Tussen ongeloof, ondersteuning en opsporing
Over georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen

Eindrapport
Tijdelijke Onderzoekscommissie Georganiseerd Sadistisch Misbruik van
Minderjarigen – Commissie Hendriks
21 december 2022

Voorwoord
In april 2021 kreeg ik de vraag of ik het voorzitterschap van de Tijdelijke Onderzoekscommissie
Georganiseerd Sadistisch Misbruik van Minderjarigen op me wilde nemen. Al snel werd duidelijk dat
onder sadistisch misbruik vooral ritueel misbruik werd verstaan, dat vaak binnen een netwerk zou
plaatsvinden.
Toen ik uiteindelijk ‘ja’ zei tegen dit verzoek, besefte ik dat dit een zeer beladen onderwerp is dat al
sinds de jaren negentig van de vorige eeuw tot verhitte discussies heeft geleid onder
wetenschappers, slachtoffers en belangenorganisaties. Omdat ik mij nooit via de media of via
wetenschappelijke publicaties heb geuit over dit onderwerp, voelde ik me vrij om deze opdracht te
aanvaarden. Hetzelfde geldt voor de overige commissieleden: Anne-Marie Slotboom en Trudy
Mooren.
Ons uitgangspunt was dat we alleen gedegen onderzoek naar georganiseerd sadistisch misbruik van
minderjarigen konden doen als we de mogelijkheid zouden krijgen om dit fenomeen van alle kanten
te belichten. Daarom wilden we naast slachtoffers en hun therapeuten ook praten met degenen die
twijfels hebben over het bestaan van georganiseerd sadistisch misbruik met rituele aspecten.
De Commissie was nog niet geïnstalleerd of ze ontving telefoontjes van diverse personen die allerlei
gruwelijke vormen van misbruik van kinderen meldden. Naast serieuze verhalen over ervaringen met
seksueel misbruik werden ook enkele (verkapte) bedreigingen geuit tegen commissieleden en
werden leden van het Koningshuis, (voormalig) ministers en personen die een belangrijke rol
speelden bij de bestrijding van covid-19 genoemd als daders. Zij zouden behoren tot de satanische
pedofiele elite.
Vervolgens meldden zich diverse belangenorganisaties bij de Commissie waaronder Caleidoscoop,
Spotlight, Stichting Misbruikt! en het Kenniscentrum Transgenerationeel Georganiseerd Geweld
(KTGG) die in meer of mindere mate sceptisch stonden tegenover de Commissie en haar
onderzoeksopdracht. Een belangrijk bezwaar van de belangenorganisaties betrof het gegeven dat de
Commissie in het leven is geroepen door de toenmalige Minister van Justitie en Veiligheid en daders
werkzaam zouden zijn op dit ministerie. Andere bezwaren waren dat ze geen inspraak hadden in de
benoeming van de commissieleden en dat ook met organisaties werd gesproken die kritisch staan
tegenover het bestaan van ritueel misbruik. We hebben veel tijd en aandacht besteed om de
aarzelingen ten opzichte van de Commissie en het onderzoek weg te nemen. Uiteindelijk besloten de
eerdergenoemde organisaties mee te werken aan het onderzoek, nadat ze voldoende
veiligheidsgaranties hadden gekregen voor degenen die hun verhaal wilden doen aan de Commissie.
Uit diverse verhalen van slachtoffers bleek dat angst voor het netwerk en wantrouwen tegenover
alles wat met politie en justitie te maken had, als centrale thema’s naar voren kwamen. Ook
hulpverleners voelden zich soms onveilig en uitten hun angst voor manipulatie en geweld vanuit het
netwerk of andere organisaties. Slachtoffers bleken zich vaak weggezet te voelen als personen met
een stoornis, bij wie misbruikverhalen door therapeuten zouden zijn uitgelokt via
onwetenschappelijke methodes. Dat zorgde voor verbolgenheid en argwaan tegen degenen die
sceptisch staan ten opzichte van hun verhalen. De pijlen van slachtoffers richtten zich vooral op de
politie, die meldingen en aangiftes niet serieus zou nemen, sceptische wetenschappers en de
Landelijke Expertisegroep Bijzondere Zedenzaken (LEBZ) die een vooringenomen standpunt zou
innemen ten opzichte van slachtoffers van misbruik met rituele kenmerken.
De Commissie werd vlak na de installatie ook benaderd door organisaties die kritisch staan ten
opzichte van verhalen over ritueel misbruik. De voormalige Werkgroep Fictieve Herinneringen deelde
1

verhalen over ouders die ten onrechte beschuldigd zouden zijn van (ritueel) seksueel misbruik en
over de verwoestende gevolgen die dat heeft gehad voor het gezinsleven. Ook andere personen en
internetfora benaderden ons om hun kritische visie op de verhalen van melders te geven.
Vanaf de start van ons werk hebben we als Commissie aangegeven dat we niet aan waarheidsvinding
kunnen doen, omdat het verifiëren van bewijsmateriaal voorbehouden is aan politie en justitie. We
beseffen dat dit teleurstellend kan zijn voor slachtoffers. Dat geldt overigens ook voor degenen die
aangeven dat ze ten onrechte beschuldigd zijn van georganiseerd sadistisch misbruik.
Waarheidsvinding in zedenzaken is gewoonlijk al een complexe zaak en extra complex wanneer er
bijvoorbeeld sprake is van herinneringen voor het derde levensjaar of van hervonden herinneringen.
Psychische klachten bij de aangevers kunnen leiden tot inconsistente verhalen, wat waarheidsvinding
nog meer bemoeilijkt.
Met het rapport van onze Commissie hopen we bij te dragen aan kennis over dit onderwerp en zicht
te geven op de veelheid aan argumenten hierbij. Het is te danken aan de bereidwilligheid van
instanties als het KTGG, Spotlight en Stichting Misbruikt! dat we de gelegenheid kregen om met
slachtoffers te spreken. Het KTGG heeft ons daarnaast specifiek gewezen op literatuur over
georganiseerd sadistisch misbruik (met rituele kenmerken). Hiervoor zijn wij ze veel dank
verschuldigd. We hebben verder contact gehad met tientallen organisaties en professionals, die we
op deze plek niet allemaal afzonderlijk kunnen bedanken. Hun medewerking aan dit onderzoek is van
groot belang geweest. Onze dank gaat vooral uit naar de slachtoffers die hun ervaringen aan ons
hebben verteld. Daarnaast bedanken we in het bijzonder de Werkgroep Fictieve herinneringen, de
programmamakers van Argos en de medewerkers van de LEBZ. Met deze instanties hebben we
diverse keren uitvoerig gesproken en zij hebben ons van veel relevante informatie voorzien.
Verder gaat onze dank uit naar de externe onderzoekers, die een waardevolle bijdrage hebben
geleverd aan het eindrapport: Anton van Wijk en Nicole Brouwer, Johanneke Kroesbergen, Kitty
Smeekes en Fleur van den Houwen. Ook de vele experts en wetenschappers die we gesproken
hebben, bedanken we voor hun bijdragen aan ons onderzoek. De Commissie is ondersteund door
drie medewerkers. Zonder Hanneke Schönberger (onderzoeker), Danielle Lako en Yorick Peterse
(secretarissen) zou dit rapport nooit tot stand zijn gekomen. Zij hebben alle drie naast een
organisatorische ook een belangrijke inhoudelijke bijdrage geleverd. Onze dank gaat voorts ook uit
naar Inssaf Cherif, die belangrijk voorbereidend werk heeft gedaan voor de Commissie. Ten slotte
bedanken we Alice Burridge (Green Writing) voor haar zorgvuldige eindredactie van de
deelrapporten.
We spreken de hoop uit dat ons onderzoek een bijdrage levert aan opvang en hulpverlening aan
degenen die als minderjarigen slachtoffer zijn geworden van georganiseerd seksueel geweld. Ook
hopen we dat onze adviezen bijdragen aan de oprichting van een goed toegerust en toegankelijk
meldpunt en een zo professioneel mogelijke afhandeling van aangiften door politie en justitie.

Jan Hendriks
21 december 2022

2

Inhoud
Voorwoord .............................................................................................................................................. 1
Inhoud ..................................................................................................................................................... 3
Hoofstuk 1 Inleiding ................................................................................................................................ 6
Aanleiding onderzoek .......................................................................................................................... 6
Instelling van de Commissie ................................................................................................................ 9
Beschouwingen vooraf ........................................................................................................................ 9
Wat verstaat de Commissie onder georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen? ............ 11
Doel en onderzoeksvragen ................................................................................................................ 12
Hoofdstuk 2 Aanpak .............................................................................................................................. 14
Voorbereiding, vertrouwelijkheid en communicatie over voortgang............................................... 14
Gevolgde onderzoeksprocedure ....................................................................................................... 14
Deelrapporten ................................................................................................................................... 17
Eindrapportage en afronding ............................................................................................................ 21
Opbouw van eindrapport .................................................................................................................. 21
Hoofdstuk 3 De aard en context van het fenomeen ............................................................................. 23
Aard en context van georganiseerd sadistisch misbruik volgens meerdere bronnen van
slachtofferverhalen ........................................................................................................................... 23
Beïnvloedings- en controlemethoden binnen netwerken ................................................................ 25
Meldingen van ritueel misbruik ........................................................................................................ 26
Mediaberichten ................................................................................................................................. 26
Het perspectief van beschuldigden van georganiseerd sadistisch misbruik en van herroepers ...... 26
Wetenschappelijke inzichten over complex trauma, dissociatie, DIS en geheugen ......................... 27
Een sociaalwetenschappelijk perspectief op verhalen over ritueel misbruik ................................... 28
De invloed van desinformatie en complotmythen............................................................................ 29
Hoofdstuk 4 Aandachtspunten voor hulpverlening .............................................................................. 30
Belemmerende factoren voor adequate behandeling ...................................................................... 30
Bevorderende factoren voor adequate behandeling........................................................................ 31
Hoofdstuk 5 Opsporing en justitie......................................................................................................... 32
Hoofdstuk 6 De meldpunten ................................................................................................................. 35
Hoofdstuk 7 Beantwoording van de vraagstelling en slotbeschouwing ............................................... 37
1. Wat melden de diverse informatiebronnen en in het bijzonder slachtoffers en therapeuten over
de aard en context van dit misbruik? ................................................................................................ 37
2. Welke vormen van externe beïnvloeding kunnen een rol spelen bij deze vorm van misbruik? .. 38
3. Wat is de wetenschappelijke stand van zaken over complex trauma in relatie tot dissociatie,
geheugen en hervonden herinneringen? .......................................................................................... 39

3

4. Welke belemmerende en bevorderende factoren voor adequate behandeling worden genoemd
door slachtoffers en therapeuten? ................................................................................................... 40
5. Wat melden de diverse informatiebronnen en in het bijzonder slachtoffers en therapeuten over
de aangiftebereidheid, aangiftemogelijkheden en afhandeling door politie en justitie? ................ 41
6. Wat is de ervaring van de politie met deze aangiftes? ................................................................. 42
7. Hoe beoordeelt de LEBZ de feiten die worden aangedragen over deze vorm van misbruik en
welke criteria worden gehanteerd bij het onderscheid tussen kansrijke en kansloze aangifte? ..... 43
8. Hoe kunnen de aangiftebereidheid en de kans op vervolging worden vergroot, gegeven de
knelpunten die genoemd worden door de diverse bronnen? .......................................................... 44
9. In hoeverre kan een nieuw meldpunt bijdragen aan het vergroten van de kennis over
georganiseerd sadistisch misbruik en het vergroten van de aangiftebereidheid en hoe kan dit
worden ingepast in bestaande meldpunten? ................................................................................... 44
Slotbeschouwing ................................................................................................................................... 46
Aanbevelingen voor hulpverlening bij georganiseerd sadistisch misbruik ........................................... 49
Toegang tot deskundige hulp ............................................................................................................ 49
Bevorderen en delen van expertise en kennis .................................................................................. 49
Aard van hulp .................................................................................................................................... 50
Aanbevelingen voor aangifte en opsporing van georganiseerd sadistisch misbruik ............................ 51
Voorlichting en communicatie .......................................................................................................... 51
Ondersteuning bij doen van melding of aangifte .............................................................................. 51
De opsporing ..................................................................................................................................... 52
Samenwerking met andere organisaties ........................................................................................... 52
Aanbevelingen voor het instellen van een algemeen meldpunt voor seksueel misbruik .................... 53
De voorwaarden voor een meldpunt ................................................................................................ 53
Vorm van het meldpunt .................................................................................................................... 53
Werking van het meldpunt................................................................................................................ 54
Multidisciplinair kenniscentrum ........................................................................................................ 54
Bronnenlijst ........................................................................................................................................... 55
Lijst met afkortingen ............................................................................................................................. 57
Bijlage A1 Het politieke proces.............................................................................................................. 58
Bijlage A2 Instellingsbesluit en wijzigingen ........................................................................................... 60
Bijlage A3 Onderzoeksprotocol ............................................................................................................. 66
Bijlage A4 Gedragscode ......................................................................................................................... 69
Bijlage A5 Integriteits- en geheimhoudingsverklaring .......................................................................... 73
Bijlage A6 Informatiebrief voor slachtoffers en toestemmingsverklaring ............................................ 74
Bijlage A7 Overzicht gesprekken met organisaties, wetenschappers en andere experts .................... 77
Bijlage A8 Het meldpunt in Duitsland: de Unabhängige Beauftragte für Fragen des sexuellen
Kindesmissbrauchs ................................................................................................................................ 82
4

Bijlage A9 Samenstelling leescommissie ............................................................................................... 85
Bijlage A10 Advies vanuit belangenverenigingen over aangifte, opsporing en een meldpunt ............ 86
Aandachtspunten voor aangifte en opsporing.................................................................................. 86
Aandachtspunten voor een meldpunt .............................................................................................. 86
Bijlage A11 Informatie van medewerkers politie en het OM ................................................................ 95
Bijlage A12 Politieonderzoek naar ritueel misbruik .............................................................................. 96
Bijlage B1 Tabel reactie belangenorganisatie Stichting Misbruikt! ....................................................... 98
Bijlage B2 Tabel reactie Kenniscentrum Transgenerationeel Georganiseerd Geweld........................ 105
Bijlage B3 Tabel reactie belangenorganisatie Spotlight ...................................................................... 113

5

Hoofstuk 1 Inleiding
Aanleiding onderzoek
In 2019 startte Argos, platform voor onderzoeksjournalistiek van de omroepen VPRO en HUMAN,
een onderzoek naar slachtoffers van georganiseerd seksueel misbruik. Dit onderzoek leidde onder
meer tot een radio-uitzending over georganiseerd ritueel misbruik met de titel Glasscherven en
duistere rituelen op 27 juni 2020 (Argos, 2020a). Hierin zijn schokkende verhalen van slachtoffers te
horen, geflankeerd door analyses van onderzoekers en steunbetuigingen van therapeuten.
Argos
In 2018 maakte Argos-redacteur Sanne Terlingen een uitzending over het meisje Lisa (niet haar
echte naam) die door haar vader en andere mannen zou zijn misbruikt (‘Het verhaal van Lisa’;
Argos, 2018). Het verhaal bevatte gruwelijke details. Na afloop van de uitzending ontving Argos
veel reacties, zowel van slachtoffers als van therapeuten die vertelden elementen uit het verhaal
te herkennen uit verhalen van cliënten. Sanne Terlingen en collega-redacteur Huub Jaspers deden
vervolgens in 2019 en 2020 een jaar lang onderzoek naar ervaringen van slachtoffers van
georganiseerd seksueel misbruik. Ze verzamelden ervaringen van ruim 200 slachtoffers via een
online enquête die ze samenstelden met hulp van deskundigen. 140 van de slachtoffers zouden
ervaringen hebben van seksueel misbruik met rituele en/of satanische kenmerken. Ze bevatten
gruwelijke details over misbruik waarbij slachtoffers gemarteld en baby’s ritueel geofferd zouden
zijn. Bij dit misbruik zouden vaak meerdere mensen betrokken zijn. De journalisten zagen dat de
verhalen overeenkomsten bevatten. Ze legden die voor aan verschillende deskundigen in binnenen buitenland. Op 27 juni 2020 presenteerden ze hun bevindingen in een uitzending met de titel
Glasscherven en duistere rituelen (Argos, 2020a). Deze uitzending leidde tot verschillende
Kamervragen en moties.
De Commissie heeft geen toegang gekregen tot de data die Argos verzamelde en heeft daardoor
geen kennis over het exacte aantal slachtoffers en de aard van het misbruik. Naast Argos zeggen
ook behandelaars in de ggz, belangenorganisaties zoals Caleidoscoop, Spotlight en Stichting
Misbruikt! en het Kenniscentrum Transgenerationeel Georganiseerd Geweld dat ze slachtoffers
kennen van dit misbruik. Voor de Commissie was niet na te gaan of de organisaties deels dezelfde
slachtoffers zien.

Daarnaast wordt in de uitzending aandacht besteed aan de rol van de politie en de Landelijke
Expertisegroep Bijzondere Zedenzaken1 (LEBZ) die volgens betrokkenen allesbehalve faciliterend is
en daarmee slachtoffers in de kou laat staan.
Met de Argos-uitzendingen komt georganiseerd seksueel misbruik met rituele kenmerken opnieuw in
de belangstelling in Nederland. In de Verenigde Staten speelde in de jaren 80 en 90 van de vorige
eeuw de Satanic panic2. Bij de toenmalige Inspectie Jeugdhulpverlening van de ministeries van
1

De LEBZ kan in complexe zedenzaken worden geconsulteerd door een officier van justitie om de feiten uit een
opsporingsonderzoek nader te analyseren. In hoofdstuk 5 wordt verder ingegaan op de rol en werkwijze van de
LEBZ in zaken van ritueel misbruik.
2
De Satanic panic was de maatschappelijke onrust die ontstond over ongeveer 12.000 vermeende gevallen van
ritueel misbruik. Die begon in de Verenigde Staten aan het begin van de jaren 80 van de vorige eeuw en
verspreidde zich over andere delen van de wereld (Introvigne, 2016).

6

Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur (WVC) en Justitie komen begin jaren 90 van de vorige eeuw
meldingen binnen van instellingen voor jeugdhulpverlening over ritueel misbruik van minderjarigen.
In 1993 ontstaat toenemende belangstelling voor het fenomeen na een reeks uitzendingen van het
tv-programma NOVA. In de periode 1992–1993 wordt bekeken in hoeverre de geestelijke
gezondheidszorg, jeugdhulpverlening, politie en justitie zicht hebben op het verschijnsel en welke
problemen er over het onderwerp zijn tussen hulpverleners en politie en justitie.
In 1993 stelt de staatssecretaris van Justitie een Werkgroep Ritueel Misbruik in om het fenomeen te
definiëren en in kaart te brengen en om te onderzoeken welke problemen zich voordoen bij aangifte
van ritueel misbruik. De werkgroep kon zonodig voorstellen doen voor nader onderzoek en/of een
meldingsprocedure formuleren (Ministerie van Justitie, 1994). In 1994 verschijnt het
onderzoeksrapport van de werkgroep. De werkgroep concludeert onder meer dat tientallen
minderjarigen en volwassenen in Nederland weliswaar verhalen melden van ritueel misbruik, maar
dat dergelijk misbruik in geen van deze gevallen kon worden aangetoond. De werkgroep geeft ook
aan dat er goede gronden zijn om te betwijfelen of het verschijnsel daadwerkelijk voorkomt in de
vorm waarin het in de verhalen wordt beschreven. Tegelijkertijd laat ze ruimte voor de mogelijkheid
dat het bestaat. Er worden ook enkele mogelijke verklaringen gegeven voor het ontstaan van
verhalen over ritueel misbruik (Ministerie van Justitie, 1994). De conclusies van de werkgroep sluiten
aan bij vergelijkbaar onderzoek dat rond dezelfde tijd in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde
Staten wordt uitgevoerd (Goodman et al., 1994; La Fontaine, 1994; Lanning, 1992; Lanning, 2018).
Een van de aanbevelingen van de Werkgroep Ritueel Misbruik is het oprichten van een beraad om de
ontwikkelingen met betrekking tot ritueel misbruik op langere termijn te blijven volgen (Ministerie
van Justitie, 1994).
In 2000 vraagt de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan de Gezondheidsraad advies
over de stand van wetenschap over therapieën waarbij hervonden herinneringen aan traumatische
jeugdervaringen, in het bijzonder aan seksueel misbruik, een rol spelen. De Gezondheidsraad stelt
vervolgens een commissie in die in 2004 het rapport Omstreden herinneringen publiceert. De auteurs
stellen dat opgeslagen herinneringen aan traumatische gebeurtenissen in het algemeen goed, maar
soms fragmentarisch zijn. Het is aannemelijk dat die herinneringen geheel of gedeeltelijk – tijdelijk of
contextafhankelijk – ontoegankelijk kunnen raken. Overmatige angst of stress kan van invloed zijn op
het functioneren van het geheugen. De precieze mechanismen achter het vergeten van traumatische
ervaringen bij slachtoffers zijn echter niet bekend. Psychotherapie kan het toelaten of ophalen van
deze herinneringen mogelijk maken (Gezondheidsraad, 2004). Het rapport stelt dat door een
suggestieve werkwijze van een therapeut fictieve herinneringen kunnen ontstaan waarvan de inhoud
aansluit bij de suggestie. Dat kan gebeuren als een verklaring van de klachten wordt gezocht. Dan zou
het gaan om cliënten of patiënten met bepaalde persoonlijkheidskenmerken en psychiatrische
aandoeningen. Bepaalde methoden om herinneringen op te halen, zoals hypnose en geleide fantasie,
kunnen de kans op fictieve herinneringen vergroten (Gezondheidsraad, 2004).
De Argos-uitzending van 27 juni 2020 zette veel in werking. Er volgde een lang politiek proces met
verschillende Kamervragen, moties en reacties van de minister waarna uiteindelijk werd besloten om
een commissie in te stellen. Belangrijk daarbij is dat de term ‘georganiseerd sadistisch misbruik’ werd
geïntroduceerd. Een uitgebreide beschrijving van het politieke proces dat aan het instellen van de
commissie vooraf ging, staat in Bijlage A1. Het Wetenschappelijk Onderzoek- en

7

Documentatiecentrum (WODC) liet een onderzoek uitvoeren naar het schatten van de omvang van
kindermishandeling, waaronder georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen.
Bevindingen WODC-onderzoek
Wilms en Huberts (2022) deden op verzoek van het WODC onderzoek naar de mogelijkheid om
de omvang van (seksuele) kindermishandeling te schatten en spraken met diverse experts. Om
tot een valide en betrouwbare schatting te komen van de omvang van een bepaalde vorm van
kindermishandeling moet deze vorm, volgens Wilms en Huberts, minimaal de volgende
kenmerken hebben:
• Het misbruik moet op verschillende manieren geregistreerd zijn, bijvoorbeeld in
strafdossiers, bij een meldpunt, in surveys of bij ngo’s.
• De cases moeten substantieerbaar of op zijn minst geloofwaardig zijn.
• De cases moeten met een niet-verwaarloosbare frequentie voorkomen.
Dat geldt zowel voor vormen van kindermishandeling in algemene zin als voor vormen van
kindermishandeling die gerelateerd zijn aan ideologie of geloof in gesloten gemeenschappen. Het
gaat dan om een ‘dark number’-schatting binnen een verborgen populatie, waarbij kenmerken
inherent aan de mishandeling de schatting van de omvang bemoeilijken. Op basis van de
expertsessie is de conclusie onontkoombaar dat de experts geen heil zien in een betrouwbare
omvangschatting op basis van de beschouwde methodes. Dit beeld is in aanvullende en
validerende interviews bevestigd. De opmerkingen over afbakening, registratie en databronnen
moeten dan ook tegen de achtergrond van deze (negatieve) bevinding worden gezien. Bij alle
geselecteerde vormen van kindermishandeling of misbruik in dit onderzoek is de registratie een
obstakel voor een valide en betrouwbare schatting. Bij kindermishandeling onder de algemene
bevolking is weliswaar sprake van een substantiële omvang, maar kindermishandeling wordt bij
de politie geregistreerd onder verschillende maatschappelijke klassen, bijvoorbeeld onder
mishandeling, huiselijk geweld, verdachte situatie, etcetera. Daar komt bij dat
kindermishandeling onder de algemene bevolking een breed begrip is waarbinnen verschillende
typen worden onderscheiden: fysieke mishandeling, emotionele mishandeling, fysieke
verwaarlozing, emotionele verwaarlozing, partnergeweld waarvan het kind getuige is,
verwaarlozing van het onderwijs, en seksueel misbruik. Dat vraagt om een nauwgezette codering
bij de registratie (bij meldingen bij de politie of in surveys) en de koppeling van gegevens.
Bij specifieke vormen van kindermishandeling in bepaalde subgroepen, zoals seksueel misbruik
van kinderen binnen de gemeenschap van Jehova’s getuigen en georganiseerd sadistisch
misbruik, gelden bovenstaande overwegingen ook. Maar daar vormen de inherente kenmerken
van de vorm van misbruik een extra hindernis voor een betrouwbare schatting. De mate van
geslotenheid is sterker, de populatieomvang is niet bekend (georganiseerd sadistisch misbruik),
er zijn weinig meldingen bij de politie. Ook is het registratiesysteem van de politie er niet op
toegerust, onder andere omdat religie niet mag worden bijgehouden in de systemen. Daardoor
kan alleen handmatig worden onderzocht of er sprake is van een specifieke vorm van
kindermishandeling in een specifieke subgroep.

Niet alleen in Nederland is het onderwerp ritueel misbruik (weer) in de maatschappelijke en politieke
belangstelling. In Duitsland heeft het Ministerie voor Familie, Senioren, Vrouwen en Jeugd sinds 2010
8

een Onafhankelijk Regeringscommissaris tegen Kindermisbruik. Hieronder valt ook een specifieke
werkgroep die zich bezighoudt met het onderwerp ritueel misbruik. Er is een landelijke telefonische
hulplijn voor slachtoffers van seksueel misbruik en een specifieke hulplijn voor slachtoffers van
ritueel misbruik. De belangstelling in andere landen beperkt zich vooral tot de periode in de jaren 80
en 90 van de vorige eeuw.

Instelling van de Commissie
De onderzoekscommissie heet officieel Tijdelijke Onderzoekscommissie Georganiseerd Sadistisch
Misbruik van Minderjarigen en is ingesteld bij besluit op 19 april 2021 (Bijlage A2). De looptijd van de
Commissie is bij de start van 1 april 2021 tot en met 1 april 2022. De Commissie bestaat uit voorzitter
prof. dr. Jan Hendriks en commissielid dr. Anne-Marie Slotboom en opereert onafhankelijk. Het
Ministerie van Justitie en Veiligheid voorziet in een secretariaat. Het secretariaat is tegenover
anderen dan de Commissie verplicht om alles wat ze in de werkzaamheden van de Commissie te zien
en te horen krijgen, geheim te houden. In artikel 2 van het Instellingsbesluit van de Commissie staan
de belangrijkste bepalingen van de reikwijdte van het onderzoek:
De Commissie heeft tot taak:
a. aan de minister te rapporteren over de beschikbare informatie omtrent het fenomeen van
georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen in Nederland door gebruik te maken van
zoveel mogelijk bronnen (inclusief slachtoffers, therapeuten, wetenschappelijke bronnen en
deskundigen op dit specifieke terrein) en op basis van de bevindingen een advies te geven aan
de opsporing.
b. de minister naar aanleiding van de moties Van den Berge c.s. en Van Nispen c.s. te
adviseren over het instellen van een meldpunt en de werking ervan;
c. voor aanvang van haar veldwerkzaamheden de minister te informeren over haar plan van
aanpak.
Voor alle commissieleden geldt dat ze zijdelings op de hoogte waren van het specifieke
onderzoeksonderwerp. Ze hebben er echter nooit over gepubliceerd en er nooit een standpunt over
ingenomen in de media. Het is onvermijdelijk dat ze wetenschappers kennen die wel duidelijke
standpunten hebben ingenomen over (het bestaan) van georganiseerd sadistisch misbruik. Dat
betreft overigens personen uit diverse betrokken organisaties. Per 1 juli 2021 is de Commissie
versterkt met prof. dr. Trudy Mooren en werd de duur van de Commissie verlengd tot 1 juli 2022.
Vanwege de omvang van het onderzoek werd de datum van 1 april 2022 niet haalbaar geacht. Op 4
mei 2022 deelt de minister aan de Kamer mee dat er opnieuw een verlenging is en wel tot 1
november 2022. In september 2022 is er een laatste verlenging en wordt de Commissie gevraagd het
rapport in december 2022 op te leveren.

Beschouwingen vooraf
In Nederland is eerder onderzoek gedaan naar seksueel misbruik van minderjarigen door
verschillende commissies. De Commissie Deetman deed onderzoek naar seksueel misbruik in de
rooms-katholieke kerk. De Commissie Samson en Commissie De Winter deden onderzoek naar
seksueel geweld tegen minderjarigen die na 1945 onder verantwoordelijkheid van de overheid in
jeugdzorginstellingen en pleeggezinnen waren geplaatst. Genoemde rapporten leverden zonder
uitzondering verschrikkelijke verhalen op over de manier waarop minderjarigen door volwassen
mannen en vrouwen in een afhankelijkheidsrelatie werden misbruikt. Daarnaast bleek de dader niet
zelden een minderjarige groepsgenoot of pleegbroer. In de meeste verhalen ging het om een-op9

eensituaties, maar vooral bij seksueel grensoverschrijdend gedrag door groepsgenoten bleek er
sprake van misbruik in groepsverband (Commissie Samson, 2012).
Uit mediaberichten blijkt dat minderjarigen op allerlei wijzen slachtoffer kunnen zijn van personen
en/of groepen die hen exploiteren. Twee voorbeelden uit Nederland of waar Nederlanders bij
betrokken waren:
“Bij het Duitse politieonderzoek naar het kindermisbruiknetwerk rond Jörg L. zijn in totaal 65
kinderen gered. Ook zijn 429 verdachten geïdentificeerd, onder wie twee Nederlanders. [. . .]
In het onderzoek stuitte de politie op enorme hoeveelheden beeldmateriaal van
kindermisbruik. Alleen al op L.'s telefoon stonden 130.000 foto's en 12.000 video's.
De politie kreeg duizenden verdachten in beeld. Sommige zouden hun eigen kinderen hebben
misbruikt en de beelden daarvan online hebben verspreid. Ook wisselden ze tips uit,
bijvoorbeeld over het toedienen van kalmeringsmiddelen aan kinderen.” (NOS, 2022)
“De 44-jarige moeder die jarenlang haar twee dochters liet misbruiken [D.] in de
geruchtmakende Zeeuwse zedenzaak is vandaag veroordeeld tot tien jaar cel. De rechtbank
vindt haar een medepleger omdat ze van alles op de hoogte was en haar dochters ter
beschikking stelde voor seksueel misbruik. [. . .]
De rechtbank achtte bewezen dat [haar partner] P. de twee dochters van D. drogeerde met
ghb en medicijnen, soms in combinatie met alcohol. De meisjes werkten daardoor makkelijker
mee aan het misbruik en de oudste werd ook meegenomen naar parenclubs. De
Aardenburger was op de hoogte van de risico’s die hij nam met het toedienen van allerlei
medicijnen, zo bleek uit appverkeer. De dochters kregen regelmatig slaappillen, die niet voor
kinderen zijn bestemd. Bij gebruik ervan trad ook geheugenverlies op en dat was precies wat
hij beoogde. Ook kregen ze pijnstillers die bekend staan als rapedrugs.” (Steketee, 2021)
Uit bovenstaande verhalen blijkt dat er verschillende vormen zijn van georganiseerd seksueel
misbruik van minderjarigen. Soms gaat het vooral om het vervaardigen van kinderpornografisch
beeldmateriaal, waarbij kinderen fysiek misbruikt worden. Er kan sprake zijn van een groot aantal
mensen dat als dader en/of afnemer betrokken is bij het seksueel misbruik. Soms zijn de slachtoffers
de eigen kinderen van de dader(s) of vindt het misbruik in een netwerk plaats. Voor elk van deze
vormen van ‘georganiseerde’ groepen, die ook in combinatie met elkaar kunnen voorkomen, zijn de
motieven en werkwijzen anders. Er kan een financieel motief zijn bijvoorbeeld. Ook voor elk van de
daders binnen een dergelijke groep kunnen de rollen en dus ook de motieven van elkaar verschillen.
Drogeren, geweld of chantage zijn manieren om het misbruik te faciliteren. Georganiseerd seksueel
misbruik van minderjarigen in groepsverband is geen nieuw fenomeen, en de motieven en de mate
van georganiseerdheid van de groep daders zijn niet altijd heel duidelijk.
Georganiseerde aspecten van seksueel misbruik, vaak ook met rituele kenmerken, kwamen ook naar
voren uit de verhalen die Caleidoscoop, landelijke vereniging voor mensen met een dissociatieve
stoornis, aan de Commissie stuurde. Deze vereniging had haar leden opgeroepen om hun ervaringen
in te sturen over het wel of niet melden en/of aangifte doen van zedenzaken waaronder ritueel
misbruik bij de politie. Dat leverde 24 brieven met persoonlijke verhalen op.
Seksueel misbruik van minderjarigen door één dader kan leiden tot (levenslange) negatieve gevolgen
zoals een chronische lichamelijke ziekte, angsten, depressie, suïcidepogingen, eetstoornis,
posttraumatische stressstoornis, dissociatie en problemen met emotieregulatie (Cummings et al.,
2012; Dong et al., 2004; Rurtherford et al., 2015; Silberg, 2022; Yates et al., 2008). Ook is bekend dat

10

slachtoffers van groepen daders relatief meer negatieve gevolgen ervaren (Ullman et al., 2007). De
noodzaak om deze slachtoffers te beschermen en daders te berechten is daarom des te groter.

Wat verstaat de Commissie onder georganiseerd sadistisch misbruik van
minderjarigen?
Het afbakenen van het onderzoeksterrein bleek geen sinecure. De termen ‘georganiseerd’,
‘sadistisch’ en ‘misbruik’ vereisen een nadere toelichting. De commissieleden kwamen op vragen als:
Is het ronselen van minderjarigen voor prostitutie (via bijvoorbeeld de loverboymethode, ook wel
binnenlandse mensenhandel genoemd) ook object van dit onderzoek? Hetzelfde geldt voor ouders
die tegen vergoeding hun kind via internet aanbieden voor seks of voor een groep jongens die
meerdere keren verschillende meisjes seksueel heeft misbruikt. En: in hoeverre is buitenlandse
handel in minderjarigen relevant? In al deze gevallen is immers een bepaalde mate van organisatie of
georganiseerdheid aanwezig. De term sadistisch zou van toepassing kunnen zijn omdat fysieke,
seksuele en/of psychische mishandeling vaak een sadistische component heeft (in ieder geval vanuit
de optiek van het slachtoffer) en ook is er in alle gevallen sprake van (seksueel) misbruik. Genoemde
voorbeelden vormen echter niet het object van dit onderzoek. Het is dan ook nodig dat we duidelijk
maken wat we verstaan onder ‘georganiseerd’, ‘sadistisch’ en ‘misbruik’.
Georganiseerd: Er is sprake van ‘organisatie’ als twee of meer personen samenwerken om misdaden
te plegen. Vertaald naar dit onderzoek moet blijken dat meerdere keren sprake is geweest van
misbruik bij meerdere minderjarigen3. Hiermee sluit de Commissie deels aan bij de definitie die de
LEBZ in 2008 formuleerde op basis van de door hen geanalyseerde zaken:
“[...]Een aangifte van ritueel misbruik groeit in de loop der tijd en meestal is er sprake van
meerdere daders en meerdere slachtoffers” (Nierop & Van den Eshof, 2008, p. 46).
Sadistisch: Doorgaans wordt in de forensische psychiatrische literatuur onder sadistisch verstaan dat
personen genieten van het geestelijk/fysiek/seksueel vernederen/pijn doen van anderen. Een
probleem dat opduikt, is dat de daders nauwelijks in beeld komen in dit onderzoek. De motieven om
misbruik te plegen zijn vanuit het gezichtspunt van de daders dus niet (altijd) duidelijk. Daarom
wordt in dit onderzoek het gerapporteerde seksueel misbruik ‘sadistisch’ genoemd, als het duidelijke
elementen omvat van extreem gewelddadig gedrag en/of het dreigen daarmee. Het geweld dat
gerapporteerd wordt in de context van dit onderzoek, gaat veelal gepaard met rituele en/of
satanische aspecten, zoals het dragen van gewaden, het drinken van bloed en omgekeerde kruisen.
Hiermee sluit de Commissie aan bij de definitie die de Werkgroep Ritueel Misbruik (1994) hanteerde
waarbij het accent werd gelegd op rituelen:
“[…]met rituelen omgeven en in groepsverband uitgevoerd seksueel sadisme jegens meerdere
kinderen in combinatie met extreme vormen van fysiek geweld en bedreiging” (Ministerie van
Justitie, 1994, p. 18).
Het voorgaande houdt in dat ritueel misbruik in dit rapport opgevat wordt als een vorm van
georganiseerd sadistisch misbruik. Voor de vermeende daders dienen deze aspecten vaak om het
extreme geweld te legitimeren. De uitvoering vindt vaak, maar niet noodzakelijkerwijs, in
groepsverband plaats.

3

Slachtoffers weten niet altijd of er meerdere andere slachtoffers zijn (geweest).

11

De rituelen kunnen van satanische aard zijn, maar dit hoeft niet altijd zo te zijn. Om die reden wordt
in dit onderzoeksrapport de term ‘ritueel misbruik’ gebruikt als verbijzondering van sadistisch
misbruik. Waar dit van toepassing is, wordt ‘ritueel’ gebruikt in combinatie met ‘satanisch’: ‘ritueel
satanisch misbruik’. Dit geldt bijvoorbeeld wanneer het gaat om het onderwerp beeldmateriaal, waar
het kan gaan om satanische elementen zoals gewaden en omgekeerde kruisen.
Misbruik: Het gaat om seksueel misbruik van een minderjarige4, dat vaak gepaard gaat met andere
vormen van fysieke en psychische mishandeling, en ook verwaarlozing.
In de genoemde voorbeelden uit de recente mediaberichten die niet het object van dit onderzoek
vormen, zijn minderjarigen wel steeds slachtoffer van seksueel misbruik en is ook een bepaalde mate
van organisatie aanwezig, maar zijn rituele kenmerken afwezig.
We realiseren ons dat er met deze afbakening situaties blijven waarin getwijfeld kan worden of er
sprake is van georganiseerd sadistisch misbruik bij minderjarigen. Dit probleem is echter inherent
aan vrijwel alle definities die in de sociale wetenschappen worden gebruikt. We realiseren ons ook
dat het begrip slachtoffer een complex begrip is. Het gaat in dit onderzoek niet om feitelijk bewezen
slachtofferschap - de Commissie doet niet aan waarheidsvinding - maar om slachtofferschap zoals
vanuit het perspectief van het slachtoffer beschreven is. Sommige slachtoffers geven de voorkeur
aan de term ‘overlevers’. De Commissie heeft in haar rapportage gekozen voor de term ‘slachtoffer’.

Doel en onderzoeksvragen
Het doel van het onderzoek is tweeledig. Ten eerste wil de Commissie een breed perspectief bieden
op het fenomeen georganiseerd sadistisch misbruik en ten tweede wil ze aanbevelingen doen voor
hulpverlening, opsporing, een eventueel meldpunt en de werking daarvan. Daarvoor worden zoveel
mogelijk verschillende informatiebronnen geraadpleegd. Na een overzicht te hebben gemaakt van
alle onderwerpen en betrokken organisaties die van belang zijn voor het onderwerp, is de Commissie
gekomen tot vier thema’s met bijbehorende onderzoeksvragen.
1. De aard en context van het fenomeen
- Wat melden de diverse informatiebronnen en in het bijzonder slachtoffers en therapeuten
over de aard en context van dit misbruik?
- Welke vormen van externe beïnvloeding kunnen een rol spelen bij deze vorm van misbruik?
- Wat is de wetenschappelijke stand van zaken over complex trauma in relatie tot dissociatie,
geheugen en hervonden herinneringen?
2. De hulpverlening aan slachtoffers
- Welke belemmerende en bevorderende factoren voor adequate behandeling worden
genoemd door slachtoffers en therapeuten?
3. Opsporing en justitie
- Wat melden de diverse informatiebronnen en in het bijzonder slachtoffers en therapeuten
over de aangiftebereidheid, aangiftemogelijkheden en afhandeling door politie en justitie?
- Wat is de ervaring van de politie met deze aangiftes?
- Hoe beoordeelt de LEBZ de feiten die worden aangedragen over deze vorm van misbruik en
welke criteria worden gehanteerd bij het onderscheid tussen kansrijke en kansloze aangifte?
4

Hoewel dit onderzoek zich concentreert op minderjarigen (kinderen onder de 18 jaar), wordt soms
geschreven over de ervaringen van volwassenen die hun ervaringen als minderjarige delen.

12

-

Hoe kunnen de aangiftebereidheid en de kans op vervolging worden vergroot, gegeven de
knelpunten die genoemd worden door de diverse bronnen?
4. De meldpunten
- In hoeverre kan een nieuw meldpunt bijdragen aan het vergroten van de kennis over
georganiseerd sadistisch misbruik en het vergroten van de aangiftebereidheid en hoe kan dit
worden ingepast in bestaande meldpunten?
In hoofdstuk 2 wordt de onderzoeksaanpak beschreven.

13

Hoofdstuk 2 Aanpak
Voorbereiding, vertrouwelijkheid en communicatie over voortgang
De Commissie is haar werk begonnen met een plan voor het onderzoek. Dat plan van aanpak legde
ze voor aan het ministerie. Ook stelde ze een onderzoeksprotocol en gedragscode op (Bijlagen A3 en
A4). Verder hebben de commissieleden en ondersteuners kennisgenomen van hun verplichtingen in
het werk van integriteit, belangenverstrengeling, geheimhouding en informatiebeveiliging en hebben
ze allemaal een integriteits- en geheimhoudingsverklaring ondertekend (Bijlage A5). Tot slot is een
interne gegevensbeschermings-effectbeoordeling (Privacy Impact Assessment) opgesteld. De
Commissie heeft in december 2021 een tussentijdse rapportage gestuurd aan het ministerie met
daarin de voortgang van het onderzoeksproces.

Gevolgde onderzoeksprocedure
Verkenning van het veld
Het startpunt was oriënterende gesprekken voeren met alle betrokken organisaties die recentelijk of
in de afgelopen decennia bezig zijn geweest met het fenomeen georganiseerd sadistisch misbruik. Zo
spraken de commissieleden met belangenorganisaties als Caleidoscoop en Spotlight, het KTGG, de
VPRO en HUMAN, waar de Argos-redactie onderdeel van is, de voormalige Werkgroep Fictieve
Herinneringen (WFH), De Doos van Pandora, Meld Misdaad Anoniem, Sektesignaal, voormalige leden
van de Commissie Hulsenbek (Werkgroep Ritueel Misbruik) en de LEBZ. De gesprekken, één of meer
met elk van de genoemde organisaties, vonden plaats in de periode van april tot half juli 2021.

Spotlight
Spotlight is in 2020 aanvankelijk als werkgroep opgericht vanuit Caleidoscoop, landelijke
vereniging voor mensen met een dissociatieve stoornis. Spotlight behartigt de belangen van
slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik. Ze heeft een achterban van tientallen
lotgenoten. In 2021 gaat de werkgroep verder onder de paraplu van Stichting Misbruikt! en werkt
ze samen met Stichting Lisa Tegen Georganiseerd Kindermisbruik, een stichting die strijdt tegen
georganiseerd sadistisch kindermisbruik. In april 2022 gaat de werkgroep zelfstandig verder in de
opgerichte Stichting Spotlight.

Oriëntatie op te onderzoeken thema’s
Op basis van de onderwerpen die de verschillende organisaties van belang achtten en op basis van
een verkennende literatuurstudie zijn verschillende thema’s voor deelonderzoeken bepaald. De
Commissie streefde ernaar zoveel mogelijk methoden en bronnen te gebruiken om de diverse
invalshoeken en verschillende opvattingen naar voren te laten komen. Er zijn interviews gehouden
met belanghebbenden, deskundigen en diverse organisaties. De resultaten die beschreven zijn in de
verschillende deelrapporten en de interviews en werkbezoeken vormden de onderbouwing voor dit
eindrapport en de adviezen.

14

Kenniscentrum Transgenerationeel Georganiseerd Geweld
De oprichting van een beraad, een van de aanbevelingen van de Werkgroep Ritueel Misbruik,
bleef uit. Daarom werd in 2005 het Alternatief Beraad opgericht, de voorloper van het
Kenniscentrum Transgenerationeel Georganiseerd Geweld (KTGG). Het KTGG heeft verschillende
doelen: onderzoek doen naar georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen, het taboe
erop doorbreken, de expertise in de hulpverlening vergroten, slachtoffers helpen de juiste
professionele hulp te vinden en het bewustzijn van georganiseerd sadistisch misbruik bij de
politiek, de ggz en zorgverzekeraars vergroten. Het KTGG organiseert verschillende activiteiten,
zoals symposia en supervisie en coaching voor hulpverleners die zich willen verdiepen in de
problematiek, en geeft een nieuwsbrief uit. Ook biedt het informatie over georganiseerd
sadistisch misbruik van minderjarigen en over de behandeling van de gevolgen ervan en doet het
onderzoek door het verzamelen van ervaringen van hulpverleners van cliënten die te maken
hebben (gehad) met georganiseerd sadistisch misbruik. Aan het KTGG is een werkgroep van
professionals verbonden die in hun werk te maken hebben (gehad) met slachtoffers van
georganiseerd sadistisch misbruik. Die werkgroep ondersteunt het bestuur bij zijn activiteiten.

Uitvoerende fase
In de uitvoerende fase van het onderzoek is gebruik gemaakt van verschillende methoden en
bronnen die hieronder besproken worden.
Interviews
Interviews hebben plaatsgevonden met slachtoffers, belangenorganisaties en therapeuten. Zowel
KTGG, Spotlight, Stichting Misbruikt! als Argos zijn benaderd met de vraag om via hen met
therapeuten en slachtoffers in contact te komen. Ook is aan Argos gevraagd om de geanonimiseerde
data die aan de basis lagen van hun vragenlijstonderzoek in te zien. Argos zag hier vanwege
privacyoverwegingen geen mogelijkheden voor.
Stichting Misbruikt!
Stichting Misbruikt! is in 2021 opgericht en behartigt de belangen van volwassenen die in hun
jeugd seksueel misbruikt zijn. De stichting organiseert activiteiten zoals scholing en
voorlichting over seksueel misbruik en verwijst lotgenoten door naar specifieke organisaties.
Ook heeft ze een Steunpunt Lotgenoten van Georganiseerd Misbruik dat lotgenotencontact
organiseert en dat bedoeld is om ervaringskennis op te halen voor belangenbehartiging.
Er zijn ook enkele belangenbehartigers van slachtoffers benaderd, die ervoor kozen om niet met de
Commissie samen te werken. Toch waren er voldoende organisaties die wilden meewerken, zodat
het slachtofferperspectief uitgebreid onderzocht kon worden. De slachtoffers kregen een
informatiebrief en tekenden een toestemmingsverklaring voor deelname aan het onderzoek (Bijlage
A6). Er zijn afspraken gemaakt over anonimiteit en over de opslag van de gespreksverslagen op een
separate server van de Universiteit Utrecht. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de
interviews en de verslaglegging ervan lag bij de commissieleden Anne-Marie Slotboom en Trudy
Mooren. Zij hebben beiden veel ervaringen met het afnemen van interviews. Verder heeft Trudy
Mooren langdurige ervaring met het interviewen van minderjarigen en volwassenen met
psychotrauma. Alleen zij hadden toegang tot de server waar de gespreksverslagen zijn opgeslagen.
15

Sommige geïnterviewde hulpverleners wilden anoniem blijven en dat heeft de Commissie
gerespecteerd. Het doel van de interviews was een verdieping van wat is gebeurd, hoe het heeft
kunnen plaatsvinden en aanhouden, wat de gevolgen zijn geweest voor gezondheid en welzijn,
ervaringen met opsporing en hulpverlening, en welke ideeën er zijn over het belang van een
meldpunt. Op de interviews is een kwalitatieve analyse uitgevoerd. De resultaten zijn beschreven in
globale termen. Dat kan niet anders, omdat het geen representatieve steekproef is en de anonimiteit
van de slachtoffers moet worden gewaarborgd. De procedure is voorgelegd aan de Facultaire
Ethische Commissie van de Universiteit Utrecht en goedgekeurd (21-0472).
Daarnaast heeft de Commissie gesproken met wetenschappers en andere deskundigen met
specifieke expertise op het gebied van bijvoorbeeld vroegkinderlijk trauma, dissociatie en de werking
van het geheugen. Ook klinische experts die slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik
behandelen, zijn gevraagd naar hun kennis en ervaren dilemma’s bij het werken met deze doelgroep.
Verder is er gesproken met vertegenwoordigers van de politie, van het Openbaar Ministerie (OM) en
van organisaties die zich bezighouden met kinderpornografisch beeldmateriaal. De geïnterviewde
personen en/of vertegenwoordigers van verschillende organisaties staan in Bijlage A7 vermeld. Om
informatie te verzamelen over meldpunten zijn gesprekken gevoerd met organisaties als
Coördinatiecentrum tegen Mensenhandel (CoMensha), Fier, het landelijk expertise- en
behandelcentrum op het terrein van geweld in afhankelijkheidsrelaties, Centrum Seksueel Geweld,
Veilig Thuis en vertegenwoordigers van de diverse meldpunten waar seksueel en/of georganiseerd
geweld gemeld kan worden.
De Commissie was ervan op de hoogte dat in Duitsland al ervaringen zijn opgedaan met een
meldpunt voor seksueel (ritueel) misbruik en wilde informatie inwinnen bij vertegenwoordigers van
dit meldpunt. Op 2 september 2022 was de Commissie op werkbezoek bij de Unabhängige
Beauftragte für Fragen des sexuellen Kindermisbrauchs (UBSKM) in Berlijn. Het doel was zicht krijgen
op de ervaringen met melding, opsporing en hulpverlening rondom dit fenomeen. De belangrijkste
inzichten van de Commissie uit dit werkbezoek staan beschreven in Bijlage A8. In Bijlage A7 staan de
namen van de gesprekspartners.
Literatuuronderzoek
Bij het literatuuronderzoek zijn niet alleen wetenschappelijke publicaties meegenomen, maar ook
(interne) documenten van organisaties en overheidsdocumenten. Het gaat bij wetenschappelijke
publicaties vooral om documenten en wetenschappelijke artikelen gericht op de Nederlandse
situatie en om Engelstalige en Duitstalige wetenschappelijke artikelen. Zo is gebruik gemaakt van
literatuur specifiek gericht op georganiseerd sadistisch misbruik (al dan niet met rituele aspecten), op
dissociatie en de werking van het geheugen. Daarnaast is literatuuronderzoek gedaan naar manieren
van extreme beïnvloeding die slachtoffers kunnen ervaren. Ook is onderzoek gedaan naar de rol van
desinformatie. Verder is een sociaalwetenschappelijke analyse gemaakt van verhalen over ritueel
misbruik en satanisme door de eeuwen heen. Deze drie laatstgenoemde literatuuronderzoeken zijn
uitgevoerd door extern ingehuurde experts.
Overige informatiebronnen
Aanvullend op de interviews en diverse literatuuronderzoeken heeft de Commissie ten behoeve van
enkele deelonderzoeken verschillende analyses gedaan of laten uitvoeren. Bij de Nationale Politie is
een analyse gedaan van meldingen en aangiften van georganiseerd sadistisch misbruik (al dan niet
met rituele aspecten) in de digitale politie-systemen. Er is een verdiepende analyse gemaakt van
enkele dossiers die aan de LEBZ waren voorgelegd ter consultering. Om zicht te krijgen op eventuele
16

veroordelingen van plegers van dit type misbruik is een rechtspraakanalyse uitgevoerd. Daarnaast
heeft de Commissie de brieven van slachtoffers, ontvangen via Caleidoscoop, nader geanalyseerd op
veelvoorkomende beschrijvingen van het misbruik en over aangifte doen en is een taalanalyse
uitgevoerd naar taalpatronen in de brieven. Tot slot is in verschillende Nederlandstalige
mediabronnen gezocht naar wat er over dit type misbruik van minderjarigen vermeld is sinds het
begin van de jaren negentig van de vorige eeuw.

Deelrapporten
Drie deelonderzoeken en de rapportage hierover zijn uitbesteed aan externe onderzoekers, namelijk
het deelonderzoek ‘Politieregistraties’ door dr. Anton van Wijk en drs. Nicole Brouwer, allebei op dat
moment verbonden aan Bureau Beke; het deelonderzoek ‘Dwingende controle, extreme
beïnvloeding en desinformatie in relatie tot georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen‘
door drs. Kitty Smeekes, zelfstandig onderzoeker, en het deelonderzoek ‘Georganiseerd ritueel
misbruik: een sociaalwetenschappelijke analyse‘ door dr. Johanneke Kroesbergen van de Radboud
Universiteit. In het deelrapport ‘Brieven van slachtoffers’ staan de belangrijkste resultaten van de
taalanalyse beschreven door dr. Fleur van der Houwen van de Vrije Universiteit Amsterdam en drs.
Kitty Smeekes. De externe onderzoekers zijn verantwoordelijk voor de inhoud en conclusies van hun
deelrapporten. De Commissie is verantwoordelijk voor de inhoud van de overige deelrapporten. Een
deelrapport werd pas vastgesteld na inhoudelijke discussie met de auteur(s) van het deelrapport en
accordering door alle commissieleden. Voor alle deelrapporten is een commissiesamenvatting
geschreven met daarin de belangrijkste bevindingen.
In Tabel 1 worden de doelstellingen, methoden en overige bijzonderheden voor elk van de veertien
uitgevoerde deelonderzoeken weergegeven.

17

Tabel 1. Overzicht van de verschillende deelrapporten
Titel deelonderzoek5
1. Slachtoffers aan het woord

Doel
In kaart brengen van aard, context en
gevolgen van het misbruik, ervaringen
met hulpverlening en doen van
aangifte

Methoden
Interviews met 21
slachtoffers en schriftelijke
beantwoording van vragen
door 4 slachtoffers

Bijzonderheden
Interviews vonden deels online
plaats en deels op een door het
slachtoffer aangegeven locatie

Auteurs
Commissie
Hendriks

2. Brieven van slachtoffers

Beschrijven van terugkerende thema’s
en taalpatronen in de brieven van
slachtoffers

Brieven zijn geschreven als reactie op
de oproep van Caleidoscoop

Commissie
Hendriks en
intern rapport

3. In gesprek met therapeuten
over georganiseerd sadistisch
misbruik

Klinische indrukken van therapeuten
over slachtoffers

Analyses van 24 door
slachtoffers geschreven
brieven, waaronder een
analyse van de kenmerken
van schrijvers en een analyse
van taalpatronen in de
brieven
11 interviews met klinische
experts

Verschillende inzichten worden
belicht

Commissie
Hendriks

4. Overzicht van onderzoek naar
georganiseerd sadistisch misbruik
van minderjarigen
5. Beeldmateriaal van seksueel
misbruik van minderjarigen

In kaart brengen van
(wetenschappelijke) stand van zaken
over dit type misbruik
Beschrijven relevante context van
(online) kinderpornografisch
beeldmateriaal en inventarisatie of
beeldmateriaal van georganiseerd
sadistisch misbruik gevonden is of kan
worden

Literatuurstudie,
journalistieke bronnen en
overige rapportages
Bespreking literatuur over
beeldmateriaal

Gevonden literatuur is met name
afkomstig uit Duitsland en Australië

Commissie
Hendriks

De Commissie mag volgens de wet
geen toegang hebben tot
beeldmateriaal van seksueel
misbruik. Om die reden is een brede
inventarisatie gedaan bij
verschillende instanties die tot op
zekere hoogte wel toegang hebben
tot beeldmateriaal

Commissie
Hendriks

Verschillende inzichten worden
belicht

Commissie
Hendriks

6. Neurowetenschappelijke en
psychologische inzichten met

In kaart brengen van
wetenschappelijke stand van zaken

Gesprekken met diverse
professionals over het
bestaan en de (technische)
mogelijkheden van detectie
en opsporing van
beeldmateriaal
Literatuurstudie

5

In alle deelonderzoeken is ook specifiek gevraagd of gezocht naar ritueel misbruik. Daar waar dit centraal stond, wordt de term ‘ritueel misbruik’ gebruikt. In andere
gevallen wordt de term ‘georganiseerd sadistisch misbruik’ gebruikt.

18

Titel deelonderzoek5
betrekking tot geheugen, trauma
en dissociatie
7. Beschuldigingen van seksueel
misbruik en
twijfels aan herinneringen

Doel
over werking geheugen, trauma,
dissociatie en hervonden
herinneringen
Inzicht bieden in de gevolgen van
onjuiste beschuldigingen van
(georganiseerd sadistisch) seksueel
misbruik

Methoden

Bijzonderheden

Auteurs

Bestudering diverse
documenten en initiatieven

De geanalyseerde meldingen bij WFH
betroffen meldingen met kenmerken
van ritueel misbruik

Commissie
Hendriks

Gezocht naar verschillende soorten
mediabronnen die diverse kanten
van het fenomeen belichten

Commissie
Hendriks

Analyse berichten op internet
en sociale media
Literatuuronderzoek

Extern laten uitvoeren

Kitty Smeekes
(B44S!)

Johanneke
Kroesbergen
(Radboud
Universiteit)
Commissie
Hendriks

Gesprekken met experts
Gesprekken met herroepers

8. Mediaberichten over
georganiseerd sadistisch misbruik
van minderjarigen

In kaart brengen van beeldvorming in
de media over georganiseerd
sadistisch misbruik van minderjarigen

Analyse van meldingen bij
WFH
Analyse berichten in diverse
mediabronnen,
gebruikmakend van Delpher
en Lexis Uni voor kranten en
tijdschriftartikelen

9. Dwingende controle, extreme
beïnvloeding en desinformatie in
relatie tot georganiseerd
sadistisch misbruik van
minderjarigen

In kaart brengen van de literatuur over
externe beïnvloeding binnen High
Control Groups en de rol van
desinformatie

10. Georganiseerd ritueel
misbruik. Een
sociaalwetenschappelijke analyse

In kaart brengen van literatuur over
verhalen van ritueel misbruik door de
eeuwen heen

Literatuuronderzoek

Extern laten uitvoeren

11. Meldingen van ritueel
(satanisch) misbruik van
minderjarigen bij organisaties

Inventariseren van meldingen van
georganiseerd ritueel (satanisch)
misbruik bij verschillende (voormalige)
meldpunten en organisaties

Internetsearch meldpunten
en organisaties

In gesprekken werden ook mogelijke
verbeterpunten besproken voor het
doen van meldingen

19

Titel deelonderzoek5

Doel

Methoden
Inventarisatie van meldingen
bij diverse (voormalige)
meldpunten en organisaties

12. Politieregistraties

Inventariseren meldingen en aangiftes
van ritueel en/of satanisch misbruik in
politieregistratiesystemen

Gesprekken met
professionals
Analyse registratiesystemen
en interviews met
zedenrechercheurs

13. De beoordeling van aangiften
met aspecten van ritueel misbruik
door de Landelijke Expertisegroep
Bijzondere Zedenzaken (LEBZ)

Beschrijven van de wijze van
beoordeling van aangiften

Analyse van (interne)
documenten

Bijzonderheden

Auteurs

Extern laten uitvoeren

Anton van Wijk
(Bureau Beke,
Verinorm) en
Nicole Brouwer
(Bureau Beke)
Commissie
Hendriks

Op locatie bij LEBZ uitgevoerd

Literatuuronderzoek
Verdiepende analyse van vier
ritueel misbruik-dossiers

14. Rechtszaken en aangiftes van
georganiseerd sadistisch misbruik
van minderjarigen

Overzicht van inhoud van rechtszaken
en aangiftes van georganiseerd
sadistisch misbruik

Gesprekken met
medewerkers LEBZ
Analyse van vonnissen van
rechtspraak.nl
Beschrijving van rechtszaken
en aangiftes uit
mediabronnen

Er is gebruik gemaakt van meerdere
typen informatiebronnen om meer
over de inhoud van de rechtszaken te
weten te komen.

Commissie
Hendriks

20

Eindrapportage en afronding
Het eindrapport is, zoals eerder beschreven, een integratie van de bevindingen uit de deelrapporten,
interviews met deskundigen en vertegenwoordigers van organisaties en verslagen van
werkbezoeken. Bij de opbouw van het rapport is ervoor gekozen om vier thema’s als leidraad te
nemen: aard en context, hulpverlening, opsporing en justitie, en meldpunten. Bij elk thema komen
telkens als eerste de verhalen van de slachtoffers en therapeuten aan bod. In het eindrapport
worden de resultaten van de deelonderzoeken beknopt weergegeven. In sommige hoofdstukken
wordt verwezen naar aanvullende informatie in een bijlage. Meer informatie is te vinden in de
deelrapporten op de website van de Commissie.
Het eindrapport is in conceptvorm voorgelegd aan een leescommissie bestaande uit vier
deskundigen op het gebied van (de gevolgen van) seksueel misbruik van minderjarigen. In Bijlage A9
zijn de namen van de leden van de leescommissie opgenomen en het verzoek dat aan hen was
gericht. De Commissie heeft dankbaar gebruik gemaakt van hun adviezen. Deze deskundigen zijn niet
verantwoordelijk voor de inhoud van het rapport en de daarin gegeven adviezen.
Een concept van het eindrapport is ook voorgelegd aan betrokken belangenorganisaties Spotlight en
Stichting Misbruikt! en het KTGG. Feitelijke onjuistheden zijn gewijzigd in het eindrapport. In bijlagen
B1 t/m B3 zijn tabellen6 opgenomen met daarin de reacties van de organisaties en wat er is gewijzigd
op basis van hun reacties.
De documenten van de Commissie, inclusief persoonsgegevens, zullen na afloop van het onderzoek
overgebracht worden naar het Ministerie van Justitie en Veiligheid. Hier worden zij bewaard volgens
de Archiefwet 1995. Voor inzage in het archief wordt een apart reglement opgesteld. Na twintig jaar
wordt alles overgebracht naar het Nationaal Archief waar het permanent wordt bewaard. De
interviewverslagen van slachtoffers en de gespreksverslagen van gesprekken met
belangenorganisaties worden niet overgedragen aan het Ministerie van Justitie en Veiligheid en
blijven tot 2030 opgeslagen op een separate server van de Universiteit Utrecht, waar andere
personen dan de eerder genoemde commissieleden geen toegang toe hebben. Daarna wordt
bepaald waar ze permanent, buiten het Ministerie van Justitie en Veiligheid, worden ondergebracht
of dat ze vernietigd worden.

Opbouw van eindrapport
Hoofdstuk 3 beschrijft de aard en de context van het fenomeen georganiseerd sadistisch misbruik,
met daarin onder meer de ervaringen van slachtoffers en therapeuten. Hoofdstuk 4 geeft de
resultaten weer ten aanzien van de hulpverlening en de belangrijkste dilemma’s in behandeling van
slachtoffers. Hoofdstuk 5 beschrijft wat bekend is bij officiële instanties die belast zijn met opsporing
of rechtspraak over georganiseerd sadistisch misbruik. Hoofdstuk 6 gaat in op de (on)mogelijkheden
van het melden van ritueel misbruik, als specifieke vorm van georganiseerd sadistisch misbruik, bij
diverse organisaties en op de vraag in hoeverre een nieuw meldpunt wenselijk is. De Commissie

6

De tabel geeft niet de volledige reactie van de inzagepartij weer. Omdat een deel van de reactie vragen,
opmerkingen en discussiepunten betrof, is deze niet opgenomen in het rapport. Om die reden is de nummering
van de tabel niet doorlopend. De volledige tabel is te vinden op de webpagina van de Commissie.

21

presenteert haar antwoorden op de onderzoeksvragen, de slotbeschouwing en haar aanbevelingen
in het afsluitende hoofdstuk.

22

Hoofdstuk 3 De aard en context van het fenomeen
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de volgende drie vragen:




Wat melden de diverse informatiebronnen en in het bijzonder slachtoffers en therapeuten over
de aard en context van het misbruik?
Welke vormen van externe beïnvloeding kunnen een rol spelen bij deze vorm van misbruik?
Wat is de wetenschappelijke stand van zaken over complex trauma in relatie tot dissociatie,
geheugen en hervonden herinneringen?

Om de aard en context van georganiseerd sadistisch misbruik in kaart te brengen heeft de Commissie
ervoor gekozen om zo veel mogelijk bronnen te gebruiken. Zodoende wordt het fenomeen van
meerdere kanten belicht en wordt beoogd een eenzijdige weergave te voorkomen.
Verschillende deelrapporten liggen aan dit hoofdstuk ten grondslag. Allereerst is gebruikgemaakt van
de informatie uit interviews met slachtoffers, vragenlijsten die ze hebben ingevuld en toegestuurd,
bijlagen die ze hebben meegegeven en brieven die ze hebben geschreven. Deze informatie is in meer
detail beschreven in deelrapporten 1 en 2. Daarnaast is gebruikgemaakt van informatie van
therapeuten (deelrapport 3), informatie vanuit (voormalige) meldpunten en organisaties
(deelrapport 11), berichten uit de media (deelrapport 8) en van het wetenschappelijk onderzoek over
dit onderwerp (deelrapporten 4). Vervolgens is er aandacht voor degenen die vraagtekens zetten bij
de verklaringen van slachtoffers of hier ronduit sceptisch tegenover staan (deelrapport 7). Ook
komen de inzichten van geheugenwetenschappers en rechtspsychologen aan bod (deelrapport 6).
Daarnaast worden verhalen over ritueel (satanisch) misbruik beschouwd vanuit een
sociaalwetenschappelijk perspectief (deelrapport 10) en wordt de rol van beïnvloeding binnen
netwerken en van desinformatie en complottheorieën (deelrapport 9) besproken.

Aard en context van georganiseerd sadistisch misbruik volgens meerdere bronnen van
slachtofferverhalen
De Commissie heeft 21 slachtoffers geïnterviewd en van vier slachtoffers schriftelijke verhalen
ontvangen. Daarnaast zijn brieven geanalyseerd van 24 slachtoffers of hun naasten die door
Caleidoscoop zijn verzameld. Het is mogelijk dat sommige van de briefschrijvers ook geïnterviewd
zijn. Ook zijn therapeuten bevraagd die ervaring hebben met de behandeling van slachtoffers van
georganiseerd sadistisch misbruik. Tot slot is wetenschappelijk onderzoek naar slachtofferervaringen
beschouwd. Er is maar een beperkt aantal studies die de aspecten uit verhalen van slachtoffers
beschrijven. De auteurs ervan geven zelf aan dat het onmogelijk is om de informatie van de
slachtoffers te verifiëren.
Uit alle bronnen blijkt dat het misbruik op jonge leeftijd begon en vrijwel altijd gedurende een
periode van meerdere jaren doorging, soms tot op de dag van vandaag. De geïnterviewde
slachtoffers gaven slechts in twee gevallen aan dat misbruik een enkele keer voorkwam. Volgens alle
bronnen gaat het om misbruik dat gepaard gaat met mishandeling en verwaarlozing. Vaak waren
familieleden direct of indirect bij het misbruik betrokken. Uit verschillende bronnen blijkt dat de
23

ouders van de slachtoffers zelf vaak psychische problematiek of een geschiedenis van misbruik en
mishandeling kennen.
In een groot deel van de slachtofferverhalen uit de verschillende bronnen is sprake van rituelen en
religieuze of ideologische aspecten. Naast religieuze of satanische aspecten worden ook kenmerken
uit andere ideologieën genoemd. Een klein aantal van de geïnterviewde slachtoffers spreekt over het
offeren van baby’s. Het doormaken van een of meer zwangerschappen, waarna de baby in veel
gevallen vermoord of afgenomen zou zijn, komt naar voren uit verschillende slachtofferverhalen. Een
groter deel van de verhalen beschrijft sadistische en wrede handelingen zoals mishandeling,
vastgebonden en verkracht worden, wurgseks, drogeren, het toegediend krijgen van elektroshocks,
langdurig onder water gehouden worden, en het moeten mishandelen van andere kinderen.
In veel gevallen wordt gesproken van georganiseerd misbruik binnen een netwerk, ook wel ‘cult’
genoemd. De precieze aard van deze netwerken blijft vaak onduidelijk. Bij de geïnterviewde
slachtoffers gaf de meerderheid aan dat het misbruik ontstond vanuit de gezinscontext; bij anderen
was niet duidelijk hoe dit was ontstaan. Vaak waren de netwerken van de geïnterviewden vooral
regionaal of binnen een gemeenschap of dorp georganiseerd, maar in enkele gevallen werden
nationale of internationale verbanden genoemd.
Slachtoffers voelen zich door de dader(s) dusdanig beïnvloed dat ze gehoorzaam zijn en blijven,
waardoor het misbruik kan voortduren. Door hen in verwarring te brengen is het voor zowel
slachtoffers als therapeuten later lastig vast te stellen wat er feitelijk gebeurd is. Voor de
beïnvloeding worden in diverse bronnen verschillende termen gebruikt, zoals manipulatie,
indoctrinatie, intimidatie en isolatie. Ook extremere beschrijvingen als ‘mind control’,
‘programmeren’ of het bewust induceren van dissociatieve identiteitsstoornis (DIS) worden
regelmatig gebruikt. Slachtoffers geven verder aan dat zij bedreigd of mishandeld worden als ze niet
aan de eisen van de daders voldoen. Ook zouden ze gedwongen worden anderen, of soms dieren, te
misbruiken of te martelen, waarmee ze ‘tot dader gemaakt worden’. Verder zouden slachtoffers
ingezet worden bij de controle over andere slachtoffers. Ze worden bijvoorbeeld gedwongen te
rapporteren over anderen in het netwerk. Vaak wordt genoemd dat er beeldmateriaal gemaakt is
van misbruik of mishandeling waarbij een slachtoffer betrokken is. Dat kan zijn van een situatie
waarin ze zelf het slachtoffer zijn of waarin ze anderen iets aandoen. Dit beeldmateriaal zou onder
andere gebruikt zijn als controle- en chantagemiddel.
De afhankelijkheid van de slachtoffers van hun misbruikers, vaak familie, en het sociale netwerk
eromheen speelt een belangrijke rol bij de vraag waarom het moeilijk is de misbruiksituatie of het
misbruiknetwerk te verlaten. Wat meespeelt is dat het veel slachtoffers pas laat duidelijk werd dat
hun gezinssituatie niet normaal was. Dat het moeilijk is uit zo’n situatie te ontsnappen, blijkt ook uit
de verhalen van slachtoffers die zich aan het netwerk hebben weten te onttrekken: ze hebben vaak
alle contacten moeten verbreken en een nieuw leven moeten opbouwen. Uit Duits onderzoek blijkt
overigens dat ongeveer de helft van de slachtoffers succesvol uit het netwerk weet te stappen.
Verschillende slachtoffers geven aan dat personen die hen hadden moeten beschermen, vaak een rol
speelden bij het misbruik of bij het niet ingrijpen daartegen. Een ander belangrijk aspect is het
wantrouwen van slachtoffers tegen politie, justitie en soms ook hulpverlening. Slachtoffers melden
dat personen uit deze instanties bij het netwerk betrokken zijn. Maar dat zou ook bewust
gesuggereerd kunnen zijn door daders. Het systematisch suggereren van bepaalde zaken kan volgens
24

therapeuten met wie de Commissie sprak, een effectief controlemechanisme zijn, zeker als het jonge
kinderen betreft.
Als motief van de daders wordt vaak genoemd het uitoefenen van macht en controle en het zich toeeigenen van het slachtoffer. Er wordt ook seksuele behoeftebevrediging, sadisme en psychopathie bij
de daders verondersteld. Het chanteren van autoriteitsfiguren die in het misbruiknetwerk
deelnemen, zou ook een rol spelen. Ook financieel gewin wordt als motief genoemd.
Uit een taalanalyse van de brieven van slachtoffers blijkt dat er sprake is van een ‘wij-versus-zij’
discours, waarin hulpverleners en therapeuten als medestanders van slachtoffers worden gezien, en
politie en justitie als niet-medestanders. Ook blijkt dat slachtoffers zich al bij het schrijven verzetten
tegen de bestaande meningen dat ritueel misbruik niet zou bestaan, of dat het altijd om hervonden
herinneringen zou gaan. Verder zijn de briefschrijvers zeer kritisch ten opzichte van de LEBZ, terwijl
de aangifte van slechts een van hen daadwerkelijk door de LEBZ beoordeeld is. Uit de interviews met
slachtoffers is gebleken dat maar weinigen van hen ervaringen hebben gehad met de LEBZ.
Slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik hebben vaak ernstige psychische, lichamelijke en
sociale problemen. Bij psychische problemen gaat het vaak om (complexe) PTSS,
persoonlijkheidsstoornissen, problemen met vertrouwen in zichzelf en in anderen,
hechtingsproblemen, angst en depressie. Geregeld wordt de diagnose DIS genoemd.

Beïnvloedings- en controlemethoden binnen netwerken
Er is onderzoek uitgevoerd naar de beïnvloedings- en controletechnieken binnen netwerken of High
Control Groups (HCG’s). Uit de verhalen van slachtoffers blijkt dat ze meestal via familie in een
netwerk terecht komen. Binnen het netwerk gaat het om een spectrum van relaties, waarvan
vrienden en familie onderdeel zijn. Een belangrijke reden voor slachtoffers om gehoorzaam te blijven
is dan ook de angst voor uitsluiting en eenzaamheid, als ze het netwerk zouden verlaten. Daarnaast
zeggen slachtoffers medeplichtig gemaakt te worden aan beïnvloedings- en controletechnieken over
anderen en aan misbruik en mishandeling. Deze medeplichtigheid wordt vervolgens als
chantagemiddel ingezet om het verlaten van een netwerk te ontmoedigen.
Dwingende controle kan onder andere worden uitgeoefend door een (jong) slachtoffer te isoleren,
bijvoorbeeld door toegang tot bepaalde informatie te beperken of door iemand fysiek op te sluiten.
Ook het uitvoerig volgen van de gedragingen van het slachtoffer en het controleren van de contacten
en de communicatie komt voor. Dat kan onder andere door middel van mobiele apparatuur en
technologische middelen zoals stalkerware, gebeuren. In het afdwingen van gehoorzaamheid kan
een vorm van operante conditionering herkend worden. Dat wil zeggen dat slachtoffers worden
gestraft of worden bedreigd met straf als ze niet gehoorzamen. Operante conditionering kan ook
door beloning van gewenst gedrag. Na verloop van tijd leren slachtoffers daardoor te doen wat ze
opgedragen of van hen verwacht wordt.
Andere mogelijke manieren om een slachtoffer binnen een netwerk te beïnvloeden zijn (sociale)
isolatie, het controleren van toegang tot informatie, retorische beïnvloeding en het gebruik van
emotioneel beladen taal. Bij retorische beïnvloeding is de kracht van suggestie vaak al voldoende. De
suggestie van daders dat autoriteiten tot in de hoogste kringen onderdeel zijn van een
misbruiknetwerk, is bovendien een mogelijke verklaring voor het wantrouwen van slachtoffers tegen
politie en justitie.
25

Wat vaak genoemd wordt bij ritueel misbruik is controle door ‘programmeren’, het bewust
induceren van DIS, en mind control. Het is niet altijd duidelijk wat slachtoffers eronder verstaan, en
deze termen worden ook gebruikt om naar de eerdergenoemde beïnvloedings- en
controlemethoden te verwijzen. Extreme vormen van conditioneren, waarbij persoonlijkheidsdelen
en gedragsprogramma’s gecreëerd worden, en kunnen worden opgeroepen met codewoorden of
lichtflitsen, sluiten niet aan bij wetenschappelijke inzichten van de mogelijkheden en beperkingen
van conditioneren. Binnen een netwerk kan wel gesuggereerd worden dat dit mogelijk is en
toegepast wordt.

Meldingen van ritueel misbruik
De Commissie heeft bij verschillende voormalige en actuele meldpunten en bij
hulpverleningsorganisaties en expertisecentra nagevraagd of ze in de afgelopen jaren met
slachtoffers van ritueel misbruik te maken hebben gehad. Daarbij werd duidelijk dat de
registratiesystemen van de meeste organisaties er niet op toegerust zijn om op specifieke details van
het misbruik te zoeken. Daarom is navraag gedaan bij medewerkers en/of vrijwilligers.
Bij de meeste (voormalige) meldpunten waren geen gevallen van ritueel misbruik bekend. Bij de
voormalige organisaties Sektesignaal en Tegen Je Wil en bij Centrum Seksueel Geweld (CSG), Fier, het
Reformatorisch Meldpunt, Blauwe Maan en Meld Misdaad Anoniem zijn in de afgelopen jaren
mogelijk een of enkele meldingen van ritueel misbruik gedaan. De focus van deze organisaties lag op
hulpverlening. Belangenorganisatie Stichting Misbruikt! geeft expliciet aan dat ze in het afgelopen
jaar regelmatig meldingen heeft gekregen. Wat verder opviel, is dat veel meldingen betrekking
hadden op de grijze gebieden rondom ritueel misbruik. Er waren bijvoorbeeld meldingen over
misbruik binnen sektarische bewegingen of van georganiseerd misbruik van minderjarigen zonder
rituele of satanische aspecten.

Mediaberichten
Uit een analyse van traditionele mediaberichten van de afgelopen 25 jaar blijkt dat in de jaren 90 van
de vorige eeuw vooral aandacht werd besteed aan thema’s als hervonden herinneringen, DIS en het
bestaan van ritueel misbruik. Over onder meer het bestaan en de inhoud van deze thema’s woedde
een gepolariseerd debat. In het eerste decennium van deze eeuw waren er minder nieuwsberichten
en lag de focus meer op de kwaliteit van politieverhoren en de werkwijze van therapeuten. In de
afgelopen tien jaar is er weer sprake van een sterke polarisatie over dezelfde onderwerpen die in de
jaren 90 speelden. Tegenwoordig speelt de invloed vanuit complottheorieën ook een rol.
In de moderne media wordt anders dan in de traditionele media vaker ingegaan op de beleving van
de slachtoffers en de aard van het misbruik, daders en netwerken, de betrokkenheid van
autoriteitsfiguren, motieven van daders, verhulling van het misbruik, mind control, manipulatie, en
de invloed van desinformatie.

Het perspectief van beschuldigden van georganiseerd sadistisch misbruik en van
herroepers
De voormalige Werkgroep Fictieve Herinneringen (WFH) is opgericht door ouders die menen dat ze
ten onrechte beschuldigd zijn van (ritueel) seksueel misbruik. In de meldingen die de WFH kreeg,
zagen de werkgroepleden als patroon dat de verhouding tussen (meestal) dochter en ouders
verslechtert nadat de dochter in therapie is gegaan. Enige tijd later volgt dan de incestbeschuldiging.
26

In 20% van de gevallen werd aangifte gedaan. In één geval was een strafrechtelijke veroordeling het
gevolg; de andere aangiften werden geseponeerd en bleven zonder gevolg.
Twintig meldingen uit het bestand van de WFH bevatten elementen van sadistisch of ritueel
(satanisch) misbruik. Slecht vijf gevallen betreffen specifiek ritueel misbruik en satanisme. De
personen die de beschuldigingen uitten in deze gevallen, bleken allemaal op dat moment in therapie
of stonden onder invloed van een kerkelijke voorganger. Opvallend vaak zijn de familieleden van de
beschuldigden gelovig en hangen de betrokken therapeuten hetzelfde geloof aan. Ook valt op dat de
beschuldigingen niet geverifieerd kunnen worden en dat het voor betrokkenen vaak onduidelijk blijft
wat er precies voorgevallen zou zijn.
De Commissie heeft ook met twee herroepers gesproken: personen die beschuldigingen van ritueel
misbruik hadden gedaan op basis van hervonden herinneringen en die later intrekken. Ook is
gekeken naar verhalen van herroepers op enkele websites over hervonden herinneringen. Uit deze
verhalen blijkt dat de therapie die deze herroepers volgden, vaak gericht is op het hervinden van
herinneringen. Vaak is sprake van de diagnose DIS en regelmatig ook van PTSS. Na verloop van tijd
komen herroepers erachter dat hun hervonden herinneringen feitelijk niet waar kunnen zijn. De
gevolgen van deze foutieve herinneringen zijn groot: vaak worden depressies ernstiger en raken
slachtoffers vervreemd van familie en vrienden.

Wetenschappelijke inzichten over complex trauma, dissociatie, DIS en geheugen
Bij slachtoffers van georganiseerd seksueel misbruik is nogal eens sprake van een complex trauma, in
het verleden ook wel trauma type II genoemd. Daarbij is sprake van meerdere traumatische
ervaringen, vaak op jonge leeftijd opgedaan en niet zelden door mensen met wie een
afhankelijkheidsrelatie bestond of nog bestaat. Diagnostisch is dan veelal sprake van complexe PTSS
en comorbiditeit; dat wil zeggen: er zijn meerdere problemen tegelijkertijd.
Dissociatie is een veel voorkomende en functionele reactie op extreme stress. Het uitschakelen van
de aandacht kan een mechanisme zijn om met ondraaglijk geweld en pijn om te gaan. Slachtoffers
van seksueel geweld zeggen vaak dat ze ‘buiten zichzelf traden’. Als dissociatie echter voorkomt in
situaties waarin geen extreme stress optreedt, is dat niet functioneel en kan er sprake zijn van een
dissociatieve stoornis. DIS is hier een ernstige verbijzondering van. Er zijn verschillende modellen die
de oorzaken en de aard van DIS beschrijven. Volgens sommige modellen kan er als gevolg van een
traumatische gebeurtenis fragmentatie van de persoonlijkheid optreden en ontstaan er dus
verschillende delen van de persoonlijkheid. Het structurele dissociatiemodel is een traumamodel dat
ervan uitgaat dat verschillende persoonlijkheidsdelen amnesie hebben voor elkaar. Dat wil zeggen
dat ze elkaars herinneringen niet delen. Door integratie van persoonlijkheidsdelen, als gevolg van
therapie, kunnen herinneringen wel hervonden worden. Het bestaan van meerdere
persoonlijkheidsdelen waartussen geen enkele informatie wordt gedeeld, is controversieel. Het
sociocognitieve model stelt bijvoorbeeld dat dissociatieve symptomen worden veroorzaakt door
suggestie vanuit de sociaal-culturele omgeving van de patiënt of vanuit psychotherapie. Overigens
staan de meeste wetenschappers en clinici niet zwart-wit in de discussie rondom DIS.
Verschillende neurowetenschappelijke studies tonen aan dat accurate herinneringen aan situaties en
gebeurtenissen voor het vierde levensjaar zeldzaam zijn. Dat hangt samen met de ontwikkelingen
van de hersendelen die bij geheugenvorming betrokken zijn. Ook de ontwikkeling van taal is hierbij
van belang; de meeste herinneringen worden immers in de vorm van een verhaal gedeeld.
27

Herinneringen aan vroegkinderlijke gebeurtenissen zijn vaak onnauwkeurig. Het is ook aangetoond
dat herinneringen beïnvloedbaar zijn en eerder reconstructies dan recapitulaties zijn. Ook blijkt het
mogelijk om foutieve herinneringen aan niet-gebeurde situaties te induceren.
Wetenschappers zijn het er grotendeels over eens dat het mogelijk is lange tijd niet aan bepaalde
gebeurtenissen te denken. Volgens sommige theorieën kunnen herinneringen ook verdrongen
worden, maar dat valt wetenschappelijk vrijwel niet te bewijzen. Tegelijkertijd weten we dat
emotioneel beladen gebeurtenissen beter onthouden worden dan neutrale gebeurtenissen.
(Seksuele) trauma’s van na het derde levensjaar zouden volgens dit principe lang en goed onthouden
worden. Dit gegeven lijkt dan ook in strijd met het verdringen van herinneringen. Ongeacht de
verschillende theorieën over geheugenwerking en de modellen van DIS waarin men gelooft, is het
dus vrijwel onmogelijk te zeggen of de situatie uit een hervonden herinnering wel of niet waar is
gebeurd, tenzij het om verifieerbare of falsifieerbare feiten gaat. Overigens hebben de slachtoffers
die door de Commissie zijn geïnterviewd maar twee keer expliciet gesproken over hervonden
herinneringen. Onduidelijk is of ze het daar niet over gehad hebben omdat ze weten dat het een
controversieel onderwerp is. Bij ongeveer een derde is er sprake van herinneringen aan misbruik
voor het derde levensjaar.

Een sociaalwetenschappelijk perspectief op verhalen over ritueel misbruik
Verhalen over ritueel misbruik worden vaak geassocieerd met satanisme. Wanneer verhalen door de
eeuwen heen telkens terugkeren, kan dat betekenen dat ze een bepaalde sociaal-culturele functie
vervullen in de samenleving. In de sociale wetenschap wordt onder satanisme verstaan de
levensbeschouwing zoals die sinds de 20e eeuw bestaat, waarbij het vooral gaat om het zich afzetten
tegen dogma’s. Dat heeft weinig tot niets te maken met het christelijke beeld van de duivel of
aanbidding daarvan. Daartegenover staat antisatanisme, waarbij de ene groep een andere groep
beschuldigt van satanisme en aanbidding van de duivel. Telkens zijn dezelfde elementen onderdeel
van deze beschuldiging: het uitvoeren van verdorven rituelen die over het algemeen te maken
hebben met mensenoffers, kannibalisme en perverse seksuele handelingen. In de geschiedenis zijn
achtereenvolgens christenen zelf, joden, ketters en heksen beschuldigd van dit soort praktijken. Ook
later kwam dit soort verhalen weer terug, bijvoorbeeld over een satanische organisatie die Frankrijk
zou willen overnemen tijdens de Franse Revolutie of over vrijmetselaars die satanische praktijken
uitvoerden aan het einde van de 19e eeuw. In de 20e eeuw kwamen dit soort verhalen weer terug in
de vorm van de Satanic Panic in de jaren 80 en 90.
Al deze verhalen hebben gemeen dat er sprake is van omkering. De beschuldigde groep doet in alles
het omgekeerde van wat goed en gepast is. De duivel wordt aanbeden en baby’s worden gedood en
opgegeten. Voor sommigen zijn de overeenkomsten tussen verhalen over een kwaadaardige
organisatie bewijs dat deze organisatie daadwerkelijk bestaat en oud en machtig is. Wat bij deze
aanname niet klopt, is dat het steeds verschillende groepen zijn die beschuldigd worden van
satanisme.
De functie van dit soort verhalen is deels sociaal-cultureel. Het zich afzetten tegen een al dan niet
bestaande groep kan de eigen groepsidentiteit versterken. Zeker in tijden van grote veranderingen,
problemen en frustratie in een samenleving zijn mensen vatbaar voor dit soort verhalen. Ook op
individueel niveau heeft het een functie: de overtuiging dat een kwaadaardige organisatie bestaat
die een doel en een plan heeft bij het leed dat ze iemand aandoet, is (mogelijk) een coping
mechanisme dat het leed hanteerbaar maakt.
28

De invloed van desinformatie en complotmythen
Des- en misinformatie kunnen worden ingezet als middel voor extreme beïnvloeding binnen een
misbruiknetwerk, maar spelen ook een rol in verhalen over kindermisbruik, voornamelijk in de vorm
van complotmythen. De meest bekende voorbeelden van complotmythen over kinder- en
mensenhandel zijn de ‘Grote Samenzwering’ en QAnon. Bij de Grote Samenzwering zou er een
geheime elite zijn die achter de schermen de wereld beheerst en bezig is een onbekend plan uit te
voeren. Bij QAnon is er onder andere sprake van een netwerk van pedofielen en satanisten die
kinderen misbruiken en baby’s doden. In de VS en Europa worden verschillende politici en andere
autoriteitsfiguren ervan beschuldigd lid te zijn van dit soort netwerken. Dit soort complottheorieën
kan gemakkelijk via internet en social media worden verspreid, waardoor mensen eenvoudig
gemanipuleerd kunnen worden om deel te nemen aan het creëren en verspreiden van
complotmythen. Het gevaar van dit soort desinformatie is dat reële zaken van kindermisbruik voor
complotmythen worden aangezien en daardoor niet worden aangepakt. Ook heeft het tot effect dat
slachtoffers hun verhaal niet durven te melden uit angst niet serieus genomen te worden.

29

Hoofdstuk 4 Aandachtspunten voor hulpverlening
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de volgende vraag:


Welke belemmerende en bevorderende factoren voor adequate behandeling worden genoemd
door slachtoffers en therapeuten?

Voor de beantwoording van deze vraag heeft de Commissie gekozen voor het gebruik van meerdere
bronnen, die uitvoeriger in de deelrapporten beschreven zijn. Allereerst is dat de weergave van wat
slachtoffers hierover gemeld hebben in interviews met de Commissie, vragenlijsten en brieven
(uitvoeriger beschreven in deelrapporten 1 en 2). Daarnaast wordt gebruik gemaakt van informatie
van therapeuten (deelrapport 3) en van wetenschappelijke artikelen waarin informatie van
slachtoffers en therapeuten over belemmerende en bevorderende factoren voor behandeling op een
systematisch wijze is beschreven (deelrapport 4).

Belemmerende factoren voor adequate behandeling
De slachtoffers die de Commissie gesproken heeft, geven aan dat het lang duurde voordat ze zelf
hulp zochten. Het ontbrak ze lange tijd aan de woorden of aan kennis om te beseffen dat het
misbruik dat ze meemaakten abnormaal was. Verder geven ze aan dat het een lange zoektocht is
geweest naar de juiste hulpverlening. Eenmaal in de hulpverlening krijgen ze wel hulp voor actuele
lichamelijke en psychische klachten, maar het onderliggende vroegkinderlijke trauma wordt niet
altijd benoemd of herkend door therapeuten. Dat kan een belemmering zijn voor het stellen van een
juiste diagnose, zoals (complexe) PTSS of een dissociatieve stoornis. Volgens slachtoffers is de
toegang tot zorg soms moeizaam, waarbij lange wachtlijsten of een behandelaanbod bestaand uit
een beperkt aantal bijeenkomsten worden genoemd.
Belemmerende factoren die therapeuten benoemen, betreffen de behandelaanpak van deze
doelgroep en de obstakels die zijzelf ervaren als hulpverleners binnen de ggz. Enkele therapeuten
geven aan dat ze een geïsoleerde positie ervaren bij collega-professionals die met deze doelgroep
niet bekend zijn. De therapeuten geven aan dat er bij slachtoffers een gebrek aan vertrouwen is in de
hulpverlening. Wanneer het misbruik plaatsvond door een of meerdere familieleden, is het feit dat
ze moeten loskomen uit die situatie een complicerende factor in de behandeling.
Wanneer slachtoffers op het moment dat ze hulpverlening zoeken, nog onder invloed staan van een
netwerk en seksueel misbruikt worden, moeten therapeuten volgens hun beroepscode waarborgen
dat eventuele kinderen van het volwassen slachtoffer geen gevaar lopen. Hoewel het de
behandelrelatie met de cliënt op negatieve wijze kan beïnvloeden, moeten hulpverleners hierbij
volgens de beroepscode handelen en de veiligheid van de kinderen voor laten gaan.
Een andere belemmering die therapeuten noemen en die door wetenschappelijk onderzoek
ondersteund wordt, is het gebrek aan ervaring met het behandelen van deze cliënten en daardoor
ook aan voldoende kennis over georganiseerd misbruik en de gevolgen daarvan. Het is moeilijk om
die kennis op te bouwen, doordat relatief weinig cliënten zich melden met deze problematiek.
Vanwege de beperkte behandelervaringen worden intervisie en consultatie zeer wenselijk geacht.
Intervisie is ook belangrijk om de emotionele belasting voor therapeuten zelf, en de gevolgen
daarvan op hun eigen gemoedstoestand en professioneel functioneren, te ondervangen.
30

Trauma en zeker dissociatieve stoornissen als DIS zijn moeilijk te behandelen en vereisen vaak een
langdurige behandeling, menen de experts. De meeste in de ggz toegepaste kortdurende en
geprotocolleerde behandelingen zijn niet afdoende. Verder speelt ook mee dat negatieve associaties
die ritueel misbruik en DIS oproepen, ertoe kunnen leiden dat instellingen cliënten met deze
problematiek afwijzen.
Een belangrijk aspect bij de behandeling van slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik is de
balans tussen een neutrale, respectvolle en serieuze benadering van de cliënt; het erkennen en
geloven van hun verhaal en vooral van extreme aspecten ervan; en het bewaken van professionele
integriteit. Voor sommige slachtoffers is het belangrijk dat een therapeut hun verhaal gelooft. Veel
verhalen van slachtoffers bevatten bizarre en moeilijk voorstelbare aspecten. Een therapeut kan en
dient niet aan waarheidsvinding te doen. Het is daarom belangrijk dat een therapeut zich bewust is
van eigen reacties als ongeloof en afkeer en zich hier niet door laat leiden in de behandeling. Als
bepaalde aspecten van een verhaal aantoonbaar niet waar zijn, betekent dit niet dat het gehele
verhaal niet waar kan zijn. Tegelijkertijd moet een therapeut er ook voor waken dat hij of zij niet
emotioneel betrokken raakt of te weinig kritisch is in de benadering van cliënten. Daarin schuilt
namelijk het gevaar dat verhalen over gebeurtenissen die niet daadwerkelijk hebben
plaatsgevonden, kunnen worden aangemoedigd. Ook is het belangrijk dat de therapeut zich bewust
is van de mogelijkheid dat dit in eerder gevolgde therapieën het geval kan zijn geweest. In het
rapport ‘Omstreden Herinneringen’ (Gezondheidsraad, 2004) zijn al aanbevelingen gedaan hoe
therapeuten een professionele benadering van cliënten kunnen waarborgen.

Bevorderende factoren voor adequate behandeling
Een belangrijke factor die behandeling ondersteunt, is dat slachtoffers gezonde relaties hebben met
personen buiten het netwerk van daders. Dat kan ervoor zorgen dat ze buiten het netwerk een leven
op kunnen bouwen met gezonde contacten. Cliënten met voldoende ‘ik-sterkte’ hebben een
gunstigere prognose in de behandeling.
Het afstemmen van verwachtingen over de haalbaarheid van de doelen van de behandeling, gezien
de ernst van het trauma en de daaraan gerelateerde stoornis, kan ook bijdragen aan een succesvolle
behandeling. Het doel verschilt per slachtoffer. Succes in een behandeling kan voor de een zijn ‘uit de
misbruiksituatie komen’ en voor de ander ‘geen dissociatieve klachten meer hebben’. Sommige
slachtoffers vinden de kwaliteit van leven ook draaglijk zodra ze minder destabiliserende momenten
ervaren. Ook kan adequate hulpverlening eraan bijdragen dat slachtoffers weer ‘zelf mogen gaan
nadenken’ en ’mentaal sterk genoeg worden om weerstand te bieden aan het netwerk’. Klinische
experts geven aan dat de behoeften van de cliënten centraal dienen te staan. De aandacht zou niet
te veel moeten liggen op details van rituele aspecten. In geval van actueel misbruik is het belangrijk
dat slachtoffers terecht kunnen in safe houses. Ook hulpverleners geven aan dat dit van meerwaarde
is. Tot slot zijn volgens de experts meer kennis en onderzoek nodig om goede diagnostiek te kunnen
verrichten en effectieve behandelmethoden te ontwikkelen voor deze doelgroep.
In hoofdstuk 7 doet de Commissie aanbevelingen voor verbetering van de hulpverlening.

31

Hoofdstuk 5 Opsporing en justitie
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de volgende drie vragen:




Wat melden de diverse informatiebronnen en in het bijzonder slachtoffers en therapeuten over
de aangiftebereidheid, aangiftemogelijkheden en afhandeling door politie en justitie?
Wat is er ervaring van de politie met deze aangiftes?
Hoe beoordeelt de LEBZ de feiten die worden aangedragen over deze vorm van misbruik en
welke criteria worden gehanteerd bij het onderscheid tussen kansrijke en kansloze aangifte?

De Commissie heeft uitgebreid aandacht besteed aan de problemen die slachtoffers ervaren
wanneer ze misbruik melden bij de politie en aangifte doen, die in verschillende deelrapporten naar
voren komen. Ze heeft ten eerste gebruikgemaakt van informatie uit de interviews, vragenlijsten en
brieven van slachtoffers, aangevuld met gegevens uit de interviews met therapeuten en uit
wetenschappelijke literatuur (deelrapporten 1, 2, 3 en 4). Ook heeft ze er de inbreng vanuit de
verschillende belangenverenigingen bij betrokken (Bijlage A10). Verder is onderzoek gedaan naar het
aantal meldingen en aangiften bij de politie van georganiseerd sadistisch misbruik (met rituele
kenmerken) (deelrapport 12). Daarbij is ook gesproken met medewerkers van politie en het OM
(Bijlage A11). Er is onderzoek gedaan naar de aanwezigheid van kinderpornografisch beeldmateriaal
van georganiseerd sadistisch misbruik met rituele kenmerken dat een aangifte zou kunnen
ondersteunen (deelrapport 5). Daarnaast is een rechtspraakanalyse verricht naar dergelijke zaken
(deelrapport 14). Ook is aandacht besteed aan de rol van de LEBZ in dit geheel (deelrapport 13). Tot
slot is informatie verkregen vanuit een onderzoek naar ritueel misbruik door de Landelijke Eenheid
van de politie (Bijlage A12).
Van georganiseerd sadistisch misbruik, en specifiek van ritueel misbruik, wordt nauwelijks aangifte
gedaan door slachtoffers. Slachtoffers vinden dat lastig: ze zijn bang voor straf van de daders als ze
gaan spreken of ze zijn bang dat ze als medeplichtig worden bestempeld. Het ongeloof waar ze op
kunnen stuiten bij de politie, houdt ze ook tegen. Sommige slachtoffers twijfelen aan (relevante)
details, omdat het misbruik lang geleden plaatsvond. Ook het gebrek aan vertrouwen in politie en
justitie komt naar voren als een reden om geen aangifte te doen. De rol van therapeuten in dit
verband is vooral het bespreken van de voor- en nadelen van aangifte doen. De keuze ligt volgens
hen bij slachtoffers zelf.
Therapeuten horen gedurende de vaak jarenlange behandelingen waar slachtoffers tegen aanlopen
bij het doen van aangifte. Bij de gemiddelde politiemedewerker is niet voldoende kennis aanwezig
over misbruik in georganiseerde netwerken waarbij soms familieleden betrokken zijn. Een coherent
verhaal vertellen is voor de slachtoffers moeilijk. Aangifte doen en hun trauma’s beschrijven in een
voor hen onveilige en als beangstigend ervaren situatie kan het psychische welzijn van slachtoffers
verslechteren, aldus therapeuten.
De belangenverenigingen van slachtoffers noemen als belangrijkste punt dat de opsporing van
georganiseerd sadistisch misbruik bij de mensenhandelafdeling van de politie geconcentreerd moet
worden in plaats van bij de zedenpolitie. Ook vragen ze aandacht voor verschillende
veiligheidsaspecten van slachtoffers en voor de mogelijkheid dat slachtoffers iemand meenemen ter
ondersteuning als ze het misbruik melden en aangifte doen.
32

In de wetenschappelijke artikelen uit binnen- en buitenland over georganiseerd sadistisch misbruik,
die vaak gebaseerd zijn op slachtofferervaringen, komen de angst voor politie, de incoherentie van
verklaringen en het gebrek aan vertrouwen in de politie ook naar voren.
Wanneer slachtoffers geen verifieerbare informatie kunnen of willen geven, loopt de bewijsvergaring
voor de politie vast. De meeste aangiftes van ritueel misbruik leiden niet tot een vervolging, maar tot
een sepot wegens een gebrek aan voldoende bewijs, zoals de aanwezigheid van beeldmateriaal.
Slachtoffers geven aan dat er beeldmateriaal gemaakt is van het misbruik dat ze hebben ondergaan.
Ook is hen door daders voorgehouden dat er opnames bestaan waarop te zien is dat ze medeplichtig
zijn aan mishandeling. Voor slachtoffers en therapeuten is het zelden of nooit na te gaan of die
opnames ook werkelijk (hebben) bestaan. De Commissie heeft verschillende instanties benaderd met
de vraag of ze beeldmateriaal zijn tegengekomen met rituele en/of satanische elementen. Geen van
de instanties die belast zijn met het detecteren of het opsporen van (online) kinderpornografisch
materiaal, is dit type misbruik tegengekomen. Wel zien ze materiaal van ernstig sadistisch misbruik
van (zeer jonge) kinderen.
In het geval van een bijzondere zedenzaak kan een officier van justitie de LEBZ om advies vragen. Als
er geen aangifte is gedaan, dan is een zaak ook niet door de LEBZ gezien. De kritiek op de LEBZ, die
onder meer blijkt uit de brieven van slachtoffers, blijkt niet op basis van de eigen ervaringen van deze
slachtoffers te zijn gegeven. De LEBZ blijkt verder in beperkte mate ervaring te hebben met de
beoordeling van politiedossiers van zaken met rituele elementen. Gemiddeld gaat het om ongeveer
één zaak per jaar sinds de oprichting meer dan twintig jaar geleden. Uit een analyse van vier
willekeurige dossiers blijkt dat het gebrek aan voldoende bewijs vaak een probleem is. De LEBZ zet
haar overwegingen en advies helder uiteen.
Medewerkers van de politie en het OM reflecteren op hun eigen werkwijze en zijn bijvoorbeeld
kritisch over hoe op sommige punten gecommuniceerd wordt met slachtoffers. Zo is er vaak
verwarring over het informatieve gesprek en het tweewekencriterium, over de mogelijkheid dat een
ondersteunend persoon aanwezig is bij het informatieve gesprek en over het doel en de functie van
verschillende delen van het opsporings- en justitiële traject.
Het Team Bestrijding Kinderporno en Kindersekstoerisme van de Landelijke Eenheid (TBKK-LE) heeft
onderzoek gedaan naar de zaken uit de Argos-uitzendingen over georganiseerd seksueel misbruik en
naar ritueel misbruik in het algemeen. Er kon maar een beperkt aantal zaken onderzocht worden. De
betreffende meldingen werden op veel details ontkracht en de onwaarschijnlijkheid van enkele
genoemde gebeurtenissen is beschreven.
Officiële registraties van meldingen en aangiftes van ritueel (satanisch) misbruik bij de politie zijn er
sinds 2014 nauwelijks geweest. Juist in zaken van ritueel misbruik is bekend dat er vaak geen aangifte
gedaan is of dat het proces vastloopt. Daardoor vindt er geen vervolging plaats en ontbreken
gerechtelijke uitspraken.
Uit een overzicht van Nederlandse rechtszaken van de afgelopen drie decennia blijkt dat er geen
veroordelingen zijn voor specifiek ritueel (satanisch) misbruik. Er zijn in deze periode wel
veroordelingen van daders van georganiseerde netwerken die zich bezighouden met (seksuele)
uitbuiting van minderjarigen zonder rituele (satanische) kenmerken. In mediabronnen komen verder
aangiftes van georganiseerd sadistisch misbruik naar voren. Een deel van deze aangiftes gaat over
betrokkenheid van autoriteitsfiguren bij misbruik van minderjarigen op (besloten) feesten. In
33

recentere jaren gaat het ook over enkele aangiftes van specifiek ritueel (satanisch) misbruik. Deze
aangiftes, die vaak gedaan zijn tegen de overheid of tegen specifieke autoriteitsfiguren, staan alleen
in mediabronnen beschreven. Opvallend is, tot slot, dat de personen die autoriteitsfiguren
publiekelijk beschuldigen, vaak zelf in civiel- of strafrechtelijke zaken terechtstaan vanwege smaad,
laster of opruiing.

34

Hoofdstuk 6 De meldpunten
In dit hoofdstuk wordt antwoord gegeven op de volgende deelvraag:
 In hoeverre kan een nieuw meldpunt bijdragen aan het vergroten van de kennis over
georganiseerd sadistisch misbruik en het vergroten van de aangiftebereidheid en hoe kan dit
worden ingepast in bestaande meldpunten?
Om deze vraag te beantwoorden is gebruikgemaakt van informatie uit de interviews met
slachtoffers, de informatie van therapeuten, de informatie van (voormalige) meldpunten en
organisaties, inbreng van belangenverenigingen, en ervaringen uit het buitenland (deelrapporten 1, 2
en 11 en Bijlagen A10 en A8).
De Commissie heeft in gesprekken met slachtoffers en therapeuten gevraagd of ze een meldpunt
voor georganiseerd sadistisch misbruik zinvol achten. Daarbij is gevraagd naar de wenselijkheid van
een meldpunt specifiek gericht op ritueel misbruik. In de oproep voor de brieven van slachtoffers is
niet gevraagd naar ideeën over een meldpunt en slachtoffers hebben er ook niet uit zichzelf over
geschreven.
Meerdere slachtoffers hebben voorwaarden genoemd voor een eventueel meldpunt: veiligheid,
anonimiteit, regionale spreiding of juist centraal en de beschikbaarheid van safe houses.
Dit laatste aspect wordt ook door belangenverenigingen van slachtoffers benadrukt. Daarnaast
wijzen ze op het belang van aansluiting bij bestaande gespecialiseerde hulpverlening. Ook vinden ze
specifieke kennis over georganiseerd sadistisch misbruik bij een meldpunt wenselijk, onder andere
door er ervaringsdeskundigen bij te betrekken.
Therapeuten geven aan dat een meldpunt erkenning voor slachtoffers zou kunnen bieden, maar dat
tegelijkertijd het gevaar van hertraumatisering dreigt. Een meldpunt zou volgens hen niet
vooringenomen tegenover dit type misbruik moeten staan, maar ook niet onkritisch. Het
belangrijkste aspect dat hulpverleners noemen, is dat bij een meldpunt kennis aanwezig moet zijn
over trauma, dissociatie en ritueel misbruik. Om een slachtoffer vanuit een meldpunt verder te
helpen is een goede samenwerking met bestaande hulpverleningsinstanties noodzakelijk. Dat vereist
een multidisciplinaire aanpak. Het betrekken van opsporingsdiensten kan helpen om de drempel te
verlagen voor melding of aangifte bij de politie. Een meldpunt kan verder bijdragen aan het
verzamelen van data, en daarmee aan het vergroten van kennis over deze problematiek.
Hulpverleners en medewerkers van meldpunten geven aan dat er in Nederland een groot aantal
meldpunten bestaat. De kennis van de zorgbehoeften van slachtoffers is daardoor gefragmenteerd
en samenwerking met ketenpartners verloopt niet altijd snel en effectief.
Een meldpunt voor specifieke problematiek heeft niet altijd het gewenste effect. Zo had het
meldpunt Sektesignaal jaarlijks met relatief kleine aantallen slachtoffers te maken, wat er mede toe
heeft geleid dat het in 2020 is opgeheven. Daardoor is echter specifieke kennis over sektes verloren
gegaan. Verscheidene hulpverleners en medewerkers van (voormalige) meldpunten en organisaties
geven dan ook aan dat er behoefte is aan een algemeen meldpunt voor seksueel geweld, waarbinnen
specifieke kennis aanwezig is over bijvoorbeeld georganiseerd sadistisch misbruik of over het
omgaan met slachtoffers met een verstandelijke beperking. Onder andere het CSG, Rutgers, Amnesty
International, de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen
35

benoemen deze behoefte. Een goed bereikbare helpdesk met goed getrainde medewerkers vinden
ze een belangrijke voorwaarde.
In Duitsland bestaat zowel een algemeen hulpportaal voor seksueel geweld als een hulpportaal
specifiek voor ritueel misbruik. Beide portalen bestaan uit een telefonische hulplijn en een website
met chatfunctie. Bellen naar de hulplijn is gratis en anoniem. Naar mening van de Commissie kan er
veel geleerd worden van de ervaringen van het meldpunt in Duitsland. De multidisciplinaire
samenwerking tussen therapeuten en andere hulpverleners, wetenschappers, juristen en
ervaringsdeskundigen biedt een platform voor kennisvergaring en kennnisdeling. Wel moeten er
vanuit het meldpunt goede verwijzingsmogelijkheden zijn naar gespecialiseerde hulpverlening. Tot
slot zou naar een betere samenwerking met politie en justitie gezocht kunnen worden, zodat ook het
opsporingsaspect bij het meldpunt betrokken is.

36

Hoofdstuk 7 Beantwoording van de vraagstelling en slotbeschouwing
1. Wat melden de diverse informatiebronnen en in het bijzonder slachtoffers en
therapeuten over de aard en context van dit misbruik?
Om herhaling te voorkomen beperken we ons bij de beantwoording van deze vraag tot de inhoud
van de verhalen van slachtoffers, ervaringen van therapeuten, ervaringen van beschuldigden van
seksueel misbruik, informatie vanuit (voormalige) meldpunten en organisaties, en journalistieke en
wetenschappelijke bronnen. Beïnvloedingsmethoden binnen netwerken en wetenschappelijke
informatie over de werking van het geheugen worden onder respectievelijk deelvraag 2 en 3
besproken.
Georganiseerd sadistisch misbruik is een complex fenomeen dat in dit rapport van verschillende
kanten is belicht. Uit de verschillende bronnen waarin slachtofferverhalen centraal stonden, bleken
dat hun gruwelijke ervaringen met fysiek en seksueel geweld vaak begonnen op jonge leeftijd. Vaak
waren familieleden direct of indirect betrokken bij het misbruik en vrijwel altijd omvatte het een
langere periode. Soms duurde het voort tot in de volwassenheid. In een groot deel van de verhalen is
sprake van rituelen en religieuze of ideologische aspecten en wordt gesproken over georganiseerd
misbruik binnen een klein of groter (soms ook internationaal) netwerk. Slachtoffers geven aan dat ze
sterk beïnvloed worden door het netwerk om gehoorzaam te blijven, waardoor het seksueel misbruik
kan voortduren. Ze noemen verschillende beïnvloedingstechnieken. Die komen ook naar voren in
andere bronnen, zoals interviews met therapeuten en de wetenschappelijke literatuur. Een
veelgehoord aspect is het wantrouwen van slachtoffers naar politie en justitie en soms ook
hulpverlening. Soms zeggen slachtoffers dat personen uit deze instanties betrokken zijn bij het
netwerk. Het gebruik van suggestie kan hierbij ook een rol spelen. Therapeuten geven bijvoorbeeld
aan dat daders kinderen kunnen doen geloven dat bepaalde beroepsgroepen betrokken zijn bij het
misbruik. De gevolgen van het misbruik zijn vaak zeer ernstig en uiten zich in lichamelijke, psychische
en sociale problemen, waarbij (complexe) PTSS, angst en depressieve klachten, dissociatieve
problemen, waaronder DIS, genoemd worden.
Om te onderzoeken in hoeverre er melding is gedaan van georganiseerd sadistisch misbruik (met
rituele kenmerken) is een inventarisatie bij verschillende (voormalige) meldpunten en organisaties
uitgevoerd. Dit leverde een diffuus beeld op, met weinig tot geen meldingen van ritueel misbruik en
wel geregeld meldingen die betrekking hadden op misbruik binnen sektarische bewegingen of
georganiseerd misbruik van minderjarigen zonder rituele kenmerken.
Naast ervaringen van slachtoffers zijn ook de ervaringen onderzocht van familieleden die menen dat
ze onterecht beschuldigd zijn van georganiseerd sadistisch misbruik. Slechts een klein deel van de
meldingen over onterechte beschuldigingen bevatten elementen van sadistisch of ritueel (satanisch)
misbruik. Bij de meeste van deze meldingen speelde geloof een rol en konden beschuldigingen niet
geverifieerd worden. Daarnaast zijn verhalen onderzocht van personen die de beschuldigingen van
georganiseerd sadistisch misbruik weer intrekken. Ze verwijzen naar hervonden herinneringen die
onjuist bleken te zijn en naar de gevolgen van deze onjuiste herinneringen, namelijk een toename
van depressieve klachten en verdere vervreemding van familie en vrienden.
37

Om het fenomeen georganiseerd sadistisch misbruik verder vanuit verschillende perspectieven te
kunnen duiden, is ook een media-analyse uitgevoerd en is de functie van verhalen over
georganiseerd sadistisch misbruik met rituele (satanische) kenmerken besproken vanuit een
cultureel perspectief. De media-analyse laat verschillende thema’s zien: hervonden herinneringen,
discussie over het bestaan van ritueel misbruik en DIS, politieverhoren, en de werkwijze van
therapeuten. Hoewel de thema’s door de jaren heen vrijwel niet gewijzigd zijn, verschillen de focus
en de mate waarin er aandacht aan wordt besteed, wel in de loop der tijden. Tegenwoordig komt het
onderwerp ook aan bod in complottheorieën. Opvallend is de sterke polarisatie over ritueel
(satanisch) misbruik waarbij vooral aandacht is voor believers en non-believers. Uit een
sociaalwetenschappelijke literatuurstudie naar het fenomeen blijkt dat verhalen over verdorven
rituelen die te maken hebben met mensenoffers, kannibalisme en perverse seksuele handelingen, al
eeuwenoud zijn. Deze verhalen hebben als overeenkomstig kenmerk dat er sprake is van omkering
en het zich afzetten tegen bestaande dogma’s. De beschuldigde groep doet in alles het omgekeerde
van wat goed en gepast is. Een van de functies van dit soort verhalen is het zich afzetten tegen een al
dan niet bestaande groep, waarbij de eigen groepsidentiteit versterkt wordt. Op individueel niveau
kan de overtuiging dat er een kwaadaardige organisatie bestaat, met een plan en doel om iemand
leed te bezorgen, een (mogelijk) copingmechanisme zijn dat het ervaren leed hanteerbaar maakt.
Tot slot is het belangrijk rekening te houden met de rol van complotmythen en desinformatie. Reële
misbruikervaringen kunnen voor een complotmythe worden aangezien en daardoor niet worden
aangepakt. Ook durven slachtoffers hun verhalen hierdoor mogelijk niet te melden, uit angst niet
serieus genomen te worden.

2. Welke vormen van externe beïnvloeding kunnen een rol spelen bij deze vorm van
misbruik?
Vrijwel altijd zijn er één of meer familieleden betrokken bij het misbruik en groeien de slachtoffers op
in het netwerk. Binnen dit netwerk zijn verschillende controle- en beïnvloedingsmethoden te
herkennen. Ten eerste is er sprake van sociale isolatie, gepaard met een grote mate van
afhankelijkheid: de familie- en kennissenkring van de slachtoffers bestaat, in ieder geval naar het
idee van de slachtoffers, grotendeels uit andere leden van het netwerk. Dat betekent een vrijwel
automatische belemmering om het netwerk te verlaten, omdat de slachtoffers, zeker minderjarige
en kwetsbare personen, afhankelijk zijn van dat netwerk voor praktische zaken als zorg en
huisvesting. Bovendien zou het verlaten van het netwerk sociale uitsluiting en eenzaamheid tot
gevolg hebben. Ten tweede kunnen slachtoffers medeplichtig worden gemaakt aan het uitvoeren
van dwingende controle en extreme beïnvloedingstactieken, en soms aan zwaardere strafbare feiten
als het pijnigen of misbruiken van andere netwerkleden. Dat leidt er niet alleen toe dat slachtoffers
bang zijn dat ze verantwoordelijk worden gehouden voor hun medeplichtigheid (al dan niet vanwege
het bestaan van bewijs), maar ook dat ze andere leden niet kunnen vertrouwen en dus nog verder
sociaal geïsoleerd raken.
Controlemechanismen die in slachtofferverhalen naar voren komen, zijn dat ze gestalkt worden en
dat hun activiteiten worden gevolgd. Dat kan zijn door fysiek volgen of door camera’s en stalkerware
op mobiele telefoons en andere vormen van informatietechnologie. Gehoorzaamheid afdwingen, het
toelaten van controlemechanismen en het uitvoeren van gewenste gedragingen vindt door middel
38

van operante conditionering plaats. Dit gebeurt voornamelijk door bedreiging met negatieve
consequenties, maar ook door het daadwerkelijk uitvoeren daarvan. In welke mate een
misbruiknetwerk controle heeft over informatievoorziening, is uit de slachtofferverhalen moeilijk op
te maken. Het gebruik van bepaalde retoriek is voorstelbaar. Slachtoffers kan bijvoorbeeld ingeprent
worden dat sommige personen of instanties niet te vertrouwen zijn. Ook kan beïnvloeding door
gebruik van emotioneel beladen taal voorkomen, bijvoorbeeld door misbruik of bepaalde rituelen te
presenteren als ‘straf’ of juist als ‘verlichting’ door een ‘gave’ of als gevolg van zogenaamd
ongewenst gedrag. Speciaal van belang bij retorische beïnvloeding is dat de kracht van suggestie vaak
al voldoende is. Dat kan ook een rol spelen bij het wantrouwen tegenover autoriteiten: als iemand
gelooft dat politie, justitie en andere autoriteiten tot in de hoogste kringen bij een misbruiknetwerk
betrokken zijn, zal hij of zij zich daar niet snel bij melden.
Bovengenoemde controle- en beïnvloedingstechnieken zijn niet specifiek voor ritueel misbruik, maar
spelen in vele High Control Groups een rol. Wat wel specifiek is, is dat ritueel misbruik regelmatig in
verband wordt gebracht met het opzettelijk induceren van DIS door het netwerk en met extreme
vormen van mind control, waarbij bijvoorbeeld door codewoorden een bepaald gedrag of een
bepaald persoonlijkheidsdeel wordt opgeroepen. Dit soort methoden sluiten echter niet aan op de
wetenschappelijke inzichten over de mogelijkheden en beperkingen van conditioneren. Als
netwerken dit soort extreme controletechnieken zouden gebruiken, zou dit ten eerste kennis
vereisen die onbekend is in de psychologische literatuur. Ten tweede zou deze kennis binnen een
internationaal netwerk ongemerkt overgedragen moeten kunnen worden. Een dermate geraffineerd
internationaal netwerk is voor zover de Commissie weet, niet bekend. Waarschijnlijker is dan ook dat
hier ook de kracht van suggestie, andere retorische beïnvloeding en beïnvloeding door emotioneel
beladen taalgebruik een rol spelen. Slachtoffers geloven dat ze dusdanig beïnvloed kunnen worden
dat ze zelf geen zeggenschap meer hebben over hun gedrag. Binnen hun sociale omgeving wordt dit
narratief gezamenlijk geconstrueerd en versterkt.

3. Wat is de wetenschappelijke stand van zaken over complex trauma in relatie tot
dissociatie, geheugen en hervonden herinneringen?
Bij slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik is meestal sprake van een complex trauma of
complexe PTSS. Etiologisch gaat het om een zich herhalende, vaker voorkomende vorm van ernstig
geweld, vaak op jonge leeftijd en in afhankelijkheidsrelaties. Het betreft een ernstige vorm van
geweld dat veelal tot psychische problemen leidt op het gebied van emotieregulatie, angsten,
stemming, hechting en het vormen van relaties met anderen, vertrouwen en wantrouwen, en
dissociatie.
Dissociatie is een functionele en veelvoorkomende reactie op extreme stress. Slachtoffers van
seksueel geweld zeggen vaak dat zij ‘buiten hun lichaam treden’. Het lijkt dan alsof ze het misbruik
van een afstand beschouwen en de traumatische gebeurtenis van dat moment in een staat van
verminderd bewustzijn ervaren. Bij dissociatieve storingen vindt dissociatie ook buiten situaties van
extreme stress plaats of later in het leven, nadat het geweld is beëindigd. Dan is het niet meer
functioneel en verstoort het het dagelijks functioneren. Dissociatie en DIS worden veelvuldig in
verband gebracht met georganiseerd sadistisch misbruik en specifiek met ritueel misbruik.
39

Over DIS heerst controverse, onder andere over het bestaan van meerdere persoonlijkheidsdelen en
over de oorzaken ervan. Enerzijds stellen sommige wetenschappers dat DIS, als gevolg van extreme
stress, een fragmentatie van de persoonlijkheid betreft met meerdere persoonlijkheidsdelen die
geen informatie uitwisselen. Het structurele dissociatiemodel gaat ervan uit dat de verschillende
persoonlijkheidsdelen amnesie hebben ten opzichte van elkaar; dat wil zeggen dat ze elkaars
herinneringen niet delen. Anderzijds wordt er bij het sociaalcognitieve model van uitgegaan dat
beïnvloeding door psychotherapie en sociaalculturele invloeden ten grondslag liggen aan DIS. De
meeste wetenschappers en clinici staan echter niet per se gepolariseerd in dit debat.
In het structurele dissociatiemodel wordt gesproken over herinneringen die niet allemaal gedeeld
worden tussen persoonlijkheidsdelen. Wetenschappelijke studies tonen aan dat herinneringen
reconstructies zijn en niet zozeer exacte recapitulaties van gebeurtenissen, en dat details van
herinneringen dus niet altijd feitelijk kloppen. Accurate herinneringen van voor het vierde levensjaar
zijn zeldzaam. Tevens is aangetoond dat het mogelijk is om foutieve herinneringen aan niet-gebeurde
situaties te induceren. Verder is het moeilijk te bewijzen dat herinneringen verdrongen kunnen
worden. Tegelijkertijd weten we dat emotioneel beladen gebeurtenissen van na het derde levensjaar
beter onthouden worden dan emotioneel neutrale gebeurtenissen. (Seksuele) trauma’s na het derde
levensjaar zouden volgens dit principe lang en goed onthouden worden, wat in tegenspraak is met
het concept van verdringing.

4. Welke belemmerende en bevorderende factoren voor adequate behandeling
worden genoemd door slachtoffers en therapeuten?
De geïnterviewde slachtoffers geven aan dat het lange tijd geduurd heeft voordat ze zelf hulp
zochten. Het was voor hen een lange zoektocht naar de juiste hulpverlening. Vaak komen ze voor het
eerst in contact met hulpverlening met andere klachten, waardoor het onderliggende trauma niet
altijd herkend wordt. Praktisch gezien is de toegang tot zorg moeizaam. Slachtoffers noemen lange
wachtlijsten of een behandelaanbod dat uit een beperkt aantal bijeenkomsten bestaat. Uit
wetenschappelijk onderzoek naar slachtofferverhalen en uit de interviews komt naar voren dat
slachtoffers niet altijd worden geloofd wanneer ze zeggen dat ze misbruikt worden.
Therapeuten noemen belemmerende factoren die te maken hebben met de specifieke achtergrond
en psychische problemen van deze groep cliënten, de dilemma’s die spelen, en de afstemming met
collega-professionals. Ten eerste worden dissociatie en de diagnose DIS niet altijd tijdig herkend en is
er sprake van comorbide stoornissen bij deze groep. Betere diagnostiek is dus nodig. Bijzondere
aandacht verdienen dilemma’s die kunnen ontstaan in het bieden van hulp aan slachtoffers van
georganiseerd sadistisch misbruik. Zo kan een hulpverlener een dilemma ervaren wanneer een cliënt
te maken heeft met actueel misbruik: de hulpverlener wil iets doen om de veiligheid van de cliënt te
verzekeren maar dient daarbij de professionele distantie in acht te nemen. Een ander dilemma
ontstaat wanneer de kinderen van een cliënt in gevaar zijn. De hulpverlener moet handelen conform
de beroepscode, maar dat kan tegen de wens van de cliënt ingaan en de behandelrelatie op
negatieve wijze beïnvloeden. Belemmerende factoren die verder genoemd worden, zijn de beperkte
kennis over en de geringe ervaring van de meeste therapeuten met georganiseerd sadistisch
misbruik. Gezien deze beperkte behandelervaringen worden intervisie en consultatie zeer wenselijk
geacht. Door het gebrek aan kennis en ervaring, maar ook vanwege ongeloof als gevolg van
40

complotverhalen uit de media wijzen instellingen dit type hulpzoekende slachtoffer soms af. De ggz is
daarnaast niet voldoende ingericht op de langdurige behandelingen die deze groep slachtoffers
nodig heeft.
Slachtoffers en therapeuten noemen enkele factoren die kunnen bijdragen aan een adequate
behandeling. Slachtoffers willen vooral gehoord en geloofd worden. Therapeuten geven aan dat
cliënten baat hebben bij gezonde relaties met personen buiten het netwerk. Cliënten met voldoende
‘ik-sterkte’ hebben een betere prognose in behandeling. Hulpverlening kan eraan bijdragen dat
slachtoffers ’mentaal sterk genoeg worden om weerstand te bieden aan het netwerk’. Goede
opvangplekken voor slachtoffers die in een actuele misbruiksituatie verkeren, worden van groot
belang geacht.
Tot slot is volgens therapeuten een goede afstemming nodig over wat haalbaar is met de
behandeling, gezien de ernst van het trauma en de daaraan gerelateerde stoornis. Elk slachtoffer
heeft een ander idee van voldoende kwaliteit van leven. Ook zijn kennis en wetenschappelijk
onderzoek nodig om deze doelgroep betere hulp te bieden.

5. Wat melden de diverse informatiebronnen en in het bijzonder slachtoffers en
therapeuten over de aangiftebereidheid, aangiftemogelijkheden en afhandeling door
politie en justitie?
Aangiftebereidheid
Aangifte doen is voor veel slachtoffers een hachelijke zaak; ze kiezen er daarom meestal voor om dat
niet te doen. Daar noemen ze verschillende redenen voor, zoals dat het te lang geleden is en dat
daders bijvoorbeeld zijn overleden, angst om niet geloofd te worden, angst om niet erkend te
worden, opzien tegen de indringende verhoren, voortdurende bedreiging door daders, angst om als
medeplichtige behandeld te worden, en een algemeen gebrek aan vertrouwen in politie en justitie.
Als slachtoffers over hun traumatische ervaringen vertellen in een situatie die zij als onveilig en
beangstigend ervaren, kan dit ook destabiliserend werken op hun psychische toestand.
Extra belemmerende factoren zijn er als het slachtoffer een minderjarige is, zich in een
afhankelijkheidssituatie bevindt of een psychiatrische of ontwikkelingsstoornis heeft. Dissociatie en
DIS kunnen een negatieve invloed hebben op de coherentie van het verhaal van een slachtoffer.
Verder is het doen van aangifte tegen een bekende, bijvoorbeeld een vader of een broer, geen
sinecure omdat daardoor een gezin uit elkaar kan vallen. Ook speelt mee dat slachtoffers nadenken
over de mogelijkheid dat de politie hun zaak niet rondkrijgt, waardoor de kans op repercussies van
het netwerk verder wordt vergroot. Tot slot anticiperen slachtoffers wellicht op een relatief lage straf
voor de dader, waardoor er sprake kan zijn van revictimisatie en hernieuwde risico’s op korte
termijn. Therapeuten zijn van mening dat de keuze voor aangifte bij het slachtoffer ligt en dat hun rol
vooral ligt in het bespreken van de voor- en nadelen van het al dan niet doen van aangifte.
Aangiftemogelijkheden
Als slachtoffers hun verhaal doen, stuiten ze regelmatig op ongeloof bij de politie. Er is niet altijd
voldoende kennis over georganiseerd sadistisch misbruik bij de politiemedewerker die de aangifte
behandelt. Het gaat dan bijvoorbeeld om kennis van de gevolgen van een trauma, of van
41

beïnvloeding vanuit een netwerk op het vermogen van een slachtoffer om een coherente verklaring
af te leggen. Het kan zijn dat politiemedewerkers en slachtoffers langs elkaar heen praten en dat
onbegrip en verwarring ontstaan gedurende het aangifteproces. Als slachtoffers geen verklaring
willen of durven afleggen, loopt de bewijsvergaring vast. De politie zelf vindt dat de communicatie
met slachtoffers over het proces van aangifte en opsporing verbeterd kan worden.
Afhandeling door politie en justitie
Uit politieregistraties blijkt dat er in de afgelopen acht jaar slechts drie meldingen en aangiften van
georganiseerd sadistisch misbruik met rituele en/of satanische kenmerken bekend zijn. In twee van
deze zaken is het uiteindelijk bij een melding gebleven en is het slachtoffer niet tot aangifte
overgegaan. In de derde zaak is besloten om niet te vervolgen vanwege bewijstechnische problemen.
Uit de gegevens van de LEBZ blijkt dat ze sinds hun oprichting in 1999 gemiddeld over één zaak per
jaar geconsulteerd worden. Veel aangiftes van georganiseerd misbruik met rituele kenmerken leiden
niet tot vervolging, meestal vanwege een gebrek aan bewijs. Daardoor ontbreken veroordelingen van
daders. Uit een overzicht van rechtszaken van de afgelopen drie decennia blijkt dat er geen
veroordelingen zijn voor dit type misbruik. Er zijn wél veroordelingen voor daders die onderdeel zijn
van georganiseerde netwerken die zich bezighouden met (seksuele) uitbuiting van minderjarigen. Bij
enkele zaken waarbij sprake zou zijn van rituele (satanische) elementen, wat blijkt uit informatie uit
traditionele en moderne media, komen deze aspecten niet terug in de gerechtelijke uitspraken.

6. Wat is de ervaring van de politie met deze aangiftes?
In het antwoord op vraag 2 bleek al dat in het politieregistratiesysteem slechts drie meldingen
bekend zijn van georganiseerd sadistisch misbruik met rituele aspecten in de afgelopen acht jaar.
Ook ervaren zedenrechercheurs hebben geen ervaring met zaken rond georganiseerd sadistisch
misbruik met rituele en/of satanische aspecten.7 Wel hebben ze te maken gehad met zaken waarin
bepaalde sadistische aspecten van georganiseerd sadistisch misbruik herkenbaar zijn, zoals
marteling. Ook zijn er zaken bekend die aspecten bevatten die ook bij ritueel misbruik worden
genoemd, zoals een bepaalde dynamiek in een afhankelijkheidsrelatie, controle, dwang en
dominantie.
Instanties die zich bezighouden met het opsporen van kinderpornografisch beeldmateriaal, zeggen
dat ze nooit beeldmateriaal van misbruik met rituele en/of satanische aspecten hebben gezien. Wel
zien ze beeldmateriaal van sadistisch misbruik van minderjarigen. Als ze beeldmateriaal met rituele
kenmerken gezien zouden hebben, zeggen de geïnterviewden, zou dat zoveel aanknopingspunten
voor onderzoek geven dat er ongetwijfeld een politieonderzoek ingezet zou zijn. Het is
onwaarschijnlijk dat geen van de ondervraagde personen van een dergelijk onderzoek gehoord zou
hebben. Het is echter mogelijk dat beeldmateriaal van sadistisch misbruik met rituele aspecten
binnen een netwerk blijft en niet op bijvoorbeeld het Darkweb wordt geplaatst. Ook kan het zijn dat
rituele aspecten van het misbruik niet vastgelegd worden.
Een recent onderzoek van het TBKK van de Landelijke Eenheid richtte zich op georganiseerd
sadistisch misbruik met rituele en/of satanische aspecten. Dit gebeurde naar aanleiding van de
Argos-uitzendingen. Vooral vanwege een groot wantrouwen tegenover de politie en justitie wilden

7

De Commissie sluit niet uit dat er wel zedenrechercheurs zijn die ervaring hebben met zaken rond
georganiseerd sadistisch misbruik met rituele en/of satanische aspecten.

42

veel slachtoffers en ook therapeuten niet meewerken aan dat onderzoek. Van de gevallen die wel
onderzocht konden worden, bleek dat de verhalen op belangrijke details niet (geheel) kunnen
kloppen of op een grote mate van onwaarschijnlijkheid berusten.

7. Hoe beoordeelt de LEBZ de feiten die worden aangedragen over deze vorm van
misbruik en welke criteria worden gehanteerd bij het onderscheid tussen kansrijke en
kansloze aangifte?
De LEBZ heeft als taken om de feiten in een opsporingsonderzoek in een complexe zedenzaak nader
te analyseren en advies uit te brengen aan een officier van justitie over de vraag of en hoe de
opsporing kan worden gecontinueerd dan wel vervolging kan worden ingezet. Sinds de oprichting in
1999 heeft de LEBZ ongeveer 25 zaken (met aspecten) van ritueel misbruik beoordeeld.
Voor de beoordeling wordt het politiedossier uitgebreid geanalyseerd door een afvaardiging van
ervaren deskundigen uit verschillende disciplines, zoals (klinische) psychologie, functieleer,
rechtspsychologie, orthopedagogiek, opsporing van zedenzaken en recherchepsychologie. De
deskundigen beoordelen het dossier eerst individueel en komen dan samen om hun bevindingen te
bespreken. Bij het analyseren van het dossier wordt zowel gelet op informatie die de aangifte
ondersteunt als op informatie die strijdig is met de aangifte. Het verhaal van de aangever wordt
beschouwd als een mogelijk scenario, maar het politiedossier moet laten zien of dit onderbouwd kan
worden of dat andere scenario’s mogelijk zijn. Bij de beoordeling wordt gebruikgemaakt van het
Scenario Analyse Model dat helpt bij het onderzoeken van de verschillende scenario’s. Met behulp
van dit model kan de ontstaansgeschiedenis van een aangifte op structurele wijze worden
geanalyseerd. Het is geen methode met harde, toetsbare criteria, maar een schema waarin cruciale
momenten in de ontstaansgeschiedenis chronologisch worden langsgelopen, zodat de kans kleiner is
dat belangrijke aspecten over het hoofd worden gezien. Bepaalde aspecten beïnvloeden het oordeel
van de deskundigen positief of negatief.
Als het politiedossier voldoende relevante informatie bevat en de aangifte ondersteund wordt door
de feiten in het dossier, wordt geadviseerd het onderzoek voort te zetten en/of de beschuldigde te
vervolgen. Ook als het dossier onvoldoende relevante informatie bevat, kan het advies zijn om nader
onderzoek te doen, als dat als zinvol wordt gezien. In twee gevallen wordt geadviseerd het
onderzoek te stoppen: als het dossier wel voldoende relevante informatie bevat, maar geen feiten
die de aangifte ondersteunen, of als een dossier onvoldoende relevante informatie bevat, maar
nader onderzoek hoogstwaarschijnlijk niet tot meer duidelijkheid zal leiden.
De Commissie heeft een aantal willekeurig gekozen politiedossiers van deze specifieke misbruikzaken
bestudeerd en constateerde dat de zaken op juridisch vlak problematisch waren door gebrek aan
bewijs. Ze oordeelde dat de rapportages van de LEBZ goed leesbaar zijn, informatie bevatten die
overeenkomt met de informatie in het politiedossier en een gestructureerd en navolgbaar betoog
bevatten en dat de conclusies passen bij de indruk die de Commissie heeft van het politiedossier.

43

8. Hoe kunnen de aangiftebereidheid en de kans op vervolging worden vergroot,
gegeven de knelpunten die genoemd worden door de diverse bronnen?
De aangiftebereidheid van slachtoffers en de belemmerende factoren daarbij zijn besproken bij vraag
5. Het vergroten van de aangiftebereidheid zal gezien eerdergenoemde belemmeringen veel tijd en
energie vergen. Vertrouwen in de politie is essentieel. Maar dat ligt juist moeilijk, gezien de
overtuiging van sommige slachtoffers dat de politie en de ‘satanische elite’ onderdeel zijn van het
netwerk. In alle gevallen lijkt te gelden dat het vertrouwen van slachtoffers in de politie pas kan
ontstaan na meerdere contacten met iemand bij wie ze het gevoel hebben dat hun verhaal serieus
genomen wordt. Het vraagt veel tijd om dat vertrouwen te winnen.
De belangenverenigingen van slachtoffers geven er de voorkeur aan dat opsporingsonderzoek bij
georganiseerd sadistisch misbruik wordt aangestuurd vanuit de politieonderdelen die zich met
mensenhandel bezighouden. Ook Duitse experts geven deze voorkeur aan. Ook wordt de
aangiftebereidheid van slachtoffers mogelijk vergroot als ze verzekerd zijn van bepaalde
veiligheidsaspecten, zoals de beschikbaarheid van safe houses en duidelijkheid over de privacy en
beveiliging van gegevens in het politiedossier. Ook de mogelijkheid voor slachtoffers om iemand mee
te nemen die ze vertrouwen ter ondersteuning bij (delen) van het meldings- en aangifteproces kan
een positief effect hebben op de aangiftebereidheid. Tot slot zou het betrekken van
ervaringsdeskundigen bij de kennisdeling over georganiseerd sadistisch misbruik (met rituele
kenmerken) kunnen bijdragen aan het vergroten van vertrouwen van slachtoffers in het politiële en
justitiële proces.
De communicatie over de procedures bij melding en aangifte en het verdere opsporings- en
vervolgingsproces kan verbeterd worden. Te denken valt aan voorlichting over het informatieve
gesprek, over personen en instanties die bij de verschillende delen van het politiële proces betrokken
zijn, over de functie van bepaalde handelingen en gesprekken, en over de te verwachten uitkomsten.

9. In hoeverre kan een nieuw meldpunt bijdragen aan het vergroten van de kennis
over georganiseerd sadistisch misbruik en het vergroten van de aangiftebereidheid en
hoe kan dit worden ingepast in bestaande meldpunten?
Uit de inventarisatie van Nederlandse meldpunten die betrekking hebben op seksueel misbruik en
georganiseerd (seksueel) geweld, blijkt dat er veel meldpunten zijn waartoe slachtoffers van seksueel
misbruik zich kunnen richten. Sommige meldpunten hebben een specifiek gedefinieerde doelgroep
of zijn regionaal georganiseerd. Het is daarom voor slachtoffers lastig in te schatten tot welk
meldpunt ze zich het beste kunnen wenden. Een specifiek meldpunt voor georganiseerd sadistisch
misbruik met rituele kenmerken is er niet. Vanuit het perspectief van een slachtoffer van dit type
misbruik zou een gespecialiseerd meldpunt misschien wenselijk zijn om toegang te krijgen tot de
juiste expertise. Tegelijkertijd blijkt uit het voorbeeld van het voormalige meldpunt Sektesignaal, dat
een zeer specifiek meldpunt jaarlijks maar met kleine aantallen slachtoffers te maken krijgt en dat
dat het voortbestaan van het meldpunt juist bedreigt.
In Nederland bestaat er geen algemeen landelijk meldpunt voor seksueel geweld. De Commissie ziet
veel voordelen van een algemeen meldpunt en ziet mogelijkheden om daarbinnen expertise te
bundelen om een goed functionerend registratiesysteem te ontwikkelen. Het ministerie van
44

Volksgezondheid, Welzijn en Sport onderzoekt het nut van en de behoefte aan een algemeen
landelijk meldpunt. Binnen een algemeen meldpunt kunnen verdere specialisaties worden
opgenomen om specifieke expertise te bieden in individuele gevallen. Gedacht kan worden aan
seksueel geweld binnen een relatie, online seksueel geweld, georganiseerd misbruik en ritueel
misbruik. Een kenniscentrum waarin verschillende disciplines zoals psychologische, sociale en
juridische hulpverlening samenwerken, kan in het geval van georganiseerd sadistisch misbruik of van
andere typen misbruik de benodigde expertise bieden. Ook kan een kenniscentrum data verzamelen
en de kennis over georganiseerd sadistisch misbruik vergroten. De Duitse situatie kan hiervoor als
inspiratiebron dienen. In aanvulling op de Duitse situatie zou er wel meer aandacht kunnen zijn voor
specialistische hulpverlening waarbij kwaliteit en professionaliteit gewaarborgd zijn. Bestaande
meldpunten als CSG, Veilig Thuis, Fier en CoMensha kunnen hierbij een belangrijke rol spelen.
Bovendien is het van belang om kennis over opsporing te betrekken bij het meldpunt. Wat verder
kan bijdragen aan het gevoel van erkenning voor slachtoffers, is brede bekendheid geven aan het feit
dat bij het algemene meldpunt specialistische kennis van georganiseerd sadistisch misbruik aanwezig
is. Op al deze manieren kan het vertrouwen van slachtoffers in een meldpunt en in eventuele
verdere politiële en justitiële procedures worden vergroot.

45

Slotbeschouwing
De Commissie heeft getracht om zo uitgebreid mogelijk onderzoek te doen naar georganiseerd
sadistisch misbruik van minderjarigen met bijzondere aandacht voor rituele aspecten. Ze koos een
breed perspectief met uitgebreide aandacht voor de problemen die slachtoffers ervaren bij het
melden van dit misbruik bij hulpverleningsinstanties en de politie. Verder keek de Commissie naar de
(on)mogelijkheden van de politie in dit soort zaken, de wenselijkheid van het instellen van een
meldpunt en de werking ervan en de noodzaak van adequate hulpverlening.
De Commissie heeft geconstateerd dat er verschillen van inzichten bestaan tussen wetenschappers,
bijvoorbeeld over hervonden herinneringen in relatie tot de werking van het geheugen. Zonder deze
tegenstellingen te willen verdoezelen meent de Commissie dat die te veel nadruk hebben gekregen
en in ieder geval deels achterhaald zijn. Zo blijken de verhalen van slachtoffers die door de
Commissie geïnterviewd zijn, slechts in beperkte mate te berusten op hervonden herinneringen of
herinneringen voor het derde levensjaar. Slachtoffers geven vaak aan dat zij ook wel snappen dat het
moeilijk is om hun verhalen te geloven, omdat die soms zeer bizar zijn en ze het zelf moeilijk vinden
om een consistent verhaal te vertellen. Wetenschappers die onderzoek doen naar georganiseerd
sadistisch misbruik en het bestaan daarvan niet in twijfel trekken, geven aan wat de beperkingen zijn
van hun onderzoek. Zo is het vrijwel onmogelijk om verhalen van slachtoffers te verifiëren. Ook gaat
het meestal om kleine onderzoeken, verricht door een beperkt aantal onderzoekers. De
onderzoekers benadrukken dat ze niet aan waarheidsvinding (kunnen) doen en dat conclusies over
georganiseerd sadistisch misbruik met rituele kenmerken op basis van de literatuur vooral tentatief
zijn. Claims van internationale samenzweringen van ritueel satanisch misbruik zijn speculatief, aldus
sommige auteurs. Deze auteurs geven ook aan dat speculaties over ongewone karakteristieken, zoals
rituele praktijken, niet benadrukt moeten worden. Wetenschappers die het bestaan van dit
fenomeen niet in twijfel trekken, uiten zich dus veelal genuanceerd en kunnen niet eenvoudigweg
weggezet worden als believers.
Geheugenwetenschappers en rechtspsychologen die een kritische positie innemen ten opzichte van
ritueel misbruik, brengen ook nuances aan. Zo zijn alle wetenschappers die de Commissie
interviewde, het erover eens dat georganiseerd misbruik van minderjarigen voorkomt. Wat de
omvang is van deze vorm van misbruik, blijkt niet goed in te schatten. Er wordt ook ondersteuning
gevonden voor de mogelijkheden om slachtoffers te manipuleren en te dwingen tot het ondergaan
en verrichten van seksuele handelingen in HCG’s of het netwerk. Het gaat hierbij overigens niet
specifiek om ritueel misbruik. Wetenschappers die kritisch staan ten opzichte van verhalen over
georganiseerd ritueel geweld staan dus niet kritisch ten opzichte van het bestaan van georganiseerd
sadistisch misbruik van minderjarigen op zich en de (verregaande) mogelijkheden tot manipulatie.
De verschillende meldpunten waar slachtoffers terechtkunnen met hun verhaal, hebben niet of
nauwelijks te maken gehad met zaken waarin rituele aspecten een rol speelden. Belangenorganisatie
Stichting Misbruikt! geeft echter expliciet aan dat ze in het afgelopen jaar regelmatig meldingen
heeft gekregen. De opsporingsdeskundigen die de Commissie gesproken heeft, zeggen allemaal dat
ze nooit beeldmateriaal zijn tegengekomen van misbruik met rituele kenmerken. Wel zijn ze
materiaal tegengekomen van ernstig sadistisch misbruik van kinderen. Ze geven aan dat materiaal
van georganiseerd misbruik met rituele kenmerken veel handvatten zou bieden voor nader
46

politieonderzoek vanwege de aanwezigheid van meerdere personen en specifieke objecten. Al met al
zijn slachtoffers de enige primaire bron die dit soort misbruik melden en wordt vanuit andere
bronnen geen ondersteuning gevonden voor het bestaan ervan. Er wordt wel ondersteuning
gevonden voor het bestaan van georganiseerd misbruik van minderjarigen met zeer gewelddadige
kenmerken.
De verhalen met rituele en eventuele satanische kenmerken kunnen ook vanuit sociaal-cultureel
perspectief worden geduid. Het is daarnaast mogelijk dat slachtoffers van ernstig seksueel misbruik
elkaar vinden via internet, social media of lotgenotengroepen, via deze kanalen elkaars verhalen
horen en die zich (deels) eigen maken. Het lezen van complottheorieën over bijvoorbeeld de
satanische pedofiele elite zal de achterdocht van sommige slachtoffers tegen bepaalde instanties
verder vergroten. Tegelijkertijd is het zo dat veel slachtoffers en hun vertegenwoordigers niets te
maken willen hebben met dit soort complottheorieën en dat ze vrezen dat deze theorieën de
geloofwaardigheid van hun verhalen op negatieve wijze zullen beïnvloeden. De Commissie
ondersteunt deze visie.
De Commissie constateert dat het onomstreden is dat georganiseerd en gewelddadig misbruik van
minderjarigen bestaat. Ongeacht of de verhalen van slachtoffers in volle omvang kloppen, is het
waarschijnlijk dat zij slachtoffers zijn van indringende, traumatiserende ervaringen. Zij ervaren in zeer
ernstige mate de gevolgen hiervan. In veel gevallen wordt hun sociale functioneren ernstig
belemmerd: slachtoffers maken scholing niet af, kunnen een baan moeilijk vasthouden, vermijden
relaties of die lopen stuk, bekijken de buitenwereld met argwaan en voorts kunnen er bedreigingen
blijven komen vanuit het netwerk van de daders. Slachtoffers en therapeuten melden vaak
psychiatrische problemen zoals depressie en PTSS. De problemen die slachtoffers ervaren, zijn
complex en vereisen gespecialiseerde hulpverlening door bijvoorbeeld top referente traumacentra.
De Commissie constateert dat er onvoldoende toegangsmogelijkheden zijn tot deze gespecialiseerde
hulp voor deze specifieke groep slachtoffers. Ook schiet de kennis over deze problematiek tekort. De
Commissie doet aanbevelingen om te voorzien in deze leemtes.
Voordat slachtoffers bij de hulpverlening terechtkomen, moeten ze de nodige hindernissen nemen.
Ze zijn bang voor de consequenties vanuit het netwerk en vrezen dat die consequenties ernstiger zijn
dan de misbruiksituatie waarin ze zich nu bevinden. Het valt de Commissie op dat in Duitsland een
groot percentage slachtoffers zich zonder hulp weet te onttrekken aan het netwerk. Verder
verwachten slachtoffers dat ze niet geloofd zullen worden door hulpverleners en politie, waardoor
het naar hun gevoel geen zin heeft hun verhaal te vertellen. Vanuit ervaringen in het verleden raden
sommige therapeuten slachtoffers af om melding te doen bij de politie. De Commissie vindt dit een
onwenselijke situatie. Voor deze en voor alle andere slachtoffers van seksueel geweld moet de
drempel voor melding juist zo laag mogelijk zijn. In eerste instantie moet dat op anonieme basis
kunnen gebeuren. De Commissie vindt het dan ook wenselijk om een meldpunt in te stellen en doet
daar aanbevelingen voor.
Mede gezien de eerdergenoemde obstakels krijgt de politie zelden meldingen van dit soort misbruik.
De vraag is of er voldoende kennis aanwezig is bij de politie om bij mensen met dit soort complexe
klachten een adequaat verhoor af te nemen. De gemiddelde (zeden)rechercheur maakt een
dergelijke zaak immers waarschijnlijk zelden of nooit mee. Het lijkt de Commissie daarom niet
47

wenselijk om voor alle (zeden)rechercheurs bijscholing te organiseren specifiek gericht op ritueel
misbruik. Wel geeft de Commissie adviezen over nauwere samenwerking in zaken van georganiseerd
sadistisch misbruik van minderjarigen. Ook geeft ze advies om een wetenschappelijk kenniscentrum
op te richten, waar zowel de politie als hulpverleners om advies kunnen vragen in zaken van
georganiseerd seksueel misbruik. Mede hierdoor kan de kans op een succesvolle aangifte van
georganiseerd seksueel misbruik worden vergroot. Het is van belang om te benadrukken dat het voor
de minderjarige slachtoffers (aanvankelijk) lang niet altijd duidelijk was dat het misbruik abnormaal
was. Dit geldt uiteraard ook voor veel andere minderjarige slachtoffers van seksueel misbruik. Een
adequaat referentiekader, waarin duidelijk is wat normaal en abnormaal seksueel gedrag is, kan
ertoe bijdragen dat minderjarigen het misbruik eerder melden. Het is daarom van belang dat
uitgebreid aandacht wordt besteed aan gezonde seksuele omgangsvormen, onder meer in het
onderwijs.
De rol van de LEBZ met betrekking tot zaken van ritueel misbruik wordt in de media overdreven, naar
de mening van de Commissie. Gemiddeld was de LEBZ jaarlijks betrokken bij één zaak met rituele
kenmerken. De analyse van de brieven van slachtoffers en interviews met slachtoffers laat zien dat
slechts enkelen een ervaring met de LEBZ melden. Uit de dossiers die de Commissie heeft ingezien,
blijkt de procedure steeds navolgbaar en de conclusies volgen logisch uit de analyses. De Commissie
kwam op grond van de beschikbare politiedossiers tot dezelfde conclusies als de experts die de
politiedossiers vanuit de LEBZ hadden beoordeeld. De Commissie ondersteunt de wetenschappelijk
onderbouwde standpunten over de onbetrouwbaarheid van verklaringen over misbruik voor het
derde levensjaar en verklaringen op grond van hervonden herinneringen. Toch kunnen ook deze
herinneringen verifieerbare elementen bevatten die nader politieonderzoek rechtvaardigen.
Tot slot benadrukt de Commissie nogmaals dat slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik
ernstig beschadigd kunnen raken en dat het een maatschappelijke plicht is om deze slachtoffers
adequate hulpverlening te bieden. Zaken rondom georganiseerd sadistisch misbruik, en zeker zaken
waarbij het slachtoffer nog acuut gevaar loopt, moeten met spoed worden opgepakt worden door de
hulpverlening en de politie om zodoende nog meer schade bij hen en andere slachtoffers te
voorkomen. De Commissie maakt zich in dit verband grote zorgen over de beperkte toegang van
slachtoffers tot de gespecialiseerde hulpverlening. Ook pleit ze voor meer wetenschappelijk
onderzoek naar de effectiviteit van aanpak en behandeling van de psychosociale en fysieke gevolgen.
Het feit dat ‘reguliere’ zedenzaken langdurig op de plank liggen vanwege tekort aan personeel bij de
zedenpolitie, maakt duidelijk hoe overbelast dit politieonderdeel is. Een complexe zedenzaak waarin
sprake is van georganiseerd misbruik, vereist nog veel meer capaciteit dan een ‘reguliere’ zedenzaak.
In zaken van georganiseerd misbruik, maar ook van elke andere vorm van seksueel misbruik waarin
melding of aangifte is gedaan bij de politie, acht de Commissie het gebrek aan capaciteit
ontoelaatbaar. Deze situatie is des te schrijnender wanneer minderjarigen het slachtoffer zijn van
(georganiseerd) seksueel misbruik.

48

Aanbevelingen voor hulpverlening bij georganiseerd sadistisch
misbruik
Slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik zijn mensen die veel psychosociaal leed hebben
ondervonden, met ernstige gevolgen voor de psychische en lichamelijke gezondheid. Daarbij gaat het
onder andere om traumatische stress (complexe, posttraumatische stressstoornis, en dissociatieve
symptomen, en soms een dissociatieve identiteitsstoornis), hechtingsproblematiek, diverse fysieke
aandoeningen, angst en depressie. Vaak betreft het kwetsbare mensen, die in enige mate afhankelijk
zijn van anderen, en regelmatig aangeven dat ze geïsoleerd zijn in het netwerk waarbinnen het
misbruik plaatsvindt. Hulpverlening aan slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik zal vaak
van langdurige aard zijn. Daarbij is het verstandig om verschillende disciplines te betrekken,
waaronder psychologische, medische, sociale en financiële hulpverlening, en om toegang te
organiseren tot specifieke expertise op het gebied van georganiseerd sadistisch misbruik (met rituele
aspecten). De Commissie doet de volgende aanbevelingen voor de verbetering van hulpverlening aan
slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik.

Toegang tot deskundige hulp
1. Er dienen voldoende mogelijkheden te zijn voor deskundige, langdurige hulpverlening. Die
hulpverleningsmogelijkheden moeten goed gevonden kunnen worden door een sociale kaart die
bij het meldpunt bekend is. In het huidige zorgsysteem waarin kortdurende interventies de
voorkeur hebben, blijkt dat lastig te realiseren.
2. Intervisie en/of intercollegiale consultatie is een vereiste. Hulpverleners moeten zich specifiek
bewust zijn van de risico’s op suggestie en hervonden herinneringen, niet alleen vanuit zichzelf,
maar ook vanuit eerder gevolgde therapieën en vanuit de omgeving van het slachtoffer. Ook het
onderhouden van kennis en vaardigheden door training en onderwijs is een vereiste.

Bevorderen en delen van expertise en kennis
3. Via het kenniscentrum, dat gekoppeld is aan het aanbevolen meldpunt, kan specialistische kennis
over georganiseerd sadistisch misbruik en hulpverlening gedeeld worden. Ook kan via dit
kenniscentrum onderzoek worden gedaan naar de ervaringen met, en de effectiviteit van,
bepaalde therapeutische interventies. De ervaringsdeskundigen die bij het kenniscentrum
betrokken zijn, kunnen hierbij een rol spelen.
4. In curricula van opleidingen en training voor professionals die psychosociale hulpverlening
bieden, dient meer kennis te worden geboden over dissociatie en DIS bij volwassenen en
kinderen. Goede diagnostiek komt daarbij aan de orde, onder meer gericht op het vaststellen van
dissociatieve stoornissen en comorbide problemen.
5. Meer onderzoek naar de behandeling van dissociatie en DIS is noodzakelijk, in het bijzonder bij
kinderen. Om dergelijk onderzoek te realiseren wordt binnen Nederland samengewerkt door
gespecialiseerde ggz-instellingen, kenniscentra en universiteiten.

49

Aard van hulp
6. Goede communicatie over het behandelplan en reële verwachtingen van de behandeling zijn
essentieel. Ook dient te worden uitgelegd dat behandeling gericht is op het verminderen of
verhelpen van psychische en sociale problemen, het omgaan met herinneringen en verbeteren
van de kwaliteit van leven.
7. Er is speciale aandacht voor hulpverlening aan minderjarigen. Hoe jonger het kind in de greep
komt van misbruik, hoe zorgwekkender de beïnvloeding.
8. Naar voorbeeld van het Duitse meldpunt wordt een Nederlandse versie van een ‘uitstapgids’
opgesteld, zodat slachtoffers zelf weten welke stappen ze kunnen ondernemen om aan de
invloed van een netwerk te ontsnappen.
9. Het is van belang veilige opvangplekken, zogenoemde safe houses, te realiseren voor slachtoffers
bij wie het misbruik en/of bedreigingen actueel zijn. Bij voorkeur gebeurt dat in samenwerking
met bestaande instanties, zoals CoMensha of de vrouwenopvang.

50

Aanbevelingen voor aangifte en opsporing van georganiseerd
sadistisch misbruik
Het blijkt voor slachtoffers moeilijk om bij de politie een melding en/of aangifte te doen van
georganiseerd sadistisch misbruik. De politie krijgt vaak te maken met personen die niet of
onvoldoende in staat zijn om een consistente verklaring af te leggen. Dat mag echter geen reden zijn
om aangifte te ontmoedigen of opsporingsactiviteiten niet in gang te zetten. Daarnaast speelt
wantrouwen van slachtoffers tegenover de politie een belangrijke rol. Enerzijds komt dit omdat
slachtoffers geloven dat sommige politie- en justitiemedewerkers vertegenwoordigd zijn in het
misbruiknetwerk. Anderzijds is bewijsvoering bij misbruikzaken in het algemeen lastig en ligt het
ophelderingspercentage bij zedenzaken relatief laag. Ook anticiperen slachtoffers vaak op een lage
straf voor de daders. Dat alles leidt ertoe dat slachtoffers huiverig zijn om aangifte te doen. Soms
wordt dat ze ook door hun omgeving, onder meer door therapeuten, afgeraden. Verder kan er
sprake zijn van bedreiging door het netwerk of angst voor negatieve gevolgen vanuit het netwerk.
Tenslotte speelt de angst beschuldigd te worden van medeplichtigheid een rol.
De Commissie komt tot de volgende aanbevelingen.

Voorlichting en communicatie
1. Goede voorlichting en communicatie over het proces van aangifte en opsporing is
noodzakelijk aan slachtoffers van seksueel misbruik en slachtoffers van georganiseerd
sadistisch misbruik in het bijzonder. Het gaat dan om uitleg over de stappen vanaf het
moment van melding en eventuele aangifte door het slachtoffer, welke opsporingsinstanties
of politieafdelingen daarbij betrokken (kunnen) zijn en welke (strafrechtelijke) uitkomsten te
verwachten zijn. In het bijzonder is dat van belang wanneer de melder minderjarig is.
2. Wanneer besloten wordt om niet tot vervolging over te gaan wegens een gebrek aan
controleerbare feiten, dient dit besluit op een heldere en genuanceerde wijze te worden
besproken met de melder.
3. Een vast contactpersoon vanuit de politie kan het vertrouwen van het slachtoffer in het
opsporingstraject en de toegankelijkheid van het aangifteproces vergroten. Daarnaast kan
deze persoon ontwikkelingen terugkoppelen en verheldering bieden bij vragen en
verwachtingen van het slachtoffer.

Ondersteuning bij doen van melding of aangifte
4. Het is van belang om degenen die georganiseerd sadistisch misbruik willen melden, goed
voor te bereiden op de melding en/of de aangifte bij de politie. Slachtoffers geven vaak aan
dat het wenselijk is dat er iemand bij de melding of aangifte aanwezig is die ze vertrouwen.
Die persoon kan dan ondersteuning bieden. De Commissie adviseert om de mogelijkheid om
een ondersteunend persoon te betrekken bij het proces van aangifte te evalueren en waar
mogelijk te herzien, in het bijzonder als het minderjarige slachtoffers betreft. Hierbij dient
gewaakt te worden voor ongewenste beïnvloeding van het slachtoffer door deze persoon.
5. Het instellen van een registratiecode in het meldingensysteem met een onderscheid tussen
georganiseerd sadistisch seksueel geweld en ritueel seksueel misbruik kan het onderzoek
naar georganiseerd sadistisch misbruik verder helpen.
51

6. Wanneer de officier van justitie besluit om de LEBZ in te schakelen, dient te worden
toegelicht waarom dat gebeurt. De eventuele bevindingen van de LEBZ dienen met de
aangever te worden besproken. Belangrijk is om informatie over de LEBZ eenvoudig
toegankelijk te maken via reguliere (digitale) informatiekanalen.

De opsporing
7. Wanneer een melding uiteindelijk leidt tot een aangifte, is het van groot belang om
onderzoek te doen naar elementen van controle, dwang, manipulatie en misleiding bij
slachtoffers. Verder dienen aangiftes alleen afgenomen te worden door politiemedewerkers
die op dit terrein gespecialiseerd zijn. Actuele kennis van de (mogelijk psychiatrische)
problematiek van de aangever en de specifieke kenmerken van georganiseerd sadistisch
misbruik is daarbij onontbeerlijk.

Samenwerking met andere organisaties
8. Bij een aangifte kunnen verschillende politieonderdelen betrokken zijn. Zo kan een aangifte
terechtkomen bij de regionale zedenteams of bij afdelingen die meer gespecialiseerd zijn in
mensenhandel of georganiseerde misdaad. Als het gaat om georganiseerd sadistisch
misbruik, staat het aspect van mensenhandel centraal. Het ligt dan ook voor de hand dat de
afdeling mensenhandel dit soort zaken in samenwerking met de zedenrecherche oppakt en
de centrale regie voert. Per casus dient bekeken te worden in hoeverre kennis vanuit de
diverse politieonderdelen zoals zeden, mensenhandel en georganiseerde misdaad
gecombineerd kan worden. De Commissie heeft de indruk dat deze onderdelen in gevallen
van georganiseerd sadistisch misbruik nog onvoldoende profiteren van elkaars expertise.
9. Om (schakel)bewijs te kunnen vinden van (internationaal opererende) netwerken is het van
belang dat verschillende politieonderdelen en het genoemde kenniscentrum goed
samenwerken. Zodoende kan beter zicht ontstaan op patronen uit individuele meldingen en
aangiften.

52

Aanbevelingen voor het instellen van een algemeen meldpunt voor
seksueel misbruik
Er is in Nederland een groot aantal meldpunten voor slachtoffers van (huiselijk) geweld, (seksueel)
misbruik, uitbuiting en mensenhandel. Sommige van deze meldpunten worden door de overheid
aangestuurd of gefinancierd, andere zijn onafhankelijk. Sommige opereren op nationaal niveau,
andere juist op regionaal niveau. Het is voor slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik
daarom niet altijd duidelijk waartoe ze zich het beste kunnen richten. De Commissie komt tot de
volgende aanbevelingen voor het instellen van een meldpunt, met daaraan gekoppeld een
kenniscentrum.

De voorwaarden voor een meldpunt
1. Het meldpunt en het hieronder genoemde kenniscentrum worden gefaciliteerd door de
overheid, waardoor een bepaalde mate van continuïteit en zekerheid van financiering
gegarandeerd zijn. Ook kunnen daardoor kwaliteitseisen worden gesteld.
2. Het meldpunt en het kenniscentrum vallen bij voorkeur onder de verantwoordelijkheid van
het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, omdat hulpverlening centraal staat. Er
is dan bovendien geen sprake van afhankelijkheid van een bepaalde stichting of persoon en
dat zorgt ervoor dat de continuïteit beter gewaarborgd kan worden.
3. Het meldpunt vindt voor de verschillende functies (doorverwijzing naar hulpverlening,
bespreken van het doen van aangifte) aansluiting bij bestaande organisaties, waardoor
inbedding in bestaande (zorg)structuren is gegarandeerd.
4. Het meldpunt heeft een goed registratiesysteem, zodat de kennis en expertise op het gebied
van (georganiseerd) seksueel misbruik kunnen worden uitgebreid.
5. Voor het goed functioneren van een meldpunt is inbedding in een kenniscentrum een
noodzakelijke voorwaarde.
6. Het meldpunt en bijbehorende kenniscentrum worden periodiek geëvalueerd.

Vorm van het meldpunt
7. Een algemeen, landelijk georganiseerd meldpunt voor seksueel misbruik heeft de voorkeur,
mede gezien de mogelijkheid om zo expertise te integreren en een goed functionerend
registratiesysteem te ontwikkelen. Hier kunnen alle vormen van seksueel misbruik worden
gemeld. Dat maakt het voor slachtoffers makkelijker om een overzicht te krijgen waar ze
terechtkunnen. Ook zou het aansluiten bij een maatschappelijke realiteit waarin
verschillende vormen van seksueel misbruik bestaan: van online misbruik tot seksueel
geweld binnen een (arbeids)relatie tot seksuele uitbuiting in georganiseerd verband. Het
meldpunt bestaat in ieder geval uit een telefonische hulplijn en een website met chatfunctie.
De infrastructuur die in Duitsland bestaat kan als voorbeeld dienen.
8. Binnen het meldpunt is specifieke kennis over georganiseerd sadistisch misbruik (met rituele
kenmerken) aanwezig. Een meldpunt apart voor deze vorm van misbruik is onwenselijk,
omdat het meldpunt dan te klein zou worden. Ook is er dan geen inbedding waarbij andere
expertise geraadpleegd kan worden en bijvoorbeeld tunnelvisie kan worden voorkomen.
53

Werking van het meldpunt
9. Melders kunnen er anoniem terecht om hun verhaal te doen.
10. Er is goede kennis van de sociale kaart en het meldpunt biedt ondersteuning bij het vinden
van onder andere psychologische en sociale hulp.
11. Daarnaast kan advies en ondersteuning geboden worden over bijvoorbeeld het doen van
aangifte. Hulp kan onder andere telefonisch en via een chat geboden worden en is bij
voorkeur 24/7 bereikbaar.
12. Het meldpunt is ook goed toegankelijk voor minderjarigen. Specifieke kennis over hoe
meldingen van minderjarigen te behandelen is aanwezig in het meldpunt.
13. Melders hebben de mogelijkheid om een aantal gesprekken te voeren met dezelfde
contactpersoon, naar voorbeeld van de telefonische hulplijn in Duitsland. Dat vereist dat er
professionals vertegenwoordigd zijn uit verschillende disciplines, waaronder de psychologie,
maatschappelijk werk en juridische hulpverlening. Specifieke expertise op het gebied van
georganiseerd sadistisch misbruik kan vanuit het kenniscentrum (zie volgende aanbeveling)
geleverd worden.
14. Een goede samenwerking met de regionale zedenteams, de politieafdelingen die zich met
mensenhandel en georganiseerde misdaad bezighouden, en CoMensha is van belang om
specifieke kennis te bundelen, bijvoorbeeld over opsporingsmogelijkheden of seksuele
uitbuiting.

Multidisciplinair kenniscentrum
15. In het multidisciplinaire centrum wordt kennis over seksueel misbruik verzameld en gedeeld
en zijn professionals vertegenwoordigd die gespecialiseerd zijn in deze problematiek. Het
kenniscentrum kan net als het meldpunt algemeen van aard zijn, met diverse specialisaties
voor specifieke problematiek. Georganiseerd sadistisch misbruik (met rituele kenmerken)
wordt daarin opgenomen. Hulpverleners, wetenschappers, juristen en ervaringsdeskundigen
nemen aan het kenniscentrum deel.
16. Kennis van controle, beïnvloeding en manipulatie binnen netwerken is in het kenniscentrum
aanwezig, evenals kennis van de bestrijding ervan en van het ontkomen eraan. Voorts is er
deskundigheid aanwezig over de psychiatrische problematiek van deze slachtoffers en de
gevolgen ervan voor hulpverlening en opsporingsonderzoek.
17. Kennis van ervaringsdeskundigen moet een plek hebben in het kenniscentrum, zodat directe
terugkoppeling van ervaringen met hulpverlening en opsporing mogelijk is. De
‘Betroffenenrat’ van het Duitse meldpunt kan hierbij als voorbeeld dienen.
Belangenorganisaties kunnen hierbij een rol hebben. De betrokkenheid van
ervaringsdeskundigen kan ook het vertrouwen van slachtoffers in de gelieerde zorginstanties
en in het justitiële proces bevorderen.

54

Bronnenlijst
Argos. (2018). Het verhaal van Lisa. [Radio-uitzending]. HUMAN/VPRO. Geraadpleegd op 17
november 2022, van https://www.vpro.nl/argos/media/afleveringen/2018/Het-verhaal-vanLisa.html
Argos. (2020a). Glasscherven en duistere rituelen. [Radio-uitzending]. HUMAN/VPRO. Geraadpleegd
op 17 november 2022, van https://www.vpro.nl/argos/media/afleveringen/2020/uitzending-27-juniritueel-misbruik.html
Argos. (2020b, 17 oktober). Kamer wil onderzoek naar georganiseerd sadistisch kindermisbruik.
[podcastaflevering] In Argos-podcast. HUMAN/VPRO. Geraadpleegd op 17 november 2022, van
https://www.nporadio1.nl/podcasts/argos/44396/kamer-wil-onderzoek-naar-georganiseerdsadistisch-kindermisbruik
Commissie Samson. (2012). Omringd door zorg toch niet veilig. Seksueel misbruik van door de
overheid uit huis geplaatste kinderen 1945 tot heden. Boom.
Cummings, M., Berkowitz, S.J., & Scribano, P. V. (2012). Treatment of childhood sexual abuse: An
updated review. Current Psychiatry Report, 14(6), p. 599–607. 10.1007/s11920-012-0316-5
Dong, M., Anda, R. F., Felitti, V. J., Dube, S.R., Williamson, D. F., Thompson,T. J., Loo, C. M., & Giles,
W. H. (2004). The interrelatedness of multiple forms of childhood abuse, neglect, and household
dysfunction. Child Abuse Neglect, 28(7), p. 771–784. 10.1016/j.chiabu.2004.01.008
Gezondheidsraad (2004). Omstreden herinneringen. (Publicatienr 2004/02).
Goodman, G. S., Qin, J., Bottoms, B. L., & Shaver, P. R. (1995). Characteristics and sources of
allegations of ritualistic child abuse. National Centre on Child Abuse and Neglect.
Introvigne, M. (2016). Satanism: A social history. Brill.
La Fontaine, J. S. (1994). The extent and nature of organised and ritual abuse. Research findings. Her
Majesty's Stationery Office (HMSO).
Lanning, K. V. (1992). A law-enforcement perspective on allegations of ritual abuse. In D. K. Sakheim
& S. E. Devine (Eds.), Out of darkness: Exploring satanism and ritual abuse (p. 109–146). Lexington
Books/Macmillan.
Lanning, K. V. (2018). Love, bombs, and molesters: An FBI agent’s journey. Kenneth Lanning.
Ministerie van Justitie. (1994). Rapport van de Werkgroep Ritueel Misbruik.

55

Nierop, N. M., & Van den Eshof, P. (2008). Misbruik, Misleiding en Misverstanden: Onderzoeksverslag
van de Landelijke Expertisegroep Bijzondere Zedenzaken over de periode 2003–2007. Landelijke
Expertisegroep Bijzondere Zedenzaken.
NOS (2022, 12 januari). Onderzoek Duits misbruiknetwerk klaar: 429 verdachten, twee Nederlanders.
NOS.nl. Geraadpleegd op 17 november 2022, van https://nos.nl/artikel/2412845-onderzoek-duitsmisbruiknetwerk-klaar-429-verdachten-twee-nederlanders
Rutherford, H. J. V., Wallace, N. S., Laurent, H. K., & Mayes, L. C. (2015). Emotion regulation in
parenthood. Developmental Review, 36, p. 1–14.
Silberg, J. L. (2022). The child survivor. Healing developmental trauma and dissociation (2e ed.).
Routledge.
Steketee, M. (2021, 19 juli). Rechtbank veroordeelt Terneuzense moeder tot tien jaar cel: ‘Ze kreeg
haar verdiende loon’. pzc.nl. Geraadpleegd op 30 november 2022, van https://www.pzc.nl/zeeuwsnieuws/rechtbank-veroordeelt-terneuzense-moeder-tot-tien-jaar-cel-ze-kreeg-haar-verdiendeloon~abe36972/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F
Ullman, S. E., Filipas, H. H., Townsend, S. M., & Starzynski, L. L. (2007). Psychosocial correlates of
PTSD symptom severity in sexual assault survivors. Journal of Traumatic Stress, 20(5), p.821–831.
Wilms, P. J. M., & Huberts, S. (2022). (On)mogelijkheden onderzoek omvang kindermishandeling: een
methodologische verkenning. WODC.
Yates, T., Ostrosky, M. M., Cheatham, G. A., Fettig, A., Shaffer, L., & Santos, R. M. (2008). Research
synthesis on screening and assessing social–emotional competence. Retrieved from The Center on
the Social Emotional Foundations for Early Learning.

56

Lijst met afkortingen
CoMensha

Coördinatiecentrum tegen Mensenhandel

CPRC

Child Protection Research Centre

CSG

Centrum Seksueel Geweld

DIS

dissociatieve identiteitsstoornis

ECPAT

End Child Prostitution in Asian Tourism

EOKM

Expertisebureau Online Kindermisbruik

ggz

geestelijke gezondheidszorg

HCG

High Control Group

KTGG

Kenniscentrum Transgenerationeel Georganiseerd Geweld

LEBZ

Landelijke Expertisegroep Bijzondere Zedenzaken

LE

Landelijke Eenheid

N.I.N.A.

Nationale Infoline, Netzwerk und Anlaufstelle

OM

Openbaar Ministerie

PTSS

post-traumatische stressstoornis

TBKK

Team Bestrijding Kinderporno en Kindersekstoerisme

TGG

Transgenerationeel Georganiseerd Geweld

UBSKM

Unabhängige Beauftragte für Fragen des sexuellen Kindermisbrauchs

VPSG

Stichting VPSG advies en ondersteuning bij seksueel gewel, godsdienst en zingeving

WFH

Werkgroep Fictieve Herinneringen

WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

57

Bijlage A1 Het politieke proces
Kort na de Argos-uitzending Glasscherven en duistere rituelen van 27 juni 2020 (Argos, 2020a) waarin
het onderzoek naar slachtoffers van georganiseerd seksueel misbruik werd besproken, hebben de
Tweede Kamerleden Kuiken (PvdA) en Van Nispen (SP) vragen gesteld aan de toenmalige Minister
van Justitie en Veiligheid over onder meer de aard en het aantal meldingen dat Argos heeft
onderzocht, of de LEBZ dit type meldingen ook krijgt en of de minister vindt dat er nieuw onderzoek
moet worden gedaan naar ritueel misbruik in Nederland (Aanhangsel van de Handelingen II, nr. 3575,
2019-2020). De kern van de beantwoording door de minister luidt dat het bestaan van ritueel
misbruik in Nederland niet valt uit te sluiten, dat de LEBZ sinds de oprichting in 1999 ongeveer 25 van
dit soort zaken heeft behandeld en gezien het verloop van (het geringe aantal)
opsporingsonderzoeken ziet de minister geen aanleiding tot nieuw onderzoek naar ritueel misbruik
(Aanhangsel van de Handelingen II, nr. 3883, 2019-2020).
Over de rol, taken en verantwoordelijkheden van de LEBZ worden aanvullende vragen gesteld door
de Kamerleden Westerveld en Van den Berge (beiden GroenLinks). Een van de vragen gaat in op de
Duitse context waarbij de Onafhankelijke Regeringscommissaris tegen Kindermisbruik stelt dat
ritueel misbruik in Duitsland bestaat en of de minister bereid is na te gaan bij de Duitse ambtgenoten
hoe zij hun onderzoeken naar seksueel misbruik en specifiek ritueel misbruik vormgeven (Aanhangsel
van de Handelingen II, nr. 3754, 2019-2020). In zijn antwoord geeft de minister opnieuw aan geen
aanleiding te zien om separaat onderzoek te laten verrichten naar ritueel misbruik in Nederland.
Over de Duitse situatie geeft de minister aan dat hij zich zal laten informeren over hoe de
onderzoeken zijn opgezet (Aanhangsel van de Handelingen II, nr. 187, 2020-2021).
De uitzendingen van Argos hebben veel losgemaakt in de politiek en de nodige aandacht en actie
gegenereerd. Na de Kamervragen volgen hernieuwde Kamervragen over ritueel misbruik. De roep
om onafhankelijk onderzoek te doen naar het fenomeen ritueel misbruik en de rol van de LEBZ bij de
beoordeling van aangiften van ritueel misbruik groeit. Zo riep de landelijke vereniging voor mensen
met een dissociatieve stoornis Caleidoscoop haar leden op om hun ervaringen in te sturen over het
wel of niet melden en/of aangifte doen bij de politie van zedenzaken waaronder ritueel misbruik. De
binnengekomen verhalen8 werden toegevoegd aan een brief waarin Caleidoscoop de minister opriep
toch een onafhankelijk onderzoek naar georganiseerd ritueel misbruik in te stellen en een onderzoek
naar de werkwijze van de LEBZ.
Een groep behandelaars uit de ggz stuurt verschillende brieven naar onder andere de toenmalige
minister en de vaste commissie Justitie en Veiligheid over onder meer de noodzaak om onderzoek te
doen naar ritueel misbruik en de rol en werkwijze van de LEBZ.
Op 5 oktober 2020 worden twee relevante moties ingediend die de regering opdragen om onderzoek
te doen naar georganiseerd sadistisch misbruik, respectievelijk de rol en taakstelling van de LEBZ in
de context van sadistisch misbruik. In de ene motie van Van den Berge (GroenLinks), Van Nispen (SP)
en Kuiken (PvdA) wordt verzocht om een onafhankelijk onderzoek te laten uitvoeren naar de aard en
omvang van georganiseerd sadistisch misbruik van kinderen en daarbij ervaringen van overlevenden
8

De inhoud is geanalyseerd en de resultaten zijn te vinden in het deelrapport ‘Brieven van Slachtoffers’.

58

van ritueel misbruik en hun therapeuten te betrekken zodat de uitkomsten betrokken kunnen
worden bij een effectieve opsporing van deze netwerken (Kamerstukken II, 35 349, nr. 15, 2020).
Opvallend is dat in de motie de term ‘georganiseerd sadistisch misbruik’ wordt geïntroduceerd,
terwijl aanvankelijk de term ‘ritueel’ werd gebruikt. Kamerlid Van den Berge geeft in een latere
uitzending van Argos aan dat de term bewust is gekozen zodat de onderzoekscommissie die het
onderzoek gaat uitvoeren met een open blik en zo breed mogelijk gaat kijken wat er aan de hand is
en wat de overheid, politie en justitie eraan kunnen doen. In het interview beaamt hij ook dat de
kans dat het onderzoek wordt uitgevoerd groter is door het gebruik van de term ‘sadistisch’ (Argos,
2020b). In de andere motie van dezelfde Kamerleden wordt verzocht om een onafhankelijk
onderzoek te laten uitvoeren naar de wetenschappelijke onderbouwing en de visie, de rol en
taakopvatting, de officiële en onofficiële doelstellingen van de LEBZ, de werkwijze en de resultaten
van de afgelopen jaren, en de Kamer daarover te informeren (Kamerstukken II, 35 349, nr.16, 2020).
De moties zijn unaniem op respectievelijk 13 oktober en 1 december 2020 aangenomen. Op 5
november stelt Van Nispen (SP) Kamervragen over meldingen van misstanden bij sekten, het
wegbezuinigen van het meldpunt Sektesignaal en de bereidheid van de minister om dit meldpunt
nieuw leven in te blazen (Aanhangsel van de Handelingen II, nr. 956, 2020-2021). De minister verwijst
in zijn antwoord naar het onafhankelijke onderzoek naar georganiseerd sadistisch misbruik van
minderjarigen en geeft aan geen reden te zien om Sektesignaal nieuw leven in te blazen. Op 1
december 2020 wordt vervolgens een motie aangenomen om de positie van slachtoffers van
sektarisch misbruik en hun familieleden te versterken in de vorm van een meldpunt waar signalen
samenkomen opdat de aanpak van sektes in Nederland kan worden verbeterd (Kamerstukken II, 35
570 VI, nr. 54, 2020).
In een brief reageert de minister op 25 maart 2021 op de moties. Hij geeft aan dat hij het verzoek om
een onafhankelijk onderzoek te laten uit voeren naar de aard en omvang van georganiseerd
sadistisch misbruik van minderjarigen aan het Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum (WODC) heeft voorgelegd. Het WODC ziet geen mogelijkheden om gedegen
wetenschappelijk onderzoek uit te voeren en ziet daarom af van het onderzoek. Wel zal het WODC
een algemeen onderzoek laten doen naar nieuwe methoden en technieken om de omvang van
verborgen fenomenen als ritueel misbruik in te schatten. Dit onderzoek wordt begin 2021 opgestart9.
Hoewel de haalbaarheid van het onderzoek naar ritueel misbruik door het WODC negatief is
beoordeeld, besluit de minister in het licht van de politieke en maatschappelijke urgentie om een
onafhankelijke (externe) onderzoekscommissie in te stellen (Kamerstukken II, 34 843 en 31 015, nr.
46, 2021). Tot slot volgt op 11 mei 2021 opnieuw een brief van de minister waarin hij ingaat op
diverse verzoeken van de Tweede Kamer over de beantwoording van de brief van de diverse ggzbehandelaars, de eerdergenoemde brief van Caleidoscoop en de informatie over de voortgang van
het onderzoek naar de LEBZ. Over dat onderzoek meldt de minister dat het WODC het onderzoek
zorgvuldig voorbereidt en dat met het onderzoek medio 2021 zal worden gestart10 (Kamerstukken II,
35 349, nr. 19, 2021).

9

Het onderzoeksrapport (On)mogelijkheden onderzoek omvang kindermishandeling. Een methodologische
verkenning (Wilms & Huberts, 2022) is in februari 2022 verschenen.
10
Op moment van schrijven wordt dit onderzoek nog uitgevoerd. De Commissie kan de bevindingen van dit
onderzoek dus niet meenemen in haar onderzoek.

59

Bijlage A2 Instellingsbesluit en wijzigingen
Bron: Staatscourant, nr. 21634, 30 april 2021
Besluit van de Minister van Justitie en Veiligheid, 19 april 2021, nr. 3275676, houdende instelling
van de tijdelijke onderzoekscommissie georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen
(Instellingsbesluit commissie Georganiseerd Sadistisch Misbruik van Minderjarigen)
De Minister van Justitie en Veiligheid, besluit:
Artikel 1. Begripsbepalingen
In dit besluit wordt verstaan onder:
a. de Minister: de Minister van Justitie en Veiligheid;
b. commissie: commissie, bedoeld in artikel 2.
Artikel 2. Instelling en taak
1. Er is een Tijdelijke Onderzoekscommissie Georganiseerd Sadistisch Misbruik van Minderjarigen.
2. De commissie wordt ingesteld met ingang van 1 april 2021 en wordt opgeheven met ingang van 1
april 2022.
3. De commissie heeft tot taak:
a. aan de minister te rapporteren over de beschikbare informatie omtrent het fenomeen van
georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen in Nederland door gebruik te maken van zoveel
mogelijk bronnen (inclusief slachtoffers, therapeuten, wetenschappelijke bronnen en deskundigen
op dit specifieke terrein) en op basis van de bevindingen een advies te geven aan de opsporing.
b. de minister naar aanleiding van de moties Van den Berge c.s. en Van Nispen c.s. te adviseren over
het instellen van een meldpunt en de werking ervan;
c. voor aanvang van haar veldwerkzaamheden de minister te informeren over haar plan van aanpak.
Artikel 3. Samenstelling, benoeming, ontslag
1. De commissie bestaat uit een voorzitter en een ander lid.
2. De voorzitter en het andere lid hebben zitting op persoonlijke titel en oefenen hun functie uit
zonder last of ruggespraak.
3. De voorzitter wordt door de minister benoemd, het andere lid wordt op voordracht van de
voorzitter door de minister benoemd.
4. De benoeming geschiedt voor de duur van de tijdelijke commissie.
5. De voorzitter en het andere lid kunnen (op eigen verzoek of wegens ongeschiktheid, onbekwaamheid of op andere zwaarwegende gronden) worden geschorst en ontslagen door de minister.

Artikel 4. Leden
60

1. Met ingang van 1 april 2021 worden voor de periode tot en met 1 april 2022 tot lid van de
commissie benoemd:
a. prof. dr. J. Hendriks, tevens voorzitter;
b. dr. A.M. Slotboom.
Artikel 5. Instellingsduur
1. De commissie wordt ingesteld met ingang van 1 april 2021 en wordt opgeheven per 1 april 2022.
Artikel 6. Secretariaat
1. De minister voorziet in het secretariaat van de commissie.
2. Het secretariaat is voor de inhoudelijke uitvoering van zijn taak uitsluitend verantwoording
schuldig aan de voorzitter van de commissie.
3. Aan het secretariaat kunnen medewerkers worden toegevoegd.
4. Indien ambtenaren, in dienst van het Ministerie van Justitie en Veiligheid, tot secretaris of
medewerker van het secretariaat worden benoemd, zijn zij tegenover anderen dan de commissie
verplicht tot geheimhouding van hetgeen hen in het verband van de werkzaamheden van de
commissie bekend is geworden.
Artikel 7. Werkwijze
1. De commissie stelt een protocol vast over de wijze waarop zij het onderzoek uitvoert, waaronder
in ieder geval over de wijze waarop zij personen hoort en daarvan verslag doet en op welke wijze de
vertrouwelijkheid van informatie geborgd wordt.
2. De commissie bepaalt in een protocol hoe zij, in het kader van hoor en wederhoor, bevindingen
voorlegt aan personen of instanties die door deze bevindingen worden geraakt of die daartegen
bedenkingen zouden kunnen hebben.
Artikel 8. Vertrouwelijkheid
Correspondentie met de commissie gaat via een functionele mailbox, waartoe alleen de leden en hun
ondersteuning toegang hebben. De leden van de commissie en de medewerkers van het secretariaat
van de commissie gaan strikt vertrouwelijk om met alle informatie waarvan zij in het kader van hun
taken kennisnemen, alsmede met de identiteit van degene op wie het advies betrekking heeft en die
van overige betrokkenen of belanghebbenden. Deze vertrouwelijkheid geldt voor alle vormen waarin
deze informatie in het kader van de voorbereiding van het advies wordt uitgewisseld en opgeslagen:
mondeling, schriftelijk en digitaal.
Artikel 9. Inwinnen van inlichtingen onderzoekscommissie
1. De commissie is bevoegd zich voor het inwinnen van inlichtingen rechtstreeks te wenden tot
personen en instellingen en hen te verzoeken die medewerking te verlenen die redelijkerwijs nodig is
voor de uitvoering van het onderzoek.
2. het Ministerie van Justitie en Veiligheid verleent de commissie de verlangde medewerking en
toegang tot alle informatie die zij nodig heeft met inachtneming van het in artikel 7 bedoelde
protocol.

61

3. Ambtenaren van het Ministerie van Justitie en Veiligheid en Politie zijn verplicht om de leden van
de commissie de verlangde medewerking te verlenen, voor zover deze samenhangt met hun
ambtelijke taak.
4. De commissie zal zich over de aan haar geboden medewerking verantwoorden in haar
eindrapport.
Artikel 10. Vergoeding
1. Aan de voorzitter wordt een vaste vergoeding per maand toegekend, waarbij de salarisschaal
wordt vastgesteld op schaal 18, trede 10, van bijlage B van het Bezoldigingsbesluit Burgerlijke
Rijksambtenaren 1984 en de arbeidsduurfactor op 8/36.
2. Aan het andere lid wordt een vaste vergoeding per maand toegekend, waarbij de salarisschaal
wordt vastgesteld op schaal 16, trede 10, van bijlage B van het Bezoldigingsbesluit Burgerlijke
Rijksambtenaren 1984 en de arbeidsduurfactor op 8/36.3. De gastdeskundigen ontvangen een
vergoeding per vergadering van € 300,68.
Artikel 11. Kosten van de onderzoekscommissie
1. De kosten van de commissie komen, voor zover op basis van een goedgekeurde raming, voor
rekening van de minister. Onder kosten worden in ieder geval verstaan: a).de kosten voor de
faciliteiten van vergaderingen, b).de kosten voor het inschakelen van externe deskundigheid en het
laten verrichten van onderzoek, en c).de kosten voor oplevering van het rapport.
2. De commissie biedt zo spoedig mogelijk na haar instelling een raming aan de minister aan.
Artikel 12. Archiefbescheiden
1. Het archief van de onderzoekscommissie wordt na afloop van het onderzoek / bij opheffing van de
commissie overgebracht naar het archief van het Ministerie van Justitie en Veiligheid.
2. Het beheer vindt plaats met inachtneming van de door de onderzoekscommissie in haar protocol
aangegeven vertrouwelijkheid, waarover de onderzoekscommissie nadere afspraken met het
Ministerie van Justitie en Veiligheid maakt.
Artikel 13. Verantwoording
De commissie biedt de minister uiterlijk 1 april 2022 een rapport aan waarin zij feitelijk verslag doet
over de activiteiten van de periode waarin zij werkzaam is geweest.
Artikel 14. Inwerkingtreding
1.Dit besluit treedt in werking met ingang van de dag na de dagtekening van de Staatscourant waarin
het wordt geplaatst en werkt terug tot en met 1 april 2021.
2. Dit besluit vervalt per 1 april 2022.
Artikel 15. Citeertitel
Dit besluit wordt aangehaald als: Instellingsbesluit commissie georganiseerd sadistisch misbruik van
minderjarigen.
Den Haag, 19 april 2021. De Minister van Justitie en Veiligheid,
Namens deze, M. Vogelzang Directeur-generaal Politie en Veiligheidsregio’s
62

Wijziging Instellingsbesluit d.d. 22 augustus 2021
Bron: Staatscourant, nr. 39755, 1 september 2021
Besluit van de Minister van Justitie en Veiligheid van 22 augustus 2021, nr. 3480820, houdende
wijziging van het Instellingsbesluit commissie Georganiseerd Sadistisch Misbruik van Minderjarigen
in verband met wijzigingen van de instellingsduur, de samenstelling van de onderzoekscommissie
en van de arbeidsduurfactor van de voorzitter van de onderzoekscommissie
De Minister van Justitie en Veiligheid, besluit:
ARTIKEL I
Het Instellingsbesluit commissie georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen wordt als volgt
gewijzigd:
A In artikel 2, tweede lid, wordt ‘wordt opgeheven met ingang van 1 april 2022’ vervangen door
‘wordt opgeheven vier weken nadat het rapport is uitgebracht, behoudens voor zover de commissie
nog wordt verzocht toelichting te geven op het rapport.’
B Artikel 3 wordt als volgt gewijzigd:
1. In het eerste lid wordt ‘een voorzitter en een ander lid’ vervangen door ‘een voorzitter en twee
andere leden’.
2. In het tweede, derde en vijfde lid worden telkens ‘het andere lid’ vervangen door ‘de andere
leden’.
C Artikel 4 komt te luiden:
Artikel 4. Leden
1. Met ingang van 1 april 2021 worden voor de duur van de commissie tot lid van de commissie
benoemd:
a. prof. dr. J. Hendriks, tevens voorzitter;
b. dr. A.M. Slotboom;
2. Met ingang van 1 juli 2021 wordt voor de duur van de commissie tevens tot lid van de commissie
benoemd: prof. dr. G.T.M. Mooren.
D Artikel 5 vervalt.
E In artikel 10, eerste lid wordt ‘de arbeidsduurfactor op 8/36’ vervangen door ‘de arbeidsduurfactor
op 12/36’.
F In artikel 10, tweede lid, wordt ‘Aan het andere lid’ vervangen door ‘Aan de andere leden’.
G In artikel 13 wordt ‘uiterlijk 1 april 2022’ vervangen door ‘, onvoorziene omstandigheden
daargelaten, uiterlijk 1 juli 2022’.
H Artikel 14, tweede lid, komt te luiden:
2. Het besluit vervalt zes maanden na het uitbrengen van het rapport.
63

ARTIKEL II
1. Dit besluit, met uitzondering van artikel I, onderdeel E, treedt in werking met ingang van de dag na
de dag na de datum van uitgifte van de Staatscourant waarin het wordt geplaatst en werkt terug tot
en met 1 juli 2021.
2. Artikel I, onderdeel E, treedt in werking op 1 september 2021.
Dit besluit zal met de toelichting in de Staatscourant worden geplaatst.
Den Haag, 22 augustus 2021. De Minister van Justitie en Veiligheid,
Namens deze, M. Vogelzang Directeur-generaal Politie en Veiligheidsregio’s

TOELICHTING
Dit besluit wijzigt het Instellingsbesluit commissie Georganiseerd Sadistisch Misbruik van Minderjarigen, 19 april 2021, nr. 3275676. Als gevolg van aard en omvang van het vraagstuk van georganiseerd
sadistisch (/ritueel) misbruik breidt de commissie uit met een derde lid, verandert de werklast van de
voorzitter en daarmee ook de looptijd van de commissie. Daarnaast bevat het besluit een aantal
redactionele wijzigingen.
1. Uitbreiding commissie
Na aanvang van de werkzaamheden van de commissie werd expertise op het terrein van traumaverwerking noodzakelijk geacht. Hierom is per 1 juli 2021 de commissie uitgebreid met prof. dr. G.T.M.
Mooren die gespecialiseerd is in de invloed van trauma op het functioneren van gezinnen en familie.
Ook bleek tijdens de verkennende fase van de werkzaamheden dat de complexiteit van het vraagstuk
noopt tot meer inzet van de voorzitter en een langere looptijd om het onderzoek ordentelijk af te
ronden. Hierom is de werklast van de voorzitter en de looptijd van de commissie aangepast. Uiterlijk
1 juli 2022 verwacht de commissie haar rapport op te leveren.
2. Redactionele wijzigingen
Door wijzigingen in de samenstelling van de commissie, de werklast van de voorzitter en de benodigde tijd om het onderzoek ordentelijk af te ronden, is de noodzaak ontstaan om het
instellingsbesluit op punten te actualiseren.

64

Wijziging Instellingsbesluit d.d. 19 januari 2022
Bron: Staatscourant, nr. 1740, 25 januari 2022
Besluit van de Minister van Justitie en Veiligheid van 19 januari 2022, nr. 3799785, houdende
wijziging van het Instellingsbesluit commissie Georganiseerd Sadistisch Misbruik van Minderjarigen
in verband met wijzigingen van de arbeidsduurfactor van de voorzitter van de
onderzoekscommissie
De Minister van Justitie en Veiligheid, besluit:
ARTIKEL I
Het Instellingsbesluit commissie georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen wordt als volgt
gewijzigd:
In artikel 10, eerste lid wordt ‘de arbeidsduurfactor op 12/36’ vervangen door ‘de arbeidsduurfactor
op 16/36).
ARTIKEL II
Dit besluit treedt in werking met ingang van de dag na de dagtekening van de Staatscourant waarin
het wordt geplaatst en werkt terug tot en met januari 2022.
Dit besluit zal met de toelichten in de Staatscourant worden geplaatst.
Den Haag, 19 januari 2022. De Minister van Justitie en Veiligheid,
Namens deze, M. Vogelzang Directeur-generaal Politie en Veiligheidsregio’s

TOELICHTING
Dit besluit wijzigt het Instellingsbesluit commissie Georganiseerd Sadistisch Misbruik van Minderjarigen, 19 april 2021, nr. 3275676.
Het aantal uren van de voorzitter van de commissie is uitgebreid per 1 januari 2022. Daarom wordt in
het Instellingsbesluit de arbeidsduurfactor van de voorzitter gewijzigd, met terugwerkende kracht tot
1 januari 2022.

65

Bijlage A3 Onderzoeksprotocol
Onderzoeksprotocol Tijdelijke Onderzoekscommissie Georganiseerd Sadistisch Misbruik van
Minderjarigen (Commissie Hendriks)
Versie 2, d.d. 26-01-2022
Protocol als bedoeld in het artikel 7 van het Instellingsbesluit commissie Georganiseerd Sadistisch
Misbruik van Minderjarigen
De voorzitter van de Commissie Hendriks (verder: de commissie) heeft het volgende
onderzoeksprotocol opgesteld.
Artikel 1. Informatieverzoeken
1. Verzoeken om verstrekking van of inzage in informatie die berust bij het ministerie van Justitie en

Veiligheid worden door of namens de commissie gericht aan de contactpersoon bij het Bureau
Secretaris-Generaal van het ministerie.
2. Bij een verzoek om verstrekking of inzage wordt een zo duidelijk mogelijke omschrijving gegeven
van de gewenste informatie.
3. Verzoeken die betrekking hebben op informatie die niet berust bij ministerie van Justitie en
Veiligheid worden terstond doorgeleid met afschrift aan de commissie.
4. Aan een verzoek om verstrekking of inzage wordt zo spoedig mogelijk gevolg gegeven.
5. Bij het ter beschikking stellen van informatie wordt vermeld of daarop een bijzonder
geheimhoudingsregime berust.
6. Het Bureau Secretaris-Generaal van het ministerie van Justitie en Veiligheid houdt een overzicht
bij van de verstrekte of ter inzage gegeven informatie en het eventueel daarop van toepassing
zijnde geheimhoudingsregime.
7. Indien het geheimhoudingsregime daartoe noopt worden aanvullende afspraken gemaakt
omtrent de wijze waarop de commissie (delen van of passages uit) de informatie bij haar rapport
voegt of daaruit citeert.
Artikel 2. Geheimhouding
1. De informatie die aan de commissie wordt verstrekt tijdens het onderzoek wordt door de

commissie vertrouwelijk behandeld en wordt uitsluitend gebruikt voor de doeleinden van het
onderzoek.
2. De commissie draagt er zorg voor dat de informatie die aan haar is verstrekt door haar
medewerkers vertrouwelijk wordt behandeld (door de medewerkers een
geheimhoudingsverklaring te laten tekenen).
Artikel 3. Gesprekken
1. De commissie kan personen uitnodigen voor een gesprek. De uitnodiging is persoonlijk en geldt

uitsluitend de betrokkene. De betrokkene heeft het recht zich te laten bijstaan.
2. De betrokkene wordt geïnformeerd waar het gesprek over zal gaan en ontvangt daarbij het
instellingsbesluit, dit protocol en een document waarin wordt uitgelegd hoe de commissie omgaat
met persoonsgegevens.
3. Het gesprek wordt gevoerd door leden van de commissie. De commissie kan toestaan dat, naast
betrokkene en degene die hem bijstaat, andere personen bij het gesprek aanwezig zijn en, indien
66

gewenst vragen stellen. Dit geldt niet voor gesprekken met belangenorganisaties en slachtoffers:
deze worden enkel gevoerd door commissieleden.
4. Van het gesprek kunnen geluidsopnames worden gemaakt ten behoeve van de verslaglegging van
het gesprek tenzij de betrokkene daartegen bezwaar heeft. De geluidsopnames worden door de
commissie vernietigd nadat het gespreksverslag definitief is vastgesteld.
5. Het staat betrokkenen vrij eigen geluidsopnames te maken van het gesprek.
Artikel 4. Gespreksverslagen
1. Van het gesprek wordt een gespreksverslag gemaakt dat slechts wordt gebruikt als informatie

voor het onderzoek.
2. Het gespreksverslag wordt voorgelegd aan de betrokkene voor aanvullingen en verbeteringen. De

gespreksdeelnemer kan binnen 7 werkdagen wijzigingsvoorstellen doen voor zover betrekking
hebbend op de eigen inbreng. Indien wijzigingsvoorstellen niet worden overgenomen worden
deze in een bijlage bij het gespreksverslag gevoegd.
3. De voorzitter stelt het gespreksverslag vast.
4. De betrokkene wordt voorzien van een kopie van het vastgestelde gespreksverslag.
5. De gespreksverslagen worden niet openbaargemaakt en maken geen onderdeel uit van het
eindrapport.
6. Als een gespreksdeelnemer toestemming voor het gebruik van het gespreksverslag weigert, dan
vermeldt de commissie dat in haar verantwoording, bedoeld in artikel 6.
Artikel 5. Hoor en wederhoor eindrapport
1. In het eindrapport worden geen persoonsgegevens of herleidbare gegevens opgenomen tenzij

daar toestemming voor is gegeven door betrokkenen.
2. De commissie duidt medewerkers van het ministerie van Justitie en Veiligheid in haar eindrapport

uitsluitend aan met hun functie.
3. Voor vaststelling van het eindrapport deelt de commissie haar bevindingen met betrokkenen

personen en instanties. De bevindingen worden met personen of instanties gedeeld met de
verplichting tot geheimhouding.
4. De commissie geeft personen, instanties of betrokkenen de mogelijkheid om op feitelijke
onjuistheden in het rapport te reageren binnen 7 werkdagen.
5. De commissie maakt hierbij gebruik van een wederhoortabel die personen of instanties kunnen
invullen. De commissie geeft in deze tabel aan wat ze met deze informatie heeft gedaan. De
wederhoortabel wordt als bijlage aan het eindrapport toegevoegd.
Artikel 6. Verantwoording
De commissie legt verantwoording af over de uitvoering van haar onderzoek, waaronder de
medewerking van de betrokken personen en instanties, in (een bijlage bij) het eindrapport.
Artikel 7. Openbaarmaking eindrapport
1. De minister van Justitie en Veiligheid zal het volledige rapport, inclusief de reacties van de

belangengroeperingen, terstond na ontvangst aan de Tweede Kamer zenden, zonder een
begeleidende beleidsreactie.
2. Betrokkenen ontvangen uiterlijk één week voorafgaande aan de publicatie bericht over de datum
en het tijdstip van publicatie. Betrokkenen ontvangen twee uur voorafgaande aan publicatie onder
embargo een digitale versie van het onderzoeksrapport.
67

3. Het eindrapport verschijnt in een gedrukte versie en in digitale vorm (pdf). Vanaf het moment van

publicatie is het onderzoeksrapport raadpleegbaar op de webpagina van de commissie.
Artikel 8. Archivering
1. De aan de commissie verstrekte documenten worden uiterlijk vier weken na het verschijnen van

het eindrapport door de commissie overgedragen aan het Bureau Secretaris-Generaal van het
ministerie van Justitie en Veiligheid en worden niet opgenomen in het over te dragen archief van
de commissie.
2. Indien de vertrouwelijkheid daartoe noopt kunnen nadere afspraken worden gemaakt tussen
commissie en minister omtrent het beheer en de toegankelijkheid van het archief van de
commissie na overdracht daarvan.

Den Haag, 26-01-2022

De voorzitter van de Commissie Hendriks

68

Bijlage A4 Gedragscode
Bescherming van persoonsgegevens in het kader van het onderzoek van de Tijdelijke
Onderzoekscommissie Georganiseerd Sadistisch Misbruik van Minderjarigen
In opdracht van het Ministerie van Justitie en Veiligheid onderzoekt een commissie van
wetenschappers het fenomeen georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen. Deze commissie
wordt geleid door prof. dr. Jan Hendriks. De commissie wordt ondersteund door een externe
onderzoeker en een ambtelijk secretaris in dienst van het ministerie van Justitie en Veiligheid.
Indien de commissie in dit wetenschappelijk onderzoek gebruik maakt van persoonsgegevens
van burgers, zullen altijd de van toepassing zijnde regels zoals neergelegd in de Algemene
Verordening Gegevensbescherming (AVG) worden nageleefd.
Versie 2, 20 december 2021
1. Taak commissie
De commissie heeft als taak:
a. aan de minister te rapporteren over de beschikbare informatie omtrent het fenomeen van
georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen in Nederland door gebruik te maken van
zoveel mogelijk bronnen (inclusief slachtoffers, therapeuten, wetenschappelijke bronnen en
deskundigen op dit specifieke terrein) en op basis van de bevindingen een advies te geven
aan de opsporing;
b. de minister naar aanleiding van de moties Van den Berge c.s. en Van Nispen c.s. te adviseren
over het instellen van een meldpunt en de werking ervan;
c. voor aanvang van haar veldwerkzaamheden de minister te informeren over haar plan van
aanpak.
2. Samenstelling van de commissie
Met ingang van 1 april 2021 tot 1 juli 2022 zijn de volgende personen tot lid van de commissie
benoemd:
a. prof. dr. J. Hendriks, tevens voorzitter
b. dr. A.M. Slotboom
c. prof. dr. G.T.M. Mooren (toegetreden tot de commissie per 01.07.2021)
3. Begripsbepaling
a. Persoonsgegevens: elk gegeven betreffende een geïdentificeerde of identificeerbare
natuurlijke persoon, in dit geval gaat het om personen die hun (veelal) persoonlijke
ervaringen met georganiseerd sadistisch misbruik als minderjarige per mail hebben
toegestuurd aan de commissie, of deze gegevens face-to-face hebben verstrekt waarna dit
door de commissie is vastgelegd. Andere personen zijn therapeuten die personen met
ervaringen van georganiseerd sadistisch misbruik als minderjarige hebben behandeld en
hierover informatie geven aan de commissie per mail of face-to-face.
b. Verwerking van persoonsgegevens: elke handeling of elk geheel van handelingen met
69

c.
d.
e.
f.

g.

h.

i.

betrekking tot persoonsgegevens, waaronder bijvoorbeeld valt het vastleggen, bewaren,
opvragen, gebruiken, en analyseren van persoonsgegevens.
Bestand: elk gestructureerd/geordend geheel van persoonsgegevens dat volgens bepaalde
criteria is samengesteld en betrekking heeft op verschillende personen.
Verantwoordelijke: de commissie (verantwoordelijk voor het vaststellen van het doel en de
middelen voor de verwerking van persoonsgegevens).
Opdrachtgever: de minister van Justitie en Veiligheid heeft de commissie opdracht verleend
tot het doen van onderzoek.
Inzender: alle personen die informatie over (veelal) persoonlijke ervaringen met
misbruik per mail of face-to-face verstrekken aan de commissie of therapeuten die hun
ervaringen met het behandelen van personen die misbruik hebben meegemaakt per mail of
face-to-face met de commissie delen.
Bewerker: degene die in opdracht van de commissie de persoonsgegevens verwerkt. Dit
betreffen de externe onderzoeker of de ambtelijk secretaris, ook kan het gaan om
medewerkers van een onderzoeksorganisatie die belast is met (een deel van) het onderzoek.
Toestemming van betrokkene: elke vrije, specifieke en op informatie berustende wilsuiting
waarmee de betrokkene aanvaardt dat de hem betreffende persoonsgegevens worden
verwerkt.
Onderzoek: elke vorm van kwantitatief en/of kwalitatief onderzoek met gebruikmaking van
statistische of andere wetenschappelijke methodes waarmee wordt beoogd om over
doelgroepen uitspraken te doen op niet-individueel identificeerbaar niveau.

4. Rechten van de betrokkene
Persoonsgegevens die inzenders per mail aan de commissie verstrekken, worden in een beveiligde
omgeving bewaard. Inzenders kunnen een verzoek tot inzage in de eigen gegevens doen bij de
ambtelijk secretaris van de commissie per mail. Op een zelfde manier kan een verzoek tot correctie
en/of verwijdering van persoonsgegevens worden gedaan als de gegevens feitelijk onjuist zijn,
onvolledig of niet ter zake dienend zijn.
Mailadres: info@commissiehendriks.nl
Adres webpagina: www.rijksoverheid.nl/commissiehendriks
5. Uitvoering van het onderzoek
De commissie zal onderzoek doen naar het fenomeen georganiseerd sadistisch misbruik van
minderjarigen. Dit onderzoek zal in principe door de commissie zelf worden uitgevoerd maar zij zal
deelonderzoeken laten uitvoeren door andere partijen, allen onderzoeksbureaus. Deze partijen
zullen zo nodig gebruik kunnen maken van de gegevens en bestanden die in het bezit zijn van de
commissie. De commissie blijft verantwoordelijk voor de gegevensbewerking en zal in dat licht met
betrokken externe partijen bewerkersovereenkomsten sluiten waarin afspraken over de bewerking
van gegevens worden vastgelegd.
6. Contact met slachtoffers en therapeuten
De commissie onderhoudt een webpagina waar personen informatie kunnen vinden over de
werkzaamheden van de commissie. Op de webpagina kunnen personen de commissie bereiken via
het contactformulier. Ook is de commissie bereikbaar per mail via info@commissiehendriks.nl.
70

7. Persoonsgegevens slachtoffers en therapeuten
Contact met de commissie is mogelijk via het contactformulier op de webpagina en per mail via
info@commissiehendriks.nl. Alle toegezonden informatie wordt door de commissie op
vertrouwelijke wijze behandeld. Indien persoonsgegevens worden gebruikt voor het onderzoek, kan
dit alleen met de uitdrukkelijke toestemming van de betrokkene. In dat geval heeft de commissie
voorafgaand om toestemming van de betrokkene gevraagd. In het onderzoek zal de informatie op
anonieme basis worden verwerkt. Informatie zal niet worden gebruikt en/of verwerkt indien melders
te kennen geven dat zij de commissie hiervoor geen toestemming geven. Er worden niet meer
persoonsgegevens verzameld dan noodzakelijk voor het onderzoek. Persoonsgegevens worden niet
voor andere doelen verwerkt dan de doelstelling van het onderzoek. Indien de commissie in dit
wetenschappelijk onderzoek gebruikmaakt van persoonsgegevens van burgers, zullen altijd de van
toepassing zijnde regels zoals neergelegd in de Algemene Verordening Gegevensbescherming
worden nageleefd. Onderzoekers tekenden daarnaast bij de aanvaarding van de opdracht een
geheimhoudingsverklaring. De contactgegevens worden apart opgeslagen van de interviewverslagen.
Er wordt gebruik gemaakt van pseudonimisering van gespreksverslagen. Pseudonimiseren is het
vervangen van identificerende gegevens met bijvoorbeeld een bepaalde code. De persoonsgegevens
kunnen dan niet meer aan een specifieke betrokkene worden gekoppeld zonder dat er
aanvullende gegevens worden gebruikt. Na afloop van het onderzoek zullen de persoonsgegevens
weer door de onderzoekers aan de commissie worden geretourneerd. De documenten van de
commissie, inclusief persoonsgegevens, zullen na afloop van het onderzoek overgebracht worden
naar het ministerie van Justitie en Veiligheid. Hier worden zij bewaard volgens de Archiefwet. Voor
inzage in het archief wordt een apart autorisatieregime/toegangsprotocol opgesteld. Na 10 jaar (op
moment van schrijven nog 20 jaar)11 wordt alles overgebracht naar het Nationaal Archief waar het
permanent wordt bewaard. De interviewverslagen van slachtoffers en de gespreksverslagen van
gesprekken met belangenorganisaties worden niet overgedragen aan het ministerie van Justitie en
Veiligheid.
Toestemming voor het gebruik van persoonlijke informatie
Alle inzenders ontvangen in reactie op hun mail een antwoord van de commissie waarin nadrukkelijk
wordt gewezen op de mogelijkheid om per ommegaande kenbaar te maken dat hij/zij geen
toestemming geeft voor verder gebruik van de toegezonden informatie binnen het onderzoek. Indien
inzender geen gebruik maakte van deze mogelijkheid en de commissie in de loop van het voor- en/of
hoofdonderzoek gebruik wil maken van de haar toegezonden informatie, dan zal daarvoor alsnog
eerst toestemming worden gevraagd (tenzij hiervoor bij eerder bericht al nadrukkelijk toestemming
ontvangen/verkregen is van inzender). Indien de melder minderjarig is, dan is de toestemming van
de wettelijk vertegenwoordiger(s) vereist. Personen die op enig moment te kennen geven dat zij
geen toestemming (meer) geven voor het gebruik van hun persoonsgegevens, zullen verder niet door
de commissie worden benaderd. Bij de commissie aanwezige persoonsgegevens zal bij het intrekken
van de toestemming worden verwijderd of vernietigd.
Vertrouwelijkheid persoonsgegevens
Personen die bij het verwerken van persoonsgegevens betrokken zijn, zullen een
geheimhoudingsverklaring ten aanzien van de betrokken persoonsgegevens ondertekenen. De
rapportages van onderzoeken zullen geen gegevens bevatten die een individuele natuurlijke persoon
kunnen identificeren.

11

Bij de publicatie van dit rapport is de Archiefwet nog niet gewijzigd, en daarom zal de bewaarperiode 20 jaar
zijn.

71

8. Beveiliging
Alle toegezonden informatie wordt door de commissie op vertrouwelijke wijze behandeld en
bewaard in een beveiligde omgeving. De commissie treft passende technische en organisatorische
maatregelen om persoonsgegevens te beveiligen tegen verlies of tegen enige vorm van
onrechtmatige verwerking. Mailwisseling vindt plaats via een beveiligde https-verbinding en de
ontvangen mails worden in een versleutelde (digitale) omgeving gearchiveerd die uitsluitend
toegankelijk is voor de commissieleden, de externe onderzoeker en de ambtelijk secretaris. Met deze
maatregelen wordt beoogd een passend beveiligingsniveau te garanderen. De maatregelen zijn er
mede op gericht onnodige, ongewenste verzameling en verdere verwerking van persoonsgegevens te
voorkomen.
9. Bewaartermijn gegevens
Persoonsgegevens worden bewaard zolang dat noodzakelijk is gelet op de taak van de commissie en
het doel van de verwerking en het niet in strijd is met de wet. De gegevens van personen die hebben
aangegeven dat de door hen aangeleverde informatie niet binnen het onderzoek mag worden
gebruikt, zullen worden vernietigd en niet binnen het onderzoek worden gebruikt. Na opheffing van
de commissie worden de archiefbescheiden (m.u.v. de interviewverslagen van slachtoffers en de
gespreksverslagen van gesprekken met belangenorganisaties) overgebracht naar het archief van het
ministerie van Justitie en Veiligheid en na 10 jaar (op moment van schrijven nog 20 jaar) wordt alles
overgebracht naar het Nationaal Archief waar het permanent wordt bewaard.
10. Rapportage
De commissie brengt op 1 juli 2022 een rapport uit aan de minister van Justitie en Veiligheid over
haar bevindingen.
11. Looptijd gedragscode
De gedragscode loopt tot 1 juli 2022 of zoveel langer als het onderzoek loopt.

72

Bijlage A5 Integriteits- en geheimhoudingsverklaring
Ik verklaar het volgende als op persoonlijke titel benoemde voorzitter / benoemd lid / secretaris /
ondersteuner / externe deskundige van een formeel ingestelde externe commissie.
Integriteit
Ik begrijp dat ik als voorzitter / lid / secretaris / ondersteuner / externe deskundige van een formeel
ingestelde externe commissie van de rijksoverheid het publieke belang dien en dat dit werk een
bijzondere verantwoordelijkheid met zich mee brengt. De samenleving moet op de rijksoverheid en
dus ook op mij kunnen vertrouwen. Dat betekent dat ik mij steeds als een goed vertegenwoordiger
van de commissie zal gedragen en zal handelen vanuit de integriteit waarden:
onafhankelijk en onpartijdig;
betrouwbaar en zorgvuldig;
• aanspreekbaar op mijn verantwoordelijkheid.
•
•

Belangenverstrengeling
Ik besef dat er op geen enkele manier sprake mag zijn van belangenverstrengeling. Als zich toch
belangenverstrengeling voor kan doen, dan meld ik dit direct uit eigen beweging.
Geheimhouding en informatiebeveiliging
Ik ben op de hoogte gesteld van mijn verplichtingen met betrekking tot de geheimhouding van de
aan mij toevertrouwde informatie. Ik ben mij bewust van mijn verantwoordelijkheid voor de
beveiliging van informatie en informatiedragers. Ik ben mij er ook van bewust dat de plicht tot
geheimhouding van informatie doorloopt na afloop van mijn werkzaamheden.
Naam en voorletters:
Naam commissie: Tijdelijke Onderzoekscommissie Georganiseerd Sadistisch Misbruik van
Minderjarigen (commissie Hendriks)
Functie: voorzitter / lid / secretaris / ondersteuner / externe deskundige
Datum:
Handtekening:

73

Bijlage A6 Informatiebrief voor slachtoffers en
toestemmingsverklaring
Informatiebrief over het onderzoek Georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen
Geachte heer/mevrouw,
Bedankt voor uw interesse voor deelname aan dit onderzoek. Met deze informatiebrief willen we u
op de hoogte brengen van de doelstellingen en de opzet van het onderzoek naar georganiseerd
sadistisch misbruik van minderjarigen. Om te zorgen dat u een goede afweging kunt maken, geven
we u eerst een toelichting zodat u weet aan wie, waarvoor en voor hoe lang u toestemming geeft.
Waar gaat het onderzoek over?
De onderzoekscommissie doet in opdracht van de minister van Justitie en Veiligheid onafhankelijk
onderzoek naar het fenomeen georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen. De commissie
heeft als opdracht om
1) aan de minister te rapporteren over de beschikbare informatie over het fenomeen van
georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen in Nederland door gebruik te maken van zoveel
mogelijk bronnen (inclusief slachtoffers, therapeuten, wetenschappelijke bronnen en deskundigen
op dit specifieke terrein) en op basis van de bevindingen een advies te geven aan de opsporing.
2) de minister naar aanleiding van de moties Van den Berge c.s. en Van Nispen c.s. te adviseren over
het instellen van een meldpunt en de werking ervan.
Onderzoeksopzet
Dit onderzoek is opgezet door de onderzoekscommissie en bestaat uit interviews met getroffenen.
Uw stem is heel belangrijk voor een gewogen advies. Wij zoeken voor de interviews 10-15 mensen
die over hun ervaringen willen vertellen. Zij zijn tenminste 18 jaar oud.
Wat houdt uw deelname in?
Als u deelneemt vragen wij u een interview af te geven. Een interview neemt naar schatting een tot
twee uur tijd in beslag, maar kan uitlopen als het nodig is. Het interview zal plaatsvinden op een voor
u prettige en als veilig ervaren locatie. Dat kan ook online. Naar verwachting zullen de interviews
tussen februari en mei 2022 worden afgenomen.
De commissieleden die de interviews afnemen, schrijven na afloop van de interviews een
interviewverslag dat wordt opgeslagen in een beveiligde omgeving (bij de Universiteit Utrecht). De
interviewverslagen worden gepseudonimiseerd. Pseudonimiseren is het vervangen van
identificerende gegevens met bijvoorbeeld een bepaalde code. De persoonsgegevens kunnen dan
niet meer aan een specifieke betrokkene worden gekoppeld.
De analyse van de verslagen die zij maken van gesprekken met getroffenen gebruiken zij in
het eindrapport dat zij voor de minister schrijven. In dit eindrapport worden de interviewverslagen
anoniem verwerkt, dit betekent dat het eindrapport geen tot een persoon te herleiden gegevens
bevat. Uw naam wordt niet gerapporteerd en ook belangrijke persoonskenmerken niet.

74

Mogelijke voor- en nadelen van deelname aan deze studie
Een interview brengt niet direct enig voordeel voor uzelf of direct betrokkenen. Wel zal uw verhaal
ons helpen een gewogen advies te formuleren, wat helpt het vergroten van veiligheid in de toekomst
te bewerkstelligen. Nadrukkelijk zijn uw ervaringen belangrijk hiervoor.
Een nadeel van deelname aan een interview is dat het u allereerst tijd kost. Daarnaast kan het
interview emotionele reacties oproepen. Wanneer u als gevolg hiervan klachten ervaart, kunt u
contact opnemen met een van de hulpverlenende organisaties onderaan deze informatiebrief.
Uw privacy
Uw privacy vinden wij erg belangrijk en wordt door ons beschermd. Wanneer de interviews zijn
afgerond worden eventuele contactgegevens definitief verwijderd. Onderzoeksdata worden veilig
opgeslagen en vertrouwelijk behandeld. Bij de publicatie van de resultaten in een rapportage zullen
deze nooit te herleiden zijn naar individuele personen.
Voor het interview vragen wij u een ‘informed consent’-formulier te ondertekenen. Daarin
geeft u aan dat u op de hoogte bent van de onderzoeksopzet en akkoord gaat met een interview.
Deelname is vrijwillig
Deelname aan het onderzoek is geheel vrijwillig en vrijblijvend. U kunt op elk moment stoppen en
uzelf terugtrekken uit het onderzoek en/of ervoor kiezen uw gegevens te laten verwijderen.
Daarvoor kunt u contact met ons opnemen via de contactgegevens onderaan deze informatiebrief.
Het is niet mogelijk om reeds geanonimiseerde gegevens met terugwerkende kracht te verwijderen,
omdat deze geanonimiseerde data niet langer naar u terug te leiden zijn.
Over de onderzoekscommissie
Het onderzoeksteam bestaat uit drie onderzoekers verbonden aan de Tijdelijke
Onderzoekscommissie Georganiseerd Sadistisch Misbruik van Minderjarigen, een externe
onderzoeker in dienst van deze commissie en de secretaris. De interviews worden gedaan door mw.
Trudy Mooren, klinisch psychologe en verbonden aan de Universiteit Utrecht, en mw. Anne-Marie
Slotboom, psychologe en verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Beide onderzoekers
hebben veel ervaring met slachtoffer- en daderschap.
Klachtenfunctionaris
Indien u klachten heeft over dit onderzoek, kunt u deze mailen naar de klachtenfunctionaris via
klachtenfunctionaris-fetcsocwet@uu.nl.
Nazorg
Heeft u hulp nodig omdat u psychische, sociale of lichamelijke klachten ervaart of omdat u zich
zorgen maakt over iemand met deze klachten, dan kunt u met een van de onderstaande organisaties
contact opnemen.



Kenniscentrum Transgenerationeel Georganiseerd Geweld (KTGG); info@ktgg.nl;
ARQ Centrum’45; https://www.centrum45.nl/nl/contact/

Contact
Heeft u vragen over deze brief? Dan kunt u contact opnemen met de secretaris van de commissie:
75

info@commissiehendriks.nl.
Met vriendelijke groet,
Prof. dr. Trudy Mooren en dr. Anne-Marie Slotboom
Projectleiders interviews getroffenen
Namens de Tijdelijke Onderzoekscommissie Georganiseerd Sadistisch Misbruik van Minderjarigen

Toestemmingsverklaring Onderzoek Georganiseerd sadistisch misbruik van minderjarigen
Met dit interview vragen wij naar uw ervaringen met georganiseerd sadistisch misbruik. Mede door
uw medewerking krijgen wij zicht op de ervaringen en gevolgen. Om uw gegevens te mogen
gebruiken binnen dit onderzoek, is het wettelijk verplicht dat u hiervoor schriftelijk toestemming
geeft. Daarom volgt de officiële verklaring hieronder.


Ik verklaar hierbij op voor mij duidelijke wijze te zijn ingelicht over de aard en methode van
het onderzoek, zoals uiteengezet in de informatiebrief. Mijn eventuele vragen zijn naar
tevredenheid beantwoord. Ik heb genoeg tijd gehad om te beslissen of ik meedoe.



Ik stem geheel vrijwillig in met deelname aan dit onderzoek. Ik behoud daarbij het recht deze
instemming weer in te trekken zonder dat ik daarvoor een reden behoef op te geven en
besef dat ik op elk moment mag stoppen met het onderzoek.



Ik weet dat voor het onderzoek de onderzoekers toegang tot mijn interviewgegevens kunnen
krijgen. Ik geef toestemming voor inzage door deze personen.



Bij gebruik van mijn interview voor rapportage zal dit volledig geanonimiseerd gebeuren. Na
afronding van het onderzoek worden alle eventuele ter beschikking gestelde
persoonsgegevens verwijderd. Mijn gegevens zullen niet gebruikt worden voor andere
onderzoeksdoeleinden buiten dit onderzoek.



Ik onderstreep bovenstaande punten en wil meedoen aan dit onderzoek.

○ Ja
○ Nee
Naam participant:
Handtekening:

Datum: __ / __ / __

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Ik verklaar dat ik de geïnterviewde volledig heb geïnformeerd over het genoemde onderzoek.
Als er tijdens het onderzoek informatie bekend wordt die de toestemming van de geïnterviewde zou
kunnen beïnvloeden, dan breng ik hem/haar daarvan tijdig op de hoogte.
Naam onderzoeker (of diens vertegenwoordiger):
Handtekening:

Datum: __ / __ / __

76

Bijlage A7 Overzicht gesprekken met organisaties12, wetenschappers
en andere experts
Kenniscentrum Transgenerationeel Georganiseerd Geweld
22 april 2021; 16 september 2021; 16 maart
2022; 16 juni 2022; 31 oktober 2022
22 april 2021; 16 september 2021; 13 december
2021; 11 februari 2022; 16 maart 2022
22 april 2021; 16 september 2021; 31 oktober
2022
22 april 2021; 16 september 2021
31 oktober 2022

dhr. drs. H. Vos, algemeen bestuurslid
dhr. ds. A. de Vries, voorzitter
dhr. B. Kremer, secretaris
mw. A. Kwant, penningmeester
mw. I. Lamberts, organisatie ondersteuning

Spotlight
26 mei 2021; 29 oktober 2021; 16 maart 2022
26 mei 2021; 29 oktober 2021

mw. B. Verhofstad-Swinkels MSc
mw. S. Terpstra-Swinkels MSc

Stichting Misbruikt!
29 oktober 2021; 7 juni 2022; 8 juli 2022
7 juni 2022; 8 juli 2022

mw. M. Freriks, directeur-bestuurder
mw. mr. C. Dettmeijer-Vermeulen, voorzitter
Raad van Toezicht

Stichting Lisa Tegen Georganiseerd Kindermisbruik
29 oktober 2021; 16 maart 2022

mw. mr. M. van Muiswinkel, directeurbestuurder

VPRO/HUMAN (programmamaker Argos)
22 april 2021; 15 juli 2021; 11 november 2021
22 april 2021; 15 juli 2021; 11 november 2021

mw. S. Terlingen MA, onderzoeksjournalist
dhr. H. Jaspers, onderzoeksjournalist

Voormalige Werkgroep Fictieve Herinneringen
22 april 2021; 15 juli 2021
7 oktober 2021; 4 november 2021
7 oktober 2021; 4 november 2021
12 oktober 2021

dhr. mr. J. Buijs
mw. drs. M. Bakker-Slotboom
dhr. mr. E. Bakker
dhr. R. Kok

12

Voor het deelrapport over meldpunten heeft de Commissie met een groot aantal organisaties gesproken. In
verband met de soms gevoelige informatie die zij gaven en de wens van sommige personen om anoniem mee
te werken, zijn niet al deze gesprekken opgenomen in dit overzicht.

77

De Doos van Pandora
26 mei 2021

mw. S. van der Stoel, initiatiefnemer

Stichting VPSG
5 oktober 2022

mw. drs. G. van der Leest, coördinator

Sektesignaal
10 juni 2021; 5 november 2021

mw. K. Krijnen, operationeel manager

Meld Misdaad Anoniem
10 juni 2021; 12 januari 2022

mw. K. Krijnen, relatiemanager

Landelijke Expertisegroep Bijzondere Zedenzaken
22 april 2021; 16 juni 2021; 8 september 2021;
23 maart 2022
22 april 2021; 16 juni 2021; 8 september 2021;
23 maart 2022
8 september 2021

mw. mr. drs. N. Nierop, coördinator en
rapporteur
mw. M. ter Beek MSc, recherchepsycholoog en
onderzoeker
mw. drs. F. van den Heuvell, coördinator en
recherchepsycholoog13

Voormalige leden van de voormalige Commissie Hulsenbek
28 oktober 2021
18 november 2021; 30 juni 2022

dhr. em. prof. dr. H. Baartman
dhr. em. prof. dr. P. van Koppen

Politie (Landelijke Eenheid)
23 september 2021

3 juni 2022; 20 juni 2022
7 juli 2022
*

dhr. B. van Mierlo MSc, Landelijk coördinator
Team bestrijding kinderpornografie en
kindersekstoerisme (TBKK)
zeven TBKK-analisten (per gesprek in andere
samenstelling)*
mw. L. van Lier MCI, senior adviseur zeden

Om privacyredenen zijn de namen van de medewerkers niet vermeld

Landelijk Parket (OM)
17 mei 2022; 3 juni 2022
*

vier OM-medewerkers (per gesprek in andere
samenstelling)*

Om privacyredenen zijn de namen van de medewerkers niet vermeld

13

Bij het verschijnen van voorliggend rapport is mevr. Van den Heuvell niet langer coördinator van de LEBZ.

78

Wetenschap
18 november 2021

30 november 2021

15 februari 2022

31 mei 2022

20 juni 2022

4 augustus 2022

mw. drs. J. Terwiel, GZ-psycholoog
gespecialiseerd in de psychologie en
behandeling aangaande machtsdynamieken in
onder meer sektes
dhr. drs. P. Wilms, zelfstandig economisch
consultant in de publieke sector, projectleider
van het onderzoek ‘(On)mogelijkheden
onderzoek omvang kindermishandeling. Een
methodologische verkenning’
mw. prof. dr. R. Huntjens, hoogleraar
Experimentele Klinische Psychologie,
Rijksuniversiteit Groningen
dhr. prof. mr. dr. F. Oldenhuis, bijzonder
hoogleraar Religie en Recht, Rijksuniversiteit
Groningen
dhr. prof. dr. H. Otgaar, hoogleraar
rechtspsychologie, Maastricht University, en
onderzoeksprofessor rechtspsychologie, KU
Leuven
dhr. prof. dr. W. Hanegraaff, hoogleraar
geschiedenis van de hermetische filosofie en
aanverwante stromingen, Universiteit van
Amsterdam

Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen
9 december 2021
27 januari 2022
27 januari 2022

mw. M. van der Bruggen MA MSc, senior
onderzoeker
dhr. mr. H. Bolhaar
dhr. drs. R. Hoving, directeur van het bureau

Herroepers
1 december 2021
12 mei 2022
*

Herroeper 1*
Herroeper 2*

Om privacyredenen zijn de namen van de medewerkers niet vermeld

Centrum Seksueel Geweld
5 oktober 2022

mw. dr. I. Bicanic, coördinator landelijk
Centrum Seksueel Geweld

CoMensha
12 januari 2022
28 januari 2022

Medewerker meldpunt 1*
Medewerker meldpunt 2*
79

7 maart 2022
*

dhr. mr. B. Oedayrajsingh Varma, manager

Om privacyredenen zijn de namen van de medewerkers niet vermeld

Veilig Thuis
19 april 2022

mw. M. Vrancken, inhoudelijk manager van
Veilig Thuis, regio Noord Midden Limburg

Therapeuten
29 april 2022
10 mei 2022
22 februari 2022

8 juni 2022
15 juli 2022
23 augustus 2022

mw. drs. C. Kraaij, klinisch psycholoogpsychotherapeut
mw. dr. S. Boon, klinisch psycholoog en
psychotherapeut
dhr. dr. E. Nijenhuis, klinisch psycholoog,
psychotherapeut, onderzoeker en consultant op
het gebied van ernstig trauma
mw. M. van den Dungen, klinisch psycholoog en
psychotherapeut
mw. drs. D. Tijdink, psychiater/
psychotherapeut Transit, GGz Centraal
mw. prof. dr. M. Rijkeboer, bijzonder
hoogleraar persoonlijkheidsstoornissen bij het
Department of Clinical Psychological Science,
Faculty of Psychology and Neurosciences,
Maastricht University. Tevens is zij klinisch
psycholoog en psychotherapeut

Particuliere stichtingen gericht op bestrijding van online seksueel misbruik
15 juni 2022
27 juli 2022

dhr. mr. G. van Aartsen, oprichter Child
Protection Research Centre (CPRC)
mw. A. Gerkens, directeur van het
Expertisebureau Online Kindermisbruik (EOKM)

Unabhängige Beauftragte für Fragen des sexuellen Kindesmissbrauchs (UBSKM)
2 september 2022

mw. dr. Manuela Stötzel, psycholoog en
directeur van het stafbureau van de UBSKM
mw. Susanne Fasholz, jurist en hoofd
beleidsadvies van de UBSKM
mw. Jelena Gerke, psycholoog en onderzoeker
mw. dr. Ursula Gast, psychotherapeut en
specialist op het gebied van traumatherapie
mw. Julia Hiller, jurist van de UBSKM

80

mw. Tanja von Bodelschwingh, medewerker
van de N.I.N.A. e.V., hulplijn voor seksueel
misbruik
mw. Eva Lauer-von Lüpke, medewerker van de
Berta, hulplijn specifiek voor ritueel misbruik
mw. dr. Susanne Nick, psycholoog en
wetenschapper
mw. prof. dr. Silke Gahleitner, psychooog en
professor in de klinische psychologie en
maatschappelijk werk, Alice Salomon
Hochschule Berlin.

81

Bijlage A8 Het meldpunt in Duitsland: de Unabhängige Beauftragte für
Fragen des sexuellen Kindesmissbrauchs
De Commissie acht het van belang te profiteren van ervaringen in het buitenland met een meldpunt
dat ook specifiek bedoeld is voor ritueel misbruik. Zover bekend is Duitsland het enige land ter
wereld waar ervaring is opgedaan met een dergelijk meldpunt. Om deze reden heeft de Commissie
contact gezocht met de ‘Unabhängige Beauftragte für Fragen des sexuellen Kindesmissbrauchs’
(UBSKM14) in Berlijn. Op 2 september 2022 is uitgebreid gesproken met beleidsmedewerkers,
wetenschappers en hulpverleners die zich specifiek met ritueel misbruik (in het Duits ‘rituelle
Gewalt’) bezighouden. Op basis van dit gesprek en op basis van publiek toegankelijke informatie
kwam de Commissie tot de hieronder beschreven inzichten.
De UBSKM
De UBSKM is deel van het Duitse Bundesministerium für Familie, Senioren, Frauen und Jugend, maar
is zoals de naam al aangeeft grotendeels onafhankelijk daarvan. De UBSKM is in 2010 ontstaan, naar
aanleiding van een aantal grote nationale onderzoeken naar seksueel misbruik. Vanaf het begin
kwamen daarbij een relatief groot aantal meldingen over ritueel misbruik binnen, en daarom is in
2012 en 2013 een speciale werkgroep voor ritueel misbruik opgezet. In 2015 is binnen de UBSKM de
‘Betroffenenrat’ opgericht, waarin ook veel slachtoffers van ritueel misbruik plaatsnemen. De UBSKM
bestaat uit de Regeringscommissaris, ondersteund door een stafbureau, en geadviseerd door de
Betroffenenrat. Sinds april 2022 is mevrouw Kerstin Claus de Regeringscommissaris. In het stafbureau
zijn onder andere juristen, pedagogen, psychologen en wetenschappers vertegenwoordigd.
De doelstellingen van de UBSKM omvatten:
1. Informeren, bewustzijn creëren en informatie verschaffen rondom het thema seksueel misbruik
van minderjarigen.
2. De bescherming van minderjarige misbruikslachtoffers verbeteren, en ondersteuning aan hen
bieden.
3. Identificatie van gebreken in wetgeving en onderzoek rondom het thema seksueel misbruik van
minderjarigen.
4. Belangenbehartiging van mensen die in hun jeugd misbruikt zijn.
5. Een systematische en onafhankelijke omgang met seksueel misbruik van minderjarigen in heel
Duitsland organiseren.
De doelstellingen betreffende ritueel misbruik zijn niet officieel geformuleerd, maar omvatten
volgens de medewerkers ook bewustwording van de samenleving, politiek en andere
belanghebbenden, alsmede kwalificatie en professionalisering van hulpverlening. Verschillende
betrokkenen zoals hulpverleners, wetenschappers, ervaringsdeskundigen, politiek medewerkers en
journalisten werken samen in deze werkgroep.
De UBSKM heeft enkele informatie- en beleidsdocumenten over ritueel misbruik gepubliceerd, die op
de website te vinden zijn. Zij zijn ook betrokken geweest bij het opstellen van beleidsaanbevelingen
voor ritueel misbruik vanuit het ministerie.15 Daarbij zijn aanbevelingen voor preventie, interventie
en hulp voor slachtoffers gedaan. De aanbevelingen zijn gemaakt in samenwerking met Duitse
14

https://beauftragte-missbrauch.de/
End Child Prostitution in Asian Tourism. https://ecpat.de/wpcontent/uploads/2018/11/kiz_ecpat_expertise_fachtag_april2018_engl_final.pdf
15

82

instellingen voor kinderbescherming16 en met ECPAT17, een internationaal samenwerkingsverband
voor bestrijding van seksuele uitbuiting van kinderen.
Stichting N.I.N.A. en de Berta-hulplijn
De UBSKM ondersteunt en financiert in Duitsland het hulpportaal voor seksueel misbruik18. Op dit
portaal kan hulpverlening in de regio gevonden worden, waaronder therapeutische en juridische
hulp. Daarnaast is er een telefonische hulplijn en een online-advies functie, die door de Stichting
N.I.N.A.19 wordt uitgevoerd. Bellen naar de hulplijn is gratis en anoniem. De hulp vanuit Stichting
N.I.N.A. is voor seksueel misbruik in het algemeen, en de stichting is de enige landelijke hulplijn
specifiek voor seksueel geweld. Op de website van Stichting N.I.N.A. is een handleiding te vinden die
slachtoffers van georganiseerd ritueel misbruik kan helpen om aan de invloed van een netwerk te
ontkomen.20
Onder Stichting N.I.N.A. valt ook de specifieke hulplijn voor ritueel misbruik, genaamd Berta21. Berta
heeft een algemeen telefoonnummer. Als slachtoffers of anderen zich daar gemeld hebben, kunnen
zij ook een specifiek telefoonnummer krijgen, zodat zij een volgende keer met dezelfde hulpverlener
kunnen praten. Dit is belangrijk om een vertrouwensband op te bouwen. De richtlijn is om maximaal
vijf telefoongesprekken met een slachtoffer te voeren, en daarna moet doorverwijzing naar
hulpverlening gerealiseerd zijn. De focus ligt veelal op het vinden van psychosociale hulp, en soms op
het vinden van juridische hulp. Hulp bij het voorbereiden van een aangifte wordt ook geboden, maar
vaak wordt het doen van aangifte afgeraden vanwege het lange en zware traject dat het slachtoffer
te wachten staat.
Er is geen lijst met specifieke instellingen of therapeuten waarnaar door het hulpportaal wordt
doorverwezen. Dit komt omdat het moeilijk is om zicht te krijgen op de specifieke kennis van
individuele therapeuten. Gespecialiseerde traumatherapeuten kennen vaak ook lange wachtlijsten.
Verwijzing vindt dan ook voornamelijk plaats naar algemene hulpinstellingen of klinieken. Er wordt
geen standaardprotocol gebruikt om slachtoffers door te verwijzen en er worden ook geen specifieke
therapievormen aanbevolen vanuit het hulpportaal. De gesproken experts geven echter aan dat er
wel behoefte is aan meer specialistische hulp, waarbij therapeuten ervaring hebben met
verschillende soorten traumatherapie en met de diagnostiek en behandeling van DIS. Daarbij zou ook
bijscholing en intervisie georganiseerd moeten zijn.
De experts van de UBSKM geven aan dat er behoefte is aan bescherming van slachtoffers tegen
bedreiging en geweld. Safe houses zijn hiervoor nodig, maar die bestaan nauwelijks in Duitsland. Nu
kunnen safe houses die voor vrouwen en kinderen die met huiselijk geweld te maken hebben in
enige mate worden gebruikt.
Politie, justitie en opsporing
Politie en justitie zijn (nog) niet betrokken bij het Duitse meldpunt en er is nog geen gerichte
strategie om dit te realiseren. Volgens de UBSKM moet eerst vanuit de opsporingsinstanties zelf
meer kennis komen over ritueel misbruik, en daarmee erkenning van het probleem. De afdelingen
die zich met kinder- en mensenhandel bezighouden, zouden hier naar mening van de gesproken
16

https://www.kinderschutz-zentren.org/
https://ecpat.org/
18
https://www.hilfe-portal-missbrauch.de/startseite
19
Nationale Infoline, Netzwerk und Anlaufstelle. https://nina-info.de/
20
https://nina-info.de/images/Support-Ein_Leitfaden-komprimiert.pdf
21
https://nina-info.de/berta
17

83

experts het meest geschikt voor zijn. Enkele van de gesproken experts denken dat medewerkers van
politie en justitie bij netwerken van ritueel misbruik betrokken zijn, wat de opsporing uiteraard zou
bemoeilijken.
Er zijn bij de gesproken experts geen veroordelingen van daders van ritueel misbruik in Duitsland
bekend. Er zijn wel veroordelingen voor georganiseerd seksueel geweld, en daar zouden wel rituele
kenmerken aanwezig kunnen zijn. Ook is er in Duitsland geen beeldmateriaal bekend van ritueel
misbruik. Dit zou volgens de experts kunnen komen doordat rituele aspecten van het misbruik niet
vastgelegd worden. Het seksueel misbruik van andere kinderen door slachtoffers, zou aldus de
experts wel vastgelegd zijn, met als doel dit als chantagemiddel te gebruiken. Dat materiaal zou dan
dus niet te onderscheiden zijn van ander beeldmateriaal van seksueel misbruik.
Conclusie
Naar mening van de Commissie kan er veel geleerd worden van de ervaringen van het meldpunt in
Duitsland. Onder andere de multidisciplinaire samenwerking waarbij therapeuten en andere
hulpverleners, wetenschappers, juristen en ervaringsdeskundigen bijeenkomen, levert een platform
op waarin kennis vergaard en gedeeld wordt. Ook het hulpportaal, inclusief telefonische hulplijn en
chatfunctie, lijkt een goed instrument om slachtoffers te helpen om hulp te vinden. Binnen het
meldpunt dient specialistische kennis aanwezig te zijn waarop medewerkers kunnen terugvallen. Als
vervolg op een verwijzing door het meldpunt is het organiseren van specialistische hulp van belang,
inclusief bijscholing en supervisie. De Commissie meent dat de zeer beperkte contacten tussen het
meldpunt en politie/justitie in Duitsland het doen van aangifte in de weg staat.

84

Bijlage A9 Samenstelling leescommissie
Een concept van het rapport is voorgelegd aan een aantal deskundigen. Zij zijn gevraagd het te lezen
en te letten op de hoofdlijnen, vorm, toon en het evenwicht tussen de verschillende onderdelen en
de adviezen. Zij hebben een schriftelijke reactie gegeven op het rapport en met elk van hen heeft een
gesprek plaatsgevonden naar aanleiding van deze reactie. De Commissie heeft dankbaar gebruik
gemaakt van hun adviezen. Deze deskundigen zijn niet verantwoordelijk voor de inhoud van het
rapport en de daarin gegeven adviezen.
De leescommissie bestond uit:
Prof. dr. mr. M. Kalverboer, Kinderombudsman en bijzonder hoogleraar Kind, (Ortho)pedagogiek en
Kinder- en Vreemdelingenrechten aan de Rijksuniversiteit Groningen
Dr. C. Ruppert, secretaris van de Commissie Samson en Commissie De Winter
Prof. dr. I. Keygnaert, hoogleraar seksuele en reproductieve gezondheid, Universiteit Gent
Drs. M. Hamer, regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld

85

Bijlage A10 Advies vanuit belangenverenigingen over aangifte,
opsporing en een meldpunt
Aandachtspunten voor aangifte en opsporing
De vier eerdergenoemde belangenverenigingen van slachtoffers van georganiseerd sadistisch
misbruik, Spotlight, Stichting Misbruikt!, Spotlight, Stichting Lisa Tegen Georganiseerd Kindermisbruik
en het KTGG hebben op verscheidene manieren input geleverd aan de Commissie (zie vanaf volgende
pagina).
Een belangrijk punt dat door hen naar voren werd gebracht, is dat ze graag een focus zouden zien op
het georganiseerde aspect van het misbruik, waarbij een misbruiknetwerk als criminele organisatie
aangemerkt zou moeten worden. Ze pleiten er daarom voor om de verantwoordelijkheid van
opsporingsonderzoek bij georganiseerd sadistisch misbruik onder te brengen bij de politieonderdelen
die mensenhandel onderzoeken, en niet bij de zedenrecherche zoals nu gebeurt. Dit sluit aan bij
informatie vanuit meldpunten als Fier en CoMensha, die zich op mensenhandel en uitbuiting richten,
en die enkele gevallen gezien hebben van georganiseerd sadistisch misbruik. Het Centrum tegen
Kinderhandel en Mensenhandel (CKM) heeft ook onlangs gerapporteerd over de betrokkenheid van
ouders in georganiseerde seksuele uitbuiting van kinderen22. Ook Duitse experts (zie bijlage A8)
gaven aan dat zij een voorkeur hebben voor opsporing vanuit een mensenhandelperspectief in plaats
van een zedenzakenperspectief.
De belangenverenigingen bepleiten ook een vergroting van het vertrouwen van slachtoffers in het
opsporingstraject, onder andere door meer gespecialiseerde kennis van georganiseerd sadistisch
misbruik te organiseren. Ook de aanwezigheid van een persoon die door het slachtoffer vertrouwd
wordt bij het meldings- en aangifteproces zien ze als wenselijk. Verder vragen ze aandacht voor de
veiligheid van slachtoffers, onder meer door de beschikbaarheid van safe houses en door de
verzekering dat dossiers afgeschermd en beveiligd zijn. Tijdige verzameling van fysiek bewijs door
middel van lichamelijk en forensisch onderzoek en gebruik van digitale en financiële
opsporingsmiddelen worden als belangrijk aangemerkt in het politieonderzoek. Tot slot wordt
gewezen op het belang van internationale samenwerking bij politieonderzoek.

Aandachtspunten voor een meldpunt
Belangenverenigingen van slachtoffers spreken zich uit voor een meldpunt waarin zorgverlening,
veiligheid van slachtoffers, en opsporing samenkomen. Anoniem melden met oog voor privacy wordt
als essentieel gezien. Het meldpunt zou ook moeten dienen als knooppunt van kennis over
georganiseerd sadistisch misbruik. Een goede relatie met bestaande gespecialiseerde
hulpverleningsstructuren wordt als belangrijk gezien, met aansluiting op verschillende
zorgdisciplines. Ervaringsdeskundigen zouden in het meldpunt betrokken moeten worden, en die
zouden onder andere een rol kunnen spelen bij het bijscholen van opsporingsambtenaren.

22

Bron: https://nos.nl/artikel/2448721-meldpunt-een-op-zes-slachtoffers-mensenhandel-uitgebuit-doorouders Geraadpleegd op 13 november 2022.

86

Aanbeveling Meldpunt Georganiseerd Seksueel Misbruik
16 oktober 2022
Inleiding
Deze aanbeveling is opgesteld in overleg met Stichting Kenniscentrum TTG, Spotlight en Stichting Lisa
tegen Georganiseerd Sadistisch Kindermisbruik. Op verzoek van de Commissie Hendriks is hieronder
een aanzet gegeven voor de oprichting van een Meldpunt georganiseerd seksueel misbruik.23 Het
betreft een aanvulling op het gemeenschappelijk advies betreffende opsporing van Georganiseerd
Seksueel Misbruik.24 Zoals in dat advies aangegeven en zoals de stichting uit eigen ervaring bekend is,
gaat het in deze om zware criminaliteit hetwelk de reikwijdte van wat valt onder ‘zeden’ verre
overschrijdt. Het gaat hier om - naast criminaliteit welke is opgenomen in de zedentitel van het
wetboek van strafrecht - mensenhandel, zware mishandeling, bedreiging, soms zelfs moord en
doodslag. Vaak beperkt het werkterrein van een dergelijke criminele organisatie zich niet tot
Nederland. Het is bij deze vorm van georganiseerd seksueel misbruik kenmerkend dat slachtoffers er
veelal van jongs af aan, jaren achtereen, in gevangen zitten en als het ware gehersenspoeld zijn. De
term gevangen moet in deze vrij letterlijk worden genomen: het is voor deze slachtoffers vrijwel
onmogelijk te ontsnappen, en vaak gaat dit ten koste van hun eigen vrijheid. Zonder hulp van derden
is de basale vrijheid voor hen voor geen optie. Deze elementen samen (zware criminaliteit en
complexe psychologische zorg) vereisen buitengewoon gespecialiseerde zorg.
Het Meldpunt moet hierin de spil vormen tussen zorg, veiligheid en opsporing en moet gebed zijn in
een onafhankelijke (structureel gefinancierde) organisatie: een veilig landelijk Meldpunt voor deze
slachtoffers. De specialistische kennis en de vergaande zorg voor veiligheid die hiervoor vereist zijn,
maken het onderbrengen van deze hulp over meerdere bestaande organisaties niet opportuun en
zelfs zeer ongewenst. Deze slachtoffers zijn erop ingesteld om bestaande organisaties te
wantrouwen. En ieder niettemin gesteld vertrouwen heeft voor hen tot een deceptie geleid.
Stichting Misbruikt! heeft inmiddels meerdere contacten in het buitenland waar het bestaan van dit
soort netwerken ook wordt onderkend, bestudeerd en opgespoord. Gelet hierop en op de
grensoverschrijdende activiteiten van de criminele organisatie moet binnen het Meldpunt ook ruimte
zijn voor het leggen en intensiveren van deze contacten en voor onderzoek.
Meldpunt
Het Meldpunt is een professionele organisatie waar kennis, zowel nationaal als internationaal, van
deze vorm van criminaliteit aanwezig is. Vanuit die kennis kunnen getuigenissen van slachtoffers en
alle binnenkomende informatie op waarde worden geschat. Slachtoffers worden benaderd vanuit
‘geloven’. Voorop moet staan dat toenemende kennis van dit soort criminele netwerken noodzakelijk
is om Nederland veilig te maken voor alle kinderen. Niet alleen geloven is belangrijk maar ook het
beschikbaar zijn van hulp. Het Meldpunt kan niet alle expertise in huis hebben maar moet
23

Tijdens het gesprek met de Commissie Hendriks op 7 juni jl. hebben Corinne Dettmeijer en Miranda Freriks
van Jan Hendriks de vraag gekregen een voorstel te schrijven voor de uitvoering van een Meldpunt voor
slachtoffers van georganiseerd sadistisch kindermisbruik.
24
Brief d.d. 18 september 2022 verzonden namens: Stichting Kenniscentrum TGG, Stichting Misbruikt!,
Spotlight en Stichting Lisa tegen Georganiseerd Sadistisch Kindermisbruik

87

rechtstreeks toegang hebben tot en een beroep kunnen doen op een gespecialiseerd team, waarvan
psychologen/(kinder)psychiaters, juristen, gespecialiseerde politie en forensisch artsen deel
uitmaken. Het Meldpunt moet zowel in Nederland als daarbuiten veilig adequate hulp kunnen
realiseren voor slachtoffers. Ook hulpverleners en andere omstanders die een vermoeden
hebben van georganiseerd sadistisch misbruik kunnen zich wenden tot het Meldpunt.
Aanpak
Het proces om te komen tot een Meldpunt zou verdeeld moeten worden in twee fasen, te beginnen
met het maken van een Plan van Aanpak door een Kernteam en vervolgens de organisatie en
implementatie van het Meldpunt. Het benoemen van een Kernteam dat in het eerste half jaar het
Plan van Aanpak ontwikkelt is onderdeel van de eerste fase. Dit team bestaat uit een kwartiermaker
gesteund door een Raad van Advies bestaande uit een voorzitter25 en twee leden die samen kennis
van mensenhandel en van internationale aspecten hebben. In de uitvoerende fase kan een project
assistent en/of projectleider ondersteunend zijn.Het Plan van Aanpak moet de volgende punten
bevatten:














Blauwdruk organisatie inrichting en bedrijfsvoering
Positionering Meldpunt in nationale en internationale context
Het instellen van een ‘Betrokkenenraad’, naar Duits voorbeeld, bestaande uit
ervaringsdeskundigen en trauma specialisten uit de zorg
Route naar veiligheid, hulpverlening, gespecialiseerde politie en justitie
Zorgpad ggz, medisch en mogelijkheid tot triage
Veiligheid voor slachtoffers, omstanders en medewerkers
Kwaliteitsborging (inclusief screening en intervisie medewerkers)
Organisatie van een safe house-constructie
Organisatie telefonische hulplijn voor mensen die in acuut gevaar zijn
Relatie met CSG, Kindertelefoon, Slachtofferhulp Nederland e.a.
Begroting voor minimaal 5 jaar
Eventueel integratie Sekte Signaal in overleg
Onderzoek

De relatie met de politie verdient specifieke aandacht. Waar het Meldpunt als spil voor de
slachtoffers dient, moet ook binnen de politie een landelijk gespecialiseerd team klaar staan. Dat kan
gaan over het opnemen van een aangifte, maar ook het in veiligheid brengen van een slachtoffer.
Maar bovenal moet dat team de kennis en kunde hebben om opsporing en onderzoek te verrichten
naar een criminele organisatie zonder dat de veiligheid van een slachtoffer daarmee in gevaar komt.
Slachtoffers moeten kunnen vertrouwen dat hun informatie niet leidt tot hun onveiligheid. Dit team
en het Meldpunt zijn samen de motor om deze vorm van georganiseerde criminaliteit aan te pakken
en slachtoffers veiligheid en zorg te garanderen.
Tot slot
De organisatie van een gespecialiseerd Meldpunt met extra veiligheidsmaatregelen, dat zorg moet
dragen voor de getraumatiseerde overlevers van de in Nederland opererende georganiseerde
sadistische netwerken, vereist een zeer specialistische aanpak. Voor dit Meldpunt dient een specifiek
kader te worden ontwikkeld. Zonder reeds opgedane specialistische kennis van, ervaring met en
25

Gezien het werkveld van de Stichting Misbruikt! en de bemoeienis die de stichting reeds met de doelgroep
heeft verdient het aanbeveling de directeur te benoemen tot kwartiermaker en de voorzitter van de Raad van
Toezicht van de stichting tot voorzitter van de Raad van Advies van het Meldpunt.

88

vertrouwen van deze doelgroep kan het onmogelijk tot een succes leiden. De Stichting Misbruikt!
beschikt over die kennis en geniet aantoonbaar het vertrouwen van een groot en groeiend aantal
slachtoffers. De inschakeling van de Stichting Misbruikt! om bovengenoemd plan uit te voeren ligt
dan ook voor de hand. De stichting is daartoe ook bereid. De bescherming en veiligheid van de
slachtoffers van deze vorm van zware georganiseerde criminaliteit staat altijd voorop. Zo ook hun
autonomie.

89

Advies betreffende opsporing van georganiseerd sadistisch misbruik (met of zonder geritualiseerde
kenmerken), 18 september 2022
Stichting Kenniscentrum TGG
Stichting Misbruikt!
Spotlight
Lisa tegen Georganiseerd Kindermisbruik
Inleiding
Uw commissie heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar deze vorm van misbruik en daarbij vele
slachtoffers gehoord. Een aantal kenmerken van het geweld dat deze slachtoffers hebben
ondervonden, de problemen die er zijn bij het doen van aangifte en het gebrekkige
opsporingsonderzoek alsmede het gevaar voor hun veiligheid zijn daarbij aan de orde geweest. Ook
de rol van het L.E.B.Z. is door veel slachtoffers als zeer negatief ervaren. Er is in de afgelopen jaren
een beperkt aantal aangiften geweest, met sporadisch een min of meer succesvolle vervolging.
Immers zelfs als een veroordeling van een enkele verdachte is gevolgd, dan nog is de opsporing en
vervolging beperkt gebleven tot een enkele of enkele verdachte(n) en is onderzoek van een netwerk
achterwege gebleven. Ook is voor de slachtoffers die de moed hebben opgebracht naar de politie te
stappen een leven van grote onveiligheid en vaak onderduiken gevolgd. Net als bij de Maffia is het
voor slachtoffers vrijwel onmogelijk aan dit soort netwerken te ontsnappen en een normaal leven te
leiden.
Uit de verhalen van de slachtoffers is uw commissie ook duidelijk geworden dat het hier niet gaat om
een enkel strafbaar feit maar om een manier van leven die hen wordt opgelegd door het netwerk.
Veel slachtoffers blijken ook als volwassene nog onder invloed te staan van het dadernetwerk, niet
alleen op directe wijze, maar ook vanuit hun gefragmenteerde zelf, waar persoonlijkheidsdelen
aanwezig zijn die nog steeds loyaal zijn aan het netwerk, en ook opdrachten kunnen uitvoeren die
verhalen/getuigenissen onwaarachtig maken, desinformatie laten meelopen en contacten saboteren.
Slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik zijn veelal mensen die vanaf hun vroegste jeugd
hebben geleefd in onveilige, beangstigende en gewelddadige omstandigheden, zonder enige
werkelijke veiligheid. Frequent is daarbij sprake van indoctrinatie, mind control en bewust creëren
van dissociatieve persoonlijkheidsdelen die opdrachten hebben ontvangen om de netwerken te
beschermen. Ten gevolge hiervan is het voor velen van hen ten enenmale onmogelijk een consistent
en congruent verhaal over wat hun is aangedaan te vertellen. Extra complicerend werkt vervolgens
dat sommige van de gedissocieerde persoonlijkheidsdelen de taak hebben verwarde en
tegenstrijdige verhalen te vertellen, teneinde ongeloofwaardig over te komen.
Als er sprake is van georganiseerd sadistisch misbruik zal een gang naar de politie vaak pas
plaatsvinden jaren nadien, met alle consequenties voor het vinden van strafrechtelijk bewijs. Echter,
ook al vindt de aangifte plaats als degene die de aangifte doet reeds volwassen is, dan nog is het zeer
goed mogelijk dat zij/hij nog steeds onder invloed van de daders staat.
Bij aangiftes en opsporing in mensenhandel zaken is algemeen aanvaard dat slachtoffers vaak ernstig
geïndoctrineerd zijn door de mensenhandela(a)r(en), doodsbang gemaakt zijn voor politie en justitie,
vaak jaren wachten met hun gang naar de politie en zelfs andere signalen afgeven en tot slot vaak
slechts in meerdere fasen hun verhaal kunnen vertellen. Ook het feit dat deze slachtoffers moeite
hebben in één keer een coherent verhaal te vertellen is bekend bij de rechercheurs van AVIM
(recherche belast met de opsporing van mensenhandel zaken). Een verhaal als: ‘ik ben jarenlang
opgesloten en werd verkocht voor seks. Het huis had een groene deur, er stonden bomen voor de
deur en er was een benzinestation op de hoek’ kan en moet leiden tot onderzoek. En dat gebeurt
90

ook, juist ook omdat het uitgangspunt bij de opsporing van dergelijke criminaliteit is, het respect
voor een slachtoffer dat zich durft te melden en de wens om deze vreselijke vorm van criminaliteit
serieus aan te pakken en niet, zoals bij Zeden, de allesoverheersende zorg dat de verklaring niet waar
zou zijn, welke er zelfs toe kan leiden dat geen adequaat onderzoek wordt gedaan. Dit laatste is een
teken van ernstig disrespect voor deze groep slachtoffers.
Slachtoffers van georganiseerd sadistisch seksueel misbruik zien politie en justitie niet als
toevluchtsoord maar als bron van onveiligheid. Dat is een ernstige constatering in een land als
Nederland. Helaas zeggen slachtoffers dat de enkele keer dat een slachtoffer wel vertrouwen heeft
getoond in de politie, dat vertrouwen is beschaamd. Ook die constatering is uiterst navrant. In
Duitsland is inmiddels door de overheid erkend dat het bestaan van georganiseerd satanisch (ritueel)
seksueel misbruik reëel is en zijn er allerlei maatregelen genomen om dit aan te pakken. Wij hebben
begrepen dat uw commissie ook in Duitsland te rade is gegaan en wij gaan ervan uit dat u in uw
advisering de resultaten van dat bezoek zult opnemen. Belangrijk in de Duitse aanpak is de
‘Betroffenenrat’, een adviesorgaan met o.a. ervaringsdeskundigen. Met klem verzoeken wij u ook
voor Nederland een dergelijke Raad te adviseren.
De zaak Lisa
Er is in feite maar één zaak van georganiseerd sadistisch seksueel misbruik waar de handelingen van
politie en justitie zo uitvoerig zijn gedocumenteerd als de zaak Lisa. Achter die woorden gaat een
wereld van geweld, trauma en verdriet voor het hele gezin waarvan Lisa deel uitmaakt, schuil. De
zaken die daar misgingen zouden een leidraad moeten vormen voor hoe bejegening, opsporing en
vervolging en hulpverlening wel moeten plaatsvinden.
Digitaal onderzoek heeft niet plaats gevonden. Computers die waren ingeleverd bij de politie zijn
slechts ‘bekeken’ en niet onderzocht, ondanks het feit dat bij de aangifte het maken van
afbeeldingen was aangegeven. Vervolgens zijn die computers gegeven aan degene die door Lisa als
verdachte werd aangewezen.







Deze persoon, noch de later door Lisa genoemde deelnemers van de groep die, zoals zij zei,
haar hadden misbruikt, zijn ooit als verdachte gehoord; Doorzoeking van de woning (en)
heeft niet plaatsgevonden. Gegevensdragers zijn niet in beslaggenomen.
Het staat vast dat Lisa als jong meisje een kind heeft gebaard. Hiervoor is bewijs voorhanden.
Niettemin heeft dit gegeven nooit geleid tot onderzoek. Waar is die baby? Is de baby, zoals
Lisa zegt, verkracht en vermoord? Natuurlijk is de gedachte dat een ‘keurige’ man dit doet
vrijwel onbevattelijk maar het bewijs van het baren, had tot onderzoek moeten leiden en
had gezien moeten worden als een ondersteuning van haar verklaring. In haar zaak is haar
verklaring zondermeer als verzonnen afgedaan. Dat kan niet met zulke feiten.
Er waren aanwijzingen dat met de verkoop van afbeeldingen van seksueel misbruik van
kinderen geld werd verdiend. Hiernaar is geen onderzoek gedaan. Financieel onderzoek had
hier zeker in de rede gelegen.
Verklaringen van getuigen, die lid waren van het gezin van Lisa, werden afgedaan als ‘uit één
bron’.
Technisch onderzoek naar bijvoorbeeld de plaatsen die door Lisa als plaats delict waren
aangewezen, dan wel naar de plaats waarvan zij aangaf dat het lijkje van haar baby was
begraven, hebben pas na verloop van geruime tijd plaatsgevonden, waardoor sporen konden
worden verwijderd.

91






De rol van het L.E.B.Z. was onprofessioneel en vooringenomen26. Zo is het medisch
onderzoek ten aanzien van het baren van het kind door Lisa niet afgewacht. Het is algemeen
bekend dat het L.E.B.Z. het bestaan van dit soort netwerken niet gelooft. Ook stelde het
L.E.B.Z. dat de verklaring van Lisa op meerdere momenten verteld en aangevuld was en
daardoor ongeloofwaardig, aangezien hun professionele overtuiging was dat een verklaring
als deze in één keer moet worden afgelegd. Deze overtuiging is te zien als mening en niet
wetenschappelijk gestoeld. Het verklaren over ruim vijftien jaar martelen, misbruiken,
verkrachten door meerdere daders en de aanwezigheid van meerdere slachtoffers is door
niemand, zeker niet door een vijftienjarig getraumatiseerd meisje, in een paar uur te doen.
De verklaring voor de aangifte van Lisa zocht en vond het L.E.B.Z. in de aanname dat de
moeder van Lisa, ‘in de steek gelaten’ door haar echtgenoot, Lisa hiertoe had aangezet. Wat
er ook van zij dat het verhaal van Lisa onverteerbaar is vanwege het gruwelijke karakter, de
daarvoor in de plaats gezette verklaring door het L.E.B.Z., dat Lisa door haar moeder zou zijn
opgestookt dit gruwelijke verhaal te vertellen, is niet gestoeld op enig gegeven en
rechtvaardigt geenszins het achterwege laten of stopzetten van gedegen strafrechtelijk
onderzoek.
Er is geen aandacht geweest voor verklaringen van deskundigen over de diagnostische
waarde van verschillende aspecten in de psychisch-medische evaluatie van vermoedens van
seksueel misbruik.27
De beslissing tot niet vervolgen door het openbaar ministerie naar aanleiding van de aangifte
van Lisa is, ondanks een verzoek daartoe op grond van artikel 12 Wetboek van Strafvordering
(Sv) niet inhoudelijk getoetst. In zijn arrest van 24 november 2015 beslist het Gerechtshof
Den Haag dat het verzoek kennelijk ongegrond is, zonder derhalve de partijen te horen.

Criminele organisatie en opsporing
Zoals de Stichting Misbruikt! bij brief van d.d.30-08-2022 reeds aan uw commissie heeft geadviseerd
dient opsporing, vervolging en hulpverlening inzake georganiseerd sadistisch seksueel misbruik te
worden gezien in het licht van de aanpak van een criminele organisatie. Een criminele organisatie
die, zoals slachtoffers aan uw commissie hebben verklaard en uitgelegd, zich bezighoudt met moord
en doodslag, mensenhandel, witwassen, verkrachting, het maken en verkopen van
kinderpornografie, het martelen en mishandelen, en het bedreigen met misdrijven tegen het leven.
De opsporing dient dan ook te verlopen volgens de Vijfde titel van Boek 1 van Sv. Dat betekent
bijzondere opsporingsbevoegdheden; de nadruk moet liggen op onderzoek naar het criminele
verband. Een crimineel verband doet immers meer dan alleen maar strafbare feiten begaan en
bestaat uit meer dan alleen verdachten. Het doel is dan ook het onderzoeken van een complex van
personen en feiten, teneinde een tot de georganiseerde criminaliteit behorende groepering in beeld
te brengen. Gelet op de verwachte conclusie van uw commissie dat u de aanwezigheid van
georganiseerd sadistisch seksueel misbruik in Nederland aanwezig zult achten, is er alle reden ook de
aanpak daarvan in dat kader te zien. Een en ander betekent dat de Aanwijzing Zeden niet van
toepassing is op deze vorm van criminaliteit. Uit de kennis die er is over internationale netwerken
gericht op het verkopen van kinderpornografie en mensenhandel is duidelijk dat de landsgrenzen
niet gerespecteerd worden. Dat beeld is ook door meerdere slachtoffers bevestigd.

26

Https://www.uitgeverijparis.nl/nl/reader/210179/1001598099
https://dare.uva.nl/search?identifier=49504a45-e16d-4c4c-a65b-6dcb32e5fd30; Vrolijk-Bosschaart,
Recognizing Child Abuse: An Unrelenting Challenge, Amsterdam, 2018.
27

92

Wij adviseren u dan ook om een dergelijke aanpak, passend bij uw conclusie, in uw advies op te
nemen. Bij een dergelijke aanpak horen specifieke aandacht voor:







Een landelijk gespecialiseerd team
Digitale opsporing (Team High Tech Crime)
Financiële opsporing
Veiligheid van slachtoffers (als aangever en als getuige), conform besluit slachtoffers van
strafbare feiten
Afscherming en beveiliging van dossier
Internationale samenwerking

Zoals geen uitzondering bij criminele organisaties, wordt door meerdere slachtoffers aangegeven dat
hun daders ofwel banden hebben met personen die invloedrijke functies bekleden of wel zelf
dergelijke functies bekleden. Wat daarvan zij, de ervaring van slachtoffers is dat zij daarvoor in ieder
geval bang zijn gemaakt. Het is dan ook van groot belang dat de dossiers beveiligd zijn en de
informatie uit die dossiers geanonimiseerd met leden buiten het team en leidinggevenden wordt
besproken. Dit om beïnvloeding dan wel inmenging te voorkomen.
Bovenstaande brengt ook met zich mee dat aan de officier van justitie en de rechter die worden
belast met de vervolging cq berechting van deze zaken ook specifieke deskundigheidseisen worden
gesteld.
Het moge duidelijk zijn dat voor de L.E.B.Z. of een soortgelijke organisatie in deze geen plaats meer
is. Van Nederland mag, gelet op de ratificering van het Verdrag inzake de Rechten van Kind, verwacht
worden dat artikel 34 van dat verdrag, de bescherming van de seksuele integriteit van het kind en de
bescherming tegen seksueel misbruik, serieus genomen wordt. Een bureau voor bijzondere
zedenzaken zou juist die bescherming hoog in het vaandel moeten hebben.
Veiligheid en regie slachtoffers
Op het punt van veiligheid voor slachtoffers moeten bijzondere regels gelden, welke deels ook
ontleend zijn aan Boek 1, Titel V Sv. De EU-richtlijn Slachtoffers vormt voor deze rechten de basis en
deze zijn ook neergelegd in de Aanwijzing slachtofferrechten van het Openbaar Ministerie.28
Slachtoffers die de moed opbrengen naar de politie te gaan moeten dit veilig kunnen doen. Dat
betekent de mogelijkheid van anonimiteit of bescherming als getuige (uiteraard binnen het wettelijk
kader). Nu merken slachtoffers dat de politie eerst onderzoek wil doen alvorens veiligheid te
garanderen en daarmee nemen zij het gevaar, dat slachtoffers die zich aan het netwerk onttrekken,
lopen niet voldoende serieus. Onderzoek wijst uit dat slachtoffers van mensenhandel (met name van
zogenoemde loverboys) meermalen terugkeren naar hun daders, uit angst of vermeende loyaliteit.
Dit fenomeen is ook te zien bij slachtoffers van georganiseerd sadistisch seksueel misbruik. Safe
houses voor deze slachtoffers moeten deskundig personeel hebben dat toegerust is op de zorg voor
deze specifieke groep.
In geval een slachtoffer aangeeft dat een politieambtenaar, dan wel een officier van justitie of een
rechter, betrokken bij haar/zijn zaak onderdeel is van of banden heeft met het netwerk waarvan hij
of zij slachtoffer is dan moet er een veilige manier zijn om hier een gevolg aan te geven. Ons advies is
om hiervoor te kijken hoe dit in Duitsland is geregeld.

28

EU-richtlijn 2012/29/EU; https://wetten.overheid.nl/BWBR0045831/2021-12-01.

93

Het op te richten Meldpunt29 neemt een belangrijke rol in bij het zorgen voor veiligheid van
slachtoffers. Het Meldpunt is een professionele organisatie waar slachtoffers op een veilige
manier hun getuigenissen kunnen doen en waar alle binnenkomende informatie bij elkaar komt en
zonder een vooringenomen standpunt met betrekking tot geloofwaardigheid gecentraliseerd wordt
en tot actie leidt. Het meldpunt moet rechtstreeks toegang hebben tot een gespecialiseerd team,
waarin politie, maatschappelijk werkers, psychologen/(kinder)psychiaters en forensisch artsen deel
van uitmaken. Dit team dient snel en gemakkelijk medische en psychische hulp te kunnen realiseren
voor slachtoffers. Het Meldpunt moet direct contact kunnen hebben met het gespecialiseerde
landelijk opsporingsteam mede om voorzorgsmaatregelen te kunnen realiseren zoals onderduikadres
en identiteitsbescherming. Het Meldpunt ondersteunt desgewenst het slachtoffer bij het doen van
aangifte dan wel het afleggen van een (schriftelijke) verklaring.
Met instemming van het slachtoffer kan het Meldpunt ook zorgen voor lichamelijk onderzoek
(vaginaal, anaal en elders op het lichaam – aanwijzingen voor toegepast (seksueel) geweld). Met
toestemming van het slachtoffer kan het Meldpunt ook medische voorgeschiedenis (eerdere
contacten met huisarts, specialist) verzamelen. Het slachtoffer kan zich daarbij bij laten staan door
een vertrouwenspersoon. Desgewenst vindt lichamelijk onderzoek onder narcose of plaatselijke
verdoving plaats.
Het slachtoffer kan verzoeken om een psychologisch onderzoek om vast te stellen wat de psychische
gesteldheid is (CPTSS, DIS), en welke gevolgen het misbruik heeft voor het psychosociaal
functioneren, uiteraard door een ter zake deskundige, die ook het vertrouwen van het slachtoffer
heeft. De uitkomsten van een dergelijk onderzoek kunnen gebruikt worden voor het verkrijgen van
schadevergoeding en het voegen ter zitting, dan wel bij het indienen van een verzoek bij het
schadefonds geweldsmisdrijven.
Het is belangrijk dat slachtoffers gedurende het hele proces op de hoogte worden gesteld van wat er
gebeurt. Hier ligt een belangrijke taak voor het Meldpunt om dit te bewaken.
Tot slot
Slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik is decennialang ernstig onrecht aangedaan.
Allereerst natuurlijk door de daders, die hen iedere mogelijkheid op een normaal leven hebben
ontnomen en nog steeds ontnemen. Het gaat om slachtoffers die na jaren hun verhaal doen maar
ook om jonge slachtoffers, kinderen, die ook nu nog ten prooi vallen aan dit onbeschrijflijk geweld.
Het gaat dus niet alleen om verklaringen en getuigenissen van slachtoffers die aan het netwerk
proberen te ontsnappen, maar ook om (jonge) kinderen die gered moeten worden. Maar het onrecht
dat slachtoffers is aangedaan behelst ook het stelselmatig ontkennen door de instanties van het
bestaan van dit geweld. Slachtoffers zijn weggezet als gek en ongeloofwaardig. Dit is een land als
Nederland, dat nota bene in belangrijke mate het kantoor van de Special Rapporteur on Violence
against Children to the Secretary General van de Verenigde Naties subsidieert, onwaardig.

29

De Stichting Misbruikt! heeft op verzoek van uw Commissie en in overleg met de andere partners bij deze
brief een blauwdruk gemaakt voor een dergelijk Meldpunt, dat zij u binnenkort zal toesturen.

94

Bijlage A11 Informatie van medewerkers politie en het OM
De Commissie heeft met verscheidene politiemedewerkers en vertegenwoordigers van het OM
gesproken. Zedenzaken worden in Nederland afgehandeld in tien regionale zedenteams.
Zedenrechercheurs moeten een speciale opleiding volgen. Het betrekken van andere specialisaties,
zoals van mensenhandel, wordt binnen een team besloten. De medewerkers die de Commissie
gesproken heeft, gaven aan dat de werkwijze van zedenrechercheurs in de afgelopen jaren
geëvalueerd is en dat verbeterpunten geformuleerd zijn. Zo werd de omgang met slachtoffers door
rechercheurs als een ‘neutraal-kritische houding’ omschreven, terwijl die door slachtoffers als
onpersoonlijk en niet-betrokken werd ervaren. Dit werd ondersteund door een rapport van het
ministerie van Justitie en Veiligheid. Hierop is de communicatie naar slachtoffers aangepast. Het
informatief gesprek over wat de gevolgen van een aangifte zijn en hoe het verdere opsporings- en
justitiële traject zal verlopen, wordt tegenwoordig veel meer op maat gevoerd. Het
tweewekencriterium, waarbij na het informatieve gesprek twee weken gewacht zou moeten worden
totdat aangifte gedaan kan worden, is niet verplicht. Ook is er ruimte om een vertrouwd persoon
aanwezig te laten zijn bij delen van het informatief gesprek. Voorbeelden van andere informatie die
duidelijker gecommuniceerd kan worden volgens de medewerkers die de Commissie gesproken
heeft, zijn: a) dat vaak niet duidelijk is wat het verschil is tussen een verklaring en een verhoor; b) dat
het doel van een verklaring is om aanknooppunten voor opsporingsonderzoek te vinden, en dat
feiten en gebeurtenissen daarom in detail nagevraagd worden; c) dat inzage in de mobiele telefoon
en andere apparatuur van een slachtoffer zeer belangrijke opsporingsaanwijzingen kan opleveren.

95

Bijlage A12 Politieonderzoek naar ritueel misbruik
De Commissie heeft via afgevaardigden van het OM en de Landelijke Eenheid inzicht gekregen in
lopend onderzoek naar ritueel misbruik. Dit onderzoek is door het OM en het Team Bestrijding
Kinderporno en Kindersekstoerisme (TBKK) van de Landelijke Eenheid geïnitieerd naar aanleiding van
de in de inleiding genoemde Argos-uitzendingen. Omdat zedenteams van de politie regionaal
georganiseerd zijn, heeft het TBKK een betere positie om mogelijk landelijk opererende criminele
organisaties te onderzoeken. De Commissie heeft onder embargo inzicht gekregen in de resultaten
van dit onderzoek.
Het TBKK heeft ondanks een verzoek daartoe geen toegang gekregen tot de door Argos verzamelde
gegevens van de gestelde 140 slachtoffers van het Argos-onderzoek. Het TBKK heeft vervolgens
uitvoerig onderzoek gedaan naar de in de uitzendingen naar voren gebrachte cases en aan de hand
van concrete zaken personen geïdentificeerd en situaties in beeld gebracht. Een speciaal daartoe
aangewezen team heeft uitgebreid gezocht naar gevallen van ritueel misbruik. Dat team heeft een
groot aantal personen benaderd en gevraagd of ze een verklaring wilden afleggen. Het gaat zowel
om mogelijke slachtoffers, als ook om getuigen, therapeuten of andere hulpverleners.
De bereidheid om een verklaring af te leggen bleek echter zeer minimaal. Benaderde personen gaven
aan de politie en justitie niet te vertrouwen, bang te zijn voor de gevolgen of er bleek sprake van
persoonlijke omstandigheden die het afleggen van een verklaring in de weg stonden. Deze
argumenten werden ook aangevoerd door de personen die in de openbare uitzendingen wel hebben
verklaard over een netwerk dat zich bezig zou houden met ritueel seksueel misbruik. En ook de
therapeuten die in de uitzendingen verwijzen naar het buitenland waar therapeuten en politie
samenwerken op dit thema, verklaarden zich desgevraagd niet bereid om zelf met de Nederlandse
politie te praten.
Daarnaast gaven de wel afgelegde verklaringen van slachtoffers vaak te weinig aanknopingspunten
om politieonderzoek uit te kunnen voeren. Tenslotte waren de meeste slachtoffers niet bereid
telefoons of andere gegevensdragers (zoals USB-sticks) over te dragen, waarmee bijvoorbeeld
berichtenwisselingen met daders onderzocht hadden kunnen worden. Desondanks hebben een
aantal slachtoffers en hun vertegenwoordigers medewerking verleend. In andere gevallen kon het
TBKK onderzoek doen naar aanleiding van andere aanknopingspunten, zoals publiek toegankelijke
informatie.
In grote lijnen constateert het TBKK in het onderzoek dat de slachtofferverklaringen of de
verklaringen over slachtoffers die wel onderzocht konden worden, op belangrijke details niet geheel
kunnen kloppen of op een grote mate van onwaarschijnlijkheid berusten30.
Hoewel het politieonderzoek de onderzochte slachtofferverklaringen op veel details ontkracht en de
onwaarschijnlijkheid van enkele genoemde gebeurtenissen aantoont, kan dit natuurlijk niet
gegeneraliseerd worden naar alle slachtofferverklaringen van ritueel misbruik. Zeker aangezien
slechts een beperkt aantal gevallen onderzocht kon worden. Ook kan geenszins gesteld worden dat
alle gebeurtenissen uit de onderzochte verklaringen niet waar kunnen zijn; er zou bijvoorbeeld wel
sprake van seksueel misbruik kunnen zijn (geweest), ook al zijn er in het politieonderzoek geen
30

Om te voorkomen dat details besproken worden die de identificatie van slachtoffers mogelijk maakt, wordt
hier niet in detail op alle onderzoeksresultaten ingegaan.

96

aanwijzingen voor gevonden, maar het aspect van een georganiseerd netwerk met (satanische)
rituelen is naar aanleiding van de onderzoeksresultaten onaannemelijk.

97

Bijlage B1 Tabel reactie belangenorganisatie Stichting Misbruikt!31
Leeswijzer: De derde, vierde en vijfde kolom geven de letterlijke tekst weer van de reactie van inzagepartijen. In de laatste kolom staat een toelichting van de commissie op
de wijze van verwerken van de reacties van partijen.

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

2

Stichting
Misbruikt!

Naast Argos … te
kennen.

In deze opsomming van organisaties ontbreekt de Stichting Spotlight.

Ja

Aanvulling
overgenomen.

3

Stichting
Misbruikt!

In 2021…
tegen
kindermisbruik.

Stichting Lisa is hier niet volledig omschreven, het is Stichting Lisa Tegen
Georganiseerd Kindermisbruik en zij strijdt tegen georganiseerd sadistisch
kindermisbruik.

Ja

Correctie
overgenomen.

4

Stichting
Misbruikt!

Ja

Correctie
overgenomen.

Stichting
Misbruikt!

Stichting
Misbruikt! …
zijn.
De exacte … naar
voren.

Stichting Misbruikt! is in januari 2021 opgericht.

5

p. 6, alinea
3 kader
Argos
p. 15,
alinea 2
kader
Spotlight
p. 15, kader
Stichting
Misbruikt!
p. 25 2e
alinea, 3e
zin

Ja

De zin is geschrapt.

6

Stichting
Misbruikt!

Deze zin is onjuist. Meerdere slachtoffers die die wij hebben begeleid bij de
interviews met de commissie hebben deze rituelen tot in detail
beschreven, zowel in het gesprek als op schrift. Directeur van Stichting
Misbruikt! is zelf aanwezig geweest bij meerdere interviews en getuige van
de gesprekken over ritueel misbruik.
Deze zin is onjuist. Meerdere slachtoffers die wij hebben begeleid bij de
interviews met de commissie hebben de precieze aard tot in detail
beschreven, zowel in het gesprek als op schrift. Directeur van Stichting
Misbruikt! is zelf aanwezig geweest bij meerdere interviews en getuige van
de gesprekken over de precieze aard van deze netwerken.

Nee

De Commissie
baseert zich hier
op verschillende
bronnen, niet
alleen interviews.

31

p. 25, 3e
alinea, 2e
zin

De precieze …
vaak onduidelijk.

De eerste rij in de tabel bevatte een algemene opmerking van de inzagepartij voor de Commissie en is daarom niet opgenomen in het rapport.

98

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

7

Stichting
Misbruikt!

p. 26, 2e
laatste zin

Slechts …
genoemd.

8

Stichting
Misbruikt!

p. 26,
alinea 3

Ook blijkt … de
LEBZ.

9

Stichting
Misbruikt!

Bij de …
misbruik gedaan.

10

Stichting
Misbruikt!

p. 27,
meldingen
van ritueel
misbruik,
2e alinea
p. 33,
laatste
alinea

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

Dit is onjuist, nagenoeg alle ons bekende slachtoffers beschrijven financieel
gewin als motief. Directeur van Stichting Misbruikt! is zelf aanwezig
geweest bij meerdere interviews en getuige van de gesprekken. Hierin
kwam naar voren dat nagenoeg alle slachtoffers zijn verkocht, verhandeld
en dat financieel gewin een motief is voor meestal de vader maar soms ook
de moeder van het gezin.
Uit interviews met 6 slachtoffers zijn er vier slachtoffers die aangeven dat
hun zaak door het LEBZ behandeld is. 1 slachtoffer heeft het rapport in
haar bezit van de overige drie slachtoffers zijn de rapporten niet te
traceren.

Ja

Hier wordt Misbruikt! niet genoemd terwijl bekend is dat er bij ons
afgelopen jaar regelmatig meldingen van ritueel misbruik zijn binnen
gekomen. Dit tekort leidt tot een verkeerde voorstelling van zaken. Eigen
ervaring stichting Misbruikt!

Ja

Deze alinea geeft een incompleet beeld van de aanbevelingen gedaan in de
gezamenlijke brief van KTGG, Stichting
Spotlight, Stichting Misbruikt! en Stichting Lisa tegen Georganiseerd
Kindermisbruik.

Deels

99

Nee

De beschrijving
betreft het
algemene beeld
van de Commissie.
De tekst is
aangepast in lijn
met de reactie.

De beschrijving
betreft alle
interviews en
vragenlijsten die
de Commissie
heeft afgenomen.
Hieruit blijkt dat
een klein deel
ervaringen heeft
met de LEBZ.
Aanvulling
overgenomen.

Het klopt dat niet
alle aanbevelingen
hier zijn
opgenomen. Voor
de volledigheid is

Nr. Inzagepartij

11

Stichting
Misbruikt!

12

Stichting
Misbruikt!

13

Stichting
Misbruikt!

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie
de brief
opgenomen als
bijlage.
De tekst is
aangepast ter
verduidelijking.

p. 34,
laatste
alinea,
laatste zin
p. 35,
Hoofdstuk
6, alinea 4

Deze aangiftes ...
media
beschreven.

De tekst begint met dat deze aangiftes uit een overzicht van rechtszaken
komt, terwijl hij eindigt met de zin dat deze aangiftes alleen in de media
beschreven staan, dit is inconsistent.

Deels

Vanuit
slachtoffers …
kenmerken)
geformuleerd.

Ja

De tekst is
aangepast in lijn
met de
inzagereactie.

p. 36,
alinea 1

Met betrekking
… Sektesignaal
relevant.

Dit is onjuist. Alle slachtoffers die uit het netwerk zijn, hebben aangegeven
een meldpunt heel zinnig te achten, mits deze veilig is. Ze willen niet alleen
een meldpunt maar ook een steunpunt waar ze hulp krijgen om hun leven
richting te geven. De slachtoffers die nog in de netwerken zitten willen
zéker graag een veilig meldpunt. Hen wordt door het netwerk verteld dat
de meldpunten die er nu zijn, zoals b.v. het Centrum voor Seksueel Geweld,
voor hen niet toegankelijk zijn door inmenging van politie en forensisch
artsen. Zij willen dus niets liever dan zich melden, maar hebben geen
enkele mogelijkheid. Ze kunnen helemaal nergens terecht. In gesprekken
met slachtoffers komt het meldpunt regelmatig aan de orde, zoals ook
tijdens de interviews.
Het meldpunt voor georganiseerd sadistisch kindermisbruik vergelijken met
het meldpunt sektesignaal is irrelevant. Het meldpunt Sektesignaal is niet
opgeheven omdat er te weinig mensen zich meldden.

Nee

De toenmalige
minister van
Justitie en
Veiligheid gaf in
een brief aan de
Tweede Kamer aan
dat het aantal
meldingen een rol
speelde bij het
opheffen van het
meldpunt.

100

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

14

p. 10,
alinea 3

Bij het …
kinderen gered.

Er zijn in Duitsland niet 429 maar 439 verdachten geïdentificeerd. Bron:
www1.wdr.de

Nee

Stichting
Misbruikt!

"Ermittlungsgruppe Berg": 65 Kinder befreit und 439 mutmaßliche Täter
identifiziert - Rheinland - Nachrichten – WDR

15

Stichting
Misbruikt!

p. 1,
Voorwoord,
alinea 2

Omdat ik … te
aanvaarden.

Dr J. Hendriks heeft zich uitgelaten
m.b.t. onderzoek over pedoseksuelen en gemanipuleerde kinderporno. Het
maken en vervaardigen van kinderporno valt onder georganiseerd misbruik
dus heeft Dhr. Hendriks zich uitgelaten over georganiseerd misbruik.

Nee

De bronnen
spreken elkaar
tegen. Het is voor
de Commissie niet
te verifiëren welke
bron het exacte
aantal weergeeft.
Het betreft geen
georganiseerd
sadistisch of
ritueel misbruik.

Artikel over beschikbaar stellen kinderporno:

16

Stichting
Misbruikt!

p. 39,
laatste
alinea

Daardoor
ontbreken …
type misbruik.

https://www.parool.nl/nieuws/hoogleraar-stelgemanipuleerdekinderpornobeschikbaar~b3beeef9/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F
Er zijn wel degelijk daders veroordeeld voor dit type misbruik (Seksueel
kindermisbruik met rituele kenmerken).
https://www.theguardian.com/uk/2012/nov/28/witches-sex-abuseallegations-children-court
Deze twee daders uit Cornwall zijn veroordeeld voor kindermisbruik met
rituele kenmerken.
De daders uit de zaak in Griekenland ook, waaruit ook blijkt dat rituelen
worden ingezet bij seksueel geweld.
https://greekreporter.com/2016/12/20/greek-satanist-released-after-23years-in-prison-for-murder/
https://www.theepochtimes.com/11-face-trial-in-scotland-over-satanicchild-abuse-allegations_4637876.html

101

Nee

Het gaat hier om
de Nederlandse
context.

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

Deze zaak heeft recent gespeeld in Schotland.
17

Stichting
Misbruikt!

p. 43,
alinea 2

Ook ervaren …
satanische
aspecten.

Uit deze zin blijkt dat er geen zedenrechercheurs zijn die ervaring hebben
met zaken rond georganiseerd sadistisch misbruik met rituele en/of
satanische kenmerken. Dit is niet correct. Afgelopen maanden hebben wij
vanuit de stichting zedenrechercheurs gesproken die wel ervaring hebben
met zaken rond georganiseerd sadistisch misbruik met rituele kenmerken.

Ja

Op basis van de
reactie is een
voetnoot aan de
tekst toegevoegd.

Nee

Zie reactie 13.

Er is geen onderzoek bekend onder alle zedenrechercheurs in Nederland
naar hun ervaring met georganiseerd sadistisch misbruik met rituele en/of
satanische kenmerken. We moeten ons dus beroepen op persoonlijke
gesprekken met zedenrechercheurs. Op 10 november jl. hebben wij een
lezing gegeven waar zedenrechercheurs bij aanwezig waren die onze
verhalen herkenden en met zowel satanische als rituele aspecten van
georganiseerd misbruik in zaken te maken hebben gehad.
18

Stichting
Misbruikt!

p. 45, op
een na
laatste
alinea

Vanuit het
perspectief…van
het meldpunt
bedreigd: het
meldpunt
Sektesignaal is
niet opgeheven
doordat er te
weinig
meldingen
waren, beter
nog, het liep
storm. Deze
mening kan dus

https://www.gld.nl/nieuws/2436663/kamerleden-willen-oplossing-vooropgeheven-sekte-meldpunt
Reden voor de opheffing is stopzetting van de subsidie. In 2019 belden nog
meer dan honderd mensen met het meldpunt. bron:
(https://www.huiselijkgeweld.nl/actueel/nieuws/2020/01/07/meldpuntsektesignaal-is-gestopt)

102

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

Deze bewering is onjuist. Spotlight, KTGG, Stichting Lisa tegen
georganiseerd kindermisbruik en Stichting Misbruikt! hebben met elkaar
twee brieven m.b.t. de aanbevelingen geschreven, zowel voor de opsporing
als voor het meldpunt. Wij zijn het helemaal eens, er zit geen enkel licht
tussen onze standpunten.

Ja

De tekst is
verwijderd.

Deels

Suggestie over
sociaal netwerk
overgenomen.
Omdat in de zin al
staat dat het gaat
om een netwerk
waarbinnen
misbruik
plaatsvindt, wordt
de toevoeging

niet worden
opgenomen als
verklaring.
19

20

Stichting
Misbruikt!

Stichting
Misbruikt!

p. 47,
alinea 2

p. 50, 1e
alinea

Ook binnen … de
toekomst.

Vaak betreft …
misbruik
plaatsvindt.

https://misbruikt.nl/over-ons/belangenbehartiging/
Op de website van Misbruikt! staan twee brieven welke alle
belangenbehartigingsorganisaties gezamenlijk hebben geschreven, met
onze gezamenlijke standpunten en aanbevelingen. Onze samenwerking is
zeer harmonieus. We versterken elkaar, informeren en steunen elkaar. Een
keer in de zes weken hebben we overleg en stemmen we af over ons werk
aan de gezamenlijke doelen, verder hebben we vrijwel dagelijks contact
met elkaar over de dagelijkse gang van zaken. Er is geen sprake van
tegenstellingen in onze belangen of doelstellingen en ook niet in de
samenwerking. Onze samenwerking is prettig en zeer gewenst.
Hier staat dat slachtoffers aangeven geïsoleerd te zijn in een sociaal
netwerk waarbinnen het misbruik plaatsvind.
‘Sociaal’ zou voor seksueel misbruik een woord kunnen zijn maar hier, bij
georganiseerd sadistisch misbruik, is het een misplaatst woord. Ze worden
misbruikt in een crimineel netwerk. Niet in een sociaal netwerk.
In de definitie op Wikipedia van ‘sociaal netwerk’ staat dat ‘zonder een
sociaal netwerk isolement dreigt en overbelasting’. De ervaring van al onze
slachtoffers is juist dat zij geïsoleerd en overbelast raken doordat ze in het
netwerk zitten. Ze willen daar niet in zitten, ze willen daaruit. Maar ze

103

Nr. Inzagepartij

21

Stichting
Misbruikt!

22

Stichting
Misbruikt!

Hoofdstuk
en
paragraaf

p. 79 kader
Stichting
Misbruikt!
p. 85,
alinea 1

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

De drie ….. de
commissie.

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

worden er niet uit losgelaten, ze worden geïsoleerd en zijn van het
netwerk. Dat is een vernederend misdrijf en mensenhandel en dat heet
crimineel.
Er mist een afspraak: op 8 juli hebben M. Freriks en
C. Dettmeijer-Vermeulen een gesprek gehad met Trudy Mooren en AnneMarie Slotboom.
Het is niet correct dat er op verscheidene manieren input is geleverd, er is
1 gezamenlijke brief geschreven vanuit het KTGG, Stichting Lisa tegen
georganiseerd geweld, Stichting Spotlight en Stichting Misbruikt!.
En de input welke is geleverd in deze brief was niet vanuit drie maar vanuit
vier belangenorganisaties.
https://misbruikt.nl/over-ons/belangenbehartiging/
Zie de brieven van d.d. 18 september (opsporing) en 16 oktober (meldpunt)
m.b.t. de aanbevelingen over de opsporing en over het meldpunt op de
website van Misbruikt!

104

Overgenomen? Toelichting
Commissie

Ja

Deels

‘crimineel’ niet
noodzakelijk
geacht.
De toevoeging is
overgenomen.
Suggestie over één
gezamenlijke brief
is niet
overgenomen,
omdat de
Commissie op 3
oktober 2022 ook
een brief heeft
ontvangen van
Stichting Spotlight.
Correctie van vier
in plaats van drie
organisaties is
overgenomen.

Bijlage B2 Tabel reactie Kenniscentrum Transgenerationeel Georganiseerd Geweld32
Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

1

KTGG

Voorwoord

De diverse …
Commissie

Ja

De zin is geschrapt.

3

KTGG

Voorwoord

Kenniscentrum
TGG … ritueel
misbruik.

De genoemde belangenorganisaties waren het wél met elkaar eens. Zij
schreven zelfs gezamenlijk adviezen over opsporing en een meldpunt, en
werken daarnaast op veel andere terreinen samen. Zij verschilden wel van
mening met een groep GGZ-behandelaren – die overigens in het rapport
niet worden genoemd.
Onjuist. Wij gaven veel informatie over tgg, dissociatie en trauma. De
specifieke aandacht op ritueel in het rapport moet weg.

Deels

5

KTGG

Idem

Na de … van
minderjarigen.

Nee, het ging over seksueel misbruik.
Opnieuw tendentieus gebruik van de term ritueel

Nee

6

KTGG

Idem

Onvolledig: het kon in strafrechtelijke zin niet worden aangetoond

Nee

7

KTGG

Idem

De werkgroep …
worden
aangetoond.
Een van … (Min v
J, 1994).

Dit beraad is er nooit gekomen – wordt wel vermeld bij het kader KTGG,
maar hoort hier ook thuis

Nee

De tekst in de
betreffende zin is
aangepast. Ritueel
is een aspect dat
vaak wordt
vermeld door
slachtoffers.
De Satanic Panic
ging over ritueel
misbruik.
Het betreft geen
feitelijke
onjuistheid.
De tekst is niet
aangepast omdat
deze informatie op
een andere plaats
in de tekst staat.

32

De tabel geeft niet de volledige reactie van de inzagepartij weer. Omdat een deel van de reactie vragen, opmerkingen en discussiepunten betrof, is dit niet opgenomen in
het rapport. Om die reden is de nummering van de tabel niet doorlopend. De volledige tabel is te vinden op de webpagina van de Commissie.

105

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

8

KTGG

Idem

De belangstelling
… vorige eeuw.

Onjuist. In Australië werkt Michael Salter, in de VS is de ISSTD actief, ook in
Spanje wordt actief in het hier-en-nu gewerkt.

Nee

Het betreft geen
onjuistheid, er
staat vooral.

11

KTGG

Idem

Ritueel misbruik is NIET een VORM van sadistisch misbruik, maar het kan
daarvan een ONDERDEEL zijn. Het is dus geen VERBIJZONDERING. Het
bestaat niet als iets dat op zichzelf staat.

Nee

De Commisse deelt
deze mening niet.

14

KTGG

Hoofdstuk
1, Doel en
onderzoeks
vragen

Het voorgaande
… sadistisch
misbruik.
En: Om die
reden …
sadistisch
misbruik.
Het doel …
werking daarvan.

Bij de aanbevelingen staat ‘hulpverlening’ als eerste genoemd. Dit komt
echter niet voor in de taakomschrijving die eerder is aangehaald; evenmin
staat het in de onderliggende motie.

Nee

15

KTGG

Kader KTGG

De afkorting is KTGG, niet TGG.

Ja

16

KTGG

Hoofdstuk
2, Gevolgde
onderzoeks
procedure
Idem

De Commissie
achtte het van
belang hier wel
adviezen over te
geven.
De correctie is
overgenomen.

Idem

Het bestuur bestaat niet uit vrijwilligers die ‘allen met ritueel misbruik in
aanraking kwamen’. Ritueel moet hier en overal in dit kader worden
vervangen door georganiseerd sadistisch geweld.
Bij de activiteiten moet worden toegevoegd het uitgeven van een
Nieuwsbrief.
Ook ontbreekt dat het KTGG pogingen doet het bewustzijn van dit
fenomeen te vergroten bij de politiek, de ggz in het algemeen en bij
zorgverzekeraars.

Ja

106

De suggesties zijn
overgenomen.

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

22

KTGG

Idem

Het eindrapport
… gegeven
adviezen

Hier ontbreekt inzage in taken van de leescommissie.

Deels

24

KTGG

Idem

De documenten
… vernietigd
worden

Hier ontbreekt wat er gebeurt met de aanvullingen die wij als bijlage bij het
eindrapport kunnen leveren.

Nee

25

KTGG

Hoofdstuk
2,
Opbouw
eindrapport

Gehele alinea

Opnieuw ‘ritueel misbruik’. Een onjuiste verenging. Hier dient te staan
‘georganiseerd sadistisch misbruik’.

Deels

28

KTGG

Idem, p. 25

Gehele alinea: in
een groot deel…

Volgens ons gaven overlevers wel degelijk details.

Deels

29

KTGG

idem

In veel …
verbanden
genoemd.

De woorden ‘veel’ en ‘vaak’ dienen geschrapt als geen percentages worden
genoemd. Daarzonder geeft het een indruk die mogelijk onjuist is, en zeker
niet controleerbaar.

Nee

107

De zin is aangepast
en er wordt
verwezen naar
Bijlage A9 waarin
meer informatie is
opgenomen.
Hierover zijn geen
nadere afspraken
gemaakt en deze
worden daarom
niet apart
genoemd.
Waar dit van
toepassing is, is de
term ‘ritueel
misbruik’ gewijzigd
in ‘georganiseerd
sadistisch
misbruik’.
Waar dit van
toepassing is, is de
tekst aangepast op
basis van de
reactie.
Gezien de kleine
steekproef zou
aanpassing leiden
tot
schijnexactheid. De

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

30

KTGG

Idem

Slachtoffers
voelen …
chantagemiddel.

Er is een afwisseling van wijze van benoemen wat slachtoffers vertellen:
som staat er iets als ‘worden gebruikt’, of ‘geven aan’, maar een tweetal
keren staat er ‘zouden’. Daarmee worden twijfels gewekt, terwijl het hier
gaat over welke informatie de slachtoffers gaven. Daarom past ook de zin
‘Door hen in verwarring … feitelijk gebeurd is.’ Deze conclusie van de
commissie ius hier niet op zijn plaats, en is bovendien niet door lezers
controleerbaar.

Nee

32

KTGG

Idem, p. 26

Dit zou …
kinderen betreft.

Deels

43

KTGG

Idem, p. 29

Idem, met name
Het is … te
lokken

48

KTGG

Hoofdstuk
4,
Belemmere
nde

Eenmaal in …
door
slachtoffers.

Ook hier geeft de commissie al een alternatieve verklaring, die op dit
moment nog niet opportuun is, en die bovendien een denkrichting
aangeeft die twijfel aan de geloofwaardigheid versterkt. Daarbij blijft
onvermeld dat de beweringen van slachtoffers ook juist of in ieder geval
deels juist kunnen zijn.
De commissie verzuimt te vermelden dat vrijwel al dit onderzoek
laboratoriumonderzoek betreft bij volwassen (en niet chronisch
getraumatiseerde) proefpersonen; dat maakt het zeer discutabel als ervan
wordt aangenomen dat dit dus ook de gang van zaken is bij een jong kind
dat chronisch wordt getraumatiseerd.
Door deze fout in het concept wordt, samen met het onjuiste dat wordt
aangegeven bij 42, een beeld geschetst dat niet met de realiteit van
slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik (begonnen voor het 4e
levensjaar) overeenkomt. Een nogal ernstige feitelijke onjuistheid
Een merkwaardige vaststelling, die ook nog wel een foutief zou kunnen
zijn. Het is de taak van de hulpverlener na te gaan wat er speelt, dus ook of
er sprake is van vroegkinderlijke traumatisering. Dit in de schoenen van
slachtoffers schuiven kan niet.

108

tekst is daarom
niet aangepast.
De Commissie
geeft weer wat
slachtoffers
melden en
daarvoor worden
verschillende
woorden gebruikt:
het zijn geen
controleerbare
feiten.
De formulering is
aangepast.

Deels

De tekst is iets
aangepast.

Ja

De correctie is
overgenomen.

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

Dit kan …
stoornis.

Niet ‘dit kan’, maar ‘dit is’. En het is niet alleen een belemmering voor het
stellen van de juiste diagnose, maar – logischerwijs – ook voor het geven
van de juiste behandeling. Dat is het belangrijkste. Daarmee wordt niet
slechts geld verkwist, maar vooral schade toegebracht aan toch al
beschadigde mensen, en wordt hun motivatie later weer hulp te zoeken
verminderd.
Zo vroeg mogelijk de juiste diagnose en dus de juiste behandeling spaart
tijd, veel geld en vooral veel extra ellende. En het helpt om hulpverleners
gemotiveerd te houden.
Wij vragen ons af of geen enkele therapeut genoemd heeft de geïsoleerde
positie die zij ervaren bij het werken met deze doelgroep, binnen de groep
collega’s. Of het ontbreken van steun vanuit het management, het gebrek
aan kennis en aan opleidings- en super-/intervisie mogelijkheden. NB
deelrapport 3.

Nee

De tekst is niet
aangepast omdat
een juiste diagnose
geen garantie is
voor een juiste
behandeling.

Deels

Dit begrijpen wij niet; waarom zou een klein aantal cliënten betekenen dat
geen kennis opgebouwd kan worden?
Essentiëler is dat in de opleidingen tot psychiater/psycholoog en andere
ggz-medewerkers nauwelijks tot geen aandacht is voor deze problematiek.
Voor zover ons bekend is de enige gerichte opleiding beschikbaar bij de
Trauma Academy in Amsterdam. En er zijn soms kleine, vaak lokale,
activiteiten. Het KTGG tracht hierin te bemiddelen.
Het gaat niet zozeer om geloofd worden, maar om serieus genomen
worden. Een belangrijk verschil, dus ‘geloofd’ is een onjuiste weergave van
de feiten.

Deels

Een deel van de
aangehaalde
punten kwam ook
aan bod in de
interviews. De
tekst is daarop
aangepast.
Bedoeld wordt
‘ervaring’. De tekst
is hierop
aangepast.

49

KTGG

factoren, p.
31
Idem

51

KTGG

Idem

Belemmerende
factoren … de
behandeling

54

KTGG

Idem

De opbouw …
problematiek.

57

KTGG

Hoofdstuk
4,
Bevorderen
de factoren,
p. 32

Slachtoffers
menen …
geloofd worden.

109

Deels

De tekst is
aangepast in lijn
met de reactie.

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

59

KTGG

Idem

Het doen …
aldus
therapeuten

Ja

De tekst is
aangepast in lijn
met de reactie.

62

KTGG

Idem

Met betrekking
… voorwaarde
gesteld.

Deels

64

KTGG

Hoofdstuk
7, p. 37

Geheel

69

KTGG

Idem

Een aspect …
een slachtoffer.

De brief met het
advies wordt als
bijlage bij het
rapport
opgenomen.
Herhalingen zijn
zoveel mogelijk
geschrapt.
De tekst is
aangepast in lijn
met de reactie.

73

KTGG

Idem

Het bestaan …
psychologische
literatuur.

Hierbij moet uitdrukkelijk vermeld worden dat het beschrijven van hun
trauma’s in een door hen als onveilige, beangstigende situatie van een
aangifte bij de politie het psychisch welzijn kan doen verslechteren.
Betrouwbare begeleiding in dit proces is dus essentieel.
Ernstig is dat hier geen melding wordt gemaakt van het advies dat
Misbruikt! in samenwerking met Spotlight en KTGG heeft verstrekt aan de
commissie, waarin een ander standpunt wordt ingenomen,
beargumenteerd.
Ook dit advies moet worden vermeld.
Dit hoofdstuk is vrijwel geheel een herhaling van hetgeen in hoofdstuk 6
staat beschreven.
Alle daar gemelde onjuistheden dienen hier ook gecorrigeerd te worden.
Hierbij moet toegevoegd worden dat dit met name destabiliserend kan
werken als het vertellen moet gebeuren in een onbekende en als onveilig
ervaren omgeving, zoals die bestaat tijdens een aangifte, voor het
slachtoffer.
Deze kennis zou onbekend zijn in de psychologische literatuur. Onzin. We
verwijzen bijvoorbeeld naar Colin Ross (bijvoorbeeld Colin A. Ross (2006).
The CIA Doctors: Human Rights Violations By American Psychiatrists.
Richardson, TX: Manitou Communications) en Alison Miller (Healing the
Unimaginable en Jezelf worden), waar diverse literatuurverwijzingen te
vinden zijn.

81

KTGG

Hoofdstuk
7, 9, p. 45

Het zal … kan
voorkomen.

Wereldvreemd en een ontkenning van de realiteit waar slachtoffers mee te
maken hebben. Die realiteit is: zij krijgen daadwerkelijk repercussies, en
niet zo’n beetje. De realiteit is dat politie, justitie en ook hulpverlening
falen in het bieden van veiligheid.
En geweld vanuit netwerken ‘kan’ niet voorkomen, maar is aan de orde van
de dag.

Ja

110

Ja

Ja

Nee

De aangehaalde
literatuur heeft
geen betrekking op
experimentele
onderzoeken,
maar bestaat uit
beschrijvende
verhalen.
Deze zin is
geschrapt.

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

82

KTGG

Idem

85

KTGG

Idem

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Dit vertrouwen
… te
beïnvloeden.
In Nederland …
te ontwikkelen.

90

KTGG

Idem

Ook binnen … de
toekomst.

96

KTGG

Idem

De verschillende
… rol speelden.

Argumentatie/onderbouwing van uw reactie

Als de commissie dit niet herschrijft hertraumatiseert zij de slachtoffers en
overlevers.
Wetenschappelijk onderbouwd?

Overgenomen? Toelichting
Commissie

Ja

De tekst is
aangepast.

De argumentatie voor de voorkeur van de commissie voor een algemeen
meldpunt ontbreekt en berust daardoor voorlopig op drijfzand. Daarbij valt
op dat de commissie, wederom zonder het te beargumenteren, afwijkt van
wat zij hoorden over de situatie in Duitsland, waarvan zij zelf zegt dat we
daarvan veel zouden kunnen leren. Voor zover ons bekend ervaring juist de
voordelen van een specifiek meldpunt.
Opvallend is ook dat de commissie in het geheel geen melding maakt van
het gezamenlijke advies van Misbruikt!, Spotlight en KTGG over een
meldpunt. Zonder dit te beargumenteren.

Deels

Dit betreft
grotendeels een
discussie. In
Duitsland is sprake
van een algemeen
meldpunt.

Apert onjuist en tendentieus. Tussen Misbruikt!, Spotlight, KTGG (en ook
St. Lisa) bestaan er géén verschillen over onderlinge samenwerking en de
positie in de toekomst. Deze bestaan wel tussen deze organisaties en een
groep GGZ-behandelaren; dit wordt echter door de commissie niet
vermeld, ofwel ten onrechte in de gewraakte zin opgenomen.
Dit moet herschreven worden. De genoemde organisaties werken nauw
samen, met name ook op terreinen die met de commissie niets van doen
hebben.
Eerder heeft de commissie geschreven dat er wel meldingen waren van
georganiseerd sadistisch misbruik. Waarom wordt dat hier niet vermeld, en
wordt opnieuw de aandacht op ritueel gevestigd?

Ja

111

Nee

Het gezamenlijke
advies is
opgenomen als
bijlage.
De tekst is
geschrapt.

De Commissie
heeft informatie
ingewonnen over
zaken met rituele
aspecten, dat was
het uitgangspunt

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

97

KTGG

Idem, p. 47
en 48

De deskundigen
… zijn
tegengekomen.
Al met …
bestaan ervan.

Er zijn deskundigen die dat beeldmateriaal wel tegenkomen. Hoe kan het
dat de commissie deze personen niet heeft kunnen vinden?
Die ondersteuning is er wel. Ook in Duitsland.
Een aantal simpele zoektermen in Google zou de commissie al een paar
stappen verder hebben gebracht.

Nee

114

KTGG

Aanbevelin
gen voor
aangifte en
opsporing,
p. 51 en 52

Gehele paragraaf

Deels

120

KTGG

Aanbevelin
gen, Vorm
van
meldpunt,
p. 54

7.

Nergens maakt de commissie melding van het uitvoerige en onderbouwde
advies dat Misbruikt!, Spotlight, Lisa en KTGG de commissie heeft doen
toekomen over opsporing.
Waar is de argumentatie waarom dat advies in een la ligt?
Dit zien wij als een ernstige omissie, die hersteld dient te worden. Het
advies is uitvoeriger, gedetailleerder en beter onderbouwd dan wat de
commissie presenteert.
De voorkeur wordt niet onderbouwd. Ook is niet duidelijk waarom het
Duitse model – waarover de commissie zich zo positief uitlaat – niet wordt
gevolgd.
Ook hier maakt de commissie geen melding van het onderbouwde advies
dat zij kreeg van Misbruikt!, Spotlight en KTGG, wederom zonder
argumentatie waarom zij van dat (door de commissie gevraagde) advies
afwijkt. Zie ook 85 en 86.

112

Deels

van dit
deelonderzoek.
Ook in Duitsland is
geen
beeldmateriaal
gevonden. In het
deelrapport
‘Beeldmateriaal
van seksueel
misbruik van
minderjarigen’
staat in detail
beschreven wat er
qua
beeldmateriaal is
gevonden.
Het advies is
opgenomen als
bijlage.

Het advies is
opgenomen als
bijlage.

Bijlage B3 Tabel reactie belangenorganisatie Spotlight33
Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

2

Alinea 2

Omdat ik … te
aanvaarden.

Feitelijk onjuist, kinderporno is een veel voorkomend onderdeel van
sadistisch geweld.
https://www.parool.nl/nieuws/hoogleraar-stel-gemanipuleerdekinderpornobeschikbaar~b3beeef9/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F

Nee

Het betreft geen
georganiseerd
sadistisch of ritueel
misbruik.

Ja

Deze zin is
geschrapt.

Ja

De tekst is
aangepast zodat
duidelijk is dat het
om de eerder in de
tekst genoemde
organisaties gaat.

Spotlight

3

Spotlight

Alinea 5

De diverse … de
Commissie.

4

Spotlight

Alinea 5

Uiteindelijk …
Commissie.

https://www.bnnvara.nl/joop/artikelen/hoogleraar-pleit-voor-experimentmet-legale-kinderporno
De in deze alinea genoemde belangenorganisaties zijn nooit verdeeld
geweest. Is feitelijk onjuist.
Insinueert dat alle organisaties die in dit rapport worden genoemd hebben
meegewerkt.
Feitelijk onjuist:
A. Zie pagina 16. “Er zijn belangenbehartigers van de slachtoffers
benaderd, die gekozen hebben niet met de Commissie samen te
werken”
B. Argos: De Commissie heeft geen toegang gekregen tot de data die
door Argos is verzameld en heeft daardoor geen kennis over het
exacte aantal slachtoffers en de aard van het misbruik.
C. Verder hebben de 20 GGZ Therapeuten hun vertrouwen in de
Commissie Hendriks opgezegd, nadat de Motie 234 niet werd
aangenomen.

33

De tabel geeft niet de volledige reactie van de inzagepartij weer. Omdat een deel van de reactie vragen, opmerkingen en discussiepunten betrof, is dit niet opgenomen
in het rapport. Om die reden is de nummering van de tabel niet doorlopend. De volledige tabel is te vinden op de webpagina van de Commissie.

113

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

6

Spotlight

Alinea 2

Verifiëren van …
aan politie.

Deels

7

Spotlight

Alinea 2

Psychische
klachten … meer
bemoeilijkt.

Feitelijk onjuist: dat is de Officier van Justitie.
https://www.om.nl/documenten/vragen-en-antwoorden/wat-is-de-taakvan-de-officier-van-justitie
Suggestief zie: NEDERLANDS JURISTENBLAD − 4-5-2018 − AFL. 18, p 1266
t/m 1273.

Ja

De tekst is
aangepast in lijn
met de reactie.
De tekst is
aangepast.

De invloed van trauma op de accuraatheid van verklaringen
Mirjam Hupperetz, Nicole Nierop, Mirjam ter Beek, Paul van den Eshof &
Martijn van Beek:
Suggestief, ook consistent verklaren kan negatief worden uitgelegd: “maar
consistentie blijkt geen goede voorspeller voor accuraatheid te zijn. ”
p. 1272
terwijl juist trauma de herinnering aan de centrale gebeurtenis versterkt:
“In strafzaken zijn we in de meeste gevallen juist in de schokkende
gebeurtenis geïnteresseerd, waarbij deze geheugenproblemen niet aan de
orde zijn. In tegenstelling tot wat vaak wordt gezegd,
kunnen mensen met PTSS duidelijk verklaren over schokkende
gebeurtenissen.”

8

Spotlight

9

Spotlight

Hoofdstuk
1, kader
Argos
Hoofdstuk
1,
Aanleiding,
alinea 3

Naast Argos … te
kennen.
Veel aangiften …
boven gekomen.

Lisa, de overlever, die mede genoemd wordt als uitgangspunt voor dit
onderzoek, pagina 6 Rapport Commissie Hendriks, en teamlid is van
Spotlight heeft PTSS en geen DIS. Deze cases wordt in onze argumentatie
een paar keer aangehaald.
Bij de belangenorganisaties Stichting Spotlight toevoegen.

Er is nooit bewijs voor deze stelling gevonden. Dit staat ook niet zo
geformuleerd in het rapport van de werkgroep ritueel misbruik uit 1994.
Het fenomeen van aangeprate herinneringen bestaat, maar wordt in het
rapport van commissie Hendriks zwaar veralgemeniseerd.

114

Ja

De aanvulling is
overgenomen.

Ja

De zin is
verwijderd.

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

De belangstelling
… vorige eeuw.

Dit is onjuist aangezien in de afgelopen jaren in Duitsland, Zwitserland en
Australië aandacht is geweest in de media over dit onderwerp.

Nee

12

Spotlight

15

Spotlight

Definitie
van
sadistisch,
alinea 6

Het geweld …
omgekeerde
kruisen.

Jullie hebben mij geïnterviewd waarin ik gewelddadige gedragingen
genoemd heb die niet ritueel waren zoals martelingen en spelen met de
dood. Ik ben niet ritueel misbruikt en wel sadistisch en wordt hier uit de
definitie van sadisme weggelaten alsof die niet gerapporteerd zijn.
(bevestigd door een tweede overlever)

Nee

18

Spotlight

Hoofdstuk 2

Tekstvak
Spotlight

‘de’ en ‘identiteits’ weghalen voor correcte benaming van de vereniging
(DIS) klopt niet want het betreft alle dissociatieve stoornissen en niet alleen
DIS. MPS is achterhaald en dus is het ongewenst deze oude term te
gebruiken.

Deels

De eerste brief aan Grapperhaus is ondertekend door 3 leden, maar er zijn
er meer bij betrokken geweest, die niet vermeld konden of wilden worden.
“De werkgroep zegt de belangen […]… te behartigen.” Dit is suggestief
verwoord alsof we dat misschien niet daadwerkelijk doen. Moet zijn: “De
werkgroep behartigt de belangen”. ..
’Zij geven aan een achterban van. . .’ Het wordt hier gesuggereerd. De
commissie heeft met meerderen hiervan gesproken. ‘De werkgroep heeft
een achterban van ….”

115

De reactie is niet
overgenomen
omdat in de tekst
al vermeld wordt
dat het zich vooral
tot deze periode
beperkte.
De reactie is niet
overgenomen
omdat de tekst
gaat over de
algemene
bevindingen in de
interviews.
De correcties voor
de beschrijvingen
van Caleidoscoop
en Spotlight zijn
overgenomen.

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

We doen een voorstel voor herformulering van het hele tekstvak. Waarin
we ons werksysteem hebben toegevoegd. Belangrijk dat Spotlight nodig is
omdat een groot aantal teamleden zelf te onveilig zijn om hun stem te
kunnen laten horen

19

Spotlight

Hoofdstuk
2, Aanpak,
Interviews

Interviews
hebben … en
therapeuten.

20

Spotlight

Hoofdstuk
2, alinea 1

Alleen zij … zijn
opgeslagen.

Herformulering tekstvak Stichting Spotlight:
Stichting Spotlight is aanvankelijk in 2020 ontstaan als een werkgroep van
Caleidoscoop, landelijke vereniging voor mensen met een dissociatieve
stoornis. Deze werkgroep heeft 25 september 2020 de brief met
ervaringsverhalenbundel aan Minister Grapperhaus gestuurd. Onder de
naam Spotlight is ze in 2021 onder Stichting Misbruikt! en vanaf april 2022
zelfstandig als Stichting doorgegaan. Stichting Spotlight bestaat uit enkele
belangenbehartigers en momenteel een team van ruim 40 mensen die de
belangen van slachtoffers van georganiseerd sadistisch misbruik
vertegenwoordigen. Dit doen ze door gezamenlijk hun stem uit te brengen
omdat dit voor velen individueel onmogelijk is vanwege actuele dreiging uit
georganiseerde criminele netwerken.
Slachtofferinterviews zijn pas laat in het proces bevraagd, omdat de
commissie ervoor koos om eerst allerlei instanties te spreken, waardoor
het lang geduurd heeft voordat de commissie een beetje doorkreeg waar
dit onderwerp over gaat. Interviews hadden in de oriëntatiefase moeten
plaatsvinden.
Slachtoffers zijn te laat geïnterviewd (begin hiervan was 23 februari 2022)
Mij is verteld dat ook in de toekomst niemand anders erin mag zonder dat
zij erbij aanwezig zijn.

116

Ja

Deels

De tekst is
aangepast op basis
van de reactie. Het
ging hier niet om
de volgordelijkheid
van activiteiten.
Bij de tekst over de
afronding van het
onderzoek is
toegevoegd dat
geen andere
personen toegang
hebben dan de

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

21

Spotlight

Alinea 4

Literatuuronderz
oek

Literatuuronderzoek onvolledig dus niet feitelijk aangezien er vrijwel geen
bronvermelding is en de periode 2004-2022 lijkt te ontbreken.

Nee

25

Spotlight

Alinea 4

Daarna wordt …
vernietigd
worden.

Moet zijn: Daarna worden ze vernietigd zonder inzage.

Nee

Mensen waren bereid mee te werken onder goede
geheimhoudingsvoorwaarden. Er staat informatie in waardoor
geïnterviewden gevaar kunnen lopen, ook op langere termijn aangezien
netwerken in de huidige maatschappij nog niet opgerold worden en blijven
bestaan.

eerder genoemde
Commissieleden.
Deze literatuur is
in het onderzoek
betrokken en komt
ook aan bod in het
eindrapport.
De zin bevat de
gemaakte
afspraken met de
geïnterviewde
slachtoffers en is
daarom niet
aangepast.
Geïnterviewden
kunnen altijd
contact opnemen
met de Commissie
om hun gegevens
te laten
verwijderen, ook
na afloop van het
onderzoek. Dit is
opgenomen in de
informatiebrief
voor slachtoffers in
Bijlage A6.

117

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

26

Spotlight

Laatste
alinea

Spotlight

Alinea 1

Ipv geloven: melden
Geloven geeft een oordeel weer dat het niet zo is terwijl hier puur de
ervaringen van slachtoffers weergegeven worden
Beweren geeft een oordeel weer dat het (waarschijnlijk) niet zo is terwijl
hier puur de ervaringen van slachtoffers weergegeven worden.
Dit punt komt vaak terug in het hele rapport. Hier hebben we bronnen en
toelichting erover bij elkaar gezet

Ja

27

Slachtoffers
geloven …
betrokken zijn.
Regelmatig
wordt … netwerk
zijn.

Deels

De tekst is
aangepast in lijn
met de reactie.
De tekst is
aangepast in lijn
met de reactie.
De genoemde
voorbeelden zijn
niet te
veralgemeniseren
naar de
Nederlandse
situatie.

Geen bewering maar feitelijk, zie o.a. Noorse Pedonetwerk:
De politie in Noorwegen heeft een groot pedonetwerk opgerold. Het
netwerk zou uit 51 mensen bestaan, onder wie twee politici en advocaten.
…..De daders komen uit alle lagen van de bevolking, legde de politie
gisteren uit op een persconferentie. Veel verdachten blijken hoog opgeleid.
Ook advocaten en twee politici maken er deel van uit. Eén van de
verdachten is een politieman, hij zou geen centrale rol hebben gespeeld.
https://www.ad.nl/buitenland/politie-rolt-gigantisch-noors-pedonetwerkop~a082b54e
https://nos.nl/artikel/2144369-noorwegen-geschokt-over-pedonetwerk
https://www.telegraaf.nl/nieuws/1291001/noorse-politici-in-omvangrijkpedonetwerk
Zie zaak van Vincent Leenders (2021), hooggeplaatst bij Justitie
(hoofdofficier van justitie), die veroordeeld is voor kindermisbruik.

29

Spotlight

Alinea 1

Dit zou … van
rollenspellen.

Jeffrey Epstein, Maxwell, netwerken met veroordelingen in Duitsland,
Noorwegen en Australië, met leden in veel landen, ook in Nederland.
Hier wordt een ongefundeerde verklaring gegeven om het bestaan ervan te
ontkrachten. In sommige gevallen weten we dat directe daders een functie

118

Deels

De formulering is
aangepast.

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

bij politie of justitie hadden. Beide opties zijn waar, dus zowel het
suggereren in rollenspellen als de daadwerkelijke betrokkenheid van
daders bij instanties. Uit het Duitse onderzoek komt naar voren dat daders
uit alle lagen van de bevolking komen. Ze werken dus ook op allerlei
functies, waaronder politie en justitie. Zie ook Noorse zedenzaak hierboven
(opmerking 27). Eén van de verdachten was politieman.
Beide opties dienen hier genoemd te worden, of deze opmerking
weggelaten.

30

Spotlight

Alinea 2

Slechts in …
motief genoemd.

32

Spotlight

Hoofdstuk
3, alinea 1

Bij retorische …
een
misbruiknetwerk
.

AB zie 26
hierboven

33

Spotlight

Alinea 2

Voor extreme …
wetenschappelij
k bewijs.

Onze ervaring is dat in bijna alle gevallen sprake was van de productie van
kinderporno, daar zit financieel gewin in. Is dit expliciet gevraagd in de
interviews?
In de Duitse definitie van ritueel geweld zit kinderporno bij.
Dit is een aanname en sluit feitelijk op voorhand uit dat dit ook waar kan
zijn. Hoewel het suggereren zeer zeker toegepast wordt binnen de
netwerken, is het gebruiken van dit specifieke voorbeeld schadelijk en
bevooroordeeld. De commissie doet hier uit eigen beweging een forse
aanname.
Er staat in dit rapport wel heel vaak het woord suggestie of suggereren.
Beter zou het zijn dat het opengelaten werd of dat beide opties vermeld
worden. Ja, het kan misschien daadwerkelijk zo zijn. En ja, het zou
eventueel ook suggestie kunnen zijn. Dit omdat het allebei voorkomt.
“Is echter geen wetenschappelijk bewijs” vervangen door “Kan vanwege
ethische redenen niet wetenschappelijk getoetst worden”.

119

Ja

De tekst is
aangepast.

Deels

De tekst is
enigszins
aangepast.

Ja

De tekst is
aangepast.

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

34

Spotlight

Hoofdstuk
3, alinea 2

Binnen een …
uitgevoerd
wordt.

Ja

De tekst is
aangepast.

37

Spotlight

Hier wederom een ongefundeerde verklaring. Opnieuw een
vooringenomen standpunt en de keuze om het op voorhand in te vullen.
Geen wetenschappelijk bewijs betekent niet automatisch dat het dan
ineens wel suggestie is.
Hier worden persoonlijkheden met delen verward.
Ook kan gebruikt: delen van de persoonlijkheid of persoonlijkheidsdelen.

Ja

42

Spotlight

Alinea 2

Ja

43

Spotlight

Alinea 2

45

Spotlight

Hoofstuk 6,
Meldpunten

Dit is te algemeen gesteld. Graag schrappen.
Mij zijn enkele van mijn opnames door een dader getoond als
pressiemiddel. Ik weet van enkele anderen dat ze ook opnames gezien
hebben of zelfs in eigen bezit hebben. Heeft dat niemand bij de commissie
gemeld?
In een vooronderzoek voor de Commissie Hendriks is benaderbaar
beeldmateriaal gevonden (met kruisen) door gespecialiseerd bedrijf. De
commissie vond het onderzoek te duur.
Door geen verder onderzoek te laten doen kan nu niet een feitelijke
conclusie getrokken worden.
Onjuist, Spotlight heeft samen met KTGG en Misbruikt! duidelijke
aanbevelingen gedaan. Graag deze gehele brief in de bijlage.

De tekst is
aangepast in lijn
met de reactie.
De tekst is
aangepast zodat
duidelijk is dat dit
niet altijd het geval
is.
Er is niet gezegd
dat er relevant
beeldmateriaal is
gevonden.

46

Spotlight

Hoofdstuk
6, alinea 1,
p. 36

Feitelijk onjuist. Aantal meldingen stegen juist.

Nee

Het bestaan …
echter
controversieel.
Voor slachtoffers
… (hebben)
bestaan.

De Commissie …
misbruik
tegengekomen.
Wel zien …
jonge) kinderen.
Vanuit
slachtoffers …
divers.
Met betrekking
… is opgeheven.

Meerderheid Tweede Kamer wil meldpunt sektes terug
https://eenvandaag.avrotros.nl › item › meerderheid-tw...
10 mrt. 2020 — Na 8 jaar werd op 1 januari het
Meldpunt Sektesignaal opgeheven. [...] Door het opheffen van het
meldpunt is de belangrijkste instantie die [….]

120

Nee

Ja

De brief is
toegevoegd als
bijlage.
De toenmalige
minister van
Justitie en
Veiligheid heeft in
een brief aan de
Tweede Kamer
aangegeven dat
het aantal
meldingen een rol

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

Overgenomen? Toelichting
Commissie

Opheffing Sektesignaal zet slachtoffers van sektes in de kou. En dat terwijl
het aantal meldingen juist steeg

speelde bij het
opheffen.

NIEUWS van der Breggen
donderdag 24 september 2020 Nederlands Nieuwsblad
Doordat Sektesignaal begin dit jaar is opgeheven, weten slachtoffers en
hun familieleden niet meer waar zij terechtkunnen. Tegelijk is ook de
expertise van het meldpunt verloren gegaan.
Reden is stopzetting subsidie, niet kleine aantallen.
https://www.huiselijkgeweld.nl/actueel/nieuws/2020/01/07/meldpuntsektesignaal-is-gestopt
Meldpunt Sektesignaal is gestopt
Nieuwsbericht | 07-01-2020 | 11:17

47

Spotlight

zin 3

48

Spotlight

Hoofdstuk
7, alinea 1

Ervaringen met
geweld en
seksueel
misbruik
Georganiseerd
sadistisch …
langere periode.

Sektesignaal, meldpunt en vertrouwensplek bij misstanden binnen gesloten
groepen, is op 1 januari van dit jaar opgeheven. Reden voor de opheffing is
stopzetting van de subsidie. In 2019 belden nog meer dan honderd mensen
met het meldpunt.
Deze zin suggereert dat seksueel misbruik geen geweld is
Advies: Ervaringen met fysiek en seksueel geweld.

Dit klopt niet en wordt als een gegeven gepresenteerd. Er zijn namelijk ook
slachtoffers (waarvan er in ieder geval één geïnterviewd is door de
commissie) van wie de familie niet betrokken was bij het netwerk. Waar
elders in het rapport vermeld wordt dat vaak of vrijwel altijd de familie erin
betrokken was, wordt het hier als een gegeven neergezet. Dat is niet alleen

121

Ja

De suggestie voor
aanpassing is
overgenomen.

Deels

Op basis van de
eerste suggestie is
de tekst
aangepast. De
suggestie over de

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

onjuist, maar ook schadelijk voor zowel slachtoffers en de naaste familie
die nooit betrokken is geweest. Daarbij is het belangrijk om te vermelden
dat er ook kinderen a.h.w. van buiten in deze netwerken getrokken
worden, ook al komt dat minder vaak voor, zodat er een zuiver en
evenwichtig beeld ontstaat. Het zou daarom goed zijn dat dit ook elders in
het rapport genuanceerder vermeld zou worden.
Dit is inderdaad correct. Desalniettemin wordt hiermee indirect beweerd
dat er geen daders uit bepaalde beroepsgroepen deel uit zouden kunnen
maken van netwerken. Dit lijkt mij dan ook eenzijdig geformuleerd, omdat
diezelfde therapeuten ook heel goed weten dat het wel degelijk voorkomt.
Het is én-én. Dus de andere kant hoort hier ook belicht te worden.
Onjuist, omdat van ons niemand hiervoor veroordeeld is, mag dit niet
suggestief gebruikt worden. Enkelen van ons hebben in interviews gezegd
dat daders ons proberen te veroordelen op kleinere vergrijpen. Dit patroon
is niet genoemd in de interview-uitwerking. Misschien wel in het
deelrapport maar deze mogen we niet inzien.

Overgenomen? Toelichting
Commissie

49

Spotlight

Hoofdstuk
7, alinea 1

Therapeuten
verwijzen … het
misbruik.

52

Spotlight

Laatste
alinea

Opvallend is … of
opruiing.

54

Spotlight

Vijfde alinea

Er is geen wetenschappelijk bewijs dat dit een coping mechanisme is.

Deels

57

Spotlight

Meerdere persoonlijkheden is een verouderde onjuiste benaming.

Ja

58

Spotlight

Hoofdstuk
7, 3, alinea
3
Hoofdstuk
7, 3,
alinea 3

De
beschuldigende
… hanteerbaar
maakt
Omtrent DIS …
etiologie ervan.
In het structurele
..
Wetenschappelij

Dat herinneringen eerder reconstructies zijn dan exacte recapitulaties van
gebeurtenissen geld voor alle herinneringen. Het woord ‘echter’ suggereert
een tegenstrijdigheid met de voorgaande zin. ‘Intacte herinneringen’ wordt

Deels

122

Ja

Ja

betrokkenheid van
andere kinderen is
niet overgenomen,
omdat het hier
gaat om de
familiecontext.
De tekst is
aangepast.

De zin heeft
betrekking op
zaken die in de
media naar voren
kwamen. Om dit te
verduidelijken is
het woord
‘publiekelijk’
toegevoegd.
De tekst is
aangepast.

De tekst is
aangepast in lijn
met de reactie.
De reactie is
grotendeels
overgenomen. Het

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

ke studies …
feitelijk kloppen.

in deze zin verkeerd geïnterpreteerd, intact refereert naar normaal
werkende herinneringen. De context is heel anders bedoeld en niet op
deze manier vergelijkbaar. Voorstel: ‘Intact’, ‘echter’ en ‘dus’ schrappen.
Dit voorbeeld van suggestie keert regelmatig terug in dit rapport zie
opmerkingen 26, 27,29, 32, 49.
Dit terwijl de andere argumentatie, namelijk dat er daders zijn binnen
politie en justitie, niet onderzocht is en meegenomen bij dit onderzoek. Dit
is geen onpartijdig onafhankelijk onderzoek
Hier wordt ‘suggestie’ gebruikt waardoor lezers verkeerde overtuigingen
aangepraat wordt. Een dergelijke werkwijze wordt niet toegepast in een
therapieruimte.
Rare zin, graag aanpassen. Alsof je slachtoffers moet overtuigen van iets
dat niet klopt.
Hele alinea op een correcte manier herschrijven, zie eerdere opmerkingen
Suggestief. Graag genuanceerder weergeven, zoals bv dat slachtoffers
geloven dat sommige politieagenten en leidinggevenden deel uitmaken van
het misbruiknetwerk. Er zijn namelijk ook heel veel goede politieagenten
en OM-medewerkers. Dat laatste heb ik ook expliciet genoemd tijdens het
interview.
Onvolledig. Moet zijn: Stichting Lisa tegen georganiseerd kindermisbruik.
mw. mr. M.L. van Muiswinkel, directeur-bestuurder
(Naam stichting, extra voorletter en functie aanpassen)

Ja

Graag het feitelijk juiste document aanleveren
https://misbruikt.nl/wp-content/uploads/2022/10/Advies-Opsporing-aande-Cie-Hendriks-september-2022.pdf

Ja

61

Spotlight

Alinea 2

: als iemand … bij
melden

73

Spotlight

Alinea 1

Het zal … te
verwachten

85

Spotlight

Aanbeveling
en

Enerzijds komt …
het
misbruiknetwerk
.

88

Spotlight

Bijlage A7

Stichting Lisa

89

Spotlight

Bijlage A9

Door advies in
een eigen
samenvatting

123

Overgenomen? Toelichting
Commissie
gebruik van het
woord ‘dus’ is
correct en is
daarom behouden.
De tekst is
aangepast.

Ja

De zin is geschrapt.

Ja

Tekst is aangepast
in lijn met
suggestie.

Ja

De tekst is
aangepast in lijn
met reactie m.u.v.
de tweede
voorletter. Alleen
eerste voorletters
zijn opgenomen.
De brief wordt
toegevoegd als
bijlage.

Nr. Inzagepartij

Hoofdstuk
en
paragraaf

Te corrigeren
tekst (eerste …
laatste woord)

Argumentatie/ onderbouwing van uw reactie

weer te geven
ontbreken
belangrijke
aanbevelingen
en lijkt het alsof
we ze niet
gedaan hebben.

124

Overgenomen? Toelichting
Commissie