Nota Frequentiebeleid
mobiele communicatie

2016
2019

1.

AANLEIDING EN DOEL ............................................................................................... 2

2.

CONTEXT EN ACHTERGROND ..................................................................................... 4

2.1.

Algemeen ................................................................................................................. 4

2.2.

Nationale context – ontwikkelingen tot op heden........................................................... 4

2.3.

Nationale context – heden en toekomst ....................................................................... 5

2.4.

Europese context ...................................................................................................... 6

2.5.

Conclusie ................................................................................................................. 7

3.

DOELSTELLING .......................................................................................................... 8

3.1.

Toepasselijk beleidskader ........................................................................................... 8

3.2.

Doelstelling van frequentieverdelingen voor mobiele communicatie ................................. 8

3.3.

Toelichting ............................................................................................................... 8

3.4.

Rol van de overheid en inzet van beleidsinstrumenten .................................................. 10

4.

BORGEN VAN EEN EFFICIËNT WERKENDE MARKT .................................................... 12

4.1.

Verdeelmomenten en vergunningstermijnen ................................................................ 12

4.2.

Wijze van beschikbaar stellen .................................................................................... 14

4.2.1.

Schaarse frequenties ......................................................................................... 14

4.2.2.

Hoge frequenties >24 GHz ................................................................................. 14

4.2.3.

Vergunningvrij .................................................................................................. 15

4.3.

Spectrumcaps .......................................................................................................... 16

4.4.

Reserveren van frequenties ....................................................................................... 18

5.

VERGUNNINGSVOORSCHRIFTEN TER REALISATIE VAN DE DOELSTELLING ............. 19

5.1.

Dekkingseis ............................................................................................................. 19

5.2.

Ingebruiknameverplichting ........................................................................................ 20

5.3.

Interferentie ............................................................................................................ 22

5.3.1.

Algemeen ......................................................................................................... 22

5.3.2.

PMSE ............................................................................................................... 23

5.3.3.

Potentiële verstoring van kabeltelevisiesignalen .................................................... 24

5.3.4.

Synchronisatie .................................................................................................. 24

6.

OVERIGE DOELSTELLINGEN ..................................................................................... 25

7.

GEVOLGEN VOOR DE VERDELING VAN DE 700, 1400 EN 2100 MHZ-BANDEN ........... 26

7.1.

Algemeen ................................................................................................................ 26

7.1.1.

700 MHz........................................................................................................... 26

7.1.2.

1400 MHz ......................................................................................................... 26

7.1.3.

2100 MHz ......................................................................................................... 27

7.2.

Samenhang tussen frequentiebanden ......................................................................... 27

7.3.

Wijze van verdelen en uitgiftemoment ........................................................................ 28

7.4.

Verkaveling ............................................................................................................. 28

7.5.

Spectrumcaps .......................................................................................................... 29

8.

CONSULTATIE: REACTIES EN VERWERKING ............................................................ 31

1. Aanleiding en doel
In december 2010 is de Strategische Nota Mobiele Communicatie aan de Tweede Kamer
toegezonden.1 Deze nota gaf aan hoe de overheid tot 2017 om zou gaan met de uitgifte van de
schaarse frequentieruimte voor mobiele communicatie. Ze was gebaseerd op de Nota
Frequentiebeleid 2005 en vormde het beleidskader waarbinnen de (her)verdeling van de 800, 900,
1800, 2100 en 2600 MHz-banden in de afgelopen jaren heeft plaatsgevonden. In 2015 is de Nota
Frequentiebeleid 2005 geëvalueerd. Op 7 december 2016 is de Nota Frequentiebeleid 2016 aan de
Tweede Kamer toegezonden.2 Daarin is aangegeven dat draadloze connectiviteit zo belangrijk is
geworden voor de economie en maatschappij dat ze niet langer ‘nice to have’ is, maar ‘need to have’.
In de brief Verkenning digitale connectiviteit die op 16 december 2016 aan de Tweede Kamer is
verstuurd is opgemerkt dat het zelfs als basisbehoefte wordt beschouwd.3 Deze ontwikkelingen liggen
ook aan de basis van het Actieplan Digitale Connectiviteit, waarin het algemene beleid voor
connectiviteit is beschreven.4 Zowel de Nota Frequentiebeleid als deze Nota Mobiele Communicatie
maken onderdeel uit van dat algemene beleid. Dit beleid past binnen het recentelijk aangenomen
Europees wetboek voor elektronische communicatie.
Gezien het toegenomen belang van draadloze connectiviteit wordt in de Nota Frequentiebeleid 2016
als centrale doelstelling voor het frequentiebeleid vastgehouden aan het streven naar doelmatig
frequentiebeleid, maar bij de invulling daarvan verschuift het accent naar het borgen van een efficiënt
werkende markt, aansluiten op maatschappelijke ontwikkelingen, en het borgen van publieke
belangen. Als gevolg van deze ontwikkeling en het bijstellen van de centrale doelstelling van het
frequentiebeleid is ook de Strategische Nota Mobiele Communicatie uit 2010 toe aan herziening. Met
deze Nota Mobiele Communicatie wordt daar invulling aan gegeven.
De aankomende jaren worden in ieder geval veilingen van de 700 MHz-band, de 1400 MHz-band (‘LBand’), de 2100 MHz-band, en de 3,5 GHz-band verwacht.5 Dit is in lijn met het algemene
uitgangspunt dat veilen de hoofdregel is, zoals in de Nota Frequentiebeleid 2016 is vastgelegd.
Frequenties voor mobiele communicatie – met name onder 6 GHz – zijn namelijk naar verwachting
over het algemeen schaars. In die situatie is een veiling het aangewezen verdeelinstrument.
Verder wordt verwacht dat er als gevolg van Europese besluitvorming, en internationale afspraken
die worden gemaakt in het kader van de Wereld Radio Conferentie in 2019, nog meer
frequentieruimte zal worden bestemd voor mobiele communicatie. In ieder geval ten behoeve van
de uitrol van 5G. Zo heeft artikel 54 van het recent aangenomen Europees wetboek voor
elektronische communicatie tot doel om de 26 GHz-band beschikbaar te stellen mits er duidelijke
marktvraag is.6
In deze nota wordt het beleid uiteen gezet op basis waarvan de verdeling van de beschikbaar
komende frequenties in de aankomende jaren wordt uitgevoerd. Door nu al zo veel mogelijk het
beleid7 vast te leggen wordt de voorspelbaarheid van beleid vergroot. Dit is een wens die duidelijk is
uitgesproken door marktpartijen gedurende de totstandkoming van zowel de Nota Frequentiebeleid
2016 als deze nota. Voorspelbaarheid creëert investeringszekerheid en biedt zo een voedingsbodem
voor de investeringen die marktpartijen de aankomende jaren moeten doen om ervoor te zorgen dat
Nederland blijft behoren tot de absolute top qua telecommunicatie-infrastructuur. Bovendien stelt

Kamerstukken II 2010/11, 24 095, nr. 264.
Kamerstukken II 2016/17, 24 095, nr. 409.
3
Kamerstukken II 2016/17, 26 643, nr. 432.
4
Kamerstukken II 2017/18, 26 643, nr. 547.
5
Een andere band die vaak wordt genoemd en in sommige landen wordt uitgegeven voor mobiele
communicatie is de 2300-2400 MHz-band. In Nederland is dit een belangrijke band voor (medegebruik door)
draadloze videocamera’s. In 2016 en 2017 is een pilot uitgevoerd met een online boekingssysteem, waarmee
professionele gebruikers op tijdelijke basis vergund gebruik kunnen maken van specifieke frequenties in deze
band. Dit pilotsysteem is nog beschikbaar voor gebruikers. Een permanent systeem is in ontwikkeling. Daarbij
wordt gekeken naar de bruikbaarheid van dat systeem voor het faciliteren van medegebruik in andere
frequentiebanden.
6
Met 26 GHz-band wordt de frequentieruimte tussen 24,25 GHz en 27,5 GHz bedoeld.
7 De concrete besluiten worden vastgelegd in bekendmakingsbesluiten, vergunningvoorschriften en ministeriële
regelingen.
1
2

2

een duidelijk beleidskader de overheid in staat om na het bestemmen van frequenties voor mobiele
communicatie zo snel mogelijk die frequenties ter beschikking te stellen aan geïnteresseerde
ondernemingen.
Bij de totstandkoming van deze nota is advies gevraagd aan de Autoriteit Consument en Markt
(hierna: ‘ACM’) in haar rol als toezichthouder op de telecommarkt in Nederland. De ACM is allereerst
gevraagd om een analyse te maken van de concurrentiesituatie op de markt voor mobiele
communicatie. Hoe is die momenteel en hoe denkt de ACM dat de concurrentiesituatie zich de
komende jaren gaat ontwikkelen. Daarnaast is gevraagd om tegen de achtergrond van haar analyse
te adviseren over de inzet van spectrumcaps en andere marktordenende maatregelen, zoals
bijvoorbeeld een reservering van frequenties. De uitkomsten van dit advies zijn meegewogen bij het
vaststellen van deze nota en hebben geleid tot het hanteren van spectrumcaps bij aanstaande
veilingen zoals die van de 700 MHz, 1400 MHz, 2100 MHz- en 3,5 GHz-banden. Waar relevant worden
de bevindingen en adviezen van de ACM in deze nota beschreven.
In deze Nota wordt ook het beleid ten aanzien van de uitgifte van de 3,5 GHz-band geschetst. In de
brief over de toekomst van de 3,5 GHz-band die de staatssecretaris van Economische Zaken en
Klimaat op 24 december 2018, mede namens de minister van Defensie en de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, aan de Tweede Kamer heeft gestuurd 8, is al ingegaan op
de eerste voornemens rond het uitgiftebeleid van de 3,5 GHz-band. In deze brief is ook
geconcludeerd dat op basis van het TNO-onderzoek naar co-existentie van toekomstige 5Gnetwerken en satellietinterceptie in de C-band in Burum blijkt dat co-existentie niet mogelijk is, en
dat een internationale oplossing voor het satellietgrondstation in Burum noodzakelijk lijkt. De
haalbaarheid daarvan zal nader worden verkend.
De minister van Defensie en de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties zoeken naar
een internationale oplossing voor het niet kunnen uitvoeren van een deel van de interceptieactiviteiten als gevolg van de uitrol van 5G in Nederland.9 Recente werkbezoeken tonen aan dat een
oplossing in het kader van internationale samenwerking complex is, maar haalbaar lijkt. Alle inzet is
er op gericht om tijdig, dan wil zeggen vóór september 2022, een alternatief voor de
satellietinterceptie te realiseren. Er is vertrouwen dat dat gaat slagen. Mocht dit alternatief niet tijdig
gerealiseerd zijn, dan kan het noodzakelijk zijn om voor een korte periode overbruggingsmaatregelen
te treffen.
Voordat zeker is dat de oplossing in het kader van internationale samenwerking definitief gaat slagen,
dient nog een aantal punten te worden uitgezocht. Over de uitkomsten daarvan zal de Kamer via de
geëigende kanalen geïnformeerd worden. Vooruitlopend hierop worden in deze Nota de contouren
van het uitgiftebeleid van de 3,5 GHz-band geschetst. Hiermee worden echter nog geen
onomkeerbare stappen genomen voor de 3,5 GHz-band. Voorafgaand aan de consultatie van de
veilingregeling van de Multibandveiling van de 700, 1400 en 2100 MHz-banden zal duidelijkheid
worden gegeven over het alternatief voor het satellietgrondstation in Burum.
De Tweede Kamer zal – conform de motie-Weverling c.s. (21 501-33, nr. 734) en de motie-Van den
Berg c.s. (21501-33, nr. 747) separaat worden geïnformeerd over de uitkomsten van de risicoanalyse naar de integriteit van toekomstige 5G-netwerken en de te nemen maatregelen. De Nota
Mobiele Communicatie loopt hier niet op vooruit.

8

9

Kamerstukken II, 2018/19, 24 095, nr. 459
Satellietinterceptie in het bereik 3800 – 4200 MHz blijft in Burum plaatsvinden.
3

2. Context en achtergrond
2.1. Algemeen
Zoals in de Nota Frequentiebeleid 2016 en het Actieplan Digitale Connectiviteit beschreven is
draadloze communicatie een onmisbare grondstof geworden voor de Nederlandse samenleving. De
maatschappelijke afhankelijkheid van draadloze communicatie neemt hierdoor toe. Ze is een
randvoorwaarde voor economische groei in Nederland met sterke positieve effecten op de economie.
Ze is de smeerolie voor de ontwikkeling van nieuwe producten en diensten en voor de innovatie van
bestaande producten en diensten. Deze ontwikkelingen illustreren dat er sprake is van een
basisbehoefte.
Binnen de verschillende vormen van draadloze communicatie is mobiele communicatie steeds
belangrijker aan het worden voor economische ontwikkeling en groei: van telefonie en het uitlezen
van sensoren, tot het op afstand besturen van machines of voertuigen. Waar voorheen verschillende
netwerken en technologieën nodig waren om dit soort uiteenlopende diensten te kunnen leveren zijn
mobiele communicatienetwerken in toenemende mate in staat om al dit soort diensten te leveren.
Een technologie als 5G wordt zelfs ontwikkeld met als expliciet doel om een zo breed mogelijk palet
aan diensten te kunnen leveren aan klanten die sterk uiteenlopende behoeftes hebben. Door de
wereldwijde schaal waarvoor mobiele communicatietechnologie zoals 2G, 3G, 4G en 5G wordt
ontwikkeld zijn de schaalvoordelen bovendien enorm en de prijzen overeenkomstig laag. Uitgedaagd
door de noodzaak om te digitaliseren, en gebruik te maken van de mogelijkheden die elektronische
communicatie biedt, kijken steeds meer ondernemingen daarom naar de mogelijkheden om gebruik
te maken van mobiele communicatietechnologie.
Als gevolg van deze ontwikkeling treedt er een verbreding op van de markt voor mobiele
communicatiediensten. Deze ontwikkeling is één van de centrale ontwikkelingen die in de Nota
Frequentiebeleid 2016 is gesignaleerd en is nogmaals bevestigd in onderzoek dat is uitgevoerd voor
de totstandkoming van deze nota.10 Waar de markt op dit moment vooral diensten aanbiedt die een
zo groot mogelijke afzetmarkt kennen ontstaat er vanuit verschillende hoeken van de economie meer
en meer een roep om maatwerk. Een technologie als 5G gaat een belangrijke rol spelen in het kunnen
bedienen van die vraag. Er vinden in Nederland inmiddels tal van proeven plaats om te onderzoeken
hoe 5G daarvoor kan worden ingezet.11
De niches die deze ontwikkeling gaan creëren bieden tegelijkertijd kansen voor nieuwe (kleine)
partijen. Er kunnen bijvoorbeeld aanbieders ontstaan die zich specifiek gaan richten op het bedienen
van de mobiele communicatiebehoefte van de logistieke of landbouwsector. Overigens zullen zij voor
het kunnen aanbieden van hun diensten tot op zekere hoogte afhankelijk zijn van toegang tot de
mobiele netwerken van partijen als VodafoneZiggo, T-Mobile/Tele2, en KPN.12
Ook in het maatschappelijk verkeer wordt mobiele communicatie steeds belangrijker. Zonder mobiele
communicatieverbinding kunnen mensen minder goed gebruik maken van de economische voordelen
en mogelijkheden die het onderweg beschikbaar hebben van een internetverbinding biedt. Daarnaast
is mobiele communicatie een belangrijk instrument voor mensen om verbonden te blijven met hun
sociale omgeving, maar bijvoorbeeld ook in het mogelijk maken van nieuwe vormen van zorg die
mensen in staat moeten stellen langer thuis te blijven wonen. Zowel voor economische kansen als
sociale verbinding is de beschikbaarheid van mobiele communicatie dus belangrijk.
2.2. Nationale context – ontwikkelingen tot op heden
De afgelopen twintig jaar is de markt voor mobiele communicatie in Nederland in rap tempo
ontwikkeld en veranderd. Medio jaren ’90 werd GSM (2G) gelanceerd. Binnen een aantal jaar had
een groot deel van de Nederlanders vervolgens een mobiele telefoon. Na de veiling van 1800 MHz-

Strict Consultancy, ‘Rapport Onderzoek naar vergunningvrij gebruik in de 2100 MHz band’, Vianen: juli 2017.
5Groningen is hier een voorbeeld van. Zowel VodafoneZiggo als KPN nemen daaraan deel. Daarnaast heeft
KPN proeven lopen in onder meer Amsterdam, Helmond, en Rotterdam. T-Mobile test op haar beurt 5Gantennetechnologie in Amsterdam.
12
Het is namelijk niet erg waarschijnlijk dat deze niche-partijen een landelijk dekkend netwerk gaan aanleggen,
terwijl hun klanten mogelijk wel vragen om ook buiten het eigen bedrijfsterrein of -pand gebruik te kunnen
blijven maken van de dienstverlening. Daarvoor is dan toegang nodig.
10
11

4

frequenties voor GSM in 1998 telde Nederland vijf mobiele netwerkpartijen (KPN, Vodafone, Telfort,
Orange, en Ben/T-Mobile). Met het veilen van de 2100 MHz-frequenties voor UMTS (3G) in 2000
werd de weg vrij gemaakt voor het ontwikkelen van mobiel internet. Het duurde echter tot de
lancering van de iPhone in 2007 voordat mobiel internet pas echt een vlucht nam. Sindsdien stijgt
het dataverbruik jaarlijks met tussen de 50 en 200%.13 De introductie van 4G in 2013 was dan ook
hard nodig om die groei te kunnen accommoderen. Het beschikbaar stellen van aanvullend spectrum
in de 700 MHz-band, 1400 MHz-band, 3,5 GHz-band, en nog veel hogere frequentiebanden zoals de
26 GHz-band, is nodig om de verwachte groei bij te kunnen blijven benen.
Tussen 2005 en 2007 consolideerde de Nederlandse markt, waarbij er werd teruggegaan van vijf
naar drie mobiele netwerkpartijen. In 2005 nam KPN Telfort over, en in 2007 nam T-Mobile Orange
over. Op de markt waren daarna drie netwerkpartijen actief: KPN, T-Mobile en Vodafone. In een
analyse van de markt door het toenmalige OPTA (nu: ‘ACM’) in 2010 werd vastgesteld dat op de
markt een risico bestond op stilzwijgende coördinatie van marktgedrag. Er was volgens haar dan ook
de dreiging van het ontstaan van collectieve aanmerkelijke marktmacht.14 Daarom werd besloten
om bij de veiling van de 800 MHz-frequenties twee vergunningen expliciet voor nieuwkomers te
reserveren. In 2012 kocht Tele2 die vergunningen tijdens de zogenaamde Multibandveiling. 15 Tot
voor kort kende de Nederlandse markt hierdoor vier mobiele netwerkpartijen.
Op 15 december 2017 maakte T-Mobile en Tele2 bekend dat zij hun activiteiten wilden fuseren. De
Europese Commissie heeft de voorgenomen fusie vervolgens nader onderzocht, met ondersteuning
van de ACM. Daarbij heeft de Europese Commissie onderzocht of de fusie, en daarmee het verdwijnen
van Tele2 als onafhankelijke concurrent, zou leiden tot een aanzienlijke verslechtering van de
effectieve concurrentie op de Nederlandse markt voor mobiele communicatie. Hierbij is dus niet
zozeer onderzocht of de toetreding van Tele2 in het verleden een positief effect heeft gehad, maar
of de overname van Tele2 de concurrentie in aanzienlijke mate zou verslechteren. De Europese
Commissie maakte op 27 november 2018 bekend dat ze de fusie onvoorwaardelijk goedkeurde
omdat de fusie naar verwachting geen aanzienlijke verslechtering van de effectieve concurrentie
teweeg gaat brengen op de Nederlandse markt voor mobiele communicatie.

2.3. Nationale context – heden en toekomst
Anno 2019 bestaat de Nederlandse markt uit drie mobiele netwerkpartijen, waarvan er twee (KPN
en Vodafone/Ziggo) ook een vast netwerk bezitten. In het derde kwartaal van 2018 waren er 39
virtuele aanbieders (‘MVNO’s’) actief die gebruik maken van de drie bestaande mobiele netwerken.
Het merendeel daarvan is onafhankelijk, maar onder deze MVNO’s vallen ook submerken zoals Telfort
(KPN), Hollandse Nieuwe (VodafoneZiggo), en Ben (T-Mobile/Tele2).16
Omdat frequentieverdelingen bijzonder vormende momenten zijn voor de marktordening is
toezichthouder ACM gevraagd om advies uit te brengen over de verwachte ontwikkeling van de
concurrentie in de aankomende jaren, en of er eventueel marktordenende maatregelen moeten
worden overwogen om effectieve concurrentie te creëren of waarborgen. De ACM heeft in dat kader
bekeken hoe de markt zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld, hoe de markt er momenteel uit ziet,
en hoe de markt zich naar verwachting gaat ontwikkelen. Op basis van die analyse komt de ACM tot
het advies dat het reserveren van frequenties voor een nieuwe vierde marktpartij op dit moment niet
nodig en effectief is. Wel adviseert ze om spectrumcaps te hanteren waarmee wordt gewaarborgd
dat er tenminste drie marktpartijen over frequenties voor mobiele communicatie kunnen beschikken.
Dit wordt verder besproken in de paragraaf over spectrumcaps.
In het advies voor de eerstvolgende frequentieveilingen stelt de ACM vast dat investeringen na de
veiling van 2012 sterk toenamen, en momenteel gelijk zijn aan de investeringen van voor die datum.
De prijzen die Nederlandse consumenten betalen zijn volgens de ACM ook gunstig ontwikkeld sinds
ACM Marktmonitor Telecommunicatie.
OPTA, ‘Analyse mobiele communicatiemarkten’, Den Haag: 3 november 2010.
15
http://www.agentschaptelecom.nl/sites/default/files/resultaten-multiband-frequentieveiling.pdf.
16
Overigens blijkt uit onderzoek van de ACM dat de concurrentiedruk die MVNO’s kunnen uitoefenen op KPN,
VodafoneZiggo en T-Mobile/Tele2 beperkt wordt door de invloed die laatstgenoemden via toegangsvoorwaarden
kunnen uitoefenen en de aanwezigheid van overstapdrempels.
13
14

5

2012 en liggen inmiddels op of onder het Europese gemiddelde.17 In het advies concludeert de ACM
dat de dynamiek op de mobiele markt de afgelopen jaren is toegenomen en dat het aannemelijk is
dat dit het gevolg is van toetreding door Tele2 in 2012. Verder concludeert zij dat prijzen zijn gedaald,
de kwaliteit van de netwerken uitstekend is, en dat er geen aantoonbaar negatief effect is van de
toegenomen concurrentie op investeringen.18 De ACM is, alles in overweging nemende, van oordeel
dat de situatie op de mobiele markt per april 2019 duidt op effectieve concurrentie. De ACM acht het
bovendien niet aannemelijk dat de concurrentie in de komende vijf jaar in aanzienlijke mate zal
verslechteren door de fusie van T-Mobile en Tele2.19
2.4. Europese context
Op grond van een EU-besluit zal de 700 MHz band beschikbaar moeten komen in 2020. De 3,5 GHz
en 26 GHz-banden zijn in Europees verband aangewezen als banden van belang voor de uitrol van
5G. Nederland is net als alle andere EU-lidstaten gehouden om op grond van de Europese
elektronische communicatie code uiterlijk op 31 december 2020 het gebruik van voldoende grote
blokken spectrum in de 3,5 GHz-band voor draadloos breedband mogelijk te maken, en ten minste
1 GHz in de 26 GHz band mits er sprake is van een duidelijke marktvraag.
Op EU-schaal is de laatste jaren een consolidatieslag gaande. Die lijkt gericht te zijn op het op termijn
creëren van een aantal pan-Europese partijen die in alle of bijna alle Lidstaten actief zijn in zowel
vaste als mobiele netwerken, aangevuld met een aantal partijen die in een beperkt aantal of slechts
een enkele Lidstaat actief zijn. Door te consolideren proberen marktpartijen onder meer om schaalen breedtevoordelen te creëren waardoor ze meer financiële speelruimte krijgen, bijvoorbeeld om te
investeren. Overigens lijkt de consolidatieslag zich allereerst te richten op consolidatie binnen de
nationale grenzen van Lidstaten, met feitelijk vooral aandacht voor nationaal gericht
investeringsbeleid en nationale dienstverlening.
Bij de meeste fusies en overnames van de afgelopen jaren zou het aantal mobiele netwerkpartijen
in verschillende Lidstaten zijn teruggegaan van vier naar drie. Deze fusies en overnames zijn
beoordeeld door de Europese Commissie. Daaruit blijkt dat de Europese Commissie het teruggaan
naar drie partijen soms toelaat, maar vrijwel altijd alleen onder remediërende voorwaarden. Zo heeft
de Europese Commissie bij het teruggaan van vier naar drie partijen in Ierland, Duitsland en Italië
telkens gelast dat er voldoende bezittingen werden afgestoten om toetreding van een nieuwe vierde
partij mogelijk te maken. In Italië zelfs per direct.20 Dat hield elke keer in dat er frequenties moesten
worden afgestoten. In Denemarken vond de EC eenzelfde maatregel nodig, maar waren de betrokken
ondernemingen niet bereid afdoende remediërende voorwaarden aan te bieden om goedkeuring te
krijgen, waarna de fusie strandde.21 Iets vergelijkbaars heeft zich voorgedaan in het Verenigd
Koninkrijk waar H3G en Telefónica wilden fuseren.22 In de Verenigde Staten zijn eerdere pogingen
om de markt te laten consolideren van vier naar drie marktpartijen tot nog toe telkens gestrand op
bezwaren van toezichthouders.
De besluiten van de Europese Commissie die er op sturen dat er vier mobiele netwerkpartijen actief
blijven in elk van de Lidstaten vinden steun in bevindingen van de OESO. Na de mobiele markten in
de verschillende OESO-lidstaten te hebben onderzocht concludeert de OESO dat een markt met vier
partijen over het algemeen beter functioneert dan een markt met minder dan vier partijen. 23

17

Zie ook https://www.telecompaper.com/nieuws/nederlandse-mobiele-pakketten-met-toestel-iets-goedkoper-1142812.
18
Zie ook P3 Communications: http://p3-networkanalytics.com/portfolio-item/netherlands-2.
19
ACM, ‘Advies Multibandveiling 2019’, Den Haag: 9 april 2019, hoofdstuk 4.3.
20
http://europa.eu/rapid/press-release_IP-16-2932_en.htm & http://europa.eu/rapid/press-release_IP-14607_en.htm & http://europa.eu/rapid/press-release_IP-14-771_en.htm.
21
http://europa.eu/rapid/press-release_STATEMENT-15-5627_en.htm
22
http://europa.eu/rapid/press-release_IP-16-1704_en.htm
23
OECD Working Party on Communication Infrastructures and Services Policy, ‘Wireless Market Structures and
Network Sharing’, Parijs: 8 januari 2015.
6

Vergelijkbare bevindingen volgen ook uit onderzoek naar de gevolgen die de fusie tussen T-Mobile
en Orange in 2007 heeft gehad op de Nederlandse mobiele markt.24
2.5. Conclusie
De mobiele netwerken in Nederland behoren tot de absolute top in termen van kwaliteit, dekking, en
snelheid. Verder zijn investeringen op peil en er is concurrentiedruk op de prijzen. De toetreding van
Tele2 in 2012 heeft hier waarschijnlijk een belangrijke bijdrage aan geleverd. Dit blijkt ook uit de
analyse van de mobiele markt die de ACM heeft verricht in het kader van haar advies voor de
eerstvolgende frequentieveilingen.
Inmiddels is Tele2 gefuseerd met T-Mobile. Volgens de Europese Commissie gaat dit geen
aanzienlijke verslechtering van de effectieve concurrentie veroorzaken. De ACM onderschrijft dit voor
de aankomende vijf jaar. De ACM stelt “in het algemeen (..) een voorkeur [te hebben, red] voor een
zo groot mogelijk aantal spelers op de markt”. De ACM acht het echter niet aannemelijk dat de
concurrentiesituatie in de komende vijf jaar aanzienlijk zal verslechteren. Dat is anders dan
voorafgaand aan de veiling van 2012. Toen stelde de ACM dat er mogelijk sprake was van een
beperkte mate van concurrentie en een risico op stilzwijgende coördinatie door indertijd KPN,
Vodafone en T-Mobile. Mede door dit verschil is de ACM van mening dat het faciliteren van toetreding
van een nieuwe vierde mobiele netwerkaanbieder door middel van een reservering van frequenties
op dit moment geen noodzakelijk en effectief instrument is.25
Hoewel de fusie tussen Tele2 en T-Mobile is toegestaan valt daaruit niet af te leiden dat daarmee de
meest optimale marktordening is bereikt. Wat de optimale marktordening dan wel is valt echter niet
eenduidig te bepalen. De ACM verwacht op dit moment in ieder geval niet dat de concurrentiesituatie
in de komende vijf jaar aanzienlijk zal verslechteren. Wel acht zij het nodig om spectrumcaps te
hanteren teneinde een voldoende evenwichtige verdeling van frequenties zeker te stellen en zo
effectieve concurrentie te borgen. Al met al is echter niet met zekerheid te stellen dat effectieve
concurrentie ook op de langere termijn gewaarborgd is in de huidige marktsituatie met drie mobiele
netwerkaanbieders. Dit betekent dat het belangrijk is om maatregelen te nemen zodat er altijd de
dreiging is van nieuwe concurrentie. Die dreiging houdt de markt scherp en draagt bij aan het
behouden van de effectieve concurrentie waar op dit moment sprake van is. Daarnaast blijft het
belangrijk om de ontwikkeling van de concurrentiesituatie de aankomende jaren nauwlettend in de
gaten te houden. Zo nodig kan er dan met marktordenende maatregelen worden ingegrepen bij
toekomstige frequentieverdelingen, of kan de ACM (toegangs)verplichtingen opleggen in geval er
(collectieve) aanmerkelijke marktmacht ontstaat. In het vervolg van deze nota kunt u lezen hoe dit
uitwerking krijgt en wat dit betekent voor de inzet van beleidsinstrumenten, in het bijzonder de
marktordenende instrumenten.

Kemp & Stil, ‘Vier is beter dan drie op de markt van telecommunicatie’, ESB, jaargang 101 (4737), p. 422425. https://esb.nu/esb/20019012/vier-is-beter-dan-drie-op-de-markt-van-telecommunicatie.
25
Voor de ACM speelt hierbij ook een rol dat er in 2010 twee partijen waren die reeds frequenties voor mobiele
communicatie bezaten en lieten weten geïnteresseerd om toe te treden tot de mobiele markt. Op dit moment
zijn dat soort partijen er niet.
24

7

3. Doelstelling
3.1. Toepasselijk beleidskader
De doelstelling die gehanteerd gaat worden bij de eerstvolgende verdelingen van frequenties voor
mobiele communicatie moet passen binnen de doelstellingen van de Nota Frequentiebeleid 2016 en
het kabinetsbeleid zoals vastgelegd in het Actieplan Digitale Connectiviteit. Deze vormen immers de
kaders voor het connectiviteitsbeleid, waar het frequentiebeleid en mobiele communicatie onderdeel
van zijn. De centrale doelstelling uit de Nota Frequentiebeleid 2016 is “doelmatig frequentiegebruik”.
Dit betekent dat voor een specifieke bestemming de juiste frequenties beschikbaar worden gesteld
(effectief), en er niet meer frequenties ter beschikking worden gesteld dan noodzakelijk om het
beoogde doel te realiseren (efficiënt). Uitgangspunt daarbij is een efficiënt werkende markt. Dit
betekent dat er een belangrijke rol is weggelegd voor marktwerking als instrument in het bereiken
van die doelstelling, maar de overheid wel moet borgen dat die markt goed functioneert. Waar nodig
zullen aanvullende regels worden gesteld om publieke belangen goed te borgen.
Het creëren van een efficiënt werkende markt wordt in eerste instantie gerealiseerd door de uitgifte
van (schaarse) vergunningen. Het instrumentarium is dan ook vooral marktgericht, waarbij voor
schaarse vergunningen veilen de hoofdregel blijft. Voor zover de markt de publieke belangen niet
borgt kunnen deze worden vastgelegd in vergunningsvoorschriften of kunnen regels worden gesteld
bij of krachtens wet. Een veiling bewerkstelligt dat vergunningen terecht komen bij de marktpartijen
die uiteindelijk de meeste waarde weten te realiseren met deze commercieel te benutten
frequentieruimte. Daarmee bevordert de veiling de mededinging. Dit wordt bereikt door in het geval
van een veiling een realistische opbrengst na te streven en dat bij eventuele verlenging van een
vergunning een realistische prijs hiervoor moet worden bepaald. Hoewel er veelal wordt gesteld dat
een frequentieveiling leidt tot verminderde investeringen of hogere prijzen voor consumenten blijkt
uit diverse onderzoeken dat dit niet het geval is. 26 Dit is ook terug te zien in de hiervoor besproken
analyse van de ACM. De ACM stelt immers vast dat er na de veiling van 2012 – die veelal werd gezien
als ‘duur’ – evenveel is geïnvesteerd als in de jaren daarvoor, dat de Nederlandse mobiele netwerken
tot de absolute wereldtop behoren, en dat prijzen de afgelopen jaren zijn gedaald. Tot slot is het
voor een concurrerende markt van belang dat toegang tot frequentieruimte mogelijk is, onder meer
vergunningsvrij. Dit biedt ruimte voor nieuwe innovatieve toepassingen.
3.2. Doelstelling van frequentieverdelingen voor mobiele communicatie
Binnen deze bredere doelstellingen uit het kabinetsbeleid van het Actieplan Digitale Connectiviteit en
de Nota Frequentiebeleid 2016 wordt bij de aankomende verdelingen van frequenties een meer
specifieke doelstelling gehanteerd voor mobiele communicatie. Deze houdt in dat (a) de overheid
streeft naar (b) kwalitatief hoogwaardige mobiele dienstverlening (c) die een grote diversiteit aan
vraag kan bedienen en (d) altijd en overal beschikbaar is (e) tegen concurrerende tarieven. Deze
doelstelling is gelijk aan die uit het Actieplan Digitale Connectiviteit, met de kanttekening dat daar
wordt gesproken van ‘connectiviteit’ en hier van ‘mobiele dienstverlening’. Mobiele dienstverlening
is een vorm van connectiviteit dus in de praktijk zijn beide doelstellingen gelijk. De doelstelling kent
vijf elementen die hierna worden toegelicht. Deze elementen zijn onderling niet altijd volledig
verenigbaar. Het kan daarom nodig zijn in concrete situaties een afweging tussen deze elementen
te maken.
3.3. Toelichting
Allereerst is belangrijk om op te merken dat er sprake is van een streven. Zo is de beschikbaarheid
van mobiele communicatie altijd en overal begrensd door natuurkundige en economische
beperkingen. Omgevingsfactoren zoals gebouwen, het weer en de hoeveelheid begroeiing maken dat
er geen absolute garanties kunnen worden geboden. Dit laat echter onverlet dat de overheid via een
Cambini, C. & Garelli, N. (2017) Spectrum fees and market performance: A quantitative analysis,
Telecommunications Policy, Vol. 41, Issues 5-6, June 2017, pp. 355-366. Park, M., Lee, S.W. & Choi, Y. (2011),
Does spectrum auctioning harm consumers? Lessons from 3G licensing, Information Economics and Policy, Vol.
23, Issue 1, March 2011, pp. 118-126`. Kwerel, E. Spectrum Auctions Do Not Raise the Prise of Wireless
Services: Theory and Evidence, Office of Plans and Policy, Federal Communications Commission, 2000. Abood,
M.E., Abromavage, N., Carter, K.R., Davis, P., Dentic, B., Dragan, S. Spectrum Auctions and Sunk Costs,
Columbia University, 2001.
26

8

verscheidenheid aan beleidsinstrumenten naar het vergroten van de beschikbaarheid van mobiele
communicatie streeft. Ook kan de overheid niet bepalen welke diensten en producten mobiele
aanbieders moeten aanbieden. Door in te zetten op een efficiënt werkende markt wordt geborgd dat
vraag naar en aanbod van mobiele dienstverlening zo goed mogelijk op elkaar aansluiten.
Het tweede element van de doelstelling betreft een ‘kwalitatief hoogwaardige mobiele
dienstverlening’. Zoals al toegelicht neemt het belang van mobiele communicatie voor zowel
economie als maatschappij alleen maar toe. Ze is een grondstof voor economische groei. Daarom is
het wenselijk dat Nederland haar huidige positie met drie kwalitatief zeer hoogwaardige mobiele
netwerken weet vast te houden. Dat is essentieel voor de concurrentiepositie van de Nederlandse
economie. Belangrijk om op te merken is dat kwalitatief hoogwaardig niet alleen maar ziet op de
snelheid die de netwerken kunnen leveren. Naarmate mobiele communicatie belangrijker wordt, en
de vraag meer divers, worden andere kwaliteitsaspecten zoals beveiliging, uptime (continuïteit), en
latency27 steeds belangrijker. Technologische ontwikkelingen zoals de ontwikkeling van 5G moeten
in toenemende mate deze kwaliteitsaspecten waarborgen. Ook andere technologieën zoals Sigfox en
LoRa (beide Internet of Things toepassingen) zijn in dit kader van belang.
Het derde element betreft het kunnen bedienen van een grote diversiteit aan vraag. Naarmate meer
en meer ondernemingen mobiele communicatie een integraal onderdeel van hun product of
dienstverlening maken worden de eisen die aan mobiele communicatie worden gesteld steeds meer
divers. Om de gehele economie te kunnen laten profiteren van de mogelijkheden die mobiele
communicatie creëert is het van belang dat de vraag van uiteenlopende ondernemingen en andere
gebruikers wordt bediend. Uit onderzoek van Strict Consultancy blijkt dat deze vraag actueel is en
het huidige aanbod van de huidige mobiele netwerkaanbieders soms tekort schiet.28
Het vierde element geeft weer dat er wordt gestreefd naar de beschikbaarheid van mobiele
communicatie ‘altijd en overal’. Gegeven het toenemend belang van mobiele communicatie is het
belangrijk dat zo veel mogelijk bedrijven en burgers de beschikking hebben over mobiele
communicatie. Zoals hiervoor reeds aangegeven zijn er echter natuurkundige beperkingen waardoor
absolute garanties onmogelijk zijn. Daarnaast is de verantwoordelijkheid voor het realiseren van
mobiele bereikbaarheid bij verschillende partijen belegd. Mobiele netwerkaanbieders, gemeenten,
private partijen zoals bijvoorbeeld gebouweigenaren of projectontwikkelaars, en in sommige gevallen
ook gebruikers zelf, dragen daarbij een eigen specifieke verantwoordelijkheid.
De aanbieders zijn continu bezig hun mobiele netwerken te optimaliseren en dekking te vergroten.
Gemeenten kunnen bijdragen aan verbetering van de mobiele dekking door aanbieders te faciliteren.
Bijvoorbeeld door hun antennebeleid openbaar te publiceren.29 De Rijksoverheid draagt bij aan een
goede mobiele communicatie-infrastructuur. Enerzijds door het beschikbaar stellen van zoveel
mogelijk frequentieruimte voor mobiele communicatie. Anderzijds door een antennebeleid te voeren
gericht op het stimuleren en faciliteren van voldoende ruimte voor de antenne-opstelpunten die nodig
zijn om dekking te realiseren. Er wordt bijvoorbeeld gestreefd naar een nieuw Antenneconvenant per
eind 2019. Gebouweigenaren kunnen daarnaast de aanleg van mobiele netwerkapparatuur in hun
gebouwen faciliteren en projectontwikkelaars kunnen het realiseren van inpandige dekking reeds in
de ontwerpfase meenemen en daar samenwerking met de aanbieders voor zoeken. Gebruikers doen
er op hun beurt verstandig aan om bij de keuze van een netwerkaanbieder onderzoek te verrichten
naar de mate waarin verschillende netwerken dekking leveren op de voor hen relevante plekken. 30
Minder eenvoudig te bepalen maar wel relevant is de kwaliteit van de antenne in bijvoorbeeld een
smartphone. Hoe beter die is, hoe beter het toestel presteert met een relatief lage signaalsterkte.

27

De tijd die het duurt voor een signaal om van zender, bijvoorbeeld een smartphone, naar ontvanger,
bijvoorbeeld een webserver, en weer terug te reizen.
28
Strict Consultancy, ‘Rapport Onderzoek naar vergunningvrij gebruik in de 2100 MHz band’, Vianen: juli 2017.
29
Uit onderzoek van Kwink Groep is gebleken dat slechts 25 van de 380 gemeenten antennebeleid hebben dat
is terug te vinden op hun website of via een zoekmachine. Kwink Groep, ‘Inventarisatie gemeentelijk beleid
telecomnetwerken’, Den Haag: 9 maart 2018.
30
Hier zijn verschillende openbare bronnen voor. Alle vier de netwerkaanbieders bieden zelf kaarten met een
voorstelling van de dekking die zij bieden. Daarnaast zijn er ook andere bruikbare bronnen, zoals
https://www.4gmasten.nl, https://www.opensignal.org, en het Antenneregister
(https://www.antenneregister.nl).
9

Ervoor zorgen dat mobiele dienstverlening zo veel mogelijk ‘altijd en overal’ beschikbaar is vraagt
dus een gezamenlijke inspanning.
De beschikbaarheid van mobiele communicatie kan ook worden beïnvloed door verstoring van het
signaal. Als gevolg van het toenemende gebruik van het radiospectrum, maar ook elektronische
apparatuur in het algemeen, neemt de kans hierop toe. Gezien het toenemend belang van mobiele
communicatie voor economie en maatschappij is het belangrijk om dit waar mogelijk te voorkomen.
Het vijfde element van de doelstelling betreft concurrerende tarieven. Betaalbaarheid van kwalitatief
hoogwaardige mobiele dienstverlening is belangrijk zodat iedereen in het maatschappelijk en
economisch verkeer daar van kan profiteren. Betaalbaarheid valt echter niet eenduidig te
kwantificeren. Voor een zakelijke gebruiker die ondersteuning zoekt voor missie- of bedrijfskritische
toepassingen heeft betaalbaarheid immers een andere betekenis dan voor een consument. In een
efficiënt werkende markt waarin sprake is van concurrentie leidt die concurrentie vanzelf tot
betaalbaarheid. Een efficiënte werkende markt waarborgt dus het bereiken van dit element van de
doelstelling.
3.4. Rol van de overheid en inzet van beleidsinstrumenten
Voor het bereiken van de doelstelling is het waarborgen van een efficiënt werkende markt een
essentiële randvoorwaarde. Zoals hiervoor uiteengezet is zo’n markt een instrument waarmee naar
verwachting in hoge mate de kwaliteit, het bedienen van een grote diversiteit aan vraag,
concurrerende tarieven, en tot op zekere hoogte de beschikbaarheid van mobiele communicatie altijd
en overal, kan worden gerealiseerd. De inzet van beleidsinstrumenten is vooral gericht op het
waarborgen van een dergelijke markt. Daarvoor is het belangrijk dat toegang mogelijk is. De dreiging
van toetreding zorgt immers voor concurrentiedruk die zittende marktpartijen scherp houdt.
Instrumenten die hierbij kunnen worden ingezet zijn het zorgvuldig plannen van de momenten
waarop frequenties worden verdeeld, vergunningvrij of gedeeld gebruik van frequenties,
spectrumcaps, en het reserveren van frequenties voor nieuwkomers. In het hiernavolgende
hoofdstuk wordt dit verder uitgewerkt.
Er zijn (economische) beperkingen aan hetgeen een efficiënt werkende markt kan leveren. Zo is het
niet zeker dat marktpartijen alle uithoeken van Nederland zullen bedekken omdat de benodigde
investering niet opweegt tegen de verwachte baten. Hoewel economisch rationeel wordt dit
beschouwd als een onwenselijke uitkomst gegeven het toenemend belang van mobiele communicatie
voor economie en maatschappij. Dit rechtvaardigt aanvullende maatregelen vanuit de overheid om
dekking op niet-rendabele plekken te bevorderen. Hetzelfde geldt voor interferentie. Het belang van
mobiele communicatie, de potentiële consequenties van interferentie en het feit dat zelfs een efficiënt
werkende markt niet per se in staat zal zijn om interferentie te voorkomen of op te lossen,
rechtvaardigen ook hier maatregelen vanuit de overheid. Dit kan betekenen dat er voorwaarden
worden gesteld om interferentie zo veel als mogelijk te voorkomen, of een heldere procedure te
beschrijven die aangeeft hoe interferentie wordt opgelost als ze zich voordoet. Het zoveel mogelijk
voorkomen van verslechtering van netwerkkwaliteit door toenemende ‘ruis’ van elektronische
apparaten is tevens geadresseerd in de Nota Frequentiebeleid 2016.31
Waar een efficiënt werkende markt bepaalde publieke belangen niet kan borgen heeft de overheid
verschillende mogelijkheden. Er kunnen bijvoorbeeld vergunningsvoorschriften worden gesteld.
Omdat dergelijke voorschriften vaak een prijs kennen worden ze verbonden aan te verdelen
vergunningen. Zo kunnen deelnemers aan een veiling de kosten verdisconteren in hun bieding(en).
In sommige gevallen zijn vergunningsvoorschriften niet het juiste instrument, of op zichzelf
onvoldoende. Het verzorgen van inpandige dekking – bijvoorbeeld in tunnels of ondergrondse
parkeergarages – kan bijvoorbeeld maar tot op zekere hoogte via een vergunningsvoorschrift worden
opgelost. In sommige gevallen is de medewerking van private partijen bijvoorbeeld nodig terwijl die
geen verplichting hebben om mee te werken. Om dit te adresseren is het nodig dat overheden en
mobiele netwerkaanbieders de samenwerking zoeken met onroerend goed eigenaren,
bouwbedrijven, en openbaar vervoersmaatschappijen. Bijvoorbeeld om gezamenlijk tot een
standaard te komen waarmee die partijen in samenwerking dergelijke dekking kunnen realiseren.
Het is belangrijk om op te merken dat deze verslechterde werking van het netwerk in veel gevallen niet is toe
te rekenen aan de netwerkeigenaar maar aan externe bronnen zoals bijvoorbeeld elektrische en elektronische
apparatuur die mensen zelf aanschaffen.
31

10

De recente samenwerking tussen KPN, T-Mobile en VodafoneZiggo om op Schiphol één mobiel
netwerk aan te leggen illustreert dat er veel mogelijk is.32

32

https://nieuws.schiphol.nl/schiphol-en-mobiele-operators-gaan-samenwerken-aan-nieuw-mobiel-netwerk/
11

4. Borgen van een efficiënt werkende markt
Een efficiënt werkende markt speelt een belangrijke rol in het bereiken van de doelstelling. Het is
daarvoor essentieel dat er (dreiging van) toetreding blijft bestaan die zorgt voor concurrentiedruk.
Er zijn verschillende beleidsinstrumenten die daar een rol in spelen. Omdat deze nota het beleid
neerlegt voor de verdeling van frequenties voor mobiele communicatie wordt op de bijbehorende
instrumenten ingegaan.33 Deze worden hierna besproken. Er wordt begonnen met de meest
abstracte en minst ingrijpende, en afgesloten met de meest ingrijpende.
4.1. Verdeelmomenten en vergunningstermijnen
De frequenties voor mobiele communicatie vallen grofweg uiteen in twee categorieën: “lage”
frequenties (700 MHz, 800 MHz, 900 MHz) en “hoge” frequenties (1400 MHz, 1800 MHz, 2100 MHz,
2600 MHz, 3,5 GHz). Het verdelen van die frequenties is een belangrijk moment voor ondernemingen
die willen toetreden tot de markt. De dienst die de onderneming wil gaan aanbieden bepaalt wat
voor soort frequenties hij nodig heeft. Een onderneming die landelijk actief wil worden heeft lage
frequenties nodig voor het kostenefficiënt aanleggen van een netwerk met een zo breed mogelijke
dekking, en hoge frequenties om capaciteit te kunnen bieden in drukke gebieden. Een onderneming
die enkel specifieke locaties wil bedienen met veel capaciteit heeft daarentegen waarschijnlijk een
voorkeur voor enkel hoge frequenties, terwijl een onderneming die zich wil specialiseren in het
aanbieden van een netwerk voor Internet of Things-toepassingen vooral lage frequenties wil hebben.
Om al deze verschillende ondernemingen optimale kansen te bieden is en blijft het uitgangspunt dat
bij frequentieveilingen beide categorieën van frequenties worden aangeboden. Daarom zijn in de
2012 de 800 en 900 MHz-banden gezamenlijk met onder meer de 1800 en 2600 MHz-banden geveild.
Om diezelfde reden is in 2015 besloten om de 2100 MHz-frequenties tijdelijk te verlengen zodat het
mogelijk werd ze gezamenlijk met de 700 MHz-frequenties te verdelen.
Behalve het gezamenlijk verdelen van lage en hoge frequenties is de termijn tussen de
verdeelmomenten van belang. Die is afhankelijk van de te stellen vergunningstermijn. De
vergunningstermijn moet (nieuwe) ondernemingen op de markt in staat stellen om hun investeringen
terug te verdienen met een marktconform rendement. In 2007 heeft Stratix Consulting in het kader
van de veiling van 2600 MHz-frequenties onderzocht hoe lang een vergunning zou moeten lopen om
dit te realiseren. Ze heeft dit berekend vanuit het perspectief van een complete nieuwkomer op de
markt. Om een landelijk dekkend rendabel netwerk aan te leggen zou deze partij 6000 antenneopstelpunten moeten aanleggen en 2 tot 2,5 miljoen klanten verwerven. In dat geval kan hij zijn
investeringen rendabel maken met een vergunningsduur van 15 jaar. 34 Om toetreding niet uit te
sluiten wordt er daarom gekozen voor een vergunningstermijn van tussen de 15 en 20 jaar. Voor
bestaande aanbieders moet deze termijn meer dan genoeg zijn omdat zij geen netwerk hoeven aan
te leggen of klanten te verwerven zoals de nieuwkomer in de berekening van Stratix. Een termijn
van 15 tot 20 jaar maakt het aldus mogelijk voor zowel nieuwkomers als bestaande partijen om hun
investeringen terug te verdienen met een redelijk rendement.
Gegeven de einddatum van reeds uitgegeven vergunningen, het uitgangspunt dat wordt gestreefd
naar gecombineerde veilingen van lage en hoge frequenties, en een vergunningsduur van 15 tot 20
jaar worden de 700, 1400, en 2100 MHz-vergunningen uitgegeven tot
2040. Zie ook de
aankondiging hiervan in het Actieplan Digitale Connectiviteit. Op termijn creëert dit om de 10 jaar
een verdeelmoment waarin zowel lage als hoge frequenties worden aangeboden. Met deze
langetermijnvisie wordt voorts invulling gegeven aan de oproep daartoe van de ACM in 2013. 35
Grafisch weergegeven ziet dit er als volgt uit:

Behoudens de momenten waarop frequenties worden verdeeld is toetreding tot de markt in principe altijd
mogelijk. Het is namelijk toegestaan frequentievergunningen te verhandelen. Een partij die wil toetreden hoeft
dus niet per se een frequentieverdeling af te wachten.
34
Stratix Consulting, ‘Ingebruiknameverplichting en vergunningduur voor 2,6 GHz frequenties’, Hilversum:
september 2007.
35
OPTA, ‘Advies 2100 MHz-frequenties’, Den Haag: februari 2013.
33

12

De verwachting is dat er in de komende jaren meer frequenties beschikbaar komen voor mobiele
communicatie. Wanneer en welke frequenties dat worden is echter nog niet zeker. Bij het verdelen
van die (geharmoniseerde) frequenties zal de einddatum van de vergunningen in lijn worden
gebracht met deze verdeelmomenten, uitgaande van een vergunningstermijn van tussen de 15 en
20 jaar.36 Voor nog uit te geven vergunningen in de 3,5 GHz-band betekent dit dat deze zullen
worden uitgegeven tot 2040.
Bij het (her)verdelen van frequenties is het telkens belangrijk om dat tijdig te doen. In de eerste
plaats om investeringszekerheid te bieden door onzekerheid weg te nemen. In de tweede plaats is
het voor het herverdelen van frequenties die reeds in gebruik zijn, zoals bijvoorbeeld de 2100 MHzband, belangrijk om te bepalen welke gevolgen een andere verdeling van die frequenties heeft op
de continuïteit van de dienstverlening die daar op het betreffende moment mee wordt geleverd. In
het verleden werd als vuistregel voor de transitie een termijn van één à twee jaar voor de ingangsof afloopdatum gehanteerd. Door technologische vooruitgang en het toenemend aantal frequenties
dat in gebruik is voor mobiele communicatie is deze termijn niet per se meer nodig om de continuïteit
van dienstverlening te waarborgen.37 Wat dit precies betekent voor het moment waarop frequenties
uiterlijk moeten worden (her)verdeeld is meer afhankelijk geworden van de concrete
omstandigheden. Zoals het huidige gebruik van de frequenties die worden (her)verdeeld, de mate
waarin bestaande dienstverlening daarvan afhankelijk is, en in hoeverre andere frequenties die
vergunninghouders bezitten kunnen worden gebruikt om een verlies van frequenties te
compenseren. Dit betekent dat per (her)verdeling moet worden bekeken wanneer die uiterlijk moet
hebben plaatsgevonden om investeringszekerheid te bieden en gevolgen voor de continuïteit van
dienstverlening zo veel als mogelijk te beperken.

Er zijn situaties denkbaar waarin dit niet mogelijk is. Stel bijvoorbeeld dat er in de komende jaren
aanvullende frequenties worden bestemd voor mobiele communicatie en deze in 2027 worden verdeeld. In dat
geval kan de einddatum met een vergunningduur binnen de bandbreedte van 15 tot 20 jaar niet gelijk worden
getrokken met verdeelmoment B.1 of A.2. In deze situaties zal worden bekeken of de vergunningsduur langer
dan 20 of korter dan 15 jaar moet worden.
37
Zie in dit kader het onderzoek van PA Consulting naar de effecten van het verlies van 2100 MHz-frequenties
voor bestaande vergunninghouders op de continuïteit van de diensten die zij daarmee leveren. PA Consulting,
‘Study obligation on the coverage obligation for licences and the transition period for licences in the 2100 MHzband’, Londen: februari 2019.
36

13

4.2. Wijze van beschikbaar stellen
Frequenties kunnen op verschillende manieren en onder verschillende voorwaarden beschikbaar
worden gesteld. De wijze van beschikbaar stellen beïnvloedt het aantal partijen dat gebruik van de
frequenties kan maken en daarmee de mogelijkheden om actief te zijn op de markt. Zo zijn tot op
heden nagenoeg alle frequenties voor mobiele communicatie op landelijke basis exclusief vergund.
Als gevolg van technologische ontwikkelingen en de toenemende inzet van hoge frequenties ontstaan
er mogelijkheden voor alternatieve manieren van beschikbaarstelling. Hierbij kan worden gedacht
aan lokaal vergunnen (bijv. per antenne-opstelpunt), gedeeld gebruik via een licence shared access
systeem, of vergunningvrij. Waar landelijk exclusief vergunnen leidt tot verdeling onder een select
aantal marktpartijen bieden andere vormen mogelijkheden voor het verdelen over een groter aantal
marktpartijen. Zo kunnen toetredingsdrempels worden verlaagd en ontstaan kansen voor meer
marktpartijen waardoor er meer keuzemogelijkheden ontstaan voor eindgebruikers. Hierna wordt
besproken wat dit betekent voor de frequenties die de komende jaren beschikbaar komen voor
mobiele communicatie.
4.2.1. Schaarse frequenties
Algemeen
In de Nota Frequentiebeleid 2016 is vastgelegd dat de uitgifte van schaarse frequenties in beginsel
gebeurt via een veiling. Schaarste bestaat wanneer het redelijkerwijs is te verwachten dat de vraag
naar de betreffende frequenties groter is dan het aanbod (zie artikel 3.10, tweede lid,
Telecommunicatiewet). Dit gaat in ieder geval op voor de 700 MHz-, 1400 MHz-, 2100 MHz-, en 3,5
GHz-banden. Er is naar verwachting meer vraag naar die frequenties dan aanbod. Er zal worden
onderzocht wat de best mogelijke veilingvorm is. Omdat deze frequenties ook relatief ver reiken ligt
het bovendien voor de hand om vergunningen voor deze frequenties op landelijke schaal uit te geven.
3,5 GHz-band
In de kamerbrief van 24 december 2018 over de toekomst van de 3,5 GHz-band is ingegaan op de
eerste voornemens rond het uitgiftebeleid van de 3,5 GHz-band.38 In deze brief is aangegeven dat
vanaf september 2022 200 MHz in de frequentieruimte 3500 – 3700 MHz beschikbaar zal worden
gesteld voor mobiele communicatie en dat daar vanaf september 2026 100 MHz in het banddeel
3400 – 3500 MHz aan toe zal worden gevoegd. Daarbij is tevens vermeld dat het banddeel 3700 –
3800 MHz vanaf september 2026 beschikbaar zal worden gesteld voor lokaal gebruik. Deze
voornemens zijn vervolgens geconsulteerd. Op basis van de reacties op de consultatie wordt
uitgegaan van een alternatief bandplan, waarbij de frequentieruimte tussen 3400 - 3450 MHz en de
frequentieruimte tussen 3750 – 3800 MHz opnieuw vanaf 2026 voor lokaal gebruik ingezet kan
worden. Deze twee blokken van 50 MHz kennen mogelijk beperkingen als gevolg van bescherming
van naburig gebruik, namelijk boven de 3800 MHz en onder de 3400 MHz. Het spectrumdeel tussen
de 3450 en 3750 MHz zal zo veel als mogelijk voor mobiele communicatie kunnen worden verdeeld.
Hiermee kan 300 MHz aaneengesloten beschikbaar komen voor mobiele communicatie zodat kan
worden voorzien in de toekomstige spectrumbehoefte die nodig is voor het bieden van 5G-diensten.
De frequentieruimte die loopt van 3500 – 3700 MHz zal vanaf september 2022 beschikbaar worden
gesteld. Gelet op het belang van nationale veiligheid kan nog geen duidelijkheid worden gegeven
over het moment waarop de frequentieruimte 3450 – 3500 MHz en 3700 – 3750 MHz beschikbaar
komt. Op het moment dat definitieve duidelijkheid is over de oplossing voor het satellietgrondstation
in Burum kan daar ook duidelijkheid over worden gegeven.

4.2.2. Hoge frequenties >24 GHz
Naar mate frequenties hoger in het radiospectrum liggen wordt de geografische dimensie van
schaarste steeds belangrijker. Hoe hoger de frequentie, hoe minder ver ze reikt. Hoe hoger de
frequentie hoe moeilijker ze ook door muren of glas heen dringt. Technologie en zendvermogen
zorgen weliswaar voor verbetering maar het bereik zal over het algemeen toch beperkt blijven. Het
gevolg hiervan is dat de kans op interferentie – ook bij ongecoördineerd gebruik tussen verschillende
gebruikers – (veel) kleiner is dan bij veel van de frequenties die vandaag de dag worden gebruikt
38

Kamerstukken II, 2018/19, 24 095, nr. 459
14

voor mobiele communicatie. Door het beperktere bereik wordt de kans op interferentie tussen
meerdere gebruikers ook kleiner wanneer zij geografisch verder van elkaar zijn gescheiden. Het
gevolg is dat schaarste voor dit soort frequenties mogelijk meer lokaal van aard is. In een
stadscentrum bijvoorbeeld is meer capaciteit nodig dan op het platteland en de vraag naar
frequenties dus ook groter. Dit is in ieder geval relevant voor de hogere frequenties waar ook naar
wordt gekeken voor 5G.
Sommige van de frequenties waar naar wordt gekeken voor 5G zijn hoger in het radiospectrum
gelegen (boven de 24 GHz) dan de frequenties die momenteel beschikbaar zijn voor mobiele
communicatie (allemaal onder de 6 GHz). De eerste kandidaat hiervoor is de 26 GHz-band. Een ander
kenmerk van deze hoge frequenties is dat er heel erg veel frequentieruimte beschikbaar is. Hoewel
een technologie als 5G grote hoeveelheden frequenties nodig heeft is het niet onvoorstelbaar dat de
schaarste voor dit soort frequenties geografisch van aard is of misschien zelfs afwezig. Zeker wanneer
er rekening wordt gehouden met het beperkte bereik van de frequenties zoals hiervoor toegelicht.
Door de kleinere kans op interferentie en de verminderde schaarste vervallen de belangrijkste
redenen om voor hoge frequenties boven de 24 GHz uit te gaan van de noodzaak om ze op landelijke
schaal te vergunnen. Dit opent de mogelijkheid om deze hoge frequenties beschikbaar te stellen voor
een groter aantal partijen. Dat kan bijvoorbeeld door ze vergunningvrij beschikbaar te stellen39, door
met (zeer) lokale of regionale vergunningen te werken die worden uitgegeven op volgorde van
binnenkomst, via een verdeling op afroep, of door gedeeld gebruik of medegebruik te faciliteren. 40
Zo wordt het mogelijk voor allerlei bedrijven om diensten te ontwikkelen waarin gebruik wordt
gemaakt van deze hoge frequenties.
Specifiek voor de 26 GHz-band is in het Actieplan Digitale Connectiviteit beschreven dat het voorziene
gebruik de mogelijkheid opent om de band voor een groot aantal partijen beschikbaar te stellen. Dat
kan bijvoorbeeld in de vorm van (zeer) lokale of regionale vergunningen, die op volgorde van
binnenkomst worden uitgegeven. Andere opties zijn een verdeling op afroep, of door gedeeld gebruik
of medegebruik te faciliteren. In de voorbereiding van het beleid voor deze band wordt de dialoog
met diverse belanghebbenden aangegaan. Zoals gesteld in het Actieplan Digitale Connectiviteit is
het de bedoeling om de 26 GHz-band per 2020 beschikbaar te stellen voor commercieel gebruik.
Zoals daar reeds vermeld is dit wel afhankelijk van tijdige EU-besluitvorming over de technische
gebruiksvoorwaarden. Dat gaat vooralsnog trager dan voorzien was bij publicatie van het Actieplan
Digitale Connectiviteit.
4.2.3. Vergunningvrij
Naast landelijk exclusief vergunnen en de hiervoor benoemde opties om (zeer) lokaal of regionaal te
vergunnen wordt de mogelijkheid om frequenties vergunningvrij beschikbaar te stellen niet
uitgesloten. Vergunningvrije frequenties vormen een belangrijke voedingsbodem voor innovatie en
dragen bij aan dynamiek in markten. Laagdrempelige toegang tot spectrum schept kansen, juist voor
nieuwe gebruikers en nieuwe toepassingen. Ieder bedrijf, iedere consument of organisatie heeft de
mogelijkheid om zelf een draadloos netwerk aan te leggen of draadloze apparatuur te gebruiken,
zonder dat zij hiervoor een vergunning moet aanvragen of een dienst hoeft te kopen. Daarmee kan
een markt voor allerlei innovatieve producten en diensten tot ontwikkeling komen, zoals “smart
devices” (met internet verbonden apparaten) en telecomdiensten in gebouwen. WiFi is het meest
bekende voorbeeld van vergunningvrij gebruik van frequenties. Inmiddels zijn er echter ook andere
technologieën die in vergunningvrije frequenties opereren en steeds belangrijker worden. Sigfox en
LoRa zijn daar voorbeelden van. Beide bieden voor Internet of Things-toepassingen een alternatieve
infrastructuur ten opzichte van de mobiele netwerken van KPN, Vodafone, en T-Mobile/Tele2.
Keerzijde van het gebruik van vergunningvrije frequenties is dat er geen garanties zijn over de
kwaliteit en beschikbaarheid. Dit is bijvoorbeeld zichtbaar voor WiFi-netwerken in binnensteden die
op de 2,4 GHz-band werken.
Ook frequenties in de banden voor mobiele communicatie kunnen in beginsel vergunningvrij
beschikbaar worden gesteld. Dit is bijvoorbeeld gebeurd in de 1800 MHz-band, waar 2x5 MHz
Een voorbeeld hiervan is de beschikbaarstelling van 7000 MHz aan frequentieruimte in de 60 GHz-band. Het
aantal WiFi-producten dat ondersteuning hiervoor biedt neemt langzaamaan toe. Zie bijvoorbeeld de Netgear
Nighthawk X10 AD7200 Smart WiFi router.
40
Bijvoorbeeld via een Licence Shared Access-oplossing.
39

15

vergunningvrij beschikbaar is. Met die frequenties zijn ondernemingen in staat private 2G- en 4Gnetwerken te bouwen en dat gebeurt ook.41 Uit onderzoek van Agentschap Telecom blijkt dat deze
frequenties worden gebruik door tenminste 211 verschillende partijen door heel Nederland. Een
belangrijk voordeel van het vergunningvrij beschikbaar stellen van dit soort frequenties ten opzichte
van andere frequenties is dat er door de internationale standaardisatie van technologie in de mobiele
communicatiesector veel apparatuur beschikbaar is tegen lage prijzen, en er gebruik kan worden
gemaakt van standaard randapparaten zoals mobiele telefoons en tablets. Een andere
frequentieband die hier mogelijk voor in aanmerking komt is de 66 GHz-band (66-71 GHz). Verdere
beleidskeuzes hierover kunnen pas worden gemaakt nadat er in de Wereld Radio Conferentie 2019
is besloten over de bestemming van deze frequenties, en daaropvolgende EU-besluitvorming.
4.3. Spectrumcaps
Bij frequentieveilingen worden over het algemeen beperkingen gesteld aan het maximaal aantal
frequenties dat een partij mag kopen of bezitten.42 Zo’n beperking wordt een ‘spectrumcap’
genoemd. De omvang en het doel van dergelijke spectrumcaps verschilt. Over het algemeen kunnen
er drie doelen worden onderscheiden: (1) faciliteren van toetreding, (2) waarborgen of creëren van
een evenwichtige of optimaal geachte verdeling van frequenties, of (3) voorkomen dat er een
ondoelmatige hoeveelheid frequenties bij één of een select aantal partijen terecht komt.
De eerste twee toepassingsvormen van spectrumcaps streven naar een (specifieke) verdeling van
frequenties over een bepaald aantal partijen. De hoogte van spectrumcaps wordt dan ingegeven door
een idee over hetgeen de gewenste marktordening is in termen van het aantal marktpartijen of de
hoeveelheid frequenties die zij idealiter moeten (kunnen) bezitten. De derde toepassingsvorm is
enkel een waarborg tegen een verdeling van frequenties die in alle redelijkheid ondoelmatig is te
achten, en dus niet bedoeld om een zekere marktordening na te streven. Omdat frequenties een
essentiële grondstof zijn voor een mobiel netwerk is het mogelijk om concurrenten uit te schakelen
door te voorkomen dat zij (voldoende) frequenties kunnen kopen. De verdeling van frequenties die
door dit gedrag kan ontstaan wordt beschouwd als ondoelmatig. Spectrumcaps kunnen worden
ingezet om dat te voorkomen.
In de veiling van 2600 MHz-frequenties in Nederland in 2010 is een spectrumcap toegepast die
toetreding moest faciliteren. Omdat de cap frequentieruimte garandeerde voor meer deelnemers dan
dat er aan de veiling deelnamen was het resultaat dat er feitelijk geen veiling plaatsvond. Daardoor
bleven er ook frequenties onverdeeld.43 Een spectrumcap toepassen voor dit doel is bij nader inzien
eigenlijk te bot.44 Als het faciliteren van toetreding een expliciet doel is dan wordt de voorkeur
gegeven aan het reserveren van frequenties zoals dat nadien in 2012 is gebeurd. Op het reserveren
van frequenties wordt later in deze nota afzonderlijk ingegaan.
In de Multibandveiling van 2012 is dus een reservering toegepast, maar geen spectrumcaps. De
reden hiervoor was dat ze werden beschouwd als verstorend voor de marktwerking in de veiling, en
te beperkend voor deelnemers. In de evaluatie van deze veiling heeft het onderzoeksbureau dat deze
evaluatie heeft uitgevoerd – Kwink Groep (hierna: ‘Kwink’) – kritisch over deze keuze geoordeeld.
Door geen spectrumcaps toe te passen werd volgens Kwink de kans open gelaten dat (vrijwel) alle
frequenties door één partij konden worden gekocht. Hoewel ook Kwink de kans hierop niet als groot
inschatte was dit een risico dat de overheid niet zou moeten nemen. Ze heeft daarom de aanbeveling
gedaan om bij volgende vergelijkbare veilingen een (ruime) spectrumcap van bijvoorbeeld 40% of
50% te hanteren.45
Spectrumcaps kunnen worden ingezet als marktordenende maatregelen zoals hiervoor beschreven.
Het is reeds jaren goed gebruik om voorafgaand aan frequentieverdelingen voor mobiele

Private GSM en LTE systemen worden in allerlei verschillende bedrijven en instellingen toegepast, van
raffinaderij en andere industriële complexen, tot museum, dierentuin, ziekenhuis en penitentiaire inrichting.
42
De juridische basis voor dit soort maatregelen wordt gevormd door artikel 7, derde lid, van de
Machtigingsrichtlijn en artikel 9 van de Kaderrichtlijn. In het Europese wetboek voor elektronische
communicatie betreft het artikel 55, zesde lid, respectievelijk artikel 45 en 52.
43
Die frequenties zijn vervolgens verdeeld in de Multibandveiling van eind 2012.
44
Zie in dit kader ook: ACM, ‘Advies 2100 MHz-frequenties’, Den Haag: februari 2013.
45
Kwink Groep & Oxperts Consultancy, ‘Evaluatie Multibandveiling’, Den Haag: oktober 2014, p. 27.
41

16

communicatie toezichthouder ACM te vragen over de inzet van dat soort instrumenten. Op grond van
artikel 5, eerste lid, onder c, en artikel 52 van het Europese wetboek voor elektronische
communicatie kunnen dit soort instrumenten in de toekomst bovendien enkel worden ingezet na
advies van de ACM. Hoewel deze verplichting nog niet geldt, maar het wel reeds goed gebruik is om
dat advies te vragen, is dat ook in de voorbereiding voor deze Nota Mobiele Communicatie 2019
gebeurd. In het bijzonder met een oog op de aankomende veilingen van vergunningen in de 700,
1400, en 2100 MHz-, respectievelijk 3,5 GHz-banden.
De ACM adviseert een drietal spectrumcaps toe te passen:
-

Een cap van 40% op het totale bezit van frequenties in alle frequentiebanden die nu en in
de toekomst beschikbaar zijn voor mobiele communicatie. Dit zijn tenminste de 700, 800,
900, 1400, 1800, 2100, 2600 MHz-, en 3,5 GHz-banden. De ACM noemt dit een ‘globale cap’.
Een cap van 40% op het totale bezit van frequenties in alle ‘lage’ frequentiebanden die
beschikbaar zijn voor mobiele communicatie. Dit zijn de 700, 800, en 900 MHz-banden. Bij
de berekening van deze cap zou naar boven moeten worden afgerond. Deze cap is aanvullend
op de ‘globale cap’.
Een cap van 40% op het bezit van frequenties in de 3,5 GHz-band. Anders dan de andere
twee caps geldt deze enkel voor de 3,5 GHz-band. De cap is tevens aanvullend op de ‘globale
cap’.
Voor de precieze uitwerking van deze caps bij de aankomende veiling van vergunningen in de 700,
1400 en 2100 MHz- en 3,5 GHz-banden wordt verwezen naar hoofdstuk 7 van deze nota, en het
advies van de ACM.
Deze caps zijn volgens de ACM om diverse redenen van belang. De ACM stelt voorop dat het voor
het behoud van de bestaande situatie van effectieve concurrentie nodig is dat de drie bestaande
mobiele netwerkaanbieders in staat zijn om de frequenties te verwerven die zij nodig hebben om
effectief te kunnen blijven concurreren. Daarvoor is het nodig om een voldoende evenwichtige
verdeling van frequenties te borgen. Dit vereist dat een te grote concentratie van frequenties bij één
partij wordt voorkomen. Deze noodzaak vloeit voort uit het feit dat frequenties een essentiële
grondstof zijn voor mobiele netwerken. Hoe meer frequenties een partij bezit, hoe meer capaciteit
hij kan creëren voor zijn eindgebruikers, hetgeen de kwaliteit van dienstverlening positief beïnvloedt.
Het omgekeerde geldt ook. Dit kan een prikkel creëren om gedurende een veiling frequenties te
kopen zodat een concurrent die frequenties niet kan kopen, en diens dienstverlening daaronder leidt
en zo een concurrentievoordeel, respectievelijk -nadeel ontstaat. Om te voorkomen dat de
aankomende veilingen leiden tot een verslechtering van de concurrentie, en te waarborgen dat er
ook na de veilingen sprake blijft van effectieve concurrentie, adviseert de ACM aldus de verschillende
caps.
De globale cap is volgens de ACM op zichzelf onvoldoende om te borgen dat er na de aankomende
veilingen sprake blijft van effectieve concurrentie. Zoals in paragraaf 4.1 beschreven zijn lage
frequenties van bijzonder belang vanwege de fysische eigenschappen. De ACM ziet bezit van laag
spectrum als noodzakelijk voor het voortbestaan van een mobiele netwerkaanbieder, omdat het
zonder laag spectrum (in de 700, 800 en/of 900 MHz frequentiebanden) zeer moeilijk zal zijn om
een landelijk dekkend netwerk te realiseren, zeker indien ook een goed niveau van
binnenhuisdekking moet worden geboden. Omdat de hoeveelheid lage frequenties klein is in
verhouding tot de totaal beschikbare hoeveelheid frequenties creëert de globale cap geen of
nauwelijks beperkingen aan de hoeveelheid laag spectrum die een mobiele netwerkaanbieder kan
kopen. Om toch te waarborgen dat de beschikbare lage frequenties over tenminste drie partijen
wordt verdeeld is een aanvullende cap van 40% op die frequenties nodig. Bij dit percentage is het
zo dat, bij de aanwezigheid van drie mobiele netwerkaanbieders in de markt zoals dat momenteel
het geval is, de eigenaar van de meeste lage frequenties maximaal twee keer zoveel frequenties
bezit als de eigenaar van de minste lage frequenties. Dit verzekert een evenwichtige verdeling van
frequenties.
In aanvulling op de globale cap en de cap op lage frequenties acht de ACM het voorts passend om
ook een cap van 40% op te leggen voor specifiek de 3,5 GHz-band. De ACM stelt vast dat de 3,5
GHz-band van bijzonder belang is voor het kunnen bieden van 5G dienstverlening. Het is in Europa
de primaire band voor 5G, en alleen daar zijn de grote hoeveelheden frequenties beschikbaar
waarmee de bijbehorend hoge datasnelheden kunnen worden aangeboden. Volgens de ACM is het
17

aannemelijk dat een mobiele netwerkaanbieder die geen volwaardig 5G kan aanbieden op termijn
zijn vermogen tot effectief concurreren kan verliezen. Om ervoor te zorgen dat er tenminste drie
mobiele netwerkaanbieders over 3,5 GHz-frequenties kunnen beschikken, en de frequenties optimaal
worden verdeeld, adviseert de ACM aldus een cap van 40% specifiek voor deze frequenties.
Om te voorkomen dat de doelstellingen van de caps worden ondermijnd door bijvoorbeeld de
verhandeling van spectrum na afloop van de veilingen adviseert de ACM om de spectrumcaps van
toepassing te laten zijn tot de herverdeling van de 800, 900, 1800 en 2600 MHz banden.
Het advies van de ACM voor het hanteren van spectrumcaps bij de aankomende
frequentieverdelingen wordt overgenomen. Dit betekent dat er bij de ministeriële regeling een
globale cap van 40% op het totaal aan beschikbare frequenties voor mobiele communicatie wordt
ingesteld. In eerste instantie worden hier de 700, 800, 900, 1400, 1800, 2100, 2600 MHz-, en 3,5
GHz-banden onder gebracht. Daarnaast wordt er een cap ingesteld van 40% op het totaal aan lage
frequenties die beschikbaar zijn voor mobiele communicatie. Dit zijn in eerste instantie de 700, 800,
en 900 MHz-banden. Gedurende de looptijd van deze cap worden in beginsel alle aanvullende
frequenties die onder de 1 GHz beschikbaar komen voor mobiele communicatie er ook onder
gebracht. Tevens wordt bij de aankomende veiling van 3,5 GHz-frequenties een cap van 40%
gehanteerd, specifiek voor deze band. Deze caps blijven van toepassing tot de herverdeling van de
800, 900, 1800 en 2600 MHz-frequenties die wordt voorzien voor 2028/2029. Omdat de ACM in haar
analyse vijf jaar vooruit kijkt, en het beleid in deze nota bedoeld is voor de aankomende vijf tot tien
jaar, ligt het voor de hand om voorafgaand aan voornoemde herverdeling te beoordelen of de caps
nog langer nodig en geschikt zijn en hierover advies bij de ACM in te winnen.
Voor de extreem hoge frequenties boven 6 GHz die de komende jaren naar verwachting nog
beschikbaar gaan komen, zoals de 26 GHz-band, is het nog te vroeg om te bepalen of een
spectrumcap nodig is. In haar advies erkent de ACM dit ook. Indien het beleid voor deze frequenties
zo kan worden vormgegeven dat ze toegankelijk zijn voor een groot aantal ondernemingen dan ligt
het niet voor de hand dat aanvullende waarborgen, zoals een spectrumcap, op dit moment reeds
nodig zijn. Meer algemeen kan worden gesteld dat spectrumcaps naar verwachting niet nodig zijn
voor frequenties die niet-landelijk of niet-exclusief worden vergund.
4.4. Reserveren van frequenties
De meest ingrijpende vorm om toetredingsdrempels te verlagen en marktordenend op te treden is
het reserveren van frequenties voor één of meerdere nieuwkomers. Ook hiervoor geldt dat het reeds
goed gebruik is om de ACM om advies te vragen voordat dit instrument eventueel wordt ingezet, en
dat deze adviesaanvraag onder het Europese wetboek voor elektronische communicatie binnenkort
verplicht is indien de inzet wordt overwogen. Omdat er met dit instrument rechtstreeks in de markt
wordt ingegrepen behoeft de inzet ervan een grondige analyse waaruit de noodzaak blijkt, en waarin
de proportionaliteit wordt overwogen.
In het advies van de ACM stelt zij vast dat er momenteel sprake is van effectieve concurrentie, en
acht zij het niet aannemelijk dat de concurrentiesituatie in de komende vijf jaar aanzienlijk zal
verslechteren. Dat is anders dan voorafgaand aan de veiling van 2012. Toen stelde de ACM dat er
mogelijk sprake was van een beperkte mate van concurrentie en een risico op stilzwijgende
coördinatie door indertijd KPN, Vodafone en T-Mobile. Mede door dit verschil is de ACM van mening
dat het faciliteren van toetreding van een nieuwe vierde mobiele netwerkaanbieder door middel van
een reservering van frequenties op dit moment geen noodzakelijk en effectief instrument is.
Dit advies van de ACM wordt overgenomen. Dit betekent dat er bij de aankomende veilingen van de
700, 1400, 2100 MHz- en 3,5 GHz-frequenties geen reservering van frequenties wordt toegepast.
Dit laat onverlet dat het instrument bij latere frequentieverdelingen alsnog kan worden ingezet indien
de marktsituatie daar aanleiding toe geeft.

18

5. Vergunningsvoorschriften ter realisatie van de doelstelling
Naast het borgen van een efficiënt werkende markt door toetredingsdrempels laag te houden is er
op twee onderwerpen reden om aanvullende eisen te stellen. De eerste is het stellen van eisen aan
het gebruik van frequenties en het realiseren van dekking. Daarmee wordt invulling gegeven aan het
onderdeel van de doelstelling dat ziet op het streven naar de beschikbaarheid van mobiele
communicatie “altijd en overal” en de reeds aangekondigde actie uit het Actieplan Digitale
Connectiviteit. Het tweede onderwerp moet dat streven ondersteunen en ziet op het voorkomen en
oplossen van interferentie. Beide worden hierna nader toegelicht.
5.1. Dekkingseis
Mobiele communicatie wordt steeds belangrijker voor economie en maatschappij. Door middel van
marktwerking is de afgelopen twintig jaar in het overgrote deel van Nederland dekking van de
mobiele netwerken gerealiseerd. Er zijn echter nog altijd een aantal plekken in Nederland waar de
dekking van die netwerken niet aanwezig of niet altijd zeker is. Gegeven het economisch en
maatschappelijk belang van mobiele communicatie wordt dit als een onwenselijke situatie
beschouwd. Het maatschappelijk debat van de afgelopen jaren over het niet overal beschikbaar zijn
van de mobiele netwerken onderstreept het belang van dekking.
Hierom wordt er een dekkingseis gesteld. Het doel van deze eis is allereerst om de beschikbaarheid
van mobiele netwerken te realiseren op plekken waar nu geen netwerk beschikbaar is. Daarmee
wordt allereerst bellen met het 112 alarmnummer via een mobiel toestel ook daar verzekerd.
Daarnaast moet het de beschikbaarheid van mobiel internet op die plekken realiseren zodat diensten
zoals browsen, audio- en (standaard kwaliteit) videostreaming er mogelijk mee worden. Het doel
van deze verplichting is expliciet niet om een oplossing te bieden voor het vraagstuk van breedband
in het buitengebied.46 Daarvoor wordt afzonderlijk beleid gevoerd in samenwerking met provincies
en gemeenten.47
Concreet betekent dit dat in de te veilen 700 MHz-vergunningen een bepaling wordt opgenomen
waarin staat dat twee jaar na vergunningverlening 98% van de oppervlakte van elke Nederlandse
gemeente moet zijn voorzien van dekking. Deze dekking moet vanaf dat moment overal binnen het
gedefinieerde gebied een minimale snelheid van 8 Mbps met een grote mate van waarschijnlijkheid
mogelijk maken voor een gebruiker die zich buitenhuis bevindt. 48 Vanaf zes jaar na
vergunningverlening moet die minimale snelheid 10 Mbps bedragen, onder dezelfde voorwaarden.49
Met deze snelheden kunnen diensten zoals browsen, audio- en (standaard kwaliteit) videostreaming
worden gebruikt.
Het is belangrijk om op te merken dat deze snelheden minima betreffen die over het algemeen alleen
onder nadelige omstandigheden de ondergrens bepalen van hetgeen de netwerken kunnen leveren
aan gebruikers die zich buiten bevinden, ook aan de rand van een netwerkcel. Uit onderzoek blijkt
dat door te voldoen aan deze eisen de gemiddelde snelheden die mensen in de praktijk kunnen
ervaren in 2022 rond 138,5 Mbps komen te liggen, en in 2026 rond de 179,5 Mbps. De maximale
snelheden liggen dan nog veel hoger, gemiddeld meer dan 4.000 Mbps in 2022, 7.500 Mbps in

De gevraagde dekking kan weliswaar een verbetering betekenen ten opzichte van de bestaande opties voor
internet in de betreffende gebieden, en voor sommige burgers of bedrijven zelfs een aantrekkelijke oplossing,
maar het is niet de structurele oplossing die wordt gezocht voor de aanleg van toekomstvaste netwerken in de
buitengebieden. Hiermee is niet gezegd dat draadloze oplossingen hier geen rol in kunnen spelen. Er zijn
ondernemingen die laten zien dat met de juiste netwerkarchitectuur, -apparatuur, en abonnementen (zonder
datacap) draadloos een bijdrage aan of zelfs oplossing voor dit vraagstuk kan vormen.
47
Zie bijvoorbeeld https://www.samensnelinternet.nl.
48
Deze norm zal worden geëxpliciteerd in de concept-vergunningen. Als onderdeel van het toezichtkader zal in
een meetprotocol worden vastgelegd hoe die norm getoetst wordt.
49
Omdat (het einde van) de veiling van de 700 MHz-vergunningen is voorzien voor 2020 komt het er in de
praktijk op neer dat de betreffende snelheden per 2022 en 2026 moeten zijn gerealiseerd.
46

19

2026.50,51 Overigens zijn de snelheden die gebruikers kunnen ervaren mede afhankelijk van hun
apparaten, zoals smartphones. Veel smartphones zijn volgens hetzelfde onderzoek nu of in de
toekomst nog niet in staat om snelheden van meer dan 1.400 Mbps te bieden. Uit datzelfde
onderzoek blijkt ook dat deze eis tot de meest ambitieuze behoort van de EU-landen waar een
vergelijking mee is gemaakt, zoals België, Duitsland, Ierland, en vele anderen.
Deze dekkingseis betekent niet dat er straks in 100% van de tijd en in 100% van Nederland een
mobiel signaal beschikbaar is. Een dergelijke dekkingsgraad is als gevolg van natuurkundige
beperkingen niet haalbaar. Omgevingsfactoren als gebouwen, het weer en begroeiing zorgen hier
voor beperkingen. Bovendien moet er een balans worden gevonden tussen enerzijds het belang van
dekking en anderzijds relevante belangen voor het beheer van natuurgebieden. Daarom worden
Natura2000-gebieden uitgezonderd van de eis. Overigens blijkt uit de praktijk dat er op dit moment
in de meeste natuurgebieden reeds dekking is, met name op het niveau van bereikbaarheid van het
alarmnummer 112.52 Het beschikbaar maken van snel internet daarentegen vereist een hogere
netwerkdichtheid en die is in natuurgebieden niet te realiseren, dan wel in verhouding tot andere
belangen inzake natuurgebieden ongewenst (bijv. doordat het aantal benodigde antennes afbreuk
doet aan het natuurschoon).
Daarnaast wordt met deze eis inpandige dekking, zoals bij mensen thuis of in een ondergrondse
parkeergarage, niet altijd gegarandeerd. Door moderne isolatienormen die het energieverbruik van
huizen verlagen kan het mobiele netwerksignaal niet door alle muren of ramen dringen. Bovendien
is voor het bieden van dekking op dit soort plekken veelal medewerking van gebouweneigenaren
nodig. Om de inpandige dekking van de mobiele netwerken nog verder te brengen zullen mobiele
netwerkaanbieders en andere belanghebbenden zoals projectontwikkelaars, bouwbedrijven en
gebouweigenaren moeten samenwerken. Zo nodig is de overheid bereid om op verzoek een
faciliterende rol hierin te vervullen. Tot slot is het belangrijk om op te merken dat het inmiddels
technologisch mogelijk is om de telefoondienst van mobiele aanbieders over WiFi aan te bieden, ook
als er geen signaal van het mobiele netwerk is. VodafoneZiggo en KPN ondersteunen dit inmiddels.53
Hierdoor kunnen klanten die beschikken over een toestel dat ‘Voice over WiFi’ (‘VoWiFi’) ondersteunt
overal mobiel bellen waar dekking van een (eigen) WiFi-signaal beschikbaar is.
De eis geldt verder alleen voor partijen die naast 700 MHz-vergunningen ook in het bezit zijn van
800 of 900 MHz-vergunningen. Zo wordt voorkomen dat een eventuele nieuwkomer die 700 MHzvergunningen verwerft al op korte termijn verplicht wordt om in de minst rendabele gebieden dekking
te gaan realiseren. Dat zou een vergroting van toetredingsdrempels inhouden terwijl het beleid juist
gericht is op zo laag mogelijke toetredingsdrempels.
De eis wordt zo ingericht dat ze “frequentieneutraal” is. De eis wordt dus weliswaar verbonden aan
700 MHz-vergunningen, maar mag ook worden ingevuld met andere frequenties die de
verantwoordelijk vergunninghouder tot zijn beschikking heeft. Zo wordt het doel geborgd, maar de
invulling overgelaten aan de verantwoordelijk vergunninghouder. Die kan namelijk het beste bepalen
welke frequenties hij moet inzetten om in betreffende gebieden dekking te creëren.
5.2. Ingebruiknameverplichting
Naast de hiervoor beschreven dekkingseis zal voor alle 700, 1400, 2100 MHz-, en 3,5 GHzvergunningen een zogenaamde “ingebruiknameverplichting” gelden. Een ingebruiknameverplichting

PA Consulting, ‘Study on the coverage obligation for licences and the transition period for licences in the 2100
MHz band’, Cambridge: januari 2019.
51
Deze waarden betreffen gemiddelden over de netwerken van KPN, VodafoneZiggo en T-Mobile/Tele2
gezamenlijk genomen. In de praktijk zijn de gemiddelden en maxima voor de verschillende netwerken
verschillend. In verband met de bedrijfsvertrouwelijk aard van die informatie worden hier niet de waarden van
de afzonderlijke netwerken genoemd.
52
Toegang tot het 112 alarmnummer kan, ongeacht het abonnement van de beller, via elk netwerk verkregen
worden. De aanwezigheid van slechts één netwerk op een bepaalde locatie (zowel nationaal als buitenlands) is
dus al voldoende. Dit verhoogt de kans op toegang tot het alarmnummer in gebieden met verminderde
dekking.
53
https://www.vodafone.nl/over-vodafone/wie-zijn-wij/nieuws/nieuws.html?post_id=274823 &
https://www.kpn.com/beleef/mobiel/mobiel-bellen-via-wifi-van-kpn.htm.
50

20

dient verschillende doelen. Het moet borgen dat de vergunde frequenties zelf daadwerkelijk gebruikt
gaan worden, dat de frequenties niet enkel voor speculatieve doeleinden worden gekocht, dat er
wordt geïnvesteerd in het gebruik van de frequenties, en dat er een dienst mee wordt aangeboden.
De ingebruiknameverplichting houdt in dat in een gebied van bepaalde omvang de frequenties
gebruikt moeten worden en daarmee een openbare elektronische communicatiedienst wordt
aangeboden. Anders dan de dekkingseis wordt de ingebruiknameverplichting wél gekoppeld aan de
vergunde frequenties.
Een strenge ingebruiknameverplichting kan een toetredingsdrempel vormen. Een lage
ingebruiknameverplichting kan daarentegen de mogelijkheid bieden voor speculatie. Hier moet een
balans in worden gevonden. Dit wordt bereikt door de eis in twee fasen – na 2 en na 5 jaar – op te
laten lopen. Dezelfde fasering is toegepast in de vergunningen die zijn uitgegeven in de 800 MHz,
900 MHz, 1800 MHz, en 2600 MHz-banden. In het Actieplan Digitale Connectiviteit zijn de
ingebruiknameverplichtingen voor de 700-, 1400- en 2100 MHz-frequenties al vastgelegd. Hierna
worden de gemaakte keuzes nader toegelicht en gemotiveerd. De ingebruiknameverplichting van de
3,5 GHz-band is meegenomen in de consultatie van het beleidsvoornemen met het uitgiftebeleid 3,5
GHz-band. Voor dit onderdeel van de consultatie heeft slechts één partij inhoudelijk gereageerd,
namelijk dat deze zich kon vinden in de ingebruiknameverplichting. Daarmee kan de
ingebruiknameverplichting worden vastgesteld zoals weergegeven in onderstaande tabel.
De 700 MHz-frequenties hebben een relatief groot bereik en zijn als lage frequenties bijzonder
waardevol. Daarom zal er een ingebruiknameverplichting aan worden verbonden die inhoudt dat de
vergunninghouder 2 jaar na de datum van vergunningverlening, per 700 MHz vergunning, een dienst
aanbiedt in een gebied met een minimale omvang van 751 km². Na 5 jaar moet een dienst worden
aangeboden in een gebied met een minimale omvang van 7.512 km². Als een partij twee 700 MHzvergunningen verwerft dan moet hij een dienst aanbieden in een gebied van minimaal 15.024 km²
(2 x 7.512 km²). Deze verplichting is op dezelfde wijze berekend als de ingebruiknameverplichting
van de 900 MHz-vergunningen, waarna de resulterende verplichting is verdubbeld.54 Gevolg is dat
de verplichting in km² vrijwel gelijk is aan de ingebruiknameverplichting van de 800 MHzvergunningen. Vanwege de betere propagatie-eigenschappen van de 700 MHz-band komt dit in de
praktijk neer op een verplichting die iets minder investeringen vereist. Uit het feit dat Tele2 in staat
is gebleken om tot de markt toe te treden op basis van de ingebruiknameverplichting uit de 800
MHz-vergunningen blijkt dat een verplichting van deze omvang niet belemmerend werkt voor
eventuele nieuwkomers. De beoogde balans tussen het stimuleren van gebruik van frequenties
zonder een toetredingsdrempel te creëren is hiermee gevonden.
Voor de 1400 en 2100 MHz-vergunningen zal een minder stringente ingebruiknameverplichting
worden gehanteerd. Voor de 2100 MHz-vergunningen wordt de huidige verplichting zoals die was
bepaald voor de Strategische Nota Mobiele Communicatie van 2010 verdubbeld. Voor de
ingebruiknameverplichting van de 1400 MHz-vergunningen wordt aangesloten bij de
ingebruiknameverplichting van de 1800 MHz-vergunningen. Ook in dit geval wordt de
ingebruiknameverplichting verdubbeld ten opzichte van de verplichting zoals vastgelegd in de
Strategische Nota Mobiele Communicatie van 2010. Er is gekozen voor een koppeling met de 1800
MHz-band omdat de 1400 MHz-band alleen in combinatie met andere banden gebruikt kan worden,
via de standaard voor supplemental downlink.55. Deze verplichtingen gelden per vergunning van
(2x)5 MHz. Dit betekent dat de verplichting zwaarder wordt naar mate een partij meer vergunningen
verwerft.

Zie voor een toelichting op de wijze van berekenen paragraaf 2.8 van de toelichting op de Regeling
aanvraag- en veilingprocedure vergunningen 800, 900 en 1800 MHz (Stcrt. 2012, 392).
55
Supplemental downlink houdt in dat er met de frequenties enkel verkeer van het netwerk naar randapparaten
mogelijk is. Dit in afwijking van de gebruikelijke toepassing in mobiele communicatietechnologieën waarin
tweerichtingsverkeer mogelijk is.
54

21

Band

2 jaar / 5 MHz
(in km²)

5 jaar / 5 MHz
(in km²)

3,5 GHz

27

268

2100 MHz

55

550

1400 MHz

74

734

700 MHz

751

7.512

Het voornemen is om in beginsel voor alle nieuwe frequentiebanden die in de komende jaren
beschikbaar komen voor mobiele communicatie, en op landelijk exclusieve basis worden vergund,
de ingebruiknameverplichting op dezelfde wijze te berekenen als voor de 2100 MHz-band. Hetzelfde
geldt voor dergelijke vergunde frequenties die om welke reden dan ook terugvallen aan de Staat. In
geval frequenties op een andere wijze worden vergund zal een passende ingebruiknameverplichting
worden bepaald die voldoet aan de hiervoor benoemde doelen, zonder dat er een onnodig zware
verplichting wordt opgelegd die toetreding belemmert.
Om zo veel mogelijk duidelijkheid te verschaffen zal voor zover mogelijk al vóór een
frequentieverdeling het toezichtskader bekend worden gemaakt.56 Het streven daarbij is om op
hoofdlijnen duidelijk te maken hoe het toezicht op de gestelde ingebruiknameverplichting, en voor
zover van toepassing ook een dekkingseis, vorm wordt gegeven. Op die manier kunnen deelnemers
aan de veiling zo goed als mogelijk bepalen wat zij moeten doen om aan de gestelde eisen te voldoen
en de kosten daarvan meenemen bij het bepalen van de hoogte van hun biedingen. Het huidige
“toezichtarrangement mobiele communicatie 2012”57 om te meten of er wordt voldaan aan de
ingebruiknameverplichting wordt geactualiseerd en ook toegepast op de 700, 1400 en 2100 MHz
banden. Het momenteel in ontwikkeling zijnde meetprotocol voor de dekkingseis wordt hieraan
toegevoegd.
5.3. Interferentie
Naarmate het gebruik van het radiospectrum toeneemt neemt de kans op interferentie tussen
gebruikers toe. Ook elektrische apparaten dragen daar aan bij. Nu de afhankelijkheid van mobiele
communicatie toeneemt hebben de gevolgen van verstoringen door interferentie in potentie steeds
meer impact.
5.3.1. Algemeen
De standaardaanpak om de kans op interferentie te minimaliseren bij de uitgifte van vergunningen
voor mobiele communicatie is als volgt. Zodra een frequentieband binnen de EU is aangewezen voor
mobiele communicatie vraagt de Europese Commissie aan de CEPT (‘Conférence Européenne des
administations des Postes et Télécommunications’) om onderzoek te doen. Het doel is om te
onderzoeken hoe groot de kans is dat (toekomstige) gebruikers onderling interferentie veroorzaken,
en wat de kans is dat dit gebeurt met gebruikers van de aangrenzende frequentiebanden. Op basis
van dat onderzoek doet de CEPT vervolgens aanbevelingen voor technische voorwaarden, genaamd
“spectrummaskers”. Zo lang gebruikers van het spectrum binnen de grenzen van die technische
voorwaarden blijven zou er geen onoverkomelijke storing moeten optreden. De Europese Commissie
legt die technische voorwaarden vervolgens vast in het besluit waarmee ze een frequentieband voor
gebruik binnen de EU harmoniseert en Lidstaten nemen ze over in bijvoorbeeld
frequentievergunningen. Om eventueel onvoorziene omstandigheden af te dekken wordt er ook vaak

Uitzonderingen op dit uitgangspunt zijn denkbaar. Bijvoorbeeld wanneer het besluit frequenties te verdelen
en de verdeling zelf dusdanig kort op elkaar liggen dat het toezichtskader in die tijd niet redelijkerwijs kan
worden opgesteld. Overigens wordt een dergelijke uitzondering op dit moment niet voorzien.
57
https://www.agentschaptelecom.nl/sites/default/files/toezichtarrangement-mobiele-communicatie.pdf
56

22

geëist dat vergunninghouders “passende bescherming” bieden aan andere gebruikers van het
radiospectrum.
Uit recente ervaringen met interferentievraagstukken (800 MHz & storing op de kabel, 900 MHz &
storing op GSM-R, 2600 MHz & storing op radarsystemen) en inbreng van marktpartijen blijkt dat de
bestaande aanpak onvolledig is. De studies die de CEPT verricht houden onvoldoende rekening met
specifieke Nederlandse omstandigheden. Een voorbeeld van een bijzondere situatie die zich in
Nederland voordoet en aandacht behoeft bij de uitgifte van frequenties voor mobiele communicatie
is de radio-astronomie die voor wetenschappelijke doeleinden plaatsvindt door Astron (bijvoorbeeld
met de LOFAR-radiotelescoop). Door in de toekomst een second opinion uit te (laten) voeren op de
bevindingen van CEPT kan volgens marktpartijen worden vastgesteld welke bijzonderheden er in
Nederland eventueel spelen. Die informatie helpt deelnemers aan een frequentieverdeling beter in
te schatten hoe zij “passende bescherming” moeten bieden en wat dat van hen vraagt. Dit voorstel
van marktpartijen wordt gevolgd. Bij aankomende frequentieverdelingen voor mobiele communicatie
zal in het vervolg vooraf nader onderzoek worden verricht. Daardoor moet er meer duidelijkheid
ontstaan over de te verwachten vormen van interferentie in de specifieke Nederlandse context, zodat
er zo nodig aanvullende vergunningvoorwaarden kunnen worden gesteld. Zo heeft Agentschap
Telecom voor de aankomende frequentieverdeling onderzoek verricht naar mogelijke interferentie.
Op basis van dit onderzoek worden in de vergunningen voor de 700 MHz- en 1400 MHz-band
aanvullende voorschriften opgenomen voor het beschermen van de radioastronomie. Deze
vergunningen worden overigens nog geconsulteerd, gezamenlijk met de veilingregeling voor die
banden.
Marktpartijen gaven verder aan dat zij de rol die het Agentschap Telecom heeft gespeeld in het
oplossen van recente interferentievraagstukken zeer waarderen. De expertise en onafhankelijkheid
die het Agentschap Telecom inbrengt zijn van grote waarde. Wel zou volgens marktpartijen
voorafgaand aan het verdelen van vergunningen duidelijker moeten zijn onder welke voorwaarden
Agentschap Telecom de bevoegdheid heeft om een oplossing af te dwingen als betrokken partijen er
niet anderszins uit komen. Dit wordt bereikt door de vergunningvoorschriften zo op te stellen dat
met alle voorzienbare situaties rekening wordt gehouden.58 Mochten partijen een risico op
interferentie voorzien dan doen zij er goed aan om dit zo spoedig mogelijk kenbaar te maken aan
Agentschap Telecom. Deze wijze van handelen sluit aan op de meer algemene actie die op dit
onderwerp is aangekondigd in de Nota Frequentiebeleid 2016.59
Naast interferentie tussen gebruikers van het radiospectrum creëren het toenemend aantal
elektronische apparaten steeds meer ‘ruis’. Die ‘ruis’ beïnvloedt de kwaliteit van de mobiele
communicatiedienst negatief, zonder dat de mobiele netwerkeigenaren daar iets aan kunnen doen.
Om dit te adresseren is Agentschap Telecom internationaal actief op het gebied van standaardisatie
en het opstellen van normen voor elektronische apparatuur. Dit gebeurt op grond van de EMC- en
de RED-richtlijn.60 Door bij te dragen aan zowel het tot stand komen van adequate normen en
adequate regelgeving wordt proactief de kwaliteit van elektronische apparatuur verbeterd zodat de
toename van ‘ruis’ beperkt blijft en de effecten op de kwaliteit van mobiele communicatiedienst
beperkt blijven.
5.3.2. PMSE
Een belangrijk aandachtspunt bij de veiling van de 700 MHz-band is het vrijmaken van de band van
huidige gebruikers en het scheppen van de voorwaarden om mobiel gebruik mogelijk te maken. Zo
is bijvoorbeeld de 700 MHz-band tot 2020 in gebruik voor digitale ethertelevisie en is er sprake van
medegebruik door de Program Making and Special Events (PMSE)-sector. Mobiel gebruik in de 700
MHz kan ook leiden tot storing van de ontvangst van signalen via de kabel. Hiervoor moeten passende
oplossingen worden gevonden. De nieuwe vergunninghouder voor digitale ethertelevisie dient per 1
januari 2020 de 700 MHz-band vrij te maken.

Niet elke storing kan helaas worden voorzien. Wanneer er toch onvoorziene storing optreedt dan is
Agentschap Telecom bereid te bemiddelen om te komen tot een redelijke oplossing. Zo nodig wordt hiervoor
een wettelijke grondslag gecreëerd.
59
Kamerstukken II 2016/17, 24 095, nr. 409, blg-792239, pagina 35.
60
Richtlijn 2014/30/EU & richtlijn 2014/53/EU.
58

23

Samen met de Vereniging PMSE en met bedrijven uit de sector wordt gezocht naar oplossingen, zoals
het vrijhouden van frequenties in de band voor digitale radio (specifiek: ‘laag 5’) voor
reportageverbindingen. Met de sector wordt een plan van aanpak opgesteld, gebaseerd op betere
coördinatie, zodat de resterende frequentieruimte efficiënter kan worden benut, en op het gebruik
van andere frequentiebanden. Een (klein) deel van de 700 MHz-band blijft daarnaast beschikbaar
voor PMSE-gebruik. Ook wordt een evenementenkalender opgesteld, zodat duidelijk wordt wat de
daadwerkelijke frequentiebehoefte is en hoe vervolgens het gebruik kan worden gecoördineerd.
Overl de vraag hoe deze coördinatie het best kan worden vormgegeven loopt nog nader overleg. De
mogelijkheid van Licensed Shared Access, een concept waarbij aanvullend gebruik van spectrum
mogelijk wordt gemaakt in een band waarin al een gebruiker aanwezig is, wordt daarbij betrokken.
Ook wordt samen met de sector een communicatieplan opgesteld zodat PMSE-gebruikers tijdig en
goed kunnen inspelen op de veranderingen per 2020. Voorts wordt op Europees niveau bezien welke
extra frequentiebanden kunnen worden aangewezen, waar medegebruik door PMSE mogelijk is.
5.3.3. Potentiële verstoring van kabeltelevisiesignalen
Uit onderzoek is gebleken dat net als bij de 800 MHz-band er ook bij de 700 MHz-band een (gering)
risico is op storing op de kabelontvangst.61 Dit komt omdat straks zowel de kabelaars – via ‘de kabel’
– als de mobiele operators – via ‘de ether’ – gebruik maken van de 700 MHz-band. Deze storingen
kunnen verholpen worden door aanschaf en installatie van apparatuur die goed is afgeschermd tegen
verstoring door ethersignalen, waaronder het netwerkaansluitpunt en coaxkabels. In uitzonderlijke
gevallen is het mogelijk dat er zelfs dan nog storing optreedt. Net als voor de 800 MHz-band hebben
kabelexploitanten en mobiele operators een overeenkomst gesloten over de gezamenlijke aanpak
van deze mogelijke verstoringen. Deze nieuwe overeenkomst vervangt de eerdere overeenkomst
inzake verstoringen door het gebruik van de 800 MHz.62 Uitgangspunt in de overeenkomst is dat
eventuele storingen kunnen worden verholpen door maatregelen die consumenten zelf kunnen
treffen door aanschaf en installatie van adequate binnenhuisinstallatie. Consumenten zijn hier zelf
verantwoordelijk voor. In uitzonderlijke situaties is het mogelijk dat een kabelklant toch nog storing
ondervindt. Mobiele telecomaanbieders en kabelexploitanten hebben een gezamenlijk fonds
opgericht om tegemoet te komen aan het oplossen van dergelijke stoorgevallen. Ook het ministerie
van EZK heeft aan dit fonds bijgedragen.
5.3.4. Synchronisatie
Bij de uitgifte van de 3,5 GHz-band speelt zogenaamde ‘synchronisatie’ van toekomstige
gebruikers nog een rol. Dit hangt samen met de voorziene wijze waarop deze frequenties gebruikt
gaan worden. Namelijk op grond van zogenaamde Time Division Duplexing technologie. Daarin
worden dezelfde frequenties gebruikt voor down- en uploaden. Een deel van de tijd zijn de
frequenties beschikbaar voor downloaden, en het volgende moment voor uploaden. Om storing
tussen verschillende netwerken te voorkomen die werken in de 3,5 GHz-band moeten er afspraken
worden gemaakt over het moment waarop de netwerken data verzenden (downloaden), en
wanneer zij eindgebruikers toestaan om data te verzenden (uploaden). In de consultatie van het
beleidsvoornemen van het uitgiftebeleid 3,5 GHz-band is het punt van synchronisatie ook
nadrukkelijk aan de orde gekomen. Het uitgangspunt van synchronisatie en daarmee het
voorkomen van de inzet van guardbands (frequentieruimte die gezien kan worden als bescherming
tegen storing) wordt door partijen die gereageerd hebben op de consultatie, omarmd. Voor het
vormgeven van de vergunningsvoorwaarden van de 3,5 GHz-vergunningen zal, met inachtneming
van dit uitgangspunt, door Agentschap Telecom worden onderzocht hoe moet worden omgegaan
met synchronisatie in Nederland en welke consequenties er zijn voor het gebruik van de 3,5 GHzband in de grensstreek.

Agentschap Telecom, in samenwerking met Universiteit Twente, Update kabelstooronderzoek 700/800MHz
mobiel gebruik, in opdracht van het ministerie van Economische Zaken, 11 oktober 2017.
62
Zie: ‘Overeenkomst tussen kabelexploitanten en mobiele telecommunicatieaanbieders inzake storing bij
kabelklanten bij ingebruikname van de 700 en 800 MHz band voor elektronische communicatiediensten’, Te
vinden op: https://www.agentschaptelecom.nl/documenten/regelingen/2019/01/22/kabelconvenant-storingkabelklanten.
61

24

6. Overige doelstellingen
Onderdeel van de doelstelling is om te streven naar mobiele communicatie die “altijd” beschikbaar
is en “kwalitatief hoogwaardig”. Ervaringen in de afgelopen jaren hebben aangetoond dat de
continuïteit van mobiele communicatie niet onder alle omstandigheden is gewaarborgd. Een
langdurige stroomstoring of een andere bijzondere calamiteit kan leiden tot onderbreking in de
dienstverlening. Dergelijke onderbrekingen worden steeds meer problematisch door de toenemende
afhankelijkheid van economie en maatschappij van mobiele communicatie. Markt en technologie
ondernemen uit eigen beweging verschillende maatregelen om de beschikbaarheid te verhogen. Zo
hebben veel antenne-opstelpunten batterijen als backup in geval van een kortstondige stroomuitval,
zijn ze soms aangesloten met redundante backhaul verbindingen (meerdere verbindingen tussen de
masten en de centrales), en zorgt een technologische ontwikkeling als netwerkvirtualisering ervoor
dat het uitvallen van bepaalde netwerkfuncties op enige locatie snel kan worden opgevangen.
Publieke diensten zoals politie en brandweer worden ook in toenemende mate afhankelijk van
breedbandige mobiele (data)communicatie. Het uitgangspunt is dat ook hier de markt in de
betreffende communicatiebehoefte kan voorzien. De waarborgen die de markt op dit moment kan
bieden omtrent de beschikbaarheid zijn voor deze diensten mogelijk onvoldoende. Op dit moment
wordt nader onderzoek verricht naar de eisen die deze publieke diensten stellen en de mate waarin
de openbaar aangeboden dienstverlening daarin kan voorzien. Op basis van de uitkomsten van dit
onderzoek kan naar verwachting worden bepaald hoe mobiele breedband communicatie in Nederland
voor deze publieke diensten in de toekomst het best geborgd kan worden. Indien noodzakelijk zullen
ter borging van deze publieke belangen extra maatregelen genomen worden, zoals de aan- en
toewijzing van frequentieruimte speciaal voor deze publieke diensten.63 In dit kader wordt er in totaal
2x8 MHz gereserveerd voor deze dienstverlening in de frequentieruimte die grenst aan de 700 MHzband.
Toekomstige technologische ontwikkelingen zoals 5G kunnen ertoe leiden dat er voor de publieke
diensten die een taak hebben op het gebied van Openbare orde en Veiligheid aanpassingen nodig
zijn in de voor hun taak benodigde systemen om hun werk effectief en binnen het wettelijk kader uit
te kunnen blijven voeren, zoals bijvoorbeeld de politie voor wat betreft opsporing. Dit kan tevens
voorzieningen vereisen in mobiele netwerken waarmee de gerechtvaardigde belangen van deze
publieke diensten kunnen worden geborgd. Indien noodzakelijk zullen ter borging van deze belangen
extra maatregelen worden genomen, bijvoorbeeld in de vorm van algemene regelgeving en eisen
aan (technische) voorzieningen in de netwerken welke deze regelgeving ondersteunen.

Voor alle duidelijkheid wordt opgemerkt dat in de 700 en 2100 MHz-vergunningen hierover geen
voorschriften worden opgenomen.
63

25

7. Gevolgen voor de verdeling van de 700, 1400 en 2100 MHz-banden
7.1. Algemeen
In de vorige hoofdstukken is ingegaan op de context en achtergrond, de doelstellingen en borging
van een efficiënt werkende markt. Deze dienen concrete invulling te krijgen bij de verdeling van de
frequentiebanden die in de eerstkomende jaren beschikbaar gaan komen voor mobiele
communicatie. Omdat deze frequenties schaars zijn, worden ze verdeeld via een veiling. Het gaat
daarbij allereerst om drie frequentiebanden:
(1) de 700 MHz-band
(2) de 1400 MHz-band (L-Band1452-1492 MHz)
(3) de 2100 MHz-band
7.1.1. 700 MHz
De 700 MHz-band betreft het frequentiebereik tussen 694 MHz en 790 MHz. Deze frequenties worden
momenteel gebruikt voor digitale ethertelevisie, maar zullen in lijn met Europese regels beschikbaar
worden gesteld voor mobiele telecommunicatie. Bij de recente vergunningverlening van digitale
ethertelevisie (aan KPN) is bepaald dat uiterlijk per 2020 de frequenties uit het 694 MHz – 790 MHz
bereik moeten zijn vrijgespeeld.
De 700 MHz-band bevat een zogeheten “core-gedeelte” van 2x30 MHz gepaard spectrum (703-733
MHz en 758-788 MHz). Voor dit deel zijn de technische condities voor mobiele gebruiksmogelijkheden
Europees geharmoniseerd. In een aantal Europese landen zijn de vergunningen voor het gebruik van
deze frequenties reeds geveild. Onder andere Frankrijk, Duitsland en Italië gingen Nederland reeds
voor en het Verenigd Koninkrijk gaat deze frequenties in 2019 veilen. De overige gedeelten (694703 MHz, 733-758 MHz en 788-790 MHz) kunnen voor diverse toepassingen worden gebruikt, maar
vallen buiten het bestek van deze Nota. De veiling van de 700 MHz-band richt zich op de 2x30 MHz
gepaard spectrum.
Eén van de mogelijke toepassingen van de 700 MHz-band betreft het gebruik voor openbare orde en
veiligheid en brandweer- en ambulancediensten (Public Protection and Disaster Relief, PPDR). De
behoefte van deze sector en de mate waarin hierin voorzien kan worden vanuit bovenstaande
uitgangspunten worden nog onderzocht maar kunnen mede bediend worden door gebruik van andere
frequenties buiten het “core-gedeelte” in de 700 MHz-band. Indien noodzakelijk zullen voor het
borgen van deze publieke belangen aanvullende maatregelen genomen worden. Voor alle
duidelijkheid wordt ook hier opgemerkt dat in de vergunningen voor mobiele communicatie
(bijvoorbeeld voor de 700 en 2100 MHz vergunningen) hierover geen voorschriften kunnen worden
opgenomen
De 700 MHz-frequenties hebben uitstekende propagatiekenmerken en bieden daarom ruime
dekkingsmogelijkheden, bijvoorbeeld voor zowel dekking buitenshuis in dunbevolkte gebieden als
voor mogelijke betere dekking binnenshuis. De band wordt gezien als een band die zich vanuit 4G
naar 5G dienstverlening zal ontwikkelen en is commercieel zeer aantrekkelijk.
7.1.2. 1400 MHz
De 1400 MHz-band (ook L-Band genoemd), tussen 1452 MHz en 1492 MHz, is Europees
geharmoniseerd voor zogeheten supplemental downlink-gebruik. Dat wil zeggen dat deze band alleen
gebruikt kan worden als aanvulling op andere frequentiebanden. Mobiel telecommunicatieverkeer is
naar zijn aard asymmetrisch: er is veel meer capaciteit nodig voor downlinkverkeer dan voor uplinkverkeer. Daarbij valt te denken aan downlink streamingverkeer. De 1400 MHz-band kan hierin
voorzien. Het vergt wel dat gebruikersapparatuur (de mobiele handsets) het gecombineerd gebruik
van de 1400 MHz-band met andere -gepaarde- frequentiebanden aan moet kunnen. Momenteel is
het aanbod van dergelijke apparatuur beperkt, maar de verwachting is wel dat dit in de komende
jaren zal toenemen. Voorts is van belang dat de huidige combinatiemogelijkheden van de 1400 MHzband met andere frequentiebanden vooralsnog beperkt zijn. Er bestaat in de huidige praktijk alleen
een combinatiemogelijkheid van de 1400 MHz-band met de 800 MHz-band.
De 1400 MHz-band is in het Nationaal Frequentieplan bestemd voor “mobiele communicatie,
supplemental downlink” en daarbij is bepaald dat de vergunningverlening via een veiling of een
26

vergelijkende toets zal plaats vinden. Dit gebeurt omdat, mede op basis van een consultatie, is
gebleken dat deze frequenties schaars zijn en dus met behulp van een schaarste-verdeelinstrument
moeten worden vergund, in dit geval dus via een veiling.
7.1.3. 2100 MHz
De 2100 MHz-frequenties betreffen de gepaarde frequentiebanden tussen 1920–1980 MHz en 2110–
2170 MHz en zijn momenteel reeds in gebruik voor mobiele communicatie. De oorspronkelijke
vergunningen zijn geveild in 2000 (bij de “UMTS-veiling”) en in 2015 verlengd voor de periode van
1 januari 2017 tot 1 januari 2021. Per laatstgenoemde datum komen ze opnieuw ter beschikking.
De motivering voor de verlenging tot 2021 is in het daartoe strekkend Verlengbaarheidsbesluit
geëxpliciteerd.64 Eén van de onderdelen van deze motivering was de mogelijke samenhang met de
700 MHz-band, op basis waarvan deze banden gelijktijdig geveild zullen worden.
De 2100 MHz-frequenties zijn voor bestaande vergunninghouders een belangrijke component in hun
netwerken. Ze worden ingezet voor 3G én in toenemende mate voor 4G-dienstverlening. Door
operators is aangekondigd dat 3G-dienstverlening zal worden afgeschakeld. Momenteel is 2x60 MHz
in deze band in gebruik waarvan KPN, VodafoneZiggo en T-Mobile elk over 2x20 MHz beschikken.
Hun huidige spectrumbezit in de 2100 MHz-band is echter gefragmenteerd. Bij de veiling van deze
frequenties zal er in voorzien worden dat vergunninghouders aaneengesloten spectrum verwerven.
Het volgende schema vat ten aanzien van de drie te verdelen frequentiebanden het voorgaande kort
samen:

7.2. Samenhang tussen frequentiebanden
In het voornoemde Verlengbaarheidsbesluit voor de 2100 MHz-vergunningen is aangegeven dat er
mogelijke samenhang zou bestaan tussen de 700 en 2100 MHz-vergunningen. Zo zijn er duidelijke
voordelen verbonden aan gecombineerde uitgiftemomenten voor lage (700 MHz) en hoge frequenties
(2100 MHz). Dit stelt alle geïnteresseerde partijen in staat om een integrale afweging te maken van
welke frequenties een partij wil hebben, gegeven de door de partij voorziene dienstverlening, en
tegen welke prijs. Daarbij zouden eventuele complementariteit of substitueerbaarheid dan tot uiting
kunnen worden gebracht. In sterk in de tijd gescheiden of geïsoleerde veilingen van lage en hoge
frequenties is een dergelijke integrale afweging minder goed te maken.
Naast (mogelijke) samenhang tussen de 2100 MHz en de 700 MHz-band, is de vraag ook aan de
orde of er samenhang is tussen deze banden en de 1400 MHz-band. Naar de samenhang tussen
alle drie banden is onderzoek verricht65. Ten behoeve van dat onderzoek zijn diverse stakeholders
benaderd, waaronder bestaande vergunninghouders en potentieel geïnteresseerde nieuwe (niche)
partijen. Uit het onderzoek kwam naar voren dat er verschillend wordt gedacht over de mate van

Besluit verlengbaarheid vergunningen 2.100 MHz 2014 (Stcrt. 2014, nr. 35958).
Aetha, ‘Research into linkages between the 700 MHz, 1452-1492 MHz and 2100 MHz bands’, Cambridge: 7
oktober 2016.
64
65

27

samenhang tussen de banden, maar dat de complementariteit tussen de frequenties tussen de
banden beperkt kan zijn. Dat is ook bevestigd in reacties op een consultatie over de belangrijkste
vragen voor het ontwerp van een veilingmodel66. Marktpartijen geven wel aan dat zij een
gecombineerde veiling van de drie banden noodzakelijk achten. Om deze redenen wordt de uitgifte
van de 700-, 1400- 2100 MHz frequenties gecombineerd in een multibandveiling.
7.3. Wijze van verdelen en uitgiftemoment
Eerder werd in deze nota ingegaan op het periodiek beschikbaar stellen van pakketten van lage en
hoge frequenties. Concreet betekent dit dat er elke 10 jaar via (her)uitgiftes van lage en hoge
frequenties aan de markt de mogelijkheid wordt geboden het spectrumbezit adequaat aan te vullen,
c.q. te wijzigen. De vergunningen in de 700-, 1400- en 2100 MHz-band hebben een looptijd tot 2040,
passend op de genoemde cyclus. Marktpartijen hebben daarnaast de mogelijkheid om (tussentijds)
frequenties over te dragen, mits goedgekeurd door de Minister.
Voor alle drie banden geldt dat ze schaars zijn en dat voor de verdeling van de betreffende
vergunningen de veiling als verdeelinstrument moet worden gehanteerd. Met een veiling wordt een
efficiënte allocatie bereikt met als winnaars de marktpartijen die de meeste waarde kunnen
genereren met de betreffende frequenties.
De 700 MHz- en de 1400 MHz-vergunningen treden per 2020 in werking, de 2100 MHz-vergunningen
per 2021. De veiling van deze frequenties zal begin 2020 plaatsvinden. Daarmee kunnen zo vroeg
als mogelijk in 2020 nog de 700 (en 1400) MHz-frequenties in gebruik worden genomen. Dit is
noodzakelijk om de sterke groei van het mobiele dataverkeer te kunnen opvangen. Bovendien wordt
hiermee gevolg gegeven aan de Europese verplichting om de 700 MHz frequenties voor uiterlijk 30
juni 2020 in gebruik te geven. Een tijdige veiling in 2020 stelt voorts de huidige vergunninghouders
van de 2100 MHz-frequenties, die reeds in gebruik zijn, in staat om (eventuele) technische
transitiemaatregelen te treffen als gevolg van wijzigingen in hun spectrumbezit vanaf 1 januari 2021,
de inwerkingtredingdatum van de nieuwe vergunningen in de 2100 MHz band. Transitiemaatregelen
kunnen aan de orde zijn als een vergunninghouder (veel) spectrum in de 2100 MHz-band verliest in
de veiling en continuering van zijn dienstverlening in andere frequentiebanden moet opvangen. Een
adviesrapport hierover67 stelt dat in dat geval vijf maanden nodig zijn voor de technische transitie.
Omdat de huidige vergunningen voor de 2100 MHz-band per 31 december 2020 aflopen, zou de
veiling met het oog op de transitietermijn uiterlijk vijf maanden daarvoor, 1 augustus 2020 afgerond
moeten zijn. Gelet op het voorgaande wordt echter uitgegaan van een eerdere afronding van de
veiling.
Om een tijdige veiling in 2020 te realiseren zal zo snel als mogelijk na deze Nota Mobiele
Communicatie de veilingregelgeving met de ontwerpvergunningen worden geconsulteerd. Na de
consultatie worden de definitieve veilingregeling en de vergunningen gepubliceerd waarna de
veilingprocedure start met de opening van de indieningstermijn voor aanvragen van marktpartijen.
In de veilingregeling zullen de aanvraagprocedure, de veilingopzet en de reserveprijzen worden
bekendgemaakt en zullen de specifieke veilingdoelstellingen worden toegelicht. De reserveprijzen
vormen het minimumniveau waarop de veiling start en zijn bedoeld om de veiling voorspoedig op
gang te brengen en om niet-serieuze deelnemers te weren. In de ontwerpvergunningen, die
gelijktijdig met de veilingregeling zullen worden geconsulteerd en gepubliceerd zullen onder andere
de eerder in deze Nota genoemde dekkingseis en ingebruiknameverplichtingen worden
geëxpliciteerd. Ook zal duidelijk worden gemaakt op welke wijze zal worden toegezien op het
voldoen aan deze verplichtingen.
7.4. Verkaveling
In de veiling zullen voor de drie banden de volgende hoeveelheden spectrum worden geveild:

De deelnemers van het Nationaal FrequentiebeleidsOverleg (NFO) zijn in mei/juni 2018 geconsulteerd over
een aantal belangrijke vragen over de veiling. Doel van de consultatie was inzichten te verkrijgen de
belangrijkste randvoorwaarden voor het veilingmodel en –regels.
67
License study on the coverage obligation and the transition period for licenses in the 2100 MHz band, PA
Consulting 11 february 2019, https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2019/02/15/onderzoek-paconsulting.
66

28

700 MHz
1400 MHz
2100 MHz

2 keer 30 MHz gepaard
40 MHz SDL (ongepaard)
2 keer 60 MHz gepaard

In het onderzoek naar de samenhang tussen de drie banden is ook beoordeeld, mede op basis van
reacties uit de markt, wat de logische vergunning-groottes zijn. Daaruit kwam naar voren dat een
verkaveling van 2 keer 5 MHz voor de 700- en 2100 MHz-band en 5 MHz (enkelvoudig) voor de 1400
MHz-band de voorkeur heeft. De onderzoeker gaf daarbij in overweging om in de veiling gebruik te
kunnen maken van zogenaamde spectrumfloors. Zulke spectrumfloors zouden regelen dat partijen
in de veiling vergunningen kunnen verwerven met een voor hun minimaal wenselijke grootte
(bijvoorbeeld minimaal twee keer 10 MHz voor de 700 MHz band en niet 2 keer 5 MHz als dat de
veilinguitkomst is).. Een belangrijk punt is voorts dat de verkaveling goed moet passen op de bij de
veiling te hanteren spectrumcaps; vanuit die invalshoek geniet een zo klein mogelijke verkaveling
de voorkeur.
Gelet op deze opvattingen, op de concrete spectrumcaps en op latere reacties van marktpartijen
over het risico op het verwerven van te weinig frequenties, wordt bij de veiling de volgende
verkaveling gehanteerd:
-

Voor de 700 MHz- en 2100 MHz-banden wordt gekozen voor respectievelijk 6 en 12 vergunningen
van 2x5 MHz. De noodzaak voor spectrumfloors is echter niet aanwezig. Marktpartijen zijn ten
principale zelf aan zet in de veiling om voor hen ongewenste situaties te vermijden. Het
veilingontwerp zal daar mede op ingericht worden. Verkaveling naar vergunningen van 2x5 MHz
biedt aan marktpartijen in de veiling alle flexibiliteit en maakt alle -door marktpartijen potentieelgewenste uitkomsten mogelijk.
Voor de 1400 MHz-band wordt gekozen voor acht vergunningen van (1x)5 MHz en wordt een
spectrumfloor ook niet noodzakelijk geacht.
Deze verkaveling past goed op de spectrumcaps die in de veiling worden gehanteerd (zie hierna).
7.5. Spectrumcaps
De door ACM geadviseerde spectrumcaps zullen zoals gezegd worden overgenomen. De caps zullen
worden vastgelegd in een ministeriële regeling. Van de daarin op te nemen caps zijn de volgende
caps relevant bij de veiling van de 700-, 1400- en 2100 MHz-band:
(1) voor de lage frequentiebanden wordt een spectrumcap gehanteerd van 40% op het totaal van
de voor mobiele communicatie bestemde frequentieruimte onder 1 GHz. Dit betreft de 700 MHzen de eerder geveilde 800- en 900 MHz-banden. De totale frequentieruimte in die lage banden
is 2x95 MHz; 40% daarvan betekent dat een vergunninghouder maximaal 2x38 MHz zou mogen
bezitten. De vergunningen in de lage banden (waaronder de 700 MHz band) betreffen echter
frequentieruimte van veelvouden van 10 MHz. Er moet daarom worden afgerond en daarbij wordt
het advies van de ACM gevolgd om naar boven af te ronden. Een vergunninghouder kan dan
maximaal 2x40 MHz aan frequenties bezitten in de 700-, 800- en 900 MHz frequentiebanden.
(2) Daarnaast geldt voor het totale spectrumbezit in alle voor mobiele communicatie bestemde
frequentiebanden (in de praktijk banden onder 6 GHz) een overall cap van 40%.
In het advies van de Autoriteit Consument en Markt van 9 april 2019 over de multibandveiling 68
wordt schematisch aangegeven hoe deze caps uitpakken voor de drie huidige vergunninghouders.
De 40% cap op het totaalbezit aan frequenties leidt tot de volgende verwervingsmogelijkheden:

68

https://www.acm.nl/sites/default/files/documents/frequentieveiling-advies-2019.pdf
29

Bij het totaalbezit van de drie huidige vergunninghouders voor aanvang van de veiling zijn de reeds
eerder vergunde 800-, 900-, 1800- en 2600 MHz frequenties meegeteld. Daar past één kanttekening
bij. Er wordt nog onderzocht welke frequenties uit de 2600 MHz band precies moeten worden
meegeteld.69 Dat kan nog tot zeer kleine aanpassingen leiden. Bij de regelgeving voor de veiling zal
hierover duidelijkheid worden verschaft.
In het advies van de ACM staat voorts in een tabel wat de verwervingsmogelijkheden zijn in de 700
MHz band als gevolg van de cap van 40% op de lage frequentiebanden (700-, 800- en 900 MHz):

Naast de drie vergunninghouders kunnen uiteraard ook nieuwe marktpartijen deelnemen aan de
veiling. Hun mogelijkheden om spectrum te verwerven zijn onbeperkt. Zij kunnen in theorie alle nu
te veilen frequenties verwerven. De caps zijn ook van toepassing bij eventuele overdrachten van
frequenties na afloop van de veiling.

69

De ACM heeft is haar advies uitgegaan van in totaal 180 MHz aan frequenties in de 2600 MHz band.
Afhankelijk van een onderzoek naar de technische bruikbaarheid en de juridische aspecten kan dit totaal
aangepast worden in een range tussen 170 en 190 MHz. De impact daarvan op de verwervingsmogelijkheden
bij de eerstkomende veiling is zeer beperkt.
30

8. Consultatie: reacties en verwerking
Tussen 27 januari en 10 maart 2017 is een concept van de Nota Mobiele Communicatie openbaar
geconsulteerd via www.internetconsultatie.nl. Daarop zijn reacties van in totaal 18 verschillende
partijen ontvangen, uiteenlopend van marktpartijen, brancheorganisaties, overheidsorganisaties,
en een enkele burger. Op internetconsultatie is een uitgebreider verslag van alle reacties terug te
vinden.70 De meerderheid van de ontvangen reacties is aangemerkt als bedrijfsvertrouwelijk. Om
die reden worden in de hiernavolgende bespreking van de reacties geen (bedrijfs)namen genoemd.
Voorstel vergunningsvrij 2100 MHz
De meest uitgesproken reacties betroffen het oorspronkelijke voorstel om na afloop van de huidige
2100 MHz-vergunningen in totaal 1/6e van die band (2x10 MHz) vergunningsvrij beschikbaar te
stellen. In de reacties werd gesteld dat reeds gedane investeringen in het gebruik van de 2100
MHz-band in gevaar zouden komen, het verlies van deze frequentieruimte zou leiden tot minder
goede netwerken, en het zou kunstmatige schaarste bij de eerstvolgende veiling creëren. Voor
zover er steun voor dit voorstel werd uitgesproken was deze beperkt positief. In reactie hierop is
aan Strict Consultancy gevraagd om naar dit voorstel te kijken. Op 20 september 2017 is
aangekondigd dat het oorspronkelijke voorstel werd ingetrokken en ruimte voor het bedienen van
bedrijfsspecifieke toepassingen elders wordt gezocht.71 Dit is onder meer verder uitgewerkt in het
Actieplan Digitale Connectiviteit.
Dekkingseis
Veel van de ontvangen reacties betroffen de voorgestelde dekkingseis. Over dat voorstel werd over
het algemeen positief geoordeeld. Wel werd opgemerkt dat de oorspronkelijk voorgestelde eis –
“de minister kan” – onvoldoende duidelijk is, vooral omdat onduidelijk is hoe de minister zijn meer
discretionaire ruimte gaat invullen. Zij vroegen onder meer hierom een verduidelijking van de eis
en de wijze waarop de minister die gaat inzetten. Daarnaast is opgemerkt dat het realiseren van
dekking niet enkel door de betreffende vergunninghouders kan worden gerealiseerd. Het plaatsen
van de benodigde infrastructuur is mede afhankelijk van medewerking door onder meer
gemeenten. Er werd gevraagd om ook diens verantwoordelijkheid voor het realiseren van dekking
mee te wegen. Als laatste is opgemerkt dat bij het beoordelen of er sprake is van dekking rekening
moet worden gehouden met de feitelijke beleving van mensen.
Mede naar aanleiding van deze reacties is de dekkingseis aangepast om haar meer voorspelbaar te
maken. De eis treedt twee jaar na vergunningverlening in werking en is gebaseerd op onderzoek
van PA Consulting. Na een beoordeling van dit onderzoek is vastgesteld dat het niet nodig is om
een discretionaire bepaling op te nemen. Tevens wordt hiermee de gewenste duidelijkheid voor de
vergunninghouders gecreëerd. Om te meten of de vereiste dekking wordt gehaald zal worden
uitgegaan van een vorm van gebruik die aansluit bij het praktische gebruik door mensen.
Agentschap Telecom werkt het toezicht op deze vergunningsvoorschriften nader uit in een
meetprotocol en handhavingskader. Het bestaande “toezichtarrangement mobiele communicatie”
met bijbehorende meetprotocollen zal geactualiseerd worden teneinde aan te sluiten bij de nieuwe
situatie.72
Marktontwikkelingen en marktordenende maatregelen
De schets van de marktsituatie en –ontwikkelingen werd door veel partijen herkend en
onderschreven. Er waren echter ook kritische kanttekeningen van partijen die vonden dat er teveel
vertrouwen werd gesteld in de indertijd vier mobiele netwerkpartijen om alle marktvraag,
waaronder die naar bedrijfsspecifieke mobiele communicatiedienstverlening, te bedienen. Deze
overweging weegt mee in verdere besluitvorming over de wijze van beschikbaar stellen van
voornamelijk hoge en extreem hoge (>6 GHz) frequenties die de komende jaren beschikbaar
komen voor 5G. Verder werd opgemerkt dat er onvoldoende gevolg werd gegeven aan de
verschillen tussen marktpartijen die in het bezit zijn van zowel een vast als mobiel netwerk versus

https://www.internetconsultatie.nl/nota_mobiele_communicatie/document/3996.
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2017/09/20/voorbereiding-landelijke-veiling-mobielecommunicatienetten-gestart
72
https://www.agentschaptelecom.nl/sites/default/files/toezichtarrangement-mobiele-communicatie.pdf.
70
71

31

markpartijen die enkel in het bezit zijn van een mobiel netwerk. Dit laatste punt is expliciet voor
advies aan de ACM voorgelegd.
In het verlengde van voorgaande reacties werd er verschillend geoordeeld over de marktordenende
maatregelen ‘spectrumcaps’ en ‘reserveren van frequenties’. Er was overeenstemming over het
toepassen van spectrumcaps wanneer het doel daarvan is om te voorkomen dat alle frequenties bij
één of twee partijen terecht komen. Niet iedereen vond dat de voorgestelde spectrumcaps wat dat
betreft voldoende waarborgen boden. In de reactie zijn daarom alternatieve spectrumcaps
voorgesteld. Verder waren veel reacties voorstander van het laten vervallen van spectrumcaps
direct na afloop van een veiling. Mede naar aanleiding van deze reacties is de ACM om advies
gevraagd over het vaststellen van spectrumcaps. Het advies van de ACM, zoals gepubliceerd op 9
april 2019, wordt overgenomen. Een nadere beschrijving hiervan is gegeven in de paragraaf
‘spectrumcaps’.
Ten aanzien van het reserveren van frequenties was er steun voor het uitgangspunt dit instrument
enkel in te zetten na advies te hebben ingewonnen van de ACM en wanneer dit noodzakelijk is en
effect zou hebben op de concurrentie. Verder werd geopperd dat inzet pas zou moeten
plaatsvinden na een kosten-/batenanalyse, en de toepassing ervan gevolgen zou moeten hebben
voor het ontwerpen van een veilingmodel. Naar aanleiding van deze reacties is advies gevraagd
aan de ACM. In het advies van de ACM, zoals gepubliceerd op 9 april 2019, wordt geadviseerd om
bij de aankomende veilingen van 700, 1400, 2100 MHz, en daarna 3,5 GHz, geen reservering toe
te passen. Dit advies wordt overgenomen. Een nadere beschrijving hiervan is gegeven in de
paragraaf ‘reserveren van frequenties’.
5G: roadmap en beleid voor toekomstige frequentiebanden
In een flink aantal van de ontvangen reacties werd gevraagd om een roadmap op te stellen voor de
beschikbaarstelling van onder meer de 3,5 GHz- en 26 GHz-band, en meer algemeen werd er
gevraagd om een actieplan voor de uitrol van 5G. Sommige partijen vroegen verder om
beschikbaarstelling van de 3,5 GHz-band op korte termijn. Daar stond tegenover dat bestaande
gebruikers van die band vroegen om rekening te houden met hun huidige gebruik, waarvoor zij
nog lopende vergunningen hebben. Verder werd gesteld dat Nederland voor het beleid inzake de
26 GHz-band, en andere van dat soort extreem hoge frequenties, haar beleid zou moeten
afstemmen op hetgeen op EU-niveau wordt overeengekomen. Tegelijkertijd werd gesteld dat er
landelijk exclusieve vergunningen voor deze banden moeten worden uitgegeven.
Mede naar aanleiding van deze reacties is er gewerkt aan het verder concretiseren van de plannen
voor het beschikbaar stellen van zowel de 3,5 GHz- als de 26 GHz-band. In dit kader is onder meer
een openbare bijeenkomst georganiseerd om met belanghebbenden te spreken over de
mogelijkheden voor beschikbaarstelling. Inzichten daaruit zijn voor wat betreft de 26 GHz-band
terecht gekomen in het Actieplan Digitale Connectiviteit en de paragraaf “wijze van beschikbaar
stellen”. Voor de 3,5 GHz-band is het voorgenomen beleid beschreven in de Kamerbrief van 24
december 2018 en de nadien uitgevoerde consultatie tussen 1 maart en 17 maart 2019.73 74 Dit
heeft geleid tot de nadere uitwerking van het uitgiftebeleid van de 3,5 GHz-band zoals op diverse
plekken beschreven, waaronder bijvoorbeeld de paragraaf ‘ingebruiknameverplichtingen’.
Vergunningsvoorschriften
Door verschillende partijen zijn opmerkingen gemaakt over onderwerpen die (mogelijk) via een
vergunningsvoorwaarde worden geregeld. Deze zagen vooral op het voornemen om vergunningen
uit te geven voor een termijn van 15 tot 20 jaar. Zij verwezen naar het voorstel dat de Europese
Commissie op dit punt had gedaan bij de herziening van het Europees regelgevend kader om
vergunningen uit te geven voor minimaal 25 jaar. Inmiddels is Richtlijn (EU) 2018/1972 van het
Europees Parlement en de Raad van 11 december 2018 tot vaststelling van het Europees wetboek
voor elektronische communicatie aangenomen (PbEU 2018, L 321). De voorgenomen
vergunningstermijnen in deze nota zijn in lijn met artikel 49 en 50 van dat wetboek.

73
74

Kamerstukken II 2018/19, 24 095, nr. 459.
https://www.internetconsultatie.nl/beleidsvoornemen_3_5ghz.
32

Een ander voorschrift waar opmerkingen over zijn gemaakt betreft de voorgestelde
ingebruiknameverplichtingen, in het bijzonder voor de 700 MHz-band, maar ook voor de 1400
MHz-band. De meningen liepen uiteen. Van steun voor hetgeen voorgesteld, tot kritiek omdat het
te zware verplichtingen zou inhouden, dan wel te licht. In dat kader is ook geopperd om
medegebruik van frequenties te verplichten. Naar aanleiding van deze opmerkingen zijn de
voorgestelde ingebruiknameverplichtingen voor zowel de 700 als de 1400 MHz-banden aangepast
en meer in lijn gebracht met de ingebruiknameverplichting voor vergelijkbare frequentiebanden.
Daarnaast is het uitgangspunt geformuleerd om de ingebruiknameverplichting voor nieuw
beschikbaar te komen frequentiebanden die op landelijk exclusieve basis worden vergund op
eenzelfde wijze te berekenen als nu is gedaan voor de 700, 1400 en 2100 MHz-banden. Het idee
om medegebruik te verplichten is niet overgenomen. Wel wordt er gekeken naar manieren om in
de toekomst meer partijen de mogelijkheid te geven om frequenties voor mobiele communicatie te
gebruiken, zoals ook beschreven in de paragraaf “wijze van beschikbaar stellen” en het Actieplan
Digitale Connectiviteit.
Door verschillende partijen zijn opmerkingen gemaakt over mogelijke verstoringen die kunnen
optreden wanneer de 700 en 1400 MHz-banden worden uitgegeven voor mobiele communicatie en
wordt gesuggereerd dat de overheid geld beschikbaar stelt om dit op te lossen. Dit betreft storing
van mobiele communicatie op de coax-kabel (kabel-televisie), storing van mobiele communicatie
die wetenschappelijk onderzoek (radio-astronomie) schaadt, en storing op gebruik van frequenties
door het ministerie van Defensie. Verder werd waardering uitgesproken voor de rol die het
Agentschap Telecom speelt in het aanpakken en oplossen van vergelijkbare storingsvraagstukken
in het verleden. Wel werd het als wenselijk beschouwd dat de doorzettingsmacht van Agentschap
Telecom wordt verduidelijkt.
Sinds de consultatie is overleg gevoerd met het Ministerie van Defensie over het gebruik van de
1400 MHz-band voor mobiele communicatie. Zij is bereid eventuele storing die zij daardoor gaat
ondervinden te accepteren. Zodoende hoeven er geen bijzondere voorwaarden te worden gesteld
aan het gebruik van die band om het gebruik van Defensie te beschermen. Daarnaast heeft
Agentschap Telecom onderzoek verricht naar de voorwaarden die gesteld moeten worden om
wetenschappelijk onderzoek te beschermen. De resultaten hiervan, inclusief eventuele
vergunningsvoorwaarden, worden bekend gemaakt bij de consultatie van de concept-vergunningen
van de 700 en 1400 MHz band, voorzien voor medio 2019. Hoe de storing op de kabel wordt
aangepakt is in meer detail beschreven in de paragraaf “interferentie”. Agentschap Telecom – ook
ten behoeve van frequentiegebruik voor andere toepassingen dan mobiele communicatie – is nog
bezig om een proces uit te werken op grond waarvan het voor betrokken partijen bij een
storingsvraagstuk duidelijk is hoe zij haar rol invult, en op welk punt zij niet langer als facilitator en
bemiddelaar optreedt, maar overgaat naar arbiter.75
Tot slot is in de consultatie aandacht gevraagd voor de trage omschakeling van Nederlandse
telecomaanbieders naar IPv6. Er is geopperd het gebruik van dat protocol als voorwaarde te
verbinden aan te veilen vergunningen. Dit voorstel is niet overgenomen. Frequentievergunningen
zien op het gebruik van specifieke frequenties en zo’n verplichting zou dus slechts het gebruik van
IPv6 bij de inzet van die specifieke frequenties betreffen. Een aanbieder kan voor de rest van zijn
frequenties dan alsnog gebruik blijven maken van IPv4. Dit zou dus geen effectieve maatregel zijn.

Mogelijk zal hiervoor de Telecommunicatiewet moeten worden aangepast om hiervoor een bevoegdheid voor
Agentschap Telecom te creëren. Ook zal in deze bepaling het kader worden opgenomen die het agentschap zal
toepassen bij het uitoefenen van de bevoegdheid.
75

33