Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 046

Wijziging van de Algemene Ouderdomswet, de
Wet inkomensvoorziening oudere werklozen, de
Wet inkomstenbelasting 2001 en de Wet op de
loonbelasting 1964 in verband met verhoging en
koppeling aan de ontwikkeling van de
levensverwachting van de pensioenleeftijd,
extra verhoging van het
AOW-ouderdomspensioen en introductie van de
mogelijkheid het AOW-ouderdomspensioen
desgevraagd geheel of gedeeltelijk eerder of
later te laten ingaan (Wet verhoging
pensioenleeftijd, extra verhoging AOW en
flexibilisering ingangsdatum AOW)

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 6 december 2011
Met belangstelling heeft de regering kennisgenomen van de bijdragen
van de verschillende fracties aan het verslag bij het onderhavige
wetsvoorstel.
Alle fracties hebben nog opmerkingen en vragen bij dit wetsvoorstel.
Hieronder ga ik graag op deze vragen in. Vragen die hetzelfde onderwerp
betreffen zijn gezamenlijk beantwoord. Daarbij is getracht de volgorde van
het verslag aan te houden.
Het wetsvoorstel betreft deels wetten die onder de verantwoordelijkheid
van de Staatssecretaris van Financiën vallen. De inhoud van deze nota
naar aanleiding van het verslag wordt u mede namens de Staatssecretaris
van Financiën aangeboden.

kst-33046-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

1

Inhoudsopgave

Blz.

1. Waarom een aanpassing van de AOW-leeftijd?
1.1. Wijziging van de AOW
1.1.1. Extra verhoging van het AOW-pensioen
1.1.2. Koppeling aan de levensverwachting
1.1.3. Andere aspecten van de verhoging van de AOW-leeftijd
1.1.4. Flexibel opnemen van het AOW-pensioen
2. Wijziging van de Wet inkomensvoorziening oudere werklozen
(IOW)
3. Wijziging fiscaal kader ouderdomsvoorzieningen
3.1. Werknemerspensioenen algemeen (tweede pijler)
3.2. Individuele inkomensvoorzieningen in derde pijler
3.3. Ouderenkorting
4. Uitvoering
5. Financiële gevolgen
5.1. Effecten op de houdbaarheid
5.2. Effecten op de uitkeringslasten
5.3. Inkomenseffecten
6. Overig

2
7
9
10
14
18
23
24
24
29
30
31
32
32
35
37
41

I. ALGEMEEN
1. Waarom een aanpassing van de AOW-leeftijd?
De leden van de PvdA-fractie vragen of de regering kan bevestigen dat
door indiening van voorliggend wetsvoorstel de eerdere wetsvoorstellen
over aanpassing van de AOW-leeftijd en de aanpassing van het Witteveenkader zullen worden ingetrokken.
De regering kan dit bevestigen. De eerder ingediende wetsvoorstellen
zullen worden ingetrokken.
De leden van de PVV-fractie stellen dat de vergrijzing en een hogere
levensverwachting al decennia bekend zijn en vraagt waarom in het
verleden hiermee geen rekening is gehouden door bijvoorbeeld het
Spaarfonds AOW te vullen.
De toenemende vergrijzing en de hogere levensverwachting zijn
inderdaad al decennia bekend zij het dat deze cijfers in de afgelopen jaren
steeds opwaarts zijn bijgesteld door het CBS mede omdat de levensverwachting hoger uitviel dan verwacht. Hiermee heeft de vergrijzing ook een
meer structureel karakter gekregen dan eerder werd voorzien. In de
discussie hierover in de afgelopen decennia kwam naar voren, dat de
AOW-leeftijd op enig moment moest worden verhoogd. In deze discussie
kwam ook aan de orde dat de vergrijzing mogelijk zou kunnen worden
opgevangen door een spaarfonds AOW. Dit spaarfonds bood evenwel
geen structurele oplossing voor de problematiek. Analyses van het
Centraal Planbureau maakten duidelijk dat gezonde overheidsfinanciën en
een verhoging van de pensioenleeftijd de meest geëigende maatregelen
zijn om de toenemende vergrijzing en de hogere levensverwachting op te
vangen.
De leden van de PVV-fractie vragen of de regering heeft onderzocht wat
de inschakeling van het onbenutte potentieel van 2,3 miljoen mensen
betekent voor de toekomst van de AOW.
Een hogere arbeidsdeelname leidt tot extra inkomsten voor de overheid
en ontlast daarmee de overheidsfinanciën. Mede om deze reden zet de
regering zich in om de arbeidsparticipatie te verhogen. Voor mensen met
een uitkering gebeurt dit onder andere door het stelsel van sociale
zekerheid activerender te maken en door er strenger op toe te zien dat
mensen daadwerkelijk actief op zoek gaan naar werk. Het grootste deel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

2

van het onbenutte arbeidspotentieel bestaat uit niet-uitkeringsgerechtigden (nuggers), die niet actief op zoek zijn naar werk. Het betreft bijvoorbeeld huisvrouwen en mensen die voor hun 65e met pensioen zijn
gegaan. Het activeren van deze groep zou vooral plaats moeten vinden
door werken financieel aantrekkelijker te maken. En dat zou lagere
belastingen betekenen en dus extra kosten voor de schatkist.
Het kabinet spant zich in om samen met sociale partners te werken aan
een maximale arbeidsdeelname en de daarvoor benodigde cultuuromslag. Voor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën, die als gevolg
van de stijgende uitgaven aan AOW en zorg, onder druk komt te staan en
de door de vergrijzing krapper wordende arbeidsmarkt blijft het echter
noodzakelijk om de AOW-leeftijd te verhogen. Tegenover één 65-plusser
stonden in 1957 nog ruim zes mensen tussen de 20 en 65 jaar. Inmiddels
is die verhouding één op vier. Op het hoogtepunt van de vergrijzing,
omstreeks 2040, zal dat één op twee zijn. Daarnaast is het verhogen van
de AOW-leeftijd een logische stap, gegeven de stijging van de levensverwachting.
De leden van de SP-fractie stellen dat het stijgend aantal personen dat in
de toekomst aanspraak zal maken op een AOW-uitkering geen aanleiding
is om de AOW-leeftijd te verhogen, omdat de groeiende groep 65-plussers
er ook voor zorgt dat de inkomsten uit belastingen over pensioenen fors
zullen stijgen. Deze leden vragen hierop een reactie van de regering.
Uit het CPB rapport «Vergrijzing verdeeld» blijkt dat de belastingheffing
over pensioeninkomen stijgt van 1,8% in 2010 tot 2,8% van het bruto
binnenlands product (bbp) in 2040. Dit is een toename van 1%-punt in
deze periode, terwijl de AOW-uitgaven stijgen met 3,5%-punt. De stijging
van de belastinginkomsten over pensioeninkomen is dus aanzienlijk lager
dan de stijging van de AOW uitgaven. Daarnaast merkt de regering op dat
de uitgaven aan de AOW niet de enige collectieve uitgaven zijn die stijgen
als gevolg van de vergrijzing. Dat is bijvoorbeeld ook het geval bij de
zorguitgaven. Een vergelijking van enkel de AOW-uitgaven en de
belastinginkomsten over aanvullende pensioenen geeft dan ook geen juist
beeld van de betaalbaarheid van de AOW.
De leden van de SP-fractie vragen of het verhogen van de pensioenrichtleeftijd in 2015 naar 67 jaar en het koppelen van de AOW-leeftijd aan de
levensverwachting conform het gedoogakkoord is.
In het gedoogakkoord is afgesproken dat de AOW-leeftijd verhoogd zou
worden naar 66 jaar en was geen sprake van een koppeling van de
AOW-leeftijd aan de levensverwachting. Tegelijkertijd is in de fiscale sfeer
in het gedoogakkoord een verlaging van de maximum opbouwpercentages afgesproken. Deze percentages kunnen in het huidige wetsvoorstel
ongewijzigd blijven, omdat de leeftijdsverhoging als zodanig reeds de
taakstellende opbrengst van € 700 miljoen oplevert.
De leden van de SP-fractie vragen waarom de baten van de productiviteitsstijging niet gebruikt kunnen worden voor eerder stoppen met
werken.
Productiviteitsstijging en participatiegroei zijn de belangrijkste bronnen
van welvaartsgroei in Nederland. De baten hiervan komen vooral tot
uiting in hogere lonen. Individuele werknemers kunnen er nu al voor
kiezen om een deel van hun jaarlijkse loongroei opzij te zetten voor hun
oude dag. Het is dus niet nodig om hiervoor een collectieve voorziening te
treffen.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering kan aangeven met
hoeveel uur de arbeidsweek van werkenden in 2020 verlengd zou moeten
worden om evenveel extra arbeidsuren te krijgen als nu wordt bereikt met
verhoging van de AOW-leeftijd. De leden vragen of deze eventuele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

3

maatregel in de toekomst niet veel adequater is omdat die dan kan
worden toegespitst op sectoren waar dan eventuele tekorten aan arbeid
(zijn) ontstaan.
De lengte van de werkweek is vastgelegd in cao’s en arbeidscontracten,
waarover wordt onderhandeld door werkgevers en werknemers. Sociale
partners zijn hiervoor dus primair verantwoordelijk. Verder leidt een
verhoging van de lengte van de voltijds werkweek in cao’s niet één op één
tot een hoger aantal gewerkte uren. Dit omdat deeltijders bewust kiezen
voor het aantal uren dat zij willen werken, en voltijders vaak al langer
werken dan het voorgeschreven aantal uren. Dit maakt het moeilijk om
aan te geven met hoeveel uur de arbeidsweek van werkenden in 2020
verlengd zou moeten worden om evenveel extra arbeidsuren te verkrijgen
als nu wordt bereikt met het verhogen van de AOW-leeftijd. In sectoren
waar krapte ontstaat kunnen werkgevers en werknemers er in overleg
overigens al voor kiezen om de werkweek te verlengen.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering een overzicht kan geven
van prognoses van 20 tot 30 jaar geleden over de arbeidsmarkt van nu.
Deze leden vragen welke daarvan zijn wel en niet zijn uitgekomen. De
leden vragen om een toelichting waaruit blijkt waarom ze niet zijn
uitgekomen. De leden vragen wat dit zegt over de prognoses van nu over
20 en 30 jaar in de toekomst.
De afgelopen dertig jaar zijn er verschillende studies verschenen met
prognoses over ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, op basis van
inzichten en ontwikkelingen die toen werden voorzien. Niet alle voorspellingen daarin zijn uitgekomen. Dat lange termijn ramingen niet exact
uitkomen doet niets af aan het nut van het instrument. Ondanks de
onzekerheid zijn ramingen nodig om toekomstige ontwikkelingen te
duiden en er beleidsmatig op in te spelen. Zo wijzen ramingen van het
CBS van de toekomstige levensverwachting uit dat deze de komende
jaren zal blijven stijgen. De afgelopen jaren zijn deze ramingen op basis
van realisaties zelfs verschillende malen opgehoogd. Hoewel de exacte
stijging dus is veranderd, is de richting hetzelfde gebleven. De regering
voorziet dat door de stijgende levensverwachting, en de krimp in de
beroepsbevolking, langer doorwerken noodzakelijk is en verhoogt daarom
de AOW leeftijd. Bovendien acht de regering het alternatief, namelijk niet
proberen vooruit te kijken, geen serieuze optie.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen de regering hoe de
verhoging van de pensioenleeftijd in 2020 zich verhoudt tot de situatie in
de diverse Europese landen met een sterke concurrentiepositie en welke
flankerende maatregelen er in andere landen worden genomen die
overgaan tot een verhoging van de pensioenleeftijd.
In EU landen, zoals Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en een
aantal Scandinavische landen, zal de pensioenleeftijd de komende periode
geleidelijk worden verhoogd, waarbij over het algemeen de pensioenleeftijd rond 2030 op 67 jaar ligt. Nederland loopt op deze landen voor in
het tempo waarmee de pensioenleeftijd wordt verhoogd.
Al deze landen, maar ook een land als Polen, hebben te maken met een
stijgende levensverwachting en de vergrijzing, waardoor er problemen
ontstaan ten aanzien van de betaalbaarheid en houdbaarheid van het
pensioenstelsel in de toekomst. Dit kan negatief uitwerken op de
overheidsfinanciën van het desbetreffende land. Vandaar dat in deze
landen hervormingen zijn doorgevoerd om de pensioenleeftijd te
verhogen.
Daarnaast worden in een aantal van deze landen ook nog maatregelen
getroffen om vervroegd uittreden moeilijker en/of onaantrekkelijker te
maken. In landen als Duitsland, Noorwegen, Finland, Zweden, België en
Frankrijk is het nu nog mogelijk om rond 62-jarige leeftijd of eerder het
staatsouderdomspensioen te ontvangen. In Nederland is reeds in 2005 de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

4

mogelijkheid tot vervroegd uittreden beperkt via de Wet aanpassing
fiscale behandeling VUT/prepensioen en introductie levensloopregeling
(Wet VPL). Met de integratie van de spaarloon- en levensloopregeling in
de vitaliteitsregeling als onderdeel van het vitaliteitspakket (Kamerstukken II, 32 043, nr. 71) wordt door deze regering een aanvullende stap
gezet.
Daarop aanvullend worden in alle landen ook hervormingen doorgevoerd
om werknemers te stimuleren langer door te werken.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen om een reactie op de constatering van de Raad van State dat het tijdpad voor de verhoging van de
AOW leeftijd te laat komt in relatie tot de arbeidsmarktknelpunten die
vanaf 2016 optreden. Ze vragen wat de regering eraan gaat doen om
werknemers ook al in 2016 langer te laten doorwerken.
De regering wijst op de gedeelde ambitie van kabinet en sociale partners
om de arbeidsmarktpositie van oudere werknemers in 2020 te normaliseren. Daartoe wordt al in 2013 het vitaliteitspakket geïntroduceerd.
Hiermee worden prikkels tot doorwerken beter gericht (op lage inkomens
en werknemers vanaf 62 jaar) en verschuift de aandacht van het in dienst
houden naar het in dienst nemen van mensen met een lastige arbeidsmarktpositie. Daarnaast wordt vanaf 2013 de pensioenrichtleeftijd
verhoogd. De regering verwacht dat de arbeidsparticipatie en mobiliteit
van oudere werknemers als gevolg van deze maatregelen verder zal
toenemen.
Met het oog op de constatering van de Raad van State merkt de regering
op dat er in de ramingen van het CPB (Ageing 2010: Arbeidsaanbod en
gewerkte uren tot 2050) vanaf 2020 sprake is van een krimpende beroepsbevolking. De verhoging van de AOW-leeftijd sluit hier op aan. Het
ontstaan van krapte op de arbeidsmarkt vanaf 2016 lijkt ook kwestieus
gezien de CPB ramingen voor de werkloosheid in 2015 (Actualisatie
Economische Verkenningen 2011–2015) en de onzekere economische
ontwikkeling als gevolg van de Europese schuldencrisis.
De leden van de fractie van GroenLinks wijzen de regering erop dat door
de verhoging van de pensioenleeftijd een grotere herverdeling plaatsvindt
van arm naar rijk en of de regering deze effecten in kaart heeft gebracht.
De leden vragen ook welke maatregelen de regering neemt om de
negatieve effecten te mitigeren voor laagopgeleide werknemers.
De regering deelt niet de opvatting van GroenLinks dat de verhoging van
de pensioenleeftijd een herverdeling geeft van arm naar rijk. Het
AOW-pensioen biedt een basispensioen voor iedereen in Nederland,
ongeacht het inkomen. De verhoging van de pensioenleeftijd betekent dat
de AOW-leeftijd voor iedereen omhoog gaat. Deze onderdelen van het
voorstel betekenen geen expliciete herverdeling van arm naar rijk.
Daarnaast zijn in het kader van het pensioenakkoord en het vitaliteitspakket diverse maatregelen genomen die juist de andere kant opwerken:
1) In 2013 komt er een werkbonus die inkomensonafhankelijk is. Deze
regeling komt in de plaats van de arbeidskorting oudere werknemers
en de doorwerkbonus (die oploopt met het inkomen).
2) Vanaf 2020 wordt een inkomensafhankelijke ouderenkorting ingevoerd
die zich meer richt op lage inkomens.
3) In 2025 wordt het inkomenseffect van lage inkomens met een lang
arbeidsverleden beperkt tot –3% wanneer zij vanaf 65 jarige leeftijd het
AOW-pensioen willen opnemen.
Deze maatregelen zijn genomen om de inkomenseffecten voor
werknemers met een laag inkomen te mitigeren.
De leden van de fractie van Groenlinks vragen hoe de inkomens van
gepensioneerden zich hebben ontwikkeld in de afgelopen 10 jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

5

Uit cijfers van het CBS blijkt dat het voor inflatie gecorrigeerde gemiddeld
besteedbaar inkomen van ouderen (ouder dan 65 jaar) in de periode
2001–2010 met 10% is gestegen, tegenover 2% voor huishoudens jonger
dan 65 jaar. Dit is voor een deel het gevolg van het gevoerde inkomensbeleid, voor een deel komt dit ook doordat nieuwe generaties gepensioneerden meer pensioen hebben opgebouwd dan eerdere generaties.
Fiscalisering AOW
De leden van de fractie van Groenlinks vragen of de regering ook heeft
overwogen om rijke ouderen een bijdrage te laten betalen aan de
vergrijzing door ouderen geleidelijk ook AOW-premie te laten betalen. Zij
vragen welke bijdrage aan het totale houdbaarheidstekort op deze manier
mogelijk zou zijn en hoeveel geld er extra beschikbaar zou komen om
ouderen met een laag inkomen te financieren.
De regering heeft gekozen voor een verhoging van de fiscale pensioenrichtleeftijd. Er is niet (aanvullend) gekozen voor een verdergaande
fiscalisering van het AOW-pensioen. Het verder fiscaliseren van de AOW
heeft negatieve inkomenseffecten voor zowel de huidige als de toekomstige ouderen. Deze inkomenseffecten slaan overigens ook neer bij
ouderen met een klein aanvullend pensioen. Een verdere fiscalisering zou
ook een bijdrage aan de houdbaarheid opleveren van maximaal 0,4% BBP.
Dit staat gelijk aan een lastenverzwaring van 2 à 2½ miljard.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen om een nadere toelichting op
de terughoudendheid van de regering ten aanzien van de verdere
fiscalisering van de AOW. Kan de regering de negatieve inkomenseffecten
die zij verwacht concretiseren aan de hand van voorbeelden?
Een verdere fiscalisering van de AOW geeft inkomenseffecten voor de
huidige ouderen die bij een volledige fiscalisering oplopen tot –7,5% voor
ouderen met een aanvullend pensioen van 5000 euro, en –11% voor
ouderen met een aanvullend pensioen van 10 000 euro. Huidige gepensioneerden zullen zich niet meer kunnen voorbereiden op deze effecten. Hier
kiest de regering niet voor.
Het voorliggende wetsvoorstel verhoogt vanaf 2020 de AOW-leeftijd.
Doordat dit punt nog in de toekomst ligt worden de huidige oudere
werknemers en gepensioneerden ontzien. Zij hebben immers minder
mogelijkheden zich voor te bereiden op een hogere AOW-leeftijd. Burgers
die wel te maken krijgen met een hogere AOW-leeftijd hebben nog
voldoende tijd om desgewenst aanvullende maatregelen te nemen.
Intergenerationele solidariteit
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen om een uitgebreidere
toelichting waarom er volgens de regering sprake is van een evenwichtige
lastenverdeling tussen generaties.
De regering is van mening dat de koppeling van de AOW-leeftijd aan de
levensverwachting een belangrijk instrument is om de intergenerationele
solidariteit ook op lange termijn te handhaven. Elke generatie krijgt op
deze manier ongeveer even lang een AOW-pensioen. Door het stapsgewijs extra verhogen van het AOW-pensioen, biedt dit pensioen ook
voor toekomstige gepensioneerden een robuuste basis. Het vitaliteitspakket en de ophoging van de fiscale pensioenrichtleeftijd in samenhang
met de verhoging van de AOW-franchise per 2013, stimuleren ouderen
om langer door te werken.
Op dit moment lopen daarnaast twee onderzoekstrajecten rond de
uitwerking van de afspraken uit het pensioenakkoord in de tweede pijler.
Hierbij wordt gekeken naar de mogelijkheden om op het niveau van het
pensioenfonds (collectief) dan wel op individueel niveau opgebouwde
pensioenrechten onder te brengen in het nieuwe pensioencontract.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

6

Belangrijke vraag hierbij is hoe de rechten van de oudere en jongere
generaties bij de overgang op het nieuwe pensioncontract evenwichtig
kunnen worden behandeld. Onderdeel van deze onderzoeken is – naast
een juridische en uitvoeringstechnische toets – een doorrekening van de
financieel-economische effecten van het nieuwe pensioencontract voor
verschillende generaties door het CPB. De planning is erop gericht de
onderzoeken vóór maart 2012 af te ronden.
De leden van de SGP-fractie vragen de regering of deze de stelling kan
onderschrijven dat een geleidelijker verhoging van 65 naar 67 jaar, te
beginnen vanaf bijvoorbeeld 2015, zorgt voor een rechtvaardiger en
evenwichtiger lastenverdeling tussen generaties.
De regering is van mening dat bij een vraag naar de intergenerationele
solidariteit niet gekeken moet worden naar een specifiek onderdeel van de
pensioenafspraken, maar naar het totaalpakket zoals dat er nu ligt. De
regering is van mening dat met het totale pensioenpakket de lasten
evenredig over de generaties worden verdeeld. In de eerste plaats door de
aanpassingen in de AOW en het Witteveenkader die worden voorgesteld
in het voorliggende wetsvoorstel. Deze aanpassingen dragen bij aan de
houdbaarheid van de overheidsfinanciën. In de tweede plaats zullen de
contracten voor de aanvullende pensioenen worden aangepast. De
regering deelt daarbij de wens van sociale partners de reeds opgebouwde
rechten onder te brengen in het nieuwe pensioencontract. Er wordt
onderzoek uitgevoerd naar de mogelijkheden van het onderbrengen van
reeds opgebouwde rechten in het nieuwe pensioencontract hetzij
collectief dan wel individueel, veelal aangeduid als het invaren van oude
rechten. Hierbij wordt ook de verdeling van de lusten en lasten over de
verschillende generaties betrokken. Tot slot is er een pakket aan maatregelen getroffen die zijn bedoeld om de arbeidsparticipatie van oudere
werknemers te verhogen en de duurzame inzetbaarheid van werkenden te
vergroten, het vitaliteitspakket.
1.1. Wijziging van de AOW
De leden van de CDA-fractie geven aan dat de regering ervoor heeft
gekozen om de eerste verhoging van de AOW-leeftijd in 2020 te laten
ingaan zodat werkgevers, werknemers, sectoren en de uitvoering hiermee
voldoende tijd hebben om zich voor te bereiden. Daarbij verwijzen deze
leden naar de passage in de memorie van toelichting die aangeeft dat
burgers indien nodig aanvullende maatregelen kunnen treffen. Voorts
willen deze leden weten hoe de regering gaat stimuleren dat oudere
werknemers meer gaan werken en waaromer geen flankerend beleid is
opgenomen in het wetsvoorstel.
In de brief over het vitaliteitspakket is toegelicht hoe de regering, samen
met de sociale partners, de arbeidsmarktpositie van ouderen tot 2020 gaat
verbeteren. De gemiddelde arbeidsduur per week van 50–65 jarigen wijkt
met gemiddeld 32,3 uur niet substantieel af van die van 25–50 jarigen
(34,1 uur). De regering richt zich daarom niet zozeer op het stimuleren dat
oudere werknemers meer uren gaan werken als wel op het verhogen van
de uittreedleeftijd en het stimuleren van de arbeidsparticipatie van
ouderen die nu niet werken. De regering heeft het voornemen de korting
die wordt toegepast bij het eerder opnemen van het AOW-pensioen voor
bepaalde groepen mensen, met een laag inkomen, te verzachten via
aanvullende maatregelen. Het gaat hier om mensen die vaak al op jonge
leeftijd zijn gaan werken en vaak ook in zware beroepen hebben gewerkt.
Er is dus wel degelijk sprake van flankerend beleid. Uitgangspunt van
deze maatregelen blijft echter, dat het eerder stoppen met werken niet
financieel aantrekkelijker wordt dan doorwerken.
Daarnaast is de regering zich ervan bewust dat sommige mensen moeten
wennen aan het idee dat zij langer door zullen moeten werken. Zij kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

7

hierbij de behoefte voelen om voor zichzelf maatregelen te nemen.
Misschien overwegen mensen bijvoorbeeld om maatregelen te nemen
om langer inzetbaar te zijn, of om extra te gaan sparen om toch eerder te
kunnen stoppen met werken. De regering wil burgers graag een reële tijd
gunnen om die afweging te kunnen maken en – waar mensen dat
noodzakelijk achten – maatregelen te kunnen nemen.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen een reactie op de
constatering van de Raad van State dat het flankerend beleid het doel van
het wetsvoorstel ondergraaft om langer door te werken. Deze leden
vragen of de regering er aan heeft gedacht om de maatregelen van het
flankerend beleid specifieker te richten op de groep met lage inkomens.
Tevens vragen deze leden welke mogelijkheden de regering ziet om de
vitaliteitsregeling beter te richten op mensen met lagere inkomens zodat
zij langer inzetbaar en vitaal blijven.
De leden van de GroenLinks-fractie doelen op de mogelijkheid om het
AOW-pensioen eerder op te nemen en de aanvullende maatregelen die de
regering heeft aangekondigd om de toegang tot deze mogelijkheid te
verbeteren. Bij deze aanvullende maatregelen gaat het ondermeer om het
introduceren van een werkbonus, een overgangsregeling voor de
levensloopregeling en het introduceren van vitaliteitssparen. Deze
maatregelen zijn bedoeld voor mensen met een laag inkomen om het
voor hen makkelijker te maken het AOW-pensioen eerder op te nemen.
Uitgangspunt van deze maatregelen blijft echter dat langer doorwerken
wordt gestimuleerd. De maatregelen zijn zo vorm gegeven dat langer
doorwerken financieel aantrekkelijk zal blijven. De regering deelt de
mening dus niet van de Raad van State dat de flankerende maatregelen
het langer doorwerken zouden ondergraven.
De regering heeft met vitaliteitssparen bewust gekozen voor een brede,
bestedingsvrije regeling. Zowel werknemers als zelfstandigen kunnen de
regeling gebruiken om te sparen voor bijvoorbeeld scholing, maar ook
voor zorgverlof of deeltijdpensioen. Zo kan iedereen naar eigen behoefte
sparen om zijn of haar duurzame inzetbaarheid en vitaliteit te verbeteren.
De regering kiest daarmee bewust niet voor een regeling specifiek gericht
op lage inkomens. Het is wel zo dat door de beperking van het spaarbedrag in de vitaliteitsregeling op 20 000 euro, de regeling relatief meer
ruimte biedt voor lage inkomens dan voor hoge inkomens. Daarnaast zijn
er binnen het vitaliteitspakket andere instrumenten die specifiek op de
lage inkomens worden gericht zoals de aanvullende werkbonus.
De leden van de SGP-fractie geven aan dat zij voor een geleidelijke
verhoging van de AOW-leeftijd zijn en vragen de regering waarom zij er
niet voor heeft gekozen de AOW-leeftijd geleidelijk te verhogen met 1
maand per jaar naar 67 jaar. De leden van de SGP-fractie vragen de
regering in dit verband nader in te gaan op het voorstel dat hoogleraar
Kapelle al eerder deed. Daarin wordt voorgesteld dat de AOW-leeftijd voor
iedereen in één keer naar 67 jaar gaat. Vervolgens krijgen werknemers een
recht om het AOW-pensioen kosteloos te vervroegen. Ieder jaar duurt dat
vervroegingsrecht echter een x termijn korter, zodat na verloop van tijd
iedereen een AOW-leeftijd heeft met de spilleeftijd van 67 jaar. De leden
van de SGP-fractie vragen een reactie van de regering over dit voorstel.
In het voorstel van de heer Kapelle wordt de AOW-leeftijd in vele kleine
stappen opgehoogd. In het regeringsvoorstel wordt de AOW-leeftijd in
grotere stappen van een heel jaar opgehoogd. Voor de uitvoerbaarheid
van de AOW, en van alle daarmee samenhangende publieke regelingen
als Wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen (WIA), de Werkloosheidswet WW, de Wet Werk en Bijstand (WWB), maar ook andere
leeftijdsafhankelijke regelingen, zoals bijvoorbeeld in de fiscaliteit, is het
plan van de regering aanzienlijk beter uitvoerbaar, omdat een beperkter
aantal aanpassingen nodig is. Het werken met stappen van 1 maand

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

8

betekent ook dat de verhoging tot 66 jaar pas op zijn vroegst in 2025
bereikt wordt, ervan uitgaande dat de eerste verhoging met 1 maand op
zijn vroegst kan ingaan per 2013. De verhoging tot 67 duurt weer een
periode van 12 jaar en zal daarmee plaatsvinden in 2037. Een dergelijk
tijdpad doet onvoldoende recht aan de urgentie in verband met de snelle
toename van de uitgaven aan AOW en de verwachte krapte op de
arbeidsmarkt.
Daarnaast vraagt het voorstel van de heer Kapelle dat nu al besloten
wordt de AOW-leeftijd te verhogen naar 67 jaar op een tijdstip ver in de
toekomst (2037). In dit wetsvoorstel wordt de AOW-leeftijd juist gekoppeld
aan de ontwikkeling van de levensverwachting. Op deze manier wordt
periodiek bekeken of een verdere verhoging van de AOW noodzakelijk is.
Tevens biedt de verhoging van de AOW-leeftijd in dit wetsvoorstel
mensen ruim de tijd hebben zich voor te bereiden op het feit dat zij langer
moeten doorwerken dan zij wellicht dachten. Ook werkgevers kunnen hun
personeelsbeleid hierop afstemmen. Een verhoging van de AOW-leeftijd
wordt namelijk steeds 11 jaar van te voren vastgesteld en gecommuniceerd. In het voorstel van de heer Kappelle wordt vrijwel onmiddellijk
gestart met het verhogen van de AOW-leeftijd. Er zou hiermee geen
enkele voorbereidingstijd zijn.
Al met al concludeert de regering dat het eigen voorstel om voorgenoemde redenen de voorkeur verdient.
De leden van de SGP-fractie vragen de regering waarom zij ervoor
gekozen heeft de eerste verhoging van de AOW-leeftijd pas in 2020 door
te voeren. Deze «wachttijd» is volgens de leden van de SGP te lang.
Daardoor levert het wetsvoorstel pas vanaf 2020 besparingen op, terwijl
de maatregel ook bedoeld is om de financiële gevolgen van de huidige
financiële crisis op te vangen.
Zoals de leden van de SGP-fractie terecht aangeven heeft de regering
ervoor gekozen de eerste verhoging van de AOW-leeftijd in 2020 te laten
plaatsvinden. De regering heeft hiervoor een aantal overwegingen. In de
eerste plaats is de regering van mening dat van personen die bijna de
pensioengerechtigde leeftijd hebben bereikt niet kan worden verwacht dat
zij ineens een jaar langer moeten werken. Ze hebben zich daarop niet
kunnen voorbereiden. Ook werkgevers moeten de gelegenheid hebben
om hun personeelsbeleid aan te passen op het langer doorwerken van
hun werknemers.
De regering deelt niet de mening van de SGP-fractie, dat de «wachttijd» te
lang is. De maatregelen in dit wetsvoorstel leveren een houdbaarheidswinst van 0,7% BBP op. Dit is een belangrijke bijdrage aan het houdbaar
houden van de overheidsfinanciën. Dit wetsvoorstel past daarmee binnen
het algemene beleid van de regering voor het op orde brengen van de
overheidsfinanciën door middel van een pakket besparingen van
18 miljard euro in 2015. In termen van houdbaarheid leidt het kabinetsbeleid tot een verkleining van het houdbaarheidstekort met 24 miljard
euro. Door nu adequaat in te grijpen voorkomen we dat er een rekening
naar de toekomst wordt doorgeschoven.
1.1.1. Extra verhoging van het AOW-pensioen
De leden van de SP-fractie vragen of de regering wil overwegen om voor
ouderen die aangewezen zijn op de bijstand na de pensioengerechtigde
leeftijd het inkomen ook met 0,6% te verhogen.
De regering ziet geen aanleiding om ook de bijstand na de pensioengerechtigde leeftijd met 0,6% te verhogen.
De leden van de fractie van D66 constateren dat de regering heeft gekozen
voor een verhoging van het AOW-pensioen met 0,6% per jaar. Deze leden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

9

zijn benieuwd met hoeveel het AOW-pensioen de afgelopen tien jaar
gemiddeld is verhoogd ten behoeve van indexering.
De regering heeft gekozen voor een extra verhoging van het
AOW-pensioen met 0,6% per jaar vanaf 2013 bovenop de indexering
conform de koppeling aan het minimumloon. Het AOW-pensioen voor
ongehuwden is in de periode 2000–2011 gemiddeld met 1,8% per jaar
verhoogd.
De leden van de fracties van CDA en ChristenUnie vragen of de financiering van de extra verhoging van de AOW met of zonder jaarlijkse
indexering is begroot.
De extra verhoging van de AOW is begroot met jaarlijkse indexering.
De leden van de CDA-fractie en de ChristenUnie-fractie vragen welke
effecten op de arbeidsparticipatie van ouderen de regering verwacht van
het afschaffen van de Mogelijkheid Koopkrachttegemoetkoming Oudere
belastingplichtigen (MKOB) en het extra verhogen van het AOW-pensioen.
De extra verhoging van het AOW-pensioen wordt gefinancierd uit de
afbouw van de MKOB en de ouderenkorting. De prikkel tot langer
doorwerken verandert hiermee niet. De regering verwacht dan ook geen
participatie-effecten van deze maatregel.
1.1.2. Koppeling aan de levensverwachting

1
Bijvoorbeeld de Algemene Kinderbijslagwet,
Algemene nabestaandenwet, Pensioenwet,
Toeslagenwet, Werkloosheidswet, Wet arbeid
en zorg, Wet financiering sociale verzekeringen, Wet inkomensvoorziening oudere en
gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen
zelfstandigen respectievelijk werkloze
werknemers, Wet werk en bijstand, Wet werk
en inkomen naar arbeidsvermogen en de
Ziektewet.
2
Bijvoorbeeld de fiscale oudedagsreserve,
zelfstandigenaftrek, startersaftrek bij arbeidsongeschiktheid, lijfrentevoorzieningen,
stakingswinstlijfrente, middelingsregeling,
ouderentoeslag, stamrechtvrijstelling,
levensloopregeling en de vitaliteitsregeling.

De leden van de VVD-fractie vragen waarom er in de formule die
gehanteerd zal worden om de toekomstige levensverwachting te meten
gekozen wordt voor de referentieperiode 2000–2009. Daarbij vragen deze
leden welke afronding gebruikt wordt bij de vaststelling van de verhoging
van pensioenleeftijd. Ook de leden van de ChristenUnie-fractie willen
weten wanneer er volgens de regering precies sprake is van een gerechtvaardigde verhoging van de AOW-leeftijd van één heel jaar. Tevens
vragen deze leden of de regering kan toelichten wat precies de gevolgen
voor de uitvoeringspraktijk zijn bij een verhoging van de pensioenleeftijd
met bijvoorbeeld stappen van een half jaar.
Het hanteren van een referentieperiode is noodzakelijk als anker om vast
te kunnen stellen dat er sprake is van een toename van de levensverwachting. Het geldt als nulmeting. De periode is door de sociale partners
in hun onderlinge pensioenakkoord van 4 juni 2010 vastgelegd. De
regering heeft deze referentieperiode als onderdeel van het pensioenakkoord overgenomen. Er wordt een formule toegepast voor het vaststellen
of een verhoging van de pensioenleeftijd geboden is. Deze formule wordt
met dit wetsvoorstel vastgelegd in de wet. Wanneer de uitkomst van die
formule een verhoging laat zien van één of meer jaar, wordt de pensioenleeftijd met één jaar verhoogd. Er zijn dus maar twee mogelijke
uitkomsten: of de pensioenleeftijd wordt met één jaar verhoogd of deze
blijft gelijk.
De regering begrijpt de vraag van de leden van de ChristenUnie-fractie
aldus dat zij wil vernemen of, en zo ja, welke gevolgen voor de uitvoeringspraktijk kleven aan een – budgettair neutrale – structurele verhoging
van de AOW- en pensioenrichtleeftijd in stappen van een half jaar in
plaats van stappen van een jaar. De regering merkt op dat het verhogen
van de AOW- en pensioenrichtleeftijd in stappen van een half jaar in
plaats van één heel jaar naar verwacht inderdaad zal leiden tot een
toename aan uitvoeringskosten en administratieve lasten. De effecten
daarvan zullen niet alleen worden veroorzaakt door de ophoging van de
Algemene Ouderdomswet en de (fiscale) pensioenrichtleeftijd , maar
tevens doordat deze aanpassing – direct of indirect – doorwerkt naar
andere, aan die leeftijden gerelateerde regelingen (pensioenleeftijdsafhankelijke regelingen). Hierbij kan gedacht worden aan een sociale
wetgeving1 en fiscale regelgeving2, maar bijvoorbeeld ook regelingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

10

buiten die beleidsterreinen1. Er is thans geen kwantitatieve analyse
voorhanden van de van de gevolgen voor de uitvoeringspraktijk die iedere
stap verhoging van de AOW- en pensioenrichtleeftijd oplevert. Evenmin is
op dit moment een kwalitatieve analyse beschikbaar van de (on)mogelijkheden tot het wijzigen van genoemde leeftijdsafhankelijke regelingen met
stappen van een half jaar.
De leden van de fracties van de PvdA, de SP, de ChristenUnie en de SGP
vragen zich af waarom de AOW-leeftijd gelijk blijft en niet daalt, indien de
levensverwachting zou dalen. De leden van de CDA-fractie vragen wat er
gebeurt indien de levensverwachting omlaag gaat.
Daarbij vragen de leden van de PvdA-fractie welke gevolgen een verlaging
van de AOW-leeftijd zou hebben.
Er is op dit moment geen enkele aanleiding te veronderstellen dat in de
toekomst de levensverwachting gaat dalen. Doet zich dit toch voor dan
kan het dan zittende kabinet de maatregelen nemen die het passend vindt.
Het is daarom, in antwoord op de vraag van de PvdA-fractie, voorbarig nu
vooruit te lopen op de eventuele consequenties van een dalende
AOW-leeftijd.
De leden van de fractie van het CDA vragen waarom de regering heeft
gekozen voor een aankondigingstermijn van 11 jaar.
Het uitgangspunt is dat de richtleeftijd voor de aanvullende pensioenen
10 jaar voor het moment dat de verhoogde AOW-leeftijd ingaat, reeds
hierop wordt aangepast. Om de uitvoerders van pensioenregelingen tijd
te bieden om zich ook op deze aanpassing van de pensioenrichtleeftijd
voor te bereiden, zal de verhoging van de AOW-leeftijd ten minste 11 jaar
van te voren worden aangekondigd. Dit geeft de pensioenuitvoerders een
jaar de tijd de pensioenregelingen aan te passen aan de verhoging van de
pensioenrichtleeftijd.
Het CBS heeft de levensverwachting op 65-jarige leeftijd in de referentieperiode 2000–2009 geraamd op 18,26 jaar. De leden van de CDA-fractie
vragen hoe vaak deze raming wordt aangepast.
Voor de aanpassing van de AOW-leeftijd aan de levensverwachting zijn
twee cijfers van belang: de levensverwachting in de referentieperiode
2000–2009 en de geraamde toekomstige levensverwachting. Het CBS zal
iedere vijf jaar een raming maken van de toekomstige levensverwachting
ten behoeve van de bepaling van een eventuele verhoging van de
AOW-leeftijd. Op basis van die berekening wordt bepaald of de
AOW-leeftijd aanpassing behoeft. De berekening van de levensverwachting in de referentieperiode wordt niet aangepast.

1
Bijvoorbeeld de Algemene pensioenwet
politieke ambtsdragers, Uitkeringswet
gewezen militairen, Gerechtsdeurwaarderswet, Wet bescherming persoonsgegevens,
Wet van Burgerlijke Rechtsvordering, Wet
verevening pensioenrechten bij scheiding,
Wet kinderopvang, Wet op het primair
onderwijs, Loodsenwet en de Wet op de
huurtoeslag.

De leden van de SP-fractie wijzen op de toename van de levensverwachting sinds de invoering van de AOW. Zij stellen dat door de
verhoging van de AOW-leeftijd deze stijging voor een groot deel verloren
gaat, en vragen de regering of dit juist is. Deze leden concluderen dat
door de verhoging van de AOW-leeftijd naar 66 jaar het aantal mensen dat
(gezond) de AOW-leeftijd haalt zal afnemen, en vragen of de regering dit
een wenselijke ontwikkeling vindt. De leden van de SP-fractie vragen
daarnaast of de levensverwachting van mensen met lage inkomens lager
is dan die van mensen met hoge inkomens, en of mensen met lage
inkomens vaak eerder beginnen met werken. Tevens vragen zij of het juist
is dat door verplicht langer doorwerken het verschil in aantal gezonde
jaren waarin van de AOW en het pensioen kan worden genoten tussen
mensen met een hoge en mensen met een lage levensverwachting wordt
vergroot. De leden van de fracties van de SP en PVV willen weten of de
regering van mening is dat het wetsvoorstel voldoende rekening houdt
met verschillen in levensverwachting. De leden van de PVV-fractie vragen
daarnaast waarom de regering geen rekening houdt met het feit dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

11

resterende levensverwachting van de verschillende categorieën mensen
sterk uiteen kan lopen.
Uiteraard wenst ook de regering dat zoveel mogelijk mensen gezond de
pensioengerechtigde leeftijd halen. Het feit dat mensen steeds langer
leven draagt hieraan bij. Maar ook van werkgevers en werknemers vergt
dit de komende jaren inzet, aanpassingsvermogen en flexibiliteit om te
zorgen dat mensen langer vitaal en productief blijven. Om de duurzame
inzetbaarheid van werkenden te bevorderen heeft het kabinet afspraken
gemaakt met de sociale partners over scholing, gezondheid, mobiliteit en
arbeidskosten. Met het vitaliteitspakket ondersteunt het kabinet deze
afspraken. Het kabinet deelt de conclusie van de leden van de SP dan ook
niet.
Uit cijfers van het CBS blijkt dat levensverwachting van mensen met lage
inkomens inderdaad lager is dan die van mensen met hoge inkomens.
Ook beginnen lage inkomens vaak eerder met werken. De regering is het
met de leden van de SP-fractie en de PVV-fractie eens dat sociaaleconomische gezondheidsverschillen onwenselijk zijn, maar wijst er op
dat langer doorwerken deze verschillen niet noodzakelijkerwijs vergroot:
er zijn ook aanwijzingen dat werken de gezondheid bevordert. Uiteindelijk
is de levensverwachting voor een groot deel afhankelijk van de gekozen
leefstijl. Hierop heeft de regering slechts beperkt invloed.
De leden van de D66-fractie vragen hoe hoog de gemiddelde levensverwachting (bij geboorte en resterend bij 65 jaar) was ten tijde van de
introductie van de AOW en hoe hoog deze nu is. Deze leden vragen
tevens hoe de verhouding tussen 65-plussers en de potentiële beroepsbevolking zich in deze periode heeft ontwikkeld. De leden van de D66-fractie
vragen voorts hoe hoog de uitgaven aan de AOW waren ten tijde van de
oprichting en hoe hoog deze nu zijn.
In 1957 was de levensverwachting bij geboorte 71,4 jaar voor mannen en
74,6 jaar voor vrouwen. In 2010 was dat respectievelijk 78,8 en 82,7 jaar.
De resterende levensverwachting bij 65 jaar bedroeg in 1957 14,5 jaar
voor mannen en 15,7 jaar voor vrouwen. In 2010 was dat respectievelijk
18,0 en 21,2 jaar. In 1957 waren er 5,9 miljoen personen in de leeftijd
20–65 jaar en 0,9 miljoen 65-plussers. Tegenover één 65-plusser stonden
dus ruim zes mensen tussen de 20 en 65 jaar. Begin 2011 waren er 10,1
personen in de leeftijd 20–65 jaar en 2,6 miljoen 65-plussers. Dat is een
verhouding van ongeveer één op vier. De AOW-uitgaven bedroegen
ongeveer 2,5% van het BBP in 1957. Thans is dit 4,9%.
De leden van de SP-fractie vragen de regering naar de verschillen in
levensverwachting uitgesplitst naar opleidingsniveau en geslacht. Ook
vragen zij of het juist is dat de levensverwachting van een werknemer in
de sociale werkvoorziening gemiddeld 30% lager ligt dan die van de
gemiddelde werknemer, en welke conclusie de regering verbindt aan dit
feit. Deze leden vragen de regering tevens hoeveel personen overlijden op
65- en 66-jarige leeftijd.
In 2010 stierven in Nederland ongeveer 1900 personen op de leeftijd van
65 jaar, en ongeveer 2000 op de leeftijd van 66 jaar. Dat was 1,1% resp.
1,2% van de totale bevolking van die leeftijd. Ter vergelijking: in 1957
lagen deze percentages rond de 2%.
Tabel 1 geeft inzicht in de levensverwachting bij geboorte en de resterende levensverwachting op 65 jaar, uitgesplitst naar geslacht en
opleidingsniveau. De verschillen in levensverwachting hangen sterk
samen met verschillen in leefstijl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

12

Tabel 1: levensverwachting in jaren naar opleidingsniveau, 1997–2005 (bron: CBS)
Levensverwachting

Opleiding

Mannen

Vrouwen

Bij geboorte

Basisonderwijs
VMBO
Havo, vwo, mbo
Hbo, universiteit

72,2
74,6
77,1
79,1

78,1
81,1
83,7
83,8

Resterend bij 65 jaar

Basisonderwijs
VMBO
Havo, vwo, mbo
Hbo, universiteit

13,9
15,0
16,3
17,5

18,2
20,1
21,8
21,4

In antwoord op de vraag van de SP-fractie of de levensverwachting van
werknemers in de sociale werkvoorziening gemiddeld 30% lager is dan de
levensverwachting van een gemiddelde werknemer, en welke conclusie
de regering hieraan verbindt, merkt de regering op dat zij geen
beschikking heeft over gegevens over de levensverwachting van deze
specifieke groep werknemers. Zij kan de stelling van de leden van de
SP-fractie op dit punt derhalve niet verifiëren en er daarom ook geen
conclusie aan verbinden.
De leden van de fractie van de SP vragen of de voorgestelde uitzonderingen, waardoor mensen met 65 kunnen stoppen, zorgen voor een lager
inkomen tot de dood ten opzichte van de huidige situatie. De leden vragen
of mensen met zware beroepen vaak niet kunnen doorwerken na 65 jarige
leeftijd.
Of het wetsvoorstel ervoor zorgt dat mensen een lager inkomen over de
levensloop hebben ten opzichte van de huidige situatie, hangt mede af
van de gedragsreactie van mensen op het voorstel. Het wetsvoorstel
koppelt de AOW-leeftijd aan de ontwikkeling van de levensverwachting.
Wanneer mensen langer doorwerken tot het moment dat het
AOW-pensioen ingaat kan het mogelijk zijn dat zij over de levensloop een
hoger inkomen hebben gehad dan in de huidige situatie. Immers, langer
doorwerken betekent in veel gevallen een hoger inkomen tijdens het
werkzame leven én een hoger opgebouwd pensioen op het moment dat
het pensioen ingaat. Wanneer mensen na 2020 besluiten om toch met
65 jaar (of eerder) te stoppen met werken, terwijl de AOW-leeftijd stijgt
met de levensverwachting, dan zal het wetsvoorstel in de meeste gevallen
een lager inkomen over de levensloop tot gevolg hebben.
De leden van de SP-fractie vragen een overzicht van de levensverwachting
die de verschillende pensioenfondsen hanteren.
De regering beschikt niet over gegevens van individuele pensioenfondsen.
De leden van de PvdA fractie vragen of de verschillen in de raming van de
levensverwachting door het Actuarieel Genootschap (AG) en het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS) tot problemen kunnen leiden bij pensioenfondsen, nu de aanpassing van de AOW-leeftijd wordt gebaseerd op
CBS-cijfers.
Pensioenfondsen moeten op hun balans een technische voorziening voor
de pensioenverplichtingen opnemen. De technische voorziening moet
vastgesteld worden op basis van voor het pensioenfonds prudente
verzekeringstechnische grondslagen, zoals de gemiddelde levensverwachting van de deelnemers in het fonds. De regering zet zich in om het
proces ten aanzien van de vaststelling van de levensverwachting door het
AG respectievelijk het CBS te stroomlijnen, zoals aangegeven in de bijlage
over de uitwerking van het financieel toetsingskader bij de brief van
10 juni 2011 over de afspraken met sociale partners (Kamerstukken II
2010/11, 30 413, nr. 157).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

13

De leden van de SP-fractie vragen om een beschrijving van de wijze
waarop het CBS resp. het AG de ontwikkeling van de levensverwachting
berekent. Tevens vragen zij welke voorspellingen in het verleden gedaan
zijn over de toekomstige levensverwachting, en in hoeverre deze
verwachtingen zijn uitgekomen.
Het CBS maakt voor de prognose van de levensverwachting gebruik van
de zogenaamde periode-methode. Voor een beschrijving van deze
methode verwijst de regering naar de CBS-publicatie «Achtergronden en
berekeningswijzen van CBS-overlevingstafels»1. De methodiek die het
Actuarieel Genootschap (AG) gebruikt staat beschreven in het rapport
«Prognosetafel 2010–2060» dat het AG op 24 augustus 2010 heeft
gepubliceerd. Voorspellingen over de toekomstige levensverwachting zijn
uiteraard met onzekerheid omgeven. De prognoses van de toekomstige
levensverwachting zijn de laatste jaren dan ook meerdere keren opwaarts
bijgesteld.
De leden van de SP-fractie vragen waarom er voor het automatisch
koppelen aan de levensverwachting wordt gekozen.
Door het vastleggen van een formule in de wet waarbij de verhoging van
de AOW-leeftijd aan de hand van de ontwikkeling van de levensverwachting objectief kan worden bepaald, is het voor iedereen transparant
hoe deze verhoging tot stand is gekomen. Dit vergroot de acceptatie van
een dergelijke verhoging. Daarnaast voorkomt dit dat voor elke verhoging
opnieuw een wetstraject noodzakelijk zou zijn. Bovendien wordt een
verhoging van de AOW-leeftijd aangekondigd 11 jaar voor dat deze
ingaat. Dat geeft mensen de mogelijkheid zich hierop voor te bereiden.
1.1.3. Andere aspecten van de verhoging van de AOW-leeftijd
AOW-opbouw

1
Meulen, A. van der en F. Janssen, 2007,
Achtergronden en berekeningswijzen van
CBS-overlevingstafels. Bevolkingstrends,
3e kwartaal 2007.

De leden van de VVD-fractie zijn benieuwd naar de voor- en nadelen die
kleven aan een eventuele verlenging van de opbouwperiode van 50 jaar
voor het AOW-pensioen. Ook de leden van de CDA-fractie vragen naar de
consequenties van het verlengen van de opbouwperiode van 50 naar
51 jaar, waarbij in het laatste geval de opbouw plaats zou vinden tussen
het 15e en 66e levensjaar.
De verhoging van de AOW-leeftijd vraagt dat ook de opbouwsystematiek
in de AOW wordt aangepast. De regering heeft ervoor gekozen de
opbouwperiode te handhaven op 50 jaar en deze mee te laten schuiven
met de verhoging van de AOW-leeftijd. De regering heeft hier de volgende
redenen voor. In de eerste plaats is het niet wenselijk dat door aanpassing
van de opbouwsystematiek de eisen voor een volledig AOW-pensioen
verzwaard zouden worden. De regering heeft er daarom voor gekozen de
opbouwperiode te handhaven op 50 jaar en net zoals dat nu het geval is
deze aan te laten sluiten op de AOW-leeftijd.
Ten tweede vindt de regering eenvoud belangrijk in het aanpassen van de
opbouwsystematiek. Wanneer de opbouwperiode niet zou meeschuiven,
zoals de regering nu voorstelt, maar deze blijft ingaan op het 15e
levensjaar, dan wordt de opbouwperiode bij elke verhoging van de
pensioengerechtigde leeftijd langer. Als gevolg hiervan zal het kortingspercentage per gemist opbouwjaar gaan verschillen. Bij een AOW-leeftijd
van 66 is de opbouwperiode dan 51 jaar en elk gemist opbouwjaar levert
dan een korting op van 1,9607%. Bij een AOW-leeftijd van 67 geldt dan
een opbouwperiode van 52 jaar en een kortingspercentage van 1,9231%.
Het zal duidelijk zijn dat een dergelijke systematiek moeilijk is uit te
leggen. De verschillende kortingspercentages betekenen ook dat de
oudere generaties minder zware verzekeringseisen hebben dan jongere
generaties. Dit vindt de regering niet wenselijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

14

Ten derde is van belang dat ten tijde van de invoering van de AOW de
opbouwperiode zodanig is vastgesteld zodat deze het gehele werkzame
leven omvatte. Destijds was het normaal dat mensen al op 15 jarige
leeftijd startten met werken. Tegenwoordig begint het werkzame leven
later, vanwege het feit dat mensen, als gevolg van de invoering van de
kwalificatieplicht en verlenging van de leerplicht, langer naar school gaan
voordat zij gaan werken. Omdat men later gaat werken draagt men ook
pas later bij aan de AOW. Daarbij komt dat onder meer door het verhogen
van de AOW-leeftijd – het werkzame leven naar verwachting tot op latere
leeftijd zal doorlopen. Beide factoren, later gaan werken én langer
doorwerken, maken dat de regering de opbouwperiode wil laten
meeschuiven met het verhogen van de AOW-leeftijd. Hierdoor sluit de
groep van personen die bijdraagt aan de AOW en de kring van verzekerden beter op elkaar aan.
De leden van de SP-fractie en de ChristenUnie-fractie constateren dat het
verschuiven van de AOW opbouwperiode nadelig is voor hen die voor
hun 66ste en later 67ste levensjaar naar het buitenland emigreren. De leden
van de ChristenUnie-fractie vragen wat deze benadeling betekent voor de
rechtsgelijkheid ten opzichte van de mensen die wel in Nederland blijven
wonen. In het verlengde hiervan willen deze leden weten waarom de
regering niet zoekt naar een structurele oplossing voor de betreffende
groep. De leden van de ChristenUnie-fractie vragen om een nadere
toelichting waarom er volgens de regering geen sprake zou zijn van
juridische opgebouwde rechten bij reeds opgebouwde AOW-rechten van
15- en 16-jarigen als de AOW-leeftijd naar 66 respectievelijk 67 jaar wordt
verhoogd. Deze leden vragen voorts hoeveel personen een nadelig effect
hebben op hun AOW-pensioen als gevolg van het verschuiven van de
opbouwperiode voor AOW-pensioen en wat deze effecten dan precies
zijn.
Voorts constateren de leden van de SP-fractie dat mensen die
AOW-rechten hebben ingekocht voor de periode tussen het 15de en 16de
levensjaar deze premie voor niets hebben betaald. Deze leden verzoeken
de regering het wetsvoorstel zodanig aan te passen zodat deze benadeling
wordt opgeheven.
De regering wijst er allereerst op dat zij er voor heeft gekozen de eisen
voor een volledig AOW-pensioen niet te verzwaren en de opbouwperiode
daarom te handhaven op 50 jaar. De verschuiving van de opbouwperiode
(van 15–65 jaar naar 16–66 jaar en van 16–66 jaar naar 17–67 jaar) heeft
voor personen die gedurende hun hele leven in Nederland wonen of
werken geen effect op het recht op AOW-pensioen. Wanneer bijvoorbeeld
de AOW-leeftijd 66 jaar is, begint de opbouw op 16-jarige leeftijd. Het
opbouwjaar dat men had op 15-jarige leeftijd vervalt, maar dit wordt
gecorrigeerd door het extra opbouwjaar op 65-jarige leeftijd. Personen die
voor hun 65ste levensjaar naar het buitenland emigreren of geëmigreerd
zijn, kunnen door de verschuiving van de opbouwperiode AOW-opbouw
missen. Dit komt doordat zij de opbouw aan het einde van de opbouwperiode niet realiseren, omdat zij dan niet verzekerd zullen zijn voor de AOW.
Of dat voor deze groep negatief uitpakt is afhankelijk van het pensioenstelsel van het land waar men is gaan wonen. Het is zeer wel mogelijk dat
men ook in dat land na het bereiken van de leeftijd van 65 jaar pensioen
kan opbouwen.
De regering kan, in antwoord op de vraag van de leden van de SP-fractie,
geen compensatie bieden voor personen die zich in het verleden hebben
ingekocht voor AOW-opbouwjaren die door de verschuiving van de
opbouwperiode zijn komen te vervallen. De financiële voorwaarden voor
de inkoopregeling zijn gelijk aan die van verplicht verzekerden. Het treffen
van compenserende maatregelen leidt tot een ongelijke behandeling ten
opzichte van verplicht verzekerden die ook niet gecompenseerd worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

15

voor het vervallen van een stukje opbouw aan het begin van de opbouwperiode. Dit acht de regering onwenselijk.
Anders dan de leden van de fractie van de ChristenUnie aangeven,
worden er door 15- en 16-jarigen geen AOW-rechten opgebouwd, maar
opbouwjaren. De AOW kent een systematiek waarin recht op
AOW-pensioen eerst ontstaat wanneer de pensioengerechtigde leeftijd is
bereikt en men in het opbouwtijdvak verzekerd is geweest, waarbij voor
elk jaar dat men niet verzekerd is geweest een korting van 2% wordt
toegepast. In de memorie van toelichting is daarom tegen de achtergrond
van het Europees Verdrag tot Bescherming van de rechten van de mens
(EVRM) aangegeven dat opbouwjaren geen opeisbaar recht vormen.
Krachtens jurisprudentie van het Europese Hof van de rechten voor de
mens dienen uit de wet voortvloeiende sociale zekerheidsrechten te
worden beschouwd als eigendomsrechten waarop het Eerste protocol bij
het EVRM van toepassing is. Dit betekent dat het inbreuk maken op
opeisbare uitkeringsrechten (reeds toegekende uitkeringen) alleen is
toegestaan indien aan een aantal voorwaarden is voldaan, zoals regeling
bij wet, aanwezigheid legitieme doelstelling van algemeen belang en
proportionaliteit van de maatregel. Hoewel AOW-opbouwjaren geen
opeisbare rechten vormen, is niettemin naar de mening van de regering
voldaan aan de bedoelde voorwaarden van het EVRM. Overigens ziet de
Centrale Raad van Beroep (CRvB) in deze voorwaarden geen belemmering
voor de wetgever om ook voor reeds toegekende uitkeringen tot
beperking van uit de wet voortvloeiende uitkeringen over te gaan, mits
voorzien is in een redelijke overgangsperiode. Het onderhavige
wetsvoorstel voorziet in een zeer royale overgangsperiode van 7 jaar.
De regering heeft geen inzicht in het aantal mensen dat geraakt wordt
door het vervallen van opbouwjaren als gevolg van de verschuiving van
de opbouwperiode. Het gaat over een zeer specifieke groep mensen,
namelijk toekomstige AOW-gerechtigden die op 16-jarige leeftijd wel en
op 65-jarige leeftijd niet in Nederland hebben gewoond. Deze afbakening
geldt voor de groep mensen die een AOW-leeftijd van 66 zullen hebben.
Voor de mensen die een AOW-leeftijd van 67 zullen hebben (waarschijnlijk
vanaf 2025) geldt een andere afbakening, namelijk mensen die op
17-jarige leeftijd wel en op 65-jarige en of 66-jarige leeftijd niet in
Nederland hebben gewoond. Dergelijke specifieke informatie is niet
voorhanden.
Voor de door de ChristenUnie bedoelde groep mensen is het effect van
één jaar opschuiving van de opbouwperiode dat men één opbouwjaar
moet missen, oftewel 2% van het AOW-pensioen.
Vrijwillige AOW-verzekering
De leden van de CDA-fractie geven aan dat de vrijwillige AOW-verzekering
ook zal worden aangepast aan de verhoging van de pensioenleeftijd en
vragen wat hiervan de gevolgen zijn. Daarbij vragen deze leden hoeveel
mensen hierdoor worden geraakt en op welke wijze verzekeraars hier op
in spelen.
De vrijwillige verzekering kent twee mogelijkheden. In de eerste plaats kan
men zich vrijwillig verzekeren op het moment dat men zich in Nederland
vestigt. Men koopt dan AOW-opbouwjaren in voor de jaren dat men niet
verzekerd was. Deze mogelijkheid staat op dit moment open voor mensen
die vóór hun 65e verplicht verzekerd zijn geraakt. Met dit wetsvoorstel
past de regering deze leeftijdsgrens aan, overeenkomstig de stijgende
AOW-leeftijd. Dat betekent dat de inkoop van AOW-opbouwjaren mogelijk
is voor personen die vóór de voor hen geldende AOW-leeftijd verplicht
verzekerd zijn geraakt. Op dit moment zijn er jaarlijks zo’n 500 mensen die
zich inkopen. Het effect van deze verschuiving zal daarom waarschijnlijk
zeer gering zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

16

In de tweede plaats kan men zich vrijwillig verzekeren op het moment dat
men vertrekt naar het buitenland. Men kan de AOW-verzekering dan
maximaal 10 jaar voortzetten. Met dit wetsvoorstel wordt dit langer
voortzetten van de AOW-verzekering mogelijk tot aan de voor hen
geldende AOW-leeftijd. Jaarlijks zijn er 15 000 personen die gebruik
maken van de mogelijkheid de verzekering voort te zetten. Het is niet
duidelijk hoeveel van hen te maken krijgen met de voorgestelde
aanpassing. Gezien het totale aantal gebruikers zal dit aantal naar
verwachting enkele honderden zijn.
De regering heeft geen inzicht in de mate waarin private verzekeraars
hierop in zullen spelen.
Grensarbeiders
De leden van de CDA-fractie wijzen erop dat het verhogen van de
pensioenleeftijd, weliswaar ook elders in Europa gebeurt, maar niet op
parallelle wijze. Dit leidt er mogelijk toe dat grensarbeiders met aanzienlijke inkomstenverliezen geconfronteerd zullen worden. Deze leden vragen
in hoeverre er effecten zijn te verwachten van de verhoging van de
AOW-leeftijd voor de grensregio’s in het kader van Europese richtlijnen,
waarbij ook gedacht dient te worden aan problemen met verzekeringen.
Deze leden vragen op welke wijze de regering daarmee rekening heeft
gehouden.
In verschillende landen binnen de Europese Unie (EU) gelden verschillende pensioenleeftijden. Dit is nu ook al zo. Dit wetsvoorstel verandert
niets aan deze situatie. Het verschil in pensioenleeftijden kan ertoe leiden
dat in het geval men in meerdere EU-landen pensioen heeft opgebouwd,
men recht heeft op het AOW-pensioen in het ene land, maar nog niet in
het andere land. Dit aansluitingsprobleem geldt ook voor verzekeringen
die uitgaan van de ingangsdatum van het ouderdomspensioen van het
ene land en daarmee niet aansluiten op de ingangsdatum van het
ouderdomspensioen van het andere land.
Overigens is hierbij van belang op te merken dat het feit dat de pensioenleeftijden verschillen, niet ten koste gaat van opgebouwde rechten.
Wanneer een persoon in Nederland een inkomen heeft onder het sociaal
minimum, en deze persoon voldoet aan alle overige voorwaarden, kan
deze een beroep doen op de WWB.
Private verzekeringen
De leden van de fracties van de SP, D66 en de ChristenUnie vragen naar
de gevolgen van het wetsvoorstel voor private inkomensverzekeringen,
zoals aanvullingen op WIA en WAO uitkeringen voor werknemers en
arbeidsongeschiktheidsuitkeringen voor zelfstandigen. Zij vragen wat de
gevolgen voor de financiering van deze inkomensverzekeringen zijn als de
AOW-leeftijd wordt verhoogd, en welke oplossingen er zijn voor mogelijke
inkomensgaten bij individuele verzekerden als private inkomensverzekeringen eindigen op 65-jarige leeftijd.
De precieze inkomensgevolgen hangen in dat geval af van de aard van de
verzekering. Bij aanvullingen op een WAO- of WIA-uitkering valt
weliswaar de aanvulling weg, maar blijft de arbeidsongeschiktheidsuitkering zelf doorlopen tot aan de nieuwe AOW-leeftijd. Er is dus geen
sprake van een inkomensgat, maar van een bescheiden inkomensverlies.
Bij arbeidsongeschiktheidsuitkeringen voor zelfstandigen kan er wel een
inkomensgat ontstaan. Er zijn twee groepen te onderscheiden. In de
eerste plaats zelfstandigen die een private verzekering hebben, maar die
nog niet tot uitkering is gekomen. Voor hen hoeft dit wetsvoorstel geen
gevolgen te hebben. Zij kunnen met verzekeraars, indien gewenst, hun
polisvoorwaarden en hoogte van de premie op basis van dit wetsvoorstel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

17

aanpassen. Het polisblad wordt jaarlijks aangepast, waarbij de wijzigingen
van dit wetsvoorstel kunnen worden meegenomen.
In de tweede plaats zijn er zelfstandigen die nu arbeidsongeschikt zijn en
een uitkering van hun verzekeraar ontvangen. Deze mensen betalen geen
premie meer en de polisvoorwaarden kunnen niet meer worden
veranderd. Voor deze laatste groep is het mogelijk dat het wetsvoorstel
inkomenseffecten te weeg brengt. Dit is afhankelijk van de wijze waarop
de beëindiging van de uitkering is vastgelegd in de polis. Als in de polis
staat dat de uitkering wordt beëindigd bij het ingaan van de AOW, dan zal
de verzekeraar het gat tussen de 65 jaar en de nieuwe AOW-leeftijd
moeten dekken. De verzekeraar zal in dat geval geconfronteerd worden
met uitkeringslasten voor bestaande gevallen die langer doorlopen, en zal
daarvoor een financiële reserve moeten vormen. De regering is van
mening dat de termijn van 7 jaar waarop deze extra lasten zich voordoen,
voldoende voorbereidingstijd biedt om een dergelijke reserve op te
bouwen.
Als in de polis staat dat de uitkering wordt beëindigd op het moment dat
men 65 wordt, dan betekent dit dat de betrokkene door de verschuiving
van de AOW een inkomensachteruitgang ondervindt. Het is onbekend hoe
groot deze groep is. De regering heeft geen zicht op de inhoud van de
private contracten. Een zelfstandige neemt uit de aard van zijn status zelf
verantwoordelijkheid om zich tegen risico’s te verzekeren.
De mogelijkheid om het AOW-pensioen en eventueel een aanvullend
pensioen eerder in te laten gaan, kan in deze laatste situatie een oplossing
bieden om de inkomensgevolgen te verzachten. Indien men niet kan
voldoen aan de inkomenseis die geldt voor het eerder op nemen van het
AOW-pensioen, kan men in plaats daarvan nog een beroep doen op de
WWB.
Het uitzonderen van individuen of groepen van de verhoging van de
AOW-leeftijd op grond van de polisvoorwaarden van private inkomensverzekeringen, zoals de leden van de SP-fractie voorstellen, acht de regering
niet gewenst en niet passend bij het karakter van de AOW als volksverzekering.
1.1.4. Flexibel opnemen AOW-pensioen
De leden van de VVD-fractie vragen welke tijdseenheid gebruikt kan
worden voor het eerder of later opnemen van het AOW-pensioen.
Daarnaast stellen deze leden terecht dat om uitvoeringstechnische
redenen een eenmaal ingegaan gedeelte van het AOW-pensioen niet kan
worden verlaagd. Zij vragen zich af of hier toch niet nogmaals naar
gekeken kan worden, omdat dit ertoe leidt dat ouderen niet meer kunnen
besluiten om meer te gaan werken. Ook willen de leden van de
VVD-fractie weten hoe vaak een werknemer het deeltijdspercentage mag
wijzigen?
De leden van de VVD-fractie pleiten ervoor dat het eenmaal ingegane
gedeelte van het AOW-pensioen verlaagd zou moeten kunnen worden,
omdat anders ouderen niet meer zouden kunnen besluiten meer te gaan
werken. De regering deelt deze mening niet. Het staat ouderen altijd vrij
om naast hun AOW-pensioen (meer) te gaan werken. De AOW kent
hiervoor geen beperkingen. Dat een eenmaal ingegaan deel van het
AOW-pensioen in omvang niet meer verlaagd kan worden, bijvoorbeeld
van een deeltijdpercentage van 40% naar een deeltijdpercentage van 20%,
komt voort uit de wens van de regering om een goed uitvoerbare regeling
op te zetten. Het verlagen van een eenmaal ingegaan deel van het
AOW-pensioen zou zeer complexe berekeningen vragen. Zo moet
rekening gehouden worden met al uitgekeerde AOW-bedragen en moet
op basis daarvan het verhogings- of kortingspercentage worden
aangepast. De regering heeft er daarom voor gekozen het alleen mogelijk
te maken het deeltijdpercentage te verhogen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

18

Het opnemen van het AOW-pensioen kan in hele maanden. Het wijzigen
van het deeltijdpercentage kan in stapjes van 10%. Dit betekent dat
iemand maximaal 9 keer het deeltijdpercentage kan verhogen.
Naar aanleiding van het rekenvoorbeeld in de memorie van toelichting
vragen de leden van de VVD-fractie of het kan voorkomen dat iemand een
AOW-percentage ontvangt van meer dan 100%, bijvoorbeeld wanneer
deze persoon een groot deel van zijn AOW-pensioen uitstelt. De leden van
de SP-fractie vragen of de regering kan schetsen onder welke omstandigheden en op welke wijze het percentage, waarmee het AOW-pensioen
wordt verhoogd bij doorwerken na de AOW-leeftijd, lager of hoger wordt.
Als iemand (een deel van) zijn AOW-pensioen uitstelt, dan ontvangt hij
inderdaad een AOW-percentage van meer dan 100%. De hoogte van het
opslagpercentage is afhankelijk van de lengte van de periode waarmee
het AOW-pensioen wordt uitgesteld, en of het geheel of gedeeltelijk wordt
uitgesteld. Uitgangspunt hierbij is dat het één jaar uitstellen van het
gehele AOW-pensioen leidt tot een opslag van 6,5%. Het opslagpercentage bij uitstel over een andere periode, uitstel van een deel van het
pensioen, of een combinatie daarvan, kan van deze 6,5% worden afgeleid.
Wanneer iemand bijvoorbeeld zijn pensioen anderhalf jaar uitstelt dan
wordt zijn opslagpercentage 1,5*6,5%= 9,75%. Wanneer iemand de helft
van zijn AOW-pensioen laat ingaan bij het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd en de andere helft anderhalf jaar uitstelt, dan wordt zijn
opslagpercentage 0,5*1,5*6,5%=4,875%.
De leden van de PvdA-fractie vragen of in het geval dat de AOW-leeftijd
68 jaar is, het AOW-pensioen op z’n vroegst op 66-jarige leeftijd vervroegd
aangevraagd kan worden. Daarbij vragen deze leden of het juist is dat het
AOW-pensioen ongeacht de geldende AOW-leeftijd maximaal vijf jaar kan
worden uitgesteld en maximaal twee jaar eerder kan worden aangevraagd. De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de regering nader
kan toelichten waarom de keuze is gemaakt om het AOW-pensioen
maximaal vijf jaar later te laten ingaan. Daarnaast vraagt de ChristenUniefractie of de regering overweegt om aanvullende maatregelen te nemen
om personen met een onvolledige AOW-opbouw tegemoet te komen,
aangezien het voor deze groep mensen moeilijker is om aan de
inkomenseis te voldoen. De leden van de fractie van de ChristenUnie
vragen hoeveel mensen niet aan de inkomenseis voor het eerder
opnemen van het AOW-pensioen zullen kunnen voldoen.
De regering kan bevestigend antwoorden op de vragen van de
PvdA-fractie. Ongeacht de geldende pensioenleeftijd kan het
AOW-pensioen maximaal 5 jaar worden uitgesteld en maximaal 2 jaar
eerder worden aangevraagd.
De wens om het AOW-pensioen langer dan 5 jaar uit te stellen zal
waarschijnlijk slechts voor een zeer kleine groep mensen gelden. Om de
uitvoeringskosten te beperken is ervoor gekozen deze termijn te hanteren.
Personen die het AOW-pensioen uitstellen zullen dit waarschijnlijk doen
omdat zij daarnaast nog een betaalde baan hebben. De regering vindt het
belangrijk aan te geven dat het feit dat men na 5 jaar zijn AOW-pensioen
volledig moet opnemen, langer doorwerken niet in de weg staat.
De regering heeft geen voornemens om specifiek personen met een
onvolledige AOW-opbouw tegemoet te komen omdat het voor hen
lastiger is om aan de inkomenseis te voldoen. Wel zet de regering
maatregelen in om mensen met lage inkomens beter in staat te stellen om
gebruik te maken van de mogelijkheid om eerder met pensioen te gaan.
Over deze maatregelen is de Tweede Kamer geïnformeerd met de brief
van 30 september 2011 over het vitaliteitspakket (Kamerstukken II, 32 043,
nr. 71).
Verder is in het debat op 15 september jl. toegezegd om met een voorstel
te komen om de inkomenseffecten van mensen met een laag inkomen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

19

een lang arbeidsverleden te beperken tot –3%, wanneer zij vanaf 2025 (de
AOW-leeftijd is dan waarschijnlijk 67) op hun 65e willen stoppen met
werken. Een eerste stap daarvan is een aanvullende werkbonus van in
totaal 1200 euro voor oudere werknemers tussen 61–65 jaar.
De regering heeft geen gegevens over het aantal mensen dat niet aan de
inkomenseis voor het eerder opnemen van het AOW-pensioen zal kunnen
voldoen. Het gaat hier namelijk om een zeer specifieke toekomstige groep:
mensen die vanaf 2020 hun AOW-pensioen vervroegd willen opnemen,
die geen volledige AOW-opbouw hebben, en die geen of zeer beperkt
aanvullend pensioen hebben opgebouwd. Overigens hebben nieuwe
generaties gepensioneerden in het algemeen meer pensioen opgebouwd
dan eerdere generaties. De regering verwacht dat deze trend zich voortzet.
De leden van de PvdA-fractie stellen enkele vragen over de groep mensen
geboren in 1959. Deze mensen worden in 2024 65 jaar en in 2025 66 jaar.
De leden van de PvdA-fractie vragen wanneer deze mensen hun
AOW-pensioen één jaar eerder kunnen laten ingaan, in 2024 of in 2025?
Gezien de huidige ontwikkeling van de levensverwachting is het
waarschijnlijk dat de AOW-leeftijd in 2025 wordt verhoogd naar 67 jaar. De
groep mensen geboren in 1959 wordt in 2025 66 jaar. De dan geldende
AOW-leeftijd is 67 jaar. Deze mensen bereiken dus in 2026 de pensioengerechtigde leeftijd. Indien zij hun AOW-pensioen op 65 jaar (in 2024) willen
laten ingaan, dan is dat twee jaar eerder. Hun netto AOW wordt dan 13%
gekort. Indien zij hun AOW-pensioen op 66 jaar (in 2025) willen laten
ingaan, dan is dat één jaar eerder. Hun netto AOW wordt dan 6,5% gekort.
De leden van de PvdA-fractie vragen waarom de regering de formules
voor de berekening van het (bruto) kortingspercentage en de compensatie
voor betaalde AOW-premie niet in de wet opneemt maar bij amvb wil
regelen. Ook de leden van de CDA-fractie willen dit weten. De leden van
de CDA-fractie vragen tevens waarom de compensatie voor betaalde
AOW-premie noodzakelijk is en tot wanneer deze compensatie gegeven
wordt.
De korting bij het eerder opnemen van het AOW-pensioen wordt
toegepast op het netto AOW-pensioen. Het gaat hierbij om een
percentage van 6,5% voor ieder jaar dat men het AOW-pensioen eerder
laat ingaan. De regering hecht eraan aan te geven dat de formule voor het
bruto kortingspercentage bedoeld is om een korting van 6,5% op het netto
AOW-pensioen praktisch vorm te geven. Het gaat dus om een technische
exercitie, waarbij het op het netto AOW-pensioen toe te passen kortingspercentage via de gangbare systematiek van de netto-netto-koppeling (die
wordt gebruikt om de hoogte van het AOW-pensioen vast te stellen) wordt
vertaald in een op het bruto-AOW-pensioen toe te passen percentage.
Voor het bepalen van het bruto kortingspercentage zijn het geldende
belasting- en premieregime medebepalend. Het eerder in laten gaan van
het AOW-pensioen is pas mogelijk vanaf 2020. Omdat in de tussentijd het
belasting- en premieregime nog aan verandering onderhevig kunnen zijn,
heeft de regering ervoor gekozen de berekening van het bruto kortingspercentage te regelen bij amvb die in aanloop naar 2020 zal worden
vastgesteld.
Over het AOW-pensioen dat eerder ingaat moet AOW-premie worden
betaald. Dit geldt totdat men de geldende AOW-leeftijd heeft bereikt. Voor
de betaalde AOW-premie ontvangt men tot aan de AOW-leeftijd een
compensatie. Op deze wijze ondervindt men bij het eerder opnemen van
de AOW geen nadeel van de AOW-premieheffing die geldt vóórdat de
AOW-leeftijd is bereikt. Ook voor de compensatie geldt dat deze in hoogte
afhankelijk is van het geldende belasting- en premieregime. Daarom heeft
de regering ervoor gekozen de berekening van de compensatie, ook in dit
geval, te regelen bij amvb die in aanloop naar 2020 zal worden vastge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

20

steld. Dit verandert niets aan het doel van de compensatie namelijk het
compenseren voor de betaalde AOW-premie.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe het kortingpercentage van 7,2% is
berekend en hoe het zich verhoudt tot het netto AOW pensioen van 6,5%.
Het kortingspercentage van 6,5% wordt toegepast op het netto
AOW-pensioen zoals dat wordt gebruikt bij de berekening van het bruto
AOW-pensioen (de netto-netto koppeling). Het berekende netto bedrag
wordt op basis van de geldende regels in de loonbelasting en premieheffing zorgverzekeringswet omgerekend tot een bruto bedrag. Dit bruto
bedrag ligt gemiddeld 7,2% lager dan het reguliere bruto AOW-pensioen.
Het verschil tussen het netto kortingspercentage van 6,5% en het bruto
kortingspercentage van 7,2% wordt veroorzaakt door belasting- en
premieheffing.
De leden van de CDA-fractie vragen naar de hoogte van de inkomenseis
die wordt gehanteerd bij het vrijwillig naar voren halen van het
AOW-pensioen en hoe deze wordt gemeten.
De inkomenseis waaraan men moet voldoen is het geldende uitkeringsniveau voor een alleenstaande in de bijstand voor personen die de
AOW-leeftijd zijn gepasseerd. Deze norm geldt ook voor afzonderlijke
gehuwden. De reden hiervoor is dat gehuwden door het overlijden van
één van de partners alleenstaande kunnen worden. Voorkomen moet
worden dat deze personen als gevolg hiervan alsnog een beroep zouden
moeten doen op de bijstand. Voor een gehuwde wordt, bij de vaststelling
of men voldoet aan de inkomenseis, gerekend met het hogere alleenstaande AOW-pensioen op basis van de AOW-opbouw van deze gehuwde.
De reden hiervoor is dat een gehuwde, die alleenstaande wordt, op dat
moment recht krijgt op de hogere alleenstaande norm in de AOW.
De leden van de CDA-fractie vragen waarom voor het aanvragen het
AOW-pensioen er een termijn van twee maanden noodzakelijk is en hoe
de mensen daarover worden geïnformeerd.
De door de leden van de CDA-fractie bedoelde termijn van 2 maanden
geldt alleen voor personen die het AOW-pensioen eerder willen laten
ingaan. Voor hen geldt namelijk dat zij moeten voldoen aan een
inkomenseis. Het verifiëren van het inkomen is een extra stap in het
uitvoeringsproces van het AOW-pensioen. Vandaar dat hiervoor extra
behandelingstijd is ingeruimd. Adequate voorlichting acht de regering van
groot belang. Ook dit onderdeel van het wetsvoorstel zal daarbij de
nodige aandacht krijgen.
De leden van de SP-fractie vragen waarom iemand in de toekomst gebruik
zal maken van de mogelijkheid om tegen een levenslange korting op de
AOW-uitkering eerder te stoppen met werken. De leden vragen of het in
alle gevallen niet verstandiger is om eerst te bezien of er recht bestaat op
WW, WWB of andere uitkeringen, of te bezien of met spaargeld deze
periode overbrugd kan worden. De leden vragen of voorafgaand aan de
verhoging van de AOW-leeftijd in 2020 publiekscampagnes gevoerd gaan
worden om mensen te waarschuwen dat zij een dief van hun eigen
portemonnee zijn als zij gebruik maken van de mogelijkheid om de
AOW-uitkering eerder in te laten gaan. De leden van de ChristenUniefractie vragen de regering hoe zij gaat zorgen voor een tijdige en
duidelijke communicatie van alle verschillende wijzigingen in dit
wetsvoorstel en de in te dienen samenhangende wetsvoorstellen.
Door de introductie van een flexibele ingangsdatum voor de AOW, maakt
de regering het voor mensen mogelijk de overgang van werken naar
pensionering zelf vorm te geven. Het eerder dan wel later in laten gaan
van het AOW-pensioen blijft hierbij een individuele keuze, die men kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

21

maken op basis van de eigen financiële mogelijkheden en persoonlijke
afwegingen.
Alle sociale zekerheidsuitkeringen die gericht zijn op personen die de
AOW-leeftijd nog niet hebben bereikt, zoals de WW en de WIA, zullen
doorlopen tot aan de pensioengerechtigde leeftijd. Personen die op grond
van deze regelingen een uitkering ontvangen tot aan de AOW-leeftijd
kunnen er inderdaad voor kiezen het AOW-pensioen niet eerder in te laten
gaan. Voor personen die bijstand ontvangen geldt dit niet. De bijstand
geldt als sociaal vangnet voor mensen die niet over de middelen
beschikken om in de noodzakelijke kosten van het bestaan te voorzien. Tot
deze middelen worden alle vermogens- en inkomensbestanddelen
gerekend waarover de alleenstaande of het gezin beschikt of redelijkerwijs
kan beschikken. In dit verband wordt de mogelijkheid om een
AOW-pensioen eerder aan te vragen als een inkomensbestanddeel gezien
waarover de belanghebbende redelijkerwijs kan beschikken. Alleen in het
geval dat een bijstandontvanger geen aanspraak kan maken op het eerder
opnemen van het AOW-pensioen, omdat deze niet voldoet aan de
gestelde structurele inkomenseis, is een beroep op de bijstand tot aan de
geldende AOW-leeftijd mogelijk.
De regering werkt aan plannen voor de communicatie over de veranderingen in de AOW vanaf 2013. Daarnaast overlegt de regering met sociale
partners en pensioenfondsen over de communicatie met betrekking tot de
mogelijke veranderingen in de sfeer van de aanvullende pensioenen.
Verder neemt het kabinet deel aan de activiteiten van het platform
Wijzeringeldzaken om het pensioenbewustzijn te vergroten. Bij de
communicatie over de veranderingen in de AOW wordt bekeken in
hoeverre de onderwerpen van de vitaliteitsbrief hierin moeten worden
meegenomen. Daarnaast bereidt de regering een apart voorlichtingstraject voor om mensen te doordringen van het belang om blijvend vitaal
en goed opgeleid te zijn.
De leden van de fractie van D66 vragen of onder het totaalpakket het
eerder ingaan van de AOW actuarieel neutraal is of dat dit scheef
getrokken wordt door de compensatie voor de betaalde AOW-premie.
Bij het eerder ingaan van de AOW wordt het netto AOW pensioen met
6,5% verlaagd. Dit heeft tot gevolg dat: a) tot de AOW-leeftijd wordt
gecompenseerd voor betaalde AOW-premie, en b) het bruto kortingspercentage uitkomt op 7,2% bij het huidige belasting- en premieregime. Deze
twee factoren compenseren elkaar gemiddeld over de levensloop, wat als
gevolg heeft dat het eerder opnemen actuarieel neutraal is.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen wat de periode van
levensverwachting is waarop het totale bedrag aan AOW-pensioen wordt
gebaseerd. Daarnaast vragen zij de regering om toe te lichten bij welke
internationaal gebruikelijke systematieken in het wetsvoorstel aansluiting
is gezocht, en op welke wijze deze aansluiting heeft plaatsgevonden.
De regering veronderstelt dat deze vragen van de leden van de
ChristenUnie-fractie betrekking hebben op de passage in de memorie van
toelichting over het opslagpercentage bij uitstel van het AOW-pensioen. In
deze passage staat dat het totaal aan pensioen dat iemand over de rest
van zijn leven gemiddeld zal ontvangen het uitgangspunt is van actuariële
neutraliteit. Naarmate dat bedrag over minder jaren wordt verspreid,
wordt het AOW-pensioen evenredig verhoogd, waarbij eventueel ook
rekening wordt gehouden met rente-effecten. De periode van levensverwachting waarop dit totale bedrag wordt gebaseerd is gelijk aan de
resterende levensverwachting bij 65 jaar. Op dit moment is dat ruim
19 jaar.
In de memorie van toelichting is tevens aangegeven dat het opslagpercentage van 6,5% bij één jaar uitstel van het AOW-pensioen lineair wordt
geïnterpoleerd en geëxtrapoleerd, en dat hiermee wordt aangesloten bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

22

de internationaal meest gebruikelijke systematiek. Andere landen die deze
systematiek hanteren zijn onder meer Duitsland en Canada. Bij de
gekozen methode leidt uitstel van het AOW-pensioen met een half jaar tot
een opslagpercentage van 0,5*6,5%=3,25%, en uitstel met twee jaar tot
een opslagpercentage van 2*6,5%=13%. Het zou ook mogelijk zijn om op
een andere, ingewikkeldere manier te interpoleren en extrapoleren, maar
vanwege de eenvoud is daar niet voor gekozen.
2. Wijziging van de Wet inkomensvoorziening oudere werklozen
De regering geeft aan dat het aflopen van de Inkomensvoorziening oudere
werklozen (IOW) in 2021 aansluit bij de inzet dat de arbeidsmarkt voor
ouderen op dat moment is genormaliseerd. De leden van de fracties van
de PVV, CDA en ChristenUnie vragen de regering hoe dit voornemen
hieraan bijdraagt. Zij vragen de regering om nader toe te lichten waarom
de regering verwacht dat die doelstelling in 2021 zal zijn bereikt.
Het is de ambitie van de regering om de arbeidsparticipatie van oudere
werknemers te verhogen. Daarnaast zet de regering samen met de sociale
partners in op het vergroten van de duurzame inzetbaarheid. Het
vitaliteitspakket is hierbij ondersteunend. De Stichting van de Arbeid
(STvdA) geeft in de «Beleidsagenda 2020: investeren in participatie en
inzetbaarheid» aan er naar te streven dat de arbeidsparticipatie van
mensen van 55 jaar en ouder in 2020 niet meer fundamenteel verschilt
van de arbeidsparticipatie onder de 55 jaar. In lijn met de inzet van de
sociale partners zullen in 2019 de ouderenregelingen integraal worden
bezien. Als in lijn met de ambitie van kabinet en sociale partners, de
arbeidsmarktpositie van ouderen genormaliseerd is, dan zijn specifieke
vangnetregelingen niet meer nodig. Mocht de arbeidsmarktsituatie van
ouderen daartoe aanleiding geven, dan kan op dat moment besloten
worden welke verdere maatregelen eventueel nodig zijn.
De leden van de SP fractie vragen of het juist is dat het niet meer mogelijk
is om van de IOW gebruik te maken op het moment dat de AOW-leeftijd in
2020 verhoogd is naar 66. De leden vragen tevens welke samenhang is er
is tussen het verlengen van de IOW en het verhogen van de AOW-leeftijd.
Oudere werklozen die geboren zijn in 1955 kunnen gebruik maken van de
IOW. Dat houdt in dat een oudere werkloze geboren in 1955 – die voldoet
aan de voorwaarden voor het recht op IOW – na afloop van de
WW-uitkering instroomt in de IOW. In 2021 bereikt deze oudere werkloze
de dan geldende pensioengerechtigde leeftijd van 66 jaar en eindigt de
IOW-uitkering. De oudere werklozen die geboren zijn op of na 1 januari
1956 zullen na het doorlopen van hun WW-uitkering niet meer in
aanmerking komen voor IOW. De oudere werklozen geboren in 1955 is het
laatste leeftijdscohort dat vanwege de verlenging van de IOW gebruik kan
maken van deze IOW. Personen geboren in 1955 zullen als eerste
geconfronteerd worden met de verhoging van de AOW-leeftijd naar
66 jaar. De regering acht het daarom wenselijk om voor deze groep
oudere werklozen de toegang tot de IOW open te houden. Uw Kamer
heeft aangegeven te hechten aan een structurele overbruggingsuitkering
voor oudere werknemers van 65 jaar of ouder na afloop van hun WW- of
loongerelateerde WGA-uitkering tot aan hun AOW-pensioen (Motie
Vermeij, Kamerstuknummer II, 2010–2011, 30 413, nr. 49). Zoals toegezegd
komt de regering met een voorstel waarmee in 2020 die overbrugging
voor oudere werkloze werknemers wordt geregeld.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen waarom de regering nu wel
aanpassingen aan de IOW voorstelt, terwijl de regering in de Nota naar
aanleiding van het verslag van het eerdere wetsvoorstel voor verhoging
van de AOW-leeftijd tot 66 jaar (32 767) nog aangaf dit niet te doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

23

Uit de evaluatie van de IOW die op 8 april 2011 naar uw Kamer is gestuurd
(Kamerstukken II, 2010/11, 32 729, nr. 1), blijkt dat de trend van de
stijgende arbeidsdeelname van ouderen doorzet. Het blijft voor oudere
werknemers desondanks lastig om het werk te hervatten. Met dit
wetsvoorstel wordt geregeld dat de pensioengerechtigde leeftijd in 2020
wordt verhoogd naar 66 jaar. Werknemers hebben tijd nodig om zich voor
te bereiden op langer doorwerken en werkgevers om het personeelsbeleid
hierop af te stemmen. Aangezien de arbeidsmarkt voor ouderen op dit
moment nog onvoldoende functioneert, acht de regering tijdelijke
verlenging van de IOW voor deze doelgroep aangewezen.
3. Wijziging fiscaal kader ouderdomsvoorzieningen
3.1. Werknemerspensioen algemeen (Tweede pijler)
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering nog voornemens is om
de maximumopbouwpercentages in het Witteveenkader te wijzigen of dat
deze gelijk blijven.
De in het wetsvoorstel opgenomen aanpassingen van het Witteveenkader
bestaan uit een koppeling van de pensioenrichtleeftijd aan de ontwikkeling van de levensverwachting en een verhoging van de AOW-inbouw
vanwege de extra verhoging van het AOW-pensioen. Beide maatregelen
gezamenlijk leveren de benodigde structurele besparing op van
€ 700 miljoen per 2013. Het is derhalve niet noodzakelijk aanpassingen in
de sfeer van opbouwpercentages aan te brengen om de benodigde
budgettaire opbrengst te realiseren. Ter toelichting kan in dit kader
opgemerkt worden dat bij een stapsgewijze verhoging van de pensioenrichtleeftijd de fiscaal maximaal toegestane toezegging (voor toekomstige
opbouw) wordt verlaagd. Zo heeft een pensioentoezegging van 2% vanaf
65 jaar economisch een hogere waarde dan zo’n toezegging vanaf 66 jaar.
In feite wordt in het laatste geval immers één pensioenuitkeringsjaar
minder aan de werknemer toegezegd.
De leden van de PvdA- fractie vragen of de regering wil reageren op het
commentaar van de STvdA over het wel of niet respecteren van de in het
pensioenakkoord opgenomen premieneutraliteitsregel met het
voorliggend wetsvoorstel.
Het door de STvdA gesloten pensioenakkoord bevat in het zogenoemde
uitwerkingsmemorandum een voorstel voor een premieneutraliteitsregel.
Deze regel heeft betrekking op situaties dat de ontwikkeling van de
levensverwachting van de deelnemers in een specifieke pensioenregeling
afwijkt van de levensverwachting van de Nederlandse bevolking (op basis
daarvan zal voortaan worden bepaald in hoeverre de pensioenrichtleeftijd
wettelijk wordt verhoogd).
Om het nieuwe contract fiscaal te kunnen begeleiden moet ten minste
worden voldaan aan een aantal voorwaarden. Ten eerste moet de
budgettaire opbrengst van de aanpassing van het fiscale kader uit het
Regeerakkoord behouden blijven (de opbrengst van de in het
wetsvoorstel opgenomen maatregelen bedraagt € 700 miljoen). Ook dient
sprake te blijven van een generiek kader waaraan op individueel niveau
getoetst kan worden. Ten slotte moet het fiscale toezicht op de ingepaste
nieuwe contracten uitvoerbaar zijn voor de Belastingdienst. De regering
heeft aangegeven bereid te zijn om te onderzoeken hoe binnen deze
randvoorwaarden een passend en eenduidig Witteveenkader kan worden
gerealiseerd dat tegemoet komt aan de wensen van sociale partners ten
aanzien van onder andere premiestabilisatie. Evenwel is de vormgeving
van het nieuwe pensioencontract nog in ontwikkeling. De benodigde
aanpassingen in fiscale regelgeving staan daardoor nog niet vast, en
kunnen daarom niet bij het voorliggende wetsvoorstel betrokken worden.
Vast staat enkel dat ook het nieuwe contract fiscaal moet kunnen worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

24

begrensd. De fiscale begeleiding van de nieuwe contracten zal, na
afronding van het hiervoor genoemde onderzoek, worden betrokken bij
het wetgevingstraject voor de wijziging van de Pensioenwet om de
nieuwe contracten mogelijk te maken. Afsluitend merkt de regering op dat
bij de huidige uitkeringsovereenkomsten fiscaal geen sturing plaatsvindt
op het niveau van de premie. Er geldt derhalve geen belemmering voor
sociale partners om de gemaakte afspraak over premieneutraliteit na te
leven, mits de fiscale maximering op het niveau van de uitkering in acht
wordt genomen.
De leden van de fracties van CDA, PvdA, SP, D66 en ChristenUnie vragen
of het voorstel tot inperking van het Witteveenkader per 1 januari 2013
uitvoerbaar is voor pensioenfondsen en pensioenverzekeraars. In dat
kader stellen de leden van de CDA-fractie overigens dat in het verleden
steeds was voorzien in een overgangstermijn van vijf jaar. De leden van
de ChristenUnie-fractie hebben ook gevraagd of de aanpassingstermijn
van één jaar voor toekomstige verhogingen van de fiscale pensioenrichtleeftijd haalbaar is voor de pensioenuitvoerders. De leden van de
D66-fractie wijzen erop dat het in twee stappen verhogen van de fiscale
pensioenrichtleeftijd naar 67 jaar leidt tot extra uitvoeringskosten en
vragen naar de budgettaire effecten van het in één stap per 2014
verhogen van de richtleeftijd naar 67 jaar tegenover de voorgestelde
verhoging in twee stappen. De leden van de CDA-fractie vragen wat de
effecten als het Witteveenkader in één keer wordt afgebouwd in 2013.
De regering is zich ervan bewust dat aan het ingangstijdstip van de
voorgestelde maatregelen een behoorlijke inspanningsverplichting van de
pensioenfondsen en pensioenverzekeraars is verbonden. In het verleden
zijn goede ervaringen opgedaan als het gaat om het door pensioenuitvoerders verlenen van medewerking aan een snelle invoering van
politiek-beleidsmatige gewenste wijzigingen in de fiscale pensioenregelgeving. In dat verband refereert de regering aan het gegeven dat de Wet
VPL op 24 februari 2005 in het Staatsblad is gepubliceerd en de aldaar
opgenomen regelgeving vervolgens op 1 januari 2006 in werking is
getreden. Dat is een aanzienlijk kortere periode dan de door de leden van
de CDA-fractie genoemde termijn van vijf jaar. Het voorgaande neemt niet
weg dat de regering de pensioenuitvoerders niet tot het onmogelijke wil
houden en derhalve in nauw overleg met deze sector zal blijven opereren.
De regering merkt op dat het vervangen van de voorgestelde verhoging
van de richtleeftijd in twee stappen (2013/2015) door een verhoging
ineens naar 67 jaar per 2014, de leden van de D66-fractie vragen daarnaar,
inderdaad budgettaire gevolgen heeft. Deze gevolgen bestaan – kwalitatief beschouwd – in ieder geval uit (i) een hogere pensioenopbouwruimte voor alle werknemers in verband met een ongewijzigde franchise
per 2013 en (ii) een hogere pensioenopbouw voor werknemers bij wie het
pensioen ingaat in de jaren 2013 en 2014. De regering is niet bekend in
hoeverre de uitvoeringskosten van een verhoging van de pensioenrichtleeftijd in twee stappen tegenover een verhoging ineens van elkaar
verschillen. Wel neemt de regering aan dat pensioenuitvoerders de twee
te nemen stap(pen) naar een pensioenrichtleeftijd van 67 jaar wel (steeds)
via één wijziging van de pensioenovereenkomst verwerken.
Een pensioenrichtleeftijdverhoging ineens naar 67 jaar per 2013, de leden
van de CDA-fractie vragen daarnaar, zou resulteren in een budgettair
voordeel, omdat de verhoging van de pensioenrichtleeftijd naar 67 jaar
twee jaar eerder wordt doorgevoerd.
De leden van de PvdA-fractie vragen naar de voor- en nadelen van een
verplichte conversie van alle opgebouwde pensioenrechten naar de
nieuwste pensioenrichtleeftijd. De regering rekent het niet tot haar taak
om sociale partners en pensioenuitvoerders wettelijk te verplichten al hun
pensioenafspraken actuarieel neutraal te herrekenen naar de nieuwste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

25

pensioenrichtleeftijd. Mogelijk zou een dergelijke maatregel onder
omstandigheden de transparantie kunnen vergroten, maar tegelijkertijd
zou de uitvoeringspraktijk (pensioenfondsen en pensioenverzekeraars)
worden bezwaard met een aanzienlijke aanvullende administratieve last
doordat alle bestaande regelingen actuarieel neutraal moeten worden
geherdefinieerd. Een verplichte conversie zou bijvoorbeeld alle individuele slapersrechten raken. Zo’n verzwaring van de administratieve
lasten, in aanvulling op de reeds gevraagde bijdrage van pensioenuitvoerders, acht de regering niet opportuun. Daarbij speelt mee dat
– vanwege volgende verhogingen van de pensioenrichtleeftijd – ook een
structurele regeling getroffen zou moeten worden om kennelijk beoogde
effect van te bereiken. Overigens wordt opgemerkt dat in de toekomst
verdere stijgingen van de pensioenrichtleeftijd zijn voorzien. Om het
kennelijk door de leden van de PvdA-fractie beoogde effect te bereiken
zou ook in die gevallen de wettelijke verplichting tot conversie moeten
gaan gelden. De gedwongen administratieve lastenverzwaring zou
derhalve structureel zijn. Het voorgaande laat onverlet de mogelijkheid die
pensioenuitvoerders hebben om vrijwillig tot conversie over te gaan.
De leden van de PvdA-fractie vragen op welke wijze de regering rekening
heeft gehouden met de VPL-overgangsregelingen die in 2014 aflopen.
Bij de invoering van de Wet VPL is in de Wet op de loonbelasting 1964
overgangsrecht opgenomen. Dit overgangsrecht bepaalt dat het Witteveenkader zoals dit gold op 31 december 2004 blijft gelden voor
werknemers die vóór 1 januari 2005 de leeftijd van 55 jaar hebben bereikt.
De regering is niet voornemens dit overgangsrecht te wijzigen.
De leden van de fracties van CDA, PvdA en ChristenUnie vragen – al dan
niet onder verwijzing naar het commentaar van het verbond van
verzekeraars op het wetsvoorstel – naar een uitzondering voor mensen
met een uitgewerkte rechtsverhouding. De leden missen een uitzonderingsbepaling in het wetsvoorstel.
Naar de regering begrijpt doelen de leden van genoemde fracties op
pensioenregelingen waarbij een premievrijstelling bij arbeidsongeschiktheid is ingegaan. Veel pensioenregelingen voorzien door middel van
een verzekeringsovereenkomst in een recht op premievrije voortzetting
van de pensioenopbouw bij arbeidsongeschiktheid. In dat geval komt de
voortzetting van de pensioenopbouw (geheel of gedeeltelijk) voor
rekening van de verzekeraar en is sprake van een recht op voortzetting
van de betaling van vaststaande premiebedragen voor pensioenopbouw
door de verzekeraar gericht op de oorspronkelijke pensioenrichtleeftijd.
Aldus staan de verplichtingen van de verzekeraar en de rechten van de
arbeidsongeschikte werknemer vast en zou gedwongen aanpassing van
de pensioenregeling voor arbeidsongeschikten tot aanzienlijke bezwaren
voor de uitvoeringspraktijk leiden.
Verzekerde pensioenregelingen voor arbeidsongeschikte werknemers
hoefden niet te worden aangepast aan de wijziging van het fiscale regime
bij de invoering van het Witteveenkader en aan de aanpassing aan de Wet
VPL. De Minister van Financiën wees dergelijke pensioenregelingen – in
overeenstemming met de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid – in bepaalde gevallen en onder voorwaarden aan op grond van
artikel 19d van de Wet op de loonbelasting 19641. Het is de bedoeling om
een soortgelijke aanwijzing – in soortgelijke gevallen en onder soortgelijke
voorwaarden – eveneens te doen voor dergelijke pensioenregelingen die
niet zijn aangepast aan de in het onderhavige wetsvoorstel opgenomen
wijzigingen.

1

Besluit van 9 september 2010
(Stcrt. 2010, 14304).

In reactie op het commentaar van het Verbond van Verzekeraars (hierna:
het Verbond), de leden van de PvdA-fractie vragen daarnaar, merkt de
regering nog het volgende op.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

26

Het Verbond heeft onder meer vragen gesteld over de uiterste datum
waarop het nabestaandenoverbruggingspensioen eindigt, alsmede de
uiterste ingangsdatum voor AOW-pensioen. In dit verband merkt de
regering op dat de voorgestelde AOW- en pensioenleeftijdverhoging
aanleiding geeft tot verdergaande aanpassingen in fiscale wetgeving die
aan de AOW- en/of pensioenleeftijd zijn gerelateerd. Een wetsvoorstel dat
daarin voorziet zal op een later moment aan uw Kamer worden aangeboden. In dit wetsvoorstel zijn in principe slechts de maatregelen
opgenomen die een inperking inhouden van de mogelijkheid om fiscaal
gefaciliteerd te sparen voor de oude dag. Niettemin kan de regering reeds
aangeven dat de bedoeling is dat de uiterste einddatum van het
nabestaandenoverbruggingspensioen zal aansluiten op de
AOW-ingangsdatum van de nabestaanden. Ten aanzien van de uiterste
ingangsdatum wordt opgemerkt dat de regering voornemens is de
omzetting op gelijke wijze te faciliteren als bij de invoering van
VPL-wetgeving, zodat geen beleidswijzigingen worden beoogd.
De leden van de PvdA-fractie vragen een toelichting bij de ingeboekte
besparing van € 700 miljoen van de inperking van het Witteveenkader in
het wetsvoorstel. De leden van de CDA-fractie vragen eveneens een
nadere onderbouwing van de besparing van € 700 miljoen, en vragen of
de effecten van toeslagen en andere inkomensafhankelijke regelingen
hierin zijn opgenomen. De leden van de CDA-fractie vragen bovendien of
de regering een schatting kan geven van een eventuele daling van de
pensioenpremies (die deels afhankelijk zijn van de afspraken tussen de
sociale partners) als gevolg van de inperking van het Witteveenkader.
Voorgesteld wordt de fiscale pensioenrichtleeftijd te verhogen bij
gelijkblijvende maximumopbouwpercentages per jaar. Deze verhoging
van de pensioenrichtleeftijd zorgt er tijdens deze kabinetsperiode reeds
voor dat minder pensioenpremie hoeft te worden afgedragen dan
wanneer de pensioenrichtleeftijd 65 jaar zou blijven. Daarnaast loopt tot
2028 het AOW-pensioen jaarlijks met 0,6% extra op. In verband hiermee
stijgt ook de minimaal te hanteren AOW-franchise in de pensioenopbouw
met deze extra AOW-verhoging waardoor eveneens minder pensioenpremie nodig is dan zonder die maatregel. De kosten van de omkeerregel
worden door de genoemde aanpassingen lager; de hoogte van de
kostendekkende premie is immers een afgeleide van de fiscaal maximaal
toegestane aanspraak. De netto contante waarde van deze besparing
bedraagt € 700 miljoen, waarbij rekening is gehouden met de
doorwerking op toeslagen. Deze voorgestelde inperking van het Witteveenkader (via de verhoging van de fiscale pensioenrichtleeftijd en de
minimum AOW-franchise) zal leiden tot lagere kostendekkende pensioenpremies dan wanneer de AOW-leeftijd en de pensioenrichtleeftijd niet
zouden worden aangepast. Hierbij verdient opmerking dat het effect op de
pensioenpremies enigszins wordt beperkt door het feit dat in een aantal
pensioenregelingen nog opbouwruimte bestaat (bijvoorbeeld door
verhoging van de opbouwpercentages). Met dit effect is rekening
gehouden.
De leden van de CDA- en SP-fractie vragen zich af of er aparte maatregelen getroffen worden voor de groep werknemers die in 2013 58 jaar of
ouder is. Deze groep zal met dit wetsvoorstel op de AOW-leeftijd van
65 jaar een iets lager pensioen hebben kunnen opbouwen dan met het
huidige Witteveenkader. De leden van de SP-fractie vragen in het
verlengde hiervan of deze groep, die vaak een arbeidscontract hebben dat
eindigt op 65 jaar, niet het recht zou moeten krijgen om 4,5 maanden na
het 65e levensjaar door te werken.
De groep die in 2013 58 jaar of ouder is heeft reeds in belangrijke mate
pensioenrechten opgebouwd. Dit zijn niet alleen pensioenrechten
ingaande op 65 jaar maar veelal ook pensioenrechten met een ingangs-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

27

datum vóór 65 jaar. Al deze reeds opgebouwde pensioenrechten worden
door de pensioenrichtleeftijdverhoging niet aangetast. De genoemde
groep kan het effect van de voorgestelde aanpassing van het Witteveenkader compenseren door langer door te werken tot maximaal 4,5 maand
(65 in 2019). Gegeven de eerder opgebouwde aanspraken is het belang
van het gemis van 4,5 maand pensioenopbouw relatief overigens beperkt.
De regering heeft derhalve niet overwogen om voor personen die in 2013
58 of ouder zijn aparte maatregelen te treffen.
De regering deelt niet de mening van de leden van de SP-fractie dat de
genoemde groep mensen het recht zouden moet krijgen om 4,5 maand
door te werken na het 65e levensjaar. Er is een wetsvoorstel in voorbereiding met betrekking tot doorwerken na de AOW-leeftijd. Om
doorwerken na de AOW-leeftijd aantrekkelijker en makkelijker te maken
zal een aantal arbeidsrechtelijke belemmeringen worden weggenomen. In
het wetsvoorstel is geen recht op doorwerken voor werknemers
opgenomen, omdat doorwerken in overleg tussen werkgever en
werknemer (eventueel vastgelegd in cao-afspraken) nu al mogelijk is en
met het wetsvoorstel aantrekkelijker en makkelijker zal worden.
De leden van de CDA-fractie vragen met betrekking tot de aanpassingen
van het Witteveenkader of de regering heeft overwogen om behalve de
standaardregelingen, die gebaseerd zijn op doorsneepremie en doorsneeopbouw, ook een nieuwe regeling te introduceren, die niet is gebaseerd
op doorsneepremie, maar op een degressieve opbouw voor een middelloonregeling, dat wil zeggen een hogere opbouw voor jongere cohorten.
Deze leden vragen wat hierbij de overwegingen zijn geweest van de
regering.
De doorsneepremie is een belangrijk onderdeel van de verplichtstelling op
grond van de Wet verplichte deelneming in een bedrijfstakpensioenfonds
2000. Het voorliggende wetsvoorstel beperkt zich tot wijzigingen in de
Algemene Ouderdomswet, de Wet inkomstenbelasting 2001 en de Wet op
de loonbelasting 1964. In antwoord op de vragen van de leden van de
CDA-fractie merkt de regering op dat het in het kader van dit wetsvoorstel
daarom niet heeft overwogen een nieuwe regeling te introduceren waarin
wordt afgeweken van de bestaande systematiek van de doorsneepremie
voor aanvullende pensioenen.
In de brief van 7 april 2010 over de toekomst van het aanvullend
pensioenstelsel (Kamerstukken II 2009/10, 30 413, nr. 142) heeft het vorige
kabinet aangegeven dat het niet opportuun was om eventueel beleid ten
aanzien van de doorsneepremie aan te kondigen, onder meer vanwege de
omvangrijke kosten waarmee de overgang van doorsneepremies naar een
andere premiesystematiek gepaard gaan, maar dat het wel van belang is
om de voor- en nadelen van de doorsneepremie te inventariseren. De
huidige regering deelt die overweging.
De leden van de SP-fractie vragen in welke sectoren het Witteveenkader
volledig wordt benut. Deze leden vragen verder of de aanpassing van het
Witteveenkader voornamelijk een gevolg heeft voor de opbouw van
pensioenen van werknemers die «zware beroepen» vervullen.
De regering merkt op dat de mate waarin het Witteveenkader wordt
benut, verschilt per pensioenfonds en niet naar zwaarte van beroepen.
Verder kan worden opgemerkt dat de benuttingsgraad van het geldende
Witteveenkader gemiddeld 94% bedraagt. Voorts wordt opgemerkt dat
vanwege het generieke karakter van het Witteveenkader, de aanpassing
van de pensioenrichtleeftijd en de opbouwpercentages voor iedereen een
gelijk effect heeft op het fiscaal gezien ten hoogste op te bouwen
pensioen.
De leden van de ChristenUnie-fractie willen weten waarom de regering de
fiscale pensioenrichtleeftijd eerder laat ingaan dan de verhoging van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

28

AOW-leeftijd. Ook willen deze leden weten welke mogelijke negatieve
gevolgen de regering ziet aan het ongelijk opgaan van de fiscale pensioenrichtleeftijd en de AOW-leeftijd.
Er is voor gekozen om in de structurele situatie de aanpassing van de
pensioenrichtleeftijd in het Witteveenkader steeds tien jaar voor de
verhoging van de AOW-leeftijd door te voeren. Leidend bij deze keuze is
geweest dat een inperking van het Witteveenkader met vertraging
doorwerkt in een stijging van de feitelijke pensioenleeftijd (uittreedleeftijd). Tot 2013 opgebouwde rechten op ouderdomspensioen – die
doorgaans gericht zullen zijn op een pensioenleeftijd van 65 jaar – blijven
namelijk staan; een vergelijkbaar effect doet zich voor bij de volgende
verhogingen van de pensioenrichtleeftijd. Het volledige effect van een
ophoging van de pensioenrichtleeftijd met één jaar zal daardoor pas na
40 jaar volledig doorgewerkt zijn in de feitelijke uittreedleeftijd. Derhalve
ligt het in de rede om een ruime periode voorafgaand aan een ophoging
van de AOW-leeftijd al de fiscale pensioenrichtleeftijd te verhogen. Naar
het oordeel van de regering zijn aan deze keuze geen noemenswaardige
negatieve gevolgen verbonden.
3.2. Individuele inkomensvoorzieningen in de derde pijler
Zowel de leden van de VVD-fractie als de leden van de CDA-fractie vragen
naar een toelichting op de verlaging van het premiepercentage in de
derde pijler met 0,6% voor ieder jaar waarmee de pensioenrichtleeftijd in
de tweede pijler wordt verhoogd.
In lijn met de aanpassingen voor werknemerspensioen, wordt ook de
opbouwruimte in de derde pijler aangepast. In dat kader wordt in het
onderhavige wetsvoorstel het maximumpremiepercentage voor pensioenopbouw in de derde pijler – (al dan niet bancaire) lijfrenten – verlaagd. De
verlaging van het maximale premiepercentage met 0,6%-punt voor elk
jaar dat de pensioenrichtleeftijd wordt verhoogd, zorgt ervoor dat mensen
die hun pensioenvoorziening volledig binnen het fiscale regime van de
derde pijler opbouwen (zoals zelfstandigen, voor zover deze niet gebruikmaken van de fiscale oudedagsreserve, of werknemers aan wie geen
pensioen is toegezegd) een overeenkomstige bijdrage leveren aan de
verbetering van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën als mensen
die in de tweede pijler een pensioen opbouwen.
De leden van de VVD-fractie vragen om een voorbeeld hoe de tweede en
derde pijler als communicerende vaten werken.
De fiscaal gefaciliteerde ruimte voor premieaftrek is thans gebaseerd op
17% van de premiegrondslag. De premiegrondslag bestaat kort gezegd uit
arbeidsinkomsten (box 1) verminderd met een franchise voor de AOW. De
aldus berekende ruimte voor premieaftrek wordt vervolgens nog
verminderd in verband met de pensioenaangroei in de tweede pijler en
dotaties aan de fiscale oudedagsreserve. De fiscaal gefaciliteerde ruimtes
in de tweede en derde pijler werken daardoor als communicerende vaten.
Dit complementaire karakter van de derde pijler kan aan de hand van het
volgende gestileerde voorbeeld worden geadstrueerd (voor zover niet
anders vermeld, cijfers 2011).
Een werknemer met een gelijkblijvend salaris van € 70 000 neemt
voor zijn tweede pijlerpensioen deel aan een (fiscaal niet maximaal
benutte) middelloonregeling met 2% opbouw per dienstjaar en een
AOW-franchise van € 12 6741 (voor het jaar 2010).

1

AOW franchise voor 2010.

Bij de maximale ruimte voor premieaftrek in de derde pijler wordt
rekening gehouden met de fiscaal gefaciliteerde ruimte die in de
tweede pijler wordt benut. Dit komt tot uitdrukking in artikel 3127
van de Wet IB 2001. Op grond hiervan bedraagt de «jaarruimte» (de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

29

hoogte van de maximale premieaftrek in de derde pijler) voor deze
werknemer:
17% * (€ 70 000 – € 11 631) – (7,5* € 1 147) = € 1 320
Deze uitkomst wordt bepaald door:
Het loon van € 70 000 minus het op grond van 3 127 van de Wet IB
2001 in aanmerking te nemen bedrag van € 11 631 (2011). Deze
uitkomst is de premiegrondslag die bepalend is voor de ruimte voor
premieaftrek van 17%.
Dit bedrag wordt echter gecorrigeerd met een factor 7,5 op de
pensioenopbouw van de werknemer in de tweede pijler («factor A»).
In dit voorbeeld is de pensioenopbouw uit het voorafgaande jaar
(factor A) bepaald op (€ 70 000 – € 12 674) * 2% = € 1 147.
De premieruimte in de derde pijler wordt daardoor bepaald op
€ 1320. Deze werknemer heeft in de derde pijler ruimte om zijn
fiscaal niet maximaal benutte ruimte voor pensioenopbouw in de
tweede pijler fiscaal gefacilieerd aan te vullen.
De leden van de fracties van PvdA en ChristenUnie vragen – al dan niet
onder verwijzing naar het commentaar van het Verbond van verzekeraars
op het wetsvoorstel – naar een toelichting op het tijdstip van de premieverlaging in de derde pijler.
Met de voorgestelde inperking van de premieruimte in de derde pijler
wordt bereikt dat van belastingplichtigen die een oudedagsvoorziening
volledig opbouwen in de tweede pijler en belastingplichtigen die de
inkomensvoorziening volledig opbouwen via de derde pijler een vergelijkbare bijdrage wordt gevraagd, zowel budgettair als qua participatie.
Vanuit dat perspectief bezien ligt naar het oordeel van de regering in de
rede dat het premiepercentage reeds per 2013 wordt verlaagd (naar
16,4%); vervolgens vindt deze verlaging ook steeds gelijktijdig met de
volgende verhoging van de pensioenrichtleeftijd plaats.
3.3. Ouderenkorting
De leden van de VVD vragen of de inkomensafhankelijke ouderenkorting
vanaf een gezamenlijk inkomen van 18 000 euro geleidelijk wordt
afgebouwd.
De inkomensafhankelijke ouderenkorting wordt net als de huidige
ouderenkorting afhankelijk van het verzamelinkomen van de (individuele)
belastingplichtige.
De leden van de PvdA-fractie vragen waarom de nieuwe inkomensafhankelijke ouderenkorting vanaf 2020 niet wordt opgenomen in voorliggend
wetsontwerp. Ook vragen deze leden via welke route dit wordt geregeld.
Vervolgens vragen zij of ouderen die zijn aangewezen op een aanvulling
vanuit de Aanvullende Inkomensvoorziening Ouderen (AIO) ook
aanspraak maken op de nieuwe inkomensafhankelijke ouderenkorting.
In het wetsvoorstel zijn de maatregelen opgenomen waarvoor geldt dat
werknemers en werkgevers duidelijkheid nodig hebben om zich voor te
kunnen bereiden op het langer doorwerken. Ook voor uitvoeringsorganisaties, pensioenfondsen en pensioenverzekeraars geldt dat deze maatregelen een lange voorbereidingstijd kennen. De inkomensafhankelijke
ouderenkorting gaat vanaf 2020 in en kent geen lange voorbereidingstijd.
De inkomensafhankelijke ouderenkorting zal op een later moment in
wetgeving aangeboden worden aan de Kamer.
De AIO-uitkering is hoger dan de WWB-uitkering voor mensen jonger dan
65 vanwege de ouderenkorting. Dit verschil verandert niet door de
vormgeving van de ouderenkorting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

30

De leden van de fractie van het CDA vragen naar de inkomensafhankelijke
ouderenkorting die 300 euro per jaar bedraagt. Zij vragen hoe tot dit
bedrag is gekomen en hoe de budgettaire consequenties (500 miljoen)
precies zijn berekend.
In de gesprekken met de sociale partners is gekeken naar de vormgeving
van de inkomensafhankelijke ouderenkorting en de effecten ervan,
gegeven de budgettaire randvoorwaarde van tenminste 0,7% houdbaarheidsopbrengst. In de uitwerking van het pensioenakkoord is de
vormgeving voor wat betreft het bedrag (300 euro) en de afbouw (5%
vanaf 18 000 euro) opgenomen. De budgettaire consequenties zijn op
basis van deze vormgeving geraamd op 500 miljoen euro, waarvan
€ 250 miljoen resteert na volledige afbouw van de ouderenkorting en
waarvan € 250 miljoen gefinancierd wordt door herschikking binnen het
vitaliteitspakket (verdeeld over werkgevers en werknemers).
De leden van de SP-fractie vragen op welke wijze de nieuwe inkomensafhankelijke ouderenkorting in de wet zal worden opgenomen. De leden
vragen welke inkomensgroepen door een verzilveringsprobleem hiervan
geen gebruik zullen kunnen maken.
De inkomensafhankelijke ouderenkorting zal op een later moment in een
wetsvoorstel worden aangeboden aan de Kamer. Momenteel kunnen
ouderen zonder aanvullend pensioen de ouderenkorting niet volledig
verzilveren. Als gevolg van het wetsvoorstel wordt het bruto
AOW-pensioen verhoogd, gefinancierd uit de huidige ouderenkorting en
MKOB. Dit heeft als gevolg dat het verzilveringsprobleem van ouderen
zonder aanvullend pensioen in de meeste gevallen opgelost zal zijn.
Alleen bij ouderen met grote aftrekposten zal een verzilveringsprobleem
blijven bestaan.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen hoeveel hoger de
inkomensafhankelijke ouderenkorting kan worden zonder dat er verzilveringsproblemen ontstaan.
In 2028, wanneer de periode waarin het AOW-pensioen extra wordt
verhoogd is afgelopen, betaalt een gehuwde oudere zonder aanvullend
pensioen circa 300 euro aan belasting (volgens de huidige inzichten,
zonder rekening te houden met aftrekposten). Dit betekent dat de
inkomensafhankelijke ouderenkorting met maximaal 300 euro kan worden
verhoogd zonder dat dit tot een standaard verzilveringsprobleem leidt.
De leden van de fractie van de SGP vragen waarom de regering heeft
gekozen voor een nieuwe inkomensafhankelijke ouderenkorting die in
2020 wordt ingevoerd. Volgens deze leden zou immers hierdoor een
verzilveringsprobleem voor AOW-gerechtigden kunnen ontstaan.
Naar aanleiding van gesprekken met de sociale partners wordt in het
voorliggende wetsvoorstel het AOW-pensioen verhoogd, gefinancierd
door een afbouw van de MKOB en de ouderenkorting. Om daarbij de
laagste inkomens een extra inkomensondersteuning te geven, is besloten
een gerichte inkomensafhankelijke ouderenkorting in te voeren. Vanwege
de verhoging van het AOW-pensioen wordt het verzilveringsprobleem
voor AOW-gerechtigden met een laag inkomen grotendeels opgelost. Ook
met de inkomensafhankelijke ouderenkorting zal een AOW-gerechtigde in
staat zijn ouderenkorting te verzilveren.
4. Uitvoering
De leden van de CDA-fractie vragen welke maatregelen nodig zijn om het
onderhavige wetsvoorstel te kunnen uitvoeren. Deze leden constateren
voorts dat in het regeerakkoord is opgenomen dat de ingangsdatum van
de AOW ook niet meer zal aanvangen op de 1ste van de maand, waarin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

31

iemand de pensioengerechtigde leeftijd bereikt, maar precies op de dag
waarop iemand 65 jaar wordt. Deze leden vragen of dit op enigerlei wijze
ook gevolgen heeft voor de verhoging van de AOW-leeftijd naar 66 jaar en
wat de effecten zijn voor gerelateerde maatregelen. Daarbij vragen deze
leden hoe hoog de uitvoeringskosten zijn in dit kader.
De Sociale Verzekeringsbank (SVB), het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) en de Belastingdienst hebben aangegeven dat het
voorliggende wetsvoorstel uitvoerbaar is. Er zijn voor deze organisaties
derhalve geen aanvullende maatregelen nodig om het onderhavige
wetsvoorstel te kunnen uitvoeren.
In het voorliggende wetsvoorstel is al rekening gehouden met de
wetswijziging waarbij het AOW-pensioen ingaat op de verjaardag. De
wijziging heeft dan ook geen gevolgen voor de verhoging van de
AOW-leeftijd naar 66 jaar of voor de uitvoeringskosten anders dan zoals
opgenomen in het voorliggende wetsvoorstel.
5. Financiële gevolgen
5.1. Effecten op de houdbaarheid
De leden van de CDA-fractie constateren dat de kosten van de AOW de
komende jaren sterk zullen stijgen van 4,9% van het BBP in 2010 naar
8,5% van het BBP in 2040 en vragen welk deel van de kosten van de AOW
via de heffing van premies worden gedragen en welk deel hiervan op
andere wijze wordt gefinancierd.
De kosten van de AOW bedragen inderdaad 4,9% BBP in 2010, waarvan
ongeveer 40% uit rijksbijdrage en 60% uit premiemiddelen worden
gefinancierd. Wegens de maximering van de AOW-premie zullen de
stijgende kosten voor de AOW tot 8,5% in 2040 voornamelijk uit rijksbijdragen worden gefinancierd. Globaal kan worden berekend dat de AOW
dan voor ongeveer 65% uit rijksbijdragen en 35% uit premiemiddelen
wordt gefinancierd.
De leden van de CDA-, D66- en ChristenUnie-fracties stellen vast dat de
regering in de memorie van toelichting toelicht dat de doorrekening van
het pensioenakkoord door het CPB zal worden geactualiseerd. Zij vragen
naar de stand van zaken. De leden van de D66-fractie vragen daarbij
tevens wanneer zij dit onderzoek kunnen tegemoet zien. De leden van de
GroenLinks-fractie vragen wat de houdbaarheidseffecten zijn van de
toezeggingen van de regering over de doorwerkbonus aan de leden van
de PvdA-fractie.
De regering heeft aan het CPB gevraagd een actualisatie te maken van de
doorrekening van het pensioenakkoord, inclusief het vitaliteitspakket.
Hierin zal ook worden ingegaan op de houdbaarheidseffecten van de
aanvullende werkbonus. Het CPB heeft deze doorrekening bij het afronden
van deze nota naar aanleiding van het verslag nog niet gereed. De
regering zal deze doorrekening zo spoedig mogelijk nazenden.
De leden van de SP-fractie vragen naar een uitgebreide financiële
onderbouwing van de bijdrage van de voorgestelde maatregelen aan het
houdbaarheidstekort. Deze leden vragen hierbij om prognoses van de
stijgende uitkeringslasten van alle uitkeringen, behalve de AOW. Deze
leden vragen voorts een prognose van de bijdrage aan de verhoging van
de arbeidsparticipatie. De leden van de fractie van GroenLinks vragen
hoeveel opbrengst mogelijk zou zijn indien de pensioenleeftijd in 2015
naar 67 jaar zou worden verhoogd. Deze leden vragen tevens hoeveel
opbrengst mogelijk zou zijn als de pensioenleeftijd vanaf 2013 met twee
maanden per jaar zou worden verhoogd.
De opbrengst van het wetsvoorstel wordt uitgedrukt in termen van
houdbaarheid. De overheidsfinanciën zijn houdbaar als de bestaande

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

32

overheidsvoorzieningen kunnen meegroeien met de welvaart zonder dat
de belastingen in de toekomst moeten worden verhoogd of de overheidsschuld zich explosief ontwikkelt. Bij houdbaarheidsberekeningen worden
alle plussen en minnen van de overheid in de toekomst zo goed mogelijk
meegenomen. Daarbij valt te denken aan zorgkosten, uitkeringslasten,
belastinginkomsten en aardgasbaten.
Het CPB heeft berekend dat dit wetsvoorstel leidt tot een houdbaarheidswinst van 0,7% bbp. Dat effect is als volgt opgebouwd:
Tabel 2: houdbaarheidseffect wetsvoorstel (in % bbp)
Minder AOW uitkeringen door hogere AOW-leeftijd (netto)
Weglek overige sociale zekerheid (netto)
Verhoging AOW gefinancierd uit MKOB en gebruteerde ouderenkorting
Beperking Witteveenkader door hogere pensioenleeftijd en franchise
Hogere werkgelegenheid
Effect op de opbrengsten box 3 en indirecte belastingen
Geleidelijke invoering

+
–
+
+
–
–

0,8
0,1 à 0,2
0,0
0,1
0,2
0,0 à 0,1
0,2

Totaal houdbaarheidseffect

+

0,7

Zoals uit tabel 2 blijkt, heeft de besparing op de AOW een positief effect
op de houdbaarheid van 0,8% bbp, en de stijging van de uitkeringslasten
van andere regelingen een negatief effect van 0,1 à 0,2% bbp. Het
werkgelegenheidseffect is positief en bedraagt 0,2% bbp. Bij een
invoerpad van twee maanden per jaar vanaf 2013 zou het houdbaarheidseffect afgerond 0,0% bbp hoger uitkomen. Als de AOW-leeftijd in 2015
naar 67 jaar zou worden verhoogd, dan zou het houdbaarheidseffect
afgerond 0,1% bbp hoger uitkomen.
De leden van de fractie van de SP vragen naar de geraamde koopkrachtontwikkeling tot 2040 volgens het CPB en vragen welk percentage van deze
koopkracht benut zou moeten worden om de stijging van de zorgkosten te
dekken.
Het CPB maakt koopkrachtramingen voor de korte en middellange termijn.
Er zijn geen koopkrachtramingen voor de periode tot 2040 beschikbaar.
Het CPB maakt wel ramingen van de ontwikkeling van de overheidsbegroting op de lange termijn. In de publicatie «Vergrijzing verdeeld» raamt
het CPB dat de kosten van zorg stijgen van 10,3% van het BBP in 2010 tot
14,3% in 2040. Hoe deze stijging uitwerkt op de koopkracht tot 2040 is niet
bekend.
De leden van de SP constateren dat veel 65-plussers heel belangrijk zijn in
het vrijwilligerswerk en mantelzorg. De kosten om dit belangrijke werk
door betaalde krachten uit te laten voeren zijn niet meegenomen in de
berekening hoeveel geld de voorgestelde verhoging van de AOW-leeftijd
oplevert. De leden vragen de regering hier onderzoek naar te doen en dit
te betrekken bij de berekeningen.
De regering merkt op dat op dit moment 71% van de mantelzorgers
tussen de 18 en 65 jaar een betaalde baan heeft. Het hebben van een baan
hoeft dus allerminst ten koste te gaan van het verlenen van mantelzorg of
het doen van vrijwilligerswerk. Bovendien stijgt de groep AOW’ers de
komende jaren fors. Deze mensen blijven steeds langer gezond en vitaal
en zijn dus in staat zijn om via mantelzorg of vrijwilligerswerk actief te
blijven. De regering verwacht daarom niet dat mantelzorg op grote schaal
vervangen zal worden voor betaalde zorg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

33

De leden van de SP-fractie constateren dat in het wetsvoorstel een aantal
toezeggingen aan de leden van de PvdA-fractie is gedaan. Deze leden
vragen naar de exacte inhoud en financiële omvang van deze toezeggingen.
Gedurende het debat is het totaalpakket op enkele punten gewijzigd. In de
motie Vermeij-Schouten (Kamerstukken II 2010/2011, 32 043, nr. 48) heeft
de Kamer gevraagd maatregelen te treffen zodat werknemers met een
lang arbeidsverleden in de laagste loonschalen uit kunnen treden op
65-jarige leeftijd. Met de werkbonus die in 2013 ingaat (en welke is
opgenomen in het Belastingplan 2012) geeft de regering invulling aan
deze motie. Oudere werknemers op het minimumloon kunnen een bedrag
sparen van in totaal 8400 euro.
Daarnaast is in het debat van 15 september aan de Kamer toegezegd om
met een voorstel te komen waarmee vanaf 2020 een structurele overbruggingsuitkering voor oudere werkloze werknemers wordt geregeld.
Verder is in dit debat toegezegd om met een voorstel te komen om de
inkomenseffecten van mensen met een laag inkomen en een lang
arbeidsverleden te beperken tot –3%, wanneer zij vanaf 2025 op hun 65e
willen stoppen met werken. Een eerste stap daarvan is een aanvullende
werkbonus van in totaal 1200 euro voor oudere werknemers tussen
61–65 jaar. In deze nota naar aanleiding van het verslag is aangegeven dat
de regering deze toezegging verder wil invullen door een intensivering
van deze aanvullende werkbonus. Werknemers ontvangen met deze extra
aanvullende werkbonus een bedrag van in totaal 7250 euro en wordt
gegeven aan oudere werknemers met een inkomen tot circa 150% van het
minimumloon. Dit bedrag komt bovenop de eerder genoemde bedragen.
In totaal kan een oudere werknemer met een minimumloon een bedrag
van 17 400 euro sparen door zijn (aanvullende) werkbonus, die hij extra
krijgt ten opzichte van een reguliere werknemer, opzij te zetten.
Het bedrag dat in totaal voor oudere werknemers met een inkomen tot
150% van het minimumloon omgaat in deze regelingen, is ongeveer
300 miljoen euro. Daar bovenop komen nog de kosten voor de verlenging
van de IOW en de invoering van de overbruggingsuitkering.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen een reactie op de
vraagtekens die de Raad van State heeft bij het budgettaire plaatje van het
wetsvoorstel. Deze leden vragen of het klopt dat de regering ermee
rekening houdt dat de pensioenpremies lager zullen worden vastgesteld
nu de pensioenleeftijd omhoog gaat. In verband hiermee vragen deze
leden in hoeveel gevallen de pensioenpremie echt omlaag kan nu de
pensioenfondsen er zo slecht voor staan en vragen zij of er aanleiding is
tot een bijstelling van deze budgettaire raming. Tevens vragen deze leden
wat de effecten zouden zijn op de participatie en wat de budgettaire
effecten zouden zijn als toch wordt overgegaan tot het aanscherpen van
het Witteveenkader, zoals oorspronkelijk werd voorgesteld in het
wetsvoorstel Verhoging AOW-leeftijd naar 66 jaar (Kamerstukken 32 767).
Deze leden vragen waarom hier nu niet voor is gekozen.
Pensioenfondsen hebben te maken met zware omstandigheden: rendementen op effectenbeurzen vallen tegen, evenals de rente waartegen
toekomstige uitkeringen verdisconteerd worden. Daardoor is de dekkingsgraad van pensioenfondsen op dit moment laag. Pensioenfondsen
kunnen op verschillende manieren met deze problematiek omgaan:
verhogen van pensioenpremies (zogenaamde herstelpremies), niet
indexeren van pensioenuitkeringen en/of afstempelen van pensioenrechten.
Voor zover wordt gekozen voor verhoging van pensioenpremies, kunnen
de herstelpremies het hiervoor genoemde effect op de pensioenpremies
– die het gevolg zijn van de verhoging van de pensioenrichtleeftijd –
geheel of gedeeltelijk teniet doen. Ook in die gevallen mag echter worden
gesproken van een besparing als gevolg van de verhoging van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

34

pensioenrichtleeftijd. Immers, als de pensioenrichtleeftijd niet zou worden
verhoogd, dan zouden de pensioenpremies sterker stijgen dan nu het
geval zal zijn. Het gaat er niet zozeer om of de pensioenpremies in
absolute zin gaan afnemen; van belang is of de pensioenpremies lager
uitvallen dan wanneer de pensioenrichtleeftijd niet zou worden verhoogd.
Anders dan door de leden van de GroenLinks-fractie wordt gesuggereerd,
leidt het wetsvoorstel wel tot een aanscherping van het Witteveenkader.
De inperking van het kader via de verhoging van de fiscale pensioenrichtleeftijd is hierin gelegen dat een toezegging van 2% vanaf 65 jaar
economisch een hogere waarde vertegenwoordigt dan zo’n toezegging
vanaf 66 jaar (in feite betreft het verschil één pensioenuitkeringsjaar).
Daarenboven vindt in de periode 2013–2028 aanvullend een inperking van
het Witteveenkader plaats door verhoging van de minimum
AOW-franchise vanwege de extra verhoging van het AOW-pensioen. De
aldus te realiseren budgettaire opbrengst is gelijk aan de opbrengst die
zou zijn behaald met de aanpassing van het Witteveenkader op de wijze
van het wetsvoorstel Verhoging pensioenleeftijd naar 66 jaar. Qua timing
wijkt de besparing van het voorliggende wetsvoorstel overigens wel af
van het ingetrokken wetsvoorstel. Onder het ingetrokken wetsvoorstel zou
de opbrengst in de eerste jaren na invoering hoger zijn dan onder het
huidige wetsvoorstel, terwijl onder het huidige wetsvoorstel de opbrengst
in latere jaren hoger is. Uit hoofde van de (structurele) budgettaire
opbrengst zullen de effecten op de participatie van het oorspronkelijke en
het huidige wetsvoorstel dan ook nauwelijks verschillen. Overigens heeft
het huidige wetsvoorstel, als gevolg van de verdere verhoging van de
pensioenrichtleeftijd, ten opzichte van het ingetrokken wetsvoorstel wel
een positiever «normeffect» op het arbeidsaanbod. Die norm zal de
komende jaren immers stijgen door een toename van de AOW- en
pensioenrichtleeftijd, terwijl die leeftijd – en bijgevolg de norm – met het
ingetrokken wetsvoorstel bleef vaststaan op 66 jaar. Om die reden is het
effect op de arbeidsparticipatie van het huidige wetsvoorstel gunstiger.
De leden van de ChristenUnie-fractie stellen vast dat de regering uitgaat
van een verbetering van de houdbaarheid met 0,7% bbp, terwijl het CPB
in het rapport «Vergrijzing verdeeld» uit 2010 aangeeft dat het houdbaarheidstekort op de overheidsfinanciën als gevolg van de vergrijzing 4,5%
bbp is. Deze leden vragen de regering of zij een bijdrage van 0,7% bbp
aan de verbetering van het houdbaarheidstekort voldoende vindt.
In het CPB rapport «Vergrijzing verdeeld» uit 2010 bedraagt het houdbaarheidtekort 4½ % in 2015 of te wel 29 miljard. Dit houdbaarheidstekort
wordt niet alleen teruggebracht door de maatregelen in het nu voorliggende wetsvoorstel op de lange termijn, maar ook door de (voorgestelde)
ombuigingen in deze kabinetsperiode met 18 miljard in 2015. De regering
is dan ook van mening dat het houdbaarheidstekort in deze kabinetsperiode fors wordt verminderd zeker indien ook rekening wordt gehouden
met de effecten van ingezet beleid voor de lange termijn.
5.2. Effecten op de uitkeringslasten
De leden van de PVV fractie vragen of de overheid via de verhoging van
de AOW-uitkering meebetaalt aan de aanvullende pensioenen, en of
werknemers en zelfstandigen zonder collectieve pensioenregeling
meebetalen aan de verbetering van aanvullende pensioenen.
Aanvullende pensioenen worden gefinancierd door middel van kapitaaldekking. De pensioenpremie die daarvoor nodig is wordt volledig
opgebracht door de werkgevers die een collectieve pensioenregeling
aanbieden en de werknemers die in collectieve regelingen deelnemen. De
opbouw van aanvullend pensioen wordt door de overheid gestimuleerd
doordat pensioenpremies onder voorwaarden fiscaal aftrekbaar zijn. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

35

wetsvoorstel leidt niet tot extra kosten, maar juist tot een besparing op de
AOW en de fiscale faciliëring van de aanvullende pensioenen.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering naar het verloop van de
financiering van de extra verhoging van de AOW uit de gelijktijdige
afbouw van de MKOB en de ouderenkorting. Zij vragen tevens in welk jaar
de afbouw van de MKOB is afgerond en in welk jaar die van de ouderenkorting begint.
De extra verhoging van de AOW loopt van 2013 tot en met 2028. De
MKOB wordt afgebouwd tot en met 2019, de ouderenkorting van 2020 tot
en met 2028. Voor de komende jaren betekent dit dat de SZW-begroting
als volgt wordt aangepast:
Tabel 3: budgettaire gevolgen begroting SZW (in € mln)

AOW uitkeringslasten
MKOB uitkeringslasten

2012

2013

2014

2015

2016

0
0

159
–159

330
–330

512
–512

703
–703

De leden van de CDA-fractie constateren dat het flexibel opnemen van het
AOW-pensioen tot mogelijke kasschuiven leidt. Zij vragen of de regering
kan garanderen dat deze budgetneutraal zullen zijn, en vragen hoe dit
budgettair wordt verwerkt.
De korting of opslag bij het eerder of later laten ingaan van het
AOW-pensioen is actuarieel neutraal. Dat wil zeggen dat het totaalbedrag
aan AOW-pensioen dat iemand over zijn gehele leven ontvangt naar
verwachting gelijk is, ongeacht of hij zijn AOW naar voren haalt, uitstelt,
of op de reguliere datum laat ingaan. Gemiddeld is de flexibilisering dus
budgettair neutraal. De budgettaire verwerking geschiedt, zoals de leden
van de CDA-fractie correct constateren, middels kasschuiven. Intertemporeel zijn deze budgettair neutraal, dat wil zeggen dat de totale uitgaven
over de jaren heen gelijk blijven terwijl er wel verschuivingen zijn tussen
de jaren. De ruimte die ontstaat door lagere AOW-uitgaven in het ene jaar
wordt zo gebruikt om de hogere uitgaven in een ander jaar te kunnen
financieren. Op deze manier hoeft er niet omgebogen te worden voor
hogere AOW-uitgaven in enig jaar en wordt budgettaire ruimte als gevolg
van lagere uitgaven niet aan andere doelen besteed.
De leden van de SP-fractie vragen of de introductie van de VUT ertoe
heeft geleid dat het WAO-risico minder verbonden is met de leeftijd, en
welke gevolgen de verhoging van de AOW-leeftijd heeft op de toekomstige instroom in de WIA. Deze leden vragen of hiermee rekening is
gehouden bij de extra uitgaven aan andere sociale zekerheidsregelingen
door de verhoging van de AOW-leeftijd. Zij vragen hoe hoog deze extra
uitkeringslasten zullen zijn.
Het ligt voor de hand dat de instroom van ouderen in de WAO na
introductie van de VUT lager lag, omdat er toen minder ouderen werkten
(minder werkenden betekent automatisch een lager WAO-risico). Bij de
berekening van het houdbaarheidseffect van het wetsvoorstel heeft het
CPB er rekening mee gehouden dat een deel van de besparing op de
AOW-uitkeringslasten teniet wordt gedaan door een groter beroep op
andere sociale zekerheidsregelingen, zoals de WIA, de WW en de WWB.
Dit effect is niet uitgesplitst naar afzonderlijke regelingen. De precieze
besparing op de AOW en de onderverdeling van de weglek naar de
verschillende andere regelingen bewegen onder invloed van ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, conjunctuur, demografie en beleid en zullen te
zijner tijd hun beslag krijgen in de begroting van SZW.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

36

De leden van de SP-fractie vragen welke kosten er verbonden zijn aan het
een jaar langer doorbetalen van de partnertoeslag voor bestaande
gevallen.
Naar verwachting ontvangen in 2020 nog ca. 50 000 AOW-gerechtigden
partnertoeslag. De jongere partners van deze gerechtigden zullen vrijwel
allemaal tussen 2020 en 2030 65 worden. Een deel van hen zal dus met
66 jaar zelf AOW-gerechtigd worden, en een deel (waarschijnlijk) met
67 jaar. De totale kosten die verbonden zijn aan het langer doorbetalen
van de partnertoeslag voor deze groep liggen waarschijnlijk rond de
€ 300 miljoen. Dit is niet een jaarlijks bedrag, maar een cumulatief bedrag
over de periode 2020–2030. Dit is verwerkt in het houdbaarheidseffect.
5.3. Inkomenseffecten
De leden van de fracties van de ChristenUnie, CDA, D66, PvdA, SGP en SP
vragen naar de inkomens- en koopkrachteffecten van de maatregelen uit
het pensioenakkoord. De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen
welke inkomenseffecten de regering verwacht van het afschaffen van de
MKOB en de ouderenkorting en van de nieuwe inkomensafhankelijke
ouderenkorting. Zij vragen naar de verschillen in het effect ten opzichte
van de huidige ouderenkorting voor verschillende inkomensgroepen. De
leden van de PvdA vragen naar de ontwikkeling van het inkomen van
AOW-gerechtigden in de periode 2012–2028 voor huishoudens met een
volledig AOW-pensioen en met een onvolledig AOW-pensioen en een
aanvullende AIO-uitkering van respectievelijk 100, 300 en 500 euro per
maand. De leden van de fractie van het CDA vragen naar de inkomenseffecten van het afschaffen van de koopkrachttegemoetkoming en de
ouderenkorting. Ten aanzien van de ouderenkorting vragen de leden van
de ChristenUnie-fractie om een nadere toelichting van de gevolgen van
het afbouwen van de MKOB voor de koopkracht van ouderen met lage
inkomens.
De leden van de SP vragen in welke situaties de verhoging van de AOW
met 0,6% per jaar niet tot een netto inkomensvooruitgang leidt. Zij vragen
ook om een berekening van de koopkrachteffecten tussen 2013 en 2040
voor 20 inkomensgroepen verdeelt op de schaal van onvolledige AOW tot
€ 80 000. Zij vragen om deze berekeningen voor zowel gehuwden als
alleenstaanden en vragen ook de gemiddelde inkomensachteruitgang ten
gevolge van het niet indexeren en korten van pensioenen te betrekken. De
leden van de fractie van D66 vragen de regering om de inkomenseffecten
in 2028 weer te geven in grafiekvorm waarbij op de x-as het inkomen van
een AOW-gerechtigde is weergegeven en op de y-as het procentuele
inkomenseffect van het totaalpakket aan maatregelen. De leden van de
fractie van de SGP vragen naar de koopkrachteffecten van de afbouw van
de MKOB voor AOW-gerechtigden met een laag inkomen. Ook vragen
deze leden naar de koopkrachteffecten van het afschaffen van de
ouderenkorting.
De regering hecht eraan om te wijzen op het verschil tussen koopkrachten inkomenseffecten. In koopkrachteffecten, waar onder andere de leden
van de SP om vragen, wordt de totale inkomensontwikkeling meegenomen, rekening houdend met de loon- en prijsontwikkeling. De huidige
economische ontwikkelingen laten zien dat een economische ramingen
voor het komende jaar al met veel onzekerheid omgeven zijn, laat staan
ramingen tot en met 2040. De regering baseert haar koopkrachtberekeningen op economische ramingen van het CPB. Er zijn geen economische
ramingen voor de periode tot 2040 beschikbaar. Het is dus niet mogelijk
om voor deze periode koopkrachtberekeningen te maken.
Het is echter wel mogelijk om een overzicht te geven van de inkomenseffecten van de maatregelen rond het pensioenakkoord. In de memorie van
toelichting is al een overzicht gegeven van de gemiddelde jaarlijkse
inkomenseffecten voor een AOW-gerechtigde in de periode 2013–2028.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

37

Uit dit overzicht blijkt dat het inkomenseffect per jaar beperkt is. Figuur 1
geeft dezelfde effecten grafisch weer in de periode tot en met 2028 en tot
en met 2040. In deze berekeningen is inbegrepen: 1) de verhoging van het
AOW-pensioen met 0,6% per jaar tussen 2013–2028, gefinancierd door
een afbouw van de ouderenkorting en de MKOB, 2) invoering van een
inkomensafhankelijke ouderenkorting in 2020 van 300 euro per jaar, met
een afbouw van 5% vanaf een inkomen van 18 000 euro. Uit deze figuur
blijkt dat het gemiddelde jaarlijkse inkomenseffect voor de meeste
huishoudens afgerond 0% is.
Figuur 1: gemiddelde jaarlijkse inkomenseffecten in de periode 2013–2028/2040

Benadrukt moet worden dat figuur 1 een partieel beeld van de inkomenseffecten laat zien. Als gevolg van bijvoorbeeld de jaarlijkse indexering van
het AOW-pensioen met de contractloonontwikkeling zal de totale
koopkrachtontwikkeling gunstiger kunnen uitpakken. Ook laat de figuur
alleen de inkomenseffecten zien voor iemand vanaf de AOW-gerechtigde
leeftijd. Daarnaast zijn effecten door een beperking van de pensioenopbouw of als gevolg van maatregelen die het pensioenfonds moet
nemen om de financiële situatie te verbeteren niet meegenomen. Deze
effecten zullen per pensioenfonds verschillen. Tot slot wil de regering als
invulling van de toezegging aan de Kamer een aanvullende werkbonus
invoeren. Deze aanvullende werkbonus is gericht op werknemers met een
laag inkomen. De effecten van de werkbonus zijn niet meegenomen in
bovenstaande figuur.
Mensen met een onvolledig AOW-pensioen en geen of een klein
aanvullend pensioen krijgen het inkomen aangevuld vanuit de
AIO-uitkering tot een bepaalde inkomensnorm. De afspraken vanuit het
pensioenakkoord hebben als gevolg dat het AOW-pensioen voor mensen
met een laag inkomen gelijk zal blijven of iets zal stijgen. De afspraken uit
het pensioenakkoord hebben geen effect op de hoogte van de inkomensnorm van de AIO. Voor mensen die voor een groot deel afhankelijk zijn
van het AIO-pensioen heeft het pensioenakkoord geen inkomenseffecten,
omdat het inkomen aangevuld blijft tot de inkomensnorm van de AIO.
Voor mensen die een kleine aanvulling krijgen vanuit de AIO zullen de
afspraken een positief effect kunnen hebben. Immers, als gevolg van de
afspraken in het pensioenakkoord zal hun inkomen stijgen tot boven de
AIO inkomensnorm zodat zij geen aanvulling meer nodig hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

38

De leden van de fractie van de PvdA vragen of de regering kan toelichten
hoe zij de inkomenseffecten voor mensen met een laag inkomen en een
lang arbeidsverleden zal beperken tot –3%, wanneer zij vanaf 2025 op hun
65e het AOW-pensioen willen opnemen. Ook vraagt de PvdA of de
regering kan toelichten waarom er in het huidige wetsvoorstel wordt
gesproken over maximaal 40 miljoen. Zij vragen of indien dit een eerste
stap is, wanneer welke vervolgstappen volgen.
De regering heeft in het debat met de Tweede Kamer op 15 september
toegezegd om met een voorstel te komen om de inkomenseffecten van
mensen met een laag inkomen en een lang arbeidsverleden te beperken
tot –3%, wanneer zij vanaf 2025 op hun 65e willen stoppen met werken.
Een eerste stap is in het debat toegezegd in de vorm van een aanvullende
werkbonus van in totaal 1200 euro die in 2020 beschikbaar komt voor
oudere werknemers tussen 61–64 jaar met een laag inkomen. De regering
wil als verdere invulling van de toezegging de aanvullende werkbonus
extra intensiveren met een bedrag van in totaal maximaal 7250 euro op
het minimumloon voor oudere werknemers tussen 58–64 jaar (max.
3000 euro voor de leeftijdsgroep 61–64 jaar, max. 4250 euro voor 58–60
jarigen). Deze aanvullende werkbonus wordt vanaf een inkomen van circa
107% van het minimumloon met 15% van het meerdere inkomen
afgebouwd, waardoor inkomens tot circa 150% van het minimumloon
voordeel hebben van deze werkbonus. Het totale bedrag aan werkbonus
bedraagt dan 17 400 euro op minimumloonniveau (zie ook tabel 4). De
kosten van de aanvullende werkbonus worden, inclusief de eerdere
invulling van in totaal 1200 euro, geraamd op circa 125 miljoen euro. De
dekking wordt gevonden binnen de regelingen van het vitaliteitspakket.
Tabel 4: Opbouw bedrag (aanvullende) werkbonus
Uitwerking

Introductie werkbonus 61–64 jaar
Aanvullende werkbonus 61–64 jaar
Verhogen bedrag aanv. werkbonus
Ingangsdatum aanv. werkbonus naar
58 jaar
Gemiddeld effect werkbonussen
64–65 jaar1
Totaal

Bedrag op
WML
Reeds onderdeel vitaliteitspakket
Toegezegd op debat 15/09
Verdere invulling debat 15/09
Verdere invulling debat 15/09

8 400
1 200
3 000
4 250
550
17 400

1

De werkbonus geeft in het jaar dat mensen 65 jaar worden ook een voordeel tot de 65e
verjaardag van gemiddeld 550 euro op minimumloonniveau.

1
In de effecten is de beperking van het
Witteveenkader niet meegenomen, de effecten
daarvan treden niet op bij lage inkomens. De
precieze inkomenseffecten van de beperking
van het Witteveenkader zijn licht negatief.
Mensen met een hoog inkomen en dus met
een hoger aanvullend pensioen zullen een
groter inkomenseffect van de inperking van
het Witteveenkader ervaren.

Oudere werknemers kunnen de (aanvullende) werkbonus sparen om een
deel van het weggevallen AOW-pensioen tussen 65 en 67 jaar te
overbruggen. De resterende maanden wordt dan vervroegd AOW
opgenomen. Hierdoor hoeven zij niet 24 maanden eerder, maar bijvoorbeeld slechts 7 maanden eerder het AOW-pensioen op te nemen, terwijl
reeds op 65 jaar wordt gestopt met werken. De korting wordt dan
navenant lager dan 6,5%, wat ook de inkomenseffecten over de volgende
levensjaren beperkt. In tabel 5 is te zien dat het effect van de hogere
AOW-leeftijd voor een alleenstaande met het minimumloon die in 2025 op
65 jaar wil stoppen met werken als gevolg van de invulling van de
toezegging aan de Kamer wordt beperkt tot –3%1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

39

Tabel 5: effect AOW naar 67 en stoppen op 65 op WML over de levensloop (bij zeven
maanden eerder AOW opnemen en inzet van gespaarde werkbonus)
65

66

67+
(gemiddeld)

Situatie 2011

Netto AOW

12 500

12 500

12 500

Situatie 2025

Netto AOW
Gespaarde
werkbonus

0

6 830

12 115

12 115
12 115
–385
–3%

5 285
12 115
–385
–3%

0
12 115
–385
–3%

Totaal
Verschil
Procentueel

Totaal

17 400

Voor iemand met een inkomen dat valt in het afbouwtraject van de
aanvullende werkbonus zal het inkomenseffect van het stoppen op 65 jaar
iets groter kunnen zijn dan –3%. (Het totaalbedrag aan werkbonus is dan
immers lager dan 17 400 euro). Dit hoeft overigens niet het geval te zijn; in
een gehuwd huishouden kan bij een iets hoger inkomen alsnog het
inkomenseffect van –3% bereikt worden wanneer bijvoorbeeld naast een
voltijd werkende man een deeltijd werkende vrouw ook (een deel van) de
werkbonus ontvangt. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn bij een gehuwd
huishouden waarvan de man een lang arbeidsverleden heeft met een
inkomen van ruim 120% van het minimumloon en de vrouw deeltijd werkt
tegen het minimumloon. Ter illustratie: dit huishouden kan, afhankelijk
van de pensioenregeling, een aanvullend pensioen opbouwen van circa
10 000 euro.
De leden van de SP-fractie vragen om een overzicht van alle inkomensverzekeringen waarbij een contractuele eindleeftijd van 65 jaar geldt. De
leden vragen hoeveel personen dergelijke verzekeringen hebben en wat
de inkomensgevolgen voor deze groep zijn van de verhoging van de
AOW-leeftijd.
Private inkomensverzekeringen worden individueel afgesloten. De
contractuele einddatum kan daarbij in beginsel individueel worden
bepaald. Het is de regering niet bekend hoeveel personen een private
inkomensverzekeringen hebben en wat de polisvoorwaarden van die
individuele verzekeringen zijn. De regering kan daarom geen inzicht geven
in de inkomensgevolgen voor deze groep.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen naar de budgettaire en
inkomenseffecten die zouden ontstaan als ouderen 2% per jaar
AOW-premie gaan betalen en als ouderen met een aanvullend pensioen
tot 5000 euro worden gecompenseerd.
Wanneer het AOW-tarief in 2012 met 2% wordt verlaagd, het tarief van de
1e en 2e schijf met 2% wordt verhoogd, en ter compensatie de ouderenkorting met 60 euro en de alleenstaande ouderenkorting met 50 euro
wordt verhoogd, dan levert dit circa 150 miljoen euro op. De inkomenseffecten zijn dan als volgt:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

40

Inkomenseffect
AOW (alleenstaand)
(alleen) AOW
AOW + 5 000
AOW + 10 000
AOW + 20 000

1
0
–¾
– 1¼

AOW (paar)
(alleen) AOW
AOW + 5 000
AOW + 10 000
AOW + 20 000

1
0
–¼
–¼

De extra verhoging van de AOW wordt voor het vaststellen van de
AIO-uitkering als inkomen beschouwd. De leden van de fractie van de
ChristenUnie vragen naar de inkomenseffecten van het wetsvoorstel voor
deze doelgroep.
In principe verandert het inkomen van de groep AIO-gerechtigden niet.
Als iemand een onvolledig AOW-pensioen heeft, dan kan hij onder
voorwaarden in aanmerking komen voor een aanvulling vanuit de AIO tot
het relevante sociale minimum. Door de extra verhoging van de AOW zal
minder aanvulling vanuit de AIO nodig zijn. Wel kan het voorkomen dat
iemand met slechts een kleine aanvulling vanuit de AIO door de extra
verhoging van de AOW boven het sociale minimum uitkomt. Hij heeft dan
geen aanvulling uit de AIO meer nodig. Per saldo gaat hij er op vooruit.
De leden van de ChristenUnie vragen of de regering overweegt om
maatregelen te treffen als blijkt dat er negatieve koopkrachteffecten
ontstaan.
Het kabinet heeft in zijn brief van 10 juni 2011 aangekondigd, dat als
onderdeel van het robuster maken van het AOW-pensioen er jaarlijks
zorgvuldig zal worden gekeken naar de koopkrachtontwikkeling van
verschillende groepen (kamerstukken II, 30 413, nr. 157).
6. Overig
De leden van de fracties van de PVV, het CDA en de CU hebben vragen
gesteld over de stand van zaken van de onderzoeken die zijn aangekondigd in de brief van de regering naar aanleiding van het Pensioenakkoord op 10 juni 2011 (Kamerstukken II 2010/11, 30 413, nr. 157). De
beantwoording van deze vragen neemt de regering mee met de beantwoording van de vragen van de leden van de fracties van VVD, PvdA, CDA
en CU inzake de planning van de overige wetsvoorstellen die zullen
moeten worden ingediend in verband met de uitvoering van het Pensioenakkoord. Meer concreet worden de wijziging van de Pensioenwet, de
wijziging van het financieel toetsingskader en andere wetten betreffende
de sociale zekerheidsuitkeringen genoemd.
Omdat het financieel toetsingskader onderdeel vormt van de Pensioenwet, zal de regering de noodzakelijke wetswijzigingen in één voorstel
onderbrengen. Met dat wetsvoorstel worden tevens de benodigde
wijzigingen ten aanzien van de communicatievoorschriften geregeld.
De aangekondigde onderzoeken zijn in augustus jl. van start gegaan. De
planning is erop gericht de onderzoeken vóór maart 2012 af te ronden. In
het voorjaar van 2012 kan dan een plan van aanpak ten aanzien van de
pensioencommunicatie en een hoofdlijnennotitie met betrekking tot de
invulling van het financieel toetsingskader naar uw Kamer worden
gezonden. Een concreet wetsvoorstel ter wijziging van de Pensioenwet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

41

kan naar verwachting in de loop van 2013 aan de Kamer worden
aangeboden.
Dat betekent dat de wijzigingen op zijn vroegst per 1 januari 2014 van
kracht zullen kunnen worden. Dit tijdpad geldt ook voor de fiscale
begeleiding van de nieuwe pensioencontracten. Pas vanaf genoemd
moment kunnen de nieuwe contracten de facto van toepassing worden.
Naar aanleiding van de vraag van de leden van de fractie van het CDA
naar de gevolgen van vertraging bij de invoering van deze wetswijzigingen merkt de regering op dat sociale partners op decentraal niveau
uiteraard eerder al met elkaar kunnen spreken over het voornemen om
over te stappen op het nieuwe contract. Naarmate de contouren van het
financieel toetsingskader duidelijker worden, kan de definitieve overstap
ook beter vorm krijgen. Dat neemt niet weg dat er ook maatregelen naar
voren kunnen worden gehaald. Zo kunnen partijen ook onder de huidige
wetgeving al afspraken maken over een hogere uittreedleeftijd.
Voor de definitieve invulling van het financieel toetsingskader voor de
nieuwe pensioencontracten zoals die door sociale partners zijn beoogd,
zijn de uitkomsten van de hierboven bedoelde onderzoeken van essentieel
belang. Het betreft met name onderzoek naar het invaren van oude
rechten, hetzij collectief dan wel individueel. Onderdeel van dit onderzoek
is de (juridische) vraag of er geen groepen deelnemers of pensioengerechtigden zijn die onevenredig zwaar zouden worden getroffen door dit
invaren. Voor het antwoord op die vraag is het noodzakelijk in kaart te
brengen wat de financieel-economische effecten van de overgang naar
het voorgestelde nieuwe pensioensysteem voor reeds opgebouwde en
toekomstige aanspraken zijn, voor verschillende groepen deelnemers en
pensioengerechtigden. Het CPB maakt hiervoor de benodigde berekeningen.
Er is echter geen sprake van een separaat juridisch onderzoek met
betrekking tot de oude rechten zoals de leden van de fractie van de PVV
met hun vraag omtrent de stand van zaken lijken te veronderstellen. Het
betreft een integraal onderzoek naar de mogelijkheden om de oude
rechten onder te brengen in het nieuwe contract. Juist omdat het om een
integraal onderzoek gaat, waarmee een compleet antwoord op de
problematiek kan worden gegeven, acht de regering het niet verstandig
om vooruitlopend op de afronding van het onderzoek voorlopige
conclusies te trekken.
In de bijlage bij de brief van 10 juni 2011 is op hoofdlijnen uiteengezet hoe
het toezicht op de nieuwe contracten gestalte moet gaan krijgen. De
termen ftk 1 en ftk 2 zijn ontstaan om aan te geven dat bij de nieuwe
contracten zoals beoogd door de STvdA een ander toezicht past dan bij de
bestaande uitkeringsovereenkomsten. Dat is evenwel niet anders dan nu.
De bestaande wetgeving onderscheidt drie soorten overeenkomsten:
premieovereenkomsten, kapitaalovereenkomsten en uitkeringsovereenkomsten. Voor alle drie is het financieel toezicht in de Pensioenwet
vastgelegd met het financieel toetsingskader. In de toekomst zal het
nieuwe contract door de Pensioenwet worden mogelijk gemaakt en zal het
financieel toetsingskader zodanig zijn ingericht dat ook het financieel
toezicht op die contracten is geregeld. De nadere visie op het financieel
toetsingskader, waar de leden van de fracties van CDA en PVV naar
vragen, zal worden vastgelegd in de aangekondigde hoofdlijnennotitie.
Tot slot gaat de regering in op de vraag van de leden van de fractie van de
ChristenUnie waarom, gezien de samenhang met dit wetsvoorstel de
wijzigingen in de Pensioenwet niet integraal met onderhavig wetsvoorstel
worden ingevoerd. Zowel de wijziging van de AOW als de afspraken ten
aanzien van de aanvullende pensioenen maken onderdeel uit van het
Pensioenakkoord. In die zin is er inderdaad sprake van een samenhang
zoals de leden van de fractie van de ChristenUnie opmerken. Tegelijkertijd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

42

staat al wel vast hoe de AOW moet worden aangepast, terwijl de wijziging
van de Pensioenwet nog nadere uitwerking en onderzoek vergen. In
technische zin is de bedoelde samenhang er bovendien niet. Mede gezien
de taakstellende afspraken over het fiscale kader in het Regeerakkoord is
er dan ook geen aanleiding om de uitwerking van de afspraken die direct
samenhangen met de aanpassingen in de AOW aan te houden.
De leden van de PVV-fractie vragen of de regering heeft overlegd met de
verzekeraars over de onderdelen van het wetsvoorstel die betrekking
hebben op pensioenen in de tweede pijler. Deze leden vragen tevens of de
regering rekening heeft gehouden met de uitwisselbaarheid van
regelingen tussen pensioenfondsen en verzekeraars.
De afspraken zijn gemaakt tussen het kabinet en sociale partners en
betreffen een aanpassing van de AOW en introduceren een aanvullend
wettelijk kader voor bepaalde pensioencontracten. De verzekeraars zijn bij
dat overleg en de gemaakte afspraken niet betrokken. In hoeverre de
verzekeraars deze nieuwe pensioencontracten kunnen en willen
aanbieden is afhankelijk van de definitieve vormgeving van die overeenkomsten. Naar die vormgeving vindt nog onderzoek naar plaats. Dat
neemt niet weg dat bij een verandering van werkgever de mogelijkheid tot
waardeoverdracht van een door een pensioenfonds uitgevoerde regeling
naar een verzekerde regeling, of vice versa, door het voorliggende
wetsvoorstel niet wordt beïnvloed.
De leden van de CDA-fractie geven aan dat in het wetsvoorstel is vermeld
dat enkele onderdelen van het wetsvoorstel later dan 1 januari 2013 in
werking zullen treden. Deze leden vragen welke onderdelen dat zijn, wat
de reden hiervoor is en welke consequenties de regering hiervan
verwacht. Tevens vragen deze leden of het waar is dat de invoeringstermijn van het onderhavige wetsvoorstel acht maanden bedraagt.
Het is de bedoeling alle artikelen van het wetsvoorstel, nadat dit tot wet is
verheven met ingang van 1 januari 2013 in werking te laten treden. Voor
de artikelen waarin geen nadere inwerkingtredingsdatum is opgenomen
(artikelen I (wijziging van de AOW), II (wijziging van de IOW), III (wijziging
van de Wet IB 2001), VII (wijziging van de Wet Lb 1964) XI, XII en XIII)
betekent dit dat deze met ingang van 1 januari 2013 in werking treden. De
artikelen die wijziging brengen in de fiscale wetgeving treden in enkele
stappen in werking en kennen daarom een nadere inwerkingtredingsdatum (artikelen VI, V VI, VIII, IX en X) Deze artikelen treden in werking
met ingang van de in het betreffende artikel opgenomen datum (de
artikelen IV (Wet IB 2001) en VIII (Wet LB 1964) met ingang van 1 januari
2015; de artikelen V (Wet IB 2001) en IX (Wet LB 1964) met ingang van
1 januari 2020; de artikelen VI (Wet IB 2001) en X (Wet LB 1964) met
ingang van 1 januari 2029). In de memorie van toelichting is in paragraaf 3
aangegeven dat de fiscale behandeling van de opbouw van oudedagsvoorzieningen in de tweede en derde pijler wordt aangepast in lijn met de
koppeling van het recht op AOW-pensioen aan de ontwikkeling van de
levensverwachting en dat deze aanpassingen vanaf 2013 in een aantal
stappen in werking zullen treden. In genoemde paragraaf zijn de gekozen
stappen (invoeringsdata) uitvoerig gemotiveerd.
De regering is het niet geheel duidelijk wat de leden van de CDA-fractie
bedoelen met een invoeringstermijn van 8 maanden. De regering
vermoedt dat de leden van CDA-fractie doelen op de termijn die de SVB
heeft aangegeven, waarvoor het wetsvoorstel moet zijn aangenomen,
namelijk vóór 1 april 2012. De reden voor deze termijn is dat de
mogelijkheid het AOW-pensioen uit te stellen per 1 januari 2013 zal
ingaan. De SVB verstuurt doorgaans een half jaar voordat men de
AOW-leeftijd heeft bereikt een brief met de aanvraag voor het
AOW-pensioen. Om deze aanvraagprocedure aan te passen heeft de SVB
ook nog enkele maanden nodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

43

De leden van de fractie van de SP vragen of er gebruikt gemaakt kan
worden van de arbeidskorting indien iemand op 65-jarige leeftijd stopt
met werken wanneer de AOW-leeftijd verhoogd is en in dat jaar € 10 000
uit de vitaliteitsregeling opneemt.
De arbeidskorting is gekoppeld aan het gezamenlijke bedrag van hetgeen
door de belastingplichtige met tegenwoordige arbeid is genoten als winst
uit een of meer ondernemingen, loon en resultaat uit een of meer
werkzaamheden (arbeidsinkomen). Wanneer een bedrag uit de vitaliteitsspaarrekening wordt opgenomen, dan kwalificeert dat niet als arbeidsinkomen. Bij het opnemen van vitaliteitstegoed kan derhalve geen gebruik
worden gemaakt van de arbeidskorting. Die heffingskorting geldt
natuurlijk wel voor zover een belastingplichtige in aanvulling op het
opgenomen vitaliteitstegoed nog arbeidsgerelateerd inkomen geniet.
Doorwerken na 65
De leden van de VVD-fractie constateren dat het (vrijwillig) doorwerken na
de AOW-leeftijd makkelijker en aantrekkelijk gemaakt zal worden.
Daarvoor heeft de regering een wetsvoorstel met arbeidsrechtelijke
aanpassingen in voorbereiding. Deze leden vragen of de regering nader
kan ingaan op dit aangekondigde wetsvoorstel, zowel inhoudelijk als qua
planning.
In de brief van 12 augustus jl. over langer doorwerken op basis van
vrijwilligheid (Kamerstukken II 2010/11, 32 767, nr. 8) is de regering nader
ingegaan op het wetsvoorstel met betrekking tot doorwerken na de
AOW-leeftijd.
Om doorwerken aantrekkelijker en makkelijker te maken zal een aantal
arbeidsrechtelijke belemmeringen voor doorwerken na de AOW-leeftijd
worden weggenomen. Daardoor ontstaat een «lichter arbeidsrechtelijk
regime» voor AOW-gerechtigden. Dit is een noodzakelijke voorwaarde om
doorwerken na de AOW-leeftijd te bevorderen.
Bij een lichter arbeidsrechtelijk regime denkt de regering onder meer aan
het beperken van de verplichtingen van de werkgever bij ziekte van de
werknemer (zoals loondoorbetaling en re-integratie), het verruimen van
de mogelijkheden voor het aangaan van opeenvolgende arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd en het van toepassing verklaren van de Wet
minimumloon en minimumvakantiebijslag op AOW-gerechtigden. Verder
zal in het wetsvoorstel worden geregeld dat «pensioenontslagbedingen»
alleen geldig zijn als zij schriftelijk worden vastgelegd. Dit zorgt ervoor dat
de afspraak duidelijk en kenbaar is voor beide partijen. Tijdens het
Algemeen Overleg over pensioen-onderwerpen op 16 november jl., is uw
Kamer toegezegd dat de regering streeft naar indienen van het
wetsvoorstel in het voorjaar van 2012.
De leden van de SP-fractie vragen een reactie op het voorstel dat
werknemers het recht zouden moeten krijgen om de arbeidsovereenkomst
na het bereiken van de leeftijd van 65 jaar te verlengen, waarbij de
werkgever het verzoek tot verlenging aan de rechter zou kunnen
voorleggen op basis van het ontslagrecht. Deze leden vragen daarbij
welke stijging van de arbeidsparticipatie met dit voorstel bereikt kan
worden.
Er is een wetsvoorstel in voorbereiding met betrekking tot doorwerken na
de AOW-leeftijd. Om doorwerken na de AOW-leeftijd aantrekkelijker en
makkelijker te maken zal een aantal arbeidsrechtelijke belemmeringen
worden weggenomen. In het wetsvoorstel is geen recht op doorwerken
voor werknemers opgenomen. Dit is niet nodig, omdat doorwerken in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

44

overleg tussen werkgever en werknemer (eventueel vastgelegd in
cao-afspraken) nu al mogelijk is en met het bovengenoemde wetsvoorstel
aantrekkelijker en makkelijker zal worden.
De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
H. G. J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 046, nr. 6

45