Heeft de cliënt
invloed?
Onderzoek onder verpleegkundigen en
verzorgenden naar gebruik van het zorgleefplan

Anne Marie Vaalburg September 2015

1. Inleiding
Is de cliënt eigenaar van zijn eigen zorg(leef)plan en zijn de wensen van de
cliënt en diens vertegenwoordigers leidend voor de zorg die ze krijgen? Dàt is
de overkoepelende vraag die door middel van een digitale enquête is
voorgelegd aan verpleegkundigen en verzorgenden die werkzaam zijn in
verpleeg- en verzorgingshuizen en kleinschalige woonvormen. Van hen wilden
we vooral weten: hoe werk jij met het zorg(leef)plan om dit voor elkaar te
krijgen? En ook: wat zijn de procedures (werkwijzes) in jouw organisatie als
het gaat om het opstellen, evalueren en bijstellen van het zorg(leef)plan?
Eerder onderzoek naar het zorg(leef)plan
In 2009 is het besluit Zorg(leef)planbespreking AWBZ-zorg in werking
getreden. Doel van het verplicht stellen van de bespreking was om
cliëntgericht werken te bevorderen en daarmee de kwaliteit van zorg te
verbeteren in de langdurige zorg. Na drie jaar is dit besluit geëvalueerd op
doelmatigheid en effectiviteit. Uit dit evaluatie-onderzoek blijkt dat de positie
van de cliënt aanzienlijk is verbeterd ten opzichte van 2006 en dat
cliëntgericht werken is gestimuleerd. Echter de mate van invloed die de cliënt
heeft op de zorg is in 2012 nog niet heel groot.
Het rapport over het evaluatie-onderzoek bevat een aantal aanbevelingen om
de doeltreffendheid van het zorg(leef)plan te verbeteren, bijvoorbeeld door het
gebruik van begrijpelijke taal en door het zorg(leef)plan als levend document
te gebruiken en continu de dialoog erover te voeren met de cliënt en zijn
vertegenwoordiger. Ook wordt gewaarschuwd voor het gebruiken van het
zorg(leef)plan als bewijslast om te voldoen aan wet- en regelgeving en
verantwoording. Het primaire doel blijft het versterken van de regierol van de
cliënt. In de vragenlijst van V&VN die in september 2015 is uitgezet zijn onder
andere diverse aanbevelingen uit dit evaluatie-onderzoek voorgelegd. Ook is
gevraagd naar de inzet van een cliëntondersteuner, een nieuwe voorziening in
de langdurige zorg.
De vragenlijst
De digitale enquête onder verpleegkundigen en verzorgenden is via
nieuwsbrieven van V&VN, zorg(leef)planwijzer.nl en zorgvoorbeter.nl
verspreid. 426 professionals werkzaam in de langdurige ouderenzorg vulden
hem in. Daarnaast vulden nog eens 488 professionals uit andere sectoren de
eerste vraag in, zij werden daarna bedankt voor de moeite. Dit laat echter wel
zien dat het onderwerp breed leeft onder verpleegkundigen en verzorgenden.

2 oktober 2015

2

2. De resultaten
2.1. Kenmerken van de respondenten
In de enquête is gevraagd naar opleiding en werkplek van de respondenten.
De tabellen 1 en 2 geven hiervan een overzicht.
1. Welke opleiding heb je gevolgd?
Opleiding tot Helpende
Verzorgende-AG
Verzorgende-IG of vergelijkbaar (ziekenverzorgende,
MDGO-VZ)
Eerst Verantwoordelijk Verzorgende (EVV)
MBO-Verpleegkundige (niv 4.)
HBO-Verpleegkunde
Opleiding tot Verpleegkundig specialist
Anders
N=

Total
1.64%
1.41%
36.62%
22.30%
16.20%
10.56%
0.47%
10.80%
426

2. Waar werk je?
Verpleeghuis, met vooral psychogeriatrische cliënten
Verpleeghuis, met vooral somatische cliënten
Kleinschalig wonen
Verzorgingshuis
N=

Total
40,38%
20%
18.54%
21,13%
426

Ruim de helft van de respondenten (58%) stelt het zorg(leef)plan op,
rapporteert erin en evalueert het zorg(leefplan). Ruim een kwart stelt het plan
niet op, maar rapporteert er wel in. Zeven procent van de respondenten leest
er alleen in (zie tabel 3).
3. Werk je met het zorg(leef)plan?
Ja, ik stel hem op, rapporteer en evalueer
Ja, maar ik rapporteer er vooral, ik stel hem niet op
Ja, maar ik lees er alleen in
Nee, toelichting [ Open answers ]
N=

Total
58.35%
27.29%
7.06%
7.29%
425

Op de vraag wat het belangrijkste doel is van werken met het zorg(leef)plan in
hun organisatie konden de respondenten uit vijf opties twee kiezen (zie tabel
4). Ongeveer zestig procent van de respondenten zien het zorg(leef)plan als
een instrument om hun methodisch werken te ondersteunen: in het
zorg(leef)plan worden afspraken over zorgbehoeftes vastgelegd, er is ruimte
om observaties te noteren, op basis van de afspraken en de observaties
worden acties uitgevoerd, hierover wordt in het zorg(leef)plan gerapporteerd
2 oktober 2015

3

en ten slotte is het zorg(leef)plan een belangrijk hulpmiddel om de geleverde
zorg (met de cliënt) te evalueren.
Ook ziet ongeveer zestig procent het als hulpmiddel om het gesprek met de
cliënt te ondersteunen. Opvallend is dat twee items die dicht tegen elkaar aan
liggen qua inhoud verschillend scoren. Het gesprek met de cliënt en/of
vertegenwoordiger over de zorg te ondersteunen en de cliënt of
vertegenwoordiger inspraak te geven in de zorg, scoren respectievelijk 58%
en 21%. Hiervoor is nog geen verklaring gevonden.
4. Wat is het belangrijkste doel van het zorg(leef)plan in jouw organisatie?
Vink maximaal twee antwoorden aan.
Total
Goed methodisch werken (afspraken maken,
59.29%
uitvoeren en rapporteren, evalueren)
Het is bedoeld voor de rapportage van dag tot dag
8.71%
Bewijslast voor het voldoen aan de eisen van de
20.00%
inspectie en het zorgkantoor
De cliënt (en/of vertegenwoordiger) inspraak te
21.18%
geven in de zorg
Het gesprek met de cliënt (en/of vertegenwoordiger)
58.35%
over de zorg te ondersteunen en afspraken te maken
die bij hem of haar passen
N= 425

2.2 Is het zorg(leef)plan een levend document?
In een aantal enquêtevragen wordt gevraagd of het zorg(leef)plan een levend
document is in het contact met de cliënt:
 Betrek je de cliënt (of diens vertegenwoordiger) bij het opstellen van
het zorg(leef)plan? (tabel 5)
 Hoe betrek je de cliënt (of diens vertegenwoordiger) bij het opstellen?
(tabel 6)
 Betrek je de cliënt (of diens vertegenwoordiger) bij het evalueren en
bijstellen van het zorg(leef)plan? (tabel 7)
 Schrijf je in het zorg(leef)plan in de taal die de cliënt begrijpt? (tabel 8)
In de enquête van V&VN geeft 92% aan cliënt of vertegenwoordiger altijd of
bijna altijd te betrekken bij het opstellen van het zorg(leef)plan. Dat betrekken
bij het opstellen heeft verschillende vormen. De helft overlegt met de cliënt of
vertegenwoordiger en stelt het zorg(leef)plan daarna op. Bij een derde (34%)
van de respondenten heeft de zorgverlener de leiding, zij stelt het op en laat
het daarna lezen en goedkeuren.
Uit de vraag of de cliënt of de vertegenwoordiger ook betrokken wordt bij het
evalueren en bijstellen, komt naar voren dat een groot aantal zorgverleners dit
doet. Bij bijna de helft (49%) van de respondenten is het zorg(leef)plan een
levend document: het wordt regelmatig erbij gepakt om het met de cliënt te
bespreken (24%) en het wordt ook regelmatig bijgesteld naar aanleiding van
eigen bevindingen (25%). Bij 44% wordt de cliënt wel betrokken bij het
2 oktober 2015

4

bijstellen, maar dit gebeurt vooral in het kader van het Multidisciplinaire
overleg, dit bestempelen we als functioneel, maar iets minder levend.
Slechts 4% ziet het bijstellen van het zorg(leef)plan en het MDO als een
formaliteit.
Uit de antwoorden op de vraag of het zorg(leef)plan wordt geschreven in taal
die de cliënt (en/of zijn vertegenwoordiger) begrijpt, kunnen we opmaken dat
een derde van de respondenten hier bewust mee bezig is. Zij antwoorden dat
ze dit checken bij cliënt of vertegenwoordiger.
5. Betrek je de cliënt bij het opstellen van het zorg(leef)plan?
Total
Ja, altijd
11.29%
Ja, en als het niet kan, betrek ik altijd de
63.71%
vertegenwoordiger
Bijna altijd betrek ik cliënt of vertegenwoordiger
16.94%
Soms betrek ik cliënt of vertegenwoordiger
6.85%
Nee, ik betrek cliënt of vertegenwoordiger niet
1.21%
N= 248
6. Hoe betrek je de cliënt en/of vertegenwoordiger bij het opstellen van het
zorg(leef)plan?
Total
Ik overleg eerst over de inhoud met de cliënt en/of
50.61%
vertegenwoordiger en stel het daarna op
Nadat ik het heb opgesteld, vertel ik de inhoud van
34.29%
het zorg(leef)plan aan cliënt en/of vertegenwoordiger
Ik doe iets anders, namelijk [ Open answers ]
15.10%
N= 245
7. Betrek je de cliënt en/ of vertegenwoordiger bij het evalueren en bijstellen?
Total
Ik pak het er regelmatig bij, praat met de cliënt of
23.79%
vertegenwoordiger over de afspraken en pas het
zonodig aan
Ik stel het regelmatig bij, maar niet altijd in overleg
4.03%
met de cliënt of vertegenwoordiger
Ik stel het regelmatig bij, zowel na gesprekken met de 24.60%
cliënt als na bevindingen van mijzelf of collegas
Ik bespreek het 2x per jaar met de cliënt of
43.95%
vertegenwoordiger, ter voorbereiding op het
MultiDisciplinair Overleg
Ik stel het 2x per jaar bij (MDO), ik zie dat vooral als
3.63%
een formaliteit
N= 248
8. Schrijf je in het zorg(leef)plan in taal die de cliënt (en/of zijn
vertegenwoordiger) begrijpt?
Total
Daar let ik eigenlijk niet op
3.57%
Wat ik schrijf moet vooral voor mijn collega’s
14.29%
2 oktober 2015

5

duidelijk zijn
Ja, ik denk het wel, maar ik check het niet bij cliënt (of
vertegenwoordiger)
Ja, ik check bij cliënt (of vertegenwoordiger) of ze het
begrijpen
We werken met standaard doelen/ problemen, die
zijn zo opgesteld dat de cliënt (en/of de
vertegenwoordiger) ze begrijpt
We werken met standaard doelen/ problemen, die
zijn best ingewikkeld voor cliënten (en/of
vertegenwoordigers)
N=

23.08%
34.34%
20.60%

4.12%

364

Bijna twee derde van de respondenten werkt geheel of gedeeltelijk met
standaard doelen (tabel 9). Werken met standaarddoelen kan maatwerk in de
weg staan. Cliënt en verpleegkundige of verzorgende moeten dan samen
kijken welk geformuleerd standaarddoel het beste aansluit. Maatwerk kan wel
vorm krijgen in de uit te voeren acties, mits dit niet ook standaard opties zijn.
Standaarddoelen worden over het algemeen ingezet in organisaties omdat het
zelf formuleren van doelen en acties lastig wordt gevonden door
verpleegkundigen en verzorgenden.
9. Werken jullie met standaard doelen en/of problemen?
Total
Ja
15.53%
Nee
33.18%
Gedeeltelijk standaard, gedeeltelijk eigen doelen/
51.29%
problemen
N= 425

2.3. Kan de cliënt het zorg(leef)plan inzien, iets inbrengen, wijzigen?
Cliënt en/of de vertegenwoordiger moeten in een groot aantal gevallen moeite
doen om het zorg(leef)plan in te zien (tabel 10). In 57% van de gevallen
moeten ze er om vragen. In 34% van de gevallen ligt het bij de cliënt op de
kamer of kan de cliënt en/of vertegenwoordig het inzien via een inlogcode.
Positief is dat twee derde van de respondenten aangeeft dat cliënten en/of
vertegenwoordigers aanwezig zijn bij het Multidisciplinair Overleg (MDO)
(tabel11). Bij zorg(leef)planwijzer.nl, een website van V&VN, kwamen de
afgelopen jaren verschillende vragen binnen over het betrekken van de cliënt
bij het MDO. De omslag van praten over naar praten met werd door
professionals spannend gevonden. Ook gaf men aan dat het logistiek lastig
was om cliënt en familie een rol te geven in een bespreking van bijvoorbeeld
vijftien minuten met meerdere disciplines. De resultaten van deze enquête
laten zien dat in een groot deel van de multidisciplinaire teams de angst om de
cliënt bij het gesprek te betrekken blijkbaar overwonnen is en dat men er ook
in slaagt een sfeer te scheppen waarin de cliënt zich uitgenodigd voelt, want
het overgrote deel van de cliënten (95%) heeft daar ook inbreng.
Op de vraag of cliënten of vertegenwoordiger wel eens iets willen wijzigen in
het zorg(leef)plan, antwoordt 80% dat dat wel eens het geval is (tabel 12).
2 oktober 2015

6

Ook geeft bijna de helft aan dat er wel eens klachten worden ingediend,
meestal door vertegenwoordigers over de inhoud van het zorg(leef)plan of is
er onvrede die opgelost wordt voordat het tot een klacht komt (tabel 13).
Beide punten maken duidelijk dat het zorg(leef)plan door een aardig deel van
de cliënten en vertegenwoordigers wel wordt gezien als een instrument voor
invloed.
10. Kan de cliënt en/of de vertegenwoordiger het zorg(leef)plan inzien?
Total
Als de cliënt en/of de vertegenwoordiger het
57.41%
zorg(leef)plan wil inzien, moet hij/ zij daar om vragen
Het zorg(leef)plan (of een samenvatting daarvan) ligt
22.82%
bij de cliënt op de kamer/ het appartement
Cliënt en/of vertegenwoordiger krijgen een inlog en
11.29%
kunnen op eigen i-pad of pc meelezen
Nee, dat kan niet
1.41%
Anders, namelijk [ Open answers ]
7.06%
N= 425
11. Is de cliënt en/of vertegenwoordiger aanwezig bij het Multidisciplinair Overleg
(MDO)?
Total
Wij houden geen MDOs
5.41%
Ja
66.35%
Cliënt en/of vertegenwoordiger zijn aanwezig bij
63.06%
het MDO en hebben daar ook inbreng
Cliënt en/of vertegenwoordiger zijn aanwezig bij
3.29%
het MDO en luisteren vooral
Nee
28.24%
Cliënt en/of vertegenwoordiger zijn niet aanwezig, 4.47%
we bespreken het zorg(leef)plan van te voren met
ze
Cliënt en/of vertegenwoordiger zijn niet aanwezig
21.65%
bij het MDO, we bespreken het zorg(leef)plan van
te voren en na afloop met ze.
Cliënt en/of vertegenwoordiger zijn helemaal niet
2.12%
betrokken bij het MDO
N= 425
N= 425
12. Wil de cliënt en/of de vertegenwoordiger wel eens iets wijzigen in het
zorg(leef)plan?
Total
Ja, dat wil de cliënt regelmatig
1.88%
Ja, dat wil de cliënt af en toe
8.00%
Vertegenwoordigers èn cliënten willen wel eens iets
32.94%
wijzigen
Vertegenwoordigers willen wel eens iets wijzigen,
36.71%
cliënten eigenlijk niet
Nee, cliënten en/of vertegenwoordigers willen nooit
20.47%

2 oktober 2015

7

iets wijzigen
N=

425

13. Dienen cliënten en/of vertegenwoordigers wel eens een klacht in over het
zorg(leef)plan? (Bijvoorbeeld als het plan niet met hen besproken is, of als ze het
niet met de inhoud eens zijn?)
Total
Nee, dat komt niet voor
52.24%
Cliënten en/of vertegenwoordigers willen wel eens
24.24%
meer inspraak, maar dan lossen we het samen op
Ja, dat gebeurt wel eens
13.88%
Ja, dat gebeurt wel eens, meestal door de
9.65%
vertegenwoordiger
N= 425

2.4. Inzet van cliëntondersteuners
Sinds de wet Langdurige zorg in werking is getreden, kunnen cliënten hulp
krijgen van een onafhankelijke cliëntondersteuner. Deze kan helpen bij het
opstellen en bijstellen van het zorg(leef)plan, bijvoorbeeld door de cliënt bij te
staan tijdens de bespreking met de zorgverlener en te bemiddelen tussen de
cliënt en de zorgaanbieder, als zij er samen niet uitkomen. 62% van de
respondenten wist dit nog niet en 33% wist het wel maar heeft er nog geen
ingeschakeld (tabel 14).
14. Cliënten kunnen hulp krijgen van een onafhankelijke cliëntondersteuner. Deze
kan:• helpen bij het opstellen en bijstellen van het zorg(leef)plan. Bijvoorbeeld de
cliënt bijstaan tijdens de bespreking met de zorgverlener.• bemiddelen tussen de
cliënt en de zorgaanbieder, als zij er samen niet uitkomen.Wist je dit?
Total
Ja, ik heb wel eens een cliëntondersteuner
4.94%
ingeschakeld
Ja, ik wist het, maar heb er geen ervaring mee
33.41%
Nee, ik wist het niet
61.65%
N= 425
15. Wist je dat de zorgorganisatie de cliënt erop moet wijzen dat hij of zij gebruik
kan maken van zon cliëntondersteuner?
Total
Ja, dat wist ik, wij doen dat ook
16.94%
Nee, dat wist ik niet, wij doen het nog niet
83.06%
N= 425

2 oktober 2015

8

Gevraagd naar de mening over het nut van zo'n cliëntondersteuner, antwoordt
men:
16. Wat vind je van de functie van cliëntondersteuner?
Goed dat het er is, dan krijgt de cliënt vast meer te
zeggen over de zorg
Mooi, misschien kan ik nog wat van zon
cliëntondersteuner leren
Ik twijfel, het kan de afstand tussen de zorgverlener
en de cliënt misschien vergroten
Geen goed idee, de zorgverlener moet ervoor zorgen
dat de cliënt zeggenschap heeft
N=

Total
16.43%
34.74%
22.77%
26.06%
426

2.5. Waar hebben cliënten invloed op?
Door middel van een open vraag is aan verpleegkundigen en verzorgenden
gevraagd naar voorbeelden van waar cliënten invloed op hebben. Bijna
driekwart van de respondenten geeft een of meer voorbeelden. Ruim de helft
van de voorbeelden gaan over het bepalen van het tijdstip van opstaan en
naar bed gaan en het bepalen van het tijdstip van ADL. Ook op de invulling
van ADL worden voorbeelden gegeven: douchen of wassen aan de wastafel,
maar ook specifieker: wel of niet scheren, hoe iemand haar haren opgestoken
wil hebben.
Ruim een kwart van de voorbeelden gaan over het eten: mensen hebben
invloed op wat ze eten door menukeuze, mogen aangeven waar ze willen
eten, (in een huiskamer, wel of niet bij anderen aan tafel, in een restaurant of
op hun eigen kamer en ook ontbijt op bed wordt genoemd). Eén van de
respondenten geeft aan dat als cliënten sport willen kijken, ze het bord op
schoot kunnen nemen. Ook hebben cliënten invloed op het tijdstip waarop
mensen (warm) willen eten.
Andere voorbeelden die genoemd worden zijn activiteiten en dagindeling (wel
of niet meedoen aan activiteiten, zwemmen, naar buiten, meehelpen op
boerderij) voorkeur voor verzorgende, roken, het hebben van dieren, inrichting
van het appartement/ de kamer, nachtzorg (wel of geen controle 's nachts,
lamp wel of niet aan 's nachts), aanspreekvorm, wel of niet insturen naar
ziekenhuis, privacy.
Enkele respondenten noemen belemmeringen voor het geven van invloed.
Dementie staat het hebben van invloed in de weg: Ik werk op een pg afdeling,
cliënten zijn van een zo dusdanig niveau dat zij eigenlijk zelf geen inbreng
hebben, dat wordt gedaan door hun vertegenwoordiger. Verzorgenden vragen
zich ook af of de cliënt altijd weet wat het beste voor hem is: Cliënten hebben
bij ons in principe zeggenschap over tijd van opstaan en slapen gaan: maar
ook dit is beperkt. dementerenden hebben de neiging om dag en nacht om te
draaien, dus moeten wij ook structuur bieden om dat te voorkomen. Overleg
met familie lost het gebrek aan inbreng van de cliënte niet altijd op: Cliënt wil
2 oktober 2015

9

niet dagelijks gewassen. Familie vindt dat we moeten dwingen. Dit gebeurt
niet, zorg wordt aan cliënt aangepast. Er wordt wel opgelet dat dhr er verzorgd
bij loopt.
Een andere belemmering is werkdruk of personeelstekort: Helaas kunnen
wensen van cliënten vaak niet gehonoreerd worden door te weinig personeel
of tijd.
2.6. Is het zorg(leef)plan hét middel voor het geven van zeggenschap?
Aan de respondenten is gevraagd of het zorg(leef)plan een belangrijk middel
is voor het geven van zeggenschap aan cliënten. Volgens bijna driekwart van
de respondenten is dit inderdaad zo. De andere kwart vindt (ook) andere
zaken belangrijk voor het geven van zeggenschap. Een aantal van hen geeft
aan dat je niet alles kunt omschrijven in een zorg(leef)plan, je zult in je
dagelijks werk voortdurend sensitief moeten zijn voor de behoeftes van de
cliënt: de ene keer wil mevrouw een appel, de andere keer een banaan, je
moet dus daadwerkelijk luisteren naar de cliënt en hier elke dag op inspelen.
Een aantal respondenten noemt ook andere vormen van gesprek en
raadpleging van wensen zoals ronde tafelgesprekken, huiskamergesprekken,
bewonersvergaderingen, familie-avonden, enquêtes, de cliëntenraad. Bij deze
vormen gaat het telkens om invloed van bewoners en/of familie als groep.
Een aantal respondenten zijn kritisch over het vele schrijfwerk dat het
zorg(leef)plan vraagt: het zorg(leef)plan zoals wij dat kennen is lang en groot
en wordt niet altijd gebruikt zoals het bedoeld is, gewoon omdat het zo veel
papierwerk is. Vanuit de zorg wordt er graag tijd besteed aan de patiënt en
niet 40 á 50 % tijd aan administratie. Of, nog wat kritischer geformuleerd:
minder papierwerk zodat je ook werkelijk kan inspelen op wensen en
behoeften. Cliënten stoppen met vragen als de zorg het toch altijd druk heeft.
Het is een vorm van monddood maken.
17. Is het zorg(leef)plan volgens jou een belangrijk middel voor het geven van
zeggenschap aan de cliënt?
Total
Ja, belangrijk
73.88%
Andere zaken zijn belangrijker om de zeggenschap te
26.12%
vergroten, namelijk [ Open answers ]
N= 425

2.7. Vaardigheden voor cliëntgericht werken
Vaardigheden van verpleegkundigen en verzorgenden zijn ook belangrijk voor
het geven van invloed. Zoals één van de respondenten al aangaf: je moet
daadwerkelijk luisteren naar cliënten om ze invloed te geven. In de enquête is
gevraagd in welke vaardigheden, nodig voor cliëntgericht werken, men al
goed is (tabel 18). Flexibel omgaan met vragen van cliënten en actief luisteren
naar de cliënt scoren het hoogst. Het laagst scoren het aangeven van de
grenzen van mij organisatie of beroep, keuzemogelijkheden voorleggen en
afspraken maken met de cliënt. Op de vraag waar men nog beter in wil
2 oktober 2015

10

worden, scoren tijd nemen om met de cliënt te praten en grenzen van mijn
organisatie of beroep aangeven het hoogst (tabel 19). Deze vaardigheden
hangen waarschijnlijk ook samen met randvoorwaarden die de organisatie
biedt, zoals tijd en helderheid over het aanbod.
18. Als je cliëntgericht werkt, is de kans groter dat je de cliënt meer invloed geeft.
Hieronder staan vaardigheden die passen bij cliëntgericht werken. Waar ben jij
goed in?
Je mag maximaal vier vaardigheden aanvinken.
Total
Tijd nemen om met de cliënt te praten
40.61%
Actief luisteren naar de cliënt
58.45%
Me verplaatsen in de client
49.06%
Actief vragen naar wensen en behoeftes
47.18%
Keuzemogelijkheden voorleggen
15.73%
Afspraken maken met de cliënt
24.18%
Nagaan of de zorg naar wens is
39.91%
Grenzen van mijn organisatie of beroep aangeven
11.50%
Flexibel en creatief met wensen van cliënten omgaan
53.52%
Me inspannen om iets voor de cliënt voor elkaar te
46.01%
krijgen
N= 426
19. Als je cliëntgericht werkt, is de kans groter dat je de cliënt meer invloed geeft.
Hieronder staan nogmaals vaardigheden die passen bij cliëntgericht werken. Waar
wil je beter in worden?
Je mag maximaal vier vaardigheden aanvinken.
Total
Tijd nemen om met de cliënt te praten
28.64%
Actief luisteren naar de cliënt
18.08%
Me verplaatsen in de client
11.74%
Actief vragen naar wensen en behoeftes
17.84%
Keuzemogelijkheden voorleggen
19.01%
Afspraken maken met de cliënt
12.68%
Nagaan of de zorg naar wens is
23.24%
Grenzen van mijn organisatie of beroep aangeven
33.33%
Flexibel en creatief met wensen van cliënten omgaan
21.83%
Me inspannen om iets voor de cliënt voor elkaar te
22.54%
krijgen
Nergens in, ik werk cliëntgericht
24.18%
N= 426

2.8. Is het zorg(leef)plan een bruikbaar instrument?
V&VN was ook nieuwsgierig naar de functie van het zorg(leef)plan in het werk
van de verpleegkundigen en verzorgenden: is het een bruikbaar instrument?
De helft van de respondenten geeft hierop een positief antwoord (tabel 20). Ze
kunnen er goed mee werken, door het zorg(leef)plan kennen ze de cliënt beter
en lukt aansluiten bij behoeftes beter of het methodisch werken gaat beter met
het zorg(leef)plan.
2 oktober 2015

11

Ongeveer een vijfde is gematigd positief: het is een zinvol instrument, maar
het vraagt nogal wat schrijfwerk. 16% beaamt dit en geeft de voorkeur aan
een beknopte adl-kaart. 17% vindt dat de relatie met de zorg ontbreekt.
20. Vind je het zorg(leef)plan een bruikbaar plan?
Total
17.88%

Het vraagt nogal wat schrijfwerk, maar ik vind het
heel zinvol
Het is nogal omvangrijk, ik werk liever met de ADLkaart of zorgkaart
Ik kan er goed mee werken
Ja nuttig en mooi: door het zorg(leef)plan ken ik de
cliënt veel beter
Ja nuttig, het methodisch werken gaat nu veel beter
Het is een papieren verhaal, de relatie met de zorg
ontbreekt

16.00%
18.12%
18.82%
12.24%
16.94%
N=

425

Aan het slot van de enquête hebben we de respondenten gevraagd of ze nog
iets kwijt wilden over het zorg(leef)plan. De helft van de respondenten maakte
gebruik van deze mogelijkheid.
Uit deze open antwoorden komt ook naar voren dat het zorg(leef)plan een
belangrijk instrument is voor verpleegkundigen en verzorgenden, maar dat het
qua omvang en complexiteit uit de hand is gelopen. Verschillende mensen
geven aan dat ICT hier iets in zou kunnen betekenen. Onderstaande citaten
geven een impressie.
Zonder zorg(leef)plan zal methodisch werken niet goed werken. Niet voor de
cliënt en diens vertegenwoordiger maar niet ook voor de verzorgende. Het
zorg(leef)plan geeft iedereen structuur en duidelijkheid.
Het is een prachtig hulpmiddel, maar de tijd die je er in moet steken is veel.
Vraag me ook steeds meer af lezen alle collega's dit en werken ze volgens het
plan, want dan is het zinvol. Want als het goed is kun je veel info uit het
zorg(leef)plan halen over je bewoner.
Op zich is het ZLP een goed middel om cliëntgericht en multidisciplinair te
werken. Het kost alleen veel tijd (…). Zoals het bij ons gebruikt wordt is het
goed voor langdurige zorg (…). Echter de tijd en energie die erin gestoken
wordt is teveel. Zorg geef je voor een groot deel aan het bed, dat is ook wat
de patiënt en zijn familie als zorg ziet. Niet de tijd die je achter de computer zit,
dit krijg je overigens ook vaak te horen bij een exit gesprek!! ( jullie zitten veel
achter de computer) In de ideale wereld zou je minder tijd kwijt zijn aan
administratie, kortom het zou allemaal wat effectiever ingericht moeten zijn.
Het is een goed middel, maar vergt ontzettend veel tijd om in te vullen en dat
is tijd die we liever aan de cliënt besteden, soms lijk je meer een kantoormiep
dan een verzorgende, en dat is voor velen van ons een moeilijk punt omdat
2 oktober 2015

12

inderdaad alles in orde moet zijn voor de inspectie. Als de inspectie het
cliëntendossier tip top in orde vindt zijn ze tevreden, ik vind het veel
belangrijker dat het achter de deur van de cliënt in orde is. En daar wordt niet
naar gekeken. Bij onze organisatie is alles goed geregeld , maar wat meer tijd
voor de cliënt zou heel fijn zijn.
Binnen de organisatie X is het zorg(leef)plan door de toevoegingen van de
vele vragenlijst een "gedrocht" geworden. De doelmatigheid, efficiëntie en
effectiviteit is uit het oog verloren. Jammer, het zorg(leef)plan ervaar ik als een
goed praatpapier voor cliënt, naasten en professional en levert een
transparantie voor de gemaakte wensen en behoeften
Het zorg(leef)plan bevat op het moment veel verplichte punten die vanuit
inspectie naar voren komen. Zlp moet meer een plan van de cliënt zijn,
gedeeltes door cliënt zelf laten invullen.
De ICT matige ondersteuning voor het werken met het zorg(leef)plan laat nog
steeds te wensen over (en dat geldt niet voor 1 systeem, aan alle kleeft wel
iets...). Als de techniek de verzorgende zo kon ondersteunen dat het werken
met papier niet meer zou lonen, zou het zorg(leef)plan veel actiever en
cliëntgerichter gebruikt worden.
Sinds het werken met het ECD is het zorg(leef)plan meer gaan leven en ligt
de nadruk meer op de voordelen die het werken met het zorg(leef)plan
oplevert, dan op de administratieve rompslomp.
Het zou fijn zijn als een zorg(leef)plan iets compacter zou kunnen worden. Het
kost veel tijd om alles in systeem te zetten. Wij werken nog met vaste macros
in zorg(leef)plan. IT moet nog met zijn tijd mee gaan. We gebruiken nu nog
veel papier + pc.
2.9. Reflectie
Kijkend naar hoe verpleegkundigen en verzorgenden het zorg(leef)plan
inzetten, is het een instrument dat de cliënt invloed kan geven op de zorg die
hij krijgt, omdat het actief wordt gebruikt om samen tot afspraken over de zorg
te komen en de gemaakte afspraken en geleverde zorg ook te evalueren.
Bijna alle (92%) cliënten of vertegenwoordigers worden betrokken bij het
opstellen ervan en ongeveer de helft van de respondenten zet het
zorg(leef)plan zo in dat sprake is van een levend document.
 Aandachtspunt hierin is het werken met standaarddoelen.
Standaarddoelen worden over het algemeen ingezet in organisaties
als oplossing voor het feit dat het formuleren van doelen en acties
lastig wordt gevonden door verpleegkundigen en verzorgenden.
Aanbeveling: de praktijk van de ouderenzorg is niet gediend met
standaardisering van doelen maar met het vereenvoudigen van de
huidige systematieken: herkenbaar taalgebruik en eenvoudig
weergeven wat het geval is in alle fases van de methodische cyclus
2 oktober 2015

13

(inventarisatie, planning, uitvoering en evaluatie). Dit bevordert de
bruikbaarheid en de toegankelijkheid van het instrument zorg(leef)plan
voor zowel cliënten als professionals en komt de uitwisseling tussen
beiden en daarmee de cliëntgerichtheid ten goede.
Een groot deel van de cliënten is aan het woord tijdens MDO’s en cliënten en
vertegenwoordigers maken in voldoende mate gebruik van de mogelijkheid
iets te wijzigen in het zorg(leef)plan of daarover een klacht in te dienen.
 Aandachtspunt is het inzien van het zorg(leef)plan. Nog een aanzienlijk
deel van de cliënten en vertegenwoordigers moet hiervoor moeite
doen. Aanbeveling: zorg dat de cliënt altijd een zorg(leef)plan binnen
handbereik heeft en hier desgewenst zelf ook in kan schrijven.
Inzet van de cliëntondersteuner staat nog in de kinderschoenen. Dit is niet
verrassend gezien de korte termijn dat deze functionaris beschikbaar is voor
de ouderenzorg.
Verpleegkundigen en verzorgenden geven veel voorbeelden van onderwerpen
waar cliënten invloed op hebben. Deze betreffen vooral de ADL, het eten en
de dagbesteding. Vraag is of dit ook onderwerpen zijn waar cliënten invloed
op willen of dat dit andere onderwerpen zijn.
Terecht geven verpleegkundigen en verzorgenden aan dat invloed geven aan
cliënten gedurende de hele dag gebeurt en niet alleen met behulp van het
zorg(leef)plan. Verschillende vaardigheden zijn hierbij van belang.
 Aandachtspunt bij het geven van invloed is dat verpleegkundigen en
verzorgenden ook dilemma’s ervaren (weet de cliënt wel wat goed is?
Wat als ik het niet eens ben met de wens van de familie?).
Aanbeveling: schep in zorgteams ruimte om over deze dilemma’s te
reflecteren.
Ten slotte geven verpleegkundigen en verzorgenden aan dat het
zorg(leef)plan in verschillende organisaties door omvang en complexiteit
cliëntgerichte zorg in de weg staat.
 Aandachtspunt is hier dat het zorg(leef)plan niet in eerste instantie als
verantwoordingsinstrument naar zorgverzekeraars of inspectie moet
dienen. De eerste vraag is hier of toezichthouders meer informatie
nodig hebben dan nodig is voor het uitvoeren van de zorg. Als dit wel
het geval is, dan is de vervolgvraag of verpleegkundigen en
verzorgenden de aangewezen functionarissen zijn om deze informatie
te verzamelen of dat dit aan administratieve diensten kan worden
uitbesteed. De administratie kost tijd die ten koste gaat van (het
contact, het gesprek met, de zorg aan) de cliënt. Aanbeveling: breng
het zorg(leef)plan weer terug naar de eenvoudige basisdoel: het
samen met de cliënt in kaart brengen van de behoeftes van de cliënt
om van daaruit op methodische wijze cliëntgerichte zorg te leveren.
Zorgorganisaties met een duidelijke visie op het bevorderen van de regie van
de cliënt door middel van het zorg(leef)plan, zullen deze visie vertalen in
beleid dat de regie bevordert. Verpleegkundigen en verzorgenden worden dan
gefaciliteerd vanuit die focus. Daar zullen zorg(leef)plannen bijvoorbeeld
vanzelfsprekend op het appartement van de cliënt in te zien zijn en daar wordt
gerapporteerd in de taal van de cliënt. In die organisaties is ruimte voor
reflectie binnen het team over de dilemma's die professionals ervaren. Bij een
kwaliteitscheck van de zorg(leef)plannen is de kritische vraag niet
bijvoorbeeld: hebben we alle cliënten aantoonbaar gewogen het afgelopen
half jaar, maar wordt de vraag aan de cliënt gesteld: ondersteunt dit plan uw
kwaliteit van leven voldoende?
2 oktober 2015

14