Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

26 991

Voedselveiligheid

Nr. 486

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT EN STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 augustus 2017
Afgelopen dagen is er onrust ontstaan over de aanwezigheid van de stof
fipronil in eieren. Deze onrust is meer dan begrijpelijk. Het nieuws dat er
een stof in een levensmiddel zit die daar niet hoort tast het vertrouwen in
de voedselveiligheid aan. Consumenten moeten erop kunnen vertrouwen
dat het eten dat zij in de winkel kopen veilig is. Naar aanleiding van de
toelichting door de NVWA in de uitzending van Nieuwsuur op dinsdagavond is er helaas onduidelijkheid ontstaan over de risico’s van het eten
van eieren die fipronil bevatten. Deze onduidelijkheid is de volgende
ochtend door de NVWA weggenomen. Via deze brief informeren wij u
over de huidige situatie en de maatregelen die zijn genomen naar
aanleiding van de vondst van fipronil in eieren. Het RIVM geeft aan dat er
bij de huidige blootstelling via de consumptie van eieren met fipronil geen
acute gezondheidseffecten te verwachten zijn.
Fipronil is een insecticide dat onder meer in diergeneeskundige producten
tegen vlooien, mijten en teken gebruikt wordt. Fipronil mag niet worden
gebruikt bij dieren die bestemd zijn voor de voedselketen, zoals kippen.
De NVWA is op dit moment druk bezig met het nemen van maatregelen
zodat alle besmette eieren van de markt af zijn. Daarin werken de
toezichthouders van de NVWA nauw samen met het Openbaar Ministerie,
Bureau Risicobeoordeling en Onderzoek (bureau), het RIVM, het Nationaal
vergiftigingen informatiecentrum (NVIC) en het Voedingscentrum. Nadat
de maatregelen die de NVWA nu neemt geëffectueerd zijn zullen we
grondig onderzoeken hoe dit incident heeft kunnen gebeuren en hoe dit in
de toekomst kan worden voorkomen. Op dit moment loopt er al een
strafrechtelijk onderzoek.
Vandaag zijn van alle 180 onderzochte bedrijven de resultaten van de
monstername bekend en zijn de ei-codes van de bedrijven waar fipronil in
de eieren boven de norm is aangetroffen gedeeld op de website van de
NVWA.

kst-26991-486
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 991, nr. 486

1

Op basis van deze resultaten wordt momenteel door het Centraal Bureau
Levensmiddelen (CBL) gezorgd dat de laatste eieren van de bedrijven
waar fipronil boven de Europese norm (de MRL1) is aangetroffen direct uit
de schappen van de supermarkt worden gehaald. De consument kan de
eieren die nog in de koelkast staan zelf controleren aan de hand van de
lijst met ei-codes op de website van de NVWA.2 Voor alle andere eieren
geldt dat er geen aanleiding is consumenten af te raden deze te eten. De
Staatssecretaris van EZ heeft hierover afgelopen weekend contact gehad
met zijn Duitse collega en heeft deze boodschap vandaag nogmaals
expliciet met hem gedeeld.
Daarnaast neemt de NVWA ook de komende tijd regelmatig monsters in
de supermarkten om eventuele nieuwe besmettingen met fipronil in
eieren direct op te sporen. Daarmee doet de NVWA het maximale om de
veiligheid van eieren te waarborgen.
In de media horen we op dit moment verschillende vormen van kritiek op
het handelen van de NVWA. Enerzijds wordt gesteld dat de NVWA harder
moet optreden in het belang van de voedselveiligheid en anderzijds wordt
er gesteld dat er te hard wordt opgetreden omdat er niet direct risico’s
voor de volksgezondheid zijn. De hoeveelheid aangetroffen fipronil in de
eieren van een aantal bedrijven overschrijdt de MRL. De MRL voor fipronil
in eieren is in Europa op 1 januari 2017 naar aanleiding van een advies
van de Europese Voedselveiligheidsautoriteit (EFSA) verder naar beneden
bijgesteld. MRL’s zijn op basis van wetenschappelijk onderzoek door EFSA
vastgesteld door de Europese Unie en vormen een belangrijk onderdeel
van ons voedselveiligheidssysteem. Er is zorgvuldig beoordeeld of lage
concentraties in levensmiddelen van deze stoffen gevaar kunnen vormen
voor consumenten. Hierbij is uitgangspunt dat de meest kwetsbare
consumenten beschermd worden. Zoals door een aantal experts al in de
media is gesteld leidt het overschrijden van deze norm niet direct tot een
risico voor de volksgezondheid. Essentieel voor de werking van ons
voedselveiligheidssysteem is echter dat de NVWA strikt handhaaft op de
vastgestelde normen om zo de voedselveiligheid, en ook het publieke
vertrouwen in dit systeem, te waarborgen.
De biocidenwetgeving, die valt onder de verantwoordelijkheid van het
Ministerie van Infrastructuur en Milieu, is van toepassing op middelen die
ingezet worden om stallen te behandelen ter bestrijding van, in dit geval,
bloedluizen. Indien fipronil op dieren wordt gebruikt is de Diergeneesmiddelenwet van toepassing. Dit valt onder de verantwoordelijkheid van het
Ministerie van Economische Zaken. Biociden op basis van fipronil mogen
uitsluitend op de Nederlandse markt gebracht en toegepast worden
conform de toelating van het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb). Er zijn geen toelatingen voor biociden
op basis van fipronil voor bloedluizenbestrijding in stallen. Volgens de
wetgeving had fipronil dus niet gebruikt mogen worden voor dit doel. De
nu ontstane situatie is aanleiding te bezien of er in het toezicht meer
nadruk gelegd moet worden op illegaal gebruik in de agrarische sector.
Maatregelen
Begin juni 2017 is er op een Belgisch leghenbedrijf fipronil in eieren
aangetroffen. Het Belgische Federale Agentschap voor de veiligheid van
de voedselketen (FAVV) is toen een onderzoek gestart naar de mogelijke
1

Het maximumresidugehalte (de MRL) is het hoogste wettelijk toegestane concentratieniveau
van een bestrijdingsmiddelenresidu in een levensmiddel of diervoeder dat op basis van goede
landbouwpraktijken en de laagste blootstelling van consumenten die noodzakelijk is met het
oog op de bescherming van kwetsbare consumenten.
2
www.nvwa.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 991, nr. 486

2

bron. In dit kader is op 19 juni contact geweest met het NVWA over een
tweetal Nederlandse bedrijven. Op 28 juni heeft de NVWA een verzoek
van de Belgische FAVV ontvangen om onderzoek in te stellen naar een
servicebedrijf dat behandelingen tegen bloedluizen bij leghennen
aanbiedt3. De NVWA heeft naar aanleiding van dit verzoek een strafrechtelijk onderzoek in Nederland ingesteld. Daarbij is de administratie van het
betreffende bedrijf in beslag genomen. Omdat het strafrechtelijke
onderzoek naar het servicebedrijf nog loopt, kunnen we nu geen verdere
informatie geven.
Uit de administratie van het betreffende servicebedrijf bleek dat acht
leghenbedrijven in juli behandeld waren tegen bloedluis door dit bedrijf.
Op 19 juli heeft de NVWA monsters genomen bij de bedrijven die na 1 juli
behandeld zijn door het servicebedrijf. Op basis van de resultaten van
deze monsters is op 22 juli bekend geworden dat bij zeven van de acht
behandelde bedrijven fipronil boven de MRL van 0,005 mg/kg is aangetroffen in de eieren.4 Deze bedrijven zijn direct geblokkeerd en hebben de
eieren met waarden boven de MRL teruggehaald uit het handelskanaal
(«recall»). Naar aanleiding van de resultaten heeft de NVWA het Openbaar
Ministerie gevraagd om de bedrijfsadministratie van het betreffende
servicebedrijf vrij te geven. Vervolgens heeft een analyse van deze
gegevens plaatsgevonden en heeft de NVWA besloten alle bedrijven die
vanaf 1 januari 2017 behandeld zijn door het betreffende servicebedrijf uit
voorzorg te blokkeren en te bemonsteren. Dit betekent dat er geen kippen,
eieren of mest van de bedrijven mag worden afgevoerd. In totaal zijn circa
180 leghenbedrijven, opfokbedrijven en vermeerderingsbedrijven
geblokkeerd. Dit betreft ongeveer 20% van de eierproducerende sector.
Hiermee is zeker gesteld dat er geen producten van deze bedrijven meer
op de markt komen totdat de monsteruitslagen bekend zijn. De NVWA
heeft bij alle geblokkeerde bedrijven monsters genomen van de eieren en
in een aantal gevallen ook van de mest en het kippenvlees. De NVWA
heeft naar aanleiding van de uitkomsten van de monsters, het Openbaar
Ministerie verzocht om de bedrijfsadministratie van het servicebedrijf over
2016 vrij te geven.
De groep van bedrijven die besmet is met fipronil heeft direct een recall
van hun eieren ingezet om deze tot en met de supermarktketen en de
verwerkende industrie terug te halen. De NVWA houdt toezicht op de
uitvoering van de recall. Op zondag 30 juli is bij een leghenbedrijf een
waarde ver boven de MRL gevonden die leidt tot een overschrijding van
de Acute Referentie Dosis (ARfD)5. Deze toxicologische grenswaarde geeft
aan hoeveel een persoon binnen 24 uur binnen mag krijgen zonder dat er
gezondheidsrisico’s optreden. Een overschrijding van deze grenswaarde
betekent dat op basis van de huidige wetenschappelijke kennis een risico
voor de consument niet uit te sluiten is. Dit hoeft niet automatisch te
betekenen dat er ook daadwerkelijk gezondheidseffecten optreden. Op
basis hiervan heeft de NVWA op maandag 31 juli een publiekswaarschuwing gegeven. Daarnaast is op de website van de NVWA een lijst van
ei-codes gepubliceerd waar de Acceptabele Dagelijkse Hoeveelheid (ADI)
voor kinderen is overschreden. Deze waardes leveren geen acuut gevaar
op, maar kunnen bij langdurige consumptie niet als veilig voor kinderen
3

Bloedluizen vormen alleen een probleem bij leghennen en niet bij vleeskuikens aangezien
vleeskuikens een korte levensduur hebben, waarbij de stallen tussentijds schoongemaakt
worden en bloedluizen zich niet ontwikkelen.
4
Deze limiet is vastgesteld in Verordening (EG) nr. 396/2005.
5
Acute Referentie Dosis (de ARfD) is de geraamde hoeveelheid van een stof in een levensmiddel, uitgedrukt in verhouding tot het lichaamsgewicht, die in korte tijd, meestal in de loop
van één dag, mag worden ingenomen zonder merkbaar gezondheidsrisico voor de consument,
waarbij rekening gehouden wordt met gevoelige bevolkingsgroepen (bijvoorbeeld kinderen en
foetussen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 991, nr. 486

3

worden beschouwd. De ei-codes staan op de eieren gestempeld.
Consumenten kunnen zo nagaan of zij nog eieren van deze bedrijven (van
vóór de blokkering van 26 juli) in huis hebben. De NVWA raadt aan
kinderen deze eieren niet te laten eten. De meest actuele consumenteninformatie is te vinden op de websites van de NVWA en het Voedingscentrum. Ten slotte zijn nu alle uitslagen van de 180 geblokkeerde
bedrijven verwerkt en zijn alle ei-codes met uitslagen boven de MRL
gepubliceerd op de website. Deze eieren zijn teruggehaald uit het
handelskanaal.
Onderzoek in winkels
Naast de blokkering van de bedrijven die door het servicebedrijf zijn
behandeld heeft de NVWA vorige week monsters van eieren uit supermarkten genomen. Uit de resultaten van deze monsters blijkt dat in 26%
van de eieren meer dan de MRL wordt aangetroffen. De herkomst van
deze eieren is getraceerd en dit komt, op twee bedrijven na, overeen met
de geblokkeerde bedrijven. Deze twee bedrijven zijn ook geblokkeerd en
worden door de NVWA onderzocht. Tevens wordt op dit moment de
relatie tot het servicebedrijf onderzocht. De lijsten van geblokkeerde
bedrijven zijn ter beschikking gesteld aan de Federatie van Nederlandse
Levensmiddelenindustrie (FNLI) en het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL). Hiermee zijn de voedselproducenten en supermarkten in
staat om hun verantwoordelijkheid in de productieketen versneld op te
pakken en ervoor te zorgen dat er geen onveilige levensmiddelen bij de
consument terecht komen. De NVWA zal de komende tijd monsters blijven
nemen in de supermarkten om te controleren of de recall volledig is en of
er mogelijk via die weg nog nieuwe bronnen boven tafel komen, zoals
bijvoorbeeld via buitenlandse bedrijven.
Deblokkering van bedrijven
Wanneer ei-monsters van de geblokkeerde bedrijven negatief zijn (waarde
onder de MRL) wordt de blokkade opgeheven. De NVWA heeft de eerste
bedrijven inmiddels weer vrijgegeven. Als bij een bedrijf met meerdere
stallen slechts een deel van de stallen vervuild is met fipronil, kunnen de
schone stallen alleen worden vrijgegeven als de NVWA kan vaststellen dat
tracering van de eieren op stalniveau mogelijk is en de eistromen fysiek
gescheiden kunnen worden.
De bedrijven waar een fipronilwaarde boven de MRL is aangetroffen,
blijven geblokkeerd. Deze bedrijven worden pas vrijgegeven wanneer zij
aantonen aan de NVWA dat er geen fipronil meer in de eieren zit. De
ondernemer is zelf verantwoordelijk voor het nemen van de benodigde
maatregelen hiertoe. Het Ministerie van Economische Zaken werkt samen
met de sector aan maatregelen en protocollen om kippen, stallen en mest
zo snel mogelijk fipronil-vrij te krijgen dan wel op een verantwoorde
manier af te voeren, met inachtneming van de belangen rond dierenwelzijn, milieu en leefomgeving. Voorop staat dat ondernemers zelf
verantwoordelijk zijn voor het nemen van adequate maatregelen en
hiertoe het initiatief nemen. Er vindt intensieve afstemming plaats tussen
de verschillende organisaties uit de pluimveeketen, departementen en de
toezichthouder.
Internationaal
De Belgische autoriteiten hebben op 27 juli 2017 via het Europese
meldingssysteem Rapid Alert on Safe Food and Feed (RASFF) melding
gemaakt van het aantreffen van fipronil in Belgische eieren. De NVWA
heeft deze melding op verschillende momenten aangevuld met nieuwe
informatie en resultaten van onderzoek. Ook in Duitsland heeft de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 991, nr. 486

4

toezichthouder maatregelen genomen ter bescherming van de volksgezondheid. De NVWA heeft afstemming gezocht met de Duitse en
Belgische autoriteiten bij de aanpak van fipronil in eieren en heeft
daarnaast de Europese Commissie schriftelijk op de hoogte gebracht van
de maatregelen die in Nederland worden genomen. Op verzoek van
Nederland heeft de Europese Commissie een Europees geharmoniseerde
aanpak vastgesteld. Nederland volgt deze aanpak.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.I. Schippers
De Staatssecretaris van Economische Zaken,
M.H.P. van Dam

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 991, nr. 486

5