Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

36 070

Verdrag inzake luchtdiensten tussen het
Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek
Chili; Santiago, 24 mei 2021

Nr. 3

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 13 juni 2022
De vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat heeft een aantal
vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Infrastructuur en
Waterstaat over de brief van 30 maart 2022 over het Verdrag inzake
luchtdiensten tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek
Chili; Santiago, 24 mei 2021 (Kamerstuk 36 070, A/nr. 1).
De vragen en opmerkingen zijn op 16 mei 2022 aan de Minister van
Infrastructuur en Waterstaat voorgelegd. Bij brief van 9 juni 2022 zijn de
vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Tjeerd de Groot
De adjunct-griffier van de commissie,
Van der Zande

kst-36070-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 070, nr. 3

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersoon
Vragen en opmerkingen van de VVD-fractie en reactie van de
bewindspersoon
Eerlijke concurrentie
De leden van de VVD-fractie vragen wat de financiële gevolgen zijn voor
Nederlandse luchtvaartmaatschappijen in vergelijking met Chileense
luchtvaartmaatschappijen nu Chili pas in 2027 zal deelnemen aan CORSIA.
CORSIA is alleen van toepassing op routes tussen landen die beide
deelnemen aan het systeem, juist om de condities op een route voor alle
opererende maatschappijen gelijk te houden. Er zullen op routes tussen
Nederland en Chili dus geen financiële gevolgen zijn voor Nederlandse
luchtvaartmaatschappijen in vergelijking tot Chileense luchtvaartmaatschappijen.
De leden van de VVD-fractie vragen op welke wijze oneerlijke concurrentie
wordt tegengegaan indien andere landen lagere arbeidskosten of lagere
sociale normen hebben en hoe de Nederlandse arbeidsmarkt hiertegen
beschermd wordt.
De Internationale organisatie voor de burgerluchtvaart (ICAO) is een
gespecialiseerde organisatie van de Verenigde Naties (VN) die van
oudsher de internationale civiele luchtvaart ordent. De strategische
doelstellingen van deze organisatie en de daarmee samenhangende
luchtvaartverdragen richten zich primair op luchtvaartveiligheid, security,
milieu en het concurrentievermogen van de wereldwijde luchtvaartsector.
Onderwerpen op het terrein van arbeid worden binnen de VN in het
algemeen door de Internationale arbeidsorganisatie (ILO) behartigd.
Het onlangs afgesloten EU-luchtvaartverdrag met Qatar (Kamerstuk
35 960) bevat voor het eerst wel afspraken op het gebied van arbeidswetgeving, waarbij is aangesloten bij de ILO standaarden die internationaal
gangbaar zijn. Deze ILO standaarden zijn sector overstijgend en gelden
dus ook voor de luchtvaartsector.
Verwijzend naar de bepaling over arbeid in het EU-Qatar luchtvaartverdrag heeft het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat tijdens het
«overlegplatform vliegveiligheid- en sociale vraagstukken luchtvaartsector» d.d. 17 mei jl. aangegeven positief te staan tegenover het
opnemen van een soortgelijk artikel in toekomstige bilaterale- en
EU-brede luchtvaartverdragen. Het ministerie gaat hier graag over in
gesprek met de vakbonden, de in Nederland gevestigde EU luchtvaartmaatschappijen en de Europese Commissie. Nederland zal er bij
toekomstige onderhandelingen over bilaterale luchtvaartverdragen –
inclusief toekomstige onderhandelingen over het luchtvaartverdrag met
Chili – op aandringen om dit artikel in het luchtvaartverdrag op te nemen.
Vragen en opmerkingen van de GroenLinks-fractie en reactie van
de bewindspersoon
Verduurzaming luchtvaart
De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe voorkomen kan worden
dat het luchtvaartverdrag met Chili leidt tot een toename van het aantal
verkeersbewegingen en een toename of uitblijvende afname van de
CO2-emissies in de luchtvaart van en naar Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 070, nr. 3

2

Luchtvaartverdragen worden afgesloten op basis van het Verdrag inzake
de internationale burgerluchtvaart (Chicago, 7-12-1944, hierna: «Verdrag
van Chicago»). Het Verdrag van Chicago geeft de juridische grondslag
voor het uitvoeren van internationale geregelde luchtdiensten door de
onder bilaterale luchtvaartverdragen aangewezen luchtvaartmaatschappijen, die eveneens afspraken bevatten over luchtvaartveiligheid, security,
milieu en eerlijke concurrentie. Luchtvaartverdragen zijn er primair op
gericht de gewenste mate van wederzijdse markttoegang te verankeren.
Het kabinet zet met de Luchtvaartnota 2020–2050 (Kamerstuk 31 936,
nr. 820) in op een duurzame luchtvaartsector die Nederland internationaal
goed blijft verbinden. Voor de daarin gestelde CO2-reductiedoelen worden
andere instrumenten ingezet. In de nationale regelgeving worden
bepalingen over toegestane vliegtuigbewegingen en daarmee samenhangende milieueisen onder andere geregeld in het Luchthavenverkeerbesluit
Schiphol.
Slots
De leden van de GroenLinks-fractie vragen in hoeverre dit luchtvaartverdrag drempels opwerpt voor een eventuele toekomstige meer
gereguleerde slotverdeling op basis van nationale behoefte?
Dit verdrag werpt geen extra drempels op. De onder een luchtvaartverdrag aangewezen luchtvaartmaatschappijen moeten voldoen aan
geldende nationale- en Europese wet- en regelgeving, waaronder de
slotregelgeving zoals in Europees verband vastgelegd in
EU-slotverordening 95/93. Nederland heeft op basis van deze huidige
nationale- en Europese wet- en regelgeving geen instrumenten
voorhanden om direct op het netwerk te sturen.
De onder het luchtvaartverdrag aangewezen luchtvaartmaatschappijen
moeten aan de geldende nationale- en Europese wet- en regelgeving
voldoen, ook als de EU-slotverordening op een dergelijke manier herzien
wordt dat er meer gereguleerde slotverdeling plaats zou kunnen vinden
op basis van nationale behoeften van EU lidstaten.
Vragen en opmerkingen van de Partij voor de Dieren-fractie en de
GroenLinks-fractie en reactie van de bewindspersoon
Belang en motivatie afsluiten verdrag
De leden van de Partij voor de Dieren- en de GroenLinks-fractie stellen
vragen over de totstandkoming van het verdrag en de belangen die
hiermee gemoeid zijn. De GroenLinks-fractie vraagt of dit verdrag primair
commerciële luchtvaartpartijen dient of primair de Nederlandse behoefte
voor goede bereikbaarheid en connectiviteit, bij een minimaal aantal
vluchten. De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen welke
luchtvaartmaatschappijen zijn aangewezen onder het verdrag en op welke
wijze luchtvaartmaatschappijen hiervoor gelobbyd hebben. Gevraagd
wordt in wiens belang dit verdrag is en welke belangen dat zijn.
Het verdrag dient zowel de commerciële behoeften van de luchtvaartsector als de Nederlandse behoefte aan een goede internationale
bereikbaarheid en connectiviteit. Het bilaterale luchtvaartverdrag met Chili
is afgesloten om een juridische basis te creëren voor het uitvoeren van
een stabiele operatie tussen Nederland en Chili door de onder het
luchtvaartverdrag aangewezen luchtvaartmaatschappijen (KLM en de
LATAM Airlines Group). Hiermee wordt Nederland goed verbonden met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 070, nr. 3

3

bestemmingen in Chili, hetgeen in het belang is van een goede internationale bereikbaarheid en connectiviteit.
Het is vervolgens aan de onder het verdrag aangewezen luchtvaartmaatschappijen zelf om op basis van hun eigen commerciële afwegingen te
bepalen in welke mate zij geregelde diensten willen uitvoeren tussen
Nederland en Chili op basis van dit luchtvaartverdrag.
Vragen en opmerkingen van de Partij voor de Dieren-fractie en
reactie van de bewindspersoon
Het verdrag: Preambule
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen of aangegeven kan
worden waarom Nederland een verdrag opstelt waarin in de Preambule
expliciet verwoord is dat men geleid is door de wens bij te dragen aan
«the progress and expansion of international civil aviation» en of de
Minister het gegeven de huidige klimaatcrisis het wenselijk acht het
internationale luchtverkeer verder uit te breiden en zo ja, waarom?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen of de Minister bereid
is om in overleg te treden met Chili om het uitbreiden van de internationale luchtvaart als expliciete wens uit het verdrag te halen, hoeveel
bilaterale luchtvaartverdragen Nederland heeft afgesloten, of deze
allemaal soortgelijke teksten over groei bevatten en of deze allemaal
herzien moeten worden of dat het eenvoudiger is om het ICAO verdrag te
wijzigen.
Het luchtvaartbeleid, zoals vastgelegd in de Luchtvaartnota, is opgebouwd
langs vier publieke belangen, waaronder duurzaamheid. Het kabinet zet
met de Luchtvaartnota 2020–2050 in op een duurzame luchtvaartsector die
Nederland internationaal goed blijft verbinden. Het borgen van kwaliteit
van de publieke belangen staat voorop. Daarmee komt kwaliteit centraal
te staan in het beleid in plaats van kwantiteit. Het aantal toegestane
vluchten is de resultante daarvan.
Nederland heeft 136 geldende bilaterale luchtvaartverdragen, waarbij een
verwijzing naar groei («expansion») in de Preambule alleen is opgenomen
in de luchtvaartverdragen die Nederland (Europees- en Caribisch
Nederland), Aruba, Curaçao en Sint Maarten hebben afgesloten met Chili.
Deze verwijzing naar groei is dan ook op verzoek van Chili opgenomen in
de tekst van het bilaterale luchtvaartverdrag met Chili. Nederland heeft dit
voorstel van Chili geaccepteerd omdat dit in lijn was van het luchtvaartbeleid op het moment dat de onderhandelingen over deze tekst plaats
vonden (2017–2018).
Wanneer Nederland onderhandelt over (wijzigingen in) luchtvaartverdragen wordt altijd bekeken of de bestaande verdragsteksten nog actueel
zijn. Indien bij een volgende onderhandelingsronde met Chili over het
luchtvaartverdrag blijkt dat een dergelijke verwijzing naar groei niet in lijn
is met het dan geldende luchtvaartbeleid, dan zal een voorstel worden
gedaan om deze passage aan te passen.
Het Verdrag – Artikel 7 – Verandering van Luchtvaartuig
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen naar de totstandkoming van het artikel over Verandering van Luchtvaartuig (artikel 7) en
ontvangen graag een gedetailleerd relaas over de totstandkoming van dit
artikel. Daarbij vragen de leden zich af waarom een verdrag wordt
gesloten dat de hubfunctie versterkt, terwijl de KLM staatsagent zou
hebben aangedrongen op het heroverwegen van een bedrijfsmodel
gebaseerd op de hubfunctie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 070, nr. 3

4

De overheid stelt door middel van wet- en regelgeving kaders waarbinnen
ondernemingen zelfstandig kunnen opereren. De vormgeving van het
bedrijfsmodel en de strategie is aan luchtvaartmaatschappijen zelf,
waarbij mag worden verwacht dat die luchtvaartmaatschappijen, zoals
KLM, steeds het bedrijfsmodel toetsen aan de actuele omstandigheden en
(nieuwe) economische, maatschappelijke en milieu- en klimaatverwachtingen.
Ter bevordering van de mondiale luchtvaart zijn met instemming van de
verdragslanden bij het Verdrag van Chicago in ICAO-verband standaard
clausules ontwikkeld die wereldwijd worden toegepast bij het sluiten van
hun onderlinge verdragen. Artikel 7 «Verandering van Luchtvaartuig» van
het bilaterale verdrag is een voorbeeld van een dergelijke standaard
bepaling. Een gedetailleerd relaas over de totstandkoming het artikel in
het onderhavige bilateraal verdrag kan hierdoor niet gegeven worden.
Het artikel maakt het voor de aangewezen luchtvaartmaatschappijen
mogelijk het overstappen van passagiers op (delen van) de routes te
faciliteren en – waar commercieel opportuun – gebruik te maken van
partners of geleased materieel.
De luchtvaartmaatschappijen wordt daarbij de mogelijkheid geboden om
het type toestel te wijzigen, hetgeen het voor hen mogelijk maakt om de
desbetreffende internationale routes rendabeler en efficiënter te exploiteren omdat de specifiek aangeboden capaciteit per onderliggende
bestemming zo goed mogelijk afgestemd kan worden op de vraag.
Zoals in het coalitieakkoord (Bijlage bij Kamerstuk 35 788, nr. 77) genoemd
zet dit kabinet zich in voor het behoud van een sterke hubfunctie vanwege
de publieke belangen die hiermee gemoeid zijn, waarbij er tegelijkertijd
aandacht moet zijn voor het verminderen van de negatieve effecten van
luchtvaart op mens, milieu en natuur. Het luchtvaartverdrag met Chili is in
lijn met het kabinetsbeleid en leidt op zichzelf niet tot meer vliegverkeer,
maar maakt dit wel mogelijk als dit past binnen de nationale kaders en
passend is bij het bedrijfsmodel van de luchtvaartmaatschappijen.
Het Verdrag – Artikel 11 – Overmaking van gelden
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen naar de achterliggende reden om in artikel 11 vast te leggen dat inkomsten onbelast
mogen worden uitgevoerd van het ene land naar het andere land en
welke inkomsten de Nederlandse overheid hierdoor mislopen. Tevens
wordt de Minister gevraagd of hij de mening van de Partij voor de Dieren
deelt dat de luchtvaartsector te veel financiële voordeeltjes heeft.
Teneinde de gewenste mate van wederzijdse markttoegang te verankeren
is artikel 11 in het verdrag opgenomen. Het artikel garandeert dat de
inkomsten uit verkoopactiviteiten van alle onder het verdrag aangewezen
luchtvaartmaatschappijen mogen worden uitgevoerd naar het land van
herkomst tegen de op dat moment geldende wisselkoers en dat deze niet
worden belast, afgezien van de normaal door banken in rekening
gebrachte kosten voor inwisselen of overboeken.
Nederland loopt met de afspraken uit het artikel «Overmaking van
gelden» (artikel) 11 geen inkomsten mis omdat er geen heffing is op het
overmaken van omzet van Nederland naar Chili. Voor zover bekend is dat
ook vice versa niet het geval.
Of de luchtvaartsector inderdaad (te) veel financiële voordelen heeft in
vergelijking tot andere sectoren wordt door meerdere factoren bepaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 070, nr. 3

5

Uit studies van CE Delft gepubliceerd in 20191 en 20212 komt het beeld
naar voren dat een reis met het vliegtuig meer beprijsd is dan dezelfde
reis met trein en bus. Desalniettemin heeft het kabinet besloten tot
verhoging van de vliegbelasting en steunt het een Europese brandstofbelasting.
Het Verdrag – Artikel 16 – Milieu
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen naar de implicaties
van het milieuartikel (artikel 16) en hoe dit zich verhoudt tot de noodzakelijke inspanningen om de opwarming van de aarde tot maximaal 1,5 graad
te bedwingen zoals vastgelegd in het Parijs-akkoord.
Op mondiaal niveau wordt in ICAO-verband gewerkt aan het in lijn
brengen van de maatregelen met de 1,5 graad maximale opwarming. Een
belangrijke stap is het door de verdragsstaten van ICAO te nemen besluit
over een lange termijn reductiedoel, dat hierop gericht moet zijn.
Nederland committeert zich aan deze internationale CO2-doelen voor de
luchtvaart, en maakt zich op mondiaal niveau ervoor sterk dat deze
worden aangevuld en aangescherpt.
Het kabinet zet zich in op een verduurzaming van de gehele luchtvaartsector. De aanpak hiertoe is beschreven in de brief aan uw Kamer van
27 maart 20193 en in de Luchtvaartnota. In het nieuwe Coalitieakkoord zijn
dan ook initiatieven voor de gehele luchtvaartsector aangekondigd en
herbevestigd zoals:
• bijmenging van duurzame luchtvaartbrandstoffen en,
• invoering van een CO2-plafond.
• Verder zijn voor de luchtvaartsector de voorstellen van het Europese
Fit for 55-pakket relevant die thans in Brussel worden besproken, met
name:
• een Europese bijmengverplichting voor duurzame luchtvaartbrandstoffen,
• aanscherping van het EU ETS voor de luchtvaart en
• de introductie van een brandstofbelasting.
Vragen en opmerkingen van het lid van de BBB-fractie en reactie
van de bewindspersoon
Consultatie Caribisch deel van het Koninkrijk
Het lid van de BBB-fractie vraagt waarom Bonaire en de Caribische landen
in het Koninkrijk niet geconsulteerd zijn over dit verdrag.
Bonaire heeft op dit moment geen luchtvaartmaatschappij die voldoet aan
de vereisten zoals genoemd in artikel 3, tweede lid, onder b, van het
Verdrag. Daarom ligt het niet voor de hand dat dit verdrag van daadwerkelijk belang zal zijn voor Bonaire en is consulteren achterwege gelaten.
De regeringen van de landen binnen het Koninkrijk worden in een vroeg
stadium geïnformeerd en geconsulteerd over alle in onderhandeling
zijnde verdragen, waaronder ook dit verdrag, door middel van de
driemaandelijkse toezending ingevolge artikel 1 van de Rijkswet
goedkeuring en bekendmaking verdragen van de lijst met alle ontwerpverdragen aan de Staten-Generaal en aan de Staten van Aruba, van Curaçao

1

rapport-de-prijs-van-een-vliegreis-van-ce-delft.pdf (overheid.nl).
bijlage-1-ce-delft-externe-kosten-van-ketenemissies-van-transport.pdf (overheid.nl).
3
Kamerstuk, 31 936 nr. 585.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 070, nr. 3

6

en van Sint Maarten4. Op basis van deze informatie hebben de regeringen
niet aangegeven dat zij zelf van mening waren dat hun landen door dit
verdrag geraakt zouden (kunnen) worden.

4

Kamerstuk 23 530, nr. 124, zie voor de volledige lijst van in onderhandeling zijnde verdragen:
Zoekresultaat | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 070, nr. 3

7