TER BESLUITVORMING

Erfgoed en Kunsten/RCE

Aan: SCM

Van
Datum
14 maart 2023
Referentie
37310891
Bijlagen

Verzoek tot aanwijzing Geschenkwoningen
watersnoodramp

Intern OCW afgestemd
RCE

Aanleiding
Op de betekenisvolle datum van 1 februari jl. – 70 jaar na de watersnoodramp
van 1953 - hebben de Gedeputeerde Staten van Zeeland, Zuid-Holland en NoordBrabant u verzocht te verkennen of een aantal ensembles van zgn.
geschenkwoningen kan worden aangewezen als rijksmonument.
Naar aanleiding van een bericht hierover in de Provinciaals Zeeuwse Courant
hebben de VVD-kamerleden Van den Hil en Van Strien u een vergelijkbare vraag
gesteld.
Omdat er op dit moment geen aanwijsprogramma loopt waarbinnen deze
aanwijzing kan plaatsvinden geven EenK en RCE een eerste beoordeling van dit
verzoek en doen we een voorstel hoe hier mee om te gaan.

Gevraagd besluit
-

Opdracht aan de RCE om samen met de provincies de gevraagde verkenning
naar de bescherming van de geschenkwoningen uit te voeren.
Op basis van de uitkomsten van deze verkenning neemt u een besluit over
het instellen van een beperkt aanwijzingsprogramma.
Beantwoording van de Kamervragen van de VVD langs deze lijn (zie bijgaande
Kamerbrief).

Achtergrond
Na de watersnoodramp van 1953 ontving Nederland uit de hele wereld hulp
(voedsel, dekens, kleding etc.). Een bijzondere gift kwam uit Noorwegen, Finland,
Zweden, Denemarken en Oostenrijk. Deze landen schonken 849 prefabwoningen
van 15 verschillende types. Deze geschenkwoningen zijn verdeeld over de drie
provincies, en in de getroffen dorpen en steden opgebouwd. Meestal zijn de
woningen gegroepeerd naar land van herkomst en woningtype, in straten en
rondom pleintjes, vaak met een plantsoen in het midden. Veel straatnamen
verwijzen nog naar de schenkers. Met name vanuit de gulste gevers (Zweden en
Noorwegen) was er aandacht voor de stedenbouwkundige plaatsing.
Door de drie provincies zijn alle geschenkwoningen geïnventariseerd. Op dit
moment zijn er nog 682 over. Het grootste deel is in de loop van de tijd versteend
of anderszins sterk aangepast en daarmee niet langer beschermwaardig. Nog 79
woningen krijgen de kwalificatie van “zeer gaaf”. Ook is er naar de ensembles
gekeken. Op 45 plekken is nog een gave ensembles aanwezig (wat niet wil
Pagina 1 van 3

Datum
14 maart 2023

zeggen dat de daar aanwezige huizen ook allemaal gaaf zijn). Voorts zijn er nog
zo’n 45 solitaire woningen (de meeste in Zeeland).

(Voorlopige) inhoudelijke beoordeling van het verzoek
De RCE kent hoge cultuurhistorische waarde toe aan de geschenkwoningen. Ze
herinneren aan een traumatische gebeurtenis in het zuidwesten van ons land. En
aan de internationale hulp die daarop volgde. Om die reden is bij de
totstandkoming van een eerder aanwijzingsprogramma voor het
wederopbouwerfgoed in opdracht van uw voorganger minister Plasterk (Top 100
Wederopbouwmonumenten 1940-1958 uit 2007) uitgebreid gediscussieerd over
de wenselijkheid tot aanwijzing. Uiteindelijk is daarvoor niet gekozen omdat het
binnen dat project praktisch niet mogelijk bleek om er één of twee te selecteren
voor een top honderd.
Sindsdien is het bewustzijn van het belang van herinneringserfgoed sterk
toegenomen, mede dankzij de Verkenning Herinneringserfgoed die minister Van
Engelshoven heeft laten opstellen in 2018/2019. De geschenkwoningen kunnen
ook tot deze categorie gerekend worden. Dankzij de uitstekende inventarisatie die
de drie provincies hebben gemaakt, is het nu ook praktisch mogelijk om te komen
tot een selectie. Er kan namelijk op basis van deze actuele inventarisatie verder
worden ingezoomd.
Een werkbare benadering zou kunnen zijn om de nog zeer gave woningen te
combineren met gave ensembles. Om vervolgens van alle donerende landen één
of meer ensembles te selecteren. Met deze benadering zullen we waarschijnlijk
uitkomen op een selectie van enkele tientallen woningen.
Uiteraard moet hierover nog met de provincies en betrokken gemeenten worden
overlegd. In enkele Zuid-Hollandse en Brabantse gemeenten is overigens reeds
een aantal woningen als gemeentelijke monument aangewezen. Tevens zijn er
woningen als beeldbepalend pand beschermd in enkele bestemmingsplannen.

Financiële gevolgen aanwijzing
Aanwijzing tot rijksmonument van woonhuizen genereert een aanspraak op
rijksmiddelen door de (particuliere) eigenaren. Aanvankelijk waren de
geschenkwoningen allemaal huurwoningen, maar inmiddels is een groot deel in
particuliere handen. Gegevens hierover ontbreken. We kunnen dus geen precieze
inschatting maken van het beroep dat op de Woonhuisregeling gedaan zal worden
als gevolg van een mogelijk aanwijzingsprogramma. Maar als we uitgaan van 30
aangewezen geschenkwoningen in particulier bezit (dus niet van corporaties) dan
zal dit een jaarlijks beslag leggen op ongeveer € 50.000,- van de beschikbare
middelen voor de Woonhuisregeling. Daarbij gaan we er vanuit dat 25 % van de
eigenaren in een jaar gemiddeld € 7000,- subsidie vraagt. Voor de
Pagina 2 van 3

Datum
14 maart 2023

woonhuisregeling is jaarlijks € 50 miljoen beschikbaar en in de afgelopen jaren is
er minder budget aangevraagd dan er beschikbaar was.

Beleidsmatige beoordeling
Tegelijk met inwerkingtreding van de Erfgoedwet is in 2016 de Beleidsregel
aanwijzing rijksmonumenten vastgesteld, die als uitgangspunt heeft een
terughoudend gebruik van de bevoegdheid tot aanwijzing van rijksmonumenten.
De achtergrond daarvan is enerzijds financieel: eigenaren van nieuwe
rijksmonumenten doen een beroep op de schaarse middelen voor instandhouding;
en anderzijds inhoudelijk: gemeenten kunnen ook hun instrumentarium inzetten
voor de bescherming, bijvoorbeeld via bestemmingsplan/omgevingsplan.
In artikel 4 van de Beleidsregel is vastgelegd dat de aanwijzing van monumenten
of archeologische monumenten als rijksmonument bij voorkeur geschiedt op basis
van een aanwijzingsprogramma. U kunt daartoe een opdracht geven aan de RCE.
Indien u aan het verzoek tegemoet wilt komen dan is het advies om hier een
beperkt aanwijzingsprogramma met heldere criteria voor in het leven te roepen.

Informatie die niet openbaar gemaakt kan worden
N.v.t.

Pagina 3 van 3