Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

30 995

Aanpak Wijken

Nr. 89

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 april 2011
In het Algemeen Overleg van 2 februari 2011 (kamerstuk 30 995, nr. 88)
heeft uw Kamer verzocht om nadere informatie over welke geldstromen
ter beschikking zijn gekomen voor de wijkenaanpak in de afgelopen drie
jaar, en om een globale aanduiding hoe deze geldstromen zich de
komende jaren zullen ontwikkelen. In de bijlage bij deze brief treft u de
verschillende geldstromen aan. Dit is overigens geen uitputtend overzicht,
maar biedt wel voldoende inzicht in de belangrijkste geldstromen.
De brief kan gezien worden als een vervolg op de brief van 1 februari 2008
(TK 2007–2008, 30 995, nr. 40) en de brief van 30 mei 2008 (TK 2007–2008,
30 995, nr. 47) waarmee uw Kamer geïnformeerd is over de geldstromen
die indertijd voor de 18 gemeenten in de 40 aandachtswijken ter
beschikking zijn gekomen. Deze indicatie is mede gebaseerd op informatie
van de departementen die vanaf de start van de wijkenaanpak betrokken
waren.
Zoals ook in het Algemeen Overleg van februari aangegeven, is een groot
deel van de geldstromen via het Gemeentefonds of brede doeluitkeringen
aan gemeenten ter beschikking gesteld, Door het karakter van dit fonds en
deze brede doeluitkeringen is geen informatie beschikbaar over in welke
wijken dit deel van de middelen terecht is gekomen. Hier geldt immers
lokale beleidsvrijheid. Over een ander deel van de middelen is wel aan te
geven wat in de aandachtswijken terecht is gekomen.
In de bijlage bij deze brief zijn de verschillende geldstromen beschreven
en is ook de globale verwachting ten aanzien van de ontwikkeling van die
geldstromen weergegeven. Uit dit overzicht blijkt dat in de komende
regeerperiode een stevig deel van de betrokken geldstromen in stand
blijven, dat er bij een deel sprake is van vermindering of beëindiging en
dat in een enkel geval er sprake is van een stijging.
Ten aanzien van die ontwikkeling wil ik stellen dat het feit dat er bij een
deel van de geldstromen sprake is van een vermindering of beëindiging

kst-30995-89
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 89

1

niet betekent dat er op deze terreinen sprake zou zijn van een verminderde
inspanning of een lagere ambitie in de betrokken wijken. Het kabinet is
van mening dat op andere wijze (bijvoorbeeld bij de inburgering, waar de
financiële verantwoordelijkheid voor de inburgering meer bij de inburgeraar komt te liggen) of efficiëntere wijze (bijvoorbeeld de Jeugdzorg) de
betrokken doelen gehaald moeten kunnen worden.
Ook gemeenten, woningcorporaties en andere partijen die betrokken zijn
bij de wijkenaanpak moeten bezien in hoeverre via andere, efficiëntere
werkwijzen en samenwerkingsvormen, samen met de bewoners, met
minder financiële middelen dezelfde of zelfs betere resultaten te behalen
zijn. Uit de huidige wijkenaanpak en een aantal in dat kader uitgevoerde
experimenten blijkt dit zeer wel mogelijk te zijn, bijvoorbeeld door een
vermindering van de «hulpverleningsdrukte», die nu gepaard gaat met
veel coördinatiekosten en overhead en ook met een versnippering van
middelen en daardoor verlies van effectiviteit.
In mijn brief van 28 januari 2011 over de «Aanpak Wijken» (TK 2010–2011,
30 995, nr. 87) heb ik uitgebreid aangegeven op welke wijze het kabinet
gemeenten en andere partijen zullen ondersteunen, anders dan via
nieuwe investeringen. Het kabinet is voornemens om via een versterkte
decentralisatie en deregulering te komen tot een krachtiger, compacter en
meer dienstverlenende overheid met lagere administratieve lasten.
Onderdeel hiervan is een decentralisatie van bevoegdheden in het sociale
domein naar de gemeente, als overheidslaag die het dichtst bij de burger
staat. Het kabinet zal de taakverdeling tussen partijen zo vorm geven, dat
deze zorgt voor een slagvaardiger lokaal bestuur, dat beter is toegerust
om de leefbaarheid in wijken en buurten te verbeteren. Daarnaast werk ik
samen met bewoners en gemeenten aan een Agenda voor hedendaags
burgerschap om zo meer ruimte te geven aan burgers om de eigen
woonomgeving te beïnvloeden.
Het kabinet vertrouwt er op dat gemeenten, woningcorporaties, andere
maatschappelijke partijen en bewoners in de wijken met steun vanuit het
kabinet, de voortvarend in gang gezette wijkenaanpak ook in de komende
periode slagvaardig en doelgericht kunnen voortzetten.
Ik ga ervan uit dat ik met deze brief voldaan heb aan uw verzoek omtrent
het inzicht in de geldstromen die ter beschikking zijn gekomen voor de
wijkenaanpak, en de globale verwachtingen t.a.v. de ontwikkeling van die
geldstromen in de komende periode.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
J. P. H. Donner

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 89

2

BIJLAGE

GELDSTROMEN DIE INGEZET KONDEN WORDEN TEN BEHOEVE
VAN DE WIJKENAANPAK
Inleiding
In hoofdlijnen is er sprake geweest van de volgende geldstromen die
extra ingezet konden worden t.b.v. de wijkenaanpak.
– De door het Rijk direct voor de 40 aandachtswijken ter beschikking
gestelde middelen.
– De rijksintensiveringen vanuit departementen die in de vorige
kabinets-periode ter beschikking zijn gekomen voor gemeenten en
andere partijen op beleidsonderwerpen die sterk spelen in de 40
aandachtswijken, en die gemeenten en andere partijen voor de
wijkenaanpak konden inzetten. Bij brief van 1 februari 2008 bent u
indertijd geïnformeerd over deze extra geldstromen1.
– Middelen via het Grote Steden Beleid (sociaal, fysiek, economie).
– Investeringen door corporaties in de 40 aandachtwijken, inclusief de
bijzondere projectsteun van het Centraal Fonds voor de Volkshuisvesting.
De extra inzet van het vorige kabinet op de verschillende beleidsterreinen
in verband met de crisis zijn niet meegenomen in de overzichten.
In de volgende paragrafen wordt ingegaan op de afzonderlijke betrokken
geldstromen.
1. De door het Rijk direct voor de 40 aandachtswijken ter
beschikking gestelde middelen
Bij voorjaarsnota van juni 2008 zijn door het vorige kabinet extra middelen
ter beschikking gesteld voor specifiek de wijkenaanpak in de periode 2008
tot en met 2011. Daarnaast zijn er hieraan in 2008 en 2009 voor specifieke
onderwerpen (wijkverpleegkundigen en groen in de wijk) nog meerjarig
bedragen toegevoegd.
In tabel 1 is het totaal overzicht gegeven van alle middelen die door het
vorige kabinet specifiek voor de wijkenaanpak ter beschikking zijn gesteld.

Tabel 1 Directe middelen in het kader van wijkenbeleid
Onderwerp1
x miljoen euro
Wijkenbudget voor gemeenten
(BZK)
Bewonersbudget
(G31) (BZK)
Beeldbepalende architectuur
(BZK + OCW)
Wijkverpleeg-kundigen (BZK)
Groen in de wijk
(EL en I)
40+ wijken (BZK)

2008

2009

2010

402

58,52

58,52

10

15
10
2

3

2

7,5
1,8

7,5
3

30

30

7,5

2011

2012

15
10
2

15
10
2

2

2

2

7,5
3

e.v. jaren

7,52
3

7,52

1

de departementale aanduiding betreft het departement op welke begroting de betrokken bedragen oorspronkelijk drukten (uitbetaling via
decentralisatie-uitkering Gemeentefonds)
de verstrekte bedragen in de periode 2008–2010 zijn bedoeld voor de uitvoering van de wijkenaanpak over de periode 2008 en verder.
3
in totaal is 10 miljoen ter beschikking gekomen voor wijkverpleegkundigen, waarvan 7,5 miljoen voor de 40 aandachtswijken
2

1
Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008,
kamerstuk 30 995, nr. 40.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 89

3

2. Extra middelen vanuit de departementen en afspraken over de
gedeeltelijke inzet van het accres in het Gemeentefonds over de
periode 2008–2012
2.1 Inleiding
Bij brief van 1 februari 20081 is aangegeven welke rijksintensiveringen in
de vorige kabinetsperiode vanuit de diverse departementen ter beschikking zijn gekomen voor de 18 gemeenten, waar de 40 aandachtswijken
liggen, en ten behoeve van andere in de wijkenaanpak actieve partijen.
Het ging om extra middelen op beleidsterreinen die van belang waren
voor de wijkenaanpak.
Daarnaast zijn er indertijd in het bestuursakkoord met de VNG afspraken
gemaakt over de gedeeltelijke inzet van het accres in het Gemeentefonds.
Hieronder geef ik een overzicht van deze toenmalige rijksintensiveringen
en inzetafspraken, waarbij ook, op basis van het nieuwe regeerakkoord,
aangegeven wordt of in de huidige kabinetsperiode er op die onderwerpen naar verwachting sprake zal zijn van een gelijkblijvende
geldstroom, een hogere geldstroom of een lagere geldstroom. Niet
bekend is in welke wijken deze extra beschikbaar gestelde middelen zijn
ingezet. Wel is aan te nemen dat huishoudens in de 40 aandachtswijken
vaker gebruik zullen maken van de betrokken faciliteiten (bijv. inburgeringcursussen, schuldhulpverlening, e.d.) ten opzichte van het gemiddelde in
de stad en dat gemeenten in de aandachtswijken extra ingezet hebben op
de realisatie van bepaalde voorzieningen (voor- en vroegschoolse
educatie, brede scholen, realisatie Centra voor Jeugd en Gezin, extra inzet
op veiligheid/realisatie veiligheidshuizen, e.d.).
Ter nadere informatie is hieronder allereerst aangegeven welk aandeel
van de bevolking van de betrokken 18 gemeenten in aandachtswijken
gehuisvest is. Dit kan een indicatie geven t.a.v. welk deel van de betrokken
middelen mogelijk ingezet geweest zal zijn in de betrokken wijken.
Tabel 2. % inwoners in de 40 wijken*
stad

Aantal totaal

Aantal in 40
wijken

% in 40 wijken

Alkmaar
Amersfoort
Amsterdam
Arnhem
Deventer
Dordrecht
Eindhoven
Enschede
Groningen
Heerlen
Leeuwarden
Maastricht
Nijmegen
Rotterdam
’s Gravenhage
Schiedam
Utrecht
Zaanstad

93 052
114 884
718 119
135 026
69 023
116 196
197 374
147 832
169 627
96 015
88 239
118 518
147 600
592 745
442 503
74 162
234 254
133 817

7 605
5 025
227 085
41 225
5 285
14 465
19 755
4 805
11 540
7 270
4 010
14 590
6 720
224 685
97 290
14 110
66 160
7 895

8.17%
4.4%
31.6%
30.53%
7.7%
12.4%
10%
3.3%
6.8%
7.6%
4.5%
12.3%
4.6%
37.9%
22%
19%
28.2%
6%

Totaal

3 478157

779 520

22,4%

*

per 2006; basis voor de verdeling van de financiële middelen t.b.v. de wijkenaanpak

1
Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008,
kamerstuk 30 995, nr. 40.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 89

4

2.2 Middelen van departementen toe te wijzen naar gemeenten
Op basis van het regeerakkoord van 2007 zijn de volgende extra rijksmiddelen ter beschikking gekomen voor gemeenten, die zij bij voorrang
konden inzetten in de 40 aandachtswijken. T.a.v. het mogelijke aandeel
van de 40 aandachtswijken in de aanwending van deze middelen verwijs
ik u naar paragraaf 2.1.
Tabel 3 Middelen van departementen1
onderwerp
x miljoen euro
Deltaplan inburgering (BZK)
Voor- en vroeg-schoolse educatie
(OCW)
Combinatie-functies brede school
(OCW)
Maatschappelijke participatie (OCW)
Centra Jeugd en Gezin (VWS)

2008

2009

2010

2011

2012

8
17

35
28

94
44

74
57

12.2

6.1

6.1

6.1

9.6

5
56

15
77

20
85

30
94.6

ongewijzigd
ongewijzigd

e.v. jaren

verlaging naar nihil na 2013
57
verhoging
ongewijzigd2

1
niet genoemd zijn subsidies die op projectbasis aan individuele gemeenten zijn toegekend (innovatietrajecten, pilots, e.d.).
In 2007–2009 zijn daarnaast incidenteel nog extra middelen beschikbaar gekomen voor maatregelen i.v.m. schuldhulpverlening (2007 31 miljoen,
2008 19 miljoen en 2009 15 miljoen voor geheel Nederland), armoede bij kinderen (geheel Nederland, in 2008 en 2009 40 miljoen) en in 2008 50
miljoen i.v.m. het amendement Tang/Spekman (geheel Nederland).
2
Dit onverlet een mogelijke herverdeling van middelen over gemeenten, omdat niet alle gemeenten meedoen aan deze regeling (mede omdat ze
zelf moeten cofinancieren).

2.3 Afspraken in het bestuursakkoord met de VNG over de gedeeltelijke
aanwending van het accres Gemeentefonds
Daarnaast zijn in het bestuursakkoord met de VNG nog op de volgende
terreinen afspraken gemaakt voor een extra inspanning. Omdat het hier
om middelen gaat in het Gemeentefonds, zijn gemeenten vrij in het
stellen van andere prioriteiten.
T.a.v. het mogelijke aandeel van de 40 aandachtswijken in de aanwending
van deze middelen verwijs ik u naar paragraaf 2.1.
Tabel 4. Afspraken beoogde aanwending deel van het accres Gemeentefonds in de betreffende 18 gemeenten x miljoen euro
2008

2009

2010

2011

2012*

e.v. jaren1

Voor- en vroeg-schoolse educatie
VSV en brede school

4,8
2,6

7,9
6,2

12,5
8,8

16,2
12,5

–
–

–
–

Armoede en schulden

2,0

4,1

24,4

32,6

–

–

Centra voor Jeugd en Gezin

8,3

16,5

24,8

33,1

–

–

onderwerp

1
I.v.m. het trap-op trap-af systeem in het Gemeentefonds is er in 2012 en volgende jaren sprake van een negatief accres m.b.t. Gemeentefonds.
Tevens is er een nieuw bestuursakkoord voorgenomen met de VNG, waar deze inzetafspraken geen onderdeel meer van uitmaken.

2.4 Overige intensiveringen vanuit departementen, niet direct toe te
wijzen aan gemeenten
Daarnaast zijn er als gevolg van het regeerakkoord 2007 nog extra
middelen ter beschikking gesteld waarvan de verdeling over de
gemeenten niet te geven is, omdat deze op andere niveau’s toegewezen
zijn (maatschappelijke stages, Jeugdzorg, extra blauw op straat e.d.) Het
betrof de volgende geldstromen:
– Budget maatschappelijke stages (structureel);
– Extra middelen bestrijding voortijdig schoolverlaten via convenanten.
– Deze convenanten lopen tot 2012.
– Extra middelen Bureau’s Jeugdzorg en zorgaanbod Jeugd via
provincies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 89

5

–
–

In relatie tot de overheveling van de Jeugdzorg naar gemeenten zal er
in deze kabinetsperiode een efficiencykorting plaatsvinden.
Extra wijkagenten en forensische assistenten (2x 500 fte, structureel).

3. Middelen via het Grote Steden Beleid (sociaal, fysiek,
economie)
Via het stedenbeleid zijn de volgende middelen voor de 18 gemeenten
met de 40 aandachtswijken ter beschikking gekomen.
Tabel 5 Middelen Grote Stedenbeleid x miljoen euro
onderwerp
BDU Sociaal, Integratie en Veiligheid
BDU Fysiek (ISV)
BDU Economie

2008

2009

2010

2011

2012

1

1

1

1

1

–
180
40

–
180
35

–
178

–
187

–
132

e.v. jaren
1
2

3

1
De middelen voor de BDU Sociaal, Integratie en Veiligheid (BDU SIV 2005 t/m 2009) bedroegen voor de 18 betrokken steden met de 40 aandachtswijken in 2008 en 2009 gemiddeld circa 710 miljoen euro per jaar. Het betrof middelen voor maatschappelijke opvang, verslavingszorg, openbare
geestelijke gezondheidszorg, vrouwenopvang, gezond in de stad, voortijdig schoolverlaten, onderwijsachterstandenbeleid, volwasseneneducatie,
inburgering, leefbaarheid en veiligheid. Deze middelen zijn vanaf 2010 gedecentraliseerd ter beschikking gekomen via diverse decentralisatieuitkeringen van het gemeentefonds (vrouwenopvang vanaf 2011). Ook zijn middelen beschikbaar gekomen via twee specifieke uitkeringen: die voor
inburgering en volwasseneneducatie zijn toegevoegd aan het participatiebudget. Per 2011 zijn via een aparte specifieke uitkering ook de middelen
voor onderwijsachterstandenbeleid beschikbaar gekomen..
In het regeerakkoord 2010 is opgenomen dat de middelen zullen komen te vervallen voor veiligheid (Van Montfransgelden) en leefbaarheid (per
2012), voor inburgering (per 2014, afbouw t/m 2013) en voor voorkoming van criminele loopbanen allochtone jongeren G-4. Voor de eventuele inzet
van de betrokken middelen in de 40 aandachtwijken wordt verwezen naar paragraaf 2.1
2
Het Investeringsbudget stedelijke vernieuwing (ISV) is per 1-1-2011 gedecentraliseerd (decentralisatie-uitkering van het Gemeentefonds) en zal
met ingang van 2015 komen te vervallen. Voor de inzet van de betrokken middelen in de 40 aandachtswijken wordt verwezen naar paragraaf 2.1.
3
De middelen voor de BDU economie zijn met ingang van 2010 vervallen.

4. Investeringen van woningcorporaties in de 40 wijken en
bijzondere projectsteun
In oktober 2007 is afgesproken dat de corporaties in de 40 aandachtswijken 10 jaar lang 250 miljoen extra per jaar investeren in die wijken.
Woningcorporaties verantwoorden zich jaarlijks over hun inzet en stellen
prognoses op t.a.v. hun inzet in daaropvolgende jaren. Op een deel van de
verantwoordingsterreinen wordt onderscheid gemaakt naar investeringen
in de 40 aandachtswijken en investeringen buiten de 40 aandachtswijken.
Op basis van deze verantwoordingen zijn globale indicaties opgesteld
t.a.v. de inzet van de woningcorporaties in de 40 wijken. De jaren 2008 en
2009 in de tabel 6 betreffen daarbij relatief harde verwachtingen,
afgegeven in het investeringsjaar zelf (feitelijke realisatiecijfers zijn voor
de 40 wijken niet beschikbaar). In de tabel is tevens aangegeven welke
prognoses eind 2008 door de corporaties gegeven zijn t.a.v. hun inzet in
de periode 2009–2013 en hoe deze prognose eind 2009 luidden voor de
jaren 2010–2014. In de tabel is het gemiddelde prognose bedrag per jaar
voor die 5-jaarsperiode weergegeven. Opgemerkt wordt overigens dat
eind 2009 nog niet bekend was dat de bijzondere projectsteun wijkenaanpak voor nieuwe projecten (ad € 75 miljoen per jaar) met ingang van
1 januari 2012 komt te vervallen.
De verwachte inzet in de 40 aandachtswijken in 2008 en 2009 kan
overigens hoger hebben gelegen, omdat een deel van de inzet van
corporaties in de 40 wijken via de verantwoording niet uitgesplitst is naar
wijkniveau (bijv. het groot onderhoud, algemene personele kosten als
projectmanagers, e.d.).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 89

6

Tabel 6 Investeringen woningcorporaties in de 40 aandachtswijken x miljoen
onderwerp
x miljoen euro

2008

2009

Prognose uit 2008
t.a.v. 2009–2013
(bedrag p/jaar)1

Prognose uit 2009
t.a.v. 2010–2014
(bedrag p/jaar)1

Investeringen in nieuwbouw en aankoop
Verbeteringen
Fysieke leefbaarheidsinvesteringen
Sociale leefbaarheids-investingen
Maatschappelijk onroerend goed.

7702

9101

1 2901

1 0601

3

1

1

1

18
27
30

25
39
31

47
38
60

21
40
71

1

de prognoses voor de investeringen liggen over het algemeen licht hoger dan de feitelijke realisatie in de betrokken jaren.
afgerond op 10-tallen miljoenen per jaar.
i.v.m. de wisselende bedragen in hoogte van de investeringen in verbeteringen is slechts een globale indicatie beschikbaar t.a.v. de verbeteringsinzet in de 40 wijken. De inzet zal liggen in de orde van grootte van € 150 à 250 miljoen per jaar. De intensiteit van verbeteringen met een investeringsbedrag boven de € 20 000 in de 40 wijken lag voor de prognoseperiode 2009–2013 op 10,3 verbeteringen per jaar per 1000 woningen en voor
de prognoseperiode 2010–2014 op 13,2 verbeteringen per jaar per 1000 woningen.
2
3

Iets minder dan 10% van het bezit van corporaties ligt in de 40 aandachtswijken. De inzet van corporaties in de 40 aandachtswijken bedraagt op de
in de tabel genoemde terreinen, afhankelijk van het terrein, tussen de
12–25% van de totale corporatie-inzet op Nederland niveau op deze
terreinen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 89

7