Zalm
particuliere beleggers de heffing uit aanmerkelijk belang,
zodat er vanuit Europeesrechtelijk perspectief geen
sprake kan zijn van discriminatie.
Ik ben zeer erkentelijk voor de welwillende houding
van de Kamer tegenover mijn voornemen om een
overgangsregime te hanteren door het verkorten van het
boekjaar. Daarbij krijg ik het voordeel van de twijfel, zo
beluister ik. Mocht dit problemen opleveren, dan zal ik
uiteraard een novelle indienen, maar de complicaties in
andere rechtssferen dan de fiscale zullen wij voor alle
zekerheid nogmaals nagaan. Mij is verzekerd dat dit een
vrij praktische mogelijkheid is.

bilaterale verdragen. Als dus door een andere lidstaat
om bepaalde informatie wordt gevraagd, verschaffen wij
die. Als bijvoorbeeld de Deense belastingdienst ons
vraagt welke Denen in welke clubs een belang hebben,
zeggen wij dat. Dit is een goede traditie. Als er in het
land zelf geen interesse is voor het heffen van belasting,
houdt het natuurlijk op, maar als ons om bijstand wordt
gevraagd, verlenen wij die zonder ons te baseren op de
Spaartegoedenrichtlijn.
Voorzitter. Ik meen hiermee alle vragen in tweede
termijn te hebben beantwoord. Een vraag van de heer De
Nerée zal ik schriftelijk beantwoorden.

De heer De Nerée tot Babberich (CDA): Als ik
complicaties zie opdoemen, kan ik eventueel ook nog om
een korte heropening van de beraadslaging vragen. Maar
nogmaals, uw woorden zijn duidelijk. Ik zal mij er nog
even in verdiepen en dan zien wij wel waar wij uitkomen.

De heer De Nerée tot Babberich (CDA): Ik heb een
paar artikelen van de wet genoemd waaruit blijkt dat de
institutionele beleggers geen vergunning nodig hebben
en dat wel degelijk datgene kan wat volgens de tweede
nota van wijziging niet kan. Ik vind het overigens prima
als u daar schriftelijk op terug wilt komen.

Mevrouw Dezentjé Hamming (VVD): Dit lijkt mij een
goede suggestie, maar onze fractie is natuurlijk ook
akkoord gegaan met dit voorstel omdat de alternatieven
niet erg aanlokkelijk zijn.
Minister Zalm: Akkoord.
Ik zou wel een verward antwoord kunnen geven op de
vragen over de compartimenteringsleer, de VBI, de Vpb
en de FBI, maar ik doe dit liever schriftelijk, want dan
kunnen mijn deskundigen en ik nog even goed nalezen
wat precies de strekking van deze vragen is. Ik zal ervoor
zorgen dat de Kamer de antwoorden hierop morgenochtend heeft.
De heer De Nerée tot Babberich (CDA): Het gaat er in
het kort om of er dividendbelasting mag worden
ingehouden als het om een vrijgestelde beleggingsinstelling gaat, of om een instelling die niet onder de
belastingverdragen valt.
Minister Zalm: Wij zullen daar nog een prachtig
antwoord op dichten.
Mevrouw Dezentjé vraagt of de eisen voor de
FBI-status niet alleen in de memorie van toelichting,
maar ook in de wet moeten worden opgenomen. Ik ben
het helemaal met haar eens. Wat zij wil, is gebeurd met
artikel 28, lid 2, onder c. Mevrouw Dezentjé is dus, ook
tot mijn verbazing en in ieder geval tot mijn genoegen,
ex ante op haar wenken bediend.
De heer Irrgang heeft kritische opmerkingen gemaakt
over de fiscale concurrentie in Europa. Op dat punt geldt
geen volledige onbelemmering. Er gelden namelijk
afspraken en een aantal landen, waaronder Nederland,
heeft roll back-procedures gekend. Er zou bijvoorbeeld
sprake kunnen zijn van schadelijke belastingconcurrentie.
Daarom zijn die afspraken een goede zaak. Hier gaat het
echter specifiek om op beleggingsinstellingen toegesneden fiscale regels. Zij laten overigens achterliggende
belastingheffing en voorliggende belastingheffing intact.
Je kunt dan ook zeggen dat het hier om de tussenschakel
gaat.
De heer Irrgang sprak ook nog over de informatieuitwisseling. Die beperkt zich niet tot alleen de
Spaartegoedenrichtlijn. Op grond daarvan is er een
Europeesrechtelijke verplichting, maar volgens de
Nederlandse traditie gaan wij in op een verzoek om
bijstand. Daarvoor hebben wij met alle EU-lidstaten

Tweede Kamer

Raad van State

Minister Zalm: De Wft is niet automatisch hetzelfde als
een belastingwet. Wij proberen die twee soorten
wetgeving wel zoveel mogelijk met elkaar in verband te
brengen. Wat dat betreft begint de integratie van de
fiscale benadering en de toezichtsbenadering vruchten af
te werpen. Als instellingen zich richten op een breed
publiek, dus instellingen die een vergunning hebben of
vrijstelling vanwege een vergunning van een ander land
– dat hangt samen met de Europese dimensie – kunnen
wij met soepele eisen volstaan. De zware eisen gelden
voor de professionele beleggers. Zij hebben vaak geen
vergunning nodig. Daar doet zich het risico voor van de
verlengde arm van de onderneming. Technisch gesproken spreken wij over soepele eisen in de sfeer van artikel
2:66 Wft. Dat slaat echter niet op artikel 1:12. Ik zie dat
iedereen in deze zaal zo zijn knock-out heeft.
De algemene beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter: Ik noteer dat de minister heeft toegezegd,
morgenochtend met een brief te zullen komen. Mocht
deze brief geen aanleiding tot een verzoek om heropening geven, dan zullen wij donderdag aan het eind van
de vergadering over het wetsvoorstel stemmen.
De vergadering wordt van 18.38 uur tot 20.15 uur
geschorst.
Voorzitter: Koopmans
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de
Raad van State in verband met de herstructurering
van de Raad van State (30585).
De algemene beraadslaging wordt geopend.
©
De heer Van Haersma Buma (CDA): Voorzitter. De Raad
van State is dit jaar 476 jaar oud. Om een dergelijk oud
en eerbiedwaardig college naast historische ook actuele
betekenis te laten hebben, is het nodig voortdurend te
toetsen of het orgaan nog voldoende bij de tijd is. De
vandaag voorliggende wijziging van de Wet op de Raad

13 februari 2007
TK 42

42-2474

Van Haersma Buma
van State is bedoeld om de Raad te laten voldoen aan de
laatste eisen ten aanzien van de kwaliteit en de transparantie. Dit wetsvoorstel beoogt aan die eisen te voldoen,
met het behoud van het wezen van de Raad van State:
een onafhankelijke wetgevingsadviseur en de hoogste
rechterlijke instantie in geschillen tussen bestuursorganen onderling en tussen burger en bestuur. Een
baken van stabiliteit in een soms wel erg vluchtige
politieke en maatschappelijke omgeving.
Als wij de Raad bij de tijd willen houden, moeten wij
ook voortdurend bezig zijn met de kwaliteit van het werk
van de Raad, en voor ons met de adviezen die hij
uitbrengt. Het is gebruik in dit huis om aan de hand van,
en niet over de adviezen van de Raad van State te
spreken, maar desalniettemin is het punt van de
adviezen van de Raad van State wel degelijk zo nu en
dan onderwerp van gesprek. Uit onderzoek uit 2005 van
de Universiteit van Maastricht blijkt dat er op punten
verbetering mogelijk is. Die kwaliteitsverbetering wordt
voor een deel ook dichterbij gebracht met dit wetsvoorstel, maar het is niet alleen dat. Zelf merk ik als lid van
de Tweede Kamer nog wel eens aanzienlijke verschillen
tussen verschillende adviezen van de Raad van State.
Constant werken aan optimale kwaliteit is, los van het
behandelen van deze wet, noodzakelijk.
Maar dit wetsvoorstel gaat vooral over een verandering van de structuur van de Raad. Het eerste punt
waaraan wordt gewerkt, is de professionalisering, met
name door middel van meer specialisatie. De instelling
van een nieuwe afdeling wetgevingsadvisering is voor
mijn fractie een verbetering. Het wordt beter mogelijk
om echte specialisten van buiten aan te trekken, zelfs
eventueel voor een beperkte tijd. Ik denk aan grote
operaties die wij de afgelopen tijd hebben gehad, zoals
de wijziging in het volksgezondheidsstelsel en in de
sociale zekerheid, waarvoor andere competenties nodig
zijn dan alleen maar juridische.
Tegelijkertijd wil ik hier een punt naar voren brengen
waarop ik graag reacties van de ministers krijg. Immers,
als een specialist wordt aangetrokken, is het nog wel van
groot belang welke specialist wordt aangetrokken. Ik
denk aan het volgende. Neem grote projecten als de
Betuwelijn en de HSL. Er zijn specialisten die daar heel
veel van weten. Tegelijkertijd weten wij dat alle
specialisten op bijvoorbeeld grote infrastructurele werken
altijd al in de media opvattingen hebben gegeven. De
één zal om inhoudelijke redenen een uitgesproken
voorstander zijn van grote werken, met het oog op de
investeringen in de toekomst, een ander zal zeggen:
nooit doen. De keuze voor de specialist is dan van groot
belang voor het uiteindelijke advies van de Raad. Hoe
wordt verzekerd dat de specialist die binnen wordt
gehaald ook een onafhankelijke specialist is? In hoeverre
mag je over bepaalde thema’s gepubliceerd hebben, en
daarmee duidelijk een opvatting naar buiten hebben
gebracht? Ik stel die vraag, omdat ik hecht aan de
mogelijkheid van specialismen die in de wet wordt
gecreëerd, en tegelijkertijd niet wil dat daardoor impliciet
opvattingen van bepaalde personen nog veel sterker zijn
terug te vinden in adviezen.
Ik kom toe aan de transparantie en het voldoen aan de
jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van
de Mens. Wij spreken dan duidelijk over iets wat allang
in discussie is, namelijk de vraag in hoeverre de
scheiding der machten binnen de Raad van State is
gewaarborgd. Duidelijk is dat met dit wetsvoorstel een

Tweede Kamer

Raad van State

veel verdergaande scheiding wordt aangebracht dan tot
nu toe. Niet een volledige scheiding, niet de uitvoering
van bijvoorbeeld de derde fase herziening rechterlijke
organisatie, maar dat is natuurlijk eerder in deze Kamer
ook al besproken, waarbij is besloten om dat niet te
doen. Mijn fractie was een groot voorstander van dat
besluit om de simpele reden dat de megaoperatie die het
gevolg zou zijn en het onderbrengen van het bestuursrecht bij de Hoge Raad zulke enorme implicaties zou
hebben dat je jaren verder zou zijn voordat dit eenmaal
zou beklijven. Veel beter is het wat ons betreft om te
kijken naar wat Europa van ons vraagt om er vervolgens
op ruimhartige wijze aan te voldoen. Dat is wat deze wet
biedt en dat is waarop wij deze wet beoordelen.
Als wij kijken naar wat Europa eist, dan wijs ik
bijvoorbeeld op het arrest-Kleyn. Dat is wat mijn fractie
betreft goed in het voorliggende wetsvoorstel verwerkt.
De gekozen oplossing is houdbaar. Het heel recente
arrest in de zaak van Sacilor-Lormines geeft heel
duidelijk aan dat ook de meest recente jurisprudentie van
het Europees Hof voor de Rechten van de Mens is
verwerkt. Dat is van belang omdat wij nu eindelijk zien
dat er een constante is vanuit Europa en dat de reactie
van Nederland daarop adequaat is. Aan de ene kant de
heldere scheiding van rechtspraak en wetgevingsadvisering en aan de andere kant behoud van het oude
en stabiele college dat de Raad van State is. Toch blijft
alertheid geboden. Dan kijk ik naar het wat dit betreft
centrale criterium in de wet, te weten artikel 42, lid 4.
Daarin is in wezen het arrest-Kleyn verwerkt. Betekent de
uitspraak in de zaak-Sacilor-Lormines dat er een
eventueel andere invulling zou kunnen of moeten
worden gegeven aan artikel 42, lid 4, of menen de
bewindslieden dat daar geen aanleiding voor is? Als dat
zo is, dan zou het wellicht zinvol zijn om dat nu nog te
doen. Ik neem zelfs aan dat dit arrest nog wat meer
ruimte biedt dan het arrest-Kleyn leek te bieden.
De heer De Wit (SP): De heer Van Haersma Buma vraagt
of met de huidige wijzigingen die in dit wetsvoorstel zijn
opgenomen, ook is voldaan aan het arrest-SacilorLormines. Mijn vraag aan hem is of hij heeft gezien dat
dubbelbenoemingen en dubbele lidmaatschappen nog
steeds mogelijk zijn tussen de ene en de andere afdeling
wat betreft de staatsraden. Is dat naar zijn mening
aanvaardbaar?
De heer Van Haersma Buma (CDA): Ik heb dat gezien
en ik heb ook uw voorstel daarop gezien. Het is zeer
aanvaardbaar omdat de jurisprudentie uit Europa niet
zegt dat men niet functies in beide afdelingen mag
hebben. Die jurisprudentie zegt wel dat men niet
betrokken mag zijn bij eenzelfde zaak. In de zaak-SacilorLormines wordt dat beperkter uitgelegd dan wij wellicht
op grond van het verleden zouden kunnen denken. Dus
het dubbel benoemen is niet het probleem, als maar
duidelijk en transparant is dat een staatsraad bij een
bepaalde zaak betrokken is geweest. Wij zien ook in dit
wetsvoorstel dat het aantal dubbelbenoemingen zeer
wordt beperkt om in bepaalde gevallen in ieder geval die
kruisbestuiving tussen de afdelingen te houden zonder
iedereen rechtspraak en wetgeving te laten doen. Ik vind
het zelf wijs om het zo te doen. Door het aantal beperkt
te houden, voorkom je dat dit zich in de praktijk zal
voordoen.

13 februari 2007
TK 42

42-2475

Van Haersma Buma
De heer De Wit (SP): Het cruciale punt is natuurlijk het
begrip ’’dezelfde zaak’’, dus dat je in de ene hoedanigheid niet mag oordelen over dezelfde zaak waarin je als
rechtsprekend persoon wordt geroepen. Is uzelf dan wel
duidelijk wat verstaan moet worden onder ’’dezelfde
zaak’’? Vindt u dat dit voldoende geregeld is in het
wetsvoorstel?
De heer Van Haersma Buma (CDA): Het recente
Europese arrest biedt daarover de nodige duidelijkheid,
in de zin dat het beperkt moet worden uitgelegd en dat
het om dezelfde rechtsvraag gaat in een bepaald geschil.
Dat is echt een zeer beperkt probleem waarbij aan de
orde komt of een staatsraad een andere zaak mag
behandelen. Een dubbelbenoeming is dus absoluut niet
voldoende om te menen dat daardoor een vermenging
van belangen plaatsvindt. Ik vind het van belang dat de
Raad van State en het kabinet uitstralen – en ik wil dat
zelf ook doen – dat er bij de rechtzoekende geen angst
meer is voor een conflict van belangen. Ik ga zo meteen
nog in op punten waarbij ik dat risico groter acht, bij
nevenfuncties en dergelijke. De dubbelbenoeming zie ik
echter niet meer als een probleem. Sterker nog, ik zie het
zelfs als een voordeel omdat je tussen de afdelingen de
kruisbestuiving houdt en de Afdeling wetgeving
rechtstreeks wordt gesterkt door de Afdeling bestuursrechtspraak.
De heer De Wit (SP): De heer Van Haersma Buma vindt
de oplossing van de dubbelbenoemingen geen verwerpelijke oplossing. Ik begrijp daaruit dat de dubbelbenoemingen voor hem aanvaardbaar zijn. Wordt
daarmee ten opzichte van de rechtzoekende niet steeds
opnieuw de schijn gewekt van partijdigheid, afhankelijkheid of onevenwichtigheid? Met andere woorden: bestaat
niet het risico dat de rechtzoekende het idee heeft dat de
Raad van State niet het college is waar hij zijn recht kan
vinden omdat de dingen daar door elkaar lopen?
De heer Van Haersma Buma (CDA): Dat vind ik nou
juist niet het geval. Wij moeten het elkaar ook niet
aanpraten dat dit wel zo is. Daarbij kijk ik naar de
scheiding die door Europa wordt geëist. Europa geeft
aan dat er bij een dubbelbenoeming geen sprake is van
een schijn van belangenverstrengeling. Dat komt pas in
een veel later stadium. Je moet ervoor zorgen dat dat
niet gebeurt. Die schijn is er pas wanneer wij zeggen dat
wij het niet vertrouwen. Het is meer het uitspreken van
die schijn dan het feitelijk aanwezig zijn van een
belangenverstrengeling of een schijn daarvan of een
schijn van het ontbreken van machtenscheiding. Ik kijk
naar het tegenovergestelde en zie de winst daarvan. Ik
zie ook dat het bestuursrecht een onderdeel van het
recht is waarin die kruisbestuiving met het bestuur nodig
is. Het is immers een heel aparte, nieuwe vorm van
recht. Ik zie ook dat het bij de wetgevingsadvisering heel
zinvol kan zijn dat iemand betrokken is bij uitspraken. Dat
vind ik waardevol. Ik vind de Raad van State waardevol
en daarom wil ik die houden, maar ik vind dat wij
ruimhartig moeten voldoen aan de eisen die Europa
stelt.
Zou de Kamer zeggen dat je rechtspraak moet
scheiden van de advisering, dan kom je langzamerhand
uit op een heel ander college. Dan kom je inderdaad toe
aan de derde fase herziening rechterlijke organisatie, die

Tweede Kamer

Raad van State

naar mijn mening vele stappen te ver gaat en meer
kapotmaakt dan overeind laat.
Nu ga ik in op de omvang van de volle raad. De
CDA-fractie vindt de wijziging in het voorstel van de
minister met betrekking tot de omvang van de volle raad
juist. Immers, de volle raad krijgt een beperktere taak
dan in het verleden en dus is het logisch dat de volle
raad kleiner wordt. De eenheid van de raad is wel heel
wezenlijk. Wat waarborgt nu nog die eenheid van de
Raad van State als college? De Raad van State als
college krijgt immers een zeer beperkte taak. Hoe kun je
dan nog spreken van één Raad van State?
Ik ben als lid van de Tweede Kamer ontzettend
benieuwd wat er gaat gebeuren met alle stoelen die over
zijn. Zoals bekend, heeft de volle raad dezelfde stoelen
als de Tweede Kamer. Ik vind niet dat die zomaar overal
in Nederland gebruikt kunnen worden. Minstens tien
stoelen zullen over zijn. Ik vraag de ministers wat er met
die stoelen gaat gebeuren.
Dan kom ik op de staatsraden en het begrip ’’staatsraad’’. De minister geeft aan dat het begrip ’’staatsraad’’
in buitengewone dienst anders zal worden ingevuld,
namelijk dat in veel meer gevallen van het begrip
’’staatsraad’’ wordt uitgegaan. Ben je lid van de Raad
van State als je lid bent van de volle raad en het college
dat de grondwettelijke taken uitvoert en ben je staatsraad
als je daar geen lid van bent? Of heet iedereen staatsraad, waarbij dan nog een deel lid van de Raad van State
is? Graag hoor ik een antwoord op deze vraag. Ook daar
geldt immers de vraag of helder genoeg is wie welke
functie heeft.
Dan ga ik in op de nevenbetrekkingen van de
staatsraden. Ik gaf al aan dat ik daarop terug zou komen.
Lid van de Raad van State is een functie die men zonder
last of ruggespraak moet uitvoeren. Beïnvloeding door
nevenfuncties mag daarbij niet mogelijk zijn. Nu leert de
ervaring dat het aantal nevenfuncties zeer beperkt is. Het
wetsvoorstel maakt het mogelijk dat men naast
staatsraad ondernemer is. Hierover heb ik ook schriftelijk
een vraag gesteld. Het is althans niet uitgesloten. Alleen
een paar publieke functies zijn uitgesloten en specifieke
zaken zoals het houden van een advocatenkantoor.
Tegelijkertijd kan ik mij niet voorstellen dat een lid van
de Raad van State er daarnaast bijvoorbeeld een
adviespraktijk op na houdt. Waarom is het ondernemerschap niet gewoon uitgezonderd? Hoe wordt er in de
praktijk mee omgegaan? Kan een lid van de Afdeling
rechtspraak die asielzaken doet, tevens actief zijn in
Vluchtelingenwerk? Wordt er per geval kritisch naar
gekeken?
Dan kom ik op de benoemingswijze van de leden van
de Raad van State. Het moge duidelijk zijn dat ik als lid
van de Hoge Colleges van Staat graag overal bij wil zijn.
Toch kan ik de ministers volgen als zij zeggen dat de
benoemingswijze van dit orgaan niet moet worden
gewijzigd, omdat de analogie met de Hoge Raad niet
opgaat. Ik heb mij daardoor laten overtuigen. Zelf
realiseer ik mij ook dat het gaat om een college dat in
eerste instantie adviseur is van de regering. Als de
Kamer betrokken zou zijn bij die benoeming, zou dat
scheef kunnen zijn. Ik vrees nog het meeste dat de
politisering van de benoemingen hierdoor wordt
aangemoedigd, terwijl ik deze eerder zou willen
terugbrengen.

13 februari 2007
TK 42

42-2476

©
De heer De Wit (SP): Voorzitter. Ik spreek deze bijdrage
uit mede namens de woordvoerder van GroenLinks, die
vanavond helaas niet aanwezig kon zijn. Mijn fractie
heeft steeds grote nadruk gelegd op het vertrouwen dat
burgers moeten hebben in de rechtspraak in Nederland.
Dat geldt ook zeker voor de bestuursrechtspraak. De
particulier die een geschil heeft met een overheidsorgaan, moet met vertrouwen de gang naar de rechter
kunnen maken en zich verzekerd weten van een eerlijk
proces, met alle waarborgen die wij vanzelfsprekend
vinden. Ook de rechtsbescherming tegen de overheid
moet van de allerhoogste kwaliteit zijn en moet het
vertrouwen van de burgers zien te winnen.
De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van
State is in dit verband een hoger beroepsorgaan dat de
afgelopen jaren veel kritiek heeft gekregen, ook van mijn
fractie. Na het Procola-arrest uit 1995, waarin een
schending van artikel 6 werd geconstateerd, omdat vier
van de vijf rechters moesten rechtspreken over een
kwestie waarover zij reeds eerder hadden geadviseerd,
was Nederland gewaarschuwd. Een klacht tegen de Raad
van State, tegen Nederland, werd in 2003 behandeld
door het Europees Hof voor de rechten van de mens en
werd bekend als de zaak-Kleyn oftewel de Betuweroutezaak. Uiteindelijk werd met twaalf tegen vijf stemmen
door het Hof geoordeeld dat artikel 6 van het Europees
Verdrag inzake de Rechten van de Mens niet is geschonden. De vereniging van adviserende en rechtsprekende
taken is niet in strijd met de minimumregels die het
Europees Verdrag in dezen stelt.
De zaak-Sacilor tegen Frankrijk uit 2005 heeft nog
enige vragen op dit punt verhelderd. Het samengaan van
adviserende en rechtsprekende functies in één instelling
is niet per definitie in strijd met artikel 6 van het
Europees Verdrag. Daarnaast zou slechts in uitzonderingsgevallen sprake zijn van het criterium dat er wordt
geoordeeld over dezelfde zaak als waarover is geadviseerd.
De constatering dat in de zaak-Kleyn geen schending
van artikel 6 van het Europees Verdrag is vastgesteld,
neemt niet weg dat de structuur van de Raad van State
heroverweging verdient. De Raad van State is naar mijn
mening nog steeds in de gevarenzone. Vermenging van
taken verdraagt zich slecht met de eisen van onpartijdigheid en onafhankelijkheid van de rechtspraak. De
structuur van de Raad van State is reeds aan de orde
gekomen bij de derde fase van de herziening van de Wet
op de rechterlijke organisatie, waarbij het hoger beroep
in het bestuursrecht opnieuw zou worden vormgegeven.
De SP-fractie is van mening dat de Afdeling bestuursrechtspraak niet langer onderdeel moet uitmaken van de
Raad van State. Een echte splitsing van taken ligt veel
meer in de rede. Er mag bij de rechtzoekende geen
enkele twijfel bestaan over de onpartijdigheid van de
rechters die zijn zaak behandelen. Deze twijfel kan wel
degelijk aanwezig zijn, nu het overheidsadviesorgaan ook
recht spreekt in hoogste instantie. Wetgevingsadvies en
rechtspraak blijven plaatsvinden onder de noemer van de
Raad van State. De SP-fractie vindt dit geen wenselijke
situatie en spreekt de wens uit dat de bestuursrechtspraak niet langer een taak blijft van de Raad van State.

hij aan mij heeft gesteld. Waarom is de heer De Wit het
niet eens met de uitspraak van het EHRM dat er geen
schijn is van belangenverstrengeling?

De heer Van Haersma Buma (CDA): De vraag die ik aan
de heer De Wit stel, is het spiegelbeeld van de vraag die

De heer De Wit (SP): Ik heb slechts gesproken over de
wens van de SP-fractie om de bestuursrechtspraak bij de
Raad van State weg te halen, die taak bijvoorbeeld onder
te brengen bij het gerechtshof en eventueel uitspraken in
cassatie te laten doen door de Hoge Raad. Ik roep de
discussie over de derde fase in herinnering. Mijn eerste
bezwaar tegen het voorliggende wetsvoorstel is dat
dubbele benoemingen mogelijk blijven. Het uitgangspunt
van het wetsvoorstel is zelfs dat dit tot de mogelijkheden
behoort. In de loop van mijn betoog zal ik ingaan op de
problemen die daardoor zullen worden veroorzaakt. Het
is dan lastig om na te gaan wanneer er in geval van
advisering over voorgestelde wetgeving en rechtspraak
niet de schijn is van partijdigheid. Dan is de vraag welke
rechtsvragen aan de orde zijn. Dat onderzoeken, is onder
andere naar de mening van verschillende geleerden een
moeilijke klus waarover niets in de wet is geregeld. Die
geleerden vragen zich af wat er overhoop moet worden
gehaald als vijf jaar geleden een advies is gegeven over
een wetsvoorstel en als pas daarna een procedure bij de
Raad van State volgt. Dan is het belangrijk om te
voorkomen dat er problemen ontstaan.
De SP-fractie spreekt dus de wens uit dat bestuursrechtspraak niet langer een taak blijft van de Raad van
State. De omstandigheid dat een burger in een geschil
met de overheid zijn recht tracht te halen bij een orgaan
dat de belangrijkste adviseur van laatstgenoemde is, is te
beschouwen als een objectief gerechtvaardigde reden tot
twijfel aan de onpartijdigheid van de afdeling Bestuursrechtspraak. Aan die situatie zou dan ook een eind
moeten komen. Het ziet er echter naar uit dat de
discussie over de derde fase nog lang op zich laat
wachten. De vraag is zelfs of die ooit nog zal worden
gevoerd. Het is dan ook goed dat nu wordt getracht om
de Wet op de Raad van State een zodanige structuur te
geven dat de risico’s die die rechtspraak met zich brengt
zo veel mogelijk worden vermeden. Het voorliggende
wetsvoorstel strekt ertoe om naast de afdeling Bestuursrechtspraak een afdeling Advisering in te richten. Dit zou,
meer dan nu het geval is, moeten leiden tot een
concentratie van werkzaamheden in zowel de ene als de
andere afdeling. Daarnaast kent het wetsvoorstel een
expliciet verbod voor staatsraden om te oordelen over
rechtsvragen waarbij zij in de adviesfase betrokken zijn
geweest. Dat zijn positieve punten, maar die lossen niet
alle problemen op. Het is van groot belang om het
vertrouwen van de burger in de rechtspraak overeind te
houden. Iedere schijn van partijdigheid of vooringenomenheid dient te worden vermeden. Dit wetsvoorstel kan
dat slechts in zeer beperkte mate bewerkstelligen.
Wetgevingsadvisering en bestuursrechtspraak blijven dan
hoofdtaken van één instelling, namelijk de Raad van
State. Laatstgenoemd orgaan verdedigt zijn rechtsprekende functie juist door te wijzen op het belang van de
ervaringsuitwisseling en vermenging van adviestaken en
rechtsprekende taken. De Raad van State kan niet meer
op geloofwaardige wijze de onafhankelijkheid en de
onpartijdigheid van zijn rechtspraak gestalte geven door
slechts een aparte afdeling wetgevingsadvisering in te
stellen. Mijn fractie meent dat dit wetsvoorstel niet zal
bijdragen tot meer onpartijdigheid en onafhankelijkheid.
Dat zou echter wel het doel daarvan moeten zijn. Wat

Tweede Kamer

13 februari 2007
TK 42

Raad van State

42-2477

De Wit
betekent eigenlijk de opmerking dat de schijn van
onpartijdigheid dient te worden vermeden? Volgens de
gevestigde rechtspraak van het EHRM inzake het EVRM
moet er aan twee vereisten worden voldaan. In de eerste
plaats moet de persoon die belast is met rechtsprekende
taken, vrij zijn van vooroordelen over de zaak. In de
tweede plaats dienen er voldoende objectieve waarborgen te zijn om enig objectief gerechtvaardigde twijfel te
voorkomen. De Raad van State blijft echter belast met
zowel advisering als rechtspraak, een situatie die ertoe
kan bijdragen dat objectieve twijfel kan rijzen bij de
rechtzoekende over de partijdigheid van de Raad van
State. Als adviseurs staan staatsraden in een andere
verhouding tot de wetgever en de uitvoerende macht
dan als rechter. Welke indruk krijgt een rechtzoekende,
als hij in laatste instantie bij de belangrijkste adviseur
van de overheid uitkomt? Mijn fractie acht deze twijfel
niet in overeenstemming met de wens, het vertrouwen
van de burger in de rechtspraak te vergroten. Het
voorkomen van iedere objectief gerechtvaardigde twijfel
aan de onpartijdigheid dient voorop te staan. Daarbij
komt dat zich recentelijk voor het Europees Hof een zaak
heeft voorgedaan waarbij impliciet de rol van de Raad
van State ter sprake is gebracht. Het ging hier om de
Somalische asielzoeker Salah Sheekh, die zonder in
hoger beroep te zijn gegaan bij de Raad van State werd
ontvangen in zijn klacht voor het Europese Hof. Het Hof
oordeelde dat het passeren van de Raad van State was
toegestaan omdat niet kon worden verwacht dat de gang
naar de Afdeling bestuursrechtspraak nieuwe gegevens
zou opleveren. Impliciet blijkt hieruit dat de beslissing op
voorhand vaststond, zodat hoger beroep bij de Raad van
State bij asielzaken niet als een effectief rechtsmiddel kan
worden beschouwd.
Mijn fractie beschouwt het wetsvoorstel als een
verbetering ten opzichte van de huidige situatie. Het gaat
echter niet ver genoeg. Mijn fractie vindt het een groot
bezwaar dat mogelijk blijft dat personen zowel lid zijn
van de Afdeling advisering als van de Afdeling bestuursrechtspraak, oftewel het dubbel lidmaatschap. Naar de
mening van mijn fractie is het niet voldoende om het
aantal lidmaatschappen zo veel mogelijk te beperken.
Staatsraden worden immers in de regels benoemd in
zowel de Afdeling advisering als de Afdeling bestuursrechtspraak. Het belangrijkste punt van kritiek op de
Raad van State is dat een persoon zowel een adviserende als een rechtsprekende functie heeft. De constatering dat de rechtspraak van het Europese Hof voor de
Rechten van de Mens zich daartegen niet verzet, is juist
in de zin dat het geen schending van artikel 6 van het
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
oplevert. Volgens mijn fractie is dat niet het leidend
criterium. De vraag moet zijn of het wenselijk is dat
personen zowel belast zijn met advisering als rechtspraak. Volgens mijn fractie is dat niet het geval. Dubbel
lidmaatschap moet worden voorkomen. Ik heb dan ook
een amendement ingediend dat beoogt om leden van de
Raad van State afzonderlijk te benoemen in de Afdeling
rechtspraak en de Afdeling advisering, zonder dat er een
mogelijkheid bestaat tot dubbel lidmaatschap.
In de memorie van toelichting en de nota naar
aanleiding van het verslag is steeds te lezen ’’dat er
goede argumenten zijn’’ om het dubbel lidmaatschap
niet uit te sluiten. Ik lees echter steeds maar één
argument, namelijk dat uitoefening van beide taken de
kwaliteit ten goede zou komen. Rechterlijke ervaring is

Tweede Kamer

Raad van State

nuttig bij advisering. Ervaringen als adviseur zijn nuttig
en bruikbaar bij het rechterlijk werk. Dit ene argument
overtuigt mij niet. Er zijn ongetwijfeld andere constructies denkbaar waarbij de opgedane ervaringen niet
verloren gaan, maar juist dienstbaar zijn aan het
uitoefenen van nieuwe taken. Een roulatiesysteem is
denkbaar, zoals voor de rechters van de verschillende
sectoren van de rechtbank. Leden van de Afdeling
bestuursrechtspraak zouden op een later tijdstip toe
kunnen treden tot de Afdeling advisering. Bij het
omgekeerde blijft het risico groot dat zij eenzelfde zaken
onder ogen krijgen als waarover reeds geadviseerd werd.
De noodzaak van het dubbel lidmaatschap is voor mijn
fractie dan ook niet overtuigend aangetoond. Hiermee
zeg ik niet dat het bestaan van dubbele lidmaatschappen
er ontegenzeglijk toe leidt dat de Afdeling bestuursrechtspraak zich niet onafhankelijk en onpartijdig zal opstellen.
Ambtshalve wordt immers getoetst of de staatsraden
niet betrokken zijn geweest bij eerdere advisering over
dezelfde rechtsvraag. Ondanks het feit dat getracht wordt
door waarborgen de risico’s die kleven aan dubbel
lidmaatschap te elimineren, pleit mijn fractie ervoor om
dubbel lidmaatschap niet toe te staan. Het is van het
grootste belang, iedere schijn van partijdigheid of
vooringenomenheid te vermijden. Ik denk dat dit moeilijk
te bewerkstelligen is met de voorliggende regeling.
De heer Van der Staaij (SGP): Begrijp ik goed dat het
betoog van de heer De Wit is opgehangen aan het
voorkomen van een schijn van partijdigheid? Het is ook
mogelijk om te redeneren dat, voor zover die schijn kan
bestaan – wat met dit wetsvoorstel door allerlei
voorzieningen wordt weggenomen – erop wordt
toegezien dat in dezelfde rechtsvraag niet zowel
adviserend als rechtsprekend wordt opgetreden.
De heer De Wit (SP): Ja. Daar kom ik juist aan toe. Op
het moment dat de rechtspraak aan de orde is, moet
worden vastgesteld wie in een eerdere fase te maken
heeft gehad met de advisering en of dezelfde rechtsvraag
aan de orde is. Dat is moeilijk omdat dan moet worden
vastgesteld wie destijds betrokken waren bij het
wetsvoorstel. Waar ging de advisering toen over? Waar
is toen als Raad van State de nadruk op gelegd? In
relatie tot dergelijke praktische vragen ben ik het met
professor Barkhuysen eens dat het moeite kost om dat
op een langere termijn te beoordelen en dat fouten niet
zijn uit te sluiten. In het verleden is het voorgekomen dat
de twee taken niet goed gescheiden waren. Er moet
worden vastgesteld of sprake is van dezelfde rechtspraak, waarbij veel problemen naar voren komen die
niet in het wetsvoorstel zijn geregeld. Wanneer heeft een
en ander ook alweer plaatsgevonden? Wie waren daarbij
betrokken? Welke rechtsvragen zijn toen beantwoord?
Hoe kan worden voorkomen dat advisering en rechtspraak door elkaar lopen? Ik vind dat het wetsvoorstel
tekortschiet op deze punten. De mogelijkheid blijft
bestaan dat mensen die eerder betrokken waren bij de
advisering, als rechtspreker dezelfde zaken krijgen
voorgelegd. Tracering is achteraf moeilijk.
De heer Van der Staaij (SGP): Dat is een ander
argument dat gerelateerd is aan de schijn van partijdigheid. U vraagt zich daarbij af of het criterium dat wordt
geboden, wel werkt in de praktijk. Mijn reactie daarop is
dat in de praktijk al met dat criterium wordt gewerkt. Dat

13 februari 2007
TK 42

42-2478

De Wit
blijkt heel goed mogelijk. Ziet u niet te veel beren op de
weg?

opleiding weet zo’n persoon dan hoe hij recht moet
spreken.

De heer De Wit (SP): Is het wenselijk dat het systeem
van dubbelbenoemingen mogelijk blijft? Ik zeg dat wij
dat niet moeten doen omdat daardoor juist het risico
blijft bestaan op de schijn van een partijdig overheidsorgaan dat belast is met rechtspraak. Daarbij moeten
heel ingewikkelde vragen worden beantwoord, zoals: wat
is een rechtsvraag en is die al dan niet aan de orde
geweest? Dit is een moeilijke constructie waarmee de
problemen die eigenlijk nog steeds aan de orde zijn, niet
worden opgelost.

©

De heer Van Haersma Buma (CDA): Omdat de heer De
Wit hier zo op blijft hameren, kom ik terug op dit punt.
Hoeveel waarde hecht hij aan een uitspraak van het
Europees Hof voor de Rechten van de Mens?
De heer De Wit (SP): Daar hecht ik heel veel waarde aan.
Die uitspraken bieden echter geen oplossing en dat blijkt
ook heel duidelijk uit de stukken. De uitspraken sluiten
niet uit dat in een concreet geval dingen fout gaan
omdat daarin vage begrippen staan zoals ’’dezelfde
rechtsvraag’’. Dat moet heel concreet worden uitgezocht.
Vanwege het simpele feit dat in het systeem van dit
wetsvoorstel dubbelbenoemingen mogelijk blijven,
ontstaat het risico van een schijn van partijdigheid.
Bovendien moet een probleem worden opgelost want
wat is ’’dezelfde rechtsvraag’’?
De heer Van Haersma Buma (CDA): Dat zijn dubbelbenoemingen die volgens de uitspraak van het Europees
Hof voor de Rechten van de Mens zijn toegestaan.
De heer De Wit (SP): Ja, dat heb ik natuurlijk gelezen.
Voor mij is dat echter niet de waarborg dat voor de beste
oplossing is gekozen. In het concrete geval waar u naar
verwijst, was het geen probleem. De oplossingen
waarvoor wij kiezen in het wetsvoorstel blijven echter
vaag.
Ik zal de praktische argumenten voor de beoordeling
van het criterium ’’dezelfde zaak’’ niet noemen. Ik verwijs
daarvoor gemakshalve naar de artikelen van professor
Barkhuysen en de heer De Bock in het laatste nummer
van het Nederlands Juristenblad. Mijn conclusie is dat
met dit wetsvoorstel de Procolaschaduw – die term
wordt ook door Barkhuysen gebruikt – blijft hangen over
de regelingen die wij nu willen treffen.
Met het amendement heb ik ook geprobeerd het
overgangsrecht te wijzigen. Artikel XIV heb ik aangepast
aan het streven van mijn amendement om de dubbelbenoemingen uit te sluiten. Dit is ook in het overgangsrecht opgenomen. Tot mijn vreugde wordt in het
wetsvoorstel uitgegaan van de kwalificaties van de
rechtsprekende personen, die in ieder geval een
juridische opleiding dienen te hebben. De vraag is echter
of dat voldoende is. Moet je niet, net als bij iedere
andere rechter, eisen dat er een soort rechterlijke
opleiding wordt gevolgd? Zou je niet moeten eisen dat
zij in ieder geval een opleiding tot rechter, de RAIOopleiding, moeten hebben genoten? Ik ben benieuwd wat
de bewindslieden vinden van de zwaardere eis om niet
alleen een juridische opleiding maar ook een opleiding
tot rechter verplicht te stellen. Aan de hand van die

Tweede Kamer

Raad van State

Mevrouw Griffith (VVD): Voorzitter. In 1994 is het
Nederlandse stelsel van bestuursrechtspraak ingrijpend
herzien. In de eerste fase is een belangrijk deel van de
bestuursrechtspraak in eerste aanleg opgedragen aan de
rechtbanken. De twee rechtsprekende afdelingen die de
Raad van State destijds kende, werden toen samengevoegd tot de huidige Afdeling bestuursrechtspraak. In de
tweede fase zijn kantonsectoren gevormd bij de
rechtbanken. In de derde fase zou de verdere integratie
van de bestuursrechtspraak in de rechterlijke macht aan
bod komen. Het voorliggende wetsvoorstel betreft een
herstructurering van de Raad van State. De VVD-fractie
hecht eraan op te merken dat er, anders dan in de
memorie van toelichting staat vermeld, met dit wetsvoorstel nadrukkelijk geen onomkeerbare besluitvorming
plaatsvindt die van invloed is op de derde fase. De
voorstellen die zijn gedaan in dit voorliggende wetsvoorstel, betekenen voor de VVD-fractie geenszins dat de
Raad van State vanzelfsprekend zijn rechtsprekende
taken in de toekomstige discussie over de derde fase zal
behouden. De derde fase is bij mijn fractie nog volop in
beeld. Kunnen de ministers de discussie over de derde
fase in gang zetten? De VVD-fractie vindt de nota Keuze
voor de bestuursrechtspraak uit 2001 hierin leidend. Kan
de minister alvast bezien of de nota aanpassing behoeft
en of deze aanpassingen naar de Tweede Kamer
gestuurd kunnen worden?
De noodzaak tot het voorliggende wetsvoorstel zit
voor mijn fractie met name in de twee uitspraken van het
Europees Hof voor de Rechten van de Mens, namelijk de
arresten-Procola en -Kleyn. Deze arresten hebben vragen
opgeroepen over de onpartijdigheid van de Raad van
State. Mijn fractie vindt het zaak dat de onafhankelijkheid
en onpartijdigheid van de Raad van State beter wordt
gewaarborgd. In dit licht zien wij dan ook de noodzaak in
tot herstructurering van de Raad van State. Naar
aanleiding van het voorliggende wetsvoorstel brengt
mijn fractie de volgende punten naar voren.
Allereerst merk ik op dat de VVD-fractie zich kan
vinden in de scheiding die wordt aangebracht tussen de
twee taken van de Raad van State. Het gaat om twee
aparte en gelijkwaardige afdelingen, namelijk een
afdeling voor wetgeving en een afdeling voor rechtspraak. Het wetsvoorstel maakt het echter nog steeds
mogelijk dat een lid van de Raad van State tegelijk lid is
van de Afdeling bestuursrechtspraak en de Afdeling
advisering. De minister noemt verschillende argumenten
om de dubbelbenoemingen toch te laten voortbestaan.
Dubbelbenoemingen bevorderen volgens de minister de
eenheid van de Raad van State. Voorts zorgen dubbelbenoemingen er volgens de minister voor dat er een
wisselwerking is tussen beide afdelingen. Mijn fractie
vindt de argumenten van de minister niet sterk en niet
overtuigend. Ik zou graag van de minister willen weten
hoeveel dubbelbenoemingen er op dit moment zijn. Ook
verneemt mijn fractie graag hoe de minister denkt het
aantal dubbelbenoemingen in de toekomst te beperken.
De bepaling in artikel 42, lid 4 en de transparantie die
beoogd wordt door plaatsing op de website van de
namen van de betrokken leden van de Raad van State,
vindt mijn fractie niet afdoende. Door deze constructie

13 februari 2007
TK 42

42-2479

Griffith
blijft wat de VVD-fractie betreft de schijn van partijdigheid bestaan en komen de onafhankelijkheid en de
objectiviteit van de Raad van State in het geding. Graag
een reactie van de minister daarop.
Mijn tweede punt is de benoeming voor het leven. De
leden, de staatsraden en de staatsraden in buitengewone
dienst die bij de Afdeling Bestuursrechtspraak en de
Afdeling Advisering belast zijn met advisering of
rechtspraak, worden voor het leven benoemd. Klopt dit?
Voor leden belast met de rechtspraak ziet mijn fractie de
rechtvaardigheid in lijn met artikel 117 GW wel in, zeker
als je die lijn doortrekt naar de rechterlijke macht. Voor
mijn fractie is echter onduidelijk waarom de benoeming
voor het leven ook moet gelden voor de staatsraden
belast met de advisering. Volgens artikel 74 GW worden
de leden van de Raad van State bij Koninklijk Besluit
voor het leven benoemd. De GW zegt niets over de
benoeming voor het leven van staatsraden belast met de
advisering. Helder is natuurlijk dat staatsraden in
buitengewone dienst belast met de advisering voor ten
minste drie jaar worden benoemd. Op dit verschil in
benadering tussen advisering en rechtspraak hoor ik
graag een toelichting van de minister.
De heer Van Haersma Buma (CDA): Bent u niet bang
dat dan juist een verdere politisering van de Raad van
State dreigt, omdat je iemand na drie jaar wegstuurt als
die persoon op een gegeven moment niet zint?
Mevrouw Griffith (VVD): Hetzelfde geldt, neem ik aan,
voor de raadsleden in buitengewone dienst. Zij worden
ook maar voor beperkte tijd benoemd. Bent u daar ook
bang voor?
De heer Van Haersma Buma (CDA): Nee, daar ben ik
het juist zeer mee eens. Zij worden tijdelijk aangetrokken
voor een speciale competentie, omdat daar een tekort
aan is. Dat is een ander soort benoeming. Zo zie ik dat. Ik
bedoel niet de leden van de Raad van State, maar
specifiek de mensen die je benoemt. Ik noem maar een
dwarsstraat. Er komt een kabinetswisseling en dan wordt
er gedacht: wij moeten maar weer eens iemand hebben
die wellicht wat minder kritisch is.
Mevrouw Griffith (VVD): Ik maakte die opmerking
expliciet over de staatsraden in buitengewone dienst,
omdat daarop die angst van toepassing zou kunnen zijn.
De heer Van Haersma Buma (CDA): Op het geheel.
Mevrouw Griffith (VVD): Mijn fractie valt op dat er ten
aanzien van de leden wel in staat dat zij voor het leven
worden benoemd. Nu is echter een nieuwe formulering
aangebracht: leden, staatsraden en staatsraden in
buitengewone dienst. Voor leden die zich bezighouden
met de rechtspraak, kan mijn fractie zich daarin vinden.
Dat die leden voor het leven worden benoemd, is geen
probleem. Dat geldt zeker ook voor de staatsraden. Maar
als het gaat om de advisering, zien wij het belang daar
niet van in. Daar gaat het mij om, om dat verschil.

Mevrouw Griffith (VVD): Niet als het gaat om leden die
rechtspreken. Het gaat mij puur om de leden die belast
zijn met de advisering, althans de leden niet, maar de
staatsraden. Ten aanzien van de leden staat gewoon in
de GW dat zij voor het leven worden benoemd.
Voorzitter. Mijn derde punt is de schrapping van de
bepaling over niet-juristen bij de Afdeling bestuursrechtspraak. Opvallend in de nota van wijziging is dat de
mogelijkheid om niet-juristen te benoemen, is geschrapt.
Ik wijs in dit verband op artikel 2, lid 4, in combinatie
met lid 6. In eerste instantie acht de regering het
wenselijk om in bijzondere gevallen niet-juristen te
benoemen tot lid van de raad. Dat is overigens ook in lijn
met de huidige Wet op de Raad van State, zie artikel 12,
lid 2. Vervolgens wordt deze bepaling geschrapt, om de
simpele reden dat dubbelbenoemingen nu mogelijk zijn.
Voor mijn fractie is onduidelijk wat er veranderd is sinds
de huidige Wet op de Raad van State en de nota van
wijziging van december 2006. Waarom verdient het
opeens vanuit het oogpunt van juridische kwaliteit van
de rechtspraak de voorkeur, het lidmaatschap van de
Afdeling bestuursrechtspraak voor te behouden aan
juristen? Mijn fractie vindt dat de minister hiermee wel
degelijk vooruitloopt op de uitkomsten van de brede
maatschappelijke discussie over het betrekken van
niet-juristen bij de rechtspraak. De bestaande wettelijke
situatie wordt zonder deugdelijke motivering en
aanleiding gewijzigd. Mijn fractie vraagt zich dan ook af
wat de noodzaak daartoe is. Graag een reactie van de
minister daarop.
Mijn vierde punt betreft de rol van de Tweede Kamer
bij de benoeming van de leden belast met de rechtspraak. De VVD-fractie heeft ook in het verslag al vragen
gesteld over deze benoemingsprocedure. Dan gaat het
met name om de leden belast met rechtsprekende taken.
De Raad van State behoort met de Eerste en de Tweede
Kamer, de Algemene Rekenkamer en de Nationale
Ombudsman tot de Hoge Colleges van Staat. Mijn fractie
vindt het wenselijk dat de Tweede Kamer net als bij de
benoeming van de leden van de Hoge Raad en de leden
van de Algemene Rekenkamer een rol speelt. Het feit dat
de Tweede Kamer niet wordt genoemd in artikel 74, lid 2,
gaat wat betreft de VVD-fractie niet op, omdat het artikel
gaat over de benoeming voor het leven, niet over de
wijze van totstandkoming van de benoeming. Het feit dat
in de Grondwet nadrukkelijk een rol voor de Tweede
Kamer is vastgelegd voor de benoemingen van de Hoge
Raad en de Algemene Rekenkamer, doet daar volgens de
VVD-fractie niet aan af, en is een oneigenlijk argument
van de minister. Wij zien wel aanleiding voor een
wijziging van de benoemingsprocedure, waarbij volgens
de VVD-fractie de Grondwet niet gewijzigd hoeft te
worden. Dit gaat in tegen de argumenten die de minister
aanvoert.
De heer Van der Staaij (SGP): Mevrouw Griffith zei dat
de benoemingsprocedure aangepast moet worden, maar
dat dit niet hoeft te betekenen dat de Grondwet moet
worden gewijzigd. Kan zij dit standpunt nader toelichten?

De heer Van Haersma Buma (CDA): Ik zie dat verschil
wel. Voor de staatsraden in de Afdeling advisering geldt
hetzelfde als voor de Afdeling bestuursrechtspraak: je
wilt benoemen en dan verder geen beïnvloeding
ondergaan door wisselingen enzovoorts.

Mevrouw Griffith (VVD): De minister heeft in zijn nota
naar aanleiding van het verslag aangegeven dat, als hij
de benoemingsprocedure moet wijzigen opdat de Kamer
bij de benoeming een rol kan spelen, hij daarvoor de
Grondwet moet aanpassen. Ik heb enerzijds de bepalingen die betrekking hebben op de Hoge Raad en de

Tweede Kamer

13 februari 2007
TK 42

Raad van State

42-2480

Griffith
Algemene Rekenkamer bezien en de formuleringen in de
wet bestudeerd, en anderzijds bezien wat er in de wet
staat over de benoemingen in de Raad van State en hoe
dat ook in de Grondwet is geformuleerd. Op basis
daarvan kom ik tot de conclusie dat de Grondwet niet
hoeft te worden aangepast om de Tweede Kamer een rol
te geven bij de benoemingen in de Raad van State.
De heer Van der Staaij (SGP): Hoe verklaart u dan dat
op dit moment in de Grondwet in verband met de
benoemingen bij de Hoge Raad nadrukkelijk wordt
gesproken over een voordracht vanuit de Tweede Kamer,
terwijl in het artikel in de Grondwet dat over de Raad van
State gaat, daarover niet wordt gesproken? Ook uit de
wetsgeschiedenis blijkt dat daarvoor nadrukkelijk niet is
gekozen. In de tekst wordt gesproken over een benoeming bij Koninklijk Besluit.
Mevrouw Griffith (VVD): De wijze van benoeming is een
benoeming bij Koninklijk Besluit voor het leven. Het gaat
daarbij dus om de wijze van benoeming; zo staat het er
expliciet in. Er staat daarbij niet nadrukkelijk aangegeven
dat de Tweede Kamer daarbij geen rol hoeft te spelen. Ik
begrijp de argumentatie van u wel. U vindt dat als de
wetgever had gewild dat de Tweede Kamer bij de
benoeming een rol zou spelen, men dit in de wetstekst
had kunnen opnemen. De bepaling is echter volgens mij
tot stand gekomen om aan te geven dat het een
benoeming voor het leven betreft en dat die benoeming
bij Koninklijk Besluit tot stand komt. Ik zie niet in dat uit
het feit dat de rol van de Tweede Kamer in de teksten
over de Hoge Raad en de Algemene Rekenkamer wél
wordt genoemd en in de teksten over de Raad van State
niet, de consequentie getrokken kan worden dat die rol
er bij de benoemingen bij de Raad van State niet zou
kunnen zijn.
De heer Van der Staaij (SGP): Is het niet ook een
logische redenering dat, als de grondwetgever vond dat
er ook een uitdrukkelijke rol van de Tweede Kamer zou
moeten zijn, men dat in de tekst zou hebben vastgelegd?
Ik wijs daarbij op het artikel over de Hoge Raad. A
contrario kun je daaruit mijns inziens afleiden dat zo’n rol
bij de Raad van State dus uitdrukkelijk niet de bedoeling
is geweest. Anders dan in bijvoorbeeld het artikel over
de Hoge Raad, is het daarom in de tekst over de Raad
van State niet opgenomen. Dat een rol voor de Tweede
Kamer uitdrukkelijk niet de bedoeling was, kun je
overigens ook afleiden uit de totstandkoming van het
artikel over de Raad van State. Het lijkt mij daarom de
koninklijke weg om, als je de betrokkenheid van de
Tweede Kamer anders wilt regelen en het kennelijk als
een element van constitutionele aard wordt gezien om
deze betrokkenheid vorm te geven, dit ook in de tekst
van de Grondwet door te voeren.

benoemingen bij de Raad van State bij lagere regelgeving kan worden vastgelegd, terwijl bijvoorbeeld de rol
van de Tweede Kamer bij benoemingen in de Hoge Raad
belangrijk genoeg geacht wordt om in de Grondwet vast
te leggen? Volgens mij ontstaat zo een onevenwichtigheid.
Mevrouw Griffith (VVD): Dat vinden wij niet. Wij zien die
onevenwichtigheid niet.
Ik kom bij mijn vijfde punt, namelijk de rechtstreekse
advisering aan de Kamer. Op pagina 9 van de nota naar
aanleiding van het verslag, bij het onderdeel over
rechtstreekse advisering aan de Tweede Kamer, staan
enkele opmerkelijke passages. Zij zijn niet alleen
opmerkelijk, maar ook suggestief; de VVD-fractie vindt ze
zelfs kwalijk. De minister geeft aan dat rechtstreekse
advisering aan de Tweede Kamer niet alleen vertragend
zou werken voor het wetgevingsproces, maar ook zou
kunnen leiden tot politisering van de wetgevingsadvisering door de raad. Voorts zou er uit oneigenlijke
motieven advies aan de Raad van State kunnen worden
gevraagd. Ook zou de raad als alibi voor moeilijke
politieke beslissingen kunnen worden gebruikt, waarbij
de raad in de rol gedwongen zou kunnen worden van
een soort scheidsrechter bij politieke geschillen over een
amendement. Toen ik dit las, dacht ik: Hier is iets aan de
hand. Vandaar dat ik een paar vragen geformuleerd heb.
Kan de regering aangeven waarop deze bevindingen of
veronderstellingen gebaseerd zijn? Kan zij klip en klaar
aangeven dat de adviezen van de raad op geen enkele
wijze en in geen enkel geval gepolitiseerd zijn? Kunnen
de bewindslieden ook zeggen op welke gronden en op
basis van welke dossiers zij twijfelen aan de kwaliteiten
van de wetgevingsadviseur om tot een onafhankelijk,
onpartijdig advies te komen? Hebben zij voorbeelden van
dossiers waaruit blijkt dat de raad als een scheidsrechter
of alibi bij politieke geschillen over een amendement
heeft gefungeerd? Als die voorbeelden er zijn, zou ik
daar graag kennis van hebben. Mijn vraag is eigenlijk
meer: vanwaar de argwaan jegens de Tweede Kamer,
vanwaar de angst, vanwaar dit wantrouwen? Wat vinden
de ministers van het instellen van een onderzoek naar
mogelijke politisering van adviezen van de raad in het
verleden en in de toekomst?
De heer Van Haersma Buma (CDA): Ik moet zeggen dat
ik met verbazing naar uw betoog luister. De heer De Wit
was nog gematigd, vergeleken met de veranderingen die
u allemaal wil in de Raad van State. Waar komt die grote
wijziging vandaan in wat ik van de VVD-fractie gewend
ben te horen over het behoud van de Raad van State als
adviseur van de regering binnen de context van de
Grondwet? Wat blijft daar in uw bijdrage van over? Ik zit
echt met stijgende verbazing naar u te luisteren.

De heer Van der Staaij (SGP): Nee, niet alles hoeft in de
Grondwet te worden vastgelegd. Is het echter niet
merkwaardig dat de rol van de Tweede Kamer bij

Mevrouw Griffith (VVD): Wij hebben natuurlijk respect
voor het werk van de Raad van State, zeker als het gaat
om zijn onafhankelijkheid en onpartijdigheid. Wij hebben
in het verslag vragen gesteld over de wijze waarop de
Kamer de raad om advies zou kunnen vragen. Ik vind het
dan ook volkomen logisch om in een plenair debat de
regering op dit punt om nadere opheldering te vragen. U
wekt de indruk dat er aan de Raad van State als uniek
instituut van de regering geen vragen gesteld zouden
kunnen worden. Dit gaat heel ver. Ik vind dat de Kamer
advies moet kunnen vragen aan de Raad van State over

Tweede Kamer

13 februari 2007
TK 42

Mevrouw Griffith (VVD): Er wordt gezegd dat de
benoeming bij Koninklijk Besluit tot stand komt. Ik zie
daarin ruimte, zodat de rol niet in de Grondwet hoeft te
worden vastgelegd, maar dit wellicht wel bij lagere
regelgeving kan worden gedaan. De VVD-fractie vindt dat
niet alles in de Grondwet hoeft te worden vastgelegd.

Raad van State

42-2481

Griffith
amendementen of andere voorstellen. Ik snap uw
conclusie dan ook niet.
De heer Van Haersma Buma (CDA): Het gaat mij om de
optelsom van uw opmerkingen. U sprak eerder al over
de tijdelijke benoeming en over het uit de Grondwet
halen van de functie van de Raad. Samen met het
voorstel dat wij nu bespreken, gaat het om zulke majeure
wijzigingen van dit instituut dat er weinig overblijft van
de Raad van State zoals wij die kennen. Het wordt een
veel politieker instituut in ons rechtsstelsel. Ik vind dit
een grote wijziging ten opzichte van wat ik van de
VVD-fractie gewend ben te horen in de discussie over de
Raad van State. Daarover spreek ik mijn verbazing uit. In
vergelijking daarmee vind ik de inbreng van de heer De
Wit nog gematigd.
Mevrouw Griffith (VVD): Ik ben blij dat ik de heer De Wit
nog kan overtreffen! Ik zou uw vraag eigenlijk willen
doorgeleiden naar beide ministers: vinden zij dat er met
de wijzigingsvoorstellen inzake dubbele benoemingen en
de advisering aan de Kamer sprake zal zijn van een
verdere ’’politisering’’ van de Raad van State? Ik hoop
dat u mijn voorstel zult steunen om dit te onderzoeken.
De minister duidt heel nadrukkelijk op het verleden, als
hij wijst op deze gevaren, maar het gaat mij ook om de
toekomst. Ik wil evenmin als u dat de Raad van State een
instrument of een orgaan zou worden dat door de Kamer
bestuurd wordt. Ik deel dus uw zorg. Als u mijn verzoek
om een onderzoek steunt, dan vindt u mij ook aan uw
zijde.
Ten slotte de nevenfuncties. Kan de regering aangeven
wat het regime is voor het openbaar maken van
nevenfuncties bij de Raad van State? En is dit in
overeenstemming met de regels op dit punt voor leden
van de rechterlijke macht?
©
De heer Wolfsen (PvdA): Voorzitter. Ik begrijp dat men
zich zorgen heeft gemaakt over de lengte van mijn
inbreng, maar het feit dat ik zo royaal heb ingeschreven,
heeft te maken met de omstandigheden. Van de Griffie
kreeg ik op een gegeven moment een mailtje met de
mededeling dat ik mij snel moest inschrijven, maar wij
waren bezig met het uitventen van het prachtige
regeerakkoord. Hoewel dat akkoord zich eigenlijk zelf
vertelt, is het goed om een toelichting te geven en dat
vraagt tijd. Tegelijkertijd moest ik mij dus voorbereiden
op de behandeling van dit wetsvoorstel. De Raad van
State is echter een zeer oud orgaan. De geschiedenis
ervan gaat terug tot de zestiende eeuw. Toen ik van die
rijke geschiedenis kennis nam, dacht ik wel een uurtje
nodig te hebben om daarover iets te kunnen zeggen. Ik
kan nu iedereen geruststellen. Ik heb maar vijf blaadjes
voor me. Die blaadjes hebben een verschillende kleur en
daarmee breng ik de variëteit van de Raad van State ook
tot uitdrukking, maar de lengte van mijn inbreng zal
waarschijnlijk reuze meevallen.
Ik heb mij voor deze behandeling in het weekend dus
enigszins ingelezen. Zoals de collega’s ook al zeiden,
heeft dit Hoge College van Staat een rijke geschiedenis,
een geschiedenis die teruggaat tot de zestiende eeuw. Ik
heb die niet helemaal gelezen, maar er wel met eerbied
kennis van genomen.

Tweede Kamer

Raad van State

Dan lees je dat het voortbestaan van de Raad in 1848
kantje boord was. Iemand bad zelfs in de Kamer dat de
regering het land het niet moest aandoen om dit college
in stand te houden. Die discussie is gelukkig verleden
tijd. In de Franse tijd is de Raad van State enige tijd
opgeheven, maar dat was een klein intermezzo. Vandaag
is er geen enkele twist meer over het nut van het
voortbestaan van de Raad van State en daar ben ik het
zeer mee eens.
Vandaag zullen wij het echter niet hebben over het
verleden van de Raad van State, maar over de toekomst
ervan. In het wetsvoorstel wordt gesproken van een
kleine herstructurering. Er komt een zelfstandige afdeling
Advisering naast de reeds bestaande afdeling Rechtspraak. Dat vinden wij een goed voorstel. De Raad van
State heeft op deze wijziging zelf vaak aangedrongen,
maar de regering heeft zich tot op heden daartegen
verzet. Nu heeft zij het verzet opgegeven. De regering is
om. Ik vond in de geschiedenis een krachtig verzet van
destijds minister Hirsch Ballin. Hij was ook tegen het
instellen van een zelfstandige afdeling Advisering.
Hoewel deze minister vandaag dit wetsvoorstel eigenlijk
bij toeval moet verdedigen, neem ik aan dat hij dat wel
zal doen.
De regering was met name destijds tegen, omdat die
wijziging de positie van de volledige Raad zou aantasten.
De heer Van Haersma Buma maakte daar een grapje over
toen hij vroeg: wat gaat er gebeuren met de stoelen? Het
is echter waar: de wijziging tast de positie van de
volledige raad aan. Destijds zei de regering ook: de
wijziging raakt de Raad van State in zijn kern en daarom
zijn wij niet voor zo’n zelfstandige afdeling. Nu is zij daar
wel voor. Wij steunen haar daarin.
Wij hebben natuurlijk wel zien aankomen dat dit
wetsvoorstel zou worden ingediend. Het past bij een
reeks wetsvoorstellen. De brief van 28 april 2004
handelde over de derde fase van de HRO. Collega’s
hebben daar al iets over gezegd en ik zal dat niet meer
doen. Die brief hebben wij besproken in een algemeen
overleg. Het resultaat van dat overleg vormt voor mij de
context waarin wij dit wetsvoorstel gaan beoordelen.
Samengevat was het resultaat van het overleg het
volgende. Minister Korthals, toen minister van Justitie,
had de mooie nota Keuzen voor de bestuursrechtspraak
uitgebracht. Collega Griffith heeft daaraan gerefereerd.
Wij wilden niet dat de minister van Justitie die nota in de
prullenbak zou gooien en zeiden dan ook dat hij dat niet
mocht doen. Niet een deel van de Tweede Kamer, zoals
in de nota naar aanleiding van het verslag staat, maar de
meerderheid ervan was voor het op termijn opnieuw
bespreken van de derde fase. Dat hoefde niet direct te
gebeuren, maar zij moest weer wel ter hand worden
genomen en er moest een keus worden gemaakt uit de
mogelijkheden die door minister Korthals waren
beschreven. Misschien zal ik hierover in de derde termijn
een motie indienen, tenzij de minister enthousiast zegt: ik
zal die herziening nu krachtdadig ter hand nemen en de
derde fase uitvoeren. Als hij dat doet, kunnen wij die
motie achterwege laten, maar anders zal ik die zeker
indienen.
Uit het algemeen overleg destijds bleek dat wij geen
steun zullen verlenen aan alles wat de derde fase gaat
vertragen, de invoering daarvan bemoeilijkt of wat
daarmee in strijd is, bijvoorbeeld de instelling van een
rechtseenheidkamer. De meerderheid van de Kamer heeft
zich daartegen uitgesproken. Wij zijn daar dus op tegen.

13 februari 2007
TK 42

42-2482

Wolfsen
Hoe wij te zijner tijd over de derde fase gaan denken,
weten wij nog niet. De CDA-fractie zei indertijd bij monde
van de heer Biesheuvel dat de hele rechtspraak bij de
Raad van State weg moet. Zo ver ben ik nog niet, maar
ik sluit het niet uit. Het is een discussie voor later.
De heer Van der Staaij (SGP): Ik maak een opmerking
voor de geschiedschrijving. De heer Wolfsen refereerde
aan een debat dat wij in 2004 hebben gevoerd over de
derde fase. Hij zei dat de conclusie van dat debat was dat
er iets moest gebeuren. Ik heb de stukken nog even
bekeken, maar er is geen motie ingediend. De heer
Wolfsen zei in dat debat zelf iets in de trant van ’’wij
moeten over enkele jaren nog maar eens bekijken hoe de
kwestie erbij staat’’. Dat is toch wel iets anders dan dat
er gezegd zou zijn dat die derde fase hoe dan ook zou
moeten terugkomen.
De heer Wolfsen (PvdA): Namens diverse partijen is in
dat debat gezegd dat de uitvoering van de derde fase ter
hand zou moeten worden genomen. Rustig als wij zijn,
hebben wij erbij gezegd dat het niet gelijk de volgende
dag hoefde te gebeuren. Maar het moest zeker gaan
gebeuren. Ik zou het zeer op prijs stellen als het in de
komende kabinetsperiode – ik hoop dat die vier jaar
duurt – gaat gebeuren. Dit voorstel past op zichzelf in de
resultaten, zij het met enige nuanceringen en zij het met
enige serieuze aanpassingen.
De heer De Wit (SP): Ik keer terug naar de motie die de
heer Wolfsen aankondigde. In feite is de motie gericht
aan het nieuwe kabinet. Is er al enig idee over de
gedachten van het nieuwe kabinet op dit punt? Is het
punt al besproken door de coalitiepartijen?
De heer Wolfsen (PvdA): In het regeerakkoord is
hierover voor zover mij bekend niets afgesproken.
Rechtspraak komt er überhaupt niet in voor. Dat is een
klein gebrek, maar het functioneert natuurlijk heel
behoorlijk. Er is niets over afgesproken, dus het is een
open kwestie. Een meerderheid in de Kamer is ervoor,
dus het zal worden aangepakt. Ik neem aan dat ook een
nieuw kabinet moties van de Kamer zal uitvoeren.
Het zwaartepunt in de Raad van State is in de loop van
de jaren gaan verschuiven van advisering naar rechtspraak. Het onderdeel van de rechtspraak is zeer
omvangrijk geworden, naar mijn schatting ongeveer drie
kwart van het werk. Slechts een kwart van het werk
betreft de advisering. Ook in de uitingen zie je die
verschuiving. In een van de laatste nummers van het
NJB staat een advertentie met de volgende tekst: ’’De
Raad van State is een rechtsprekend college’’. Daarnaast
wordt er ook advisering verzorgd, aldus de tekst. Men
blijkt zich meer een rechtsprekend dan een adviserend
orgaan te vinden. Je kunt je afvragen of het accent niet
te veel wordt verlegd. Vandaar de discussie over de
derde fase die wij moeten gaan voeren. In de geschiedenis van de Raad van State lijkt rechtspraak als een soort
hoogste eer te worden beschouwd. Ik las het prachtige
boek ter gelegenheid van 450 jaar Raad van State.
Staatsraad Kan vertelt daarin dat hem op een gegeven
moment werd gevraagd of hij ál in de Afdeling geschillen zat. Kennelijk werd het zo ervaren dat je dan echt
gearriveerd was. Kennelijk vindt men die rechtspraak
steeds belangrijker. Ook daarom vinden wij het belangrijk
om in die derde fase goed te spreken over de verdeling.

Tweede Kamer

Raad van State

De wensen van de regering zijn: onderscheid tussen
advisering en rechtspraak, benadrukken van gelijkwaardigheid, bewaken van evenwicht tussen beide taken – dat
steunen wij – in stand houden van de wederzijdse
bevruchting en behoud van beide hoofdtaken. Dat laatste
is natuurlijk zeer afhankelijk van de uitkomsten van de
derde fase. Het is duidelijk dat mijn fractie niet zo voor
die wederzijdse bevruchting is. Het wetsvoorstel is nodig
vanwege de arresten-Procola en -Kleyn. Discussies over
de schijn van partijdigheid moeten wij doen verstommen. Daarom wordt in de wet ook die waarborg
ingebouwd. Adviserende staatsraden mogen vervolgens
niet over dezelfde zaken rechtspreken. Wij zijn het eens
met die goede wettelijke waarborgen in de wet. Toch
vrees ik dat de hoop dat daarmee de discussie zal
verstommen, ijdel zal zijn. In de geschiedenis zie je elke
keer weer stukken, ook van staatsraden, over de hoop op
stilte, maar het wordt niet stil. Die discussie blijft maar
voortgaan, en dat is niet goed. Dat moeten wij als
wetgever zo’n bijzonder hoog college niet willen
aandoen. Wij moeten proberen de discussie echt te doen
ophouden. Daarom steunt mijn fractie krachtig de
instelling van een zelfstandige afdeling advisering. Een
kleine stap, maar wel één in de goede richting.
Wij hebben echter nog wel enkele serieuze bezwaren,
te beginnen met de juridische constructie. In de
Grondwet staat dat óf de Raad van State recht spreekt of
adviseert, of een afdeling. In een mooi artikel van de
heer Bock in één van de laatste nummers van het NJB
wordt dat nog wat krachtiger geaccentueerd. Hij zegt, en
ik ben het met hem eens, dat dat in de huidige wet goed
is geregeld. Daarin staat namelijk: ’’Een afdeling van de
Raad, genaamd afdeling bestuursrechtspraak, is belast
met het behandelen van de bij wet aan haar opgedragen
geschillen.’’ Dat spoort met de Grondwet, waarin in
artikel 71 staat: ’’De Raad van State of een afdeling wordt
gehoord...’’ In de huidige wet staat in artikel 28nieuw:
’’De Raad is belast met de berechting van de bij de wet
aan hem opgedragen geschillen.’’ De Raad zelf gaat dus
weer recht spreken, en een afdeling van de Raad gaat
dat uitvoeren. Dat schuurt met de Grondwet, zodat ik
graag een aanpassing zie op dat vlak. Zo niet, dan
overweeg ik amendering om de goed doordachte heldere
constructie die nu in de wet staat, te handhaven.
Het punt van de dubbele benoemingen is een heikele
kwestie. Ik vind het best lastig om dat punt hier aan te
snijden, want het is een gevoelig punt. Formeel mag het,
want het Europees Hof voor de rechten van de mens
heeft het niet verboden. Daarom wil ik soepel zijn ten
opzichte van alle zittende leden. Iedereen die nu bezig is
met die beide taken, moet dat kunnen blijven doen,
aangezien er een goede waarborg in de wet is, die
problemen in de toekomst voorkomt, maar het ligt in
mijn fractie toch zwaarder dan ik had gedacht. Met
nieuwe dubbele benoemingen moeten wij daarom
stoppen, anders blijft de kritiek bestaan. Het is ook wat
tegenstrijdig, want wij maken wel twee zelfstandige
afdelingen, maar in de persoon heffen wij dat weer op.
Dat is gek, en het is moeilijk aan de buitenwereld uit te
leggen. In Trouw stond laatst een artikel: Kritiek kost
gezag Raad van State. Daarmee ben ik het van harte
eens.
De heer Van der Staaij (SGP): Brengt u die kritiek niet
te gemakkelijk terug tot de structuur en de dubbele
lidmaatschappen, terwijl ik zelfs in deze Kamer vaak heel

13 februari 2007
TK 42

42-2483

Wolfsen
veel kritiek hoor op uitspraken van de Raad over
bijvoorbeeld fijnstof? Ook in het bestuursrecht kunnen er
uitspraken komen die de ene of de andere partij niet
welgevallig zijn.
De heer Wolfsen (PvdA): Dat klopt, iedereen heeft wel
eens kritiek. De Hoge Raad zal heel bewust nooit
adviezen uitbrengen over kwesties waarmee hij later nog
mee te maken kan krijgen. Het mag formeel, maar dat
blijft ook in de wetenschappelijke tijdschriften kritiek
ondervinden. Zo blijf je de Raad van State onderwerp
van discussie maken. Breng een heldere scheiding aan.
Dat is veel beter. Dan zal de kritiek echt verstommen, ook
al heeft de Kamer soms kritiek op uitspraken van de
Raad van State. De rechter heeft altijd gelijk, tot een
hogere rechter zegt dat het niet zo is. Maar mensen
moeten het ook zo voelen, ook buiten deze zaal. Die
kritiek is vaak feitelijk onterecht, maar men voelt het wel
zo.
Een groot voordeel van een scherpere scheiding is dat
je meer variatie kunt aanbrengen in de afdeling
advisering. Vanaf de jaren zeventig heeft de nadruk
gelegen op het aantrekken van mensen die recht gingen
spreken, zodat er inmiddels bijna alleen maar juristen in
de Raad zitten. Dat is toch eigenlijk gek. Als je die
heldere scheiding aanbrengt, kun je die variatie in
adviseurs ook aanbrengen. Dan kun je ze waarschijnlijk
ook weer ’’gewoon’’ gaan benoemen, al is dat niet voor
het leven. Tot 20, 30 jaar geleden werd iedereen ook in
gewone dienst benoemd, dus niet voor het leven. Echter,
toen iedereen recht moest gaan spreken, werd iedereen
voor het leven benoemd. Als je de rechtspraak daar
weghaalt, kun je de benoemingen dus weer gewoon
maken. Ik zou daar voor zijn. De opmerkingen die
mevrouw Griffith daarover heeft gemaakt, steun ik dan
ook van harte. Overigens wel in de milde variant:
iedereen die er zit ongemoeid laten, maar nieuwe
benoemingen voortaan niet meer voor het leven. Ook de
Raad van State zelf accentueert vaak in het jaarverslag
het grote belang van onafhankelijkheid en onpartijdigheid in het uitoefenen van beide functies, ook ten
opzichte van elkaar. Zelfs staatsraden, hoe gelouterd,
goed opgeleid en geselecteerd ook, kunnen niet
onafhankelijk en onpartijdig zijn ten opzichte van zichzelf;
dat is een bijna bovenmenselijke eis.
Vervolgens kom ik te spreken over het punt van de
voordracht, waaraan mevrouw Griffith tot mijn genoegen
in haar betoog ook aandacht heeft besteed. De manier
waarop staatsraden met rechtspraak belast, worden
benoemd, zou wat ons betreft aangepast moeten
worden. Bij de Hoge Raad gaat het via een voordracht
van de Tweede Kamer. Ik zou graag zien dat ook voor de
rechtsprekende leden van de Raad van State dit gaat
gelden, zeker nu voor het eerst in de geschiedenis de
regering zegt dat het niet uitgesloten lijkt dat de
rechtspraak definitief bij de Afdeling bestuursrechtspraak
blijft. Alle mensen die daar in buitengewone dienst zijn
benoemd, worden nu fulltime in dienst genomen. Het
verbod op parttimebenoemingen wordt opgeheven,
waarmee ik het zeer eens ben. Nu er eigenlijk vastigheid
in komt, meen ik dat wij dit punt serieus onder ogen
moeten zien. Het is niet voor het eerst dat het in deze
Kamer wordt besproken. Ik zou graag willen dat die wijze
van benoeming in overeenstemming wordt gebracht met
de wijze van benoeming voor leden van de Algemene
Rekenkamer, de Hoge Raad, de Nationale ombudsman

en de Commissie van toezicht op de veiligheidsdiensten,
die een rechtmatigheidsoordeel uitspreekt over het werk
van de veiligheidsdiensten. Rechtsprekende staatsraden
doen ook een rechtmatigheidstoets en moet je daarom
op dezelfde wijze benoemen.
Ik ontdekte overigens dat die discussie in deze Kamer
eigenlijk al honderd jaar loopt. Er zijn twee belangrijke
momenten in de geschiedenis. Het ene is waarop
rechtspraak door de Raad van State überhaupt mogelijk
werd gemaakt. Dat was ten tijde van de grondwetswijziging van 1887. Ik vind het een eer dat ik hier vandaag
Sam van Houten, een liberaal Kamerlid, mag citeren toen
hij deelnam aan de discussie over dit onderwerp in
datzelfde jaar. Eerst was in 1848 overigens al de wijze
van benoeming van de leden van de Hoge Raad
uitvoerig in de Kamer besproken; de regering wilde die
toen uit de Grondwet halen, maar de Kamer stemde daar
niet mee in om de onafhankelijkheid van de Hoge Raad
te accentueren. In 1887 wilde een van de Kamerleden het
alsnog uit de Grondwet halen, waartegen een meerderheid van de Kamer zich toen heeft verzet. Sam van
Houten heeft toen gezegd dat als je rechtspraak bij de
Raad van State mogelijk maakt, je de benoeming voor de
rechtsprekende leden daar op dezelfde wijze moet laten
plaatsvinden. Hij heeft er toen ook een amendement over
ingediend. Ik citeer hem:
’’Indien men nu meent dat de Hoge Raad, wiens
functiën bij die indeling in de eerste plaats zullen zijn van
burgerrechtelijke aard, desniettemin moet worden
samengesteld met medewerking en onder invloed van
ene voordracht van de Tweede Kamer, dan is bij mijn
amendement eenvoudig de vraag of dit niet evenzeer
toepasselijk is op het hoogste administratief gerechtshof,
of dit in waarborgen van onafhankelijkheid moet
achterstaan bij de Hoge Raad. Indien er verschil moet
zijn, dan zou ik veeleer zeggen dat het administratief
gerechtshof nog meer onafhankelijk moet zijn van de
regering dan de Hoge Raad wiens functie in het
algemeen de berechting zal zijn van de geschillen
waarbij de regering niet is betrokken tussen ingezetenen,
terwijl het administratief gerechtshof bij voorkeur de
moeilijke zaken krijgt, waarbij de bevoegdheden van de
regering in het debat zijn. Dit college zal dus nog meer
dan enig ander onafhankelijk moeten zijn van de
regering en niet doortrokken met hetgeen Thorbecke
administratieve inzichten noemde. Ik meen dus dat de
consequentie van dit behoud van de voordracht van de
Kamer ten opzichte van de aanvulling van de Hoge Raad
eigenlijk à fortiori ertoe zou moeten leiden om voor het
hoogste college dat de administratieve rechtspraak zal
hebben, ook een invloed der Kamer te erkennen en te
regelen.’’
Uiteindelijk vindt een discussie plaats over de vraag of
dit in de Grondwet moet worden opgenomen. Alhoewel
daar wel een meerderheid voor was, heeft hij het
amendement uiteindelijk ingetrokken omdat de regering
er heftig tegen was. De hele Grondwet dreigde te
sneuvelen. Hij zei bij de intrekking het volgende.
’’Nu evenwel in de Grondwet de bepaling is opgenomen dat er voor de Hoge Raad ene voordracht zal zijn,
geloof ik dat het beter is die bepaling ook voor het
hoogste administratieve gerechtshof op te nemen,
ofschoon de niet aanneming van mijn amendement de
wetgever de bevoegdheid geenszins zal ontnemen om
toch ene voordracht of althans ene aanbeveling van de
Tweede Kamer bij de wet op te nemen.’’

Tweede Kamer

13 februari 2007
TK 42

Raad van State

42-2484

Wolfsen
Dat is ook logisch, want de aanstelling voor het leven
van de staatsraden is later ook bij een gewone wet
geregeld. Die staat ook niet in de Grondwet. Later is die
natuurlijk gecodificeerd in de Grondwet. Dat is dus
allemaal volslagen logisch. Dan heb ik nog een citaat,
van dezelfde Sam van Houten, nadat hij het amendement
had ingetrokken. Hij zegt dan het volgende.
’’Want is het niet verboden in de Grondwet, dan is de
wetgever volkomen vrij een dergelijke bepaling te
maken, inzonderheid wanneer, zoals de regering
veronderstelt, ene afdeling van de Raad van State
daarmee belast zal worden, daar ten aanzien van de
Raad van State de wetgevende macht bij de Grondwet
volkomen vrij is.’’
Ook dat is logisch. Later is de benoeming voor het
leven dus ook eerst in de gewone wet geregeld. Hij heeft
het amendement ingetrokken. De Raad van State ging op
dat moment helemaal niet rechtspreken. Dat is later de
Centrale raad van beroep geworden. Het heeft nog jaren
geduurd voordat het allemaal geregeld was. De discussie
hierover was toen wel heel heftig.
De heer Van Haersma Buma (CDA): Voorzitter, is het
geoorloofd dat ik dan ook even naar de Handelingen van
1887 op zoek ga om een tegenreactie hierop voor te
bereiden, zodat ik het niet nu, met de woorden van 2007,
hoef te doen?
De voorzitter: Als u dat snel doet.
De heer Wolfsen (PvdA): Ik citeerde een liberaal dus ik
zal mij vandaag liberaal opstellen. Ik moet mij tegenover
mijn eigen fractie verontschuldigen, want ik ga nog een
liberaal citeren. Dit is een belangrijk moment in de
geschiedenis. Toen kwam de AROB-wetgeving. Daarbij
ontstond dezelfde discussie, want daarbij ging de
rechtspraak feitelijk naar de Raad van State. In het
verslag van de vergadering van de Tweede Kamer
verschijnt ook weer de suggestie om de benoeming via
de Kamer te laten verlopen. Ik citeer uit het verslag van
deze vergadering.
Eerder vermelde vele leden – ik lees de namen er niet
bij, maar het zal een meerderheid zijn geweest – stelden
de vraag waarom voor de wijze van benoeming van de
staatsraden geen aansluiting is gezocht bij de wijze van
benoeming van de leden van de Hoge Raad, derhalve
benoeming door de Kroon op voordracht van de Tweede
Kamer der Staten-Generaal.
Als dat niet gebeurt, vreest men dat er afbreuk wordt
gedaan aan de onafhankelijkheid. Dat is een consequente
Tweede Kamer, want dat is het moment dat het wordt
ingevoerd. De regering vindt het ingewikkeld, maar ziet
het punt en wijst erop dat de staatscommissie HRO
wordt ingesteld. Dan wordt het later allemaal geregeld.
Het is dus vooruitgeschoven. Die rechtspraak wordt er
tijdelijk ondergebracht. De Kamer was natuurlijk mild en
heeft de zaak toen laten rusten. Maar de Eerste Kamer
begon opnieuw. Mijn fractie wilde toen een openbare
aanbeveling. De VVD stelde opnieuw concreet voor om
de benoemingsprocedure voor de rechtsprekende leden
van de Raad van State dezelfde te maken als voor de
Hoge Raad. Het antwoord van de regering laat zich
raden: de HRO komt eraan, wees geduldig, het is tijdelijk,
dus enz.
Nu staan wij voor de vraag of wij de rechtspraak daar
definitief onder moeten brengen. Wij zijn het aan onszelf

Tweede Kamer

Raad van State

als Tweede Kamer en aan onze voorgangers verplicht om
het hier opnieuw te agenderen. Vandaar dat wij zeer
hechten aan een aanpassing van deze wet in deze zin.
De heer Van der Staaij (SGP): Dat was een interessante
uiteenzetting over 1887, maar net zo min als het citeren
van een liberaal uit 1887 van belang is om te begrijpen
hoe bijvoorbeeld nu de positie van het bijzonder
onderwijs is, net zo min is het van belang om nu te
begrijpen hoe de constitutionele positie is met het oog
op de Raad van State en de benoeming van diens leden.
Is bij de Grondwet van 1983 niet juist helder tot
uitdrukking gekomen, bijvoorbeeld bij de totstandkoming
van artikel 118, dat over de Hoge Raad gaat, dat de
reden voor de voordracht vanuit de Kamer niet gelegen
is in het feit dat het een hoogste rechtscollege is, maar
juist in het feit dat daar recht wordt gesproken inzake de
vervolging van bepaalde ambtsmisdrijven?
De heer Wolfsen (PvdA): Dat argument wordt bij
herhaling genoemd. Het wordt ook in de nota naar
aanleiding van het verslag genoemd. Ik heb het nu
achterwege gelaten, maar in diezelfde geschiedenis
wordt heel mooi uitgelegd hoe die benoeming ooit in de
Grondwet is gekomen. Dat was niet omdat de Hoge Raad
ook ambtsmisdrijven vervolgt van de leden van de
regering, want hij vervolgt ook ambtsmisdrijven van de
leden van de Staten-Generaal, dus dat argument valt
weg. Het is historisch heel goed te verklaren, omdat
vroeger de Hoge Raad werd samengesteld en gekozen
door de hoven uit de verschillende provincies. Dat is in
stand gehouden en dat werd later de Staten-Generaal. Zij
bleven dus de Hoge Raad kiezen.
Dat is goed verklaarbaar vanuit de historie. Toen de
regering voorstelde om dat op te heffen, in 1848, zei de
Kamer: ho ho, dat is er toen in gekomen, maar dat is een
voorrecht of een parel van de Tweede Kamer en dat
willen wij graag zo houden, juist om de onafhankelijkheid te waarborgen. Dat staat letterlijk in de Handelingen. Iedere keer wordt het argument van stal gehaald dat
het komt vanwege die ambtsmisdrijven, maar dat is noch
historisch juist, noch blijkt het uit de discussies in dit
huis.
De heer Van der Staaij (SGP): Dat kan zo zijn voor
eerdere grondwetsherzieningen, maar de heer Wolfsen
zal toch niet ontkennen dat dit bij de geschiedenis van de
grondwetsherziening van 1983 wel degelijk als een
dragende motivering is aangereikt voor een voordracht
van de kant van de Kamer? Omdat dit nadrukkelijk niet
van toepassing werd geacht in het geval van de Raad
van State, is dat niet in de Grondwet opgenomen.
De heer Wolfsen (PvdA): Die discussie is iedere keer
opnieuw opgekomen. In 1983 is de benoeming voor het
leven in de Grondwet gecodificeerd, omdat de staatsraden inmiddels rechtspraken. Toen is er opnieuw over
gedebatteerd, maar het was al een gegeven. Op
spannende momenten in de geschiedenis, wanneer er
niet bij toeval over werd gesproken, zoals bij de
AROB-wetgeving, maar op momenten dat het er echt op
aankwam, is gezegd dat de benoeming echt op deze
wijze bij de Kamer moest blijven. Dat speelde in 1848,
toen de Kamer dat terughaalde, en aan het eind van de
negentiende eeuw, toen een Kamerlid dat eruit wilde
amenderen. Later was het gewoon gebruikelijk.

13 februari 2007
TK 42

42-2485

Wolfsen
De heer Van der Staaij (SGP): Ik begrijp de redenering,
maar eerlijk gezegd blijf ik het zwak vinden dat wat het
meest cruciaal is, namelijk de geldende grondwetstekst
en de motivering die daaraan ten grondslag ligt, dat
betoog juist niet ondersteunt.
De heer Wolfsen (PvdA): In de geldende Grondwet
wordt alleen geregeld dat de benoeming plaatsvindt bij
KB. De wijze waarop dat feitelijk plaatsvindt, kun je in
een gewone wet regelen, zoals de benoeming van de
leden van toezicht op de inlichtingendiensten. Dat is een
gewone wet die loopt via de Kamer. Dat staat helemaal
niet in de Grondwet. De Ombudsman staat wel in de
Grondwet, maar dat is op zichzelf geen vereiste. Sterker
nog, er is ooit serieus over nagedacht. Je kunt er weer
anders over gaan denken. Het meest relevante is hoe een
meerderheid van de Kamer er op dit moment tegenaan
kijkt, dat ben ik met de heer Van der Staaij eens.
Op dit moment geldt niet de eis dat men jurist is. Deze
eis geldt alleen voor de voorzitter van de Afdeling
rechtspraak. Ook dat is een discussie die al lang loopt,
moet ik in alle eerlijkheid bekennen. Mijn fractie heeft
hierin wisselende standpunten ingenomen. Soms was zij
ervoor, soms tegen. Ik vond het oorspronkelijke voorstel
mooi. Daar was ik het mee eens. Dat kon ook steunen op
een meerderheid in deze Kamer, zoals een keer bleek bij
een debat over de rechtspraak. Bij een meervoudige
kamer moet een meerderheid jurist zijn en bij een
enkelvoudige kamer moet men ook jurist zijn. Dat vond
ik mooi.
Ik kwam bij toeval tegen dat minister Hirsch Ballin in
de jaren negentig bij de samenvoeging van de twee
afdelingen van de Raad van State bij de AROB-wetgeving
krachtig heeft verdedigd hoe goed het is om ook
niet-juristen erbij te hebben. Dat zou hij eens terug
moeten lezen. Toen werd er ook gezegd dat je aan de
ene kant wel juristen moet hebben en aan de andere
kant niet. Daardoor wordt het juridische element wat
milder gemaakt. Aan de kant waar geen juristen zitten,
moeten wat meer juridische elementen worden
ingebracht, zodat er een soort synthese ontstaat, zou je
kunnen zeggen. Daar was ik het zeer mee eens. Ik ben
het nu eens met wat de minister toen zei, maar de
regering is van standpunt gewisseld.
Ik vond het oorspronkelijke voorstel mooi, maar ik kan
de nota van wijziging ook wel begrijpen. De regering
zegt dat je dit moet bezien over de hele rechtspraak, en
daar zit wel wat in. Ik luister gewoon naar hoe de
collega’s er tegenaan kijken en dan kunnen wij aan het
eind van de dag of morgen onze mind opmaken. Ik kan
ook wel leven met zoals het nu is. Professor De Roos
heeft laatst een rapport uitgebracht over deelname van
niet-juristen aan de rechtspraak. Wij zullen nog een heel
debat hebben over de hele rechtspraak, maar wij zouden
het ook nu kunnen regelen. Ik wacht de reacties van de
collega’s even af.
Mevrouw Griffith (VVD): Is de heer Wolfsen niet van
mening dat de wet moet zijn zoals die is? Die komt
immers overeen met zijn eerste idee. Nu is een en ander
geschrapt.
De heer Wolfsen (PvdA): Ik ben het met mevrouw
Griffith eens. Als zij ervoor pleit om een en ander weer
op te nemen, zal ik haar steunen.

Tweede Kamer

Raad van State

Wat zullen de taken van het hoge college Raad van
State straks zijn? Voorgesteld wordt om dat orgaan te
belasten met de waarneming van het koninklijke gezag.
Ik ben geen groot voorspeller, maar durf desondanks te
voorspellen dat dit zich de komende jaren niet zal
voordoen. Verder dient het hoge college alleen nog
jaarverslagen vast te stellen en is het betrokken bij
benoemingen. Dat is ietwat vreemd. Feitelijk wordt de
volle raad daarmee opgeheven. De CDA-fractie heeft
voorgesteld om het aantal leden terug te brengen tot een
driemanschap dat wordt belast met de waarneming van
het koninklijke gezag en de jaarverslagen. Wat mij betreft
kan de vicepresident daarvan onderdeel uitmaken,
evenals de voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak en de oudste in rang van de Afdeling advisering.
Daarmee is het vreemde onderscheid tussen leden en
staatsraden er niet meer. Het lijkt mij beter om niet dat
driemanschap te betrekken bij de benoemingen maar de
afdelingen zelf. Ik zou het namelijk vreemd vinden als
niet de volledige afdeling erbij betrokken werd, als er een
nieuwe persoon op de Afdeling rechtspraak of op de
Afdeling advisering kwam. De jaarverslagen kunnen door
de vicepresident worden vastgesteld. Die zien er immers
altijd voortreffelijk uit. Is het mogelijk om een en ander
nader uit te werken en in het wetsvoorstel op te nemen?
Onze voorkeur gaat ernaar uit dat de nieuwe afdeling
van de Raad van State ook de Tweede Kamer rechtstreeks adviseert. Op dit moment adviseert de Raad van
State zowel de regering als de Tweede Kamer over
initiatiefwetsvoorstellen. De argumenten die worden
gegeven om dat niet toe te staan, begrijp ik niet goed.
Wat dat betreft ben ik het met mevrouw Griffith eens.
Een en ander zou vertragend werken. Naar mijn idee is
dat juist niet het geval. Wij bepalen immers zelf het
tempo van het proces van wetgeving. Als wij de Raad
van State of de regering niet om advies mogen vragen,
doen wij daarvoor een beroep op iemand anders. Die
werkwijze is overigens te betreuren, omdat die afbreuk
doet aan de taak van het bijzondere college van de Raad
van State. Het heeft mijn voorkeur om de Raad van State
in te sluiten in plaats van die uit te sluiten. Mevrouw
Griffith heeft zich behoorlijk opgewonden over het
argument van de politiserende werking. Eerlijk gezegd
kan ik dat ook wel begrijpen, omdat uit de geschiedenis
is op te maken dat er altijd sprake is geweest van een
depolitiserende werking. Ik doel wat dat betreft onder
andere op de onderzoeksraad en de Wet Inburgering. De
adviezen zijn ons altijd op bijzonder verstandige wijze
gegeven. Ik sluit mij dus aan bij de argumentatie van
mevrouw Griffith en zal op dat punt een amendement
indienen.
Ik heb begrepen dat veel adviezen niet openbaar zijn.
Ik pleit voor openbaarmaking van de adviezen, zodra die
worden verstuurd. Alle andere adviescolleges zorgen
daar immers ook voor, zeker als de regering ook aan
andere adviseurs advies heeft gevraagd. Ik noem onder
andere de Raad voor de Rechtspraak.
Ik ben het eens met het schrappen van ’’maxima en
minima’’ uit de wet. Dat is een begrotingskwestie.
Ook ben ik het eens met het punt van het vervallen
van de verplichte deeltijdaanstellingen. Ik heb enkele
vragen gesteld over de gevolgen voor salarissen
enzovoorts. Daarop zal ik terugkomen tijdens de
’’Dijkstaldiscussies’’.
Ik verbaas mij er nog steeds over dat de Afdeling
bestuursrechtspraak nog steeds niet tot de rechterlijke

13 februari 2007
TK 42

42-2486

Wolfsen
macht behoort. Dat geldt overigens ook voor twee
andere colleges. Dat neemt niet weg dat ik de minister
erkentelijk ben voor het feit dat ten aanzien van de
openbaarmaking van nevenfuncties het regime in de
nota van wijziging is aangepast. Dat houdt in dat men
onder hetzelfde regime valt als rechters in andere
colleges.
Wij hebben nog veel vragen. Wij hebben ook de
nodige amendementen voorbereid. Het is echter
belangrijk dat wij hierover constructief komen te spreken.
Ik wacht dan ook af wat de regering in het wetsvoorstel
aanpast alvorens te komen tot advisering. Het lijkt mij
niet verstandig om de zaak op scherp te zetten door
middel van amendementen.
©
De heer Van der Staaij (SGP): Voorzitter. De Raad van
State heeft door de tijd heen een opmerkelijke levenskracht getoond. Het is immers een instituut met een zeer
lange geschiedenis. Dat betekent bepaald niet dat er in
taken en functioneren geen veranderingen zijn geweest.
Integendeel. Er is een wereld van verschil tussen de
Raad van State van nu en de Raad als algemene
regeringsraad die de vorst of zijn landvoogd adviseerde
onder de Bourgondische en Habsburgse landheren. Het
geheim van deze levenskracht van de Raad ligt niet in de
laatste plaats in de flexibiliteit waarmee de taakuitoefening van de Raad van State steeds weer bij de tijd
is gebracht. Daardoor bleek het voor de Raad bij
wisselende staatkundige omstandigheden telkens weer
mogelijk, een waardevolle en gewaardeerde plaats in het
totale constitutionele bestel te veroveren.
Het is die veerkracht en flexibiliteit die wat ons betreft
ook in dit wetsvoorstel naar voren komt, waarin een
herstructurering van de Raad van State wordt geregeld.
Dat krijgt beslag door de advisering over wetgeving te
concentreren in een kleiner aantal leden en een
afzonderlijke afdeling binnen de Raad te belasten met de
vaststelling van de adviezen van de raad. Al bij de
Grondwetsherziening van 1983 is de mogelijkheid
geboden om een zelfstandige Afdeling wetgeving in te
stellen. De toenmalige staatsraad J.M. Polak schreef in
de tachtiger jaren al in een bundel, die verscheen bij de
herdenking van 450 jaar Raad van State, dat het er niet
naar uitzag dat op korte termijn daadwerkelijk zo’n
verandering zou worden gerealiseerd. ’’Er is voorlopig
veel meer wetgevend werk aan de winkel dat een grotere
urgentie heeft’’, zo merkte hij niet zonder realiteitszin op.
Wat dat betreft heeft hij gelijk gekregen.
Dat de oude gedachte van een aparte Afdeling
wetgeving daadwerkelijk leven wordt ingeblazen, hangt
niet alleen samen met de wens om de adviserende
functie van de Raad te versterken door concentratie van
de wetgevingsadvisering bij een kleiner aantal leden van
de Raad die daaraan een groter deel van hun tijd
besteden. Een belangrijke doelstelling van de organisatorische aanpassing is tevens dat wordt voldaan aan
nieuwe eisen die in de jurisprudentie van het Europees
Hof voor de Rechten van de Mens zijn gesteld over
onafhankelijkheid en onpartijdigheid bij een combinatie
van advisering over wetgeving en bestuursrechtspraak.
De structuur van de Raad van State moest kortom
Procolaproof worden gemaakt. De cruciale vraag is dan
ook of met dit wetsvoorstel op een goede manier
tegemoet wordt gekomen aan de Procolaproblematiek,

Tweede Kamer

Raad van State

die ook in latere arresten tot uitdrukking kwam. Het
antwoord van de SGP-fractie hierop is een helder ’’ja’’.
Wij hebben waardering voor de flexibele en afgewogen
constructie die is gekozen. Het is inderdaad een goed
staaltje evenwichtskunst waarbij enerzijds recht wordt
gedaan aan de voordelen van het samengaan van
adviserende en rechtsprekende taken binnen een raad en
anderzijds aan waarborging van de onafhankelijkheid en
onpartijdigheid van de taakuitoefening.
Wij zijn het er van harte mee eens dat niet gekozen is
voor de botte bijlbenadering, waarin de rechtsprekende
taken bij de Raad worden weggehaald. Handhaving van
de combinatie van rechtspraak en advisering binnen de
Raad van State heeft steeds onze steun gekregen. De
uitoefening van zowel de adviserende als de rechtsprekende taak wint immers aan kracht door de kruisbestuiving die hierdoor mogelijk wordt gemaakt. Bij de
wetgevingsadviezen kan geput worden uit ervaringen uit
de bestuursrechtspraak bij de concrete toepassing van
regels in de praktijk en andersom. Daarom juichen wij
het toe dat de ruimte die het Europees Hof voor de
Rechten van de Mens biedt voor het samengaan van
adviserende en rechtsprekende taken daadwerkelijk
wordt benut. Wij vinden het dus ook een goede taak dat
dubbellidmaatschappen van zowel de Afdeling advisering als de Afdeling bestuursrechtspraak mogelijk blijven.
In de schriftelijke gedachtewisseling is op deze dubbellidmaatschappen evenwichtig gegaan. Om Procolarisico’s
te verkleinen, mogen het er niet al te veel zijn en om de
voordelen van die kruisbestuiving optimaal te benutten,
mogen het er ook niet te weinig zijn. Mijn mening is: als
er geen problemen zijn in de praktijk, moeten wij deze
ook niet creëren vanuit de redenering dat er altijd een
bepaalde schijn wordt opgeworpen. Zo kunnen allerlei
niet-bestaande problemen tot probleem worden gemaakt
door ’’de schijn’’ van stal te halen. Ik vind dat in dit geval
ongelukkig omdat er wel degelijk een positieve werking
van het samengaan kan uitgaan. Daarbij hoeft dat in de
praktijk in een groot aantal zaken geen probleem te zijn
uit het oogpunt van onafhankelijkheid en onpartijdigheid.
De voorzieningen die daarnaast zijn geschapen ter
waarborging van die onafhankelijkheid en onpartijdigheid achten wij dan ook toereikend, zeker nu als sluitstuk
in artikel 42 uitdrukkelijk is bepaald dat een lid van de
afdeling Bestuursrechtspraak dat betrokken is geweest bij
de totstandkoming van een advies van de Raad van State
niet deelneemt aan de behandeling van een geschil over
een zaak waarop dat advies betrekking heeft. Mijn fractie
is het eens met het kabinet dat dit een hanteerbaar
criterium is dat bovendien nauw aansluit bij de bewoordingen van het Kleinarrest.
De heer De Wit (SP): Kunnen die dubbelbenoemingen
toch niet die schijn van partijdigheid oproepen? Vindt u
dat daarvoor een gelukkige constructie is gekozen?
Erkent u dat mogelijk een schijn van partijdigheid wordt
opgeroepen als gevolg van het wetsvoorstel?
De heer Van der Staaij (SGP): Het is mogelijk om overal
een schijn te creëren. Als ik gewoon naar de praktijk kijk,
dan kan ik mij tal van situaties voorstellen waarin op
geen enkele manier een schijn van partijdigheid hoeft te
ontstaan. Als iemand ooit eens betrokken is geweest bij
de advisering over de Wet op de ruimtelijke ordening en
als vijftien jaar later een concrete rechtszaak aan de orde
is over of een bepaalde opvangvoorziening al dan niet

13 februari 2007
TK 42

42-2487

Van der Staaij
past binnen het bestemmingsplan van gemeente X of Y,
wie komt er dan werkelijk op het idee dat een schijn van
partijdigheid wordt gewekt als die persoon bij de
rechtszaak betrokken wordt? Bij die advisering kunnen
totaal andere rechtsvragen aan de orde zijn geweest. Die
schijn kan wel ontstaan als in een concrete zaak de Wet
op de ruimtelijke ordening in strijd is met het Europees
Verdrag voor de Rechten van de Mens en de advisering
precies dat onderdeel betrof. In een dergelijk geval
waarin dezelfde kwestie aan de orde is, kan een schijn
van partijdigheid ontstaan. Er zijn echter talloze situaties
waarin die schijn bij geen weldenkend mens hoeft op te
komen.

De heer Van der Staaij (SGP): Mijn redenering is dat in
heel veel situaties die schijn gewoon niet aan de orde is.
Alleen voor de gevallen waarin het punt wel speelt, moet
een oplossing worden gevonden. Dat gebeurt ook met
dit wetsvoorstel.
Ik houd vragen bij het gebruik van de term ’’zaak’’ in
artikel 42, als het gaat om de aansluiting op het
Kleynarrest. Ik erken dat die terminologie daardoor wordt
ingegeven, maar in de toelichting wordt benadrukt dat
hiermee niet op de gangbare betekenis van ’’een zaak’’,
namelijk een rechtszaak – een concreet dossier met
zaaknummer – wordt gedoeld, maar dat het om
’’eenzelfde rechtsvraag’’ gaat. Als hier kennelijk ’’dezelfde
rechtsvraag’’ wordt bedoeld, kun je dan ook niet beter
voor die terminologie kiezen, in plaats van voor de
enigszins verwarrende term ’’zaak’’? Twee artikelen
verder, in artikel 44 onder c, wordt namelijk ook de term
’’zaak’’ gebruikt, maar dan in de meer gangbare
betekenis van het woord, namelijk in die van een
concrete rechtszaak. In twee dicht bij elkaar staande
artikelen wordt de term ’’zaak’’ derhalve in verschillende
betekenissen gebruikt. Volgens mij komt het ook niet
helemaal overeen met de Aanwijzingen voor de
regelgeving om op die manier met begrippen om te

gaan. Waarom kun je in artikel 42 niet voor de term
’’rechtsvraag’’ kiezen? Ik zou hierop graag een reactie
van de minister willen hebben.
Een opvallende vernieuwing is verder dat volgens het
wetsvoorstel de rechtsprekende taak niet langer aan de
Afdeling bestuursrechtspraak, maar aan de Raad van
State zelf wordt opgedragen. Hiermee wordt eigenlijk
dezelfde constructie gekozen ten aanzien van advisering:
de Raad van State heeft formeel de taak en de Afdeling
voert deze als het ware uit. Hiermee wordt enerzijds de
eenheid van de Raad en anderzijds de onderscheiden
taakuitoefening passend uitgedrukt. Een bijkomend
voordeel is dat de gewoonte om, ook in deze Kamer, te
spreken over uitspraken van de Raad van State in plaats
van over uitspraken van de Afdeling bestuursrechtspraak,
wordt gelegaliseerd. Daarmee wordt aangesloten bij het
gewone spraakgebruik.
In formele zin vraag ik mij overigens wel af of met die
gekozen bewoordingen in het wetsvoorstel nu ook
daadwerkelijk een nieuwe invulling wordt gegeven aan
de mogelijkheid van artikel 71 van de Grondwet, waarin
wordt bepaald dat de Raad van State of een afdeling van
de Raad van State wordt gehoord over wetsvoorstellen.
Uit de memorie van toelichting en het NJB-artikel van de
heer De Bock, waarnaar zojuist werd verwezen, heb ik
begrepen dat deze mogelijkheid nu wordt aangegrepen
om een afdeling van de Raad te belasten met advisering.
Als je precies kijkt, valt het mij op dat dit wetsvoorstel
weliswaar bepaalt dat de adviezen worden vastgesteld
door de Afdeling advisering, maar dat volgens de letter
van het nieuwe artikel 17 het wel de Raad van State is
die wordt gehoord. Blijft de Raad van State dan in feite
niet het orgaan dat wordt gehoord? Wordt er in feite dan
weer geen gebruik gemaakt van de mogelijkheid van
artikel 71 Grondwet om de advisering echt aan de
Afdeling advisering op te dragen? Ik hoor graag van de
bewindslieden hoe deze praktijk zich precies verhoudt tot
de grondwettelijke bepaling.
De PvdA-fractie heeft in de nota naar aanleiding van
het verslag aandacht gevraagd voor de mogelijkheid dat
de Kamer de Raad van State om advisering vraagt. Er
kan dan bijvoorbeeld over amendementen rechtstreeks
en niet via het kabinet – de bekende U-bochtconstructie –
om advies worden gevraagd. De PvdA-fractie heeft
gepleit voor een wetswijziging op dit punt, zodat de
constitutionele mogelijkheid die hiervoor onbetwist
wordt geboden, ook daadwerkelijk wordt benut. De
SGP-fractie wil hier uitdrukkelijk haar steun uitspreken
voor dit pleidooi van de PvdA-fractie. In het licht van de
ervaringen van de afgelopen jaren nemen wij op dit
moment dus een ander standpunt in dan wij in het
verleden wel eens hebben ingenomen.
Het is een oude discussie. De argumenten voor en
tegen zijn al meermaals op een rij gezet. De argumenten
die de regering ook nu weer geeft tegen het scheppen
van die mogelijkheid, kunnen mijn fractie al met al niet
overtuigen. Juist vanuit de constitutionele medeverantwoordelijkheid die de Kamer voor wetgeving heeft,
past het goed om ook zelfstandig de bevoegdheid te
hebben, de Raad van State te kunnen raadplegen,
bijvoorbeeld over amendementen. Met de heer Wolfsen
zeg ik dat de raadpleging van de Raad van State juist
depolitiserend kan werken, in plaats van politiserend. De
bedenkingen richten zich met name tegen een vermeende politiserende werking. In dit verband is de
advisering door de Raad van State inzake het wetsvoor-

Tweede Kamer

13 februari 2007
TK 42

De heer De Wit (SP): De heer Van der Staaij erkent dus
dat die dubbelbenoemingen bij de rechtszoekende de
schijn van partijdigheid kunnen oproepen? Hij zoekt
alleen zijn heil in de moeilijke vraag van wanneer
dezelfde rechtsvragen aan de orde zijn geweest.
Niemand kan daar nog iets over zeggen. Wat moet er
precies worden onderzocht, zeker als het om een zaak
van vijftien jaar eerder gaat?
De heer Van der Staaij (SGP): Ik zeg dat die schijn in
een beperkt aantal gevallen aan de orde kan zijn. Voor
dat beperkte aantal gevallen is een passende voorziening
getroffen. Waarom zouden wij het kind met het badwater
weggooien en omwille van het beperkte gevallen waarin
sprake kan zijn van een probleem, waarvoor bovendien
een passende voorziening kan worden getroffen, de
zaken rigoureus scheiden? Dan denk ik aan wat de
geachte collega ooit zei: de guillotine is een probaat
middel tegen hoofdpijn, maar is niet het aangewezen
middel.
De heer De Wit (SP): Wat is erop tegen om elke schijn te
vermijden en te zeggen dat, als wij het toch regelen, wij
het maar goed regelen door ervoor te zorgen dat geen
dubbelbenoemingen voorkomen, zodat niet de schijn van
partijdigheid kan ontstaan en er een stuk minder
moeilijke vragen hoeven te worden beantwoord?

Raad van State

42-2488

Van der Staaij
stel over de Onderzoeksraad voor veiligheid een helder
voorbeeld. Destijds bestonden daarover aanzienlijke
verschillen van mening tussen Kamer en kabinet.
Uiteindelijk is bij motie gevraagd, de Raad van State om
advies te vragen. Dat heeft in feite depolitiserend
gewerkt, waardoor wij er goed uit konden komen.
Wordt de Raad van State niet met allerlei politieke
geschillen opgezadeld? Ik zou zeggen dat de Raad van
State oud en wijs genoeg is om oneigenlijk gebruik van
deze mogelijkheid voor louter politieke geschillen de pas
af te snijden. Een belangrijke waarborg tegen lichtvaardig gebruik is bovendien altijd nog dat er een Kamermeerderheid nodig is om zo’n bevoegdheid geldend te
maken. Kortom: de echte bezwaren hiertegen zijn nogal
dun, terwijl de voordelen wat mij betreft evident zijn. Ik
ben wat dat betreft ook geïnspireerd door wat de
toenmalige staatsraden Borman en Konijnenbelt
schreven in ’’Raad van State: de stand van zaken’’, een
boek dat in 1997 is verschenen.
Met de nota naar aanleiding van het verslag is nog
een nota van wijziging gekomen, waarin het oorspronkelijke wetsvoorstel op een flink aantal punten is aangepast. Die aanpassingen betreffen onder andere het
maximale aantal leden van de Raad van State en de
terminologie ’’staatsraden’’, ’’leden van de Raad van
State’’ enzovoorts. Wij kunnen ons in die aanpassingen
vinden.
Ik heb nog wel een vraag tot slot bij het ontbreken van
elke begrenzing van het aantal leden van de beide
afdelingen. Kan nog eens beargumenteerd worden
waarom er niet is gekozen voor een ruimhartige
aanduiding van een minimum- en maximumaantal?
Waarom is elke verwijzing naar een aantal leden
achterwege gelaten?

De heer Slob (ChristenUnie): Voorzitter. Ik ben de laatste
spreker in de rij. In dat opzicht past mij enige terughoudendheid, allereerst omdat er al heel veel is gezegd, tot
aan uitermate interessante historische exposés toe. Mij
past echter ook terughoudendheid omdat mijn fractie
door omstandigheden niet aan de schriftelijke inbreng
heeft kunnen deelnemen. Onze excuses daarvoor. Uit het
feit dat wij hier aanwezig zijn, blijkt echter ook wel dat
wij dit onderwerp zeer hoogachten en dat geldt ook het
eeuwenoude instituut waar wij over spreken. Wij willen
er graag bij zijn.
Mijn fractie is het in grote lijnen eens met het
voorliggende wetsvoorstel. De keuze om de werkzaamheden van de Raad van State te specialiseren en de schijn
van partijdigheid te vermijden door de instelling van een
Afdeling advisering heeft de steun van mijn fractie. Dat
sluit naar onze mening niet uit dat er in de komende
jaren nog eens apart verder kan worden gesproken over
de derde fase van de herziening van de rechterlijke
organisatie. Ik zeg dat ook tegen de heer De Wit, die
benieuwd was hoe de verschillende fracties daarover
denken. Wij staan daar open voor, zonder dat wij ons nu
al willen vastleggen op de verschillende opties die in dat
opzicht al de ronde doen.
Wat de dubbellidmaatschappen betreft, willen wij dit
debat graag gebruiken om daar voor onszelf nog tot
conclusies te komen. Die hebben wij nog niet getrokken.
Er is in onze fractie uitvoerig over gesproken. Ons viel
wel iets op. Nadat verschillende fracties in de schriftelijke

inbreng kritische opmerkingen hadden gemaakt over de
mate waarin het scherpere onderscheid tussen de
rechtsprekende en de adviserende taken ongedaan wordt
gemaakt door de mogelijkheid van een dubbellidmaatschap, is de regering in de nota naar aanleiding
van het verslag op zijn zachtst gezegd wat minder
luidruchtig over deze mogelijkheid. Dat geeft het
wetsvoorstel toch een enigszins dubbel karakter, om het
op die manier te verwoorden. Enerzijds voorziet het
wetsvoorstel in een scherper onderscheid om de schijn
van niet-onafhankelijkheid te vermijden en anderzijds
doen de onderbouwing en de toelichting die aanscherping teniet, door het dubbellidmaatschap nadrukkelijk mogelijk te houden. Ergens zagen wij zelfs staan dat
men het dubbele lidmaatschap zou willen bevorderen.
Wij vragen de bewindspersonen om morgen wat
uitgebreider in te gaan op de verschillende vragen die
door mijn collega’s hier vanavond zijn gesteld. De
risico’s zijn mogelijk beperkt; ik denk dan met name aan
de wettelijke waarborgen die zijn gecreëerd, maar ze
worden toch ook weer niet geheel uitgesloten. De vraag
is natuurlijk of wij dat met elkaar zo willen in de
toekomst en of wij daarin misschien niet toch iets
strakker moeten zijn. Ik vraag de bewindspersonen met
name om in te gaan op het amendement van de heer De
Wit – volgens mij is dat het meest vergaande voorstel op
dat punt – maar ook op de suggestie van de heer
Wolfsen om over te gaan tot een bevriezing, als ik het zo
mag samenvatten. Ik vraag de bewindslieden daarbij ook
mee te nemen dat het misschien juist voor het dubbellidmaatschap goed is om bovengrenzen te hanteren. Dat
zou een signaal zijn dat de formulering van artikel 42, lid
4 nog een keer krachtig zou ondersteunen en het zou
mogelijk een extra waarborg kunnen bieden. Ik vraag de
bewindslieden om daar morgen uitgebreid op in te gaan.
Dat hebben wij nodig om tot conclusies op dit punt te
kunnen komen.
De nota van wijziging die wij hebben ontvangen – het
waren er twee, maar ik doel met name op de eerste –
heeft naar mening van onze fractie duidelijke verbeteringen opgeleverd, onder andere ten aanzien van het
verlagen van het aantal leden van de volle raad en het
afzien van minimum- en maximumaantallen in de wet.
De aanvankelijk gekozen aantallen waren betrekkelijk
arbitrair. Toch vraagt het loslaten van aantallen er wel
om, de omvang van de Raad van State goed te
monitoren. Een te omvangrijke Raad van State lijkt ons
niet wenselijk. In dit verband heb ik zojuist de suggestie
gedaan om eens na te denken over het hanteren van
bovengrenzen bij de dubbellidmaatschappen.
Op het punt van de rechtstreekse advisering aan de
Kamer sluit mijn fractie zich aan bij pleidooien die
hieromtrent zijn gevoerd. Wij konden zelf geen beter
voorbeeld bedenken als dat van de heer Van der Staaij,
die het had over de discussie over de Onderzoeksraad
voor Veiligheid. Ik denk dat minister Remkes daarover
wel wat herinneringen heeft. Ik vond het een goed
voorbeeld, omdat de heer Van der Staaij mijns inziens
gelijk heeft als hij zegt dat de manier waarop dit is
gegaan, depolitiserend heeft gewerkt op de discussie die
wij over dit onderwerp hadden. Dit heeft er uiteindelijk
ook toe geleid dat de Kamer samen met de minister tot
een afronding van de toch wel heftige behandeling van
het voorstel kon komen. Onze fractie vindt wel dat, als de
mogelijkheid gecreëerd wordt, de Kamer ook een grote
verantwoordelijkheid draagt om daar op een prudente

Tweede Kamer

13 februari 2007
TK 42

©

Raad van State

42-2489

Slob
wijze mee om te gaan. Dit kan onder andere worden
gewaarborgd door duidelijk af te spreken dat er meerderheden voor nodig zijn om van deze mogelijkheid
gebruik te maken. Een van mijn voorgangers, de heer
Schutte, heeft hiervoor in het verleden al eens een
pleidooi gehouden. Het is dus al een behoorlijk oude
discussie. Mijns inziens past het echter bij het wetsvoorstel over de herstructurering van de Raad van State dat
wij nu bespreken, om hierover nog eens indringend met
elkaar te spreken.
Er zijn veel vragen gesteld; ik ga die niet allemaal
herhalen. Ik heb al aangegeven dat de dubbellidmaatschappen voor onze fractie een belangrijk punt zijn.
Daarover willen wij graag verder spreken. Ik zeg er direct
bij dat wij ons graag laten overtuigen door de regering.
Ik vraag de minister daarom, daarop uitgebreid in te
gaan. Verder vraag ik hem in te gaan op de verschillende
opties die zijn genoemd en op de wettelijke waarborgen
die kunnen voorkomen dat wij blijven doorgaan met een
situatie waarover de heer Wolfsen zei dat de schijn van
partijdigheid nog steeds aanwezig zal blijven. Iemand
anders sprak over de Procolaschaduw die over de Raad
van State zou blijven hangen. Dat moeten wij niet willen,
dus laten wij hierin met elkaar zoeken naar een goede
weg. Wij spreken hierover morgen verder.

1. de volgende brieven:
een, van de minister-president, minister van Algemene
Zaken, ten geleide van verslag en eindverslag van het
Innovatieplatform (27406, nr. 101);
vijf, van de minister van Buitenlandse Zaken, te weten:
een, over de stand van zaken implementatie van
EG-richtlijnen wetgeving vierde kwartaal 2006 (21109,
nr. 167);
een, ten geleide van agenda Raad Algemene Zaken en
Externe betrekkingen (21501-02, nr. 724);
een, ten geleide van verslag Raad Algemene Zaken en
Externe Betrekkingen (21501-02, nr. 725);
een, inzake beantwoording vraag van het lid Pechtold
over de situatie in Somalië (21501-02, nr. 726);
een, ten geleide van derde rapportage Verdrag inzake
ESOCUL-Verdrag (30800-V, nr.62);
een, van de ministers van Buitenlandse Zaken en van
Defensie, over de voortzetting Nederlandse militaire
bijdrage aan de NAVO-trainingsmissie in Irak (29521,
nr. 36);
vijf, van de minister van Justitie, te weten:
een, ten geleide van kabinetsreactie advies van de
Adviescommissie voor Vreemdelingen zaken (19637,
nr. 1128);
een, inzake beantwoording vragen van het lid Albayrak
(23490, nr. 444);
een, over een onderdaklocatie voor gezinnen met
minderjarige kinderen (29344, nr. 61);

een, ten geleide van monitor Wet schuldensanering
natuurlijke personen (30800-VI en 24515, nr. 72);
een, over herbezinning burgerlijk procesrecht (30951);
een, van de ministers van Justitie en voor Integratie,
Jeugdbescherming, Preventie en Reclassering, ten
geleide van eindrapportage van de visitatiecommissie
Emancipatie bij het ministerie van Justitie (30420, nr. 32);
een, van de ministers van Justitie en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, ten geleide van
agenda informele bijeenkomst ministers van Justitie en
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (23490,
nr. 445);
een, van de minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en
Koninkrijksrelaties, inzake reactie van de Stichting ’’wij
vertrouwen stemcomputers niet’’ (30800-VII, nr. 36);
vier, van de minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, te weten:
een, ten geleide van de agenda van de Informele Cultuuren Mediaraad (21501-34, nr. 77);
een, ten geleide van eindrapportage van de Visitatiecommissie Emancipatie (VCE) (30420, nr. 29);
een, over de situatie en voorgenomen acties ten aanzien
van het Islamitisch College Amsterdam (ICA) (30800-VIII,
nr. 97);
een, over de restauratie achterstanden in de monumentenzorg (30800-VIII, nr. 98);
twee, van de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap, te weten:
een, over het voornemen gebruik te maken van artikel
6.10 eerste lid Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (28879, nr. 16);
een, over de brief aan de Open Universiteit over de
inbedding van deze instelling (30832, nr. 17);
vier, van de minister van Financiën, te weten:
een, over de positie van grensarbeiders (26834, nr. 13);
een, ten geleide van rapport ’’Onderweg naar balansdoorlichting reorganisatie Belastingdienst’’ (30800-IXB,
nr. 18);
een, over de stand van zaken rond de toeslagen 2007
(30800-IXB en 30800-XI, nr. 19);
een, ten geleide van voorstel van wetgevingsprogramma
voor 2007 van de Directie financiële Markten (30800-IXB,
nr. 20);
een, van de ministers van Financiën en van Justitie,
over de frequente wijziging van wet- en regelgeving
gedurende het jaar (29515, nr. 181);
twee, van de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, te weten:
een, over de ruimtelijke ontwikkelingen in de snelwegzone (29435, nr. 189);
een, ten geleide van de eindrapportage Visitatiecommissie Emancipatie (VCE) (30420, nr. 31);
zes, van de staatssecretaris van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, te weten:
een, ten geleide van conceptagenda voor de Milieuraad
(21501-08, nr. 235);
een, over het Zwitsers onderzoek naar gezondheidseffecten blootstelling en elektromagnetische velden
(27561, nr. 31);
een, ten geleide van het ontwerpbesluit Stortplaatsen en
stortverboden afvalstoffen (zeer laag radioactief afval)
(27664, nr. 47);
een, over het impulsprogramma zwerfafval (28694,
nr. 39);
een, over de voortgang van de Ruimte voor ruimteregeling (30800-XI, nr. 82);

Tweede Kamer

13 februari 2007
TK 42

De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter: De regering zal morgenochtend om 10.15
uur antwoorden.
Sluiting 22.10 uur
©
Lijst van ingekomen stukken, met de door de
Voorzitter ter zake gedane voorstellen:

Ingekomen stukken

42-2490