digitalisering 2
Deze factsheet is tot stand gekomen in het kader van de samenwerking tussen de Tweede Kamer, de KNAW,
NWO, VSNU, TNO en de Jonge Akademie.
Auteur: prof. dr. Liesbet van Zoonen, Erasmus Universiteit Rotterdam, LDE Centre for BOLD Cities

20 december 2019

DE INVLOED VAN DIGITALISERING OP PUBLIEKE WAARDEN – EN VICE VERSA

Centrale vraagstelling
Welke publieke waarden worden door technologische en digitaliseringsontwikkelingen beïnvloed, en
hoe kunnen, andersom, publieke waarden deze ontwikkelingen sturen?

SAMENVATTING
Het debat over publieke waarden en technologie wordt in de EU en een aantal Europese steden zeer
actief gevoerd. Daaruit is een scala van ethische en kwaliteitsprincipes voortgekomen, die op drie niveau’s te ordenen zijn:
- Individueel, in het bijzonder bescherming van privacy en de ontwikkeling van nieuwe digitale
mensenrechten.
- Sociaal, waarbij duidelijk is dat actieve en publieke bijsturing van digitalisering en i.h.b. kunst­
matige intelligentie nodig is om te voorkomen dat bestaande ongelijkheden en discriminatie
toenemen.
- Politiek, waarbij enerzijds participatief ontwerp en gebruik van digitale technologieën aan de
orde zijn, en anderzijds de representatieve besluitvorming over de inrichting van de digitale
samenleving.
Publieke aandacht en onderzoek hebben zich relatief vaak op het individuele en sociale niveau gericht, wat betreft de ‘politiek’ van digitalisering is er minder kennis ontwikkeld.

INLEIDING
Er ontstaat in Nederland steeds vaker maatschappelijke onrust over technologische en digitaliseringsontwikkelingen, bijvoorbeeld over de groeiende macht van de Amerikaanse platforms of over
de toenemende digitale inmenging en controle door de Chinese staat.1 Tussen het kapitalistische en
het staatsmodel van digitalisering probeert de Europese Unie een eigen model te formuleren waarin
publieke waarden leidend zijn.2 Dit uit zich onder meer in de nieuwe en strenge privacywetgeving
(General Data Protection Regulation, in Nederland vastgelegd in de Algemene Verordering Persoonsgegevens, AVG), maar ook in het Europees gefinancierde technologie- en innovatieonderzoek waarin
onder de noemer co-creatie burgerbelangen en –participatie een centrale component vormen.
De EU en een aantal Europese steden (in Nederland vooral de G5) voeren dit debat over publieke
waarden en technologie aan. Er is een groeiende consensus over welke publieke waarden onder druk
staan. Dat zijn privacy, menselijke waardigheid, creativiteit en zelfontplooiing, maar ook rechtvaardigheid, sociale cohesie, publiek debat en democratische besluitvorming. Diverse actoren, zoals de VSNU,

1
2

Stikker, 2019.
Van Dijck, Poell en De Waal, 2016.

1

het Rathenau Instituut, de VNG en het ministerie van BZK hebben daarom principes voor de digitale
samenleving geformuleerd.3 Zij hebben de vraag naar invloed van digitalisering op publieke waarden
omgedraaid, en betogen dat publieke waarden technologie en digitalisering moeten beïnvloeden.
Het gaat daarbij om waarden die het individuele leven raken (mensenrechten), die de gemeenschapsvorming en sociale cohesie betreffen en die het democratisch ontwerp en de controle van digitalisering vormgeven.4

MENSENRECHTEN
Een belangrijk deel van de maatschappelijke onrust gaat over de betekenis van digitalisering voor
individuele burgers. Al in 2003 noemde de OECD inbreuk op privacy een van de belangrijkste risico’s
van de 21e eeuw.5 Met de AVG van 2018 zijn de individuele privacyrechten aangescherpt6 maar de
wetsteksten laten nog veel ruimte voor interpretatie en de precieze betekenis van de AVG moet in de
komende jaren door jurisprudentie worden vastgesteld. De in februari 2020 verwachte uitspraak over
de bodemprocedure tegen de Nederlandse staat over het Systeem Risico Indicatie (SyRi) waarmee op
basis van datakoppeling wordt geprobeerd om fraude met uitkeringen te voorkomen, zal een belangrijke eerste interpretatie van de wet vormen.
De aandacht voor privacy overschaduwt een aantal andere elementen van het individuele bestaan die
door digitalisering onder druk staan. Het Rathenau Instituut bepleitte daarom in 2017 dat de mensenrechten aangepast moesten worden aan het digitale tijdperk, en dat er twee nieuwe rechten zouden
moeten worden toegevoegd: het recht om niet gemeten, geanalyseerd of beïnvloed te worden, en het
recht op betekenisvol menselijk contact in plaats van uitsluitend met een robot of andere vorm van
kunstmatige intelligentie.7 Tot op heden heeft dit pleidooi geen praktische uitwerking gekregen.

SOCIALE COHESIE
Los van de digitale kloof dreigen digitale ontwikkelingen, in het bijzonder kunstmatige intelligentie en
‘machine learning’, andere ongelijkheden met zich mee te brengen. Bij het gebruik van voorspellende
statistieken over criminaliteit (‘predictive policing’) kunnen hele wijken als potentieel crimineel worden bestempeld; in dataverzameling worden vrouwen vaak systematisch onderbelicht met als gevolg
dat datagedreven oplossingen voor hen niet altijd relevant zijn; vacatures, producten en diensten worden door algoritmes op basis van bestaande patronen aan specifieke groepen aangeboden waardoor
andere groepen deze kansen mislopen. Deze en andere bevindingen over de toepassingen van digitalisering hebben laten zien hoe digitalisering en kunstmatige intelligentie zonder actieve en publieke
bijsturing bestaande ongelijkheden en discriminatie zullen vergroten.8
In de gemeenschap van wetenschappers en professionals die kunstmatige intelligentie ontwikkelen,
is daarom een sterke verzameling aan ethische en kwaliteitsprincipes geintroduceerd. De VSNU heeft
deze gebundeld in vier concepten (FAIR, FACT, ROBUST en SHARED) waarmee de eerlijke en maatschappelijk verantwoordelijke inzet van digitalisering en kunstmatige intelligentie vorm moet worden
gegeven.9 Daarnaast is er in deze kringen ook een pleidooi voor openheid (van data, analysetechnieken, codes en algoritmes), niet alleen om het gebruik van data breed te stimuleren, maar ook om
inspectie, protest en verbetering van bestaande praktijken mogelijk te maken.10 Ondanks dat deze
principes breed gedeeld worden, zijn er geen mechanismes om ze bij alle partijen in het dataveld af
te dwingen, en is er met name in het commerciële circuit een weinig transparante wildgroei aan datapraktijken ontstaan.11

3

Zie bronnenoverzicht aan het einde van dit document.
Engelbert en Van Zoonen, 2019.
5
OECD (2003). Emerging systemic risks in the 21st century. https://www.oecd.org/futures/globalprospects/37944611.pdf
6
https://autoriteitpersoonsgegevens.nl/nl/onderwerpen/algemene-informatie-avg/rechten-van-betrokkenen
7
Van Est en Gerritsen, 2017.
8
Vetzo, Gerards en Nehmelman, 2018.
9
https://www.thedigitalsociety.info/nl/over/dataprincipes/
10
Kortuem, 2019.
11
Van Zoonen, 2019.
4

2

DEMOCRATISCH ONTWERP EN CONTROLE
Veel van de digitale ontwikkelingen hebben zich onder druk van technologische of bedrijfsmatige
belangen voorgedaan en deze bevinden zich deels buiten het vraagstuk van democratisch ontwerp en
controle. Bij digitalisering in het publieke domein van overheidsdiensten en openbare ruimtes doet
zich die vraag echter wel voor, en zijn twee modellen van democratie aan de orde: participatief en
representatief.
Bij participatieve democratische principes gaat het om vormen van co-creatie die variëren van burgers
die zelf geluids- of milieuwaarden meten (burgermeetbeweging), tot deelname van buurtbewoners
aan ‘living labs’ of initiatieven van vrijwilligers die buurtplatforms ontwikkelen en beheren. Dergelijke
idealen van de participatieve democratie krijgen inmiddels ook via andere instrumenten vorm in
het openbaar bestuur; men denke aan burgertops, ‘the right to challenge’ of burgerbegrotingen.12
De in 2020 ingaande Nationale Omgevingswet regelt burgerparticipatie als structureel element in
de ontwikkeling van de openbare ruimte; voor een vergelijkbare democratische inbedding van het
burgerperspectief in de ontwikkeling van digitale- en datatoepassingen blijkt een vergelijkbare
Digitale Omgevingsvisie denkbaar.13
Bij representatieve democratische principes gaat het over de vraag wie op welke gronden beslist over
digitalisering. In recente nationale, provinciale en lokale verkiezingen waren nieuwe technologie en
digitalisering nauwelijks een onderwerp van partijprogramma’s of verkiezingsdebatten, noch is de
bredere vraag gesteld wat voor soort nationale of lokale digitale samenleving men wil zijn. Dit komt
ten eerste omdat technologie eerder als uitvoeringsinstrument wordt beschouwd dan als maatschappelijke opgave waarover een gemeenschap zich dient uit te spreken en ten tweede, volgens diverse
kritische auteurs, omdat economische argumenten prevaleren boven maatschappelijke.14 De recente
commotie rond de brede uitrol van 5G in het fysieke domein laat zien dat zulke politiek eenzijdigheid
voor directe problemen op lokaal bestuurlijk niveau zorgt. Maar ook in het sociaal domein is geen
sprake van een democatisch gecontroleerde inzet van commerciële partijen bij de verwerking van persoonlijke registratiedata van burgers.15

NADER ONDERZOEK
Er is relatief veel onderzoek over de betekenis van digitalisering voor waarden in het individuele en
gemeenschappelijke leven. Er is veel minder bekend over de democratische vormgeving van digitalisering; noch over voorwaarden voor succesvolle participatie in digitaliseringsprojecten, noch over de
manier waarop digitale keuzes tot onderwerp van politiek debat en besluitvorming wordt gemaakt.

12

Van Ostaaijen, Wagenaar en Kloos, 2018
Engelbert en Van Zoonen, 2019.
14
Bv. Stikker, 2019.
15
Van Zoonen, 2019.
13

3

LITERATUUR
-

-

-

Dijck, José van, Poell, Thomas en Martijn de Waal (2016). De platformsamenleving. Strijd om publieke waarden in een online wereld. Amsterdam: Amsterdam University Press.
Engelbert, Jiska en Liesbet van Zoonen (2019). De noodzaak van een digitale omgevingsvisie.
Essaybundel Behoorlijk datagebruik in de openbare ruimte. Den Haag: Ministerie van Binnenlandsze
Zaken en Koninkrijksrelaties, p. 95-107.
Est, Rini van en Joost Gerritsen (2017). Mensenrechten in het robottijdperk. Den Haag: Rathenau
Instituut.
Kortuem, Gerd (2019). Bestuurlijke regie over experimentele data en algoritmen. Essaybundel
Behoorlijk datagebruik in de openbare ruimte. Den Haag: Ministerie van Binnenlandsze Zaken en
Koninkrijksrelaties, p. 61-81.
Ostaaijen, Julien van, Wagenaar, Charlotte en Lance Kloos (2018). Wat kan een gemeente met burgerparticipatie? Aanbevelingen voor een handreiking meervoudige democratie. Tilburg University.
Stikker, Marleen (2019). Het internet is stuk. Maar we kunnen het nog maken. Amsterdam: De Geus.
Vetzo, Max, Gerards, Janneke en Remco Nehmelman (2018). Algoritmes en grondrechten. Meppel:
Boom.
Zoonen, Liesbet van (2019). Opnieuw fatale remedies. Een kritische reflectie op de datatransitie in
het sociaal domein. Sociologie, 15(1), p. 19-43.

Disclaimer: De Jonge Akademie, KNAW, NWO, TNO en VSNU bemiddelen tussen parlementaire kennisvraag en
wetenschappelijk kennisaanbod. De informatie in het kader van Parlement en Wetenschap is afkomstig van vooraanstaande
wetenschappers, maar niet onderworpen aan peer review en niet door de wetenschapsorganisaties geverifieerd.

4