Betrouwbaarheid van
wachttijdregistratie in ziekenhuizen
en zelfstandige behandelcentra

Enschede, 14 juni 2013
SV/13/0911/wazz
drs. Peter Bakker
ir. Susan Veldhuis

Inhoudsopgave
Samenvatting ......................................................................... 3
1.
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Inleiding ....................................................................... 6
Aanleiding ......................................................................... 6
Vraagstelling ...................................................................... 6
Regeling wachttijden............................................................ 8
Onderzoeksaanpak ............................................................. 10
Leeswijzer ...................................................................... 11

2.
2.1
2.2
2.3

Beschrijving proces wachttijdregistratie ............................ 12
Totaalproces wachttijdregistratie .......................................... 12
Intern proces ................................................................... 13
Extern proces ................................................................... 19

3.
3.1
3.2

Betrouwbaarheid .......................................................... 24
Variatie in het interne proces ............................................... 24
Variatie in het externe proces ............................................... 29

4.
4.1
4.2

Bruikbaarheid .............................................................. 31
Bruikbaarheid van de informatie voor het ministerie van VWS ......... 31
Bruikbaarheid van de informatie voor overige gebruikers .............. 34

5.
5.1

Marktontwikkelingen ..................................................... 37
Relevante marktontwikkelingen ............................................. 37

6.
6.1
6.2
6.3
6.4

Conclusies en aanbevelingen ........................................... 40
Betrouwbaarheid............................................................... 40
Bruikbaarheid .................................................................. 41
Frequentie van informatievoorziening ..................................... 43
Invloed recente, relevante marktontwikkelingen ........................ 43

Bijlage 1. Regeling wachttijden ................................................... 44

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 2 van 50

Samenvatting
Vraagstelling en onderzoeksaanpak
Toegankelijkheid van de zorg is een van de basisdoelstellingen van het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Bij toegankelijkheid gaat het onder andere
over wachttijden. Instellingen voor medisch specialistische zorg zijn verplicht om
maandelijks de wachttijden te publiceren, conform de “Regeling verplichte
publicatie wachttijden somatische zorg” van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa).
Deze regeling heeft tot doel wachttijden voor electieve medisch specialistische zorg
op eenduidige wijze transparant en vergelijkbaar beschikbaar te maken voor
consumenten. De NZa rapporteert jaarlijks over de toegankelijkheid in de Marktscan
Medisch Specialistische zorg.
VWS wil zich verzekeren van de juistheid van de wachttijdinformatie; het gaat dan
om de vraag of de informatie betrouwbaar en bruikbaar is. VWS heeft bureau HHM
gevraagd hier onderzoek naar te doen. De centrale onderzoeksvragen zijn:
• Is de informatie die VWS krijgt over wachttijden voor zorg krachtens de
Zorgverzekeringswet betrouwbaar en bruikbaar?
• Is versnelling van deze informatie aan VWS mogelijk?
• In hoeverre hebben recente marktontwikkelingen invloed op de feitelijke
wachttijden?
De validiteit van de wachttijdinformatie is geen onderwerp van onderzoek.
Om deze vragen te beantwoorden hebben we eerst het proces van
wachttijdregstratie (van dataverzameling tot rapportage aan VWS) in kaart gebracht.
Daarbij maken wij onderscheid tussen het interne proces dat zich afspeelt binnen de
zorginstelling1 en het externe proces vanaf het moment dat de wachttijden door de
zorginstellingen beschikbaar zijn gesteld aan andere partijen.

Proces van wachttijdregistratie
Voor een gedetailleerde analyse van het interne proces hebben we een aantal
zorginstellingen bezocht en daar diverse medewerkers geïnterviewd die betrokken
zijn bij het proces van wachttijdregistratie. Zo kregen we zicht op de (variatie in de)
interne processen en op factoren die de betrouwbaarheid kunnen beïnvloeden. De
uitkomsten zijn getoetst in de klankbordgroep en in een aantal aanvullende
telefonische interviews met medewerkers van zorginstellingen.

1
Onder zorginstellingen verstaan we zowel de (academische) ziekenhuizen als de zelfstandige
behandelcentra.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 3 van 50

Voor een analyse van het externe proces hebben we interviews afgenomen met
vertegenwoordigers van de organisaties die betrokken zijn bij het externe proces
(VWS, Mediquest, NZa en RIVM (KiesBeter en zorgatlas) of gebruik maken van de
informatie (VWS, zorgverzekeraars en patiëntenverenigingen).
Uitkomsten
Hieronder zijn per onderzoeksvraag de uitkomsten samengevat.
Betrouwbaarheid en bruikbaarheid
Betrouwbaarheid hebben we als volgt geoperationaliseerd:
• In hoeverre zijn de processen waarop de wachttijdinformatie binnen de
verschillende zorginstellingen tot stand komt, gebaseerd op de gestelde eisen in
de ‘Regeling verplichte publicatie wachttijden somatische zorg’
• In hoeverre is er sprake van een verschil in interpretatie/operationalisering van
de regeling:
–
tussen de verschillende zorginstellingen?
–
tussen verschillende afdelingen binnen de zorginstellingen?
Het onderzoek laat zien dat:
●
Binnen en tussen de zorginstellingen veel variatie is in het proces van
wachttijdregistratie.
●
Dat zorginstellingen op diverse punten afwijken van de definities en
uitgangspunten uit de regeling.
●
De redenen voor afwijking deels te maken hebben met de problemen die
zorginstellingen hebben om de regeling exact toe te passen. Men zoekt dan naar
een zo goed mogelijke toepassing van de regeling.
Er wordt dus op diverse punten afgeweken van de eisen in de ‘Regeling verplichte
publicatie wachttijden somatische zorg’. De afwijkingen verschillen tussen en binnen
zorginstellingen.
Op grond van dit onderzoek kunnen we niet vaststellen of deze variaties
toevalsfouten zijn die in de verwerking tot de landelijke gemiddelden tegen elkaar
wegvallen, of dat deze variaties er toe leiden dat de wachttijd systematisch te hoog
of te laag wordt geschat.
De vraag of de wachttijdinformatie bruikbaar is, is sterk afhankelijk van het doel (de
doelen) van de gebruiker(s). We hebben onderzocht in welke mate de informatie
bruikbaar is voor VWS, vanuit de verantwoordelijkheid van VWS voor de
toegankelijkheid van de zorg. Bij de andere gebruikers (zoals zorgverzekeraars,
huisartsen en patiënten) zijn alleen (de ervaringen over) het gebruik
geïnventariseerd.
Partij

Doel informatie
●

VWS
●

SV/13/0911/wazz

Beleidsinformatie over
toegankelijkheid zorg in
Nederland
Algemene keuze informatie voor
consumenten

14 juni 2013

© bureau HHM

Bruikbaarheid

Ja
Deels

Pagina 4 van 50

Partij

Doel informatie

Bruikbaarheid

NZa

Rapporteren over toegankelijkheid zorg
in Nederland

Ja

Zorgverzekeraars

●
●

Contractering van zorg
Zorgbemiddeling

Ja
Nee

Patiëntenverenigingen

Keuze informatie voor consumenten

Deels

Huisartsen

Verwijsinformatie en keuze informatie
voor patiënten

Ja

Capaciteitsorgaan

Duiden zorgvraag in Nederland

Ja

Bovenstaande tabel laat zien dat om globaal zicht te krijgen op de toegankelijkheid
van zorg in Nederland, of voor het duiden van de zorgvraag de huidige vorm van
wachttijdinformatie bruikbaar is. Op het niveau van de individuele patiënt is de
informatie echter minder bruikbaar. Voor patiënten is de wachttijd slechts één van
de redenen om voor een bepaalde zorginstelling te kiezen.
Vanuit het oogpunt van bruikbaarheid werkt de huidige regeling prima voor het
genereren van beleidsinformatie, maar zou wellicht ook een meer eenvoudige
procedure kunnen worden volstaan. Voor het bieden van keuze informatie voor
patiënten zou een aanpassing van de regeling gewenst zijn.
Versnelling informatie
De NZa rapporteert jaarlijks over de wachttijden. In die rapportage wordt gewerkt
met gemiddelde wachttijden per jaar. Binnen de huidige werkwijze is mogelijk om
VWS meer frequent te informeren over de wachttijden. In principe zou dit
maandelijks kunnen gebeuren omdat de gegevens maandelijks worden verzameld en
aan de NZa worden aangeleverd. VWS geeft aan dat het op dit moment niet
noodzakelijk is om frequenter door de NZa te worden geïnformeerd.
We hebben voor enkele specialismen (wachttijden) onderzocht of de wachttijden per
maand fluctueren. Dit blijkt slechts beperkt het geval. Een versnelling van de
informatievoorziening biedt, op basis van deze beperkte analyse, weinig nieuwe
informatie.
Marktontwikkelingen
Zorginstellingen hebben enerzijds te maken met prestatiebekostiging met een
budgetplafond en anderzijds met een doorleverplicht. In de interviewronde onder
zorginstellingen geven enkele kleine zorginstellingen aan dat bij het bereiken van het
budgetplafond voor een bepaalde ingreep of behandeling, ze maatregelen
zullen/moeten gaan nemen om de niet gehonoreerde overproductie te beperken.
Sommige zorginstellingen sturen patiënten dan terug naar hun zorgverzekeraar.
Andere stellen de afspraak of behandeling uit naar het volgende jaar. Beide
maatregelen leiden tot het oplopen van de wachttijden bij de betreffende
instellingen, we hebben geen zicht op het effect hiervan de toegankelijkheid op
regionaal en landelijk niveau. Omdat er op dit moment sprake is van een
overgangsjaar, is over het effect van deze marktontwikkelingen nog weinig te
zeggen.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 5 van 50

1. Inleiding
1.1 Aanleiding
Sinds 2008 zijn zorginstellingen verplicht om maandelijks wachttijden te publiceren
op de website. Dit is door de NZa vastgelegd in de “Regeling verplichte publicatie
wachttijden somatische zorg” (kenmerk CI/NR-100.084 0800040547). Deze regeling is
van toepassing op zorg of diensten zoals omschreven bij de Zorgverzekeringswet en
wordt geleverd door instellingen voor medisch specialistische zorg (IMSZ), voorheen
ziekenhuizen, academisch ziekenhuizen en zelfstandig behandelcentrum. Deze
regeling heeft tot doel wachttijden voor electieve medisch specialistische zorg op
eenduidige wijze transparant en vergelijkbaar beschikbaar te maken voor
consumenten.
Op basis van wachttijdinformatie kunnen zorgverzekeraars en consumenten
zorgaanbieders onderling vergelijken en zo voor een kortere wachttijd kiezen. Voor
de onderlinge vergelijkbaarheid is het essentieel dat alle zorgaanbieders eenzelfde
definitie van het begrip wachttijd hanteren en dat er inzicht is in de wijze waarop de
wachttijden in de praktijk worden vastgesteld.
Het ministerie van VWS is verantwoordelijk voor de toegankelijkheid van de zorg.
Jaarlijks ontvangt VWS van de NZa een marktscan Medisch specialistische zorg,
waarin inzicht in de ontwikkelingen in de zorgmarkt wordt weergegeven. De
wachttijden worden in deze scan gebruikt om de toegankelijkheid van de zorg in
Nederland te monitoren. Het Ministerie van VWS wil het bestaan en de werking van
het systeem vaststellen om zich te verzekeren van de juistheid en de bruikbaarheid
van de informatie. Ook heeft VWS behoefte aan informatie met een hogere
frequentie. Als laatste wil VWS inzicht in de rol van zorgverzekeraars in dit proces.
Met name in het licht van de recente marktontwikkelingen.
Het ministerie van VWS heeft bureau HHM opdracht gegeven voor een onderzoek. De
uitkomsten van dit onderzoek geven het ministerie van VWS inzicht in factoren die de
betrouwbaarheid van de wachttijdregistratie beïnvloeden. Ook krijgt het ministerie
van VWS inzicht in de bruikbaarheid van de informatie voor diverse partijen, en de
invloed van recente, relevante marktontwikkelingen op de feitelijke wachttijden.

1.2 Vraagstelling
Het onderzoek richt zich op het in beeld brengen van de betrouwbaarheid van het
proces van wachttijdregistratie en de bruikbaarheid van de wachttijdgegevens voor
het ministerie van VWS. Tevens brengen we mogelijke effecten van recente en
relevante marktontwikkelingen op de wachttijden in kaart. Dit onderzoek richt zich
nadrukkelijk niet op de validiteit van de wachttijd.
De resultaten van dit onderzoek dragen bij aan het inzichtelijk maken van de
betrouwbaarheid van het proces van wachttijdregistratie en de bruikbaarheid van
gegevens voor diverse partijen.
In dit onderzoek beantwoorden we de volgende drie hoofdvragen:
• Is de informatie die VWS krijgt over wachttijden voor zorg volgens de
Zorgverzekeringswet betrouwbaar en bruikbaar?

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 6 van 50

•
•

Is versnelling van deze informatie aan VWS mogelijk?
In hoeverre hebben recente, relevante marktontwikkelingen invloed op de
feitelijke wachttijden?

Voor onze uitwerking van deze vragen zijn drie kernbegrippen relevant:
betrouwbaarheid, bruikbaarheid en het proces van wachttijdregistratie (van
dataverzameling tot rapportage).
Betrouwbaarheid
Betrouwbaarheid zegt iets over de stabiliteit van het proces waarop de wachttijden
tot stand komen. Met andere woorden, worden de wachttijden elke maand op
dezelfde manier vastgesteld en gepubliceerd? Dit beoordelen we aan de hand van de
volgende subvragen:
• In hoeverre zijn de processen waarop de wachttijdinformatie binnen de
verschillende zorginstellingen tot stand komt, gebaseerd op de gestelde eisen in
de ‘Regeling verplichte publicatie wachttijden somatische zorg’?
• In hoeverre is er sprake van een verschil in interpretatie/operationalisering van
de Regeling (interbeoordelaarsbetrouwbaarheid):
–
tussen de verschillende zorginstellingen?
–
tussen verschillende afdelingen binnen de zorginstellingen?
Bruikbaarheid
De vraag of informatie bruikbaar is, is sterk afhankelijk van het doel (de doelen) van
de gebruiker(s). Zo is een gemiddelde wachttijd voor een bepaald specialisme over
peiljaar 2011 voor VWS mogelijk wel bruikbaar maar voor een specifieke patiënt
waarschijnlijk niet; die patiënt heeft meer baat bij de actuele wachttijd voor enkele
zorginstellingen in zijn directe woonomgeving.
De vraag naar de bruikbaarheid van de informatie betreft met name de bruikbaarheid
voor VWS, vanuit de verantwoordelijkheid van VWS voor de toegankelijkheid van de
zorg. Bij de andere gebruikers (zoals zorgverzekeraars, huisartsen en patiënten)
inventariseren we daarom alleen (de ervaringen over) het gebruik en doen we geen
onderzoek naar de bruikbaarheid.
Om te toetsen of informatie bruikbaar is voor VWS hanteren we onderstaande
subvragen:
• Wie (binnen VWS) maakt gebruik van welke informatie over wachttijden.
• Waarvoor (voor welke doeleinden) gebruikt VWS de informatie?
• Is de informatie bruikbaar gezien de doeleinden?
Voor het inventariseren van het gebruik van de wachttijdinformatie door andere
partijen dan VWS, hanteren we de volgende subvragen:
• Wie zijn de overige gebruikers (naast de zorgverzekeraars, patiënten en
verwijzers)?
• Waarvoor gebruiken deze partijen de informatie?
• Wat zijn de ervaringen van deze partijen met het gebruik van de informatie?
Procesanalyse
Om meer zicht te krijgen op het proces van dataverzameling tot rapportage aan VWS,
maken wij onderscheid tussen het interne proces dat zich afspeelt binnen de
SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 7 van 50

zorginstelling en het externe proces vanaf het moment dat de wachttijden door de
zorginstellingen beschikbaar zijn gesteld aan andere partijen. Figuur 1 geeft het
proces schematisch weer.

Figuur 1: Schematisch overzicht proces wachttijdregistratie
Voor de analyse van zowel het interne als het externe proces zijn de volgende
subvragen van belang:
• Welke gegevens worden verzameld?
• Hoe worden gegevens verzameld?
• Op welke manier worden deze gegevens verwerkt tot informatie?
• Door wie wordt dit uitgevoerd?
• Hoe vaak vindt deze verzameling en verwerking van gegevens plaats?
In het onderzoek ligt de focus op de registratie van wachttijden conform de ‘Regeling
verplichte publicatie wachttijden somatische zorg’. Andere regelingen en middelen
die worden gehanteerd voor het verstrekken van informatie over wachttijden laten
wij in dit onderzoek buiten beschouwing. Daarnaast betrekken wij in ons onderzoek
uitsluitend zorginstellingen waarvoor deze regeling van toepassing is2. Voordat we
onze onderzoeksaanpak beschrijven gaan we in de volgende paragraaf in op de
essentiële elementen uit de regeling.

1.3 Regeling wachttijden
Om inzicht te geven in de betrouwbaarheid van het proces van wachttijdregistratie
en publicatie, beoordelen we het proces op een aantal eisen dat gesteld is in de

2

De regeling is van toepassing op zorg of dienst als omschreven bij of krachtens de Zorgverzekeringswet
en wordt geleverd door instellingen voor medisch specialistische zorg, voorheen ziekenhuizen,
academisch ziekenhuizen en zelfstandig behandelcentrum.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 8 van 50

regeling verplichte publicatie wachttijden somatische zorg. De totale regeling is te
vinden in bijlage 1.
De eisen waarop we de betrouwbaarheid van het proces beoordelen:
●
Afronding in hele weken: Voor publicatie moeten wachttijden in hele weken
worden omgerekend door naar boven af te ronden.
●
Informatie openbaar maken. De volgende informatie moet gepubliceerd worden
op de website:
— Lijst met wachttijden (in weken) voor polikliniek, behandeling en
diagnostiek;
— melding of deze wachttijden actueel of retrospectief zijn;
— de datum van de laatste actualisatie van de getoonde wachttijden.
●
Aggregatieniveau wachttijd polikliniek: Het publiceren van de wachttijd
polikliniek is verplicht voor elk specialisme wanneer deze als polikliniek
operationeel is. Zorgaanbieders die deze polikliniek georganiseerd hebben rond
subspecialismen kunnen wachttijden publiceren voor subspecialismen. Mocht er
geen wachttijd per specialisme meetbaar zijn dan geldt de kortste wachttijd van
de sub specialismen onder dit specialisme.
●
Frequentie: gegevens moeten minimaal 1 keer per maand worden geactualiseerd
tussen de 1e en 10e dag van de maand.
●
Alternatief medium: de informatie wordt op verzoek ook mondeling of
schriftelijk verstrekt.
●
Actuele wachttijden: het is (sinds 2009) niet meer toegestaan om retrospectieve
wachttijden op te geven.
Naast bovengenoemde wachttijden bevat de regeling ook definities voor typen
wachttijden waar de registratie aan moet voldoen. Er moeten drie typen wachttijd
worden geregistreerd, waarbij per type onderscheid wordt gemaakt in meerdere
specialismen, behandelingen en diagnostische onderzoeken. De wachttijden moeten
worden geregistreerd voor de specialismen, behandelingen en onderzoeken die de
zorginstellingen uitvoert.
●
Wachttijd polikliniek: Het aantal weken tussen het moment dat een patiënt een
afspraak maakt voor de polikliniek tot het moment dat de patiënt terecht kan.
Hierbij wordt gekozen voor de 3e mogelijkheid in het afsprakenregister in de
actuele situatie. Er wordt onderscheid gemaakt in 23 verplicht en 22 optioneel
te registreren wachttijden.
●
Wachttijd behandeling: Het aantal weken tussen het moment dat de patiënt de
indicatie voor een operatie krijgt van de behandelende arts, tot het moment van
opname of operatie. Hierbij wordt gekozen voor de 3e mogelijkheid in het
afsprakenregister in de actuele situatie. Wanneer meerdere varianten van een
behandeling bestaan, wordt de wachttijd opgegeven voor de meest voorkomende
behandeling. Er wordt onderscheid gemaakt in 26 verplicht te registreren
wachttijden.
●
Wachttijd diagnostiek: Het aantal weken tussen het moment dat de patiënt van
buiten de instelling3 een afspraak maakt voor gebruik van een diagnostische
techniek tot het moment van toepassing van de diagnostiek. Hierbij wordt
gekozen voor de 3e mogelijkheid in het afsprakenregister in de actuele situatie.
Er wordt onderscheid gemaakt in 3 verplicht te registreren wachttijden.

3

Interne verwijzingen voor diagnostiek worden in deze regeling niet meegenomen.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 9 van 50

In figuur 2 geven we de samenhang tussen de drie typen wachttijden weer.

Figuur 2: Samenhang definities wachttijdregistratie

1.4 Onderzoeksaanpak
Bij de uitvoering van het onderzoek hebben we de volgende stappen verricht.
Stap 1: Beschrijven interne proces
Voor een gedetailleerde analyse van het interne proces hebben we bij een aantal
zorginstellingen diverse medewerkers geïnterviewd, die betrokken zijn bij het proces
van wachttijdregistratie, om zicht te krijgen op de (variatie in de) interne processen
en op factoren die de betrouwbaarheid kunnen beïnvloeden. Bij het selecteren van
de zorginstellingen hebben we onderscheid gemaakt naar type zorginstelling. Voor de
analyse van het interne proces hebben we zeven instellingen bezocht: één universitair medisch centrum, twee topklinische ziekenhuizen, één algemeen ziekenhuis en
drie zelfstandig behandelcentra.
De resultaten uit de analyse, met daarin de bevindingen die betrekking hebben op de
betrouwbaarheid, zijn besproken in de klankbordgroep4. Vanuit de klankbordgroep
zijn de resultaten herkend en onderschreven. Op basis hiervan, evenals de reactie
dat een enquête onder veel instellingen administratieve lasten veroorzaakt, is in
overleg met het ministerie van VWS besproken om de resultaten niet te toetsen door
middel van een digitale enquête. Hierdoor is het niet mogelijk om te kwantificeren in
welke mate de factoren de betrouwbaarheid beïnvloeden.
In stap drie hebben we aanvullende interviews afgenomen, waarin we naast de
effecten van recente, relevante marktontwikkelingen ook de bevindingen vanuit de
interne analyse hebben getoetst.
Stap 2: Beschrijven externe proces
We hebben een beschrijving gemaakt van het externe proces. Hiervoor hebben we
interviews afgenomen met vertegenwoordigers van de organisaties die betrokken zijn
bij het externe proces (VWS, Mediquest, NZa en RIVM (KiesBeter en zorgatlas) en met
gebruikers van de informatie (VWS, zorgverzekeraars, huisartsen en patiëntenverenigingen).

4

In de klankbordgroep waren de volgende partijen vertegenwoordigd: NVZ, ZKN, NFU, OMS en ZN.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 10 van 50

Stap 3: Ontwikkelingen
Voor het beschrijven van de invloed van marktontwikkelingen hebben we een
aanvullende interviewronde gehouden bij 16 zorginstellingen. Hierbij hebben we
interviews afgenomen met medewerkers uit zorginstellingen die betrokken zijn bij
het proces van contractering van ziekenhuiszorg. Tijdens deze interviewronde hebben
we ook (indien mogelijk) de bevindingen uit stap 1 getoetst. Daarnaast hebben we in
deze stap zorgverzekeraars betrokken.
Stap 4: Rapportage
De gevonden uitkomsten hebben we in deze rapportage verwerkt. We geven een
beschrijving van het proces van wachttijdregistratie in zorginstellingen, een
beschrijving van het proces om te komen tot een rapportage voor VWS, inzicht in de
betrouwbaarheid en bruikbaarheid van het proces en de informatie en inzicht in de
mogelijke invloed van relevante maatregelen uit het Regeerakkoord.

1.5 Leeswijzer
In hoofdstuk 2 presenteren we het totale proces van wachttijdregistratie. Van
dataverzameling tot aan rapportage aan VWS. In de hoofdstukken 3 en 4 gaan we
nader in op respectievelijk de betrouwbaarheid en bruikbaarheid van de wachttijd
informatie. Hoofdstuk 5 geeft inzicht in de invloed van recente, relevante marktontwikkelingen op de feitelijke wachttijd. In hoofdstuk 6 presenteren we algemene
conclusies en aanbevelingen.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 11 van 50

2. Beschrijving proces wachttijdregistratie
In dit hoofdstuk geven we een beschrijving van het proces van wachttijdregistratie.
Dit proces start bij de registratie van wachttijden binnen de zorginstellingen en
eindigt met een rapportage die beschikbaar komt voor het ministerie van VWS.
In de volgende paragrafen geven we respectievelijk een beschrijving van het totale
proces. We gaan nader in op het interne proces en aansluitend geven we een
beschrijving van het externe proces. Hierbij gaan we onder andere in op het verloop
van het proces, welke gegevens verzameld en gebruikt worden en wie er bij het
proces betrokken is. Ook gaan we in op overeenkomsten en verschillen binnen en
tussen de diverse (typen) zorginstellingen.

2.1 Totaalproces wachttijdregistratie
In het totaalproces van dataverzameling tot rapportage aan VWS maken we
onderscheid tussen twee processen. Het interne proces, dat zich afspeelt binnen de
zorginstellingen en het externe proces, dat start vanaf het moment dat de
wachttijden door de zorginstellingen beschikbaar zijn gesteld aan andere partijen.
Figuur 3 geeft het totale proces van wachttijdregistratie weer. Dit proces beschrijven
we in paragraaf 2.2 en paragraaf 2.3.

Figuur 3: Proces van wachttijdregistratie
In het proces worden diverse gegevens geregistreerd. Ook zijn er meerdere partijen
betrokken bij het proces. In de volgende paragrafen geven we een overzicht van de
betrokken partijen en in paragraaf 1.3 is beschreven welke gegevens (wachttijden) er
geregistreerd moeten worden.

2.1.2 Actoren
Er zijn meerdere partijen betrokken bij het proces van wachttijdregistratie.
Daarnaast is er een aantal partijen dat gebruik maakt van de wachttijdinformatie.
Hieronder informeren we welke partijen er betrokken zijn. In paragraaf 2.3.4 gaan
we nader in op deze partijen.
●
Zorginstellingen;
●
onderzoeksbureau Mediquest;
●
NZa;
●
Ministerie van VWS;
●
NPCF (en andere patiëntenverenigingen);
●
RIVM (kiesbeter en zorgatlas);
●
huisartsen (o.a. via Zorgdomein);
●
patiënten;

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 12 van 50

●
●

capaciteitsorgaan;
zorgverzekeraars.

2.2 Intern proces
In figuur 4 staan de hoofdstappen van het interne proces van wachttijdregistratie en
publicatie. Deze stappen worden in alle deelnemende ziekenhuizen en zelfstandige
behandelcentra periodiek doorlopen.

Figuur 4: Het interne proces van wachttijdregistratie tot publicatie
We hebben deze processtappen bij diverse typen zorginstellingen in kaart gebracht
(UMC, topklinisch, algemeen, ZBC). Uit de interviews binnen ziekenhuizen is, naast
de verschillen tussen de afdelingen onderling, geen direct onderscheid te maken
tussen de verschillende typen ziekenhuizen. Wel constateren we verschillen tussen
ziekenhuizen en zelfstandig behandelcentra.
In de volgende subparagrafen beschrijven we de processtappen die gezet worden.
Deze beschrijving is gericht op het proces in ziekenhuizen. De beschrijving van de
processtappen binnen de zelfstandige behandelcentra volgt in subparagraaf 2.2.6.

2.2.1. Verzoek tot actualisatie
Het proces van wachttijdregistratie herhaalt zich maandelijks. Hiertoe wordt aan het
begin van elke maand een reminder verstuurd voor het aanleveren van
wachttijdinformatie. Deze reminder wordt verstuurd door een beleidsmedewerker
zorglogistiek, marketing en communicatie of kwaliteit en veiligheid. Deze
medewerker is meestal belast met het (centraal) verzamelen van alle wachttijden.
De reminder wordt verstuurd via een herinneringsmail met daarin het verzoek tot
aanleveren van de informatie. De inhoud van dit verzoek verschilt per instelling:
●
De gegevens van de vorige maand worden verstuurd, met het verzoek om deze te
actualiseren.
●
Een verzoek voor het aanleveren van de wachttijden.
●
Een verzoek om het format, met daarin de verplicht te registreren wachttijden,
te vullen en terug te sturen.
●
Het verzoek om de centraal geregistreerde, actuele wachttijden van de
betreffende maand te controleren.
Het verzoek wordt verstuurd naar medewerkers van de decentrale afdelingen waar
poliklinische afspraken (de poliklinieken), afspraken voor diagnostisch onderzoek
(polikliniek radiologie of polikliniek maag-darm-lever (MDL)) of afspraken voor een
operatie (bureau opname of opnameplanning) worden gemaakt.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 13 van 50

2.2.2 Registratie
De registratie van de wachttijdgegevens vindt in het merendeel van de
zorginstellingen decentraal plaats. Dit betekent dat de drie typen wachttijden op
afzonderlijke plekken worden geregistreerd. De wachttijden worden op de volgende
afdelingen in de instelling geregistreerd:
1. wachttijd polikliniek: per specialisme binnen de eigen polikliniek;
2. wachttijd diagnostiek: bij de polikliniek radiologie (voor MRI en CT) en polikliniek
MDL (voor gastroscopie);
3. wachttijd behandeling: bij de afdeling opnameplanning.
Voor de registratie van de poliklinische wachttijden betekent dit vergaande
differentiatie, omdat elk specialisme zijn eigen polikliniek met eigen medewerkers
en eigen agenda heeft.
Het merendeel van de instellingen registreert en publiceert de verplichte
wachttijden per locatie. Aanvullingen, in de vorm van wachttijden voor specifieke
behandelingen, verschillen per zorginstelling.
Bij de instellingen waar de registratie van de wachttijden centraal plaatsvindt (dit
geldt voor één van de vier bezochte ziekenhuizen), kan door middel van
geprogrammeerde planningsregels uit het ziekenhuis informatiesysteem centraal een
overzicht gegenereerd worden met de gevraagde (verplichte) wachttijden. Het
genereren van een overzicht met daarin alle wachttijden vindt automatisch plaats.
Dit overzicht wordt ter controle verstuurd aan de decentrale afdelingen (dit is
beschreven bij de processtap “verzoek tot actualisatie”).
Hieronder beschrijven we de registratie van de drie typen wachttijden indien dit
decentraal plaatsvindt.
Ad 1. Wachttijd polikliniek
Binnen de zorginstellingen heeft elk specialisme zijn eigen polikliniek en agenda,
waar medewerkers van de polikliniek (medisch secretaresse of dokterassistente)
belast zijn met het plannen van afspraken en het ontvangen en te woord staan van
patienten. Deze medewerkers hebben goed zicht op de agenda van het specialisme
en de agenda’s van de individuele specialisten. Tevens hebben zij zicht op de
planningsregels van het specialisme. Hierbij kun je denken aan:
●
Het gebruik van afspraakcodes voor het inplannen van afspraken;
●
het inplannen van specifieke afspraken op spreekuren;
●
de inzet van specialisten binnen het specialisme;
●
het gebruik van spoedplekken en mogelijkheden om buiten de geplande
spreekuurblokken afspraken te maken;
●
de inzet van arts-assistenten en verpleegkundig specialisten.
Bovenstaande planningsregels zijn vaak niet ziekenhuisbreed vastgesteld. Uit de
gesprekken komt naar voren dat deze (vaak) niet zijn vastgelegd. De diversiteit in
planningsregels is een reden waarom de registratie van wachttijden decentraal
gebeurt.
De medewerkers van de poliklinieken registreren de wachttijden. Er zijn vijf
mogelijkheden:

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 14 van 50

1.

2.
3.
4.
5.

In de digitale agenda is een zoekfunctie geprogrammeerd die de
afspraakmogelijkheden specialisme breed opzoekt en voorstelt. Op basis van de
zoekresultaten kan de derde beschikbare plek door de medewerkers worden
geregistreerd.
De medewerker van de polikliniek loopt de digitale agenda van het specialisme
langs en registreert hierbij de derde beschikbare plek.
De medewerker van de polikliniek loopt de individuele, digitale agenda’s van de
specialisten langs en registreert hierbij de derde beschikbare plek.
De medewerker van de polikliniek registreert de wachttijd op basis van historie
en ervaring (een inschatting van de wachttijd).
Er wordt een “vaste” wachttijd gepubliceerd voor de polikliniek, bijvoorbeeld
een wachttijd van 1 week. Als blijkt dat deze wachttijd niet wordt gehaald, dan
wordt er actief op gestuurd om deze wel te halen, door extra spreekuren in te
zetten.

Ad 2. Wachttijd diagnostiek
Voor de wachttijd diagnostiek wordt een gelijk proces gevolgd als beschreven voor de
registratie van de wachttijd polikliniek. De registratie van de wachttijden voor MRI en
CT vindt plaats bij de polikliniek radiologie. Hier registreert een medewerker van de
polikliniek (secretaresse of doktersassistente) de wachttijden voor een afspraak voor
de onderzoeken MRI scan en CT scan. De registratie van de wachttijd voor een
gastroscopie vindt plaats bij de polikliniek MDL.
Ad 3. Wachttijd behandeling
De registratie van de wachttijd voor behandeling vindt plaats bij de opnameplanning
(de afdeling in het ziekenhuis waar de planning van de opnames voor de operatie
plaatsvinden). Binnen deze afdeling wordt zowel gekeken naar de planning van de
operatiekamers (OK), de planning van de medisch specialisten en de planning van de
verpleegafdelingen waar de patiënt moet worden opgenomen. Vaak zijn deze
verpleegafdelingen toegewezen aan een specialisme of sub specialisme. De wachttijd
voor de behandeling is dus afhankelijk van:
●
de beschikbare OK-capaciteit;
●
de beschikbaarheid van de medisch specialist;
●
de (klinische) beddencapaciteit.
De capaciteit van de operatiekamers wordt in de meeste zorginstellingen periodiek
verdeeld onder de specialismen. Specialismen krijgen “OKdagen” toegewezen (een
combinatie van type OK en weekdag) waarop vervolgens operaties gepland kunnen
worden. Ter illustratie, een OK weekrooster kan er als volgt uitzien:

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 15 van 50

Maandag

Dinsdag

Woensdag

Donderdag

Vrijdag

Ochtend

gynaecologie

chirurgie

chirurgie

gynaecologie

orthopedie

Middag

urologie

chirurgie

chirurgie

urologie

orthopedie

Ochtend

chirurgie

gynaecologie

orthopedie

chirurgie

chirurgie

Middag

chirurgie

gynaecologie

orthopedie

chirurgie

chirurgie

Ochtend

SPOED

SPOED

plastische
chirurgie

neurologie

plastische
chirurgie

Middag

KNO

KNO

plastische
chirurgie

neurologie

plastische
chirurgie

Ochtend

neurologie

orthopedie

neurologie

SPOED

SPOED

Middag

neurologie

orthopedie

SPOED

chirurgie

KNO

OK1

OK2

OK3

OK4

Tabel 1: Voorbeeld van een OK weekrooster
In het OK weekrooster worden meestal geen operaties gepland in de avonduren en in
het weekend. Een aantal operatiekamers is dan wel beschikbaar voor eventuele
spoedoperaties.
De OK-dagen per specialisme worden vervolgens door het desbetreffende specialisme
gevuld met specifieke operaties. Het komt ook voor dat de OK-dagen worden
toegewezen aan een sub specialisme. Bijvoorbeeld, het specialisme chirurgie kan
worden onderverdeeld in de sub specialismen oncologie, traumatologie of
vaatchirurgie of algemene chirurgie. Hiervoor worden ook andere specialisten
ingezet.
Omdat de OK capaciteit niet wordt toegewezen aan type behandelingen (bijvoorbeeld
spatader of liesbreuk) is het op basis van bovenstaand OK rooster is het niet mogelijk
om de derde vrije plek in de agenda voor een bepaald type behandeling te
registreren. Door de ziekenhuizen worden de volgende varianten voor registratie per
type behandeling aangegeven:
●
Indicatie van de wachttijd op basis van historie en ervaring.
●
Indicatie van de wachttijd op basis van de derde beschikbare plek in het OK
rooster op basis van verwachtte operatieduur van de behandeling5.
●
Indicatie van de verwachtte wachttijd op basis van aantal patiënten op de
wachtlijst en gemiddeld aantal behandelingen (van dat type behandeling) per
week.
5

Aan een type behandeling wordt een verwachtte operatieduur gekoppeld. In het OK rooster wordt
vervolgens gekeken wat de derde beschikbare plek is voor een operatie met deze verwachte
operatieduur. Deze tijd wordt geregistreerd als wachttijd.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 16 van 50

Frequentie
De frequentie van de registratie van de bovengenoemde wachttijden verschilt per
instelling. De instellingen geven aan maandelijks de verplichte wachttijden te
registreren voor publicatie. Daarnaast geven instellingen aan dat men voor interne
bedrijfsvoering frequenter, maar ook andere, aanvullende wachttijden registreren.
Wachttijden die voor intern gebruik worden geregistreerd zijn vaak specifieker. De
reden hiervoor is dat de verplicht te registreren wachttijden niet aansluiten bij de
bedrijfsvoering van de zorginstelling. Een aantal voorbeelden:
●
Bij de afdeling radiologie wordt wekelijks de wachttijd op type onderzoek
geregistreerd. Het type onderzoek is gebaseerd op type modaliteit (bijvoorbeeld
MRI of CT), duur van het onderzoek, en specialisme. Voor een cardiologisch (MRI)
onderzoek gelden andere planningsregels omdat hier andere specialisten bij
aanwezig moeten zijn.
●
Poliklinische wachttijden worden binnen een aantal zorginstellingen per
specialist of per type spreekuur geregistreerd. In deze instellingen zijn
specialistische spreekuren ingericht, waar een specialist een bepaalde groep
patiënten ziet. Bijvoorbeeld een diabetes spreekuur. Hiervoor komt een
bepaalde groep patiënten (met diabetes) in aanmerking, maar ook specifieke
specialisten en bijvoorbeeld een nurse practitioner.
De wachttijden die voor de interne bedrijfsvoering gebruikt worden, worden in het
merendeel van de bezochte instellingen wekelijks geregistreerd. Met deze gegevens
wordt actief gestuurd om het gebruik van de capaciteiten (zowel ruimte als
medewerkers) te optimaliseren. Deze wachttijden worden niet centraal gebruikt. De
registratie vindt plaats als aanvulling op de verplichte wachttijden.

2.2.3 Verzamelen gegevens
Nadat de registratie van de wachttijden is voltooid worden deze verstuurd naar de
medewerker die de wachttijden centraal verzamelt. Het versturen van de actuele
wachttijden gebeurt meestal via de mail. Hierbij wordt aangegeven wat de actuele
wachttijd is voor de verplichte (en eventueel aanvullende) wachttijden. Deze
medewerker verstuurt vaak ook de herinnering (de eerste processtap).
De verzameling van de wachttijden vindt plaats tussen de 1e en de 10e werkdag van
iedere maand (nadat registratie is gedaan).

2.2.4 Controle
Het controleren van de geregistreerde, actuele wachttijden kan op vier manieren
plaatsvinden:
●
Er vindt decentrale controle plaats op de centraal verzamelde gegevens. De
centraal verzamelde gegevens worden hiervoor naar de decentrale afdelingen
verstuurd met het verzoek tot controle. Het risico hierbij is dat bij geen
response de controle vaak niet plaatsvindt.
●
Er vindt decentrale controle plaats, voorafgaand aan het centraal verzamelen
van de gegevens. Na decentrale registratie worden de gegevens door de

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 17 van 50

●

●

teamhoofden gecontroleerd, alvorens ze verstuurd worden voor verzameling en
publicatie;
Er vindt centrale controle plaats, na de centrale verzameling van gegevens. De
medewerker die de gegevens centraal uit het systeem haalt controleert de
gegevens op merkwaardigheden (grote afwijkingen ten opzichte van de
voorgaande maand). Bij grote verschillen wordt contact gelegd met de
desbetreffende afdeling en wordt mogelijk de wachttijd aangepast;
Er vindt geen controle plaats.

2.2.5 Publicatie
Rond de tiende dag van de maand worden de aangeleverde wachttijden op de site
van de zorginstelling gepubliceerd.
Per zorginstelling verschilt het format waarin de wachttijdgegevens op de site
worden gepubliceerd. Enkele zorginstellingen hebben een apart gedeelte op de
website waar alle wachttijden staan. Andere zorginstellingen hebben aparte
gedeeltes per specialisme. In dit geval betekent het dat de wachttijden voor de
zorginstelling verspreid zijn over de site.
Zoals aangegeven verschilt per instelling welke wachttijden worden geregistreerd.
Hierdoor verschilt ook per instelling welke wachttijden worden gepubliceerd:
●
Verplicht te registreren wachttijden;
●
wachttijden op locatieniveau;
●
aanvullende wachttijden voor specifieke behandelingen of spreekuren.
De verplichte wachttijden worden in alle zorginstellingen geregistreerd.
De verzameling en de publicatie van de wachttijden gebeurt niet altijd door dezelfde
persoon. Indien dit niet door dezelfde persoon gebeurt wordt het overzicht met alle
wachttijden verstuurd aan een medewerker (meestal van de afdeling communicatie).
Deze medewerker zorgt vervolgens voor de publicatie van de gegevens.

2.2.6 Zelfstandige behandelcentra
De zelfstandige behandelcentra hebben zich vaak gespecialiseerd in een specifieke
behandeling, specialisme of diagnostisch onderzoek. Voorbeelden hiervan:
●
Een centrum gespecialiseerd in het uitvoeren van MRI-scans;
●
een centrum gespecialiseerd in de behandeling van hernia’s;
●
een centrum gespecialiseerd in het uitvoeren van poliklinische, cardiologische
behandelingen.
Door deze specialisatie zijn de instellingen kleinschaliger dan ziekenhuizen, en zijn er
minder mensen betrokken bij het ondersteunende proces.
Het proces van wachttijdregistratie en publicatie binnen de zelfstandige
behandelcentra bestaat uit dezelfde stappen als het proces binnen ziekenhuizen, met
uitzondering van de processtap “verzoek tot actualisatie”.
Registratie
Als de wachttijden geregistreerd worden vindt deze registratie per locatie
(decentraal) plaats. De wachttijden die geregistreerd worden zijn de verplichte

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 18 van 50

wachttijden, eventueel aangevuld met wachttijden voor specifieke behandelingen of
onderzoeken.
Er worden meerdere manieren voor registratie benoemd:
●
De medewerker van het secretariaat loopt de digitale agenda door en registreert
hierbij de derde beschikbare plek.
●
De medewerker van het secretariaat loopt de digitale door en registreert hierbij
de eerste beschikbare plek.
●
Er worden geen wachttijden geregistreerd.
Verzameling
Nadat de registratie van de wachttijden is voltooid worden de wachttijden verstuurd
naar de medewerker die de wachttijden centraal verzamelt. Dit gebeurt alleen als de
wachttijd decentraal wordt geregistreerd.
Als de wachttijden worden geregistreerd en tevens gebruikt voor publicatie, dan
vindt de verzameling van de wachttijden plaats tussen de 1e en de 10e werkdag van
iedere maand.
Controle
De controle van de wachttijdgegevens vindt niet of nauwelijks plaats. Binnen de
ZBC’s wordt echter wel actief gestuurd op beschikbare agendaplekken. Naar derde
mogelijkheden in het afsprakenregister wordt hierbij niet gekeken. Er wordt vaak
gekeken naar het aantal beschikbare plekken. Mocht de agenda vollopen dan wordt
besloten of er bijvoorbeeld een extra spreekuur moet worden geopend, zodat de
afgesproken toegangstijd kan worden gehaald.
Publicatie
Onderstaand een manier van publicatie:
●
Er wordt een algemene wachttijd gepubliceerd, welke niet wordt geactualiseerd.
Uitgangspunt hierbij is vaak dat er intern gestuurd (en geanticipeerd) wordt op
de wachttijd, en dat de wachttijd die gepubliceerd word dus een reëel beeld
geeft van de feitelijke wachttijd.
●
De wachttijden worden conform de regeling maandelijks en op locatieniveau
gepubliceerd.
●
Er worden geen wachttijden gepubliceerd.

2.3 Extern proces
Voor de 10e van iedere maand moeten de zorginstellingen actuele wachttijden op de
website publiceren. Het interne proces is hiermee afgerond. In figuur 5 geven we de
processtappen weer die na afronding van het interne proces plaatsvinden. Deze
stappen werken we hieronder verder uit.

Figuur 5: Procesbeschrijving externe proces wachttijdregistratie

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 19 van 50

In paragraaf 2.3.4 gaan we in op de partijen die onderdeel uitmaken van het proces
en gebruikers van de informatie. We werken verder uit welke informatie gebruikt
wordt, hoe deze verkregen wordt en voor welk doel de informatie gebruikt wordt.

2.3.1 Samenvoegen
De gegevens die de ziekenhuizen en zelfstandige behandelcentra maandelijks
publiceren worden door een onderzoeksbureau (Mediquest) verzameld. Dit gebeurt op
de volgende manieren:
●
De gegevens worden door een aantal ziekenhuizen via de mail aangeleverd.
●
De gegevens worden voor het merendeel van de ziekenhuizen handmatig door
Mediquest van de websites van de instellingen gehaald.
●
De gegevens van een aantal zelfstandige behandelcentra worden ingevoerd in de
kliniekendatabase, ingericht voor zelfstandige behandelcentra. Deze database
wordt door Mediquest uitgelezen. Zelfstandige behandelcentra zijn vooralsnog
niet verplicht deze gegevens aan te leveren. De kliniekendatabase bevat op dit
moment slechts de gegevens van een beperkt aantal zelfstandige
behandelcentra. De gegevens van de overige zelfstandige behandelcentra
worden dus niet gebruikt
Vanaf de 1e tot de 10e van de maand worden de websites van de ziekenhuizen
nagekeken op updates. Als de gegevens zijn geactualiseerd worden ze door Mediquest
handmatig overgenomen in een Excel bestand. In het Excel bestand worden de
gegevens die de ziekenhuizen verplicht moeten publiceren op locatieniveau
overgenomen. Eventueel aanvullende registraties worden niet meegenomen, met
uitzondering van specifieke informatie voor gebruikers (zoals voor het Menzis Topzorg
predicaat). Ook de aangeleverde gegevens worden overgenomen in het Excel
bestand.
Mediquest hanteert een aantal uitgangspunten bij het overnemen van de gegevens
van de website:
●
Als de wachttijd met een bandbreedte (bijvoorbeeld 4-6 weken) wordt benoemd,
wordt het gemiddelde gehanteerd, en vervolgens afgerond naar boven.
●
Als er geen update plaatsvindt worden de gegevens van de maand ervoor
overgenomen.
●
Het komt voor dat de verplicht te registreren wachttijd is opgedeeld in een
aantal sub wachttijden, hiervan wordt dan de meest logische gekozen. Dit
gebeurt naar interpretatie van de medewerker(s) van Mediquest.
●
Als er voor een specifieke wachttijd niets is ingevuld (en dus de cel leeg is),
betekent dit dat voor de betreffende instelling in de betreffende maand geen
wachttijd verzameld is. Dit kan betekenen dat:
— het ziekenhuis dit specialisme niet in huis heeft;
— het ziekenhuis deze aandoening niet behandelt;
— het ziekenhuis een wachttijd gepresenteerd heeft.
Het bestand met de wachttijden wordt vervolgens gecontroleerd op
onvolkomenheden (onder andere technische controle, of er geen wachttijd “0” in
voorkomt, geen ongewone peildata, geen extreme waarden). Vervolgens worden deze
gegevens toegevoegd aan de historische database, waarin al deze gegevens worden
samengevoegd.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 20 van 50

De actualisatie van de gegevens moet voor de 15e van de maand gereed zijn. De 15e
van de maand worden de gegevens naar afnemers/gebruikers (zie voor een overzicht
van gebruikers paragraaf 2.3.4) verzonden. Mediquest hanteert hiervoor een
gelijksoortig format als waarin de zorginstellingen gegevens registreren. Hierin zijn
de wachttijden voor alle zorginstelligen samengevoegd.
De gegevens worden tevens in 'modules' verstrekt aan gebruikers. Hierin krijgt
bijvoorbeeld een patientenverening de wachttijden inzichtelijk voor een bepaald
specialisme of behandeling.
2.3.2 Analyse
De gegevens zijn in de vorige stap samengevoegd. Het Excelbestand (dat is opgesteld
door Mediquest) bevat nu per (locatie van de) zorginstelling de verplicht te
registreren wachttijden. Het Excelbestand bevat naast de naam en type van de
zorginstelling en de wachttijd per aandoening in weken ook de volgende parameters:
●
Retro (0 = retrospectief en 1 = actueel)
●
Status (0 = oude registratie en 1 = nieuwe registratie)
●
Maand (peilmaand)
●
Jaar (peiljaar)
Met deze parameters is het mogelijk om te bepalen of de registratie retrospectief of
prospectief is en of voor het desbetreffende peilmoment de gegevens zijn
geactualiseerd.
De gegevens in het excelbestand worden vervolgens door de NZa gebruikt voor een
analyse van de wachttijden. Deze analyse bevat de volgende onderdelen:
●
De gemiddelde wachttijd polikliniek (toegangstijd) per specialisme per jaar.
●
De gemiddelde wachttijd behandeling per specialisme per jaar.
●
De gemiddelde wachttijd diagnostiek per onderzoek per jaar.
Bij het bepalen van de gemiddelde wachttijden wordt geen rekening gehouden met
de grootte of type instelling. Alle locaties en instellingen worden gelijk behandeld.
Ook wordt er geen rekening gehouden met een eventuele retrospectieve of nietactuele wachttijd.
De gemiddelde wachttijden worden vergeleken met de Treeknorm. De Treeknorm is
en norm waarin is bepaald hoe lang mensen maximaal mogen wachten voor een
behandeling. De toegangstijd voor ziekenhuiszorg is 80 % binnen 3 weken, maximaal 4
weken.

2.3.3 Rapportage
De vergelijking van de wachttijd met de treeknorm op het niveau van specialisme,
behandeling of diagnostisch onderzoek wordt gebruikt in de rapportage “Marktscan
Medisch Specialistische zorg: weergave van de markt6. Een van de onderdelen in deze
rapportage is de toegangstijd. Hiervoor worden de wachttijden gebruikt als manier
voor het monitoren van de toegankelijkheid van zorg in Nederland. Hiervoor wordt de
vergelijking van de gemiddelde wachttijd met de Treeknorm opgenomen. Deze

6

http://www.nza.nl/104107/105773/475605/Marktscan_Medisch_specialistische_zorg_2012.pdf

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 21 van 50

rapportage presenteert deze vergelijkingen voor een aantal jaren achtereen. Hieruit
kan de trend in toegankelijkheid worden afgelezen.
2.3.4 Gebruikers
In paragraaf 2.1.2 hebben we een opsomming gegeven van partijen die betrokken zijn
bij het proces van wachttijdregistratie of gebruik maken van informatie uit het
proces. In figuur 6 geven we een overzicht van alle partijen die betrokken zijn bij het
proces van wachttijdregistratie en/of gebruik maken van de wachttijdgegevens.

Figuur 6: Overzicht van betrokken partijen bij de wachttijdregistratie
In onderstaande tabel 2 staat een overzicht van de betrokken partijen met
specificaties als:
●
Welke rol het speelt in het proces;
●
op welke manier en van wie men de informatie verkrijgt;
●
welke informatie krijgt men;
●
voor welke doeleinden gebruikt men de informatie.
Partij

Rol

Verkrijgen informatie

Welke informatie

Gebruik

Zorginstellingen

Registratie

Digitale agenda’s
afdelingen
(maandelijks, wekelijks)

Wachttijden eigen
instelling per
specialisme/
behandeling/onderzoek

Publicatie website
en interne
bedrijfsvoering

Mediquest

Samenvoegen
en verwerken

Website, email,
kliniekendatabase
(maandelijks)

Alle geregistreerde
wachttijden

Samenvoegen en
verspreiden

RIVM

Gebruiker

Mediquest
(maandelijks)

Alle geregistreerde
wachttijden

Keuzeinformatie
voor patienten

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 22 van 50

Partij

Rol

Verkrijgen informatie

Welke informatie

Gebruik

Gebruiker

Mediquest + eigen
uitvraag
(maandelijks, of
frequenter)

Alle geregistreerde
wachttijden +
specifieke wachttijd
(1e mogelijkheid) voor
eigen patienten

Keuzeinformatie
voor patienten + 1e
mogelijkheid voor
zorgbemiddeling

Gebruiker

Mediquest +Zorgdomein
(maandelijks, wekelijks)

Alle geregistreerde
wachttijden polikliniek

Verwijsinformatie
+ keuzeinformatie
voor patienten

Gebruiker

Websites, huisarts,
zorgverzekeraar,
patientenvereniging(en)
(verkrijgen indien
behoefte bestaat)

Alle geregistreerde
wachttijden

Keuzeinformatie +
zorgbemiddeling

Patienten
verenigingen
(en NPCF)

Gebruiker

Mediquest + eigen
uitvraag (maandelijks,
eigen uitvraag minder
frequent)

Alle geregistreerde
wachttijden per
diagnose/aandoening +
aanvullende
procesindicatoren

Keuzeinformatie
voor patienten

VWS

Gebruiker

Mediquest + Nza
(jaarlijks)

Rapportage + alle
geregistreerde
wachttijden

Beleidsinformatie

Nza

Analyse en
gebruik

Mediquest
(maandelijks)

Alle geregistreerde
wachttijden

Analyse en
rapportage voor
VWS (jaarlijks)

Capaciteits
orgaan

Gebruik

Mediquest
(jaarlijks)

Alle geregistreerde
wachttijden

Beleidsinformatie

Zorgverzekeraars

Huisartsen

Patienten

Tabel 2: Overzicht betrokken partijen
Het merendeel van de partijen maakt gebruik van de wachttijdgegevens die de
zorginstellingen publiceren. Er is daarnaast ook een aantal partijen dat gebruik maakt
van andere gegevens die gerelateerd zijn aan wacht- en toegangstijden. In
hoofdstuk 4 gaan we hier verder op in.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 23 van 50

3. Betrouwbaarheid
In het vorige hoofdstuk hebben we het proces van wachttijdregistratie beschreven. In
dit hoofdstuk gaan we in op de betrouwbaarheid van het proces.
In onderstaande paragrafen geven we een beschrijving van de factoren die de
betrouwbaarheid van het proces beïnvloeden. We gebruiken hierbij de eisen zoals in
de regeling gesteld. Deze eisen zijn gesteld voor registratie en publicatie, het interne
proces. In paragraaf 3.2 beschrijven we variaties in het externe proces die de
betrouwbaarheid kunnen beïnvloeden.

3.1 Variatie in het interne proces
Tijdens het analyseren van het interne proces van wachttijdregistratie zijn per
processtap meerdere methoden voor het uitvoeren van de werkzaamheden
beschreven. Op basis van de diversiteit in werkwijzen en aanvullende informatie uit
de interviews, beschrijven we in deze paragraaf factoren die van invloed zijn op de
betrouwbaarheid van het (interne) proces van wachttijdregistratie.

3.1.1 Afronding in hele weken
Voor publicatie moeten de geregistreerde wachttijden in hele weken worden
omgerekend door ze naar boven af te ronden. Een wachttijd tot zeven kalenderdagen
wordt gepubliceerd als één week. De minimale gepubliceerde wachttijd is één week.
Er wordt op meerdere manieren afgeweken van deze eis:
●
De wachttijden worden in dagen in plaats van in weken gepubliceerd.
●
Er wordt een bandbreedte voor het weergeven van de wachttijden gehanteerd
(bijvoorbeeld 4-6 weken).
●
Er wordt gerekend in werkdagen in plaats van kalenderdagen.
Door deze variatie in afronding wordt niet in alle ziekenhuizen en zelfstandige
behandelcentra voldaan aan deze eis.

3.1.2 Openbare informatie
De volgende informatie moet gepubliceerd worden op de website:
●
Lijst met wachttijden (in weken) voor polikliniek, behandeling en diagnostiek,
uitgesplitst naar de verplicht en/of optioneel te registreren wachttijden.
●
Melding of deze wachttijden actueel of retrospectief zijn.
●
De datum van de laatste actualisatie van de getoonde wachttijden.
Er wordt op meerdere manieren afgeweken van deze eis:
●
Er wordt niet aangegeven wat de datum van de laatste actualisatie is.
●
Er wordt geen melding gegeven of deze wachttijden actueel of retrospectief
zijn.
●
Er wordt geen informatie op de website gepubliceerd.
Door deze variatie in het openbaar maken van de informatie wordt niet in alle
ziekenhuizen en zelfstandig behandelcentra voldaan aan deze eis.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 24 van 50

3.1.3 Aggregatieniveau wachttijd polikliniek
Het publiceren van de wachttijd polikliniek is verplicht voor alle specialismen
wanneer deze als polikliniek operationeel is. Zorgaanbieders die deze polikliniek
georganiseerd hebben rond subspecialismen, kunnen wachttijden publiceren voor
subspecialismen. Mocht er geen wachttijd per specialisme meetbaar zijn dan geldt de
kortste wachttijd van de subspecialismen onder dit specialisme.
In het merendeel van de zorginstellingen worden naast algemene, verplicht te
registreren wachttijden per specialisme, ook optionele wachttijden per
subspecialisme geregistreerd. Tevens worden er aanvullende wachttijden
geregistreerd die niet vermeldt staan in de lijst met mogelijkheden in de regeling.
Door deze aanvullende registratie wijken de verplicht te registreren wachttijden
soms af van de gestelde eisen uit de regeling.

3.1.4 Frequentie
Gegevens moeten minimaal één keer per maand worden geactualiseerd tussen de 1e
en 10e dag van de maand.
Er wordt op meerdere manieren afgeweken van deze eis:
●
De gegevens worden niet geactualiseerd;
●
De actualisatie vindt niet binnen het gestelde tijdvak plaats.
Door deze variatie wordt niet in alle ziekenhuizen en zelfstandig behandelcentra
voldaan aan deze eis.

3.1.5 Alternatief medium
De informatie wordt op verzoek ook mondeling of schriftelijk verstrekt. Door
medewerkers van poliklinieken en opnameplanning wordt ook mondeling (telefonisch)
informatie over wachttijden verstrekt. Op verzoek van de patiënt wordt informatie
gegeven over de wachttijd voor een afspraak voor deze patiënt. De wachttijd die dan
wordt benoemd is niet gerelateerd aan de derde beschikbare plek in de agenda. Er
wordt gerefereerd aan de eerste beschikbare plek in de agenda.
De specifieke informatie die vanuit de regeling verplicht moet worden geregistreerd
wordt niet mondeling in deze vorm verstrekt, wel in een andere vorm. Deze wijkt dus
af van de definitie van de wachttijd zoals deze in de regeling is opgenomen. Het
schriftelijk verstrekken van de informatie aan externe partijen komt nauwelijks voor.
Intern wordt de informatie (op verzoek) door middel van een maandrapportage
verspreid.

3.1.6 Actuele wachttijden
Het is (sinds 2009) niet meer toegestaan om retrospectieve wachttijden op te geven.
Er is een aantal zorginstellingen dat retrospectieve wachttijden publiceert. In 2012
betreft het ongeveer 20 zorginstellingen. Deze instellingen voldoen niet aan de eis
zoals deze in de regeling is gesteld.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 25 van 50

3.1.7 Type wachttijden
Wachttijden polikliniek
Het merendeel van de geinterviewde medewerkers geeft aan dat het registreren van
de poliklinische wachttijden gebeurt volgens de 3e beschikbare plek. Een aantal
factoren zorgt voor variatie binnen en tussen zorginstelingen:
●
Agenda’s van arts-assistenten, evenals specialistische spreekuren worden niet
standaard meegenomen in de bepaling van de derde beschikbare plek; indien
deze betrokken worden bij de totale algemene spreekuurcapaciteit en het
bepalen van de derde plek kan dit de totale capaciteit beïnvloeden. Dit kan
mogelijk effect hebben op de feitelijke wachttijd;
●
De (on)mogelijkheden van de agenda bepalen soms het vaststellen van de derde
beschikbare plek; automatisch/digitaal bepalen van de derde plek, of handmatig
door een secretaresse of teamhoofd; De wijze van registreren kan de
betrouwbaarheid van het proces beïnvloeden;
●
Voor de interne bedrijfsvoering worden soms gedetailleerder en frequenter
wachttijdgegevens geregistreerd. Voor de verplicht te registreren wachttijd
wordt soms het gemiddelde van deze gedetailleerde gegevens genomen, wat niet
overeenkomt met de gestelde eisen;
●
Er wordt een “vaste” wachttijd gepubliceerd voor de polikliniek, bijvoorbeeld
een wachttijd van 1 week. Als blijkt dat deze wachttijd niet wordt gehaald, dan
wordt er actief op gestuurd om deze wel te halen, door extra spreekuren in te
zetten. Dit betekent dat de wachttijd niet volgens de eisen uit de regeling wordt
geregistreerd, maar dat deze wel een goede indicatie geeft van de feitelijke
wachttijd.
De bovenstaande factoren zorgen voor variatie in het proces van registratie voor de
wachttijden polikliniek. Deze variatie komt zowel binnen als tussen de
zorginstellingen voor.
Wachttijden behandeling
Een groot deel van de geinterviewde medewerkers geeft aan dat het registreren van
de wachttijden voor behandeling niet gebeurt volgens de 3e beschikbare plek. Hierbij
spelen volgende factoren een rol:
●
OK capaciteit wordt niet uitgegeven op het type behandeling zoals genoemd in
de regeling maar op specialisme. Hierdoor is het niet mogelijk om de derde plek
per type behandeling te bepalen, maar kan dit alleen op het niveau van
specialisme worden aangegeven.
●
Er wordt gewerkt met een planningshorizon van een week, overige patiënten
worden op de wachtlijst geplaatst. Omdat de agenda een week van tevoren
wordt volgepland kan dit betekenen dat de derde beschikbare plek altijd over
een week is. Dit komt niet overeen met de eisen uit de regeling, tevens hoeft dit
geen goede indicatie te zijn voor de feitelijke wachttijd.
●
Er wordt gepland op basis van (verwachte) duur van de behandeling in plaats van
op type behandeling7.

7

Aan een type behandeling wordt een verwachtte operatieduur gekoppeld. In het OK rooster wordt
vervolgens gekeken wat de derde beschikbare plek is voor een operatie met deze verwachte
operatieduur. Deze tijd wordt geregistreerd als wachttijd.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 26 van 50

●

Er gelden teveel restricties bij het plannen van ingrepen op de OK, dit maakt het
lastig om de 3e beschikbare plek te bepalen (bijvoorbeeld niet meer dan 2 OK’s
per dag, of afhankelijk van specialist).

Wachttijden diagnostiek
Het merendeel van de gesproken medewerkers geeft aan dat het registreren van de
wachttijden voor diagnostiek gebeurt volgens de 3e beschikbare plek. Een aantal
factoren zorgt voor variatie tussen zorginstelingen:
●
Wachttijden worden wekelijks geregistreerd, waarbij een gemiddelde van deze
wekelijkse registratie wordt gehanteerd voor maandelijkse publicatie;
●
Er gelden veel restricties bij het plannen van afspraken voor diagnostisch
onderzoek, dit maakt het lastig om de 3e beschikbare plek te bepalen
(beschikbaarheid specialist bij MRI onderzoek, planningsduur);
●
Er worden meer gedetailleerde wachttijden geregistreerd dan volgens de
regeling verplicht is. De algemene, gevraagde wachttijd wordt hiervan afgeleid.
Naast bovenstaande afwijkingen worden de gegevens op verschillende manieren
gecontroleerd, wat kan leiden tot afwijkingen of onbetrouwbare gegevens:
●
een deel van de instellingen geeft aan dat het onmogelijk is om de
wachttijdgegevens te controleren omdat het een momentopname betreft, de
wachttijd kan op het controlemoment veranderd zijn. Controle vindt niet plaats.
●
Het niet beantwoorden van het verzoek tot actualisatie van de gegevens kan er
toe leiden dat de “oude” gegevens opnieuw gebruikt worden, maar met een
nieuwe peildatum. Controle vindt niet plaats.
●
De gegevens worden door het desbetreffende teamhoofd gecontroleerd op
extreme of afwijkende waarden. Bij afwijkingen wordt opnieuw gekeken en
mogelijk wordt de wachttijd aangepast.
●
De gegevens worden door de medewerker gecontroleerd die de verzameling
en/of publicatie verzorgt. Steekproefsgewijs wordt er gecontroleerd, en enkel
bij uitschieters wordt contact opgenomen met de desbetreffende afdeling.

3.1.8 Overige aandachtspunten
Naast het niet voldoen aan de eisen zoals gesteld in de regeling, zijn er een aantal
algemene aandachtspunten die mogelijk leiden tot variatie in het proces.
Betrokkenheid medewerkers
De betrokkenheid van medewerkers bij het proces van wachttijdregistratie varieert
tussen de verschillende bezochte instellingen. Bij de ziekenhuizen komt het voor dat
de persoon die de wachttijden publiceert ook verantwoordelijk is voor de tijdigheid
en het versturen van verzoeken tot actualisatie. Daarnaast komt het voor dat er
meerdere personen betrokken zijn bij het doorgeven en versturen van de wachttijden
naar de personen die de primaire registratie verzorgen. Het aantal betrokken
personen en de verantwoordelijkheid die zij dragen is divers. Hoe meer
schakels/personen er betrokken zijn bij het proces, hoe groter de kans op fouten in
de overdracht van gegevens of informatie.
Binnen ZBC’s geldt dat vaak de algemeen (of commercieel) manager verantwoordelijk
is voor de wachttijden. Een enkele keer is een teamhoofd betrokken. Naast deze

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 27 van 50

personen zijn er weinig andere personen betrokken bij dit proces, waardoor er weinig
overdrachtsmomenten zijn en de kans op fouten hierdoor verkleind wordt.
Bekendheid met de regeling
De regeling verplichte publicatie wachttijden somatische zorg is bekend binnen de
instellingen. Het merendeel van de medewerkers binnen zorginstellingen kent de
regeling. Van de drie bezochte ZBC’s was één hier niet van op de hoogte. De
bekendheid binnen de functielagen van de ziekenhuizen verschilt. Op operationeel
niveau is de regeling vaak niet bekend, maar wel specifieke onderdelen van de
regeling, zoals de 3e beschikbare agendamogelijkheid, en het maandelijks aanleveren
van wachttijdinformatie. Op strategisch niveau is de regeling vaak wel bekend, maar
is over het algemeen niet bekend hoe de diverse registraties tot stand komen.

Terzijde: is de gepubliceerde wachttijd een goede indicator voor werkelijke
wachttijd?
Naast de betrouwbaarheid van het interne proces van wachttijdregistratie is het,
vooral voor patiënten, belangrijk om te weten of de gepubliceerde wachttijden een
goede indicatie zijn voor de feitelijke wachttijden. Om dit te toetsen hebben we een
kleine steekproef genomen. In deze steekproef hebben we (anoniem) een aantal
zorginstellingen (ziekenhuizen en zelfstandig behandelcentra) telefonisch benaderd
met het verzoek om een afspraak voor:
●
een 1e consult hernia (neurologie)
●
een 1e consult amandelen verwijderen (KNO)
●
een poliklinische MRI (radiologie).
Deze wachttijden hebben we vergeleken met de wachttijd die is gepubliceerd op de
site.
In totaal hebben we 50 wachttijden vergeleken, verdeeld over de diverse typen
ziekenhuizen (UMC, topklinisch, algemeen en ZBC). Voor 33 van de 50 wachttijden
(66%) waren de wachttijdgegevens op de site actueel. Voor de overige 17 wachttijden
is dit niet bekend, omdat er geen actualisatiedatum op de website is vermeld.
De resultaten zijn als volgt:
●
Van de telefonisch opgevraagde wachttijden kon 10% niet vergeleken worden
met de wachttijd op de website, deze was niet gepubliceerd of er werd
telefonisch geen informatie gegeven over de wachttijd.
●
In 8% van de gevallen konden we eerder terecht dan de gepubliceerde wachttijd.
●
In 40% van de gevallen kwam de telefonisch nagevraagde wachttijd overeen met
de wachttijd op de website.
●
Bij 42% van de telefonische afspraken was de werkelijke wachttijd langer dan de
gepubliceerde wachttijd, waarvan bij 8% meer dan twee weken langer. In één
geval was de wachttijd zelfs 5 weken langer.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 28 van 50

3.2 Variatie in het externe proces
Aan de verwerking en analyse van de wachttijden worden in de regeling geen eisen
gesteld. Er is echter een aantal factoren waardoor de geregistreerde gegevens
verkeerd geïnterpreteerd en/of verwerkt worden.
Hieronder geven we een opsomming van deze variaties:
●
Diversiteit in de wijze van publicatie door zorginstellingen zorgt voor mogelijke
fouten in de gegevensaanlevering. Door deze diversiteit kunnen er fouten
ontstaan in het overnemen van de gegevens, waardoor wachttijden verkeerd of
niet worden overgenomen.
●
Het overnemen en verwerken van gegevens van de websites in een centraal
Excel bestand vindt handmatig plaats. Handmatige verwerking is foutgevoelig,
hierdoor kunnen wachttijden verkeerd of niet worden overgenomen. Dit kan
leiden tot fouten in de gegevens.
●
Zelfstandige behandelcentra leveren op een andere manier gegevens aan (via de
kliniekendatabase) dan ziekenhuizen (publicatie op de site). Het verschil in
aanlevering, en dus diversiteit in het proces kan leiden tot verschil in
interpretatie, fouten in aanlevering en mogelijk onbetrouwbare gegevens.
●
Zelfstandige behandelcentra leveren nauwelijks gegevens aan, deze gegevens
worden niet meegenomen in het Excel bestand. Een analyse van de gegevens uit
het Excel bestand geeft dus geen volledig overzicht van de toegankelijkheid van
de Nederlandse zorgmarkt, omdat van een heel aantal instellingen de gegevens
ontbreken.
●
Bij Mediquest (het onderzoeksbureau dat de gegevens verzameld) is niet bekend
dat zelfstandig behandelcentra ook hun gegevens aan moeten leveren. Hierdoor
ontbreken veel wachttijdgegevens.
●
Bij het berekenen van de gemiddelde wachttijden houdt de de NZa geen
rekening met parameters als de grootte en type instelling, peilmoment van de
registratie, en geografische locatie. De NZa berekent een ongewogen gemiddelde
wachttijd. Deze parameters zijn echter wel van belang om een goed beeld te
geven van de toegankelijkheid in een regio. De NZa heeft bewust gekozen om
een ongewogen wachttijd te publiceren. Volgens de NZa is enkel de lengte van
de wachttijd van belang. Als de wachttijd bij een andere instelling korter is kan
de patiënt daar eerder terecht, de grootte van de instelling is hieraan
ondergeschikt.
Naast bovenstaande factoren wordt bij het overnemen van de wachttijden van de
diverse instellingen door Mediquest een aantal uitgangspunten gehanteerd. Deze
uitgangspunten zorgen voor vertroebeling in de gegevens, die kan leiden tot
verkeerde interpretatie van de gegevens:
●
Als de wachttijd met een bandbreedte (bijvoorbeeld 4-6 weken) wordt benoemd,
wordt het gemiddelde gehanteerd, en vervolgens afgerond naar boven.
●
Als er geen update plaatsvindt worden de gegevens van de maand ervoor
overgenomen.
●
Het komt voor dat de verplicht te registreren wachttijd is opgedeeld in een
aantal sub wachttijden, er wordt dan op basis van eigen interpretatie de meest
logische wachttijd gekozen.
●
Als er voor een specifieke wachttijd niks is ingevuld betekend dit dat voor de
betreffende instelling in de betreffende maand geen wachttijd verzameld is. Een
ziekenhuis heeft dit specialisme dan niet in huis, of behandelt deze aandoening

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 29 van 50

niet, of heeft geen wachttijd gepresenteerd hiervoor.
Bovengenoemde variaties in het interne en externe proces hebben effect op de
betrouwbaarheid van de wachttijdregistratie. We hebben echter geen inzicht in
effecten van deze variaties op de feitelijke wachttijden. Hierdoor kunnen we niet
vaststellen of dit toevalsfouten zijn die in de verwerking tot de landelijke
gemiddelden tegen elkaar wegvallen, of dat deze variaties er toe leiden dat de
wachttijd systematisch te hoog of te laag wordt geschat.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 30 van 50

4. Bruikbaarheid
De vraag of informatie bruikbaar is, is sterk afhankelijk van het doel (de doelen) van
de gebruiker(s). Zo is een gemiddelde wachttijd voor een bepaald specialisme over
peiljaar 2011 voor VWS mogelijk wel bruikbaar maar voor een specifieke patiënt
mogelijk weer niet. Die patiënt heeft waarschijnlijk meer baat bij de actuele
wachttijd voor enkele zorginstellingen in zijn directe woonomgeving.8
In dit hoofdstuk gaan we in op de bruikbaarheid van het wachttijdgegevens. Hierbij
maken we onderscheid in de bruikbaarheid van de gegevens voor het ministerie van
VWS en de overige gebruikers van de gegevens. Aan het eind van het hoofdstuk
presenteren we een overzicht van alle partijen, met daarin het doel waarvoor de
informatie gebruikt wordt en de bruikbaarheid van de gegevens.

4.1 Bruikbaarheid van de informatie voor het ministerie van VWS
Binnen het ministerie van VWS is een aantal partijen dat gebruik maakt van de
informatie. Het gaat hierbij om de Directie Curatieve zorg, de Directie MacroEconomische Vraagstukken en Arbeidsmarkt en het RIVM (in opdracht van het
ministerie van VWS). Hieronder geven we per partij aan van welke informatie men
gebruik maakt, waarvoor men deze informatie gebruikt en of de informatie bruikbaar
is gezien de doeleinden.
Directie Curatieve zorg
De directie Curatieve zorg ontvangt jaarlijks een rapportage (de Marktscan Medisch
Specialistische zorg) van de NZa waarin de wachttijdgegevens worden gepresenteerd.
In deze rapportage worden wachttijdgegevens gebruikt om de toegankelijkheid van
zorg weer te geven. Hiervoor wordt de gemiddelde wachttijd over alle instellingen
vergeleken met de Treeknorm. Als dit gemiddelde binnen de Treeknorm valt, wordt
er gesproken over een goede toegankelijkheid. Hierbij wordt echter geen rekening
gehouden met regionale verschillen of spreiding in de wachttijd tussen instellingen.
Ter illustratie hebben we in figuur 7 de gemiddelde wachttijd, de minimale en
maximale wachttijd per maand aangegeven voor de wachttijd polikliniek cardiologie
in 2011.

8

De regeling verplichte publicatie wachttijden somatische zorg is primair bedoeld om
consumenten/patiënten te informeren. De regeling is ingesteld op grond van artikel 38 lid 4 juncto 7 van
de Wet marktordening gezondheidszorg.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 31 van 50

25,0

Aantal weken

20,0
15,0
10,0
5,0
,0
1

2

3
4
Gemiddelde

5

6
7
Minimum

8

9
10
11
12
Maximum Maand

Figuur 7: minimum, gemiddelde en maximum wachttijd per maand voor de
polikliniek cardiologie in 2011 (Bron: Mediquest).
In deze grafiek is te zien dat de gemiddelde wachttijd nauwelijks fluctueert, altijd
onder of gelijk aan de Treeknorm blijft. De spreiding in wachttijd tussen de
instellingen is groot, wat ook invloed kan hebben op de regionale toegankelijkheid
van zorg. In figuur 8 geven de spreiding in wachttijd weer, voor de poliklinische
wachttijd cardiologie in oktober 2011. In deze figuur is te zien dat in 77% van de
zorginstellingen de wachttijd 3 weken of lager is. Daarnaast zijn er een aantal (4)
uitschieters waar de wachttijd 10 weken of hoger is. De gemiddelde wachttijd in
oktober ligt op 3 weken.

80

120%

70
85%

Frequentie

60

90% 92%

100%
96% 97% 97% 98% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99% 99%

77%
80%

50

59%

40
30

100%

60%
41%
40%

20
20%

10
0

0%
1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

Wachttijd (weken)
Frequentie

Cumulatief %

Figuur 8: spreiding wachttijd in oktober voor de polikliniek cardiologie in 2011
(Bron: Mediquest).
De wachttijden zoals weergegeven in de Marktscan Medisch Specialistische zorg) van
de NZa zijn in de huidige vorm bruikbaar om een beeld te geven van de
toegankelijkheid van zorg op landelijk niveau. Voor het bepalen van regionale
verschillen of afwijkingen van de Treeknorm zal de analyse van de gegevens op een

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 32 van 50

andere manier uitgevoerd moeten worden. De basisregistraties van de instellingen
kunnen hiervoor wel worden gebruikt.
Directie Macro-Economische Vraagstukken en Arbeidsmarkt (MEVA)
Binnen de directie Macro-Economische Vraagstukken en Arbeidsmarkt worden
wachttijdgegevens niet in het primaire proces gebruikt. Men wil wachttijdgegevens
(samen met een aantal aanvullende gegevens zoals productiecijfers) gebruiken om
substitutieeffecten van zorg te berekenen.
Daarnaast zoekt men intensievere samenwerking met de NZa om een integraal beeld
van ziekenhuizen te bewerkstelligen. Kwaliteit, financiën en wachttijden worden dan
samen gebruikt om ziekenhuizen te ‘scoren’. Bijvoorbeeld, schommelende financiën
en lange wachttijden zullen op den duur lijden tot afname van kwaliteit.
Een meer integrale benadering zal eerder “minder goede” ziekenhuizen signaleren.
Deze informatie - het gaat hierbij om jaar- of kwartaalcijfers - is op dit moment niet
uit de wachttijdgegevens te halen. De wachttijdinformatie in de huidige vorm is niet
bruikbaar.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Het ministerie van VWS is een van de opdrachtgevers van het RIVM. Binnen het RVIM
zijn er twee organisatieonderdelen die gebruik maken van de wachttijdgegevens,
kiesbeter en zorgatlas. KiesBeter.nl is een website over zorg en kwaliteit.
Zorgatlas.nl (De Nationale atlas volksgezondheid) geeft een geografisch beeld van
zorg en gezondheid in Nederland.
Kiesbeter.nl krijgt maandelijks een bestand (Excel of .xml) aangeleverd door
Mediquest. Dit bestand is een totaal bestand met daarin de actuele wachttijden op
instellings-, locatie- en specialismeniveau. Dit bestand wordt verwerkt voor het
plaatsen op de website. Men gaat er vanuit dat Mediquest voldoende controle
uitvoert. Een belangrijke eis is dat de gegevens op kiesbeter.nl overeen moeten
komen met de gegevens op de websites van de individuele ziekenhuizen.
De gegevens worden door Kiesbeter.nl doorgestuurd naar Zorgatlas.nl.
De site presenteert ook andere kwaliteitsinformatie (op ziekenhuisniveau). Verder
zijn er op de site ook links te vinden naar andere keuzetools (zoals o.a. De monitor
borstkankerzorg) die gebruik maken van wachttijdinformatie.
Er wordt geen analyse op deze gegevens uitgevoerd. Voor Zorgbalans9 (verschijnt 1x
per 4 jaar) worden wel analyses uitgevoerd. De gemiddelde wachttijd wordt bepaald
(=gemiddelde per ziekenhuis) en het totaal gemiddelde over alle ziekenhuizen
gezamelijk. Daarnaast wordt het aantal ziekenhuizen dat boven de treeknorm
uitkomt berekend. Als bij een ziekenhuis één van de geregistreerde wachttijden
boven de treeknorm uitkomt, geldt dit als een ziekenhuis boven de treeknorm.
Er wordt door kiesbeter en zorgatlas geen onderzoek gedaan naar de
gebruikerservaringen met deze gegevens en naar het doel van het gebruik van deze
gegevens. De ervaring is dat de gegevens completer worden, maar door het

9

http://www.gezondheidszorgbalans.nl/

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 33 van 50

ontbreken van gebruikerservaringen kunnen we niet aangeven of de gegevens in de
huidige vorm bruikbaar zijn.

4.2 Bruikbaarheid van de informatie voor overige gebruikers
Hieronder geven we per partij aan van welke informatie men gebruik maakt,
waarvoor men deze informatie gebruikt en de ervaringen met het gebruik van de
informatie.
Nederlandse Zorgautoriteit (NZa)
De Nederlandse Zorgautoriteit ontvangt een bestand met gegevens van Mediquest. Dit
bestand bevat alle gegevens over de wachttijden voor het betreffende jaar, op
instellings(locatie)-, specialisme- behandeling- en onderzoeksniveau.
De gegevens worden gebruikt in de Marktscan Medisch Specialistische Zorg10.
Deze rapportage geeft de huidige stand van zaken op deze markt weer.
Voor de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) zijn marktscans een middel om
zorgmarkten te maken (reguleren) en bewaken (toezicht).
In deze rapportage worden de wachttijdgegevens gebruikt om de toegankelijkheid
van zorg weer te geven. In de rapportage worden de gemiddelde wachttijden per
type wachttijd gepresenteerd voor de afgelopen vier jaar. Als norm voor het bepalen
van de toegankelijkheid wordt de Treeknorm gehanteerd.
De NZa geeft aan ervan uit te gaan dat de gegevens van Mediquest betrouwbaar zijn.
Er vindt echter geen controle plaats. De gegevens in deze vorm zijn bruikbaar voor
het weergeven van de toegankelijkheid van zorg op landelijk niveau wanneer de
huidige definitie wordt gehanteerd. Voor het bepalen van regionale verschillen of
afwijkingen van de Treeknorm zal de analyse van de gegevens op een andere manier
uitgevoerd moeten worden. De basisregistraties van de instellingen kunnen hiervoor
wel gebruikt worden.
Zorgverzekeraars
Zorgverzekeraars gebruiken wachttijdgegevens voor twee doeleinden: inkoop medisch
specialistische zorg en zorgbemiddeling.
Wachttijdgegevens spelen niet of nauwelijks een rol bij de contractering van
ziekenhuiszorg. In de overeenkomsten wordt hierover een paragraaf of clausule
opgenomen. Zorgverzekeraars spreken graag over een resultaatsverplichting, terwijl
ziekenhuizen de term inspanningsverplichting hanteren. Over het algemeen wordt de
treeknorm gehanteerd. De wachttijdinformatie volgens de huidige definitie en op het
niveau van de instelling is bruikbaar om te bepalen of de zorg in de desbetreffende
zorginstelling toegankelijk is.
Er is een aantal zorgverzekeraars dat aanvullende afspraken maakt voor een aantal
diagnosen en behandelingen. Een voorbeeld hiervan is het Topzorg Predikaat van
Menzis. Het Topzorg-programma bestaat uit een reeks behandelingen van veel
voorkomende aandoeningen, waarvoor Menzis aanvullende afspraken met
ziekenhuizen heeft gemaakt. Bijvoorbeeld, een patiënt met staar moet in minimaal

10

http://www.nza.nl/104107/105773/475605/Marktscan_Medisch_specialistische_zorg_2012.pdf

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 34 van 50

95% van de gevallen binnen drie weken na aanmelding op de polikliniek door de
oogarts zijn gezien.
Naast het gebruik voor het contracteren gebruiken zorgverzekeraars
wachttijdgegevens voor zorgbemiddeling. Voor zorgbemiddeling wordt op verzoek van
de patiënt contact opgenomen met diverse ziekenhuizen om recente informatie over
beschikbare plaatsen voor consulten en behandelingen op te vragen. De
gepubliceerde wachttijdinformatie is niet actueel en specifiek genoeg. Tevens is de
definitie zoals deze nu gehanteerd wordt (de derde beschikbare plek) niet bruikbaar.
De afdeling zorgbemiddeling is op zoek naar de eerste beschikbare mogelijkheid en
vergelijkt deze onder een aantal instellingen. Medewerkers van de afdeling
zorgbemiddeling houden soms hun eigen overzicht met actuele wachttijden bij.
Patiënten verenigingen
Door de NPCF worden op dit moment geen wachttijdgegevens van Mediquest
gebruikt. Men wil deze wachttijden graag toevoegen aan de keuzetools die aan
patienten worden aangeboden.
Omdat men de wachttijdinformatie niet kosteloos ontvangt, presenteert men deze
informatie (nog) niet. De NPCF geeft aan dat de wachttijdgegevens bruikbaar zijn.
Men geeft een indicatie voor de wachttijd voor “de gemiddelde patient”. Individuele
patientenverenigingen maken wel gebruik van wachttijdinformatie, maar niet direct
van de gegevens van de sites.
Samen met andere indicatoren geeft men keuze (en achtergrond) informatie aan de
patient. Tevens vraagt men bij de ziekenhuizen aanvullende gegevens op.
Bijvoorbeeld over het percentage patienten waarbij benodigde onderzoeken op één
dag wordt uitgevoerd of de gemiddelde doorlooptijd van het traject. Het gaat hierbij
om specifieke keuzeinformatie, gerelateerd aan het behandelproces. De individuele
patientenverenigingen geven aan dat de wachttijdgegevens minder relevant worden.
Het detailniveau is onvoldoende, en daarbij is de wachttijd niet bepalend voor de
keuze van de patient.
Huisartsen
Huisartsen kunnen via Zorgdomein beschikken over actuele wachttijden per
specialisme. Hiertoe dienen huisartsen een contract af te sluiten met Zorgdomein.
Dit geldt ook voor de zorginstellingen.
Door het afsluiten van een contract worden wachttijdgegevens van ziekenhuizen
gepresenteerd in het digitale verwijssysteem van huisartsen. Op het moment dat een
huisarts een patient wil doorverwijzen krijgt hij een overzicht te zien met de
wachttijd voor de aangesloten ziekenhuizen. Deze informatie kan door de huisarts
worden gebruikt bij het verwijzen van de patient naar een zorginstelling.
Capaciteitsorgaan
Het capaciteitsorgaan11 (gesubsidieerd door VWS) gebruikt de informatie bij het
opstellen van capaciteitsplannen voor medisch specialisten. De informatie hiervoor
ontvangt men van Mediquest. In deze plannen wordt aandacht besteed aan de
wachttijden, maar dit zijn aandachtspunten om de zorgvraag te duiden. De
wachttijden zijn hierin niet de belangrijkste gegevens.

11

http://www.capaciteitsorgaan.nl/Home/tabid/40/language/nl-NL/Default.aspx

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 35 van 50

Overzicht
In tabel 3 geven we een totaaloverzicht van de gebruikers van de wachttijdinformatie.
Hierbij geven we aan wat het doel is waarvoor de informatie gebruikt wordt, en of deze
informatie bruikbaar is gezien de doeleinden.
Partij

Doel informatie
●

VWS
●

NZa
Zorgverzekeraars

Beleidsinformatie over
toegankelijkheid zorg in
Nederland
Algemene keuze informatie
voor consumenten

Bruikbaarheid
Ja
Deels

Rapporteren over toegankelijkheid
zorg in Nederland

Ja

Contractering van zorg
Zorgbemiddeling

Ja
Nee

●
●

Patiëntenverenigingen

Keuze informatie voor
consumenten

Deels

Huisartsen

Verwijsinformatie en keuze
informatie voor patiënten

Ja

Capaciteitsorgaan

Duiden zorgvraag in Nederland

Ja

Tabel 3: Overzicht van gebruikers en bruikbaarheid

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 36 van 50

5. Marktontwikkelingen
In het Regeerakkoord is voor het stelsel van curatieve zorg een aantal maatregelen
benoemd. Daarnaast is er een aantal andere recente, relevante marktontwikkelingen
dat mogelijk invloed heeft op de wachttijden. In dit hoofdstuk geven we in
hoofdlijnen deze relevante marktontwikkelingen weer. Daarbij gaan we in op
mogelijke effecten van de ontwikkelingen op de feitelijke wachttijden.

5.1 Relevante marktontwikkelingen
Om zicht te krijgen op de invloed van bovengenoemde ontwikkelingen hebben we een
aanvullende interviewronde gehouden onder zorginstellingen en zorgverzekeraars. Uit
deze interviews is een aantal punten naar voren gekomen, waaruit de invloed van
deze ontwikkelingen op de wachttijden blijkt. We zien de volgende relevante
ontwikkelingen:
●
Invoering van DOT
●
Inkoop medisch specialistische zorg
— beperking kostenstijging
— prestatiebekostiging
Hieronder geven we een beschrijving van deze ontwikkelingen, met daarbij de
mogelijke invloed op de wachttijden.
Invoering van DOT
Stabiele en herkenbare zorgproducten zijn essentieel als ziekenhuizen met
verzekeraars onderhandelen over prijs, kwaliteit en volume van de zorg. Hiervoor is
in 2012 het nieuwe declaratiesysteem voor ziekenhuizen, DOT, ingevoerd. DOT is het
traject om te komen tot een verbeterd declaratiesysteem voor ziekenhuizen. De
declarabele prestaties worden uitgedrukt in DBC-zorgproducten en overige
zorgproducten, waarmee er een vereenvoudiging van het DBC-systeem wordt
gerealiseerd. De ruim 30.000 DBC's zijn vervangen door 4.400 DBC-zorgproducten.
Een DBC-zorgproduct omvat het totale traject van de diagnose die de zorgverlener
stelt tot en met de (eventuele) behandeling. De basisregistratie DOT omvat de
registratie van gegevenselementen die de geleverde prestatie typeren en vastgelegd
conform de DOT-registratieregels. De belangrijkste elementen hieruit zijn: het zorgen subtraject, begin en einddatum, de verwijzend zorgverlener bij het zorgtraject,
de zorgactiviteiten, de typerende diagnose en het specialisme dat
(eind)verantwoordelijk is voor de geleverde prestatie.
Door de invoering van DOT vindt verantwoording en financiering niet meer plaats op
basis van FB (functiegerichte budgettering ) parameters zoals aantal eerste
polikliniekbezoeken of aantal verpleegdagen, maar op DOT-zorgproducten.
Invloed op wachttijden
●
Door de invoering van DOT zal het niveau van wachttijdregistratie mogelijk
veranderen, evenals het niveau van financiering en verantwoording van
zorginstellingen (door de overgang van 30.000 DBC’s naar 4400 DBC –
zorgproducten).

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 37 van 50

Door de invoering van DOT is er minder snel zicht in het bereiken van het
budgetplafond. Hierdoor zal het bereiken van het budgetplafond niet direct
effect hebben op de feitelijke wachttijden.

●

Inkoop medische specialistische zorg
Zorgverzekeraars zijn verantwoordelijk voor het inkopen van medisch specialistische
zorg bij zorginstellingen. Hiervoor maken zij jaarlijks contractafspraken over het
aantal afspraken en behandelingen en het te hanteren tarief. Bij het maken van deze
afspraken speelt de toegankelijkheid (wachttijd) van zorg een rol.
Invloed op wachttijden
●
Zorgverzekeraars spreken in contactafspraken over ‘zorgen voor’ terwijl
ziekenhuizen het zien als ‘streven naar’. Het is een inspanningsverplichting,
maar de ziekenhuizen willen er onder bepaalde voorwaarde van af kunnen
wijken. De wachttijd is nooit een breekpunt tijdens de onderhandelingen.
●
Er worden door een aantal zorgverzekeraars aparte afspraken gemaakt voor
bepaalde behandelingen of diagnoses (zoals het Menzis Topzorgprogramma). Om
dit predicaat te krijgen moeten ziekenhuizen aan een aantal eisen voldoen,
waaronder een bepaalde wachttijd. Ziekenhuizen geven aan dat het intern niet
mogelijk is om voor deze afspraken aparte plekken in de agenda te reserveren,
maar dat ze er voor zorgen dat voor elke patiënt de wachttijd laag is. De lengte
van de wachttijd is wel afhankelijk van de medische urgentie, niet van de
verzekeraar.
●
Zelfstandige behandelcentra geven aan dat in de agenda plekken vrij gehouden
worden voor zorgbemiddeling of per type verzekeraar. Hierdoor kan de lengte
van de wachttijd variëren per verzekeraar.
●
Er is geen systematische controle op de naleving van de afspraken, dit loopt
alleen via de afdeling zorgbemiddeling, en vaak alleen als patiënten klachten
hebben over de lengte van de wachttijden.
Een aantal ontwikkelingen zorgt ervoor dat de afspraken tussen zorgverzekeraar en
zorginstellingen inhoudelijk zijn gewijzigd. Hieronder geven we in het kort deze
ontwikkelingen weer, daarna beschrijven we de mogelijke effecten van deze
ontwikkelingen op de wachttijden.
Beperking volumegroei
De afgelopen jaren zijn de zorgkosten fors gestegen. Hiervoor worden een aantal
oorzaken genoemd12:
●
Steeds meer en steeds betere zorg. Door de toenemende mogelijkheden van de
gezondheidszorg leven we langer en worden we gezonder, maar stijgen de
kosten ook.
●
Grotere vraag naar zorg. Burgers vragen steeds meer van de gezondheidszorg en
van zorgverleners. Voor deze extra zorg en extra kwaliteit betalen we ook.
●
Vergrijzing. Ook de vergrijzing zorgt ervoor dat we meer zorg gebruiken.
Met de sectoren van medisch specialisten/medisch specialistische instellingen, de
GGZ en de huisartsen worden voor de periode 2015-2017 nieuwe

12

http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/betaalbaarheid-van-de-zorg/de-zorg-hoeveel-extra-is-hetons-waard

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 38 van 50

hoofdlijnenakkoorden gesloten met daarin afspraken over het beperken van de
jaarlijkse volumegroei tot 2,5% (ruim boven de demografische groei van 1,1%).
Prestatiebekostiging
Zorgverzekeraars onderhandelen met ziekenhuizen en zelfstandige behandelcentra
(ZBC’s) over nieuwe contracten voor de inkoop van zorg. Vanaf 2012 vindt de
bekostiging plaats via prestatiebekostiging. Dit houdt in dat zorginstellingen voor elke
geleverde zorgprestatie apart betaald krijgen, in plaats van dat men per jaar één
vast budget heeft voor het leveren van zorg. Het inkomen van de zorgaanbieder is bij
prestatiebekostiging gelijk aan de prijs per (zorg)prestatie en het aantal keer
(volume) dat hij deze prestatie leverde.
Zorgaanbieders en zorgverzekeraars onderhandelen naast kwaliteit over volumes en
prijzen. De prijzen die tot stand komen zijn integraal. Dit betekent dat ook de
vergoeding voor medisch specialisten en kapitaallasten in de prijsonderhandelingen
worden meegenomen.
Invloed op wachttijden
●
Ziekenhuizen hebben een doorleverplicht, dit houdt in dat wanneer het
budgetplafond voor een bepaalde ingreep of behandeling is bereikt, ze verplicht
zijn om patiënten van de desbetreffende zorgverzekeraar zorg te bieden. Een
mogelijke invloed hiervan is dat de zorglevering mogelijk getemperd wordt, wat
ertoe kan leiden dat de wachttijd oploopt.
●
Afspraken met zorgverzekeraars, en zeker het bereiken van het budgetplafond
gaat in de toekomst een steeds grotere rol spelen bij de zorglevering. Dit heeft
uiteindelijk ook invloed op de wachttijd. Als het budgetplafond is bereikt kan
een zorginstelling besluiten om patiënten van deze verzekeraar minder snel zorg
te bieden of terug te verwijzen naar de zorgverzekeraar.
●
In de telefonische interviews met zorginstellingen is door enkele, kleinere
instellingen aangegeven dat ze ervoor waken dat de met zorgverzekeraars
afgesproken budgetplafonds overschreden worden. Indien dit dreigt te gebeuren
wordt dit gemeld aan de patiënt, en wordt deze terugverwezen naar het
ziekenhuis of zorgverzekeraar. Dit gebeurt ook in het geval de zorg niet vergoed
wordt. De keus wordt bij de patiënt gelegd, maar kan dus wel (negatief) effect
hebben op de wachttijden.
●
Zorgverzekeraars geven aan dat ze bewust lagere productieafspraken maken met
ziekenhuizen als is aangetoond dat de kwaliteit lager is. Ze verwachten dat
hierdoor de wachttijd oploopt (door het bereiken van het budgetplafond, en het
terugsturen van de patiënt naar de verzekeraar). Op deze manier worden
patiënten bewust naar andere zorginstellingen “gestuurd”, en wordt er dus
bewust en langere wachttijd gecreëerd.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 39 van 50

6. Conclusies en aanbevelingen
In het onderzoek stonden de volgende drie hoofdvragen centraal:
• Is de informatie die VWS krijgt over wachttijden voor zorg krachtens de
Zorgverzekeringswet betrouwbaar en bruikbaar?
• Is versnelling van de/deze informatie aan VWS mogelijk?
• In hoeverre hebben recente marktontwikkelingen invloed op de feitelijke
wachttijden?
We vatten de resultaten op deze onderdelen samen en sluiten elke paragraaf af met
enkele aanbevelingen.

6.1 Betrouwbaarheid
Betrouwbaarheid hebben we als volgt geoperationaliseerd:
• In hoeverre zijn de processen waarop de wachttijdinformatie binnen de
verschillende zorginstellingen tot stand komt, gebaseerd op de gestelde eisen in
de ‘Regeling verplichte publicatie wachttijden somatische zorg’
• In hoeverre is er sprake van een verschil in interpretatie/operationalisering van
de regeling (interbeoordelaarsbetrouwbaarheid):
–
tussen de verschillende zorginstellingen?
–
tussen verschillende afdelingen binnen de zorginstellingen?
Voor een juiste duiding van de onderzoeksresultaten melden wij hier nogmaals dat
we niet hebben gekeken naar de validiteit van de wachttijdinformatie, dus naar de
vraag of de gepubliceerde wachttijd een goed beeld geeft van de werkelijke
wachttijd. De focus van het onderzoek is de vraag of er verschillen zijn tussen en
binnen zorginstellingen in de manier waarop de regeling wordt uitgevoerd.
Het onderzoek laat zien dat:
●
Binnen en tussen de zorginstellingen veel variatie is in het proces van
wachttijdregistratie.
●
Dat zorginstellingen op diverse punten afwijken van de definities en
uitgangspunten uit de regeling.
●
De redenen voor afwijking deels te maken hebben met de problemen die
zorginstellingen hebben om de regeling exact toe te passen. Men zoekt dan naar
een zo goed mogelijke toepassing van de regeling. Dit speelt bijvoorbeeld bij het
bepalen van de wachttijden voor behandeling.
Er wordt dus op diverse punten afgeweken van de eisen in de ‘Regeling verplichte
publicatie wachttijden somatische zorg’. De afwijkingen verschillen tussen en binnen
zorginstellingen. We constateren dus variatie rondom de toepassing van de regeling.
Op grond van dit onderzoek kunnen we niet vaststellen of deze variaties
toevalsfouten zijn die in de verwerking tot de landelijke gemiddelden tegen elkaar
wegvallen, of dat deze variaties er toe leiden dat de wachttijd systematisch te hoog
of te laag wordt geschat.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 40 van 50

Aanbevelingen
Op grond van het bovenstaande zien we twee beleidsopties:
●
Het is mogelijk om de geconstateerde variatie toe te staan.
●
De regeling kan worden aangepast met als doel de variatie te beperken.
Wanneer voor de eerste optie wordt gekozen bevelen wij aan om aanvullend
onderzoek te doen naar het ‘netto effect’ van de toevalsfouten. Dat kan door bij alle
zorginstellingen te inventariseren op welke manier er wordt afgeweken. Op die
manier ontstaat inzicht in de mate waarin de variaties tegen elkaar wegvallen of
elkaar versterken en dus in hoeverre de wachttijd een vertekend beeld laat zien.
Wanneer er wordt gekozen voor het aanpassen van de regeling, dan stellen we om
naar de volgende aspecten te kijken:
●
Bepalen hoe om te gaan met subspecialismen en differentiatie van onderzoeken.
Binnen de instellingen bestaat veel variatie, met name bij de registratie van
wachttijd polikliniek en diagnostiek over het betrekken van specialistische
spreekuren en/of onderzoeken. De regeling moet duidelijkheid geven over hoe
men daarmee om moet gaan voor de bepaling van de 3e beschikbare plaats in de
agenda.
●
Aanpassen definitie voor wachttijd behandeling. Alle instellingen geven aan dat
het niet mogelijk is om volgens de huidige definitie de wachttijd voor
behandeling te registreren. Daarbij kan tevens worden gekeken naar de lijst met
behandelingen waarvoor de wachttijd nu geregistreerd moet worden.
Instellingen geven aan dat deze lijst achterhaald is.
●
Betrekken van wachttijd diagnostiek, interne verwijzing. De wachttijd
diagnostiek is gericht op de wachttijd voor patiënten van buiten de instellingen.
Instellingen geven aan dat het niet altijd mogelijk is om een interne of een
externe verwijzing te scheiden.
Voor het verbeteren van het externe proces van verzamelen en analyseren van de
gegevens stellen we voor om na te gaan of er met een standaardformat kan worden
gewerkt. De gegevens die worden geregistreerd worden nu op verschillende manieren
ontvangen of verzameld. Om fouten te voorkomen is het mogelijk dat zorginstellingen
maandelijks via een vast/standaardformat gegevens registreren of aanleveren. Dit
zorgt voor uniformiteit in het proces, wat uiteindelijk fouten voorkomt. Ook maakt
dit het handmatig overnemen van gegevens, wat maandelijks veel tijd kost,
overbodig.
Actieve aanlevering van de wachttijden heeft als keerzijde dat het de
administratieve lasten voor de zorgintellingen vergroot. Die administratieve lasten
waren één van de redenen waarom eind 2008 de actieve aanlevering van een
gegevensbestand aan het DBC-informatiesysteem is afgeschaft. Het registeren in een
standaardformat hoeft niet tot extra administratieve lasten te leiden.

6.2 Bruikbaarheid
De vraag of de wachttijdinformatie bruikbaar is, is sterk afhankelijk van het doel (de
doelen) van de gebruiker(s). We hebben onderzocht in welke mate de informatie
bruikbaar is voor VWS, vanuit de verantwoordelijkheid van VWS voor de

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 41 van 50

toegankelijkheid van de zorg. Bij de andere gebruikers (zoals zorgverzekeraars,
huisartsen en patiënten) zijn alleen (de ervaringen over) het gebruik
geïnventariseerd.
In tabel 4 geven we een overzicht van de gebruikers van de informatie, het doel en
de bruikbaarheid van deze informatie.
Partij

Doel informatie
●

VWS
●

NZa
Zorgverzekeraars

Beleidsinformatie over
toegankelijkheid zorg in
Nederland
Algemene keuze informatie
voor consumenten

Bruikbaarheid
Ja
Deels

Rapporteren over toegankelijkheid
zorg in Nederland

Ja

Contractering van zorg
Zorgbemiddeling

Ja
Nee

●
●

Patiëntenverenigingen

Keuze informatie voor
consumenten

Deels

Huisartsen

Verwijsinformatie en keuze
informatie voor patiënten

Ja

Capaciteitsorgaan

Duiden zorgvraag in Nederland

Ja

Tabel 4: Overzicht van gebruikers en bruikbaarheid
Uit deze tabel wordt duidelijk dat het oordeel over de bruikbaarheid samenhangt met
het doel waarvoor de informatie wordt gebruikt. Om globaal zicht te krijgen op de
toegankelijkheid van zorg in Nederland, of voor het duiden van de zorgvraag is de
huidige vorm van wachttijdinformatie bruikbaar.
Op het niveau van de individuele patiënt is de informatie echter minder bruikbaar.
Voor patiënten is de wachttijd slechts één van de redenen om voor een bepaalde
instelling te kiezen. Volgens de patiëntenverenigingen speelt kwaliteitsinformatie en
andere procesinformatie (zoals alle onderzoeken op 1 dag afhandelen) een meer
doorslaggevende rol. Verder geeft de gepubliceerde wachttijd slechts een indicatie
van de verwachtte wachttijd.
Aanbevelingen
Wanneer we naar de bruikbaarheid kijken, kunnen we constateren dat met de huidige
regeling twee belangrijke doelen worden nagestreefd: het genereren van
beleidsinformatie over de toegankelijkheid en het bieden van keuze informatie voor
consumenten/patiënten.
Voor het genereren van beleidsinformatie werkt de huidige regeling prima, maar zou
wellicht ook een meer eenvoudige procedure volstaan. Voor het bieden van keuze
informatie voor patiënten zouden enkele aanpassingen (zoals genoemd in de vorige
paragraaf) welkom zijn.

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 42 van 50

We bevelen daarom aan om met de verschillende belanghebbenden een besluit te
nemen over het primaire doel van de wachttijdregistratie en vervolgens daar de
regeling op toe te snijden.

6.3 Frequentie van informatievoorziening
Op dit moment worden de wachttijden door het merendeel van de zorginstellingen
maandelijks geactualiseerd. Volgens een enkele instelling is dit niet frequent genoeg.
De NZa rapporteert jaarlijks over de wachttijden. In die rapportage wordt gewerkt
met gemiddelde wachttijden per jaar. Binnen de huidige werkwijze is het mogelijk
om VWS meer frequent te informeren over de wachttijden.
VWS zou ook zelf maandelijks de gegevens van Mediquest kunnen ontvangen, maar
gebruikt voor de monitoring vooralsnog alleen de jaarlijkse Marktscan van de NZa. Op
dit moment vindt VWS het niet noodzakelijk om frequenter door de NZa te worden
geïnformeerd.
Aanbeveling
Met de gegevens van Mediquest hebben we voor meerdere specialismen (wachttijden)
onderzocht of de wachttijden per maand fluctueren. In figuur 7 is te zien dat de
gemiddelde wachttijd over alle instellingen voor het specialisme cardiologie per
maand nauwelijks fluctueeert. Een versnelling van de informatievoorziening biedt, op
basis van deze beperkte analyse, weinig nieuwe informatie.

6.4 Invloed recente, relevante marktontwikkelingen
Zorginstellingen hebben enerzijds te maken met prestatiebekostiging met een
budgetplafond en anderzijds met een doorleverplicht. Bij het bereiken van het
budgetplafond voor een bepaalde ingreep of behandeling, zeggen sommige
zorginstellingen maatregelen te zullen gaan nemen om de niet gehonoreerde
overproductie te beperken. Sommige zorginstellingen sturen patiënten dan terug naar
hun zorgverzekeraar. Andere stellen de afspraak of behandeling uit naar het volgende
jaar13. Beide maatregelen leiden tot het oplopen van de wachttijden bij de
betreffende instellingen, we hebben geen zicht op het effect hiervan de
toegankelijkheid op regionaal en landelijk niveau.
Aanbevelingen
Monitoren wachttijd
Omdat er op dit moment sprake is van een overgangsjaar14 is het zaak om te
monitoren wat mogelijke effecten van de ontwikkelingen op de wachttijden zijn.

13

Dit geldt enkel voor electieve, niet medisch, urgente ingrepen
Ziekenhuizen kunnen in 2012 en 2013 compensatie krijgen voor de negatieve gevolgen van de
overgang naar prestatiebekostiging. Ziekenhuizen die op basis van een budget meer omzet zouden
behalen dan onder prestatiebekostiging, krijgen dit jaar 95 procent van de inkomsten uit het budget
gegarandeerd. In 2013 geldt die garantie nog voor 70 procent van de inkomsten.
14

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 43 van 50

Bijlage 1.

Regeling wachttijden

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 44 van 50

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 45 van 50

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 46 van 50

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 47 van 50

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 48 van 50

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 49 van 50

SV/13/0911/wazz

14 juni 2013

© bureau HHM

Pagina 50 van 50