premies?
Antwoord
Het totaal aan garanties bedroeg in 2012 259,8 mld. Er wordt niet voor
elke garantie een marktconforme premie ontvangen. Dit heeft enerzijds te
maken het feit dat dit sinds kabinet Rutte I (2010) een vereiste is, wat
alleen voor nieuwe garanties geldt. Anderzijds bestaat een groot deel van
de garanties uit internationale regelingen (bijv. garantie IMF, garantie
Wereldbank, EFSF) waarbij premiebetalingen niet altijd gebruikelijk zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

34

In bijlage 6 bij het FJR is het garantieoverzicht van het Rijk opgenomen en
daar zijn de uitgaven en ontvangsten uit hoofde van de garanties per
departement weergegeven (tabel 6.2). De in de tabel getoonde uitgaven
betreffen de schade-uitkeringen op afgegeven garanties. De in de tabel
getoonde ontvangsten betreffen zowel ontvangen premies of provisies en
dergelijke, als op derden verhaalde (schade-)uitkeringen. In totaal is in
2012 446,4 mln. ontvangen op de verleende garanties. De grootste posten
hierin betreffen de volgende regelingen en worden hieronder toegelicht:
Begroting

Artikel

Omschrijving

IXB
IXB
IXB
XIII
XIII

2
5
3
13
13

Garantie interbancaire leningen
Exportkredietverzekering
Deelneming ABN AMRO
BMKB
GO

Ontvangsten
2012 (x mln)
230,2
141,7
25,6
23,6
13,3

Garantie interbancaire leningen
Garantiepremies voor de garantie interbancaire leningen zijn afhankelijk
van de credit rating van de aanvragende partij en de looptijd van de
gegarandeerde lening. De garantiepremie voor leningen met een looptijd
tot en met een jaar geldt een vaste premie (in het overzicht hieronder
onder «Vaste premie»). De garantiepremie voor leningen langer dan een
jaar bestaat uit een vaste en een variabele premie (in het overzicht
hieronder onder «Totale premie»).

AAA
AA
A of A +
AOverig

Vaste premie

Variabele premie (CDS-spread)

75
80
85
90
110

53
68
73
73
93

Totale premie
128
148
158
163
203

Vanwege de aanhoudende volatiliteit op de kapitaalmarkt is de
openstelling van het garantieloket twee keer verlengd, voor het laatst op
1 juli 2010, tot en met 31 december 2010. Bij iedere verlenging zijn de
garantiepremies verhoogd om de banken te blijven stimuleren zich op
alternatieve wijze te financieren. Per 1 januari 2011 is de garantieregeling
gesloten en kunnen geen aanvragen meer worden ingediend.
Exportkredietverzekering
Voor de exportkredietverzekeringsfaciliteiten is internationaal afgesproken
dat het over een langere periode kostendekkend moeten zijn om concurrentievervalsing en daardoor marktverstoring te voorkomen. Ook zijn er
afspraken gemaakt over de hoogte van de premies. De afspraak is dat op
lange termijn de premie-inkomsten voldoende moeten zijn om de
uitvoeringskosten van de EKV-faciliteit en de schade-uitkeringen die niet
teruggevorderd kunnen worden, te dekken. De lange termijn kostendekkendheid wordt door het Ministerie van Financiën gemeten en is per saldo
positief. Voor de EKV bestaan de ontvangsten in 2012 voor 44 mln. uit
premies en voor 98 mln. uit schaderestituties.
Deelneming ABN AMRO
De Staat heeft op 1 april 2010 een tegengarantie («counter indemnity»)
verstrekt aan ABN AMRO Bank N.V. voor een verplichting van 950 mln,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

35

met een looptijd tot april 2015. Dit is het gevolg van wederzijdse aansprakelijkheden door de afsplitsing van HBU uit het oude ABN AMRO (nu RBS
NV genaamd). Over de vijf jaar waarover de tegengarantie is afgegeven,
ontvangt de Staat in totaal een premie van 127,8 mln. Dit komt overeen
met 25,6 mln. per jaar in de periode 2010 t/m 2015.
GO
De GO heeft een marktconforme provisie waarvoor geen vast percentage
geldt (gemiddelde provisie komt neer op ongeveer 1,7%). Het tarief van de
provisie wordt voor de garantie op de verstrekte lening berekend door alle
door de financier over het gegarandeerde deel van de lening ontvangen
inkomsten te verminderen met:
– een kwart procent per jaar voor beheerskosten;
– Euribor zoals opgenomen in de kredietofferte aan het te financieren
bedrijf vermeerderd met een liquiditeitsopslag; en
– de afsluitprovisie.
BMKB
Bij de BMKB is de premie niet marktconform. De hoogte van de premie is
afhankelijk van de looptijd van het borgstellingskrediet, en varieert tussen
de 3% (bij een looptijd van niet langer dan twee jaar) en 4,5% (bij een
looptijd van meer dan negen jaar, maar niet langer dan twaalf jaar).
Het is lastig om een uitspraak te doen over het gemiddelde niveau van de
premies, omdat de hoogte van de premies voor elke regeling anders is,
waarbij het afhankelijk is van factoren zoals het risico dat gelopen worden,
de looptijd van de regeling, en de credit rating van de aanvragende partij.
Vraag 60
Klopt het dat de Garantie Ondernemingsfinanciering (GO), het Besluit
Borgstelling MKB Kredieten (BMKB), de scheepsnieuwbouwregeling en de
groeifinancieringsfaciliteit niet volledig worden benut? Wat is hiervan de
reden?
Antwoord
Zoals de minister van Economische Zaken in zijn brief 12 over de benutting
van de EZ-financieringsinstrumenten in 2012 van 28 februari 2013 al
aangaf, worden geen van de instrumenten volledig benut (waarbij de
vernieuwde garantieregeling scheepsnieuwbouwfinanciering pas begin
2013 is opengesteld). De benutting van de GO en de BMKB is daarbij
teruggelopen, doordat zowel de vraag naar als het aanbod van krediet
voor het MKB de afgelopen jaren is afgenomen. Volledige benutting van
de financieringsinstrumenten is geen doel op zich; zij dienen ter ondersteuning van de financiering van het in de kern gezonde bedrijfsleven dat
zelfstandig onvoldoende toegang heeft tot financiering. Daarbij speelt ook
nog, dat vanwege de opzet van de borg- en garantstellingsregelingen,
waarbij de financier feitelijk als uitvoerder optreedt, het ook zaak is dat
financiers tijdens hun behandeling van een financieringsaanvraag erop
kunnen vertrouwen dat er voldoende budget resteert bij de verschillende
instrumenten. Om die reden wordt er dus ook niet gestuurd op volledige
uitputting van het budget.

12

Kamerstuk 32 637 nr. 51

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

36

Vraag 61
Hoe kan het dat er in de BMKB in 2012 meer garanties zijn vervallen dan
verleend, terwijl de kredietverlening aan het MKB zo onder druk staat? Is
dit niet een maatregel die de effecten van de crisis moet verminderen in
plaats van meeveren met de crisis?
Antwoord
De benutting van de regeling Borgstelling MKB-kredieten (BMKB) hangt
nauw samen met de ontwikkeling van de kredietverlening aan het mkb. In
de brief van de minister van Economische Zaken over de ontwikkeling
bedrijfsfinanciering van 17 december 201213 is aangegeven dat de vraag
naar financiering is afgenomen. Daarnaast is het aanbod voor het
kleinbedrijf (waartoe veel ondernemers met een borgstellingskrediet
behoren) afgenomen. Dit maakt dat er ook minder kredieten met een
borgstelling vanuit de BMKB zijn verstrekt. Daardoor is dit jaar per saldo
meer vervallen dan verleend.
De BMKB is geen anti-conjunctureel instrument. Beide instrumenten
reduceren het risico voor banken op te verstrekken bedrijfsfinancieringen.
In een periode van laagconjunctuur zullen bedrijven minder vraag naar
krediet hebben, omdat ze doorgaans minder investerings- en/of uitbreidingsmogelijkheden zien. Als er minder financieringsactiviteit is zal ook de
BMKB minder benut worden. Daarbij zijn de financieringsinstrumenten
gericht op nieuwe financieringen, om additioneel te zijn en het risico van
afwenteling van «slechte» leningen op de Staat te voorkomen. Aangezien
in een laagconjunctuur meer herfinancieringen plaatsvinden, zullen ook
de financieringsinstrumenten minder gebruikt worden.
De BMKB is in de periode 2008–2010 op onderdelen verruimd, om de
negatieve gevolgen voor de bedrijfsfinanciering van de uitzonderlijke
kredietcrisis in dezelfde periode te bestrijden. Deze verruimingen zijn
succesvol geweest, in de zin dat deze instrumenten in de periode
2009–2011 een hoge benutting kenden, waardoor een groot bedrag aan
bedrijfsfinanciering mogelijk is gemaakt die anders niet of nauwelijks tot
stand zou zijn gekomen. Met het aanhouden van de crisis, en het
verslechteren van de vooruitzichten voor met name het mkb, zijn de
verruimingen begin 2012 weer deels teruggedraaid, om de risico’s van de
regeling voor de schatkist beheersbaar te houden. Op het moment dat de
economische groei aantrekt, en daarmee zowel de vraag naar als het
aanbod van kredieten voor het mkb, kan weer een toename van het
gebruik van de regeling verwacht worden.
Vraag 62
Wat wordt verstaan onder «uitgaven en ontvangsten op door het Rijk
verleende garanties»?
Antwoord
In tabel 6.2 van bijlage 6 «Garantieoverzicht van het Rijk 2012» komen de
uitgaven en ontvangsten behorende bij de verleende garanties aan de
orde. De in de tabel getoonde uitgaven betreffen de schade-uitkeringen op
afgegeven garanties. De in de tabel getoonde ontvangsten betreffen zowel
ontvangen premies of provisies en dergelijke, als op derden verhaalde
(schade-)uitkeringen.

13

kamerstuk 32 637, nr. 46

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

37

Vraag 63
De ondergrens in het overzicht van beleidsmatige mutaties is ten opzichte
van vorig jaar verlaagd naar 2 miljoen euro. De regering geeft aan dat de
Tweede Kamer hiermee meer inzicht krijgt in de belangrijkste beleidsmatige mutaties die zich na Najaarsnota hebben voortgedaan. Op basis
van deze stellingname, kan de regering een overzicht geven van de
mutaties met een ondergrens van 1 miljoen euro? Welke mutaties zijn aan
de Kamer gemeld?
Antwoord
Om de bijlage overzichtelijk te houden en uw Kamer van zo bruikbaar
mogelijke informatie te voorzien is gekozen voor een ondergrens. De
ondergrens is ten opzichte van vorig jaar al verlaagd om de Tweede
Kamer van meer informatie te voorzien. Deze benadering sluit aan bij de
procedure voor de Verticale Toelichtingen, waar ten behoeve van de
overzichtelijkheid immers ook met ondergrenzen wordt gewerkt. De
kleinere mutaties laten overigens geen ander beeld zien dan de mutaties
boven de 2 mln. Het opnemen van deze mutaties heeft een zeer beperkte
toegevoegde waarde en zou het zicht op de mutaties die wel boven de
ondergrens uitkomen, vertroebelen.
Vraag 64
Ten opzichte van vorig jaar is het aantal en de hoogte van de beleidsmatige mutaties zonder brief afgenomen. Geldt dit voor alle mutaties, of
voor de mutaties boven de 2 miljoen euro? Kan de regering inzicht geven
in alle beleidsmatige mutaties?
Antwoord
Om de bijlage overzichtelijk te houden en uw Kamer van zo bruikbaar
mogelijke informatie te voorzien is gekozen voor een ondergrens. De
ondergrens is ten opzichte van vorig jaar al verlaagd om de Tweede
Kamer van meer informatie te voorzien. Deze benadering sluit aan bij de
procedure voor de Verticale Toelichtingen, waar ten behoeve van de
overzichtelijkheid immers ook met ondergrenzen wordt gewerkt. De
kleinere mutaties laten overigens geen ander beeld zien dan de mutaties
boven de 2 mln. Het opnemen van deze mutaties heeft een zeer beperkte
toegevoegde waarde en zou het zicht op de mutaties die wel boven de
ondergrens uitkomen, vertroebelen.
Vraag 65
Een aantal beleidsmatige mutaties na de Najaarsnota zijn niet aan de
Kamer gemeld. Wat gaat de regering hier aan doen?
Antwoord
Net als afgelopen jaar zal de minister van Financiën bij het opstellen van
de Najaarsnota zijn collega-ministers erop wijzen dat de Najaarsnota in
principe de laatste mogelijkheid is om voor het lopende jaar nog mutaties
goedgekeurd te krijgen door de Tweede kamer. Ten opzichte van vorig jaar
is het aantal en de hoogte van de mutaties zonder brief afgenomen. In die
zin kan gesteld worden dat de extra aandacht effect resulteert waar het
gaat om het informeren van de Tweede Kamer over beleidsmatige
mutaties die zich na najaarsnota voordoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

38

Vraag 66
Waarom wijkt de tabel met beleidsmatige mutaties na Najaarsnota op
bladzijde 113 af van de tabel met beleidsmatige mutaties na Najaarsnota
op bladzijde 42 van de Staat van de rijksverantwoording 2012?
Antwoord
In de tabel in het Financieel Jaarverslag van het Rijk (FJR) zijn, in
tegenstelling tot de tabel in de Staat van de rijksverantwoording van de
Algemene Rekenkamer, geen verplichtingenmutaties opgenomen en zijn
bepaalde uitgavenmutaties niet als beleidsmatig aangemerkt.
De tabel in het FJR heeft als doel om de Tweede Kamer inzicht te geven in
de beleidsmatige uitgavenmutaties die zich na Najaarsnota hebben
voortgedaan. Om recht te doen aan het budgetrecht van de Tweede
Kamer dient de Kamer zich immers te kunnen uitspreken over wijzigingen
op de begroting.
Voor zover het verplichtingen betreft waarbij de kasuitgaven in latere
jaren tot uiting komen, zal de kasuitgave normaliter in de Voorjaarsnota
(1e suppletoire begrotingen) tot uiting komen. De Tweede Kamer heeft op
dat moment de mogelijkheid om haar budgetrecht te doen gelden.
De uitgavenmutaties die de Algemene Rekenkamer extra heeft
opgenomen ten opzichte van het overzicht in het FJR betreffen, naar
oordeel van het kabinet, autonome mutaties. Het gaat hierbij bijvoorbeeld
om het verplicht aanzuiveren van het negatieve eigen vermogen van een
agentschap van BZK of om projecten bij Defensie en I&M die sneller tot
stand zijn gekomen.
Vraag 67
Klopt het dat de regering van mening is dat alleen mutaties op kasuitgaven die na de Najaarsnota plaatsvinden, gemeld moeten worden aan de
Tweede Kamer? Waarop is deze interpretatie van de wetgeving
gebaseerd?
Antwoord
De regering is van mening dat departementen alle mutaties, dus zowel de
uitgaven- als de verplichtingenmutaties, aan de Tweede Kamer moeten
melden.
Vraag 68
Welke acties gaat de regering ondernemen om het aantal beleidsmatige
mutaties bij Slotwet te reduceren?
Antwoord
Net als afgelopen jaar zal de minister van Financiën bij het opstellen van
de Najaarsnota zijn collega-ministers erop wijzen dat de Najaarsnota in
principe de laatste mogelijkheid is om voor het lopende jaar nog mutaties
goedgekeurd te krijgen door de Tweede kamer. Ten opzichte van vorig jaar
is het aantal en de hoogte van de mutaties zonder brief afgenomen. In die
zin kan gesteld worden dat de extra aandacht effect resulteert waar het
gaat om het informeren van de Tweede Kamer over beleidsmatige
mutaties die zich na najaarsnota voordoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

39

Vraag 69
Waarom zijn 14 beleidsdoorlichtingen die in 2012 naar de Kamer gestuurd
zouden worden, niet afgerond, en zijn 4 beleidsdoorlichtingen zelfs niet
van start gegaan?
Antwoord
Het kabinet wil in 2013 geplande beleidsdoorlichtingen afronden en
redenen voor eventuele aanpassingen toelichten (bij de bestaande
tabellen over beleidsdoorlichtingen in begrotingen en jaarverslagen).
Er kunnen oorzaken zijn om van de in de begroting gekozen «Meerjarenplanning Beleidsdoorlichtingen» af te wijken. In sommige gevallen is met
het afronden van de beleidsdoorlichting gewacht op input uit een ander
onderzoek, om zo een completere beleidsdoorlichting aan de Tweede
Kamer aan te kunnen bieden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605, nr. 16

40