Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

31 535

Architectuur en Ruimtelijke Ordening

32 847

Integrale visie op de woningmarkt

Nr. 13

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 oktober 2023
De Tweede Kamer hecht belang aan ontwerpkracht en heeft oog voor
kwaliteit van de leefomgeving. Dit blijkt uit een aantal moties die de
Tweede Kamer in het vergaderjaar 2022–2023 heeft aangenomen
(Handelingen II 2022/23. nr. 7, item 9 en Handelingen II 2022/23, nr. 98,
items 15 en 16), en uit het recent georganiseerd Ronde Tafel gesprek1. De
moties roepen op tot het besteden van bijzondere aandacht aan ruimtelijke ordening, stedenbouwkunde en architectuur bij woningbouw2, tot het
onderzoeken van een norm voor vernieuwende architectuur voor
bouwlocaties3 en tot het onderzoeken van de terugkeer van een Nederlands architectuurinstituut4.
Laat ik voorop stellen dat ons land grote, complexe opgaven kent die
allemaal beroep doen op de schaarse ruimte. Denk aan opgaven rond
klimaat, energie, economie, water en bodem, en de transitie van het
landelijk gebied. De moties richten zich vooral op de woningbouwopgave,
en deze opgave is urgent. De plek waar deze woningen gebouwd worden
en de manier waarop, bepaalt de leefkwaliteit in woonomgevingen voor
meerdere generaties. Uit onderzoek wordt dit positieve verband tussen
een kwalitatief goede woonomgeving en het welzijn van mensen
bevestigd5. Het is dus erg belangrijk niet alleen op kwantiteit te sturen,
maar ook op kwaliteit. Op lokaal niveau betekent sturen op kwaliteit dat er
wordt vormgegeven aan leefbare steden, met groene, klimaatadaptieve
en gezonde wijken. Fijne plekken met een goede balans tussen gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde en gemaakt met goede
stedenbouw en architectuur.

1

Rondetafelgesprek over architectuurbeleid, Tweede Kamer, 6 september 2023.
Kamerstuk 29 383 nr. 380.
3
Kamerstuk 34 682 nr. 171.
4
Kamerstuk 32 847 nr. 1053.
5
Bron: Burgerperspectieven bericht 1> 2023, Sociaal en Cultureel Planbureau.
2

kst-31535-13
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 535, nr. 13

1

In deze brief neem ik u mee in de wijze waarop hier invulling aan wordt
gegeven, en reageer ik mede namens Staatssecretaris Uslu van Cultuur en
Media op de drie moties.
Ruimtelijke kwaliteit in steden; een integrale aanpak
De leefomgevingskwaliteit in steden hangt af van veel facetten: gezonde
en sociale wijken om in te wonen, voldoende geschikte woningen, goede
en duurzame bereikbaarheid, een vitale mix van voorzieningen en
werklocaties, en een groene en gezonde openbare ruimte.
Met de komst van de nieuwe Omgevingswet wordt ruimtelijke regelgeving overzichtelijker. In een Omgevingsvisie worden de verschillende
opgaven en ambities in samenhang met elkaar omschreven. Er hoeft
voortaan voor ruimtelijke plannen nog maar één omgevingsvergunning te
worden aangevraagd en er is meer ruimte voor initiatiefnemers, mits het
plan aansluit bij het omgevingsplan van de gemeente.
In de Omgevingswet is de omgevingskwaliteit van nieuwe plannen
wettelijk geborgd door de instelling van een nieuwe Commissie
Omgevingskwaliteit. Elke gemeente met gebouwde of aangelegde
rijksmonumenten wordt geacht een dergelijke adviescommissie in te
stellen6. Taken van deze commissie zijn advisering ten behoeve van
omgevingsvergunningaanvragen, vergunningen bij Rijksmonumenten, en
advisering ten behoeve van samenwerking overheid, initiatiefnemers en
de bewonersparticipatie. Elke gemeente staat het vrij om daarnaast een
eigen, soms meer informele, werkwijze te hanteren om kwaliteit bevorderen. Er is in Nederland op dit moment een breed palet aan soorten van
advisering over ruimtelijke kwaliteit: van een stadsbouwmeester in
Groningen tot een omgevingskamer in Staphorst of kwaliteitsteams bij
grote gebiedsontwikkelingen.
Nu er vanwege de vele ruimtelijke opgaven veel nieuwe kwaliteitsvraagstukken op gemeenten afkomen, ligt het voor de hand deze adviesstructuur in de breedte te versterken. Ik wil daartoe verkennen of,
aanvullend op de komst van de Commissies Omgevingskwaliteit, een
landsdekkend stelsel van lokale bouwmeesters gevormd kan worden.
Een verkenning die ik samen zal oppakken met de Rijksbouwmeester en
met de gemeenten en regio’s die nu al een bouwmeester hebben
aangesteld.7
Deze bouwmeesters kunnen ter versterking van de Commissies
Omgevingskwaliteit, vanuit een ruimtelijke visie voor de lange termijn, en
met kennis van de identiteit en kenmerken van concrete gebieden in de
gemeente, ter zake adviseren over projectplannen, de inzet van ontwerpkracht en de integraliteit van de opgaven. Mijn ambitie is dat elke
gemeente in heel Nederland een dergelijke adviseur tot zijn beschikking
heeft.
Voor advisering op integrale ruimtelijke ontwikkeling kunnen de lokale
bouwmeesters straks onder andere een beroep doen op de handrei-

6
7

Handreiking VNG ism RCE en FRK: «Adviesstelsel voor omgevingskwaliteit».
Zoals Stadsbouwmeesters Nathalie de Vries voor Groningen, Tako Postma voor Delft, Eric
Wiersema voor Amstelveen, en Sjoerd Feenstra voor Zwolle. Bij de versterkingsoperatie in
Groningen krijgt de inzet van architecten en stedenbouwkundigen en de aandacht voor
architectuur, herkomstwaarde en ruimtelijke kwaliteit een expliciete plek. Per 1 september 2023
is Enno Zuidema als de regiobouwmeester voor het aardbevingsgebied gestart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 535, nr. 13

2

kingen8 die Programma Mooi Nederland op dit moment samen met
partners opstelt. De handreikingen doen aanbevelingen over een
samenhangende aanpak van opgaven in de ruimte, en bevatten concrete
suggesties voor ruimtelijke inrichting met kwaliteit.
Woningbouwbeleid; samen afspraken maken
Naast een integrale aanpak zijn goede stedenbouw en architectuur
belangrijk voor ruimtelijke kwaliteit in woningbouw. Voor de inzet van
architecten in de woningbouw is nu geen standaard norm gesteld.
Zoals ik in het commissiedebat Staat van de Volkshuisvesting9 in
antwoord op de motie Nijboer heb toegezegd, wil ik onderzoeken hoe de
inzet van architecten in het woningbouwproces kan worden bevorderd of
kan worden verankerd in de Omgevingswet, zonder daarbij uiteraard de
doorlooptijd van het vergunningsverleningstraject te verlengen. Dit zou
bijvoorbeeld kunnen door te stellen dat een architect de omgevingsvergunning indient. De nieuw aan te stellen lokale bouwmeesters kunnen
voor lokale en regionale ruimtelijke projecten adviseren over de inzet van
architecten of stedenbouwkundigen.
Niet alleen in de reguliere woningbouw, ook bij fabrieksmatige
woningbouw (o.a flexibel bouwen en tijdelijk bouwen) is ruimtelijke
kwaliteit belangrijk. Op mijn verzoek hebben de Federatie Ruimtelijke
Kwaliteit10 (FRK) en het College van Rijksadviseurs11 (CRa) hier samen een
impuls aan gegeven. Dit heeft geleid tot de publicatie «Ruimtelijke
kwaliteit bij fabrieksmatige woningbouw»12, een stedenbouwkundig
kader. Later dit jaar volgt een architectonisch kader en begin 2024 een
kader waarin ook procesafspraken worden vastgelegd. Hiermee beoog ik
invloed op de bouwsector, en op het ontwikkelen van nieuwe (biobased)
materialen en manieren van bouwen.
Het rijk wil bovendien zelf het goede voorbeeld geven waar het de
ontwikkeling van eigen vastgoed of eigen areaal betreft. Met de inzet van
vernieuwende architectuur en mogelijk met de advisering van de nieuw
aan te stellen lokale of regionale bouwmeester wordt hierop ingezet bij
grote gebiedsontwikkelingen van het Rijksvastgoedbedrijf in Flevoland
(o.a. Lelystad).
Architectuurbeleid; stimuleren van ontwerpkracht
De inzet van ontwerpkracht en architecten wordt middels beleid op
verschillende manieren bevorderd. Het Actieprogramma Ruimtelijk
Ontwerp (ARO) 2021–202413 van de Ministeries van BZK en OCW is het
vierjarige stimuleringsprogramma om de inzet van ruimtelijk ontwerp bij
maatschappelijke opgaven te versterken. Het actieprogramma maakt
sinds vorig jaar integraal onderdeel uit van het Programma Mooi
Nederland. Met de middelen uit dit programma worden veel publieke en
private opdrachtgevers gestimuleerd een beroep te doen op ontwerpers
om opgaven met kwaliteit op te pakken.

8

Over de handreikingen Mooi Nederland wordt uw kamer in de eerste helft van 2024
geïnformeerd.
9
Kamerstuk 32 847, nr. 1104.
10
https://www.ruimtelijkekwaliteit.nl/.
11
https://www.collegevanrijksadviseurs.nl.
12
https://www.ruimtelijkekwaliteit.nl/informatief/publicaties/item?id=41.
13
Kamerstuk 31 535, nr. 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 535, nr. 13

3

De Subsidieregeling Culturele Basisinfrastructuur (BIS)14 van het
Ministerie van OCW ondersteunt instellingen met vierjarige subsidies,
waaronder de podiumkunsten, beeldende kunst, letteren, ontwerp,
cultuureducatie en regionale musea. In het kader van de BIS worden in de
beleidsperiode 2021–2024 onder andere het Nieuwe Instituut (HNI) en de
Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam (IABR) ondersteund.
Tenslotte is er een breed netwerk van regionale en lokale architectuurcentra. Deze 48 architectuurcentra, die nu vooral door gemeentes
ondersteund worden, hebben zich verenigd in een netwerk onder de
naam Coördinatie Lokale Architectuurinitiatieven (CoLA). Zij verbinden op
lokale en vaak gebiedsgerichte wijze de maatschappelijke ruimtelijke
opgaven met de inzet van architectuur en ontwerp, en met de leefwereld
van mensen.
In antwoord op de motie Beckerman wil ik samen met Staatssecretaris
Uslu onderzoeken hoe de netwerkfunctie van de lokale architectuurcentra
versterkt kan worden, waardoor zij nog beter in staat zullen zijn om kennis
en inzichten over ontwerp te delen met het brede publiek. Voor 2024 zal ik
hiertoe een impuls voorbereiden. Mijn ambitie daarbij is om nieuwe
inzichten en innovatie rond architectuur en integrale gebiedsontwikkeling,
zoals de gebiedsgerichte handreikingen van Mooi Nederland, niet alleen
bij gemeenten onder de aandacht te brengen, maar ook bij het bredere
publiek. Met een netwerk van goed functionerende architectuurcentra en
de landelijke rol van het Nieuwe Instituut is er op dit moment geen
aanleiding om een nieuw architectuurinstituut op te zetten.
Tot slot
Met het aanstellen van een netwerk van regionale en lokale
bouwmeesters, het stimuleren van een netwerk van regionale architectuurcentra en een onderzoek naar het versterken van de rol van architecten in het vergunningsverleningstraject wordt de aandacht voor
ruimtelijke kwaliteit nog steviger verankerd in ruimtelijke ontwikkelingen
in heel Nederland.
De keuzes die nu gemaakt worden in de leefomgeving en de manier
waarop deze worden vormgegeven in de praktijk, vragen om een
zorgvuldige ruimtelijke afweging en inzicht in de gevolgen voor volgende
generaties. Ik ben er van overtuigd dat we hiermee een stevige impuls
geven aan ruimtelijke kwaliteit en het stimuleren van de inzet van
ontwerpers, stedenbouwkundigen en (landschaps)architecten.
Mede namens Staatssecretaris Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
Gunay Uslu
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
H.M. de Jonge

14

https://www.cultuursubsidie.nl/over-het-cultuurstelsel#Culturele%20Basisinfrastructuur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 535, nr. 13

4