AZIË IN OPMARS
STRATEGISCHE BETEKENIS EN GEVOLGEN

No. 86, december 2013

Adviesraad internationale vraagstukken
Advisory Council on International affairs

AIV

Leden Adviesraad Internationale Vraagstukken
Voorzitter

Mr. F. Korthals Altes

Vicevoorzitter

Prof.dr. W.J.M. van Genugten

Leden

Mw. prof.dr. J. Gupta
Mw. dr. P.C. Plooij-van Gorsel
Mw. prof.dr. M.E.H. van Reisen
Prof.dr. A. van Staden
LGen b.d. M.L.M. Urlings
Mw. mr. H.M. Verrijn Stuart
Prof.dr.ir. J.J.C. Voorhoeve

Secretaris

Drs. T.D.J. Oostenbrink

Postbus 20061
2500 EB Den Haag
telefoon 070 - 348 5108/6060
fax 070 - 348 6256
aiv@minbuza.nl
www.AIV-Advies.nl

Leden van de gemengde Commissie EU–VS–Azië
Voorzitter

Prof.dr. A. van Staden

Vicevoorzitter

LGen b.d. M.L.M. Urlings

Leden

Drs. D.J. Barth
Drs. D.J. van den Berg
Dr. N. van Dam
Mw. dr. M. Drent
Mw. prof.dr. I. Duyvesteyn
Drs. T.P. Hofstee
Gen.-maj. der mariniers b.d. mr.drs. C. Homan
Dr. A.R. Korteweg
Mw. dr. C.M. Megens
Drs. J. Ramaker
Mr. N.P. van Zutphen

Extern lid

Dr. F.P. van der Putten

Secretaris

Drs. M.W.M. Waanders

Inhoudsopgave

Woord vooraf
Inleiding
I

II

Azië in de 21e eeuw

China: mondiale speler of regionale macht?

I.2

Aziatische reactie op de groeiende macht van China

I.3

China’s toenadering tot Zuidoost-Azië

Amerikaanse heroriëntatie op Azië

II.2

II.3

IV

9

I.1

II.1

III

7

9

19

21

Amerikaanse belangen in de Aziatische Pacific
Azië-beleid van de Verenigde Staten

21

22

II.2.1

Hernieuwd engagement met China?

23

II.2.2

Multilaterale samenwerking in Azië

25

II.2.3

Trilaterale en plurilaterale samenwerking in Azië

Trans-Atlantische relatie ‘revisited’?

Europese belangen in Azië

27

29

III.1

Partnerschap met China

30

III.2

Partnerschap met India

35

III.3

Partnerschap met Japan

36

III.4

Partnerschap met Zuid-Korea

III.5

Partnerschap met ASEAN

III.6

Een coherente Azië-strategie?

37

38
39

Trans-Atlantische samenwerking in Aziatisch perspectief
IV.1

Economische samenwerking

IV.2

Geïntegreerde veiligheid

IV.3

Rol voor de NAVO in Azië?

41

41
43
46

V

Groeiende macht van Azië: nieuwe opgaven voor het beleid

VI

Samenvatting en aanbevelingen

Bijlage I
Bijlage II
Bijlage III

14

56

Adviesaanvraag
Overzicht gebruikte begrippen
Overzicht gebruikte afkortingen

48

26

Woord vooraf
Op 4 juli 2013 ontving de AIV een adviesaanvraag van de regering over de
groeiende machtspositie van Azië (zie bijlage I). De aanleiding tot deze aanvraag
is de constatering dat de mondiale machtsverhoudingen veranderen door een
verschuiving van macht naar opkomende landen, met name in Azië. Daarbij gaat
het primair om de economische machtsverhoudingen, maar ook op het politieke en
militaire vlak is de verschuiving manifest. Er is sprake van toenemende spanningen
in Oost- en Zuidoost-Azië. Meer dan voorheen is de strategische focus van het
buitenlands en veiligheidsbeleid van de VS gericht op deze regio. Het kabinet
vraagt de AIV in te gaan op de gevolgen van de buitenlandse en veiligheidspolitieke
heroriëntatie van de VS op (Zuidoost-)Azië en de Pacific, in het bijzonder voor de
NAVO, de EU en Nederland.
Ter voorbereiding van dit advies heeft de AIV een gecombineerde commissie
ingesteld, bestaande uit prof.dr. A. van Staden (CEI, voorzitter), LGen b.d. M.L.M.
Urlings (CVV, vicevoorzitter), drs. D.J. Barth (CVV), drs. D.J. van den Berg (CEI),
dr. N. van Dam (CVV), mw. dr. M. Drent (CVV), mw. prof.dr. I. Duyvesteyn (CVV),
drs. T.P. Hofstee (CMR), gen.-maj. b.d. mr.drs. C. Homan (CVV), dr. A.R. Korteweg
(CVV), mw. dr. C.M. Megens (CVV), drs. J. Ramaker (CVV) en mr. N.P. van Zutphen
(CEI). Dr. F.P. van der Putten (Clingendael) heeft als extern deskundige aan het advies
bijgedragen. Het secretariaat werd gevoerd door drs. M.W.M. Waanders, bijgestaan
door de stagiairs mw. E.J. Tollenaar en L.W. van Haaften. De commissie werd
bijgestaan door de ambtelijke contactpersonen mw. drs. A. Faro en mw. drs. E.H.T.
van Eerten namens het ministerie van Buitenlandse Zaken en mw. drs. E.S.A. Brands
en drs. M.J.W. van Meurs namens het ministerie van Defensie. De AIV heeft onder
meer gesproken met mw. dr. D. Stockmann (Universiteit Leiden) en met een Chinese
delegatie van de Shanghai Institutes for International Studies (SIIS). Alle betrokkenen
is dank verschuldigd voor de verstrekte informatie. Ook is de AIV prof.dr. G. ScottSmith (Universiteit Leiden) erkentelijk voor zijn waardevolle commentaren op
eerdere concepten van het advies.
Het advies is vastgesteld tijdens de vergadering van de AIV van 6 december 2013.

Inleiding
Oost-Azië en Zuidoost-Azië − in dit rapport aangeduid als de Aziatische Pacific –
ontwikkelen zich tot een brandpunt van de internationale betrekkingen in de 21e eeuw.
De regio herbergt een groot deel van de wereldbevolking en de levensstandaard groeit
er sneller dan in andere regio’s. Zo heeft China in de afgelopen drie decennia niet alleen
een gemiddelde economische groei van tien procent op jaarbasis gerealiseerd, maar
tegelijkertijd een aanzienlijk deel van zijn bevolking uit de extreme armoede getild. Naast
China hebben ook landen als Zuid-Korea, Singapore, Maleisië en Vietnam in dezelfde
periode een indrukwekkende economische ontwikkeling doorgemaakt. Het toenemende
gewicht van de Aziatische Pacific in de wereldeconomie vertaalt zich onder meer in
een versterking van de economische en handelsrelaties met de rest van de wereld.
Hierdoor zijn de vrije doorvaart op zee en stabiliteit in de Aziatische Pacific niet alleen
een Aziatisch belang, maar ook een mondiaal belang geworden. De AIV is gevraagd in
dit rapport in te gaan op de gevolgen van een grotere machtspositie van Azië op de
middellange termijn en de invloed die dit heeft op de Nederlandse veiligheidssituatie.
De opkomst van China als machtigste land in Azië heeft een grote impact op de
internationale betrekkingen binnen de Aziatische Pacific en daarbuiten in de komende
twintig jaar. Daarom wordt in dit rapport veel nadruk gelegd op de groeiende macht van
China, zijn geopolitieke ambities en mogelijkheden, en de reacties die dit teweeg brengt
in Oost- en Zuidoost-Azië. Door deze afbakening van het onderwerp van studie blijven
ontwikkelingen in andere delen van Azië en de Pacific – India, de Golfregio, Centraal-Azië
en Australië – in dit rapport noodgedwongen onderbelicht. Vooral een behandeling van
India die recht doet aan de belangrijkste aspecten van de internationale positie van dit
land, zou hebben genoopt tot een aanzienlijke uitbreiding van het advies.
President Obama heeft na zijn aantreden in 2009 aangekondigd het zwaartepunt van het
Amerikaanse buitenlandse beleid te verleggen naar de Aziatische Pacific. Aanvankelijk
werd er in Washington gesproken over een zogeheten ‘pivot to Asia’, maar deze
term riep de nodige achterdocht op bij onder meer China en Amerika’s bondgenoten
in Europa. In China werd de ‘pivot to Asia’ opgevat als een poging de Amerikaanse
dominantie in dit deel van de wereld te bestendigen en de invloed van China te
beperken, terwijl men zich in Europa afvroeg of de VS de trans-Atlantische relatie nog
wel op waarde schatte. Washington herdoopte de ‘pivot to Asia’ vervolgens tot het meer
behoedzame ‘rebalancing to Asia’. Een hernieuwd engagement met China maakt ook
deel uit van dit beleid, waarbij gezocht wordt naar een evenwicht tussen samenwerking
en wedijver met het machtigste land in Azië. Verder roept de Obama-regering Europa
op tot meer strategische samenwerking in de Aziatische regio, eventueel ook op
veiligheidsgebied. In dit rapport wordt nagegaan in welke mate er sprake is van een
Amerikaanse heroriëntatie op Azië en wat de gevolgen hiervan zijn.
Naast economische samenwerking met China, Japan, Zuid-Korea en de landen van
de Associatie van Zuidoost-Aziatische Naties (ASEAN), onderhoudt de VS ook een
bilaterale veiligheidssamenwerking met Aziatische bondgenoten die de Amerikaanse
militaire aanwezigheid in de regio beschouwen als een noodzakelijk tegenwicht tegen
de groeiende Chinese machtspositie. In het verleden heeft de VS verdragen inzake
veiligheidsgaranties gesloten met Japan, Zuid-Korea, Filippijnen, Thailand en ook met
Australië en Nieuw-Zeeland. De AIV is gevraagd de betekenis van de verschuiving van
strategische focus van de VS naar de Aziatische Pacific te duiden voor de NAVO, de EU
en Nederland.

7

In hoofdstuk I, Azië in de 21e eeuw, wordt ingegaan op de groeiende economische
en militaire machtspositie van China in de Aziatische Pacific en de reacties hierop
van Japan, Taiwan en de Zuidoost-Aziatische landen. Ook worden de gevolgen van de
groeiende macht van China voor het verdere verloop van de territoriale geschillen in de
Oost- en Zuid-Chinese Zee besproken.
In hoofdstuk II, Amerikaanse heroriëntatie op Azië, komt de betekenis van de
verschuiving van het zwaartepunt van het Amerikaanse buitenlandse beleid naar
de Aziatische Pacific aan de orde. Ingegaan wordt op de Amerikaanse belangen en
ambities in de Aziatische Pacific en de betekenis van de bilaterale en multilaterale
partnerschappen die de VS onderhoudt in de regio.
In hoofdstuk III, Europese belangen in Azië, worden de relaties van de EU met Azië
belicht. Geconstateerd wordt dat deze relaties door de EU en haar lidstaten primair
beschouwd worden in termen van (opkomende) markten. Naast de bescherming van
economische en handelsbelangen zijn er echter ook andere redenen waarom de EU
zich meer zou moeten bekommeren om de veiligheid en stabiliteit in Azië. Politieke en
veiligheidssamenwerking met belangrijke Aziatische landen is een voorwaarde voor de
Unie om te kunnen acteren als strategische speler op het wereldtoneel en in Azië in het
bijzonder.
In hoofdstuk IV, Trans-Atlantische samenwerking in Aziatisch perspectief, worden de
(on)mogelijkheden van een meer strategische samenwerking tussen de VS en Europa
in de Aziatische Pacific nader beschouwd. Zowel de VS als de EU is voorstander
van meer multilaterale samenwerking via regionale fora in Azië; in het bijzonder de
wenselijkheid van regionale coöperatieve veiligheidsstructuren kan door de VS en de
EU gezamenlijk worden uitgedragen. Wat betreft de bijdrage aan vergroting van de
veiligheid in de Aziatische Pacific richt de VS zich hoofdzakelijk op hard security terwijl
de EU zich kan onderscheiden met ondersteuning bij vredesopbouw, conflictpreventie en
conflictoplossing, de zogenaamde soft security.
In hoofdstuk V, Groeiende macht van Azië: nieuwe opgaven voor het beleid, beantwoordt
de AIV de beide hoofdvragen uit de adviesaanvraag en geeft hij zijn visie op het
Nederlandse buitenlands en veiligheidsbeleid inzake de Aziatische Pacific.
In hoofdstuk VI, Samenvatting en aanbevelingen, worden puntsgewijs de belangrijkste
bevindingen van het advies samengevat en daarop gebaseerde aanbevelingen aan de
regering geformuleerd.

8

I

Azië in de 21 e eeuw
It is China’s intention to be the greatest power in the world.1
China’s peaceful development has broken away from the traditional
pattern where a rising power was bound to seek hegemony.2

Een evenwichtige analyse van de geopolitieke rol van China in de Aziatische Pacific en
daarbuiten is geen sinecure. Bovenstaande citaten, ontleend aan de voormalige ministerpresident van Singapore respectievelijk een Chinees witboek uit 2011, laten zien dat
de groeiende macht van China en zijn geopolitieke ambities op zeer uiteenlopende wijze
geïnterpreteerd kunnen worden. Het is daarbij wenselijk een onderscheid te maken
tussen China’s ambities en mogelijkheden in de eigen regio en die in de wereld.
Grote delen van Oost- en Zuidoost-Azië hebben een decennium van ongekende
economische groei beleefd. De keerzijde van die economische opmars zijn de
periodiek oplopende spanningen tussen China en Japan alsmede tussen China en
enkele nabuurstaten rond de Zuid-Chinese Zee. Tegelijkertijd is er sprake van een
forse stijging van de militaire uitgaven in de regio, vooral van China. Daarnaast zijn er
regelmatig controverses tussen Noord- en Zuid-Korea als gevolg van Noord-Koreaanse
atoomproeven en raketlanceringen of militaire oefeningen nabij elkaars grenzen. De
volgende vragen worden in dit hoofdstuk aan de orde gesteld:
-

I.1

Is China daadwerkelijk op weg een wereldmacht te worden of wordt zijn machtspositie
overschat?
Wat is de houding van Japan, Taiwan en Zuidoost-Azië tegenover de groeiende macht
van China?
Wat betekent de opkomst van China als machtigste land in Azië voor het verdere
verloop van de territoriale geschillen in de Oost- en Zuid-Chinese Zee?
China: mondiale speler of regionale macht?

Voor een goed begrip van China’s opkomst in Azië is het van belang stil te staan bij het
Chinese zelfbeeld. Tot het begin van de negentiende eeuw was China een wereldmacht
met een bloeiende economie en zag het zichzelf als het Rijk van het Midden, het
politieke middelpunt van een groot Aziatisch beschavingsgebied. In de loop van de
negentiende eeuw werd China echter van zijn voetstuk gestoten door achtereenvolgens
de westerse mogendheden en Japan; deze periode wordt vaak aangeduid als de eeuw
van vernedering en duurde voort tot het einde van de Tweede Wereldoorlog. China ziet zijn
opkomst als (wereld)macht in de 21e eeuw als een terugkeer naar de normaliteit, waarbij
het zijn positie in het centrum van de wereld – ditmaal naast de VS – weer inneemt.
Dientengevolge streeft het naar een op zijn minst gelijkwaardige positie met de VS in de
regio.

1

Lee Kuan Yew, ‘China’s Growing Might and the Consequences’, Forbes, 9 March 2011.

2

China’s White Paper on Peaceful Development, 6 September 2011.

9

Economische macht

China ontleent zijn status als (wereld)macht in de eerste plaats aan de gestage groei
van zijn economie, export en buitenlandse directe investeringen. De gemiddelde
economische groei in de periode 2003-2013 bedroeg 10,3 procent op jaarbasis, ofwel
ongeveer 40 procent van de mondiale economische groei. De Chinese export steeg van
$ 299 miljard in 2001 – het jaar waarin China lid werd van de Wereldhandelsorganisatie
(WTO) − naar $ 2.243 miljard in 2012 en vormt een belangrijke pijler van China’s
economische groeistrategie. De buitenlandse directe investeringen (FDI) van China
laten eveneens een gestage groei zien van $ 20 miljard in 2006 naar $ 84 miljard in
2012.3 Aanvankelijk betrof het vooral investeringen in Azië en Afrika, maar sinds het
uitbreken van de financiële crisis in 2008 zijn de Chinese investeringen in Europa en
Noord-Amerika ook sterk gegroeid. Daarbij moet men denken aan bedrijfsovernames in
belangrijke economische sectoren en investeringen in infrastructuur, zoals zeehavens.4
Het aantal Chinese bedrijfsovernames in Europa bedroeg 77 in 2011 met een waarde
van $ 17 miljard.5 Duitsland en Frankrijk vormen de belangrijkste bestemming voor
Chinese investeringen in Europa, gevolgd door Nederland. De Chinese investeringen in
Nederland hadden een waarde van € 2,6 miljard in 2011.6
Het bezoek van de Chinese president Xi Jinping aan Mexico, Costa Rica en Trinidad
en Tobago, voorafgaand aan een tweedaagse ontmoeting met president Obama in
juni 2013, laat zien dat China ook in Latijns Amerika zijn invloedssfeer uitbreidt.
Vermeldenswaard is dat China de VS voorbijgestreefd is als belangrijkste handelspartner
van Brazilië.
Inmiddels heeft China ook zijn belangstelling voor het Noordpoolgebied kenbaar gemaakt
vanwege de nieuwe scheepvaartroutes en de reserves aan olie, gas en delfstoffen in
dit gebied. China is in mei 2013 waarnemer geworden bij de Arctische Raad en heeft
al eerder een overeenkomst gesloten met Groenland over de winning van delfstoffen
alsmede een vrijhandelsverdrag met IJsland. De AIV zal komend jaar een advies
uitbrengen over de strategische ontwikkelingen in het Noordpoolgebied.
China’s buitenlandse economische betrekkingen worden zorgvuldig geregisseerd door
de Communistische Partij en de regering. Deze betrekkingen staan primair in dienst
van China’s nationale belangen en de interne stabiliteit van China in het bijzonder. Al

3

IMF, ‘World Economic Outlook Database’, April 2013. Zie: <http://www.gfmag.com/component/content/
article/119-economic-data/12368-countries-highest-gdp-growth.html#axzz2Xnr3SrR1>. Geraadpleegd
op 1 juli 2013; UNCTAD, ‘World Investment Report 2013: Global Value Chains: Investment and Trade for
Development’, New York and Geneva, June 2013, p. 46; UNCTAD statistics, <http://unctadstat.unctad.
org/ReportFolders/reportFolders.aspx>. Geraadpleegd op 1 juli 2013.

4

François Godement and Jonas Parello-Plesner, ‘The Scramble for Europe’, European Council on
Foreign Affairs, Policy Brief 37, July 2011; Frans Paul van der Putten, ‘Het gedrag van China als grote
mogendheid’, Internationale Spectator, Jaargang 65 nr. 4, april 2011, p. 197.

5

Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid, ‘De Chinese handschoen: Hoe Chinese en
Nederlandse kennis elkaar kunnen versterken’, Den Haag, februari 2012, p. 13.

6

National Bureau of Statistics of China, zie: <http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/2012/indexeh.htm>.
Geraadpleegd op 27 juni 2013; De Nederlandse Bank, zie: <http://www.statistics.dnb.nl/
betalingsbalans-en-extern-vermogen/index.jsp>. Geraadpleegd op 23 september 2013.

10

vanaf eind jaren negentig van de vorige eeuw voert de regering een beleid dat Chinese
bedrijven aanspoort de buitenlandse markt op te gaan. Dit beleid heeft zijn vruchten
afgeworpen met een gestage groei van de Chinese export tot gevolg en – vanaf 2005 −
eveneens een snelle groei van de buitenlandse directe investeringen. De verwachting is
dat China nog meer nadruk zal leggen op groei van de buitenlandse directe investeringen
omwille van de verbetering van de markttoegang en de toegang tot technologie in
vooral Noord-Amerika en Europa. Omgekeerd is de toegang tot China voor buitenlandse
investeerders alleen mogelijk met instemming van de Chinese overheid. Verder zijn
China’s belangrijkste financiële instellingen en internationaal opererende bedrijven voor
het grootste deel staatseigendom, maar deze bedrijven opereren doorgaans wel op
commerciële basis.7 De Chinese overheid beschikt over een omvangrijke valutareserve
van naar schatting $ 3,3 biljoen in 2012, waarmee ze buitenlandse staatsobligaties en
aandelen verwerft; de reserves van China waren eind 2012 ongeveer 30 procent van de
totale reserves wereldwijd. De bijdrage van China als crediteur van de overheidsschuld
van de VS bedroeg $ 1,25 biljoen in maart 2013 (ongeveer acht procent van de totale
overheidsschuld van de VS).8 Door het opkopen van Amerikaanse overheidsschulden
kon China lange tijd de koers van zijn eigen munt laag houden ten opzichte van de
Amerikaanse dollar en zo de eigen export stimuleren. Bovendien verkrijgt China op
deze wijze mogelijk politieke invloed in zijn betrekkingen met de VS. Het bracht de
voormalige chef-staf van de Amerikaanse strijdkrachten, Mike Mullen, tot de veel
geciteerde uitspraak dat de nationale schuld van de VS de grootste bedreiging vormt
voor de nationale veiligheid.9 Daarmee suggereerde hij dat China op zijn minst over een
belangrijk drukmiddel ten opzichte van de VS beschikt.
Thans is sprake van een afname van de economische groei in China tot zeven à
acht procent op jaarbasis en rijst de vraag of de groeicijfers in de komende jaren
onverminderd hoog blijven. Sommige analisten menen dat de sociale rust en stabiliteit
in China alleen kunnen worden gewaarborgd bij een jaarlijkse economische groei van
ten minste zeven procent. Zorgwekkend is dan ook de voorspelling van de Amerikaanse
econoom Michael Pettis van een scherpe terugval van de economische groei tot drie
procent of lager in de komende jaren. Deze terugval zou te wijten zijn aan massale
verspilling van geld aan onrendabele (infrastructuur)projecten en het onvermogen van
de rest van de wereld om Chinese overcapaciteit in voldoende mate te absorberen.10
Zo zou het dumpen van met omvangrijke overheidssteun vervaardigde Chinese
zonnepanelen op de Europese markt een direct gevolg zijn van de overcapaciteit bij

7

David Shambaugh, ‘China goes Global: The Partial Power’, New York: Oxford University Press, 2013, p. 5;
Frans Paul van der Putten, ‘Het gedrag van China als grote mogendheid’, Internationale Spectator
Jaargang 65, nr. 4, april 2011, pp. 197-198; Clingendael Strategische Monitor 2013, ‘Een wereld in
onzekerheid’, Den Haag, mei 2013, p. 62.

8

Zie: <http://www.marketupdate.nl/nieuws/goud-en-zilvermarkt/bloomberg-china-kan-wereldwijdegoudreserves-twee-keer-kopen/>, 4 maart 2013. Geraadpleegd op 23 september 2013;
zie: <http://useconomy.about.com/od/worldeconomy/p/What-Is-the-US-Debt-to-China.htm>, 3 juni 2013.
Geraadpleegd op 23 september 2013.

9

Zie: <http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=65432>. Geraadpleegd op 12 november 2013.

10 Michael Pettis is hoogleraar economie aan de Peking Universiteit en adviseerde overheden (o.a. Mexico
en Zuid-Korea) over schuldherstructureringen. Pettis voorspelde correct het afzwakken van de Chinese
economische groei in 2012. Het Financieele Dagblad, ‘Groei China zal hard terugvallen’, 6 februari 2013.

11

Chinese fabrikanten van zonnepanelen.11 Nieuwe handelsconflicten kunnen zich in de
toekomst voordoen wanneer China niet bij machte is het huidige, op investeringen en
export draaiende economische model om te buigen naar een model waarin binnenlandse
particuliere consumptie prevaleert. De komende jaren zal moeten blijken of de in
november 2013, tijdens het Derde Plenum van het Centraal Comité van de Chinese
Communistische Partij, aangekondigde financiële, economische en sociale hervormingen
het tij kunnen keren.
Militaire macht

De opkomst van het Verenigd Koninkrijk gevolgd door de Verenigde Staten als wereldmacht
in respectievelijk de negentiende en twintigste eeuw ging gepaard met de verwerving
van militaire bases buiten de eigen landsgrenzen en de forward deployment van
strijdkrachten in belangrijke strategische regio’s. China heeft op dit moment geen enkele
militaire basis buiten de eigen landsgrenzen (de vredesmissies in Afrika en Libanon
zijn tijdelijk en onder VN-vlag). Het hecht grote waarde aan instandhouding van het
principe van non-interventie in de binnenlandse aangelegenheden van een ander land
en een beleid dat militaire bases in het buitenland uitsluit.12 Niettemin maakt China wel
aanspraak op een leidende positie in de Aziatische regio. Het baseert deze aanspraak,
die is geworteld in het historische zelfbeeld van – zoals al eerder aangeduid − China
als Rijk van het Midden in de eerste plaats op de indrukwekkende ontwikkeling die zijn
economie in de afgelopen decennia heeft doorgemaakt. Daarnaast is een gemiddelde
stijging van de defensie-uitgaven van twaalf procent op jaarbasis sinds 1989 een
belangrijke aanwijzing dat China niet alleen economisch leiderschap nastreeft, maar ook
de militaire balans in Oost-Azië in zijn voordeel tracht te doen kantelen. De jaarlijkse
groei van het defensiebudget overstijgt de imponerende economische groeicijfers van
het land.13
De militaire capaciteitsopbouw van China is allereerst gericht op de verdediging van
het eigen grondgebied, inclusief Taiwan, dat als afvallige provincie wordt beschouwd,
en de inzet van de Chinese strijdkrachten in de Oost- en Zuid-Chinese Zee. China
gebruikt zijn militaire macht vooralsnog ter afschrikking om zodoende de status-quo
te bewaken. De Chinese strijdkrachten beschikken vooralsnog niet over voldoende
capaciteit op zee en in de lucht voor grootschalig militair optreden ver van huis. Wel
behoren bijdragen aan piraterijbestrijding voor de kust van Somalië en VN-vredesmissies
tot de mogelijkheden. Overigens levert China van alle permanente leden van de VNVeiligheidsraad het meeste militair personeel. Het betreft hier vooral ondersteuning met
genie- en geneeskundige eenheden; bij de VN-vredesmissie in Mali zet China voor het
eerst ook een gevechtseenheid in. Het laatste is een trendbreuk, maar doet niets af aan
de constatering dat China geen ‘harde macht’ kan uitoefenen in conflicthaarden buiten
de eigen regio, in tegenstelling tot de VS.14
De verwachting is dat de Chinese marine zijn actieradius geleidelijk zal uitbreiden
naar het westelijk deel van de Pacific en de Indische Oceaan. Er is sprake van een

11 NRC Handelsblad, ‘Europa probeert vuist te maken tegen China’, 4 juni 2013.
12 David Shambaugh, ‘China goes Global: The Partial Power’, New York: Oxford University Press, 2013, p. 270.
13 Ibid., p. 274.
14 Ibid., pp. 288, 293-294; Knack, ‘China is nog geen supermacht’, 19 februari 2011.

12

stapsgewijze ontwikkeling van een zogeheten ‘bruine marine’ voor kustverdediging
naar een ‘blauwe marine’ die op volle zee kan optreden, onder meer ter beveiliging van
internationale scheepvaartroutes.15 Voor inzet van zijn marine verder van huis heeft
China vrije toegang nodig tot havens in Zuidoost-Azië en aan de Indische Oceaan (Birma
en Pakistan) alsmede vrije doorvaart naar de Golfstaten en Iran (Straat van Hormuz
en Perzische Golf) en het Midden-Oosten en Afrika (Golf van Aden en Rode Zee). De
door China gebouwde havens in Zuidoost-Azië, Zuid-Azië en Oost-Afrika zijn echter niet
in eerste instantie bestemd voor gebruik door de Chinese marine. China beschikt over
grote staatsbedrijven, zoals COSCO, die in staat zijn om in samenwerking met Chinese
consulaire medewerkers de nodige logistieke steun te bieden aan de Chinese marine.
Kortom, voor bevoorrading en uitrusting kan de Chinese marine in bijna elke grote
commerciële haven in Zuidoost-Azië en rondom de Indische Oceaan terecht. Terwijl voor
klein onderhoud Chinese marineschepen terecht kunnen in Karachi, in de Pakistaanse
marinehaven, aangezien China en Pakistan nauwe defensiepartners zijn en Pakistan een
grote klant is van de Chinese defensie-industrie.16
Er bestaat geen reden te veronderstellen dat China de intentie heeft in de komende
twintig jaar mondiaal op gelijke militaire voet met de VS te komen. Daarvoor is ook
zijn achterstand ten opzichte van de VS te groot. Wel streeft China pariteit met de VS
na in de Aziatische Pacific. Het wedijvert echter niet met de Amerikanen in aantallen
vliegkampschepen en fregatten, maar vertrouwt op de inzet van ballistische raketten
tegen vliegkampschepen en van conventionele onderzeeboten tegen fregatten. China is
namelijk bezorgd dat de Amerikaanse defensie-inspanningen erop gericht zijn om China’s
militaire opties in de regio te beperken en, in geval van een militair conflict, de Chinese
grondstoffentoevoer stil te leggen. Belangrijk zijn in dit verband de Chinese investeringen
in anti-access en area denial (A2/AD)-capaciteit, waaronder anti-ship ballistic missiles
(‘carrier-killers’), onderzeeboten, jachtvliegtuigen en elektronische oorlogvoering/
cybercapaciteiten. De A2/AD-strategie is erop gericht om de strijdkrachten van de VS
op afstand te houden van het Chinese vasteland en een eventuele aanval op China’s
geavanceerde ondergrondse command & control-capaciteiten te bemoeilijken. Wat
betreft ballistische raketten, ruimte- en cybercapaciteiten staan China en de VS wel min
of meer op gelijke militaire voet. En China is bovendien een kernwapenmogendheid die
beschikt over intercontinentale raketten.17
Niet alleen vanuit economisch maar ook vanuit militair perspectief bezien is China al
een geduchte regionale macht. Het is echter onrealistisch te denken dat China binnen
nu en twintig jaar over de vermogens beschikt om militair op te treden in theaters
anders dan in de eigen omgeving. De opbouw van de Chinese marine is hiervoor in
grote mate bepalend. Thans beschikt China over een beperkte marinecapaciteit op
volle zee, die het in staat stelt op te treden in het gebied van de Zuid-Chinese zee
tot Indonesië en Oost-Timor. In dit zeegebied, dat al vijftig jaar door de Amerikaanse

15 Negentig procent van China’s in- en uitvoer wordt over zee getransporteerd.
16 David Shambaugh, ‘China goes Global: The Partial Power’, New York: Oxford University Press, 2013, p. 289;
Kamerling, Susanne, and Frans-Paul van der Putten, ‘An Overseas Naval Presence without Overseas
Bases: China’s Counter-piracy Operation in the Gulf of Aden’, Journal of Current Chinese Affairs, 4/2011,
pp. 132-134.
17 David Shambaugh, ‘China goes Global: The Partial Power’, New York: Oxford University Press, 2013,
pp. 290, 294-298; Knack, ‘China is nog geen supermacht’, 19 februari 2011.

13

marine wordt gedomineerd, is China stelselmatig doende zijn invloed te vergroten. De
groeiende Chinese maritieme reikwijdte en ambitie zullen de krachtsverhoudingen in
de Aziatische Pacific vanzelfsprekend veranderen. China’s maritieme ambitie reikt naar
verwachting verder, zeker ook om zijn economische belangen te beschermen. Geleidelijk
zal het zijn maritieme footprint verder verleggen via de gehele Pacific naar uiteindelijk
een wereldwijde inzet. De tijdspanne die hiermee gemoeid is zal naar verwachting verder
reiken dan de komende twee decennia.
China’s betrokkenheid bij de wereld als geheel lijkt in hoofdzaak te worden bepaald
door zijn economische belangen. Als economische macht wenst het toegang te
behouden tot vitale grond- en delfstoffen en markten in andere landen en zet het zich
in voor beveiliging van strategische scheepvaartroutes. De aanspraken van China op
regionaal leiderschap volgen min of meer logisch uit de actuele krachtsverhoudingen op
economisch, geopolitiek en militair gebied. Het vindt daarbij wel de VS op zijn weg die
zichzelf ook beschouwt als Pacific power en die Chinese hegemonie in de regio wenst te
voorkomen (zie hoofdstuk II).
I.2

Aziatische reactie op de groeiende macht van China

Japan

China is de belangrijkste handelspartner van Japan, maar op veiligheidsgebied is
de onderlinge relatie moeizaam. Voor Japan is de strategische relatie met de VS,
inclusief de Amerikaanse veiligheidsgarantie, van vitaal belang. Een belangrijke vraag
voor Japan is wat de opkomst van China als regionale macht op termijn betekent voor
de Amerikaanse presentie en de huidige status-quo in de Aziatische Pacific. Sinds
2010 heeft Japan nadrukkelijk kennis kunnen maken met een in toenemende mate
intimiderend optreden van China rond de Senkaku/Diaoyu-eilanden. China, Japan en
Taiwan claimen de onbewoonde, rotsachtige eilanden in de Oost-Chinese Zee. Premier
Shinzo Abe verklaarde in het parlement dat Japan militair optreden niet uitsluit wanneer
China poogt de eilanden in bezit te nemen.18 Deze Japanse reactie illustreert ook een
toenemende assertiviteit (ook in militaire zin) aan Japanse zijde. Overigens vallen de
Senkaku/Diaoyu-eilanden binnen de werking van Artikel 5 van het in 1960 gesloten
bijstandsverdrag met de VS.19
Evenals China heeft Japan een groot belang bij de instandhouding van de vrijheid van
maritieme doorvaart. Het land is afhankelijk van de import van grondstoffen en de
onbelemmerde export van zijn industriële producten. De toenemende assertiviteit van
China in Oost-Azië, de opbouw van de Chinese marine en de Chinese claim op eilanden in
de Zuid-Chinese Zee leiden in Tokyo tot de conclusie dat zijn economische en territoriale
belangen in het geding kunnen komen. In dit verband is het van belang op te merken dat
de Japanse marine weliswaar kleiner van omvang is dan de Chinese marine, maar dat zij
wel over meer geavanceerd materieel beschikt dan haar Chinese tegenhanger.20

18 BBC News Asia, 29 April 2013, <http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139>.
Geraadpleegd op 3 juli 2013.
19 David Lai, ‘Asia-Pacific: A Strategic Assessment’, Strategic Studies Institute of the U.S. Army War College,
Carlisle, May 2013, p. 43.
20 Zie: <http://defensestatecraft.blogspot.nl/2013/04/sino-japanese-naval-strength-comparison.html>.
Geraadpleegd op 6 december 2013.

14

Japan veronderstelt dat China een regionale grootmacht wil worden en de status-quo
in de regio wil wijzigen, desnoods met gebruik van geweld. Het weinig transparante
Chinese defensieprogramma, het groeiende defensiebudget en de ontwikkeling van
nieuwe capaciteiten, waaronder een vliegkampschip, leiden tot bezorgdheid in Tokyo dat
China zijn maritieme invloed wil versterken en met militaire middelen kracht wil bijzetten.
Japan beschuldigt China ervan in Japanse territoriale wateren en het Japanse luchtruim
actief te zijn en waarschuwt dat dit gedrag tot ongelukken of confrontaties kan leiden.
Volgens Japan hebben Chinese schepen in 2012 41 keer de Japanse maritieme grenzen
geschonden en heeft de Japanse luchtmacht meer dan 300 keer moeten reageren op
een schending van het luchtruim. In het bijzonder wordt verwezen naar een incident
in januari 2013, toen een Chinees marineschip zijn radar op een Japans marineschip
gericht hield. China ontkent het incident. In 2010 vond een maritiem incident plaats
in de Oost-Chinese Zee, waarna China de export van zeldzame aardmetalen naar
Japan tijdelijk stopzette. Spanningen zijn verder opgelopen toen in 2012 de Japanse
overheid een bod uitbracht op de Senkaku/Diaoyu-eilanden die eigendom waren van
een Japanse private eigenaar; dit leidde tot rellen in China, de verwoesting van Japanse
eigendommen en het hacken van Japanse websites. Japan maakt zich ook zorgen om de
toenemende dreiging van cyberaanvallen uit China.
Vertrouwenwekkende maatregelen tussen China en Japan zijn niet of nauwelijks
genomen. Het idee van een maritieme hotline tussen Japan en China − waardoor
escalatie van incidenten vermeden kan worden – is door China afgewezen. Ook zijn er
het afgelopen jaar geen ontmoetingen geweest tussen hooggeplaatste militairen van
beide landen. Sinds het aantreden van de leider van de Liberaal Democratische Partij,
Shinzo Abe, en mede onder druk van ultranationalisten, staat een wijziging van de
grondwet op de agenda, in het bijzonder Artikel 9, dat het pacifisme van Japan vastlegt.
Het ontbreekt de regering Abe vooralsnog aan de noodzakelijke tweederdemeerderheid
in het Hogerhuis. Hoewel zo’n grondwetswijziging niet noodzakelijk is om het Japanse
territorium te verdedigen, is het van groot symbolisch belang om binnenlandse steun
te krijgen voor een versterkt defensiebeleid. Ook wil de regering-Abe het zelfopgelegde
verbod op wapenexport opheffen.
In 2013 is een nationale veiligheidsraad opgericht, het defensiebudget is beperkt
verhoogd en de defensierichtlijnen uit 2010 worden herzien, evenals het defensieverdrag
met de VS. In de interim-defensiestrategie van 2013 staat dat Japan een amfibische
capaciteit zal opbouwen en gaat investeren in onbemande surveillance- en inlichtingencapaciteiten. Ook gaat Japan zich richten op de ontwikkeling van een (ballistische)
raketverdediging.
Japan omarmt de toenemende Amerikaanse aandacht voor de Aziatische Pacific, en de
militaire versterking in de regio. Door zelf te investeren in defensiecapaciteiten hoopt
het de militaire banden met de VS verder te verdiepen. Wel zet Japan vraagtekens bij het
afnemende Amerikaanse defensiebudget en de gevolgen daarvan voor de heroriëntatie
van de VS tegenover Azië. Eveneens maakt Japan zich zorgen over de bereidheid
van de VS om Japan te hulp te komen als spanningen met China tot een gewapend
conflict zouden leiden. De topontmoeting tussen de presidenten Obama en Xi Jinping
eerder dit jaar voedt de Japanse zorg dat de VS China de facto erkent als regionale
grootmacht. De relatie tussen de VS en China zou daarmee te belangrijk worden om
te laten ontsporen door een conflict over de onbewoonde Senkaku/Diaoyu-eilanden.
Dit leidt tot een klassiek veiligheidsdilemma: in de VS is men bezorgd dat toenemende
Japanse assertiviteit tot spanningen met China zal leiden, terwijl men in Japan twijfelt
over de geloofwaardigheid van de Amerikaanse veiligheidsgaranties. Het verrassende

15

besluit van de Chinese leiding in november 2013 tot instelling van een zogenaamde
luchtverdediging identificatiezone, die het luchtruim van een groot deel van de OostChinese Zee bestrijkt, kan in dit verband worden uitgelegd als een maatregel die
bedoeld is om de Amerikaanse vastbeslotenheid te testen.
Uit een recent opinieonderzoek kwam naar voren dat 90 procent van de ondervraagden
uit China een negatief beeld heeft van Japan en 80 procent van de Japanners een
negatief beeld van China.21
In reactie op de groeiende macht van China heeft Japan voor het eerst in meer dan tien
jaar het defensiebudget verhoogd en zoekt het toenadering tot landen in de regio. Het
investeert in veiligheidsbetrekkingen met andere maritieme landen in Zuidoost-Azië, in
het bijzonder Vietnam, Maleisië, Filippijnen, Singapore en Indonesië. Ook met Australië,
India en ASEAN worden de (defensie)banden aangehaald. Japan ziet de problemen in
de Zuid-Chinese Zee en de Oost-Chinese Zee als met elkaar verbonden. Japan heeft in
2012 twaalf patrouillevaartuigen aan de Filippijnen verkocht en eerder dit jaar beloofde
premier Abe de Filippijnen te steunen bij de versterking van de kustwacht. Ook heeft
Japan in 2013 een akkoord bereikt over de verkoop van amfibische vliegtuigen aan
India.
Overigens uiten landen in de regio ook hun ongenoegen over de Japanse retoriek en
het gebrek aan fijngevoeligheid inzake zijn oorlogsverleden. Het bezoek van premier
Abe aan de omstreden Yasukuni Tempel in 2012 – waar de as van 14 terechtgestelde
oorlogsmisdadigers uit de Tweede Wereldoorlog ligt – leidde tot negatieve reacties
van Japans buurlanden. De relatie met Zuid-Korea ondervindt negatieve gevolgen als
gevolg van de spanningen rond de Dokdo/Takeshima-eilanden en het Japanse gebrek
aan bereidheid om het gevoelige onderwerp rond de zogeheten troostmeisjes in de
Tweede Wereldoorlog bespreekbaar te maken.22 De retoriek is ook vaak ongelukkig;
zo heeft Japan een nieuw marineschip in gebruik genomen dat dezelfde naam draagt
als een schip dat in de jaren dertig meedeed aan de invasie van China. Japanse
verontschuldigingen voor de Tweede Wereldoorlog worden in China dan ook minder
serieus genomen en gezien als verplichte nummers. Ook de pogingen van premier Abe
om Artikel 9 van de grondwet te amenderen roept negatieve reacties op, vooral in China
en Zuid-Korea. Artikel 9 verbiedt de inzet van de krijgsmacht bij internationale conflicten.
Of de huidige Japanse minister-president er uiteindelijk in zal slagen voldoende
binnenlandse steun te verwerven voor de door hem gewenste grondwetswijziging zal
waarschijnlijk mede bepaald worden door de ontwikkeling van de Japanse economie.
Japan, de derde economie van de wereld, kampt al vele jaren met economische
stagnatie, een vergrijzende bevolking en een torenhoge overheidsschuld (230 procent
van het Bruto Nationaal Product). De invloed die Japan de komende decennia kan
uitoefenen in de Aziatische Pacific zal vooral worden bepaald door de mate waarin het
land de economie succesvol kan hervormen. Als die hervormingen slagen, zal premier
Abe naar verwachting voldoende economisch en politiek ‘kapitaal’ verwerven om de
Japanse krijgsmacht te versterken en de ‘pacifistische’ grondwet te herzien.

21 ‘Japanese Public’s Mood Rebounding, Abe Highly Popular’, Pew Research Center, 11 July 2013.
22 TIME, ‘Here Comes the Sun. Japan’s leadership seeks to recapture the country’s former glory’, Vol. 182,
No. 15, 7 October 2013.

16

Taiwan

Sinds het aantreden van president Ma Ying-Jeo in Taiwan in 2008 zijn de van oudsher
moeizame betrekkingen tussen Taiwan en het Chinese vasteland sterk verbeterd.
Ma Ying-Jeo voert een ontspanningspolitiek jegens Beijing, die gebaseerd is op drie
uitgangspunten: geen eenmaking, geen onafhankelijkheid en geen gebruik van geweld.
De VS voert sinds 1979 een beleid dat voorziet in wapenexport naar Taiwan, maar
uitsluitend voor zelfverdedigingsdoeleinden. Tussen 2002 en 2010 heeft de VS voor
ongeveer $ 11 miljard aan wapens verkocht aan Taiwan. De VS is officieel voorstander
van het Eén-Chinabeleid en spreekt zich daarmee uit tegen onafhankelijkheid van Taiwan.
Maar de VS staat ook op het standpunt dat noch China noch Taiwan tot eenzijdige
actie mag overgaan om de status-quo te wijzigen. In de Taiwan Relations Act (1979) is
onder meer de Amerikaanse steun aan Taiwan vastgelegd bij een eventuele Chinese
aanval.23 Tegelijkertijd worden in Taiwan zelf, evenals in Japan, vraagtekens geplaatst bij
de geloofwaardigheid van de Amerikaanse veiligheidsgaranties wanneer de spanningen
met China onverhoeds zouden escaleren.24 Bij dit alles is het goed te bedenken dat de
positie van Taiwan al tientallen jaren, ondanks soms hoog oplopende spanningen, nooit
tot een gewapend treffen heeft geleid.
Zuidoost-Azië

In de bloeiperioden van het oude Chinese Rijk was China de dominante mogendheid in
de regio rondom de Zuid-Chinese Zee. De Chinezen verloren echter in de 19e en 20e
eeuw hun invloed in dit gebied aan achtereenvolgens Europese koloniale machten en
Japan. Tijdens een internationale vredesconferentie in San Francisco in 1951, waarbij
noch Taiwan noch de Volksrepubliek China waren uitgenodigd, werd besloten dat Japan
de Spratly- en Paracel-eilanden in de Zuid-Chinese Zee moest afstaan, maar werd in het
midden gelaten ten gunste van wie. De toenmalige Chinese minister van Buitenlandse
Zaken Zhou En-lai sprak destijds van een oorlogsverdrag voor de West-Pacific in plaats
van een vredesverdrag, aangezien de Chinese claims op Taiwan en omliggende eilanden
alsmede op de Spratly- en Paracel-eilanden niet gehonoreerd werden.25
In de eerste decennia van de Koude Oorlog was Zuidoost-Azië het toneel van
dekolonisatiestrijd, onafhankelijkheidsoorlogen, buitenlandse militaire interventies
en interne conflicten die ontzaglijk leed met zich brachten. In 1973 beëindigde de
VS zijn militaire interventie in Vietnam en twee jaar later kwam het gehele land onder
communistisch bestuur. In 1975 intervenieerde Indonesië in Oost-Timor en volgde
een bezetting van bijna een kwart eeuw. In hetzelfde jaar kwam in Cambodja de Rode
Khmer aan de macht die een ongekende terreur uitoefende onder de eigen bevolking.
Pas na een interventie door buurland Vietnam in 1979 kwam aan de killing fields in
Cambodja een einde. De jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw brachten een
periode van relatieve rust en economische groei in Zuidoost-Azië, gevolgd door een diepe
economische crisis eind jaren negentig.

23 China beschikt over 1100 ballistische raketten die op Taiwan gericht staan.
24 X. Dormandy, ‘Prepared for Future Threats? US Defence Partnerships in the Asia-Pacific Region’, Chatham
House, June 2012, pp. 10-11.
25 David Lai, ‘Asia-Pacific: A Strategic Assessment’, Strategic Studies Institute of the U.S. Army War College,
Carlisle, May 2013, pp. 58-60.

17

Sinds het begin van deze eeuw kennen de meeste landen een lange aaneengesloten
periode van economische groei, die mede mogelijk gemaakt is door de opkomst
van China als economische macht. China is de VS inmiddels voorbijgestreefd als
belangrijkste handelspartner van deze landen, maar in de ogen van een aantal ZuidoostAziatische landen heeft de welvaartsgroei als gevolg van China’s economische expansie
ook een keerzijde. Zo zijn er zorgen over China’s snel stijgende defensie-uitgaven en de
toename van incidenten in de Zuid-Chinese Zee in relatie tot soevereiniteitsaanspraken
op eilanden in het gebied.26
De Zuid-Chinese Zee is van groot belang voor de internationale scheepvaart; zij vormt de
verbinding tussen de Indische en de Grote Oceaan. Ook is zij rijk aan olie en visgronden.
Tegelijkertijd is de Zuid-Chinese Zee een bron van periodiek oplopende spanningen
over territoriale claims van China, Taiwan en enkele Zuidoost-Aziatische kuststaten. De
volgende disputen zijn in het geding:
- de Paracel-eilanden worden bezet door China, maar geclaimd door Vietnam en
Taiwan;
- de Pratas-eilanden worden bezet door Taiwan, maar geclaimd door China;
- de Spratly-eilanden waarvan delen worden bezet door China, Taiwan, Vietnam,
Maleisië en de Filippijnen, worden in hun geheel geclaimd door China, Taiwan en
Vietnam en partieel door Maleisië, de Filippijnen en Brunei;
- de Macclesfield Bank en het Scarborough Reef worden niet bezet, maar wel geclaimd
door China en Taiwan, terwijl het Scarborough Reef ook geclaimd wordt door de
Filippijnen.27
De ondertekening van de Declaration on the Conduct of Parties in the South China Sea
(DoC) in 2002 door de tien ASEAN-landen en China leek aanvankelijk een doorbraak
te betekenen en een diplomatieke oplossing van de territoriale disputen dichterbij te
brengen. Het voornemen om te komen tot een juridisch bindende gedragscode wekte
verwachtingen over een vreedzame regeling voor bovengenoemde disputen. Positief was
ook de ondertekening in 2005 van een trilaterale overeenkomst tussen China, Vietnam en
de Filippijnen over de gezamenlijke opsporing van olie en gas in de Zuid-Chinese Zee,
de zogeheten Joint Marine Seismic Undertaking (JMSU). Niettegenstaande deze positieve
ontwikkelingen gingen de direct betrokken landen ondertussen wel door met het verstreken
van de eigen presentie c.q. bezetting van de omstreden eilanden.28 Vanaf 2007 is het
aantal incidenten om en nabij de omstreden eilanden weer toegenomen. Vooral tussen
China en Vietnam en tussen China en de Filippijnen hebben zich verscheidene incidenten
op zee voorgedaan, waarbij vissersboten werden aangevallen of verjaagd.
De Chinese territoriale claims en de incidenten op de Zuid-Chinese Zee stonden hoog
op de agenda van een ASEAN-bijeenkomst in Vietnam in juli 2010, waarbij ook de
Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Clinton aanwezig was. Zij verklaarde dat de
vrije doorvaart en de eerbiediging van het internationaal recht op de Zuid-Chinese

26 Paul J. Bolt, ‘Contemporary Sino-Southeast Asian Relations’, China: An International Journal, Vol. 9, No. 2,
September 2011, pp. 276-277.
27 Sarah Raine and Christian Le Mière, ‘Regional Disorder: The South China Sea Disputes’, The International
Institute for Strategic Studies, London, March 2013, p. 13.
28 Ibid., pp. 46-47.

18

Zee ook een Amerikaans nationaal belang betrof. De Amerikaanse oproep om door
middel van multilaterale onderhandelingen de territoriale disputen te beslechten
ontlokte verontwaardigde diplomatieke reacties aan Beijing, waar de geschillen in de
Zuid-Chinese Zee vooral als bilaterale kwesties worden beschouwd. De uitspraken van
minister Clinton werden in Hanoi echter verwelkomd als een diplomatiek succes voor
Vietnam in zijn dispuut met China.29 Recentelijk heeft China ingestemd met een ASEANvoorstel tot de instelling van een crisis hotline ten behoeve van maritieme incidenten in
de Zuid-Chinese Zee. Ook wordt opnieuw gepoogd overeenstemming te bereiken over
een gedragscode voor de Zuid-Chinese Zee.30
De kernvraag is of de normen van het internationaal zeerecht (UNCLOS) en het
diplomatiek overleg de overhand zullen krijgen bij de oplossing van de conflicterende
territoriale claims in de Zuid-Chinese Zee of dat door de groeiende economische en/of
militaire macht van China de compromisbereidheid van Beijing zal afnemen.
I.3

China’s toenadering tot Zuidoost-Azië

Lange tijd stonden de relaties tussen China en Zuidoost-Azië in het teken van wederzijds
wantrouwen. Zo speelde de angst voor China een rol bij de oprichting van ASEAN in
1967, in een tijd dat China onder leiding van Mao Zedong opstanden in Maleisië,
Filippijnen, Birma, Thailand en Laos steunde. Ook verslechterden de betrekkingen
tussen China en Indonesië na de machtsovername van generaal Soeharto in 1965,
waarbij honderdduizenden communisten werden vermoord. Ten slotte verkeerden de
van oorsprong goede betrekkingen tussen communistisch China en Vietnam in hun
tegendeel met als dieptepunt de Chinese invasie in Vietnam in 1979.31
Vanaf de vroege jaren negentig in de vorige eeuw spande de Chinese regering zich
in de economische en politieke banden met de Zuidoost-Aziatische landen weer aan
te halen. Zuidoost-Azië heeft grote strategische betekenis voor China vanwege de
aanwezige grond- en delfstoffen en de belangrijke internationale scheepvaartroutes
(Straat van Malakka, Zuid-Chinese Zee), die essentieel zijn voor China’s economische
ontwikkeling. China’s diplomatieke inspanningen in de regio werden in 1996 beloond
met een partnerschapsrelatie met ASEAN gevolgd door de ondertekening van
regionale samenwerkingsovereenkomsten.32 Voorlopig hoogtepunt van China’s
toenaderingspolitiek is de instelling van de ASEAN-China vrijhandelszone (ACFTA) in
2010, waardoor de wederzijdse handel met ongeveer 50 procent is gestegen. Voor China
vertegenwoordigt de ACFTA naast een economisch belang eveneens een politiek-

29 David Lai, ‘Asia-Pacific: A Strategic Assessment’, Strategic Studies Institute of the U.S. Army War College,
Carlisle, May 2013, pp. 284-285; Fenna Egberink, ‘ASEAN, China’s Rise and Geopolitical Stability in Asia’,
Clingendael Paper, No. 2, The Hague, April 2011, pp. 20-22.
30 Toespraak van de Amerikaanse minister van Defensie Hagel bij het International Institute for Strategic
Studies (Shangri-La Dialogue), Singapore, 1 juni 2013.
31 Paul J. Bolt, ‘Contemporary Sino-Southeast Asian Relations’, China: An International Journal, Vol. 9, No. 2,
September 2011, p. 278.
32 Declaration on the Conduct of Parties in the South China Sea (2002) en Treaty of Amity and Cooperation
in Southeast Asia (2003).

19

strategisch belang; de onderhavige overeenkomst vergroot de Chinese invloed op
Zuidoost-Azië ten opzichte van de VS.33
De Chinese toenadering tot Zuidoost-Azië heeft onmiskenbaar bijgedragen aan hechtere
onderlinge economische banden. China heeft als belangrijkste doel de economische
groei van het afgelopen decennium vast te houden. Een escalatie van een territoriaal
dispuut in de Zuid-Chinese Zee zou onherroepelijk schade toebrengen aan de Chinese
economische ontwikkeling en is derhalve ook in Chinese ogen hoogst onwenselijk. De
wederzijdse economische afhankelijkheid verkleint weliswaar de kans op het uitbreken
van gewapende conflicten, maar het kan zeker niet worden uitgesloten. Tegelijkertijd
is de blijvende militaire aanwezigheid van de VS in de Aziatische Pacific, weliswaar
tegen de zin van China, voor een aantal ASEAN-landen een welkom tegenwicht tegen de
groeiende Chinese invloed en assertiviteit.

33 Paul J. Bolt, ‘Contemporary Sino-Southeast Asian Relations’, China: An International Journal, Vol. 9, No. 2,
September 2011, pp. 278-281; Fenna Egberink, ‘ASEAN, China’s Rise and Geopolitical Stability in Asia’,
Clingendael Paper, No. 2, The Hague, April 2011, p. 22.

20

II

Amerikaanse heroriëntatie op Azië
The Asia-Pacific has become a key driver of global politics34

Oost- en Zuidoost-Azië hebben sinds het aantreden van president Obama in 2009 een
prominentere plaats verworven in het Amerikaanse buitenlands beleid. Het zwaartepunt
van de wereldeconomie verplaatst zich geleidelijk van het Westen (Atlantisch gebied)
naar het Oosten (Aziatische Pacific) en bijgevolg is er sprake van een verschuiving
of heroriëntatie van de Amerikaanse economische, diplomatieke en strategische
inspanningen in de richting van Azië. Nu de VS heeft beklemtoond ook op lange termijn
een actor in de Aziatische Pacific te blijven, ook militair, is het belangrijk de strategische
relatie tussen de twee regionale grootmachten – VS en China – opnieuw te bezien.35
Het uitgangspunt voor Washington is daarbij dat enerzijds een conflict met China moet
worden vermeden en anderzijds de VS een geloofwaardige veiligheidspartner moet
blijven voor zijn bondgenoten in Oost- en Zuidoost-Azië.
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de betekenis van deze Amerikaanse heroriëntatie op
Azië. Wat zijn de Amerikaanse belangen in de Aziatische Pacific? Welke ambities heeft
de VS als regionale actor in de Aziatische Pacific en over welke middelen beschikt het
ter verwezenlijking van deze ambities? Wat betekent de Amerikaanse heroriëntatie op
Azië voor de trans-Atlantische relatie?
II.1

Amerikaanse belangen in de Aziatische Pacific

Veiligheid en stabiliteit

De VS heeft belang bij stabiliteit in de Aziatische Pacific en zal de optie openhouden
op te treden wanneer China een militair overwicht in de regio zou nastreven. Immers,
indien China de dominante mogendheid zou worden in de regio, zou de positie van
de VS als wereldmogendheid in gevaar kunnen komen. Ook zijn er aan Amerikaanse
kant zorgen dat Aziatische bondgenoten die kunnen rekenen op een Amerikaanse
veiligheidsgarantie, betrokken raken bij een veiligheidsincident met China. De VS is niet
alleen uit op indamming van de invloed van China (containment), maar ook op dialoog
en samenwerking (engagement) teneinde het conflictpotentieel in de Aziatische Pacific te
beteugelen. Omdat succes van diplomatieke inspanningen niet verzekerd is, dient de VS
ook voorbereid te zijn op de mogelijkheid van militaire escalatie in geval van een ernstig
veiligheidsincident. Met andere woorden, de VS staat voor de moeilijke opgave te blijven
investeren in een constructieve relatie met China, maar tegelijkertijd het risico onder
ogen te zien dat spanningen met dit land steeds moeilijker kunnen worden beheerst
of dat Chinese leiders, al dan niet onder invloed van een binnenlandse crisis, hun heil
zoeken in een buitenlands avontuur.
Aan (potentiële) conflictstof in de regio is geen gebrek. Als eerder vermeld, zijn er naast
de kwestie Taiwan ook territoriale geschillen tussen China en enkele nabuurstaten aan
de Oost- en Zuid-Chinese Zee. Gewelddadige islamitische bewegingen in Indonesië en

34 Hillary Clinton, ‘America’s Pacific Century’, Foreign Policy, November 2011.
35 Ibid.; Department of Defense United States of America, ‘Sustaining Global Leadership: Priorities for 21st
Century Defense’, January 2012.

21

de Filippijnen baren de VS en zijn bondgenoten in de regio zorgen uit een oogpunt van
de bedreiging voor de interne stabiliteit van deze landen. Een veiligheidsrisico voor
de VS en zijn Aziatische bondgenoten, zij het van enigszins afzonderlijke aard, ligt ook
besloten in het kernwapenprogramma van Noord-Korea, dat geen partij meer is bij het
non-proliferatieverdrag.36
Welvaart en handel

Asia-Pacific is critical to achieving my highest priority, and that’s creating jobs
and opportunity for the American people.37
Sinds het begin van de financiële en economische crisis in de VS en Europa is het
aandeel van Azië in de wereldhandel snel gestegen. Dit uit zich ook in het handelsverkeer
met de VS. Zo is de handel tussen de VS en de ASEAN-landen tussen 2009 en 2010
met 31 procent gestegen en vormen de APEC-landen tezamen de grootste afzetmarkt
voor de Amerikaanse export.38 Vrije doorvaart op zee is dan ook van groot belang
voor de ontplooiing en verdere groei van de handel. De Zuid-Chinese Zee is de
belangrijkste internationale scheepvaartroute voor de handel van en naar Oost-Azië.
Als leidende wereldmogendheid heeft de VS sinds de Tweede Wereldoorlog door middel
van een ongeëvenaarde maritieme presentie borg gestaan voor de veiligheid van de
zeeverbindingen, een beleid dat de VS niet voornemens is te veranderen.
II.2

Azië-beleid van de Verenigde Staten

A secure and peaceful Asia is the foundation for the second area in which
America is leading again.39
Uitgangspunt voor het Azië-beleid van de VS was en is dat voorkomen moet worden
dat één land in de Aziatische Pacific een dominante positie verwerft. De VS is om die
reden in de vorige eeuw verwikkeld geraakt in een oorlog tegen Japan na de aanval
op Pearl Harbor (1941) en vervolgens in de oorlog in Korea. De Amerikaanse militaire
betrokkenheid bij de Koreaoorlog werd in hoge mate ingegeven door angst voor Chinese
dominantie in Oost-Azië. Wat Korea betreft, speelde nog een ander motief een rol.
Sommige Amerikaanse beleidsmakers dachten dat de aanval van Noord-Korea in 1950
door de Sovjetunie was geregisseerd met de bedoeling de westerse landen in Azië af te
matten, zodat de Sovjets vrij spel hadden in Europa.
In de 20e eeuw was Europa het centrum van twee wereldoorlogen en een Koude Oorlog;
de VS had zich ten doel gesteld te voorkomen dat Duitsland respectievelijk de SovjetUnie de dominante macht in Europa zou worden. Vanuit die positie zouden ze

36 X. Dormandy, ‘Prepared for Future Threats? US Defence Partnerships in the Asia-Pacific Region’, Chatham
House, June 2012, pp. 20-21.
37 Toespraak president Obama in het Australische parlement, Canberra, 17 November 2011.
38 Office of the United States Trade Representative, ‘Association of Southeast Asian Nations (ASEAN):
Recent Developments’, 2011.
39 Toespraak president Obama in het Australische parlement, Canberra, 17 November 2011.

22

een bedreiging vormen voor de veiligheid van de VS en voor de status van de VS als
wereldmogendheid. Thans zijn er Amerikaanse zorgen dat het land dat in Azië in de
21e eeuw uitgroeit tot regionale supermacht, de mogelijkheid heeft eveneens mondiale
dominantie na te streven. In die context wordt daarom dikwijls gerefereerd aan de 21e
eeuw als ‘America’s Pacific Century’.40
Onder president Obama zien we dat de VS zich meer dan voorheen aansluit bij het al
langer bestaande streven in de regio tot meer multilaterale veiligheidssamenwerking in
de Aziatische Pacific. De regio zelf spant zich in om stapsgewijs een eigen veiligheidsarchitectuur en economische samenwerking tot stand te brengen die stabiliteit en welvaart
genereert. De VS committeert zich aan deze inspanningen. Daarom neemt de VS deel aan
de jaarlijkse bijeenkomsten van het ASEAN Regional Forum (ARF) en de East Asia Summit
alsmede aan de tweejaarlijkse bijeenkomsten van de ASEAN Defense Ministers’ MeetingPlus (ADMM+) waar over gemeenschappelijke veiligheidsvraagstukken wordt gesproken.
Daarnaast is er ook sprake van militaire versterkingen van de VS in de Aziatische
Pacific, waarmee het zijn Aziatische bondgenoten wil duidelijk maken dat de VS hen
onvoorwaardelijk blijft steunen. Na de jarenlange aanwezigheid van Amerikaanse
grondtroepen in Irak en Afghanistan zullen de 1e en 3e Marine Expeditionary Forces (I MEF
en III MEF) alsmede het Eerste Legerkorps van de landmacht (I Corps) en de 25e Infantry
Division voortaan in de Aziatische Pacific worden gestationeerd. Ook is 60 procent van de
overzeese capaciteit van de Amerikaanse luchtmacht al in de regio gestationeerd en zal in
2020 eveneens 60 procent van de Amerikaanse marinevloot in de Aziatische Pacific zijn
thuishaven hebben. De Amerikaanse militaire versterkingen gaan overigens verder dan
de aanwezigheid van state-of-the-arttechnologie en platforms in het gebied, maar betreft
ook nauwe samenwerking met militair personeel en veiligheidsexperts van zijn Aziatische
bondgenoten.41 De aangekondigde bezuinigingen op het Amerikaanse defensiebudget
roepen overigens wel vragen op met betrekking tot de haalbaarheid van deze militaire
versterkingen in de regio.
II.2.1

Hernieuwd engagement met China?

Een hernieuwd engagement met China vormt een speerpunt van de Amerikaanse
heroriëntatie op Azië. Voormalig minister van Buitenlandse Zaken Clinton verwoordde
dit als volgt: ‘We are, together, building a model in which we can strike a stable and
mutually acceptable balance between cooperation and competition.’42 Volgens sommige
analisten houdt dit hernieuwde engagement in feite in dat de VS inzake economische
thema’s nauw wenst samen te werken met China op voet van gelijkheid, terwijl het op
veiligheidsgebied vasthoudt aan de huidige status-quo met de VS als enige militaire
supermacht in de Aziatische Pacific. De Chinese regering zou van mening zijn dat aan
twee belangrijke voorwaarden voor nauwere samenwerking met de VS nog niet is

40 Hillary Clinton, ‘America’s Pacific Century’, Foreign Policy, November 2011.
41 Toespraak van de Amerikaanse minister van Defensie Hagel bij het International Institute for Strategic
Studies (Shangri-La Dialogue), Singapore, 1 June 2013; Kevin Rudd, ‘Beyond the Pivot: A New Road Map
for U.S.- Chinese relations’, Foreign Affairs, Volume 92, Number 4, March/April 2013.
42 Toespraak van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Clinton bij het US Institute of Peace,
Washington, 7 March 2012.

23

voldaan: de VS moet China als een gelijke beschouwen en het moet respect tonen voor
China’s vitale belangen.43
De door president Obama gepresenteerde defense strategic guidance gaat uit van
behoud van Amerikaans leiderschap in de wereld, ook op militair gebied. Over de
opkomst van China als regionale macht wordt opgemerkt dat deze de Amerikaanse
economische en veiligheidsbelangen op twee manieren kan raken; in positieve zin
wanneer bilaterale samenwerking prevaleert om vrede en stabiliteit in Oost-Azië te
behouden of in negatieve zin wanneer China geen duidelijkheid verschaft over de
strategische betekenis van zijn groeiende militaire macht.44 Zo stelt de defense strategic
guidance dat de Chinese ontwikkeling van anti-access/area-denial(A2/AD)-capaciteit
een aantasting vormt van het Amerikaanse militaire optreden (power projection) in de
regio. Daarom worden militaire investeringen in het vooruitzicht gesteld die Amerikaans
optreden tegen conventionele precisiewapens in een A2/AD-omgeving mogelijk maakt.45
Air-Sea Battle is in dit verband een veel genoemd nieuw operationeel concept, dat
de VS in staat zou moeten stellen om door middel van grootscheepse fysieke- en
cyberaanvallen de A2/AD-capaciteit op het Chinese vasteland en op zee uit te schakelen
alvorens deze ingezet kan worden tegen Amerikaanse militaire doelen.46 Volgens critici
kleven grote veiligheidsrisico’s aan dit concept. Het ontbeert een duidelijk strategisch
doel. Verder zou het een nieuwe wapenwedloop tussen de VS en China in de hand
werken. Ook zou het concept voorbijgaan aan het belang van de-escalatie en beheersing
van conflicten op een laag geweldsniveau. Ten slotte zou het concept het risico van
een preventieve aanval sterk vergroten.47 Een mogelijk alternatief voor Air-Sea Battle
als offensief concept dat aanvallen op het Chinese vasteland en op zee behelst, is
een (gedeeltelijke) zeeblokkade op enige afstand van de Chinese kust, waarmee de
Chinese in- en uitvoer kan worden bemoeilijkt, ook wel aangeduid als offshore control.
Het concept beoogt de kosten van de overzeese handel voor China stap voor stap op
te drijven. Daarmee biedt dit concept betere vooruitzichten om een eventueel militair
conflict met China te beheersen op een relatief laag geweldsniveau.48

43 D. Singh, ‘Pivoting Asia, Engaging China-American Strategy in East Asia Today’, Institute of South East
Asian Studies, October 2012, p. 5.
44 Department of Defense United States of America, ‘Sustaining Global Leadership: Priorities for 21st
Century Defense’, January 2012, p. 2.
45 Ibid., pp. 4-5.
46 Center for Strategic and Budgetary Assessments, ‘AirSea Battle: A Point-of-Departure Operational
Concept’, Washington DC, May 2010.
47 David Gompert and Terrence Kelly, ‘Escalation Cause: How the Pentagon’s new strategy could trigger
war with China’, Foreign Policy, 2 August 2013; Amitai Etzioni, ‘Who Authorized Preparations for War
with China?’, Yale Journal of International Affairs, Summer 2013; The International Institute For Strategic
Studies , ‘New US military concept marks pivot to sea and air’, IISS Strategic Comments, Volume 18,
Comment 20, May 2012.
48 T.X. Hammes, ‘Offshore Control: A Proposed Strategy for an Unlikely Conflict’, Center for Strategic
Research, Strategic Forum, No. 278, NDU Press, June 2012.

24

De Amerikaanse oud-minister Kissinger en de oud-nationaal veiligheidsadviseur
Brzezinski wijzen op de enorme risico’s die een mogelijke escalatie van de onderlinge
spanningen tussen de VS en China met zich brengt. Zij roepen op tot meer wederzijds
begrip en samenwerking. Concrete afspraken inzake crisispreventie tussen de VS en
China zijn een eerste stap, naar analogie van de afspraken met de Sovjet-Unie ten
tijde van de Koude Oorlog. De voormalige Australische minister-president Kevin Rudd
meent dat het begin van president Obama’s tweede termijn en president Xi Jinping’s
eerste termijn een window of opportunity vormen om op het hoogste politieke niveau
te werken aan een nieuwe strategische relatie tussen de VS en China. Begonnen moet
worden die onderwerpen te identificeren waarbij beide grootmachten overeenkomstige
belangen hebben. Door concrete resultaten te boeken op onomstreden vraagstukken
– zoals piraterijbestrijding en VN-vredesmissies – kan er sprake zijn van een toename
van vertrouwen over en weer.49 Daarbij moet worden opgemerkt dat de economische
verwevenheid en wederzijdse afhankelijkheid van de VS en China de keuzevrijheid
van beide grootmachten beperken bij het te voeren beleid. Zo heeft de VS een groot
begrotingstekort dat – zoals eerder vastgesteld − voor een deel (ongeveer acht procent)
gefinancierd wordt door China en is de groei van de Chinese economie afhankelijk van
de blijvende openstelling van de Amerikaanse markt voor Chinese producten.
Tijdens het bezoek van China’s toenmalige vicepresident (en huidige president)
Xi Jinping aan Washington in februari 2012 is de bereidheid uitgesproken om de
mogelijkheden van nauwere bilaterale samenwerking verder te onderzoeken. Ook het
tweedaags bezoek van president Xi Jinping aan Californië in juni 2013 stond in het
teken van de verbetering van de Chinees-Amerikaanse betrekkingen en de vergroting van
het wederzijds begrip en vertrouwen. De beide presidenten hebben uitvoerig gesproken
over economische, handels- en veiligheidspolitieke onderwerpen. Het is nog te vroeg de
balans op te maken van deze besprekingen. China zal vermoedelijk langs diplomatieke
weg de Amerikaanse bereidheid willen testen om belangrijke concessies te doen inzake
de militaire aanwezigheid in de Aziatische Pacific, terwijl het ondertussen voortgaat op
het ingeslagen pad van versterking van de Chinese krijgsmacht. Tijdens het bezoek van
de Chinese minister van Defensie aan zijn Amerikaanse ambtgenoot Hagel in augustus
2013 zijn positieve stappen gezet op veiligheidsgebied. Beiden zien onder meer
mogelijkheden voor gezamenlijke militaire oefeningen. Zo zal de Chinese marine in 2014
deelnemen aan de internationale maritieme oefening ‘Rim of the Pacific’.50
Voor de VS zijn aan de strategie van dialoog en samenwerking met China ook risico’s
verbonden; het kan China ertoe aanzetten zich assertiever op te stellen inzake territoriale
disputen in de Oost- en Zuid-Chinese Zee, waarbij de Amerikaanse vastberadenheid en
bereidheid tot optreden tegen China worden getest.51
II.2.2

Multilaterale samenwerking in Azië

De Amerikaanse heroriëntatie op Azië houdt een brede regionale diplomatieke en
economische strategie in. Onderdelen van deze strategie zijn onder meer een toename

49 Kevin Rudd, ‘Beyond the Pivot: A New Road Map for U.S.-Chinese Relations’, Foreign Affairs, Volume 92,
Number 4, March/April 2013.
50 Robert Burns, ‘Hagel says he will visit China next year’, Associated Press, 19 August 2013.
51 D. Singh, ‘Pivoting Asia, Engaging China-American Strategy in East Asia Today’, Institute of South East
Asian Studies, October 2012, p. 8.

25

van de Amerikaanse buitenlandse hulp aan de Aziatische Pacific, het Amerikaanse
lidmaatschap van de East Asia Summit (EAS), steun voor een nieuwe generatie regionale
handels- en investeringsverdragen via de Asia-Pacific Economic Cooperation (APEC),
steun voor de Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) en steun voor (hoog)
watermanagement in het kader van het Lower Mekong Initiative.
Ook onderhoudt de VS veel bilaterale en multilaterale partnerschappen in de Aziatische
Pacific en heeft in het verleden verdragen inzake veiligheidsgaranties gesloten
met Australië, Filippijnen, Japan, Nieuw-Zeeland, Thailand en Zuid-Korea. In een
rapport van RAND-Corporation wordt de vraag gesteld of de VS over twintig jaar nog
wel bij machte is om bevriende landen nabij China te verdedigen bij een vijandelijke
aanval. Het concludeert dat de Amerikaanse diplomatie zich beter kan richten op de
totstandkoming van coöperatieve veiligheidsafspraken in Oost- en Zuidoost-Azië, waarbij
China zoveel mogelijk rechtstreeks betrokken wordt.52 Kevin Rudd meent dat de VS en
China gezamenlijk moeten aansturen op de totstandkoming van vertrouwenwekkende
maatregelen op veiligheidsgebied via de East Asia Summit en de ASEAN Defense
Ministers’ Meeting-Plus (ADMM+).53 Hier dringt zich de analogie op met de Organisatie
voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), waarin de VS, Canada en Europa
inclusief de voormalige Sovjetrepublieken samenwerken bij de ontwikkeling en
naleving van vertrouwenwekkende maatregelen op veiligheidsgebied. Ook kan de
OVSE bij (sluimerende) conflicten tussen en binnen lidstaten in een vroegtijdig stadium
bemiddelen.
Multilaterale samenwerking via de EAS, APEC, ARF en ADMM+ vergt een langetermijnverbintenis van de VS. Eerdere Amerikaanse pleidooien om de ASEAN in te richten naar
het model van de Europese Unie werden door de regeringen van deze landen verworpen.
Zij beschouwen de ASEAN als een belangrijk forum voor dialoog, maar voelen zich niet
gebonden overeenstemming te bereiken over gezamenlijke beleidsstandpunten die alle
landen binden. Daarmee kiezen de ASEAN-landen voor zogeheten soft integration. De
soevereiniteit van de afzonderlijke lidstaten staat binnen de ASEAN niet ter discussie.
Toch moet het belang van deze multilaterale organisaties naar waarde worden geschat.
De persoonlijke contacten tussen regeringsleiders en ministers zijn belangrijk voor het
versterken van het onderling vertrouwen. Op langere termijn kan dit vertrouwen van grote
waarde blijken bij de vreedzame oplossing van langslepende (belangen)conflicten.54
II.2.3

Trilaterale en plurilaterale samenwerking in Azië

Effectieve multilaterale samenwerking in Azië vergt een lange adem. Daarom ziet de VS
zich ook genoodzaakt te investeren in trilaterale of plurilaterale samenwerking55 met
landen en partners in de regio. Voorbeelden van ontluikende trilaterale samenwerking
zijn het overleg tussen India, Japan en VS alsmede tussen India, Australië en VS. Minder

52 James Dobbins e.a., ‘Conflict with China: Prospects, Consequences and Strategies for Deterrence’, Rand
Corporation, Santa Monica, 2011.
53 Kevin Rudd, ‘Beyond the Pivot: A New Road Map for U.S.-Chinese relations’, Foreign Affairs, Volume 92,
Number 4, March/April 2013.
54 X. Dormandy, ‘Prepared for Future Threats? US Defence Partnerships in the Asia-Pacific Region’, Chatham
House, June 2012, pp. 27-28, 33.
55 Samenwerking tussen een groep landen van beperkte omvang.

26

succesvol is het overleg tussen Japan, Zuid-Korea en VS vanwege de moeizame relatie
tussen de beide Aziatische mogendheden. Overigens is hier sprake van een risico dat
Beijing tri- en plurilaterale overleggen opvat als een Amerikaanse containmentstrategie
tegenover China; dit geldt bij uitstek voor de op handen zijnde Trans-Pacific
Partnership-overeenkomst (TPP) waar China (vooralsnog) niet aan deelneemt. Aan de
onderhandelingen over een TPP wordt deelgenomen door Australië, Brunei, Canada, Chili,
Japan, Maleisië, Mexico, Nieuw-Zeeland, Peru, Singapore, Verenigde Staten en Vietnam.
Het is van strategisch belang dat de VS uitsluiting van China bij de TPP voorkomt en
China de kans wordt geboden zich op termijn alsnog aan te sluiten.56
Het bekendste plurilaterale overleg in Oost-Azië is het zespartijenoverleg57 waar tussen
2003 en 2009 is onderhandeld over het Noord-Koreaanse kernwapenprogramma. Dit
programma vormt een ernstig veiligheidsrisico voor zowel de VS als zijn bondgenoten
Zuid-Korea en Japan. Een wapenwedloop tussen Noord-Korea en genoemde landen is
het directe gevolg. Het betekent ook een aanzienlijke Amerikaanse militaire investering
ten behoeve van de stabiliteit op het Koreaanse schiereiland. In 2009 heeft Noord-Korea
het zespartijenoverleg eenzijdig opgezegd. De kernwapenproef die het Noord-Koreaanse
regime in februari 2013 uitvoerde, onderstreept het belang van snelle hervatting van de
onderhandelingen. Echter, de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un heeft tot op heden
slechts gedreigd met oorlogsretoriek in antwoord op de ingestelde sancties door de VN.
De laatste berichten wijzen erop dat de Noord-Koreaanse leider onder druk van China
zijn toon heeft gematigd. De opstelling van China is waarschijnlijk doorslaggevend voor
de kansen op hervatting van het zespartijenoverleg, aangezien het Noord-Koreaanse
regime het niet zonder Chinese steun kan stellen.
II.3

Trans-Atlantische relatie ‘revisited’?

‘The Asia-Pacific rebalance is not a retreat from other regions of the world.’58
De heroriëntatie op Azië is geen fundamentele breuk in het Amerikaanse buitenlands en
veiligheidsbeleid en moet volgens de Obama-regering dan ook niet worden opgevat als
een keuze tussen Azië en Europa. Het is beter te spreken van een logische verschuiving
van het zwaartepunt in het Amerikaanse beleid naar de Aziatische Pacific onder invloed
van veranderde en veranderende geopolitieke machtsverhoudingen. Onder president
George W. Bush (2001-2009) was al sprake van een nieuw Amerikaans partnerschap
met India, Indonesië en Vietnam. President Obama ging een stap verder door het
toegenomen belang van de gehele Aziatische Pacific voor de VS te benadrukken. Dit
betekent echter niet dat de VS minder aandacht zal hebben voor belangrijke diplomatieke
en veiligheidsvraagstukken in andere regio’s, zoals Syrië, Iran en Israël/Palestina. Wel kan
dit betekenen dat de VS zich in de toekomst minder snel zal inzetten voor de vermindering
van veiligheidsrisico’s in de nabijheid van Europa en zijn Europese bondgenoten zal
aansporen meer verantwoordelijkheid te dragen voor crisisbeheersing in fragiele staten
zoals Libië en Mali.

56 X. Dormandy, ‘Prepared for Future Threats? US Defence Partnerships in the Asia-Pacific Region’, Chatham
House, June 2012, p. 28.
57 China, Rusland, de Verenigde Staten, Japan, Zuid-Korea en Noord-Korea.
58 Toespraak van de Amerikaanse minister van Defensie Hagel bij het International Institute for Strategic
Studies (Shangri-La Dialogue), Singapore, 1 juni 2013.

27

In de Gezamenlijke verklaring over de Aziatische regio van EU-Hoge Vertegenwoordiger
Ashton en de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Clinton (juli 2012) hebben
Brussel en Washington het voornemen uitgesproken om te komen tot meer dialoog en
samenwerking tussen Brussel en Washington ten aanzien van de Aziatische Pacific.59
De trans-Atlantische relatie zal voor Washington aan betekenis winnen wanneer de VS
en Europa − zowel de EU als individuele Europese lidstaten − tot meer strategische
samenwerking in de Aziatische regio in staat zijn, eventueel ook op veiligheidsgebied.
Ook een mogelijk vrijhandels- en investeringsakkoord (TTIP) tussen de EU en de VS heeft
grote betekenis voor de trans-Atlantische relatie en zou hun gezamenlijke economische
machtspositie in Azië ten goede komen.
In het volgende hoofdstuk komen eerst de Europese belangen in Azië en de partnerschappen van de EU in de regio aan de orde. In hoofdstuk IV wordt nagegaan waar
Europese en Amerikaanse belangen in relatie tot Azië elkaar overlappen en misschien
uiteenlopen. Ook komt de mogelijke rol van de NAVO in de Aziatische Pacific in dat
hoofdstuk ter sprake.

59 Joint EU-US statement on the Asia-Pacific region, Phnom Penh, 12 July 2012. Zie: <http://www.eu-un.
europa.eu/articles/en/article_12417_en.htm). Geraadpleegd op 14 augustus 2013.

28

III Europese belangen in Azië
The US will be an Asian power. We [EU] will be an Asian partner.60
Bovenstaand citaat van een EU-functionaris illustreert dat de EU een andere relatie met
Azië nastreeft dan de VS. De Unie legt meer nadruk op de economische en handelsrelaties
met Azië, Oost- en Zuidoost-Azië in het bijzonder, en minder op de veiligheidsrelatie. De EU,
en de afzonderlijke Europese landen, beschouwen Azië primair in termen van (opkomende)
markten en niet per se als een regio waar nationale veiligheidsbelangen in het geding
zijn. Deze houding is op zichzelf begrijpelijk wanneer men in ogenschouw neemt dat vier
Aziatische landen in de top tien van belangrijkste handelspartners van de EU voorkomen:
China (2), Japan (7), India (9) en Zuid-Korea (10). De tien ASEAN-landen tezamen zijn de
derde handelspartner van de EU (na de VS en China).61
Verdere groei van de handel met Azië is in belangrijke mate afhankelijk van de
totstandkoming van nieuwe vrijhandelsakkoorden. De EU heeft met Zuid-Korea (2010)
en Singapore (2012) een vrijhandelsakkoord gesloten, terwijl onderhandelingen over
zo’n akkoord met Japan, India, Maleisië, Vietnam en Thailand gaande zijn. Op korte
termijn zullen ook onderhandelingen met China van start gaan over de bescherming
van wederzijdse investeringen. Op langere termijn streeft de EU naar integratie van de
bilaterale vrijhandelsverdragen met Zuidoost-Aziatische landen in een veelomvattend
regionaal vrijhandelsverdrag met de ASEAN.62
De Europese en Nederlandse veiligheidsbelangen in Azië zijn primair een afgeleide
van de economische belangen. Vanwege de gestaag groeiende economische en
handelsrelaties met Azië is het ook een EU-belang waar mogelijk bij te dragen aan
stabiliteit en conflictpreventie in de Aziatische regio. Escalatie van een territoriaal
dispuut, bijvoorbeeld in de Zuid-Chinese Zee, kan ernstige gevolgen hebben voor de
vrije doorvaart op zee en de internationale handel. Dit belang weegt voor Nederland
extra zwaar gezien het open karakter van de Nederlandse economie en de functie van
Rotterdam als doorvoerhaven naar het Duitse achterland in het bijzonder.
Dit neemt niet weg dat naast economische belangen er ook andere redenen zijn waarom
de EU zich om de veiligheid in Azië dient te bekommeren. Als verklaarde normatieve
macht is de Unie geïnteresseerd in de vraag in hoeverre het internationaal recht in
dit werelddeel wordt gehandhaafd. Deze vraag spitst zich vooral toe op de bereidheid
van betrokken landen om territoriale geschillen aan procedures van vreedzame
geschilbeslechting te onderwerpen. In dit verband ligt het op de weg van de EU om
China ertoe te bewegen territoriale geschillen voor te leggen aan daartoe bevoegde
internationale gerechtshoven dan wel arbitrage in te roepen. Verder kent de EU een
grote betekenis toe aan een effectief non-proliferatiebeleid. Regionale conflicten en

60 Laurence Norman, ‘EU looks to its own Asia pivot’, Wall Street Journal, 3 May 2012.
61 Zie: <http://www.euractiv.com/global-europe/asean-eu-time-strategic-partners-analysis-519684>.
Geraadpleegd op 19 september 2013.
62 Memo European Commission, ‘The EU’s bilateral trade and investment agreements – where are we?’,
Brussels, 1 August 2013.

29

instabiliteit kunnen statelijke actoren, maar ook non-statelijke actoren, aanzetten tot het
verwerven van massavernietigingswapens. De gelijktijdige verwerving van een kernwapen
door de aartsrivalen India en Pakistan in 1998 is hiervan een goed voorbeeld. Ook
bestaan er al jaren grote zorgen over het Noord-Koreaanse kernwapenprogramma. Het
kernwapenprogramma van dit land raakt ook aan Europese belangen, hoewel de Unie,
noch enig Europees land, deel uitmaakt van het zespartijenoverleg inzake Noord-Korea.
Ten slotte zijn er EU-belangen gemoeid met de houding die Aziatische landen aannemen
tegenover het vraagstuk van klimaatverandering. Maar bij dit alles moet voorop worden
gesteld dat het EU-belang meer is gediend met een machtsbalans in Azië dan met een
conflict tussen China en de VS.
Om een strategische speler op het wereldtoneel te worden, zal de EU naast economische
samenwerking ook meer politieke en veiligheidssamenwerking met belangrijke Aziatische
landen tot stand moeten brengen. De EU beschouwt China, India, Japan, Zuid-Korea en
de ASEAN als haar belangrijkste partners in Azië. De vier landen zijn in toenemende
mate ook strategische spelers buiten de eigen regio, onder meer door hun deelname
aan VN-gemandateerde crisisbeheersingsoperaties en internationale piraterijbestrijding
op zee. China vervult als permanent lid van de VN-Veiligheidsraad bovendien een
belangrijke strategische rol bij internationale veiligheidsvraagstukken.
Er zijn geen eenduidige criteria om de bilaterale betrekkingen van de EU met een
bepaald land op te waarderen tot een strategisch partnerschap. Brussel heeft geen
officiële definitie voor de term ‘strategische partner’ en bedoelt daarmee feitelijk niet
meer dan dat de betrekkingen belangrijk en veelomvattend zijn. In algemene zin geldt
dat (opkomende) regionale machten die een invloedrijke rol op het wereldtoneel spelen
als strategische partners worden aangemerkt.63 Daarbij kan een onderscheid worden
gemaakt tussen partnerships of choice met gelijkgezinde landen (Japan, Zuid-Korea)
en partnerships of necessity met landen die in de positie verkeren dat zij EU-belangen
kunnen bevorderen dan wel schaden (China, Rusland).64
III.1

Partnerschap met China

Economische samenwerking

Sinds de toetreding van China tot de WTO in 2001 heeft het een duidelijk stempel
gedrukt op de ontwikkeling van de wereldhandel. Zonder grootschalige invoer van delf- en
grondstoffen zou de indrukwekkende welvaartsgroei van China in deze eeuw ondenkbaar
zijn geweest. Immers de sterk gestegen binnenlandse economische bedrijvigheid
rust voor een belangrijk deel op de toelevering van delf- en grondstoffen uit de gehele
wereld. Het relatief grondstofarme Europa is een belangrijk afzetgebied voor Chinese
eindproducten. Ook is er sprake van een opmerkelijke stijging van Chinese investeringen
in Europese landen sinds het uitbreken van de financiële crisis in 2008. China is verder
geïnteresseerd in geavanceerde technologie, die in Europa beschikbaar is.
Het grootste probleem van de EU in zijn betrekkingen met China is de gebrekkige
onderlinge samenwerking tussen de lidstaten. Kort voor het uitbreken van de financiële
crisis bereikten de EU-lidstaten nog wel overeenstemming over een gecoördineerde
EU-China-strategie die de grondslag moest vormen voor onderhandelingen met China

63 Brazilië, Canada, China, India, Japan, Mexico, Rusland, Verenigde Staten, Zuid-Afrika, Zuid-Korea.
64 Giovanni Grevi, ‘Why EU strategic partnerships matter’, ESPO working paper, No. 1, June 2012, p. 9.

30

over een Partnership and Cooperation Agreement (PCA).65 Maar sinds 2008 is van
een gecoördineerde EU-strategie weinig meer over. Landen die krap bij kas zitten als
gevolg van oplopende staatsschulden en dalende inkomsten, waaronder Griekenland,
Italië, Portugal, Spanje, Bulgarije en Hongarije, trekken Chinese investeerders aan om
de eigen economie van nieuwe impulsen te voorzien. Deze landen zijn daarom niet
langer geneigd in het openbaar kritiek te leveren op de geringe Chinese bereidheid
zijn markten open te stellen voor Europese bedrijven. Daartegenover is er een groep
landen, waaronder Denemarken, Duitsland, Nederland, Verenigd Koninkrijk en Zweden,
die wederkerigheid verlangt van China bij het verlenen van toegang tot elkaars markten,
maar tegelijkertijd terughoudend is bij het voeren van een assertief EU-handelsbeleid
jegens een wel assertief, en soms agressief, opererend China.66 Zo heeft Nederland
zich volgens sommige commentatoren in de kwestie van de dumping van met Chinese
overheidssteun gefabriceerde zonnepanelen op de Europese markt gekeerd tegen
het gemeenschappelijk EU-belang om oneerlijke concurrentie tegen te gaan.67 De
verdeeldheid tussen de EU-lidstaten bemoeilijkt de onderhandelingen met China over de
openstelling van zijn markten en een gelijk speelveld (level playing field) voor Europese
bedrijven die in China wensen te investeren.68
De EU zal zich sterk moeten maken voor een partnerschap met China dat gebaseerd is
op wederzijds bindende afspraken. Het is realistisch te veronderstellen dat China alles op
alles zal zetten om zijn economische groei op peil te houden. Hiertoe zal het voortgaan
op de ingeslagen weg van overheidssteun aan Chinese bedrijven die internationaal
marktaandeel vergaren ten koste van buitenlandse ondernemingen. Deze Chinese
economische machtspolitiek zal zich de komende jaren waarschijnlijk meer toeleggen
op geavanceerde economische sectoren, waardoor ook competitieve markten als de
Nederlandse geraakt worden. Het antwoord op de economische uitdagingen waarvoor
Beijing ons stelt, behelst een uitbreiding en versterking van de gemeenschappelijke
markt, die de basis vormde voor Europa’s welvaart in de afgelopen decennia. Vervolgens
moet de Europese Commissie van de lidstaten een stevig mandaat krijgen om met China
te onderhandelen over een gelijkwaardige economische samenwerking, die gepaard
zal gaan met noodzakelijke hervormingen van beide economieën. Uitgangspunt voor
die samenwerking moet niet zijn protectionisme of een blind vertrouwen in vrijhandel,
maar economisch realisme. Openheid van de markt waar nodig en restricties waar
noodzakelijk.69

65 EU-document ‘EU-China: Closer Partners, Growing Responsibilities’, Brussel, 2006.
66 John Fox en François Godement, ‘A Power Audit of EU-China relations’, European Council on Foreign
Relations, London, April 2009, p. 6.
67 Jonathan Holslag, ‘Nederland geeft zich over aan China’, NRC Handelsblad, 1 juni 2013.
68 François Godement and Jonas Parello-Plesner, ‘The Scramble for Europe’, European Council on Foreign
Affairs Policy Brief 37, July 2011, pp. 1-2, 7.
69 Jonathan Holslag, ‘Assessing Sino-European Trade Relations’, Discussion note prepared for ISS seminar,
Paris, October 2012.

31

Indien de EU niet bij machte is zijn politieke en economische krachten te bundelen,
doemt het gevaar op van:
- protectionisme, dat onherroepelijk een achteruitgang van het concurrentievermogen
en kostenstijgingen tot gevolg zal hebben; of
- acceptatie dat gesubsidieerde Chinese kapitaalgoederen de overhand krijgen op
Europees bedrijfskapitaal, wat een verslechtering van de Europese concurrentiepositie
en toenemende politieke en sociale onrust tot gevolg zal hebben.70
Een gemeenschappelijk EU-handelsbeleid is ook een Nederlands belang, maar wanneer
geconstateerd wordt dat belangrijke EU-lidstaten langs bilaterale weg nationale
voordelen binnenhalen ten koste van andere lidstaten, dan heeft Nederland geen andere
keuze dan zich inzetten voor herstel van de eenheid van EU-beleid of anders eveneens
de bilaterale weg kiezen van het behartigen van het nationaal belang, met alle mogelijke
gevolgen vandien.
Nederland onderhoudt, evenals andere Europese landen, nauwe bilaterale betrekkingen
met China. Directe Nederlandse belangen op het gebied van handels- en investeringsrelaties alsmede wetenschappelijke en technologische samenwerking kunnen het
best op bilaterale basis worden geregeld. Maar er is sprake van een onbalans in de
handels- en investeringsrelaties tussen Nederland en China. De Chinese goederenexport
naar Nederland is het viervoudige van de Nederlandse goederenexport naar China
(inclusief Hongkong en Macau).71 Omgekeerd zijn de Nederlandse investeringen in
China (inclusief Hongkong en Macau) het viervoudige van de Chinese investeringen in
Nederland.72 China bezit echter aanzienlijke deviezenvoorraden en is wereldwijd op zoek
naar rendabele investeringsmogelijkheden. Het ziet Nederland als een kenniseconomie
en als logistiek knooppunt in Europa, in het bijzonder dankzij mainport Rotterdam.
Daarom is de verwachting gewettigd dat de Chinese investeringen in het technologisch
geavanceerde Nederland de komende jaren nog fors zullen stijgen. China is vooral
geïnteresseerd in het verkrijgen van toegang tot essentiële kennis en technologie, zowel
door wetenschappelijke samenwerking als ook door investeringen in of de overname van
Nederlandse bedrijven.
Samenwerking tussen Nederlandse en Chinese toponderzoeksinstituten en de organisatie
van seminars samen met denktanks uit China bieden goede mogelijkheden om een open
relatie met China te ontwikkelen. Contacten tussen wetenschapsbeoefenaren maken een
uitwisseling mogelijk die uiteindelijk kan doorsijpelen naar beleidskringen. In dit verband
wordt ook wel gesproken van science diplomacy − een bijzondere vorm van second
track diplomacy − als vertrouwenwekkende maatregel en langetermijninvestering in een
duurzame relatie met China. De Nederlandse wetenschap kan zo een belangrijke bijdrage

70 François Godement and Jonas Parello-Plesner, ‘The Scramble for Europe’, European Council on Foreign
Affairs Policy Brief 37, July 2011, p. 10.
71 De Chinese goederenexport naar Nederland had een waarde van € 32,7 miljard in 2011 tegenover een
Nederlandse goederenexport naar China van € 8,3 miljard. Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
2013. Zie: <http://statline.cbs.nl/StatWeb/selection/default.aspx?DM=SLNL&PA=7137SHIH&VW=T>.
Geraadpleegd op 27 september 2013.
72 De Nederlandse investeringen in China bedroegen € 11,8 miljard in 2011 tegenover € 2,5 miljard
Chinese investeringen in Nederland. Bron: De Nederlandse Bank (DNB) 2012. Zie: <http://www.
statistics.dnb.nl/betalingsbalans-en-extern-vermogen/index.jsp>. Geraadpleegd op 27 september 2013.

32

leveren aan verdieping van de bilaterale betrekkingen met China.
De Nederlandse overheid streeft naar het aantrekken van Chinese topbedrijven;
momenteel hebben zich 350 Chinese bedrijven in Nederland gevestigd, waarmee ruim
7.000 arbeidsplaatsen gemoeid zijn. De AIV wil erop wijzen dat het onbeperkt delen van
wetenschappelijke en technologische kennis met China niet zonder risico is. Nederland
kent twaalf vitale infrastructuren en zal zich dan ook moeten beraden welke kennis voor
de Nederlandse economie van vitaal belang is en hoe deze vervolgens kan worden
behouden en versterkt.73 Voor zover Chinese overnames zich richten op vitale onderdelen
van onze infrastructuur, zoals communicatienetwerken en havenfaciliteiten, is enigerlei
toetsing aan het nationaal belang of de nationale veiligheid op haar plaats. Van belang
is dat de procedure en criteria voor een dergelijke toetsing ook op EU-niveau worden
afgestemd.
Veiligheidssamenwerking

China is ondanks zijn uitgesproken Westfaalse opvattingen over nationale soevereiniteit
en non-interventie, sinds het einde van de jaren negentig van de vorige eeuw geleidelijk
anders gaan denken over de rol van de VN en regionale organisaties bij de leniging van
de nood in fragiele staten. Zo heeft het onder meer steun gegeven aan internationaal
optreden in Oost-Timor (1999), Afghanistan (2001), Libië (2011) en momenteel in Mali.
Ook is er sprake van voorzichtige toenadering tussen China en Europa bij het omgaan
met veiligheidsrisico’s als internationaal terrorisme en piraterij. Deze toenadering heeft
in 2010 geresulteerd in afspraken over een strategische dialoog op het niveau van de
EU-Hoge Vertegenwoordiger voor Buitenlandse Zaken en Veiligheidsbeleid en de Chinese
minister van Buitenlandse Zaken; dit in aanvulling op de in 2008 overeengekomen
economische en handelsdialoog. De strategische dialoog betreft zeer uiteenlopende
vraagstukken van klimaatverandering tot non-proliferatie en regionale veiligheid in de
Aziatische Pacific (Oost- en Zuid-Chinese Zee) en nabij Europa (Noord-Afrika en MiddenOosten). In juli 2012 zijn aanvullende afspraken gemaakt over een veiligheids- en
defensiedialoog, die onder meer gezamenlijke militaire trainingen en de uitwisseling van
ervaringen inzake crisisbeheersing en piraterijbestrijding omvat. Zo kunnen het EU Security
and Defence College en het NATO Defence College voorzien in gemeenschappelijke
seminars voor officieren samen met Chinese defensieopleidingsinstituten. De hoop is
dat deze afspraken het wederzijds vertrouwen versterken en op termijn bijdragen aan een
grotere Chinese openheid inzake de modernisering van zijn strijdkrachten. Hierdoor kunnen
bestaande zorgen over de militaire intenties van China worden verminderd.74
Niet onvermeld mag blijven dat de EU met China, naast de militaire samenwerking,
ook vormen van politiesamenwerking is aangegaan. Hier kan men spreken van een
investering in soft security. Zo wisselen beide partijen informatie uit over nucleaire
veiligheid, digitale veiligheid, georganiseerde misdaad en corruptie. In het kader van
het VN-Verdrag tegen transnationale georganiseerde misdaad en het VN-Verdrag tegen

73 Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid, ‘De Chinese handschoen: Hoe Chinese en
Nederlandse kennis elkaar kunnen versterken’, Den Haag, februari 2012; Ministerie van Buitenlandse
Zaken, ‘Trade and Investment Relations between the Netherlands and China 2013’, Den Haag, 2013.
74 Bates Gill and Andrew Small, ‘Untapped trilateralism: common economic and security interests of the
European Union, the United States and China’, Europe China Research and Advice Network, London,
2012, pp. 15, 28; P. Pawlak ed., ‘Look East, Act East. Transatlantic agendas in the Asia Pacific’, EU
Institute for Security Studies, Paris, December 2012, p. 49.

33

corruptie zoeken de EU en China elkaar steeds vaker op, onder meer door elkaar te
raadplegen over de bestrijding van wapenhandel, mensenhandel en witwassen van geld.
Verder is het de bedoeling dat de samenwerking in het trainen van politiepersoneel
wordt versterkt. In dit verband moet worden bedacht dat de Chinese criminaliteit in
Europa aanzienlijk is. Meer in het algemeen beschouwen de EU en China dialoog,
training en uitwisseling op zowel het terrein van de externe als de interne veiligheid als
onderdelen van een meer praktisch gerichte samenwerking in de toekomst.75
Kijkt men speciaal naar de bijdrage Nederland, dan valt te constateren dat ons land
op beide terreinen − externe en interne veiligheid − met China samenwerkt. Om te
beginnen met de militaire samenwerking: gedurende enige jaren is sprake van maritieme
samenwerking tussen beide landen op het gebied van piraterijbestrijding. Onlangs is
besloten de mogelijkheden van data-uitwisseling tussen de Nederlandse en Chinese
hydrografische diensten te onderzoeken, wat de veiligheid van de scheepvaart op de
Noordzee, waar veel Chinese schepen varen, ten goede komt. Verder is het pad voor
samenwerking op het vlak van militaire opleidingen al geplaveid door recente afspraken
over uitwisseling van stafleden tussen de Nederlandse en de Chinese defensieacademies
en het delen van kennis van de Nederlandse School voor Vredesmissies met haar Chinese
tegenhanger. Daarnaast biedt de deelname van Nederlandse en Chinese militairen
aan de VN-missie in Mali aanknopingspunten voor nadere bilaterale samenwerking, die
kan dienen als vertrouwenwekkende maatregel. Zo zullen militairen van het Chinese
Volksbevrijdingsleger onder meer de beveiliging leveren van het VN-kamp in Gao waar ook
Nederlandse militairen zijn gelegerd.76
Ook in politiezaken werkt Nederland met China samen. Zo zijn in 2009 tussen beide
landen afspraken gemaakt, die zich overigens beperken tot niet-operationele
aangelegenheden. Het gaat daarbij vooral om uitwisseling van deskundigheid en
informatie op diverse terreinen, zoals de bestrijding van mensensmokkel, corruptie en
computercriminaliteit. Aan Nederlandse kant geldt als hoofddoel van de samenwerking:
het verwerven van meer kennis over Chinese criminele samenwerkingsverbanden, met
inbegrip van relevante culturele achtergronden.
EU-wapenembargo

Bij de kwestie van het in 1989 ingestelde wapenembargo tegen China worstelt de EU
met een coherente strategie waarbij (economische en veiligheidspolitieke) belangen en
(politieke) waarden samengaan; ook is de kwestie van belang voor de trans-Atlantische
relatie. Het wapenembargo is nu gekoppeld aan de mensenrechtensituatie en de
situatie in Taiwan. Voor de VS is het van groot belang dat wanneer er een conflict dreigt
tussen de VS en China, China geen wapens uit Europa kan gebruiken. Weliswaar heeft
in december 2006 een meerderheid van de EU-lidstaten gestemd tegen opheffing van
het wapenembargo, onder meer om geen schade toe te brengen aan de relatie met de
VS, maar in Brussel groeit ook het besef dat de ruimte voor een strategische dialoog
met China hierdoor ingeperkt wordt. EU-Hoge Vertegenwoordiger Ashton zei hierover

75 EU-China 2020 Strategic Agenda for Cooperation, 23 November 2013. Zie: <http://eeas.europa.eu/
delegations/china/documents/news/20131123.pdf>. Geraadpleegd op 9 december 2013.
76 NRC Handelsblad, ‘De nieuwe krijgsmacht, beschermd door Chinezen’, 28 november 2013; Ministerie van
Defensie, ‘Meer militaire samenwerking met China’, 15 juli 2013. Zie: <http://www.defensie.nl/actueel/
nieuws/2013/07/15/46207233/Meer_militaire_samenwerking_met_China>. Geraadpleegd op 27
augustus 2013.

34

tijdens de Europese Raad in december 2010: ‘The current arms embargo is a major
impediment to developing stronger EU-China cooperation on foreign policy and security
matters. The EU should assess its practical implication and design a way forward.’77
De AIV adviseerde in 2007 het tegen China gerichte wapenembargo in te trekken om de
volgende redenen:
- eindeloze handhaving van het embargo is een vorm van conditionaliteit die geen recht
doet aan de in bijna 20 jaar gegroeide geest van partnerschap tussen betrokken
partijen;
- de effectiviteit van het verbod kan worden betwist, zodanig dat het lijkt te zijn
verworden tot symboolpolitiek, die op geen enkele wijze bijdraagt aan meer respect
voor de rechten van de mens;
- de mensenrechtensituatie in China laat de laatste tijd een geleidelijke verbetering zien;
- de politieke situatie met betrekking tot Taiwan lijkt thans te zijn gestabiliseerd.78
De AIV constateert dat een strategische discussie over de impact en houdbaarheid
van het EU-wapenembargo tegen China tot op heden achterwege is gebleven. Ook in
het in 2012 vastgestelde beleidsdocument ‘Richtsnoeren inzake het buitenlands en
veiligheidsbeleid van de EU in Oost-Azië’ blijft het wapenembargo onbesproken.79 De EU
zou over een mogelijke opheffing van dit embargo eerst de discussie moeten aangaan
met de VS, alvorens met voorstellen ter zake zich tot China en andere betrokken landen
in de regio te wenden. Als toetsstenen voor een besluit tot opheffing van het embargo
zijn te beschouwen:
(a) medewerking aan de totstandkoming van een internationale gedragscode ten
aanzien van de territoriale disputen in de Zuid-Chinese Zee;
(b) grotere transparantie over de omvang en samenstelling van zijn strijdkrachten; en
(c) de bereidheid van China een betekenisvolle dialoog te voeren over de actuele
mensenrechtensituatie in het land.
Als het besluit over opheffing van het EU-wapenembargo afhankelijk wordt gemaakt van
de Chinese opstelling ten aanzien van elk van deze punten, kan dit voor China wellicht
een aanmoediging zijn om tegemoet te komen aan de zorgen van westerse regeringen.
III.2

Partnerschap met India

De EU heeft lange tijd een partnerschapsrelatie met India onderhouden, die vrijwel
geheel in het teken stond van ontwikkelingssamenwerking. Sinds het begin van deze
eeuw is het zwaartepunt van de bilaterale samenwerking meer op handel en economische
betrekkingen komen te liggen. In 2004 werden de bilaterale betrekkingen opgewaardeerd
tot een strategisch partnerschap, maar dit heeft vooralsnog niet tot substantiële
verbetering van de onderlinge betrekkingen geleid. De belangen en prioriteiten van de EU

77 Andrew Rettman, ‘Ashton pragmatic on China in EU foreign policy blueprint’, EU Observer, 17 December
2010. Zie: <http://euobserver.com/china/31538>. Geraadpleegd op 30 augustus 2013.
78 AIV-advies nummer 55, ‘Met het oog op China. Op weg naar een volwassen relatie’, Den Haag, april 2007,
pp. 59-60.
79 Raad van de Europese Unie, ‘Richtsnoeren inzake het buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU in
Oost-Azië’, 15 juni 2012. Zie: <http://register.consilium.europa.eu/pdf/nl/12/st11/st11492.nl12.pdf>.
Geraadpleegd op 9 september 2013.

35

en India lopen te zeer uiteen. Voor de Unie zijn handel, veiligheid, energie, klimaatverandering en versterking van multilateralisme speerpunten in de betrekkingen met
India. India op zijn beurt legt meer nadruk op samenwerking inzake duurzame landbouw,
dienstverlening en technologieoverdracht om de eigen economische groei op peil te
houden. Er is dus sprake van een mismatch tussen de belangen en prioriteiten over en
weer.80
Sinds 2007 wordt er onderhandeld over een vrijhandelsverdrag tussen de EU en India,
vooralsnog zonder succes. Bij deze onderhandelingen introduceert de EU nagenoeg altijd
politieke clausules over mensenrechten en non-proliferatie van massavernietigingswapens.
Deze conditionaliteiten stuiten op Indiaas verzet. De belangen die op het spel staan zijn
groot. India heeft veel te winnen bij een vrijhandelsverdrag dat preferentiële toegang tot
de interne markt van de EU garandeert. De EU is India’s belangrijkste handelspartner.
India’s grootste zorg is de huidige economische groei in de komende jaren vast te houden
gegeven de snelle bevolkingsgroei. Daarom heeft het scheppen van arbeidsplaatsen
de hoogste prioriteit voor de Indiase regering. India beschikt over een goed opgeleide
beroepsbevolking en streeft naar meer markttoegang voor Indiase dienstverleners op de
Europese markt. Tegelijkertijd maakt India zich zorgen dat na inwerkingtreding van een
vrijhandelsverdrag Indiase landbouwproducten worden verdrongen door de − met forse
landbouwsubsidies ondersteunde – Europese producten.81
Een verbreding van het strategisch partnerschap met voor de EU belangrijke gebieden,
waaronder een veiligheidsdialoog en beleid inzake mensenrechten, energie, klimaatverandering en versterking van multilateralisme, lijkt pas mogelijk na succesvolle
afronding van de onderhandelingen over een vrijhandelsverdrag.
III.3

Partnerschap met Japan

Sinds het begin van de eeuw omschrijven Japan en de EU elkaar als ‘natuurlijke
strategische partners’. De belangrijkste reden hiervoor is dat de onderlinge betrekkingen
op economisch en handelsgebied geen fricties kennen. Daarnaast zijn Japan en de EU
belangrijke donors van ontwikkelingshulp en betrokken bij vredesopbouw in fragiele
staten. Ondanks de overeenkomstige politieke waarden en de positionering als civilian
powers in de wereld, is er geen sprake van een hechte partnerschapsrelatie tussen
Japan en de EU. Dit bracht de voormalig Europees Commissaris voor Buitenlandse
Betrekkingen Patten tot de opmerking: ‘The problem in EU-Japan relations is that there
is no problem.’82

80 Giovanni Grevi (ed.), ‘Mapping EU Strategic Partnerships’, FRIDE, Madrid, 2010, pp. 20-21.
81 Geethanjali Nataraj, ‘Why can’t India and the EU sign an FTA?’, 14 June 2013. Zie: <http://www.
eastasiaforum.org/2013/06/14/why-cant-india-and-the-eu-sign-an-fta/>. Geraadpleegd op 22 augustus
2013; Rohit Sinha and Geethanjali Nataraj, ‘EU-India free trade pact will power India’s growth’, 27 June
2013. Zie: <http://www.moneycontrol.com/news/economy/eu-india-free-trade-pact-will-power-indiasgrowth-_906962.html>. Geraadpleegd op 22 augustus 2013.
82 Michito Tsuruoka, ‘Expectations Deficit in EU-Japan Relations: Why the Relationship Cannot Flourish’,
Current Politics and Economics of Asia, Volume 17, Issue 1, 2008, p. 108.

36

Japan beschouwt de EU niet als een strategische speler inzake veiligheidsvraagstukken
in Oost-Azië. Om die reden geeft Japan geen steun aan een deelname van de EU
aan de East-Asia Summit. Echter bij de discussie over mogelijke opheffing van het
EU-wapenembargo tegen China in 2004 en 2005, moest Japan onder ogen zien dat
een Europees besluit voor of tegen opheffing van het embargo van invloed kon zijn
op Japans strategische belangen in de regio. De Japanse regering maakte zich grote
zorgen dat een mogelijke opheffing van het wapenembargo de modernisering van de
Chinese strijdkrachten in de hand zou werken en liet daarom een krachtig protest
horen in Brussel. Het was van mening dat de EU zich in haar betrekkingen met China
teveel liet leiden door economische overwegingen zonder zich rekenschap te geven
van de veiligheidssituatie in Oost-Azië. De kwestie was voor de Japanse regering een
bevestiging dat zijn partnerschap met de EU van minder strategisch belang is dan
zijn bondgenootschappelijke relatie met de VS. Overigens onderhoudt Japan wel een
bilaterale veiligheidsrelatie met het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk.83
Onderhandelingen tussen de EU en Japan over een vrijhandelsakkoord zijn in maart 2013
van start gegaan. De eerdere totstandkoming van een vrijhandelsverdrag tussen de EU en
Zuid-Korea heeft haar uitwerking op Japan niet gemist. Het Japanse bedrijfsleven heeft
de regering opgeroepen om in navolging van Zuid-Korea een vrijhandelsverdrag met de
EU af te sluiten.84
III.4

Partnerschap met Zuid-Korea

Zuid-Korea heeft de afgelopen decennia een indrukwekkende economische ontwikkeling
doorgemaakt en is een machtsfactor van betekenis geworden in Oost-Azië. Met het
lidmaatschap van de G20 heeft het internationale erkenning geoogst als opkomende
regionale macht.
Zuid-Korea heeft als eerste Aziatische land een vrijhandelsverdrag met de EU gesloten
in 2010. De verwachting is dat de overeengekomen afschaffing van de invoer- en
uitvoerrechten een enorme impuls zal geven aan de onderlinge handel; een verdubbeling
van de bilaterale handel wordt voorzien rond 2030.85 In 2010 is eveneens een nieuwe
Kaderovereenkomst met Zuid-Korea tot stand gekomen en is besloten de bilaterale
betrekkingen tot een strategisch partnerschap op te waarderen. Zo moet een versterkte
economische en politieke samenwerking en meer dialoog op het gebied van een
breed scala aan internationale kwesties tot stand worden gebracht, waaronder nonproliferatie van massavernietigingswapens, mensenrechten, strijd tegen terrorisme,
klimaatverandering, energiezekerheid en ontwikkelingssamenwerking.86 De EU en

83 Elena Atanassova-Cornelis, ‘The EU-Japan Strategic Partnership in the 21st Century: Motivations,
Constraints and Practice’, Journal of Contemporary European Research Volume 6, No. 4, 2010, p. 485.
84 Zie: <http://ec.europa.eu/trade/policy/countries-and-regions/countries/japan/> en <http://www.euractiv.
com/trade/eu-korea-deal-pushes-japan-negot-news-508399 >. Geraadpleegd op 19 september 2013.
85 Giovanni Grevi (ed.), ‘Mapping EU Strategic Partnerships’, FRIDE, Madrid, 2010, p. 41.
86 Minister van Buitenlandse Zaken, ‘Memorie van toelichting. Goedkeuring van de op 10 mei 2010 te
Brussel tot stand gekomen Kaderovereenkomst tussen de Europese Unie en haar lidstaten, enerzijds, en
de Republiek Korea, anderzijds’, Tractatenblad, 2010, nr. 172; zie ook: <http://www.europarl.europa.eu/
aboutparliament/nl/displayFtu.html?ftuId=FTU_6.4.9.html>. Geraadpleegd op 20 augustus 2013.

37

Zuid-Korea huldigen in grote lijnen dezelfde opvattingen inzake genoemde kwesties.
Zuid-Korea rekent verder op Europese steun bij zijn vaak moeizame betrekkingen met
Noord-Korea.
Overigens is Zuid-Korea minder gelukkig met de op instigatie van de EU aangebrachte
koppeling tussen de Kaderovereenkomst en het vrijhandelsverdrag. Die koppeling betekent
dat bij een ernstige schending van de politieke bepalingen uit de Kaderovereenkomst, het
vrijhandelsverdrag zal worden opgeschort.87
III.5

Partnerschap met ASEAN

Naast de strategische partnerschappen met China, India, Japan en Zuid-Korea is ook
het partnerschap met de ASEAN een speerpunt van het Europese buitenlands en
veiligheidsbeleid in Azië. De ASEAN en de EU hebben eenzelfde doel, te weten regionale
integratie als middel om stabiliteit en welvaart tot stand te brengen. Sinds de oprichting
van de ASEAN in 1967 zijn er geen gewapende conflicten meer geweest tussen de
deelnemende landen.88 Wel zijn er nog onopgeloste grensgeschillen tussen Thailand
en Cambodja en ook tussen Vietnam en de Filippijnen inzake de Spratly-eilanden.
De EU steunt het integratieproces van de ASEAN, dat in 2015 moet resulteren in de
oprichting van de ASEAN-Gemeenschap, bestaande uit een veiligheidsgemeenschap,
een economische gemeenschap en een sociaal-culturele gemeenschap. Verder zijn er
goede mogelijkheden voor intensivering van de samenwerking op gebieden waarbij de
EU over specifieke expertise beschikt, in het bijzonder handel en regionale integratie,
klimaatverandering en milieu89, humanitaire hulpverlening en hoger onderwijs.
ASEAN staat aan de basis van regionale initiatieven zoals het ASEAN Regional Forum
(ARF), de ASEAN Defense Ministers’ Meeting-Plus (ADMM+) en de East Asia Summit.90
Sommigen beschouwen de ASEAN en de EU als natuurlijke bondgenoten die gezamenlijk
stelling zouden moeten nemen tegen de Amerikaans-Chinese wedijver om het regionaal
leiderschap in de Aziatische Pacific.91 Echter op de ASEAN-Top in Cambodja in november
2012 bleken de ASEAN-landen onderling verdeeld over de aanpak van de territoriale
disputen in de Zuid-Chinese Zee. Een gezamenlijke verklaring over de kwestie strandde
vanwege de onoverbrugbare tegenstellingen tussen de Filippijnen (een Amerikaanse
bondgenoot) en Cambodja (dat nauwe banden met China heeft).92

87 Giovanni Grevi (ed.), ‘Mapping EU Strategic Partnerships’, FRIDE, Madrid, 2010, p. 41.
88 Vietnam en Cambodja zijn pas in 1995 respectievelijk 1999 lid geworden van de ASEAN, dus geruime tijd
na de Vietnamese interventie in Cambodja (1979).
89 AIV-advies nummer 84, ‘Nieuwe wegen voor internationale milieusamenwerking’, Den Haag, maart 2013.
90 16th ASEAN-EU Ministerial Meeting, ‘Nuremberg Declaration on an EU-ASEAN Enhanced Partnership’,
15 March 2007; Council of the EU, ‘Guidelines on the EU’s Foreign and Security Policy in East Asia’,
Brussels, 15 June 2012.
91 Nicola Casarini, ‘EU Foreign Policy in the Asia Pacific: striking the right balance between the US, China
and ASEAN’, European Union Institute for Security Studies, Paris, September 2012, p. 4.
92 Zie: <http://www.dw.de/sea-dispute-lingers-at-asean-summit/a-16397985>. Geraadpleegd op 19
september 2013.

38

Een aantal ASEAN-landen beschouwt de VS als een belangrijke militaire partner die
garant kan staan voor veiligheid en stabiliteit in Zuidoost-Azië. De EU ziet voor zichzelf
geen directe militaire rol in deze regio, wat overigens niet wegneemt dat met name
het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk bilaterale militaire betrekkingen onderhouden in
of nabij Zuidoost-Azië. Ook Nederland is voornemens nauwere militaire betrekkingen
met Indonesië aan te gaan. Wel kan de EU, bij afwezigheid van eigen militaire hard
power in het gebied, als onpartijdige bemiddelaar bijdragen aan de vreedzame
oplossing van conflicten, zoals in het geval van de vredesprocessen in Atjeh, Indonesië
(2005) en in Mindanao, Filippijnen (2012). Ook ondersteunt de EU de in gang gezette
democratische hervormingen in Myanmar. Daarnaast kan de Europese ervaring met
regionale veiligheidssamenwerking in het kader van de OVSE wellicht een nuttige
bijdrage leveren aan de ontwikkeling van een (Oost-)Aziatische veiligheidsarchitectuur.
De Asia-Europe Meeting (ASEM) is eveneens een bruikbaar forum voor Aziatische en
Europese bewindspersonen en topfunctionarissen om op informele wijze gezamenlijke
veiligheidsvraagstukken te bespreken. ASEM is inmiddels uitgegroeid tot een verband
van 50 landen (waaronder Australië en Nieuw-Zeeland) waaraan ook de Europese
Commissie en het Secretariaat van ASEAN deelnemen.
De EU heeft zich tot op heden niet uitgesproken over de territoriale disputen in de
Zuid-Chinese Zee en zich beperkt tot een oproep – samen met de VS − aan de ASEANlanden en China om een internationale gedragscode ter zake overeen te komen. De
Unie kan echter een stap verder gaan door alle betrokken kuststaten aan te sporen
hun territoriale claims in de Zuid-Chinese Zee nader te onderbouwen en haar expertise
inzake internationaal zeerecht en het UNCLOS-verdrag beschikbaar te stellen voor
bemiddeling bij de totstandkoming van een nieuwe gedragscode inzake de Zuid-Chinese
Zee.93 Sommige critici zijn echter van mening dat de EU zonder een fundament van
militaire hard power niet in staat zal zijn haar soft power op bovengeschetste wijze in te
zetten in de Aziatische regio.94
Nederland zou wellicht zijn historische banden met Indonesië kunnen aanwenden om de
veiligheidssamenwerking tussen de EU en de ASEAN te versterken. Beide landen zouden
kunnen afspreken voor dit doel in hun respectieve organisaties gelijktijdig voorstellen
te doen op het gebied van internationale samenwerking bij maritieme veiligheid,
rampenbestrijding, vredeshandhaving en vredesopbouw.
III.6

Een coherente Azië-strategie?

De EU worstelt met de vraag hoe haar economische machtspositie in Azië vertaald
kan worden naar meer politieke invloed. Van een samenhangend buitenlands
en veiligheidsbeleid van de EU in Azië is vooralsnog geen sprake. De volgende
tekortkomingen kunnen worden gesignaleerd:
- onvoldoende coherentie tussen een (economische) belangenoriëntatie en een
(politieke) waardenoriëntatie in het buitenlandbeleid van de Unie;

93 P. Pawlak ed., ‘Look East, Act East. Transatlantic agendas in the Asia Pacific’, EU Institute for Security
Studies, Paris, December 2012, pp. 35, 49; Council of the EU, ‘Guidelines on the EU’s Foreign and
Security Policy in East Asia’, Brussels, 15 June 2012, p. 16.
94 Dr. Lindley French tijdens een seminar van de Atlantische Commissie, ‘NATO’s Asian Partnerships. What
Role for NATO in a Changing Asian Security Environment?’, Den Haag, 22 maart 2013.

39

Een aantal ASEAN-landen beschouwt de VS als een belangrijke militaire partner die
garant kan staan voor veiligheid en stabiliteit in Zuidoost-Azië. De EU ziet voor zichzelf
geen directe militaire rol in deze regio, wat overigens niet wegneemt dat met name
het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk bilaterale militaire betrekkingen onderhouden in
of nabij Zuidoost-Azië. Ook Nederland is voornemens nauwere militaire betrekkingen
met Indonesië aan te gaan. Wel kan de EU, bij afwezigheid van eigen militaire hard
power in het gebied, als onpartijdige bemiddelaar bijdragen aan de vreedzame
oplossing van conflicten, zoals in het geval van de vredesprocessen in Atjeh, Indonesië
(2005) en in Mindanao, Filippijnen (2012). Ook ondersteunt de EU de in gang gezette
democratische hervormingen in Myanmar. Daarnaast kan de Europese ervaring met
regionale veiligheidssamenwerking in het kader van de OVSE wellicht een nuttige
bijdrage leveren aan de ontwikkeling van een (Oost-)Aziatische veiligheidsarchitectuur.
De Asia-Europe Meeting (ASEM) is eveneens een bruikbaar forum voor Aziatische en
Europese bewindspersonen en topfunctionarissen om op informele wijze gezamenlijke
veiligheidsvraagstukken te bespreken. ASEM is inmiddels uitgegroeid tot een verband
van 50 landen (waaronder Australië en Nieuw-Zeeland) waaraan ook de Europese
Commissie en het Secretariaat van ASEAN deelnemen.
De EU heeft zich tot op heden niet uitgesproken over de territoriale disputen in de
Zuid-Chinese Zee en zich beperkt tot een oproep – samen met de VS − aan de ASEANlanden en China om een internationale gedragscode ter zake overeen te komen. De
Unie kan echter een stap verder gaan door alle betrokken kuststaten aan te sporen
hun territoriale claims in de Zuid-Chinese Zee nader te onderbouwen en haar expertise
inzake internationaal zeerecht en het UNCLOS-verdrag beschikbaar te stellen voor
bemiddeling bij de totstandkoming van een nieuwe gedragscode inzake de Zuid-Chinese
Zee.93 Sommige critici zijn echter van mening dat de EU zonder een fundament van
militaire hard power niet in staat zal zijn haar soft power op bovengeschetste wijze in te
zetten in de Aziatische regio.94
Nederland zou wellicht zijn historische banden met Indonesië kunnen aanwenden om de
veiligheidssamenwerking tussen de EU en de ASEAN te versterken. Beide landen zouden
kunnen afspreken voor dit doel in hun respectieve organisaties gelijktijdig voorstellen
te doen op het gebied van internationale samenwerking bij maritieme veiligheid,
rampenbestrijding, vredeshandhaving en vredesopbouw.
III.6

Een coherente Azië-strategie?

De EU worstelt met de vraag hoe haar economische machtspositie in Azië vertaald
kan worden naar meer politieke invloed. Van een samenhangend buitenlands
en veiligheidsbeleid van de EU in Azië is vooralsnog geen sprake. De volgende
tekortkomingen kunnen worden gesignaleerd:
- onvoldoende coherentie tussen een (economische) belangenoriëntatie en een
(politieke) waardenoriëntatie in het buitenlandbeleid van de Unie;

93 P. Pawlak ed., ‘Look East, Act East. Transatlantic agendas in the Asia Pacific’, EU Institute for Security
Studies, Paris, December 2012, pp. 35, 49; Council of the EU, ‘Guidelines on the EU’s Foreign and
Security Policy in East Asia’, Brussels, 15 June 2012, p. 16.
94 Dr. Lindley French tijdens een seminar van de Atlantische Commissie, ‘NATO’s Asian Partnerships. What
Role for NATO in a Changing Asian Security Environment?’, Den Haag, 22 maart 2013.

39

-

onbalans tussen een veelvoud aan ambitieuze doelstellingen en een beperkte
capaciteit om deze doelstellingen ten uitvoer te brengen;
het ontbreken van een structurele dialoog met de VS over een (gemeenschappelijke)
veiligheidsstrategie inzake Oost-Azië.

In het volgende hoofdstuk wordt de politieke en veiligheidsdialoog tussen de EU en de
VS over (Oost-)Azië aan de orde gesteld. In het hoofdstuk Conclusies en aanbevelingen
zal nader worden ingegaan op de gesignaleerde tekortkomingen van het buitenlands en
veiligheidsbeleid van de EU.

40

IV Trans-Atlantische samenwerking in Aziatisch perspectief
Aangezien de trans-Atlantische betrekkingen veel gewicht in de schaal leggen,
heeft de EU groot belang bij partnerschap en samenwerking met de VS inzake de
beleidsuitdagingen op buitenlands en veiligheidsgebied in verband met Oost-Azië.95
Het is opmerkelijk dat de Aziatische Pacific lange tijd geen onderwerp van strategische
dialoog en veiligheidssamenwerking is geweest tussen de EU en de VS. Daarin is
wellicht verandering gekomen met de Gezamenlijke Verklaring EU-VS over de Aziatische
regio tijdens de ASEAN Regional Forum-bijeenkomst in Cambodja in juli 2012, waarin het
belang van nauwere politieke en veiligheidssamenwerking in de Aziatische Pacific en met
landen uit de regio centraal staat. Tegelijkertijd probeert de VS de zorgen in Europa over
de Amerikaanse heroriëntatie op Azië weg te nemen:
‘The United States and Europe should work together and ensure our efforts are
coordinated through regular consultations between European and U.S. defense
officials focused on Asia-Pacific security issues. The bottom line is that Europe
should not fear our rebalance to Asia; Europe should join it.’96
In voorgaande hoofdstukken is ingegaan op de afzonderlijke Amerikaanse en Europese
reacties op de gewijzigde geopolitieke machtsverhoudingen in de Aziatische Pacific. In
dit hoofdstuk komen de (on)mogelijkheden van een meer strategische samenwerking
tussen de VS en Europa in het gebied aan de orde.
IV.1

Economische samenwerking

De EU, de VS en China zijn de drie grootste economische machtsblokken die tezamen
53 procent van het mondiale BNP vertegenwoordigden in 2012.97 Zij delen een
gemeenschappelijke verantwoordelijkheid voor een evenwichtige groei van de wereldeconomie. China kent een lange periode van hoge economische groei en heeft daarbij
geprofiteerd van het open mondiale economische stelsel. Tegelijkertijd kampen de EU
en – in mindere mate − de VS nog steeds met de gevolgen van de in 2008 uitgebroken
financiële crisis. Bij de bestrijding van de financiële en economische crisis in de EU
en de VS stelt China zich soms op als welwillende strategische partner die − ook uit
eigenbelang – zwakkere Europese economieën te hulp schiet en de VS steunt door
Amerikaanse staatsschulden op te kopen. Daar staat tegenover dat de Chinese regering
zich bij handelsconflicten en buitenlandse investeringen veelal als een geduchte
tegenspeler manifesteert, die het eigen bedrijfsleven een concurrentievoordeel bezorgt
op het Europese en Amerikaanse bedrijfsleven. Dit zou erop kunnen duiden dat
voorstanders van economische hervormingen binnen de Chinese regering onder druk

95 Raad van de Europese Unie, ‘Richtsnoeren inzake het buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU in OostAzië’, 15 juni 2012, p. 8. Zie: <http://register.consilium.europa.eu/pdf/nl/12/st11/st11492.nl12.pdf>.
Geraadpleegd op 9 september 2013.
96 Toespraak van de Amerikaanse minister van Defensie Panetta bij het King’s College London,
18 januari 2013.
97 IMF, ‘World Economic Outlook Database’, April 2013. Zie: <http://www.imf.org/external/pubs/ft/
weo/2013/01/weodata/index.aspx>. Geraadpleegd op 26 augustus 2013.

41

staan en de rol van de staat in de Chinese economie weer versterkt wordt.98 Uit het
slotcommuniqué van het Derde Plenum kan evenwel worden geconcludeerd dat er meer
ruimte komt voor marktprikkels, zonder dat daarmee de rol van de staat sterk wordt
teruggedrongen (niet staat of markt, maar staat en markt). Een nauwere samenwerking
en gecoördineerde economische diplomatie tussen de EU en de VS tegenover China op
tal van nog onopgeloste economische en handelskwesties is een wederzijds belang.
Ondanks de financiële crisis blijven de Europese en Amerikaanse economie nauw met
elkaar verweven. De handel tussen de EU en de VS vertegenwoordigt een derde van het
wereldhandelsvolume (30 procent van de internationale goederenhandel en 40 procent
van de internationale dienstenhandel).99 De trans-Atlantische investeringen zijn van
nog grotere betekenis. Zo zijn de Amerikaanse buitenlandse investeringen in de EU het
drievoudige van de totale Amerikaanse buitenlandse investeringen in Azië. Tegelijkertijd
zijn de buitenlandse investeringen van de EU in de VS 40 procent hoger dan de som van
de EU-investeringen in de overige negen strategische partners van de Unie.100 Dit zijn
niet alle Aziatische landen.
Het mislukken van de onderhandelingen over een nieuw wereldhandelsakkoord, de
zogenoemde Doha-ronde, vormt een belangrijke reden dat economische machtsblokken
zoals de EU en de VS nieuwe bilaterale- en regionale handels- en investeringsovereenkomsten sluiten ter bevordering van de buitenlandse handel en economische
groei. Voor de matig presterende economieën van de EU en – opnieuw in mindere mate −
de VS is verdere vrijmaking van het onderlinge economisch verkeer, vooral op het gebied
van diensten en investeringen, van groot belang.
Niettegenstaande de snelle opmars van opkomende economieën als China, India
en Zuid-Korea, blijven de Europese en Amerikaanse economie voor de voorzienbare
toekomst bovenal afhankelijk van elkaar. Deze wederzijdse economische afhankelijkheid
vormt een krachtig argument voor de snelle totstandkoming van het trans-Atlantisch
vrijhandels- en investeringsakkoord (TTIP) − waarover momenteel onderhandeld wordt −
dat moet bijdragen aan (verder) economisch herstel. Het TTIP behelst echter meer
dan de creatie van een vrijhandelsgebied. Het gaat ook om de vaststelling van nieuwe
gemeenschappelijke standaarden en regels, met de potentie dat deze ook buiten het
Atlantisch gebied worden toegepast. Verder kan de EU haar strategische relevantie voor
de VS demonstreren door een verstrekkend economisch akkoord te sluiten. Volgens
oud-nationaal veiligheidsadviseur Brzezinski is er sprake van een momentum waarbij
‘TTIP can shape a new balance between the Pacific and the Atlantic oceanic regions,
while at the same time generating in the West a new vitality, more security and greater
cohesion’.101 Tegelijkertijd moet de EU erop toezien dat TTIP niet gebruikt wordt om
China uit te sluiten van nieuwe internationale handelsafspraken.

98

Bates Gill and Andrew Small, ‘Untapped trilateralism: common economic and security interests of the
European Union, the United States and China’, Europe China Research and Advice Network, London,
2012, pp. 25-26.

99

Zie: <http://www.euintheus.org/what-we-do/policy-areas/trade-investment-and-business/eu-us-relationstrade-and-investment/>. Geraadpleegd op 13 september 2013.

100 Ibid.; Giovanni Grevi, ‘Why EU strategic partnerships matter’, ESPO working paper, No. 1, June 2012, p. 14.
101 Andrew Rettman, ‘Brzezinski: EU-US Trade Pact Can Halt West’s Decline’, EU Observer, 19 April 2013.

42

IV.2

Geïntegreerde veiligheid

Alvorens de mogelijkheden van meer veiligheidssamenwerking tussen de VS en de
EU te verkennen, is het van belang de Amerikaanse en EU-doelstellingen inzake het
buitenlands en veiligheidsbeleid in de Aziatische Pacific te vergelijken. De Amerikaanse
doelstellingen werden door minister Clinton als volgt omschreven:
1. versterking van bilaterale veiligheidsafspraken;
2. verdieping van de samenwerking met opkomende machten, waaronder China;
3. samenwerking met regionale multilaterale instellingen;
4. uitbreiding van handels- en investeringsrelaties;
5. handhaving van een brede militaire aanwezigheid in de regio;
6. bevordering van democratie en mensenrechten.102
De Europese Raad kwam in juni 2012 de volgende doelstellingen met betrekking tot
Oost-Azië overeen:
1. bevordering van vertrouwenwekkende maatregelen en de vreedzame beslechting
van conflicten over grondgebied en natuurlijke hulpbronnen;
2. aanmoediging van China om meer inzicht te geven in zijn defensie-uitgaven,
militaire doctrine en instellingen;
3. bevordering van bilaterale militaire betrekkingen tussen Oost- en ZuidoostAziatische landen en EU-lidstaten;
4. ondersteuning bij vredesopbouw, conflictpreventie en conflictoplossing, indien
gewenst;
5. bevordering van multilaterale samenwerking in ASEAN, ASEAN Regional Forum,
East Asia Summit en Asia-Europe Meeting (ASEM) alsmede bevordering van
regionale integratie.103
Overeenkomstige doelstellingen van de VS en de EU zijn de bevordering van multilaterale
samenwerking via regionale fora en de verdieping van de bilaterale samenwerking, ook
militair, met China en andere opkomende machten in de regio. Verschillen zijn er ook.
De VS beoogt zijn brede militaire aanwezigheid in de regio voort te zetten, terwijl de EU
ondersteuning wil verlenen bij vredesopbouw, conflictpreventie en conflictoplossing.
Hard security en soft security

De VS is nog steeds de dominante militaire macht in de Aziatische Pacific die garant
staat voor de territoriale veiligheid van Taiwan, Japan, Zuid-Korea, Filippijnen, Thailand,
Australië en Nieuw-Zeeland. China streeft militaire pariteit met de VS na in de Aziatische
Pacific en betwist de Amerikaanse militaire aanwezigheid in het gebied. De Amerikaanse
veiligheidsgaranties aan Taiwan, Japan en de Filippijnen zijn een doorn in China’s oog;
Taiwan wordt beschouwd als de afvallige Chinese provincie, die herenigd moet worden
met de Volksrepubliek, terwijl het met Japan en de Filippijnen een territoriaal dispuut
heeft over enkele eilanden en atollen in respectievelijk de Oost- en Zuid-Chinese Zee.
Amerikaanse inmenging in deze kwesties, in welke vorm dan ook, kan steevast rekenen
op scherpe kritiek uit Beijing.
De EU beschikt, anders dan de VS, niet over militaire hard power in de Aziatische Pacific.

102 Hillary Clinton, ‘America’s Pacific Century’, Foreign Policy, November 2011.
103 Raad van de Europese Unie, ‘Richtsnoeren inzake het buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU in
Oost-Azië’, 15 juni 2012, pp. 10-11.

43

Een functionaris van de Europese dienst voor extern optreden (EDEO) merkt hierover op:
The Asian region perhaps doesn’t need another hard security player; our added
value is different. We are seen as engaged but not threatening; active but without a
geo-political agenda. Perhaps the greatest value of the EU is to act as a principled
champion of rules-based, co-operative security.104
Wel kan de EU economische hard power en diplomatieke soft power aanwenden voor
conflictpreventie en conflictoplossing in de regio. Ook kan de Unie desgewenst een
bijdrage leveren aan de ontwikkeling van een (Oost-)Aziatische veiligheidsarchitectuur. Zo
kan de EU met een meer geïntegreerde benadering van veiligheidspolitiek op termijn een
relevante strategische speler in de Aziatische Pacific worden.
Samenwerking met regionale organisaties in Azië

Zowel de VS als de EU onderstreept het belang van multilaterale samenwerking en de
wenselijkheid van coöperatieve veiligheidsstructuren in de Aziatische regio. De essentie
van coöperatieve veiligheid is dat betrokken partijen een gezamenlijke verantwoordelijkheid
aanvaarden voor het vinden van oplossingen voor veiligheidsproblemen die zich in de regio
voordoen, waarbij zoveel mogelijk rekening wordt gehouden met elkaars fundamentele
belangen. Een belangrijk aspect van coöperatieve veiligheid is het versterken van het
wederzijdse vertrouwen. Zo kunnen de kuststaten aan de Zuid-Chinese Zee besluiten tot
een gezamenlijke search-and-rescueovereenkomst als vertrouwenwekkende maatregel
naar analogie van de Agreement on Cooperation on Aeronautical and Maritime Search and
Rescue in the Arctic, die in 2011 is overeengekomen door de lidstaten van de Arctische
Raad. Overigens staat het nastreven van leiderschap in de Aziatische regio, zowel van
de zijde van de VS als van China, op gespannen voet met het concept van coöperatieve
veiligheid.
De VS is vertegenwoordigd in de East Asia Summit (EAS), het ASEAN Regional Forum
(ARF) en ASEAN Defence Ministers Meeting-Plus (ADMM+), terwijl de EU vooralsnog
alleen in het ARF vertegenwoordigd is. In deze fora wordt door regeringsleiders (EAS) en
ministers (ARF, ADMM+) gesproken over gemeenschappelijke veiligheidsvraagstukken,
maar van een (Oost-) Aziatische veiligheidsarchitectuur is nog geen sprake. Wel is
tijdens de ARF-bijeenkomsten in 2009 en 2010 een beleidsvisie en plan van aanpak
overeengekomen door de ministers van Buitenlandse Zaken, waarin het ARF als spil moet
fungeren van een toekomstige regionale veiligheidsarchitectuur. Het doel is een regionale
operationele samenwerking tot stand te brengen inzake humanitaire hulpverlening,
terrorismebestrijding en grensoverschrijdende criminaliteit, maritieme veiligheid, nonproliferatie en ontwapening, en vredeshandhavingsoperaties. De ASEAN vormt de
drijvende kracht achter de totstandkoming van deze nieuwe veiligheidsarchitectuur,
die in 2020 zijn beslag moet krijgen.105 De EU en de VS kunnen via hun respectieve
samenwerking met de ASEAN een ondersteunende rol spelen in dit proces. De AIV
verwelkomt in dit verband de opening van een (kleine) EDEO-missie bij het hoofdkwartier
van het ASEAN-secretariaat in Jakarta, Indonesië, als een waardevolle stap naar nauwere
EU-ASEAN-samenwerking.

104 Toespraak van David O’Sullivan, Chief Operating Officer of the European External Action Service,
‘Priorities for EU Diplomacy in East Asia’, GRIPS Forum, Tokyo, 12 February 2013.
105 ‘ASEAN Regional Forum Vision Statement’, Phuket, Thailand, 23 July 2009; ‘Hanoi Plan of Action to
Implement the ASEAN Regional Forum Vision Statement’, Hanoi, Vietnam, 23 July 2010.

44

Veiligheidssamenwerking met China

Het belang van samenwerking met China op veiligheidsgebied kan moeilijk worden
overschat en zal zoveel mogelijk via multilaterale regionale fora, in het bijzonder de
EAS en ARF, moeten verlopen. Maar EAS en ARF zijn tot op heden onvoldoende in
staat gebleken een bemiddelende rol te vervullen bij (latente) conflicten waarbij grote
mogendheden als China, Japan, Rusland en de VS betrokken zijn.
De VS en China hebben evident meer te winnen bij samenwerking dan bij conflicten.
Desondanks is het ontstaan van conflicten tussen beide mogendheden voorstelbaar.
China’s geopolitieke belang in de komende decennia is het bereiken van militaire pariteit
met de VS in de regio. Voor de VS is het behoud van een sterke militaire positie in de
Aziatische regio voorwaarde om zijn veiligheidsgaranties aan Aziatische partners na te
kunnen komen. Vanwege de spanningshaarden in de Oost- en Zuid-Chinese Zee is het
ontstaan van een conflict by accident een reële mogelijkheid. Daarom zijn mechanismen
voor crisispreventie tussen de VS en China van groot belang. Vooral het voorkomen van
miscommunicatie behoeft aandacht. In dit kader zijn vertrouwenwekkende maatregelen
waaronder gezamenlijke militaire oefeningen en het instellen van een crisis hotline
tussen de presidenten van de VS en China alsmede de wederzijdse militaire leiding
onontbeerlijk. Ook de tijdens het Derde Plenum voorgestelde vorming van een nieuwe
staatsveiligheidsraad zou een positieve bijdrage kunnen leveren aan crisispreventie.
In de raad komt de politieke top samen met volksleger, politie en veiligheidsdiensten
(vergelijkbaar met de Amerikaanse Nationale Veiligheidsraad). De verwachting is dat
president Xi hierdoor de politieke controle over het volksleger kan vergroten.106
De EU voert sinds 2010 een strategische dialoog met China over uiteenlopende
veiligheidsvraagstukken en in 2012 zijn aanvullende afspraken gemaakt over gezamenlijke
militaire trainingen en de uitwisseling van ervaringen inzake crisisbeheersing en
piraterijbestrijding. De EU kan, na consultatie van de VS, een voorstel uitwerken waarbij
opheffing van het wapenembargo tegen China wordt gekoppeld aan de beoordeling van de
actuele mensenrechtensituatie, aan de Chinese bereidheid openheid van zaken te geven
over de omvang en samenstelling van zijn strijdkrachten en aan China’s medewerking aan
de totstandkoming van een internationale gedragscode ten aanzien van de territoriale
disputen in de Oost- en Zuid-Chinese Zee.
Economische veiligheid

De gestaag groeiende economische en handelsrelaties met Azië vergen ook maatregelen
ter bescherming tegen de risico’s van piraterij op zee, grensoverschrijdende criminaliteit,
fraude en cyberaanvallen. Deze risico’s zijn in het gunstigste geval een grote kostenpost,
maar kunnen ook onze moderne (informatie)samenleving ontwrichten. Piraterij op zee
kost volgens de Wereldbank wereldwijd € 18 miljard per jaar. De kosten van grensoverschrijdende criminaliteit en fraude zijn een veelvoud hiervan. De cyberaanvallen
op een aantal Nederlandse banken en het DigiD-loket van de overheid eerder dit jaar
hebben kortstondig de functionering van de Nederlandse banksector en overheid (ernstig)

106 South China Morning Post, ‘China’s new security superagency to further centralise power in Xi’s hands’,
25 November 2013. Zie: <http://www.scmp.com/news/china/article/1365133/chinas-nationalsecurity-committee-may-be-modelled-after-us-analysts>. Geraadpleegd op 25 november 2013; de
Volkskrant, ‘Xi heeft zijn munitie verzameld’, 14 november 2013.

45

verstoord.107 Digitale spionage, vooral het stelen van intellectueel eigendom, leidt tot
ernstige economische schade.
Bij piraterijbestrijding voor de kust van Somalië hebben de EU, de VS en belangrijke
Aziatische landen als China, Japan en Zuid-Korea laten zien tot samenwerking in
staat te zijn wanneer de economische veiligheid op het spel staat. De EU en de VS
zouden gezamenlijk het initiatief kunnen nemen om ook inzake grensoverschrijdende
criminaliteit, fraude en cyberaanvallen met belangrijke Aziatische partners een
gemeenschappelijke strategie en een plan van aanpak overeen te komen. Het ARF,
waarin naast de EU en de VS alle belangrijke Aziatische landen vertegenwoordigd zijn,
inclusief China, is hiervoor het meest geschikte samenwerkingsverband.
IV.3

Rol voor de NAVO in Azië?

Ofschoon de NAVO een alliantie is die zich ook tot de Pacific uitstrekt – met Hawaï
als het meest westelijk gelegen gebied – ziet de AIV geen reden om onder invloed
van de Amerikaanse strategische heroriëntatie op Azië een discussie te openen over
een uitbreiding van het verdragsgebied van de NAVO; wel is Artikel 5 van het NoordAtlantisch Verdrag van toepassing op Amerikaans grondgebied in de Pacific. De vrees
bij een groot aantal Europese bondgenoten militair verwikkeld te raken bij mogelijke
conflicten in de Aziatische Pacific levert wat dit betreft een onneembare hindernis op. De
meeste NAVO-lidstaten die in de Koude Oorlog tot de Sovjet-invloedssfeer behoorden,
zien in een mogelijke herleving van de Russische dreiging nog steeds de belangrijkste
rechtvaardiging van het voortbestaan van het bondgenootschap. Bovendien valt de
politieke wijsheid van een uitbreiding van de militaire bijstandsverplichting in de richting
van Azië ernstig te betwisten. Chinese politieke leiders zouden een dergelijke radicale
stap niet anders kunnen duiden dan als een provocatie, die de relatie met dit land op
scherp zou zetten. Wel is de AIV van mening dat de NAVO-landen maximaal gebruik
moeten maken van de onderlinge consultatiemogelijkheden die Artikel 4 van het Verdrag
van Washington opent. Destabiliserende ontwikkelingen in de Aziatische Pacific kunnen
immers ook ernstige repercussies hebben op de verhoudingen elders in de wereld, met
inbegrip van het Atlantisch gebied.
Voorts kan de NAVO worden gebruikt als platform voor verdieping van de militaire
samenwerking met die landen in de Aziatische Pacific waarmee al een partnerschapsovereenkomst is gesloten (waaronder Japan, Zuid-Korea en Australië). Waar de
partnerschappen in het recente verleden vooral in het teken stonden van het
effectief maken van de deelname van betrokken landen aan stabiliserings- en
wederopbouwoperaties in Irak en Afghanistan, zal het accent in de samenwerking in
de toekomst vermoedelijk meer komen te liggen op gebieden zoals raketverdediging,
maritieme veiligheid, cyberaanvallen, terrorisme- en piraterijbestrijding. Het NAVO
Strategisch Concept ‘Active Engagement, Modern Defence’ uit 2010 dient als

107 Minister van Buitenlandse Zaken, ‘Internationale Veiligheidsstrategie: Veilige Wereld, Veilig Nederland’,
Den Haag, 21 juni 2013; AIV-advies nummer 85, ‘Criminaliteit, Corruptie en Instabiliteit: een verkennend
advies’, Den Haag, mei 2013; zie ook: <http://www.binnenlandsbestuur.nl/digitaal/nieuws/digid-platdoor-cyberaanval.9014672.lynkx>. Geraadpleegd op 4 september 2013.

46

richtsnoer voor deze samenwerking.108
Australië heeft in de afgelopen jaren geïnvesteerd in uitbreiding van de defensiesamenwerking met partners in de Aziatische Pacific. De VS is de belangrijkste
bondgenoot van Australië in de regio, gevolgd door Japan. De VS zullen hun militaire
aanwezigheid in Australië de komende jaren uitbreiden tot 2500 mariniers − op
rotatiebasis − op een legerbasis nabij de noordelijke kustplaats Darwin. Sinds 2007
houden de Australische ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie periodieke
consultaties met hun Japanse ambtgenoten over veiligheids- en defensievraagstukken.
Weliswaar is Australië een partnerschap overeengekomen met de NAVO, maar
van de NAVO-lidstaten is alleen de VS in staat een rol van betekenis te spelen bij
militaire conflicten in de Aziatische Pacific. Daarom koestert Australië geen al te hoge
verwachtingen van de samenwerking met de NAVO.
China heeft ook interesse getoond om met de NAVO samen te werken. Dit heeft
geresulteerd in een bezoek van de directeur-generaal van de Internationale Militaire
Staf van de NAVO aan Beijing begin 2012. Bij die gelegenheid is afgesproken nauwer
samen te werken op uiteenlopende gebieden waaronder piraterijbestrijding, training en
opleiding. Samenwerking bij de training en opleiding van militairen komt de operationele
samenwerking ten goede in gezamenlijke missies, maar is evenzeer van belang ter
bevordering van meer wederzijds vertrouwen tussen China en de NAVO-lidstaten.109

108 Conference report ‘NATO Partnerships in a shifting strategic landscape’, Wilton Park, 1-3 October 2012;
NATO, ‘Active Engagement, Modern Defence: Strategic Concept for the Defence and Security of the
Members of the North Atlantic Treaty Organization’, Adopted by Heads of State and Government at the
NATO Summit in Lisbon, 19-20 November 2010.
109 Conference report ‘NATO Partnerships in a shifting strategic landscape’, Wilton Park, 1-3 October 2012;
zie: <http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_84305.htm>. Geraadpleegd op 25 september 2013.

47

V

Groeiende macht van Azië: nieuwe opgaven voor
het beleid

In het verlengde van de voorgaande beschrijvingen en analyses komt de AIV in dit
hoofdstuk tot een beantwoording van de beide hoofdvragen uit de adviesaanvraag
en geeft hij zijn visie op het Nederlandse buitenlands en veiligheidsbeleid inzake de
Aziatische Pacific.
1. Gevolgen van grotere machtspositie van Azië en invloed op de Nederlandse
veiligheidssituatie
Het veranderende krachtenveld en de internationale orde

Een voortzetting van de in dit rapport geschetste trends zou tot gevolg hebben dat het
zwaartepunt in de mondiale machtsverhoudingen, vooral op economisch gebied, over
twintig jaar van het Atlantisch gebied naar de Aziatische Pacific is verschoven. Deze
uitkomst is een serieuze mogelijkheid, maar nog geen zekerheid. Extrapolaties van
lopende ontwikkelingen naar de toekomst zijn niet zonder risico’s, want men moet altijd
bedacht zijn op discontinuïteiten, tegenbewegingen en onvoorziene gebeurtenissen. Wat
China betreft valt nu al te wijzen op onder andere de lagere economische groeicijfers,
de ongunstige effecten van het één-kind-beleid op de omvang van de beroepsbevolking
alsook de grote belasting voor de economie die de schade aan het milieu
veroorzaakt.110 China behoort inmiddels tot de categorie van middeninkomenslanden en
de ervaring leert dat landen die op een bepaald niveau van economische ontwikkeling
zijn gekomen, veel meer moeite hebben grote sprongen te maken in de stijging van hun
economische productiviteit dan in de startfase. Dit is zeker ook het geval naarmate de
dienstensector een groter beslag op schaarse middelen in een zich moderniserende
economie gaat leggen.
Een bron van onzekerheid betreft ook de vraag of de Chinese leiders erin zullen slagen
de zich uitbreidende middenklasse te verzoenen met het machtsmonopolie van de
communistische partij. Vooralsnog lijkt de vrees bij veel Chinezen voor een terugval
in de chaos en anarchie van de prerevolutionaire periode sterker dan het verlangen
naar meer politieke vrijheid en een eerbiediging van de universele mensenrechten
door het regime. Maar dit kan met het verstrijken van de tijd veranderen. Als de
partij er niet in slaagt adequaat te reageren op het proces van verandering, zijn grote
maatschappelijke spanningen, zelfs uitbarstingen van geweld, op middellange termijn
niet uit te sluiten. Aangezien politieke stabiliteit een noodzakelijke voorwaarde is voor
aanhoudende economische groei, zou onwil of onvermogen van de Chinese leiding om
via hervormingen mogelijke ontevredenheid onder de bevolking te kanaliseren afbreuk
kunnen doen aan de prestaties van de Chinese economie. De komende jaren zal moeten
blijken of de in november 2013, tijdens het Derde Plenum van het Centraal Comité van
de Chinese Communistische Partij, aangekondigde financiële, economische en sociale
hervormingen positief uitwerken.

110 In zijn boek Stumbling Giant: The Threats to China’s Future, Yale University Press, 2013, wijst Timothy
Beardson de ongunstige demografische ontwikkeling aan als het grootste obstakel voor China om
werkelijk rijk en machtig te worden.

48

Ondanks deze voorbehouden acht de AIV het waarschijnlijk dat het aandeel van China
en andere Aziatische landen in de wereldeconomie in de komende twintig jaar nog
aanzienlijk zal toenemen. Daarbij moet er rekening mee worden gehouden dat qua
absolute omvang van de economie China de VS spoedig voorbij zal streven. Maar een
verschuiving van het economisch zwaartepunt naar Azië hoeft nog niet te betekenen dat
ook het primaat in de wereldpolitiek op dit continent en in het bijzonder op China komt te
rusten. Dat lijkt zelfs onwaarschijnlijk indien het woord ‘primaat’ hier wordt uitgelegd als
het innemen van de positie van leidende wereldmogendheid of belangrijkste steunpilaar
van de mondiale orde, een positie die decennialang op de VS van toepassing was en
dat tot op heden is. Ook over twintig jaar zal China er vrijwel zeker niet in zijn geslaagd
de nog grote welvaartskloof met de westerse landen te overbruggen. Het ligt daarom
voor de hand dat China eerder geneigd is de koopkracht onder de eigen bevolking
als geheel te verbeteren, dan de lasten op zich te nemen die voortvloeien uit een rol
van wereldleider. In het discours over de Chinese buitenlandse politiek zijn ook weinig
aanknopingspunten te vinden voor het bestaan van enigerlei ambitie om in de toekomst
als ‘wereldpolitieagent’ of ultieme beschermer van de internationale rechtsorde op te
treden. Er is geen sprake van Chinese missiedrang. In dit opzicht valt een duidelijk
contrast aan te wijzen met de VS, die zich na de Tweede Wereldoorlog geroepen voelde
om universele waarden van democratie en vrijheid actief in de wereld uit te dragen
(American exceptionalism).
Hieraan moet worden toegevoegd dat China zijn militaire vermogens over twintig jaar
waarschijnlijk aanzienlijk zal hebben vergroot, maar dat deze versterking primair gericht
zal zijn op het bereiken van pariteit met de VS in de Aziatische regio en op de beveiliging
van strategische scheepvaartroutes naar grondstofrijke gebieden in het Midden-Oosten,
Afrika en Latijns-Amerika. De verwachting is niet gewettigd dat China de VS binnen
twintig jaar zal evenaren op het gebied van militaire vermogens die wereldwijd inzetbaar
zijn (power projection). Daarvoor is de militair-technologische achterstand van China te
groot en daarvoor lijkt aan Chinese kant ook het politieke motief te ontbreken.
De AIV ziet als een van de grootste opgaven voor de komende twintig jaar China
verder te integreren in het stelsel van wereldbestuur (global governance), het geheel
van formele en informele instituties dat, soms met inschakeling van private partijen
(zowel maatschappelijke organisaties als grote ondernemingen), oplossingen voor
wereldproblemen probeert te vinden. Die opgave is drieledig. In de eerste plaats
moet ervoor worden gezorgd dat China in de internationale instellingen een politieke
status verwerft die in overeenstemming is met zijn toegenomen en verder toenemende
economisch gewicht. Er zijn in dit opzicht al stappen in de goede richting gezet
(bijvoorbeeld de herziening van de stemgewichten in het IMF en de Wereldbank), maar
er is nog meer nodig om recht te doen aan de begrijpelijke en legitieme verlangens
van China en andere opkomende staten in bedoelde instellingen een grotere stem te
verkrijgen.
Ten tweede zal China moeten worden aangesproken op zijn verantwoordelijkheid
evenredig bij te dragen aan de levering van internationale publieke goederen, zoals
mondiale stabiliteit en veiligheid, monetaire stabiliteit, duurzame economische groei
en een gezond klimaat. Het gaat te ver om China op deze terreinen als een free rider
aan te merken. Ten aanzien van de mondiale stabiliteit en veiligheid is in dit advies
al gewezen op de bijdragen van China aan VN-vredesoperaties en de bestrijding van
piraterij op zee. Ook zou men kunnen stellen dat zonder het expansieve economisch
beleid van China sinds het begin van de mondiale financiële crisis, de gevolgen van de
crisis voor de westerse landen in de afgelopen jaren nog ernstiger zouden zijn geweest.

49

Desalniettemin had China een ruimer aandeel kunnen nemen in de verantwoordelijkheid
van de internationale gemeenschap voor het stabiliseren van conflictgebieden en voor
de hulp aan landen die te kampen hadden met ernstige financiële problemen. Zo is
het opmerkelijk dat China de grote financiële reserves waarover het beschikt wel heeft
aangewend om (vitale) delen van de infrastructuur van enkele Europese landen in
handen te krijgen, maar uiteindelijk geen interesse toonde in het rechtstreeks opkopen
van schuldpapier van de landen in Zuid-Europa. Ook de opstelling van China in de
internationale onderhandelingen over verlenging van het Klimaatverdrag laat zien dat het
land zich vaak laat leiden door een nogal enge opvatting over het nationaal belang.
Het derde deel van de opgave China te integreren in het stelsel van wereldbestuur
is waarschijnlijk het moeilijkst, te weten het vinden van overeenstemming over de
internationale beginselen en normen, vooral op economisch en financieel terrein, die
in de toekomst de betrekkingen tussen staten en andere internationale spelers in
goede banen moeten leiden. Het is niet waarschijnlijk dat China bereid is de rol van
verantwoordelijke speler (responsible stakeholder) op zich te nemen, indien dit betekent
dat Beijing deze rol moet spelen volgens de spelregels die de westerse landen jaren
geleden hebben opgesteld. Hoekstenen van het mondiale economisch stelsel zijn de
beginselen van vrijhandel, non-discriminatie en een beperkte rol van de staat in het
economisch verkeer. Daarentegen neigt de Chinese handelspolitiek naar protectionisme,
is het monetaire beleid niet afkerig van valutamanipulatie en – niet in de laatste
plaats − heeft China het economisch model van staatskapitalisme omhelsd. De AIV
tekent hier overigens bij aan dat de Chinese economie vooral zo sterk heeft kunnen
groeien dankzij die westerse spelregels voor het internationaal economisch verkeer.
Ten aanzien van de meer politieke spelregels zijn er eveneens belangrijke verschillen
aan te wijzen. Anders dan de westerse landen hanteert China een strikte definitie van
nationale soevereiniteit en non-interventie, terwijl het in de mensenrechtencatalogus
nog steeds een duidelijke hiërarchie aanbrengt, met dien verstande dat de politieke
en burgerlijke rechten ondergeschikt worden gemaakt aan de economische en sociale
rechten. Ook in het debat over de vraag aan welke eisen goed bestuur moet voldoen
botsen westerse ideeën van liberale democratie op een Chinese voorkeur voor de
notie van verantwoordelijk bestuur. Het uitblijven van minimale overeenstemming
over de internationale beginselen en normen die passen bij een wereld waarin de
machtsverhoudingen ten gunste van Azië zijn verschoven, zal in aanzienlijke mate
afbreuk doen aan de effectiviteit van enig stelsel van wereldbestuur dat men zich
over twintig jaar kan voorstellen. Voortgaande economische mondialisering en steeds
toenemende vervlechting van economieën zijn geen vanzelfsprekendheden. Er moet naar
het oordeel van de AIV dan ook rekening worden gehouden met de mogelijkheid van
fragmentatie van de internationale orde waarbij de wereld – sterker dan nu − uiteenvalt
in verschillende regio’s die ieder een eigen stelsel van politieke, economische en
handelsafspraken hebben.111
De invloed op de Nederlandse veiligheidssituatie

In de visie van de AIV zal een grotere machtspositie van Azië geen rechtstreekse
invloed hebben op de veiligheidssituatie in Nederland. Van een ernstige bedreiging
van de Nederlandse veiligheid zou immers alleen sprake zijn wanneer de VS en China
met elkaar op wereldschaal een militaire krachtmeting zouden aangaan waarin de
Amerikaanse bondgenoten worden meegesleurd. Dit is onwaarschijnlijk. Zeker, in de

111 Zie ook Jan Rood en Rosa Dinnissen (red.), ‘Een wereld in onzekerheid. Clingendael Strategische
Monitor’, Den Haag, Instituut Clingendael, 2013, pp. 27-30.

50

geschiedenis zijn talrijke voorbeelden te vinden van machtsovergangen van gevestigde
naar opkomende grote mogendheden die hebben geleid tot een gewapend conflict. Maar
de huidige realiteit van sterke wederzijdse economische en financiële afhankelijkheid
en het vooruitzicht van mogelijke nucleaire vergelding zullen de VS en China ervan
weerhouden een zogeheten successieoorlog te voeren, met als inzet wie de dominante
macht in de wereld blijft of wordt. De geldigheid van deze veronderstelling wint nog aan
kracht doordat de politieke leiders van de VS en China zich bewust lijken te zijn van
de destabiliserende effecten die grote veranderingen in de mondiale machtsstructuur
teweeg kunnen brengen.
Met het bovenstaande wil de AIV niet zeggen dat het uitbreken van een regionaal
conflict tussen China en de VS, Japan of een ander Aziatisch land ondenkbaar is.
Zo’n conflict, al dan niet als conflict by accident, kan men niet uitsluiten. Eerder is
al gewezen op de assertieve en intimiderende wijze waarop China zijn claims op de
betwiste eilanden en atollen in de Oost- en Zuid-Chinese Zee kracht heeft bijgezet. De
VS heeft hierop gereageerd met een versterking van zijn militaire aanwezigheid in het
westelijke deel van de Pacific, wat voedsel geeft aan het Chinese omsingelingscomplex.
Een uitwerking van de Amerikaanse militaire strategie in Azië langs de lijnen van het
Air-Sea Battle-concept en in samenhang hiermee een keuze in de militaire planning van
doelwitten op het Chinese vasteland kan door wantrouwende Chinese leiders bovendien
gemakkelijk worden opgevat als het treffen van voorbereidingen op een preventieve
oorlog. Het meest aannemelijke scenario van een regionale oorlog is het scenario van
een betrekkelijk klein gewapend incident dat in een vijandige atmosfeer van wederzijdse
verwijten niet onder controle wordt gehouden en onbedoeld escaleert naar hogere
geweldsniveaus.
Een regionale oorlog in Oost-Azië zou stellig leiden tot een ernstige ontwrichting van de
economische bedrijvigheid in dit deel van de wereld. Daarmee zou ook de economische
veiligheid van Nederland in het geding komen, als men denkt aan het risico van een
blokkade van de goederenstroom tussen Europa en Azië. Van een indirecte invloed op
de veiligheid van Nederland zal naar het inzicht van de AIV ook sprake zijn, indien de
VS de primaire verantwoordelijkheid voor de verzekering van stabiliteit in Noord-Afrika
en het Midden-Oosten in belangrijke mate aan de Europese landen overlaat. Naar de
mate waarin Europa niet in staat is deze verantwoordelijkheid op zich te nemen, zou
Nederland worden blootgesteld aan de negatieve gevolgen van turbulentie en onrust
aan Europa’s buitengrenzen. Hierbij valt te denken aan grote vluchtelingenstromen,
aantasting van de toevoer van grondstoffen en mogelijk verhoogde terroristische
activiteiten. In dit scenario zal het Nederlands grondgebied als geheel niet rechtstreeks
worden bedreigd.
Het Nederlands belang in Azië

Bij een groeiend aandeel van de Aziatische landen in het bruto wereldproduct wordt het
belang van stabiliteit in Azië voor Europa en Nederland in de komende twintig jaar alleen
maar groter. De belangen die Nederland in speciaal Oost-Azië heeft te verdedigen zijn
hoofdzakelijk van economische aard. De sterke gerichtheid van de Nederlandse export
op de landen van de EU − goed voor ongeveer tweederde van de totale export – doet
geen recht aan het belang van de snel groeiende markten buiten Europa, in het bijzonder
in Azië. Nederland zal hoe dan ook zijn aandeel op de Aziatische markten moeten
vergroten om te kunnen profiteren van de hogere economische groei aldaar. Daarbij is
het zaak dat Nederland zoveel mogelijk de voordelen uitbuit in vergelijking met andere
Europese exportlanden. Ook is een groei van de Duitse export naar China op zijn beurt
weer bijzonder gunstig voor de Nederlandse export naar Duitsland. Nederland zou

51

vooral moeten inzetten op de door het kabinet in 2011 aangewezen negen topsectoren
waarbinnen het in internationaal opzicht uitblinkt in kennis, ontwikkeling en innovatie,
te weten water, agrofood, tuinbouw, hightech, life sciences, chemie, energie, logistiek en
creatieve industrie.112
Binnen het algemene raamwerk van het gemeenschappelijke handelsbeleid van
de EU dient stevig te worden onderhandeld over een gelijkwaardige economische
en handelsrelatie met China. Uitgangspunt bij die onderhandelingen moet niet zijn
protectionisme of een blind vertrouwen in vrijhandel, maar economisch realisme.
Openheid van de markt waar nodig en restricties waar noodzakelijk. Daarbij mag het
gezichtspunt van wederkerigheid (quid-pro-quo) niet uit het oog worden verloren. Per slot
van rekening heeft Nederland een groot handelstekort met China.
Buitenlandse investeringen in Nederland, speciaal van China, moeten uit werkgelegenheidsoogpunt worden aangemoedigd, maar bij overnames van bedrijven die deel
uitmaken van de Nederlandse vitale infrastructuur, verdient het aanbeveling, in navolging van
andere landen, via nationale wetgeving een toetsing te laten geschieden aan het nationaal
belang en de nationale veiligheid. Van belang is dat de procedure en criteria voor een
dergelijke toetsing ook op EU-niveau worden afgestemd.
2. Betekenis van de Amerikaanse heroriëntatie op Azië voor de NAVO, de EU en Nederland
Samenwerkingsmogelijkheden met de VS

Niettegenstaande de snelle opmars van opkomende economieën als China, India
en Zuid-Korea blijven de Europese en Amerikaanse economie voor de voorzienbare
toekomst bovenal afhankelijk van elkaar. Deze wederzijdse economische afhankelijkheid
vormt een krachtig argument voor de snelle totstandkoming van het trans-Atlantisch
vrijhandels- en investeringsakkoord (TTIP) − waarover momenteel onderhandeld wordt −
dat moet bijdragen aan (verder) economisch herstel. De EU moet er wel op toezien
dat TTIP niet gebruikt gaat worden om China uit te sluiten van nieuwe internationale
handelsafspraken. Er is echter ook een bijkomende politieke overweging. De Amerikaanse
heroriëntatie op Azië dreigt de betekenis van het Atlantisch bondgenootschap verder te
verschralen. De AIV acht dit niet in het belang van Europa, omdat ons werelddeel voor de
oplossing van belangrijke wereldproblemen en het behoud van zijn positie in de wereld
aangewezen blijft op nauwe samenwerking met de VS. De onzekerheid over de vraag
of de Europese landen in de komende twintig jaar in het kader van de EU voldoende
eensgezindheid en handelingsvermogen zullen bereiken om een zelfstandige rol in de
wereldpolitiek te spelen, onderstreept alleen maar de geldigheid van dit argument. Waar
de militaire relatie tussen Europa en Noord-Amerika waarschijnlijk minder hecht wordt,
is er dus alle reden de samenwerking op niet-militaire terreinen te verdiepen. Behalve
op het terrein van handel en investeringen kan ook worden gedacht aan internationale
criminaliteitsbestrijding, energiepolitiek, milieubeheer, onderwijs en wetenschap.
De rol van de EU en de NAVO

De EU heeft met een aantal Aziatische landen − waaronder China en Japan −
en met de ASEAN een partnerschapsrelatie. Het substantiële belang van deze
partnerschappen is niet altijd duidelijk. De EU moet er naar de mening van de AIV
voor waken met het sluiten van akkoorden verwachtingen te wekken die niet worden

112 Zie: <http://www.rijksoverheid.nl/nieuws/2011/02/04/ondernemers-en-onderzoekers-aan-het-stuurvoor-sterker-nederland.html>. Geraadpleegd op 24 oktober 2013.

52

waargemaakt. Een reality-check van de grote ambities die de EU in de relatie met
Aziatische landen en regionale fora in beleidsdocumenten en overeenkomsten heeft
vastgelegd, lijkt niet overbodig. Met het oog hierop is een scherpe definitie van Europa’s
concrete belangen geboden. In algemene zin is de rol die de EU in Azië kan spelen op
economisch terrein groot, maar op het gebied van veiligheid, speciaal in het domein
van de hard security, zeer beperkt. Met de term hard security wordt gedoeld op een
bijdrage van de Unie aan stabiliteit in de Aziatische Pacific en de mogelijke inzet van
omvangrijke gevechtseenheden. Tot dit laatste is de EU niet in staat gebleken in
gebieden nabij Europa’s buitengrenzen en het zal al een hele opgave zijn het militaire
interventievermogen ten aanzien van die gebieden in de komende twintig jaar aanzienlijk
te verbeteren.
Een realistische beoordeling van het beperkte Europese vermogen enig militair gewicht
in de Aziatische schaal te werpen, impliceert overigens niet dat de EU irrelevant is
voor de veiligheid en stabiliteit in de Aziatische Pacific. Veiligheid en economie zijn
geen gescheiden domeinen. Het versterken van onderlinge afhankelijkheid op basis
van wederzijds voordelige economische betrekkingen, en in overeenstemming met
afdwingbare spelregels, lijkt de kans op het uitbreken van conflicten te verkleinen. In dit
opzicht kan de EU niet alleen haar eigen ervaringen met het opbouwen van een interne
veiligheidsgemeenschap delen met de Aziatische landen, maar zelf ook een actieve rol
spelen in de versterking van de veiligheidssamenwerking met en tussen de Aziatische
landen. De ASEAN vormt de drijvende kracht achter de totstandkoming van een
toekomstige (Oost-)Aziatische veiligheidsarchitectuur. De EU en de VS kunnen via hun
respectieve samenwerking met de ASEAN een ondersteunende rol spelen in dit proces.
Het strategische hoofddoel moet zijn het zoveel mogelijk engageren van China, maar ook
de VS, aan vormen van regionale samenwerking, in het bijzonder de totstandkoming van
coöperatieve veiligheidsafspraken in Oost- en Zuidoost-Azië.
De NAVO is minder goed gepositioneerd dan de EU om vanuit een geïntegreerde
benadering van veiligheidspolitiek een rol van betekenis te spelen in de Aziatische
Pacific. Als militair bondgenootschap is het niet eenvoudig om een nauwe samenwerking
met niet-militaire actoren overeen te komen inzake de bestrijding van onder meer
cyberdreigingen, terrorisme, internationale criminaliteit en piraterij op zee. Zo bleek
dat de NAVO, in tegenstelling tot de EU, niet in staat was om in het kader van de
piraterijbestrijding voor de kust van Somalië overeenkomsten te sluiten met de (civiele)
autoriteiten van Oost-Afrikaanse kuststaten over de uitlevering en berechting van
opgepakte Somalische piraten.
Gevolgen voor het Nederlands beleid

De opkomst van Azië, en in het bijzonder de groeiende macht van China, kan naar de
mening van de AIV niet zonder gevolgen blijven voor de prioriteiten in het Nederlands
buitenlands beleid. Aan de ontwikkelingen in dit deel van de wereld moet de regering
in haar beleidskeuzen dan ook een groter belang toekennen. De verschuiving van het
zwaartepunt in het mondiale krachtenveld gaat echter niet zover, dat er voor Nederland
redenen zijn op zoek te gaan naar een nieuwe formele inbedding van het beleid.
De VN (en daarmee verbonden instellingen), EU en NAVO blijven de belangrijkste
samenwerkingsverbanden waarbinnen Nederland met wisselende combinaties van
gelijkgezinde landen zijn doelstellingen tracht te realiseren. Er zijn geen bruikbare
alternatieven voorhanden. Wel is er aanleiding deze kaders meer dan in het verleden
dienstbaar te maken aan de ontwikkeling van een regionale veiligheidsarchitectuur
en een inclusief handelsregime in (Oost-)Azië alsook aan een sterkere integratie
van opkomende landen − in Azië en daarbuiten − in het stelsel van wereldbestuur.

53

Vanzelfsprekend mist Nederland het vermogen om andere landen te dwingen hieraan
hun medewerking te verlenen. Niettemin kan Nederland ervoor ijveren dat beide thema’s
blijvend een hoge plaats innemen op de agenda van het internationaal overleg en
praktische voorstellen ter zake te doen of te ondersteunen.
Zoals eerder in dit hoofdstuk beschreven is het risico van fragmentatie van de
toekomstige wereldorde voorstelbaar gezien de uiteenlopende opvattingen van gevestigde
en opkomende landen over de internationale beginselen en normen; een botsing
tussen de Westfaalse en post-Westfaalse principes. Het ligt op de weg van Nederland
in VN-verband een actieve rol te spelen in de discussie over de vraag op welke wijze
de angst bij opkomende landen voor misbruik van de responsibility to protect kan
worden weggenomen. Nederland zou ook het initiatief kunnen nemen tot het beleggen
van bijeenkomsten van internationaal-juridische en andere deskundigen afkomstig uit
gevestigde en opkomende landen. Het doel van deze bijeenkomsten zou moeten zijn te
onderzoeken of, ondanks verschillende visies van regeringen op de grondslagen van de
gewenste wereldorde, praktische formules kunnen worden gevonden die constructieve
samenwerking op wereldschaal in de verdere toekomst mogelijk maken.
Ook in EU-verband kan Nederland een eigen bijdrage leveren. Aan het eind van hoofdstuk
III werd een onvoldoende coherentie tussen een (economische) belangenoriëntatie en een
(politieke) waardenoriëntatie als een van de tekortkomingen van het buitenlands beleid
van de EU gesignaleerd. De inzet voor de handhaving van de mensenrechten speelt
hierbij een belangrijke rol. Alle EU-lidstaten bewijzen lippendienst aan dit doel, maar
de praktijk laat zien dat een groot aantal in de betrekkingen met China economische
belangen niet ondergeschikt wenst te maken aan het consequent opkomen voor de
mensenrechten. En dat terwijl ook naar het oordeel van de AIV de mensenrechtensituatie
in dit land onverminderd zorgen baart. Een en ander tast de geloofwaardigheid van de EU
als waardengemeenschap aan en verzwakt haar aanspraak op het predicaat normatieve
macht. De AIV ziet in dat Nederland niet in de positie verkeert de grotere lidstaten te
dwingen een ander beleid te voeren. Wat Nederland wel kan doen is binnen de EU
aandringen op een periodieke rapportage over de wijze waarop individuele lidstaten
in de relatie met China uitvoering geven aan de gemeenschappelijke richtsnoeren en
doelstellingen met betrekking tot de handhaving van mensenrechten in derde landen.
Een dergelijke rapportage zou op gezag van de EU Hoge Vertegenwoordiger kunnen
worden opgesteld. Op basis van objectieve rapporten zouden lidstaten elkaar in de Raad
Buitenlandse Zaken moeten kunnen aanspreken op hun feitelijk gedrag. De AIV vindt het
de moeite waard na te gaan of langs deze weg een beter evenwicht bereikt kan worden
tussen het opkomen voor economische belangen en de verdediging van fundamentele
waarden.
Ten slotte dient de groeiende macht van Azië voor Nederland aanleiding te zijn in
het bilateraal beleid een grotere nadruk te leggen op de betrekkingen met in elk
geval China, Japan, Zuid-Korea en Indonesië, landen waarmee het al uitgebreide
economische relaties heeft. Een verlegging van het geografische zwaartepunt in
het Nederlandse beleid, waarmee trouwens al een begin is gemaakt113, moet haar
vertaling krijgen in een stijging − absoluut en relatief − van officiële bezoeken van en
naar deze Aziatische landen alsmede in een toewijzing van diplomatiek en consulair

113 Zie de beleidsnotitie van de minister van Buitenlandse Zaken en de minister voor Buitenlandse Handel
en Ontwikkelingssamenwerking, ‘Het Nederlandse China-beleid: investeren in waarden en zaken’,
4 november 2013.

54

personeel en middelen die recht doet aan het belang van de regio. De AIV juicht het
toe dat het bezoek dat minister-president Rutte medio november 2013 aan China
aflegde, in 2014 een vervolg zal krijgen. De aankondiging bij deze gelegenheid dat de
stilgevallen mensenrechtendialoog tussen Nederland en China zal worden hervat, kan
als een hoopvol teken worden gezien dat in het verkeer tussen beide landen naast de
behartiging van economische belangen ook ruimte is voor een bespreking van nietmateriële onderwerpen.
In verband met de bevordering van de Nederlandse export naar groeimarkten in
opkomende landen vraagt de AIV nog aandacht voor het feit dat Nederland wat
betreft exportfinancieringsfaciliteiten zich niet kan meten met concurrerende landen
in Europa die eveneens inzetten op verhoging van de exporten naar deze landen.
Overheidssteun bij exportfinanciering wordt in Nederland grotendeels verstrekt door
middel van exportkredietverzekeringen (EKV) en een belangrijk onderdeel daarvan
exportkredietgaranties (EKG), met dien verstande dat de feitelijke financiering van
de exporttransacties dient te geschieden door de commerciële banken. In andere
exportlanden verstrekken de overheden zelf exportfinancieringen. Hierdoor hebben
exporteurs uit die landen een concurrentievoordeel, omdat zij meer zekerheid hebben
over de beschikbaarheid van exportfinanciering en ook kunnen rekenen op betere
voorwaarden.114 De AIV constateert dat deze ongelijkheid een inbreuk vormt op de
kerngedachte van een gelijk economisch speelveld en pleit ervoor in EU-verband
afspraken te maken c.q. regelingen te treffen om de concurrentievoorwaarden op het
gebied van de exportfinanciering gelijk te trekken.
Behalve aan versterking van de economische betrekkingen hecht de AIV ook veel
waarde aan wetenschappelijke uitwisseling met opkomende landen in Azië. Hij pleit voor
uitbreiding van de wetenschappelijke contacten in de overtuiging dat speciaal in China
een groot potentieel aan hoogwaardige kennis aanwezig is en dat kennis in de toekomst
een bepalende factor zal blijken te zijn voor de ontwikkeling van de krachtsverhoudingen
in de wereld.

114 Staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, ‘Exportfinanciering en ondersteuning
export’, Den Haag, 5 september 2012; zie ook: <http://www.vno-ncw.nl/publicaties/dossiers/Pages/
Buitenlandse_handel_en_investeringen_107.aspx>. Geraadpleegd op 12 november 2013.

55

VI Samenvatting en aanbevelingen
In dit laatste hoofdstuk worden puntsgewijs de belangrijkste bevindingen van het
advies samengevat en daarop gebaseerde aanbevelingen aan de Nederlandse regering
voorgelegd. Bij de aanbevelingen gaat het zowel om doelen die Nederland in NAVO- en
EU-verband ten aanzien van gewenste ontwikkelingen in Azië moet helpen bevorderen als
om belangen waarvoor Nederland in de sfeer van bilaterale betrekkingen met Aziatische
landen op eigen kracht moet opkomen.
1. Een van de grootste opgaven voor de komende twintig jaar is China verder te
integreren in het stelsel van wereldbestuur en het medeverantwoordelijk te maken
voor de levering van internationale publieke goederen. Daarbij moet wel rekening
worden gehouden met de omstandigheid dat het gemiddelde welvaartspeil in
China waarschijnlijk nog gedurende lange tijd aanzienlijk lager zal zijn dan dat
van de westerse landen. Teneinde te voorkomen dat China gaat rebelleren tegen
de bestaande wereldorde moet de zeggenschap van het land in de belangrijkste
internationale organisaties in overeenstemming worden gebracht met zijn
toegenomen economisch gewicht. Ook is het noodzakelijk met China het gesprek
aan te gaan over de vraag of de belangrijkste internationale spelregels, vooral op
economisch en financieel terrein, (nog) recht doen aan de belangen en opvattingen
van zowel gevestigde als opkomende landen. Het is daarbij niet realistisch te
veronderstellen dat China, met een groeiend zelfvertrouwen, zich geheel zal willen
conformeren aan beginselen en normen die de westerse landen na de Tweede
Wereldoorlog hebben opgesteld. Het is overigens verre van zeker dat men erin zal
slagen overeenstemming over nieuwe spelregels te bereiken. Mede daarom roept de
AIV de regering op zich actief met de discussie over de grondslagen van de toekomstige
wereldorde te bemoeien en met gelijkgezinde landen te zoeken naar formules voor
internationale samenwerking die aanvaardbaar zijn voor oude en nieuwe internationale
spelers. Nederland zou hiertoe het initiatief kunnen nemen door bijeenkomsten te
beleggen van internationaal-juridische en andere deskundigen afkomstig uit gevestigde
en opkomende landen.
2. De kans op een militaire krachtmeting op wereldschaal tussen China en de VS
lijkt in de komende twintig jaar gering. Eerder valt te denken aan de mogelijkheid
van een regionaal conflict dat min of meer onbedoeld uitbreekt doordat een klein
gewapend incident, bijvoorbeeld rond de betwiste eilanden in de Oost- en ZuidChinese Zee, als gevolg van politieke misrekeningen of technisch falen zich qua
omvang uitbreidt en escaleert naar hogere geweldsniveaus. Het klassieke dilemma
van entrapment en abandonment doet zich thans ook voor in de relatie met die
Aziatische landen die afhankelijk zijn van de Amerikaanse militaire bescherming. Aan
de ene kant wenst de Amerikaanse regering het risico te beperken dat de VS door
roekeloos handelen van een van zijn Aziatische bondgenoten wordt meegesleept
in een ongewild conflict, aan de andere kant wil zij de vrees bij deze bondgenoten
wegnemen dat de VS in gebreke zou blijven militaire bijstand te bieden in het geval
van Chinese agressie. De AIV sluit zich aan bij diegenen die pleiten voor deelname
van China en de VS aan een Aziatisch regime van coöperatieve veiligheid, waarbij
betrokken partijen rekening houden met elkaars veiligheidsbelangen. De noodzaak
hiertoe wordt alleen maar versterkt door het eenzijdige Chinese besluit over een
luchtverdediging identificatiezone. Dit regime zou gestalte moeten krijgen in een
reeks van vertrouwenwekkende maatregelen: gezamenlijke search and rescue op

56

zee, uitwisseling van informatie over militaire bewegingen, vooraankondiging van
militaire oefeningen en het toelaten van buitenlandse waarnemers bij oefeningen.
Om het risico van misperceptie van militaire bewegingen aan de andere zijde te
beperken zijn betrouwbare hotlineverbindingen op het hoogste politieke en militaire
niveau essentieel. In strijd met de grondgedachte van coöperatieve veiligheid zijn
militaire plannen die bij de andere partij onnodig als provocerend kunnen overkomen.
In dit verband plaatst de AIV vraagtekens bij de aanvaarding door de VS van het
Air-Sea Battle-concept als onderdeel van de militaire strategie tegenover China. Dit
operationele concept voorziet immers in massale aanvallen op doelen op het Chinese
vasteland en op zee in antwoord op dreigingen in het westelijk deel van de Pacific en
gaat daarmee voorbij aan het belang van de-escalatie en beheersing van conflicten
op een laag geweldsniveau. De AIV adviseert de regering praktische voorstellen te
ondersteunen die kunnen bijdragen aan versterking van het vertrouwen tussen de
politieke en militaire leiders van de landen in de Aziatische Pacific en aan beperking
van de risico’s op ‘conflict by accident’. In het bijzonder zal de EU haar invloed moeten
aanwenden om China en andere betrokken landen in Zuidoost-Azië te bewegen tot
medewerking aan de totstandkoming van een internationale gedragscode inzake de
territoriale disputen in de Zuid-Chinese Zee.
3. Een verdere verschuiving van het zwaartepunt in het mondiale krachtenveld naar de
landen in Oost- en Zuidoost-Azië in de komende twintig jaar is aannemelijk. Alleen
al om die reden moet de oproep van de Amerikaanse president aan de Europese
landen om meer strategisch samen te werken in de Aziatische regio ernstig genomen
worden. Dit vraagt om een politieke strategie, waarin de VS en Europa − op basis
van een scherpe definitie van hun wederzijdse belangen − de gemeenschappelijke
doelstellingen en instrumenten van hun beleid in de Aziatische Pacific vastleggen.
Kern van deze strategie zijn de modaliteiten van de omgang met China. Daarbij moet
China primair worden gezien als een grote mogendheid die aanspraak maakt op
een leidende positie in zijn deel van de wereld en die niet afkerig lijkt om politieke
eisen met diplomatieke en economische middelen, en in laatste instantie ook
met militaire middelen, kracht bij te zetten. Ofschoon er overtuigende argumenten
zijn in het Chinabeleid van de westerse landen de nadruk te leggen op dialoog en
samenwerking, kan daarom – mede gelet op de aard van het politieke regime in
China − een geloofwaardig militair tegenwicht ten opzichte van dit land niet worden
gemist. Het eenzijdige besluit van China tot afkondiging van een zogenaamde
luchtverdediging en identificatiezone die een groot deel van de Oost-Chinese Zee
bestrijkt, heeft twijfel opgeroepen aan de bereidheid van dit land om op vreedzame
wijze zijn (territoriale) geschillen met zijn buurlanden te beslechten. De AIV roept de
regering op eerst in EU-verband de discussie over een trans-Atlantische Azië-strategie te
voeren, gevolgd door een intensivering van het periodiek overleg tussen de EU en de VS,
alsmede consultaties in de NAVO, die dienen te resulteren in een gemeenschappelijke
Azië-strategie van de VS en Europa.
4. Bij de vaststelling van de wederzijdse bijdrage aan de uitvoering van een
gemeenschappelijke strategie past de erkenning dat Europa en de VS weliswaar een
gezamenlijk belang hebben bij de handhaving van vrede en veiligheid in de Aziatische
Pacific, alsmede bij een voortzetting van de economische groei in het gebied, maar
dat er ook niet onaanzienlijke onderlinge verschillen bestaan. Deze vloeien voort uit
de uiteenlopende geografische ligging (de VS is wel een Pacific-macht, Europa niet),
de ongelijke militaire capaciteit en mogelijkheden om ontwikkelingen te beïnvloeden
en ook uit een verschillende opvatting over de gewenste aanpak van spanningen en
conflicten in het algemeen. Europa beschikt over een beperkt arsenaal van harde

57

militaire macht en zal in het licht van de herpositionering en komende afslanking
van de Amerikaanse strijdkrachten worden gedwongen zijn relatief geringe militaire
capaciteit vooral aan te wenden ten behoeve van het voorkomen, beheersen en
beslechten van mogelijke conflicten in en nabij Europa. Instabiliteit aan Europa’s
grenzen kan immers rechtstreeks het functioneren van de samenlevingen
in ons werelddeel beïnvloeden; daarbij kan men denken aan onder meer
vluchtelingenstromen, een verhoogd terroristisch gevaar en een blokkade van de
goederenstroom. In overeenstemming met het advies dat de AIV ter zake begin 2012
heeft uitgebracht wordt de regering aangeraden de militaire samenwerking in Europees
verband met onverminderde kracht te bevorderen teneinde Europa’s kwetsbaarheden
op defensiegebied te verminderen, en op termijn het defensiebudget te verhogen.115
5. De Europese bijdrage aan de uitvoering van een trans-Atlantische Azië-strategie zal
voornamelijk economisch van aard zijn en wat de veiligheid betreft zich beperken
tot conflictpreventie en conflictoplossing met beperkte inschakeling van militair
personeel. De EU is de grootste handelspartner van Azië, groter dan de VS. Met alle
belangrijke landen in Oost-Azië heeft het partnerschapsovereenkomsten gesloten,
die in beginsel voorzien in brede en diepgaande samenwerking, niet alleen op
economisch terrein. Enerzijds is het potentieel van deze samenwerking bij lange na
niet benut, anderzijds is meer realisme geboden bij de formulering van ambities en
het stellen van doelen. Prioriteiten voor het EU-beleid ten aanzien van de Aziatische
Pacific dienen te zijn:
- bestaande bilaterale handelsafspraken verbreden naar multilaterale
handelsafspraken teneinde de ontwikkeling van banden tussen landen in
het betrokken gebied, over de grenzen van politieke tegenstellingen heen, te
stimuleren (bijvoorbeeld een veelomvattend regionaal vrijhandelsverdrag met de
Associatie van Zuidoost-Aziatische Naties);
- ondersteuning bij het creëren of versterken van regionale instellingen die de
economische relaties tussen Aziatische landen onderwerpen aan regels, toezicht
en procedures van geschillenbeslechting. De groei in de onderlinge economische
relaties in Azië heeft geleid tot een hoog niveau van wederzijdse afhankelijkheid,
zonder dat – anders dan in Europa − ondersteunende instellingen tot stand zijn
gekomen.
De AIV beveelt de regering aan zich sterk te maken voor een actieve rol van de EU
op het terrein van institution building in de Aziatische Pacific. Hiervoor is het naar
de mening van de AIV nodig de diplomatieke presentie van de EU in Azië verder
uit te breiden. Op korte termijn kan de EU haar goede diensten en expertise
aanbieden om het integratieproces van de ASEAN tot een drie pijlerstructuur
(veiligheidsgemeenschap, een economische gemeenschap en een sociaal-culturele
gemeenschap) tot een succes te maken.
6. De verschuiving van het zwaartepunt in het mondiale krachtenveld naar de
Aziatische Pacific vormt geen dwingende reden het NAVO Strategisch Concept, zoals
vastgesteld te Lissabon in november 2010, ter discussie te stellen. Uitbreiding van
het verdragsgebied van de NAVO zal voor een groot aantal Europese bondgenoten
een onneembare hindernis opleveren. Bovendien valt de politieke wijsheid van
een uitbreiding van de militaire bijstandsverplichting in de richting van Azië ernstig
te betwisten. Het Noord-Atlantisch Verdrag (1949) biedt voldoende flexibiliteit

115 AIV-advies nummer 78, ‘Europese defensiesamenwerking: soevereiniteit en handelingsvermogen’,
Den Haag, januari 2012.

58

om op een verantwoorde wijze met de veiligheidsproblemen in de Aziatische
Pacific om te gaan; deze kunnen immers ook ernstige repercussies hebben op
de verhoudingen elders in de wereld, met inbegrip van het Atlantisch gebied. De
AIV meent dat in dit verband maximaal gebruik moet worden gemaakt van de
consultatie- en samenwerkingsmogelijkheden die Artikel 4 van het Verdrag biedt. De
NAVO kan ook worden gebruikt als platform om de partnerschapsovereenkomsten
die met een aantal Aziatische landen zijn gesloten, verder te verdiepen. Deze
verdieping zal vooral moeten worden gezocht in nauwere samenwerking op het
terrein van raketverdediging, maritieme veiligheid, cyberaanvallen, terrorisme- en
piraterijbestrijding. Ondanks het unieke karakter van de NAVO als belangrijkste
geïntegreerde militaire alliantie in de wereld, wil de AIV zijn ogen niet sluiten voor
het feit dat de betekenis van het Atlantisch Bondgenootschap (verder) dreigt
te verminderen naarmate de VS de belangrijkste bedreigingen van zijn vitale
belangen in Azië ziet en de verzekering van de veiligheid in en rond Europa – niet
ten onrechte − in de eerste plaats als een verantwoordelijkheid voor de Europese
bondgenoten beschouwt. Omdat de militaire relatie tussen Europa en Noord-Amerika
waarschijnlijk minder hecht wordt, neemt het belang van de politieke samenwerking
naar het oordeel van de AIV toe. Deze kan in de toekomst op de beste manier
worden gewaarborgd door met name de samenwerking op niet-militaire terreinen
te versterken. In het verlengde hiervan beveelt de AIV de regering aan alles in het
werk te stellen om de lopende onderhandelingen over de totstandkoming van een
trans-Atlantisch vrijhandels- en investeringsakkoord te laten slagen en tegelijkertijd
voorstellen te doen c.q. te steunen die leiden tot nauwere trans-Atlantische
samenwerking met betrekking tot grensoverschrijdende criminaliteitsbestrijding,
energiepolitiek, milieubeheer, onderwijs en wetenschap.
7. Aan de effectiviteit van het optreden van de EU ten aanzien van China wordt afbreuk
gedaan doordat lidstaten zich veelal door hun nationale kortetermijnbelangen
laten leiden. De economische crisis van de afgelopen jaren heeft dit patroon nog
versterkt. Lidstaten die geneigd zijn voorrang te geven aan nationale economische
belangen boven bijvoorbeeld overwegingen inzake mensenrechten, bewijzen de
reputatie van de EU als normatieve macht geen dienst. Maar ook los van de
mensenrechtencomponent geldt dat de uitvoering van het gemeenschappelijk
handelsbeleid van de EU onder druk komt te staan indien, zoals in het geval van
de relatie met China, niet alle lidstaten in gelijke mate opkomen voor het beginsel
van wederkerigheid. De ruime toegang die China heeft tot de Europese markt gaat
niet gepaard met een even grote toegang van Europese bedrijven tot de Chinese
markt. In haar optreden tegen Chinese dumpingpraktijken ondervindt de Europese
Commissie verder wisselende steun van de kant van de lidstaten. De AIV vindt de
gemeenschappelijke handelspolitiek van de EU nog steeds een groot goed, dat om
die reden steun van Nederland verdient. Wanneer echter geconstateerd wordt dat EUlidstaten via bilaterale acties het gemeenschappelijk beleid omzeilen door nationale
voordelen binnen te halen ten koste van andere lidstaten, dan moet Nederland zich
eerst inzetten voor herstel van de eenheid van EU-beleid of anders eveneens de
bilaterale weg kiezen van het behartigen van het nationaal belang. De AIV dringt er bij
de regering op aan zich allereerst in te spannen voor een op wederkerigheid gebaseerd
gemeenschappelijk handelsbeleid inzake China, ook indien dit op korte termijn ingaat
tegen het eigen Nederlands belang, en er vervolgens op toe te zien dat dit door alle
lidstaten ook wordt nageleefd.
8. Het wapenembargo tegen China dat de EU na de bloedige onderdrukking van de
Tiananmenprotesten van 1989 heeft ingesteld, vormt een belangrijke sta-in-de-weg

59

voor een versterking van de samenwerking inzake buitenlands en veiligheidsbeleid
met China. Beijing is onverminderd geïnteresseerd in het verkrijgen van dual-use
technologie van Europese landen, in het bijzonder van Frankrijk en het Verenigd
Koninkrijk. In zijn China-advies van 2007 pleitte de AIV voor opheffing van het
verbod, onder andere omdat handhaving van het embargo geen recht zou doen
aan de geest van partnerschap tussen beide partijen en omdat de effectiviteit
daarvan betwistbaar was. De AIV meent dat deze argumenten weinig van hun
kracht hebben verloren. Niettemin komt hij tot de conclusie dat het niet raadzaam
is het wapenembargo op te heffen voordat eerst met de VS hierover (opnieuw) het
gesprek is gevoerd. Een eenzijdig Europees besluit zou immers in strijd zijn met
het hierboven geformuleerde voorstel dat de VS en Europa zich moeten inspannen
om tot een gemeenschappelijke Azië-strategie te komen. De AIV beveelt de regering
aan de kwestie van het wapenembargo tegen China op korte termijn in het overleg
tussen de EU en de VS aan de orde te stellen. De beslissing het embargo op te
heffen moet worden genomen binnen het raamwerk van een beoordeling van (a)
China’s medewerking aan de totstandkoming van een internationale gedragscode ten
aanzien van de territoriale disputen in de Zuid-Chinese Zee, (b) zijn bereidheid om een
grotere transparantie inzake de omvang en samenstelling van zijn strijdkrachten te
betrachten, en (c) de actuele mensenrechtensituatie in China.
9. De belangen van Nederland in Azië zijn in hoofdzaak economisch van aard.
Weliswaar is de handel met de Aziatische landen in het afgelopen decennium
aanzienlijk toegenomen, maar het aandeel van deze landen in het totale
volume van de Nederlandse export blijft nog relatief gering. Bovendien is in het
economisch verkeer tussen in het bijzonder Nederland en China sprake van een
grote onevenwichtigheid, met dien verstande dat de Chinese goederenexport naar
Nederland een veelvoud is van de Nederlandse goederenexport naar China, terwijl
voor de investeringsstromen tussen beide landen het omgekeerde geldt. Om de
Nederlandse export naar Azië verder te stimuleren moet worden gewerkt aan
verbetering van de Nederlandse exportfinanciering. Op dit moment ondervinden
Nederlandse exporteurs een concurrentienadeel ten opzichte van exporteurs
in concurrerende landen in Europa. Nederland verstrekt overheidssteun bij
exportfinanciering door middel van exportkredietverzekeringen, maar laat de feitelijke
financiering van exporttransacties over aan commerciële banken. Daarentegen
verstrekken de overheden in andere EU-landen zelf exportfinancieringen. Hierdoor
hebben exporteurs uit die landen meer zekerheid over de beschikbaarheid van
exportfinanciering en kunnen zij rekenen op betere voorwaarden. De AIV beveelt
de regering aan ervoor te ijveren dat in EU-verband afspraken worden gemaakt c.q.
regelingen worden getroffen om de concurrentievoorwaarden op het gebied van de
exportfinanciering gelijk te trekken.
Naast een beter gebruik van exportkansen in Azië verdient de Chinese interesse in
het verwerven van toegang tot kennis en technologie van Nederlandse universiteiten
en bedrijven bijzondere aandacht. Op zichzelf is er niets tegen het op een gezonde
commerciële basis overdragen van kennis en technologie, maar een waarschuwend
woord is in dit verband op zijn plaats. De AIV is van oordeel dat bedoelde overdracht
er niet toe mag leiden dat vitale sectoren van de Nederlandse economie hierdoor de
internationale concurrentiestrijd gaan verliezen. Ook is behoedzaamheid geboden
daar waar het gaat om overname door buitenlandse investeerders van Nederlandse
bedrijven. Voor zover Chinese overnames zich vooral richten op vitale onderdelen
van onze infrastructuur, zoals communicatienetwerken en havenfaciliteiten, is een
toetsing aan het nationaal belang of de nationale veiligheid op haar plaats. Van

60

belang is dat de procedure en criteria voor een dergelijke toetsing ook op EU-niveau
worden afgestemd. De AIV geeft de regering in dit verband in overweging een beleid
te ontwikkelen dat zowel recht doet aan het open karakter van de Nederlandse
economie als aan de bescherming van vitale nationale belangen.
10. De AIV beseft dat de bestaande asymmetrie in de omvang van de wederzijdse
krijgsmachten grenzen stelt aan de mogelijkheden tot bilaterale militaire
samenwerking tussen Nederland en China. Dat maakt vormen van multilaterale
samenwerking die feitelijk al bestaan in EU- en NAVO-verband, bijvoorbeeld op
het gebied van piraterijbestrijding, extra waardevol. Deze uitspraak is ook zonder
meer van toepassing op de komende samenwerking tussen Nederland en China
bij de uitvoering van de VN-vredesmissie in Mali, waarbij militairen van het Chinese
Volksbevrijdingsleger onder meer de beveiliging zullen leveren van het VN-kamp
in Gao, waar ook Nederlandse militairen zijn gelegerd. De AIV is verder positief
over het voornemen de maritieme samenwerking tussen Nederland en China uit
te breiden. Behalve aan de uitwisseling van informatie tussen de hydrografische
diensten van de Nederlandse en Chinese zeemacht, waartoe in 2013 is besloten,
kan ook worden gedacht aan andere vormen van samenwerking, zoals de
openstelling over en weer van bepaalde opleidingsmodules. Het pad hiertoe is
al geplaveid door recente afspraken over uitwisseling van stafleden tussen de
Nederlandse en de Chinese defensieacademies en het delen van kennis van de
Nederlandse School voor Vredesmissies met haar Chinese tegenhanger. De AIV
beveelt de regering aan nadere mogelijkheden tot bilaterale militaire samenwerking
met China te onderzoeken, in aanvulling op initiatieven in EU- en NAVO-verband, die
kunnen dienen als vertrouwenwekkende maatregel.

61

Bijlage I

Adviesaanvraag

63

Vraagstelling
Wij leggen de Raad graag de volgende vragen voor:

1. Welke gevolgen vloeien volgens de Raad voort uit een grotere machtspositie
van Azië op de middellange termijn en welke invloed heeft dit op de Nederlandse
veilig heidssituatie?
Daarbij vragen wij het oordeel van de Raad over de vraag of de economische,
politieke en militaire macht over twintig jaar inderdaad naar Azië en de Pacific zijn
verschoven. Welke vorm zullen deze verschuivingen hebben? Wat is over twintig
jaar het belang van stabiliteit in Azië voor Nederland en Europa? Welke belangen
van Nederland zijn mogelijk in het geding?

Datum
juli 2013
Onze referentie

DVB/VD-069/2013

Een vervolgvraag is met welke spelers op het internationale toneel Nederland het
beste kan samenwerken om zijn veiligheidsbelangen te dienen. Gezamenlijke
dreigingen vereisen immers gezamenlijke reacties. Wij vragen de Raad dan ook in
te gaan op samenwerkingsmogelijkheden tussen Europese landen en de Verenigde
Staten, mogelijk via EU en NAVO, en samenwerkingsmogelijkheden met landen en
fora in de Aziatische regio. Daarbij vragen wij de Raad bijzondere aandacht te
besteden aan de volgende vragen:
Moet Nederland zich inzetten voor een actievere rol van de EU in Azië op het
terrein van politieke samenwerking, vredeshandhaving en vredesopbouw? In
welke mate dient het gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid aandacht
te besteden aan deze regio? En welke regionale partners en organisaties zijn in
dat kader relevant? Welke rol kunnen de in Chicago overeengekomen
partnerschappen, onder meer met Australië, hierbij spelen? Ten slotte zou de
Raad nader kunnen ingaan op de inhoud die de EU en de NAVO kunnen geven aan
de dialoog met Aziatische partners en welke partners daarvoor in aanmerking
zouden komen.
2. Wat betekent het verschuiven van de strategische focus van de Verenigde
Staten naar Azië en de Pacific voor de NAVO, de EU en Nederland?
Graag vragen wij de Raad in te gaan op de impact hiervan op de integriteit van
het Nederlandse en bondgenootschappelijk grondgebied, de bevordering van de
internationale rechtsorde en de economische veiligheid van Nederland.
De US strategic guidance uit januari 2012 lijkt een duidelijke buitenlandspolitieke
heroriëntatie op Azië te behelzen. Onlangs hebben de Verenigde Staten
onderstreept Europa graag bij deze verschuiving te willen betrekken.
Gezamenlijke standpunten en het bevorderen van gedeelde belangen zouden de
effectiviteit van het buitenlands beleid van de Verenigde Staten immers ten goede
komen. Tegen deze achtergrond vragen we de Raad nader in te gaan op de te
verwachten nadere beleidskeuzes van de Verenigde Staten en op de mogelijke
implicaties daarvan. Wat zijn de voor- en nadelen voor Nederland en de EU van
zo’n partnerschap met de Verenigde Staten?
De Amerikaanse strategische heroriëntatie zou gevolgen kunnen hebben voor de
militaire samenwerking met de Verenigde Staten, in het bijzonder in NAVO
verband. Daarbij neemt het aanhoudend beroep van de Verenigde Staten op de
Europese bondgenoten om een groter deel van de lasten binnen het
bondgenootschap voor hun rekening te nemen een centrale plaats in. De
Amerikanen nemen thans ongeveer driekwart van de NAVO-capaciteiten voor hun
rekening.

Pagina 2 van 3

Burdensharing vergt dat Europa zijn verantwoordelijkheid neemt, zowel voor
toereikende militaire capaciteiten als voor optreden bij crises in de nabijheid van
Europa. In het vorig jaar uitgekomen advies “Europese defensiesamenwerking:
soevereiniteit en handelingsvermogen” gaf de Raad hier reeds zijn visie op.
Samenvattend vragen wij de Raad in te gaan op de gevolgen van de buitenlandse
en veiligheidspolitieke heroriëntatie van de Verenigde Staten op (Zuidoost-)Azië
en de Pacific, in het bijzonder voor de NAVO, de EU en Nederland. Hoe kan het
buitenlands- en veiligheidsbeleid van Nederland op deze ontwikkeling inspelen?
Welke doelen dient Nederland in de NAVO en de EU na te streven?

Datum
juli 2013
Onze referentie
DVB/VD-069/20 13

Wij zien uw advies met belangstelling tegemoet.

Fra t
Mini

m erm a ns
Buitenlandse Zaken

Iaert
r van

Pagina 3 van 3

Bijlage II

Overzicht gebruikte begrippen
Air-Sea Battle-concept

militair operationeel concept dat de VS in staat
moet stellen om door middel van grootscheepse
fysieke- en cyberaanvallen op het (Chinese)
vasteland en op zee anti-access/area denialcapaciteit uit te schakelen.

anti-access/area denial capaciteit

militaire capaciteiten waarmee een tegenstander op
afstand kan worden gehouden of de toegang tot een
(zee)gebied kan worden ontzegd.

ASEAN

Association of Southeast Asian Nations: Brunei,
Cambodja, Filippijnen, Indonesië, Laos, Maleisië,
Myanmar, Singapore, Thailand en Vietnam.

Aziatische Pacific

Oost-Azië en Zuidoost-Azië.

bruine marine

marine die is toegerust om in kustwateren te
opereren.

blauwe marine

marine die is toegerust om op volle zee te opereren.

conflict by accident

een klein gewapend incident dat in een vijandige
atmosfeer van wederzijdse verwijten onbedoeld
escaleert naar hogere geweldsniveaus.

command & control

commandovoering in een militaire organisatie.

containment

indammingspolitiek die erop gericht is de
invloedssfeer van een andere macht in te perken.

defence strategic guidance

strategisch defensieplan van de VS dat als
uitgangspunt dient voor de geografische focus,
militaire strategie, troepenopbouw, wapenaankopen
en het defensiebudget voor de komende jaren.

Doha-ronde

onderhandelingsronde georganiseerd door de
Wereldhandelsorganisatie, gestart in 2001, met
als doel de opheffing van handelsbarrières en het
bevorderen van internationale vrijhandel.

Eén-Chinabeleid

politieke visie van de Volksrepubliek China en
Taiwan (Republiek China) dat er maar één China is
in de wereld. Ze beschouwen elkaar als afvallige
provincies en niet als twee aparte staten.

free rider

iemand die voordeel heeft van (publieke) goederen
of diensten zonder hieraan mee te betalen.

internationale publieke
goederen

internationale goederen en diensten waarvan niemand
kan worden uitgesloten (‘non-exclusiviteit’) en waarbij het
gebruik door de één niet ten koste gaat van gebruik door
anderen (‘non-rivaliteit’).

hard power

het gebruik van militaire of economische middelen
om het gedrag of de belangen van politieke actoren te
beïnvloeden.

killing fields

genocide in Cambodja onder het regime van de Rode Khmer,
waarbij tussen 1975 en 1979 één tot twee miljoen mensen
zijn omgebracht.

level playing field

een (economische) ruimte waarbinnen alle spelers hun
activiteiten volgens dezelfde (gelijke) spelregels bedrijven.

non-proliferatieverdrag

internationaal verdrag van 1968, over het niet-verspreiden
van kernwapens en de daaruit resulterende controle op
kernmateriaal om onttrekking van kernmateriaal voor het
vervaardigen van kernwapens te voorkomen.

offshore control

(gedeeltelijke) zeeblokkade op enige afstand van de kust
die beoogt de in- en uitvoer van een land te bemoeilijken of
te verhinderen.

power projection

militaire capaciteit voor expeditionaire oorlogvoering.

soft power

het gebruik van diplomatie, buitenlandse hulp en culturele
betrekkingen als middelen om het gedrag of de belangen
van politieke actoren te beïnvloeden.

vrijhandel

vrij verkeer van goederen en diensten tussen verschillende
landen.

zespartijenoverleg

onderhandelingen over het Noord-Koreaanse
kernwapenprogramma tussen de VS, China, Rusland,
Zuid-Korea, Japan en Noord-Korea.

Bijlage III

Overzicht gebruikte afkortingen
A2/AD

anti-access/area denial

ASEAN

Associatie van Zuidoost-Aziatische Naties

ADMM+

ASEAN Defense Ministers Meeting-Plus

APEC

Asia-Pacific Economic Cooperation

ACFTA

ASEAN-China vrijhandelszone

ARF

ASEAN Regional Forum

DoC

Declaration on the Conduct of Parties in the South China Sea

EAS

East Asia Summit

EDEO

Europese Dienst voor Extern Optreden

EKG

exportkredietgaranties

EKV

exportkredietverzekeringen

EU

Europese Unie

FDI

buitenlandse directe investeringen

IMF

Internationaal Monetair Fonds

JMSU

Joint Marine Seismic Undertaking

NAVO

Noord-Atlantische Verdragsorganisatie

OVSE

Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa

PCA

Partnership and Cooperation Agreement

TTIP

Trans-Atlantisch vrijhandels- en investeringsakkoord

TPP

Trans-Pacific Partnership

UNCLOS

United Nations Convention on the Law of the Sea (VN-Zeerechtverdrag)

VS

Verenigde Staten van Amerika

VN

Verenigde Naties

WTO

Wereldhandelsorganisatie

Door de Adviesraad Internationale Vraagstukken uitgebrachte adviezen*
1 EUROPA INCLUSIEF, oktober 1997
2 CONVENTIONELE WAPENBEHEERSING: dringende noodzaak, beperkte mogelijkheden, april 1998
3 DE DOODSTRAF EN DE RECHTEN VAN DE MENS: recente ontwikkelingen, april 1998
4 UNIVERSALITEIT VAN DE RECHTEN VAN DE MENS EN CULTURELE VERSCHEIDENHEID, juni 1998
5 EUROPA INCLUSIEF II, november 1998
6 HUMANITAIRE HULP: naar een nieuwe begrenzing, november 1998
7 COMMENTAAR OP DE CRITERIA VOOR STRUCTURELE BILATERALE HULP, november 1998
8 ASIELINFORMATIE EN DE EUROPESE UNIE, juli 1999
9 NAAR RUSTIGER VAARWATER: een advies over betrekkingen tussen Turkije en de Europese Unie, juli 1999
10 DE ONTWIKKELINGEN IN DE INTERNATIONALE VEILIGHEIDSSITUATIE IN DE JAREN NEGENTIG:
van onveilige zekerheid naar onzekere veiligheid, september 1999
11 HET FUNCTIONEREN VAN DE VN-COMMISSIE VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS, september 1999
12 DE IGC 2000 EN DAARNA: op weg naar een Europese Unie van dertig lidstaten, januari 2000
13 HUMANITAIRE INTERVENTIE, april 2000**
14 ENKELE LESSEN UIT DE FINANCIËLE CRISES VAN 1997 EN 1998, mei 2000
15 EEN EUROPEES HANDVEST VOOR GRONDRECHTEN?, mei 2000
16 DEFENSIE-ONDERZOEK EN PARLEMENTAIRE CONTROLE, december 2000
17 DE WORSTELING VAN AFRIKA: veiligheid, stabiliteit en ontwikkeling, januari 2001
18 GEWELD TEGEN VROUWEN: enkele rechtsontwikkelingen, februari 2001
19 EEN GELAAGD EUROPA: de verhouding tussen de Europese Unie en subnationale overheden, april 2001
20 EUROPESE MILITAIR-INDUSTRIËLE SAMENWERKING, mei 2001
21 REGISTRATIE VAN GEMEENSCHAPPEN OP HET GEBIED VAN GODSDIENST OF OVERTUIGING, juni 2001
22 DE WERELDCONFERENTIE TEGEN RACISME EN DE PROBLEMATIEK VAN RECHTSHERSTEL, juni 2001
23 COMMENTAAR OP DE NOTITIE MENSENRECHTEN 2001, september 2001
24 EEN CONVENTIE OF EEN CONVENTIONELE VOORBEREIDING: de Europese Unie en de IGC 2004,
november 2001
25 INTEGRATIE VAN GENDERGELIJKHEID: een zaak van verantwoordelijkheid, inzet en kwaliteit, januari 2002
26 NEDERLAND EN DE ORGANISATIE VOOR VEILIGHEID EN SAMENWERKING IN EUROPA IN 2003:
rol en richting, mei 2002
27 EEN BRUG TUSSEN BURGERS EN BRUSSEL: naar meer legitimiteit en slagvaardigheid voor
de Europese Unie, mei 2002
28 DE AMERIKAANSE PLANNEN VOOR RAKETVERDEDIGING NADER BEKEKEN: voors en tegens van
bouwen aan onkwetsbaarheid, augustus 2002
29 PRO–POOR GROWTH IN DE BILATERALE PARTNERLANDEN IN SUB–SAHARA AFRIKA: een analyse van
strategieën tegen armoede, januari 2003
30 EEN MENSENRECHTENBENADERING VAN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING, april 2003
31 MILITAIRE SAMENWERKING IN EUROPA: mogelijkheden en beperkingen, april 2003
32 Vervolgadvies EEN BRUG TUSSEN BURGERS EN BRUSSEL: naar meer legitimiteit en
slagvaardigheid voor de Europese Unie, april 2003
33 DE RAAD VAN EUROPA: minder en (nog) beter, oktober 2003
34 NEDERLAND EN CRISISBEHEERSING: drie actuele aspecten, maart 2004
35 FALENDE STATEN: een wereldwijde verantwoordelijkheid, mei 2004**
36 PREËMPTIEF OPTREDEN, juli 2004**
37 TURKIJE: de weg naar het lidmaatschap van de Europese Unie, juli 2004
38 DE VERENIGDE NATIES EN DE RECHTEN VAN DE MENS, september 2004
39 DIENSTENLIBERALISERING EN ONTWIKKELINGSLANDEN: leidt openstelling tot achterstelling?,
september 2004

40 DE PARLEMENTAIRE ASSEMBLEE VAN DE RAAD VAN EUROPA, februari 2005
41 DE HERVORMINGEN VAN DE VERENIGDE NATIES: het rapport Annan nader beschouwd, mei 2005
42 DE INVLOED VAN CULTUUR EN RELIGIE OP ONTWIKKELING: stimulans of stagnatie?, juni 2005
43 MIGRATIE EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: de samenhang tussen twee beleidsterreinen, juni 2005
44 DE NIEUWE OOSTELIJKE BUURLANDEN VAN DE EUROPESE UNIE, juli 2005
45 NEDERLAND IN DE VERANDERENDE EU, NAVO EN VN, juli 2005
46 ENERGIEK BUITENLANDS BELEID: energievoorzieningszekerheid als nieuwe hoofddoelstelling,
december 2005***
47 HET NUCLEAIRE NON-PROLIFERATIEREGIME: het belang van een geïntegreerde en multilaterale
aanpak, januari 2006
48 MAATSCHAPPIJ EN KRIJGSMACHT, april 2006
49 TERRORISMEBESTRIJDING IN MONDIAAL EN EUROPEES PERSPECTIEF, september 2006
50 PRIVATE SECTOR ONTWIKKELING EN ARMOEDEBESTRIJDING, oktober 2006
51 DE ROL VAN NGO’S EN BEDRIJVEN IN INTERNATIONALE ORGANISATIES, oktober 2006
52 EUROPA EEN PRIORITEIT!, november 2006
53 BENELUX, NUT EN NOODZAAK VAN NAUWERE SAMENWERKING, februari 2007
54 DE OESO VAN DE TOEKOMST, maart 2007
55 MET HET OOG OP CHINA: op weg naar een volwassen relatie, april 2007
56 INZET VAN DE KRIJGSMACHT: wisselwerking tussen nationale en internationale besluitvorming, mei 2007
57 HET VN-VERDRAGSSYSTEEM VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS: stapsgewijze versterking in een
politiek geladen context, juli 2007
58 DE FINANCIËN VAN DE EUROPESE UNIE, december 2007
59 DE INHUUR VAN PRIVATE MILITAIRE BEDRIJVEN: een kwestie van verantwoordelijkheid, december 2007
60 NEDERLAND EN DE EUROPESE ONTWIKKELINGSSAMENWERKING, mei 2008
61 DE SAMENWERKING TUSSEN DE EUROPESE UNIE EN RUSLAND: een zaak van wederzijds
belang, juli 2008
62 KLIMAAT, ENERGIE EN ARMOEDEBESTRIJDING, november 2008
63 UNIVERSALITEIT VAN DE RECHTEN VAN DE MENS: principes, praktijk en perspectieven, november 2008
64 CRISISBEHEERSINGSOPERATIES IN FRAGIELE STATEN: de noodzaak van een samenhangende aanpak,
maart 2009
65 TRANSITIONAL JUSTICE: gerechtigheid en vrede in overgangssituaties, april 2009**
66 DEMOGRAFISCHE VERANDERINGEN EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING, juli 2009
67 HET NIEUWE STRATEGISCH CONCEPT VAN DE NAVO, januari 2010
68 DE EU EN DE CRISIS: lessen en leringen, januari 2010
69 SAMENHANG IN INTERNATIONALE SAMENWERKING: reactie op WRR-rapport ‘Minder pretentie,
meer ambitie’, mei 2010
70 NEDERLAND EN DE ‘RESPONSIBILITY TO PROTECT’: de verantwoordelijkheid om mensen te
beschermen tegen massale wreedheden, juni 2010
71 HET VERMOGEN VAN DE EU TOT VERDERE UITBREIDING, juli 2010
72 PIRATERIJBESTRIJDING OP ZEE: een herijking van publieke en private verantwoordelijkheden, december 2010
73 HET MENSENRECHTENBELEID VAN DE NEDERLANDSE REGERING: zoeken naar constanten in een
veranderende omgeving, februari 2011
74 ONTWIKKELINGSAGENDA NA 2015: millennium ontwikkelingsdoelen in perspectief, april 2011
75 HERVORMINGEN IN DE ARABISCHE REGIO: kansen voor democratie en rechtsstaat?, mei 2011
76 HET MENSENRECHTENBELEID VAN DE EUROPESE UNIE: tussen ambitie en ambivalentie, juli 2011
77 DIGITALE OORLOGVOERING, december 2011**
78 EUROPESE DEFENSIESAMENWERKING: soevereiniteit en handelingsvermogen, januari 2012
79 DE ARABISCHE REGIO, EEN ONZEKERE TOEKOMST, mei 2012

80 ONGELIJKE WERELDEN: armoede, groei, ongelijkheid en de rol van internationale samenwerking,
september 2012
81 NEDERLAND EN HET EUROPEES PARLEMENT: investeren in nieuwe verhoudingen, november 2012
82 WISSELWERKING TUSSEN ACTOREN IN INTERNATIONALE SAMENWERKING: naar flexibiliteit en
vertrouwen, februari 2013
83 TUSSEN WOORD EN DAAD: perspectieven op duurzame vrede in het Midden-Oosten, maart 2013
84 NIEUWE WEGEN VOOR INTERNATIONALE MILIEUSAMENWERKING, maart 2013
85 CRIMINALITEIT, CORRUPTIE EN INSTABILITEIT: een verkennend advies, juni 2013

Door de Adviesraad Internationale Vraagstukken uitgebrachte briefadviezen
1 Briefadvies UITBREIDING EUROPESE UNIE, december 1997
2 Briefadvies VN-COMITÉ TEGEN FOLTERING, juli 1999
3 Briefadvies HANDVEST GRONDRECHTEN, november 2000
4 Briefadvies OVER DE TOEKOMST VAN DE EUROPESE UNIE, november 2001
5 Briefadvies NEDERLANDS VOORZITTERSCHAP EU 2004, mei 2003****
6 Briefadvies RESULTAAT CONVENTIE, augustus 2003
7 Briefadvies VAN BINNENGRENZEN NAAR BUITENGRENZEN - ook voor een volwaardig
Europees asiel- en migratiebeleid in 2009, maart 2004
8 Briefadvies DE ONTWERP-DECLARATIE INZAKE DE RECHTEN VAN INHEEMSE VOLKEN.
Van impasse naar doorbraak?, september 2004
9 Briefadvies REACTIE OP HET SACHS-RAPPORT: Hoe halen wij de Millennium Doelen, april 2005
10 Briefadvies DE EU EN DE BAND MET DE NEDERLANDSE BURGER, december 2005
11 Briefadvies TERRORISMEBESTRIJDING IN EUROPEES EN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF,
interim-advies over het folterverbod, december 2005
12 Briefadvies REACTIE OP DE MENSENRECHTENSTRATEGIE 2007, november 2007
13 Briefadvies EEN OMBUDSMAN VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING, december 2007
14 Briefadvies KLIMAATVERANDERING EN VEILIGHEID, januari 2009
15 Briefadvies OOSTELIJK PARTNERSCHAP, februari 2009
16 Briefadvies ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: Nut en noodzaak van draagvlak, mei 2009
17 Briefadvies KABINETSFORMATIE 2010, juni 2010
18 Briefadvies HET EUROPESE HOF VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS: beschermer van burgerlijke
rechten en vrijheden, november 2011
19 Briefadvies NAAR EEN VERSTERKT FINANCIEEL-ECONOMISCH BESTUUR IN DE EU, februari 2012
20 Briefadvies NUCLEAIR PROGRAMMA VAN IRAN: naar de-escalatie van een nucleaire crisis, april 2012
21 Briefadvies DE RECEPTORBENADERING: een kwestie van maatvoering, april 2012
22 Briefadvies KABINETSFORMATIE 2012: krijgsmacht in de knel, september 2012
23 Briefadvies NAAR EEN VERSTERKTE SOCIALE DIMENSIE VAN DE EUROPESE UNIE, juni 2013
24 Briefadvies MET KRACHT VOORUIT: reactie van de Adviesraad Internationale Vraagstukken op de
beleidsbrief ‘Respect en recht voor ieder mens’, september 2013
*

Alle adviezen zijn ook beschikbaar in het Engels. Sommige adviezen ook in andere talen.

**

Gezamenlijk advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Commissie van Advies inzake
Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV).

***

Gezamenlijk advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Algemene Energieraad (AER).

**** Gezamenlijk briefadvies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Adviescommissie
voor Vreemdelingenzaken (ACVZ).