Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 084

Voorstel van wet van het lid Heijnen tot
wijziging van de Gemeentewet in verband met
het terugbrengen van het aantal
gemeenteraadsleden tot op het niveau van voor
de dualisering van het gemeentebestuur

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
I. ALGEMEEN

1
29 362 Modernisering van de overheid Nr.
49 Brief van de Minister van Binnenlandse
Zaken aan de Voorzitter van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal, Den Haag, 22 augustus
2005, met de kabinetsreactie «We gaan er
voor» op het rapport «Je gaat er over of niet»
van de gemengde commissie bestuurlijke
coördinatie onder leiding van Frank de Grave.
2
30 902 Wijziging van de Gemeente- en
Provinciewet in verband met de evaluatie van
de dualisering van het gemeente- en
provinciebestuur.

kst-33084-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Inleiding
In 2005 kwam de Gemengde Commissie Bestuurlijke Coördinatie onder
leiding van Frank de Grave met het rapport «Je gaat erover of niet». Deze
door het toenmalige kabinet ingestelde commissie bracht adviezen uit
met als doel om de bestuurlijke coördinatie te verbeteren en de bestuurlijke drukte te verminderen. Minister Remkes reageerde namens het
kabinet in positieve bewoordingen op het advies van de commissie.1 Het
onderhavige wetsvoorstel richt zich op een van die adviezen die door het
toenmalige kabinet werd overgenomen maar uiteindelijk nog niet in
praktijk is gebracht, namelijk het advies om de omvang van vertegenwoordigende organen te verkleinen, in het bijzonder de omvang van het
gemeentebestuur. Het aantal statenleden is reeds teruggebracht bij de
Wet tot wijziging van de Provinciewet in verband met vermindering van
het aantal leden van provinciale staten en gedeputeerde staten (Stb. 2005,
185).
Onder andere ten behoeve van de verkleining van het gemeentebestuur
werd een wetsvoorstel dualiseringscorrectie ingediend.2 Dit wetsvoorstel
diende vooral om er voor te zorgen dat het aantal lokale bestuurders op
het niveau zou komen dat het voor de dualisering van het gemeentebestuur had. Sinds die dualisering maken wethouders niet langer deel uit
van de gemeenteraad. Aangezien het aantal raadsleden toen niet werd
verminderd, nam het aantal lokale bestuurders dus toe met het aantal
wethouders dat erbij kwam. Het aantal gemeentebestuurders groeide
daardoor met 1500. Het wetsvoorstel dualiseringscorrectie diende om het
aantal raadsleden terug te brengen tot het niveau van voor de dualiseringsoperatie. Dit zou een reductie van ruim 11% betekenen.
Echter: in het Coalitieakkoord Balkenende IV (Coalitieakkoord 30 891, nr. 4
p. 30) werd op aandrang van de ChristenUnie afgesproken dat deze
reductie niet meer aan de orde was. Het wetsvoorstel werd op dit punt
ingetrokken. Daarmee leek de toename van het aantal lokale bestuurders
een feit.
De indiener wil met dit wetsvoorstel deze reductie alsnog realiseren. Hij is
van mening dat het onbedoelde neveneffect van de dualisering – namelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 084, nr. 3

1

de toename van het aantal gemeenteraadsleden – ongedaan moet worden
gemaakt. Hij acht dit een verantwoorde reductie, anders dan de voorgenomen reductie van het regeerakkoord, waarin wordt uitgegaan van
vermindering van het aantal volksvertegenwoordigers en bestuurders met
1/3. Hiermee dragen ook de gemeentelijke bestuursorganen zelf bij aan de
noodzakelijke bezuinigingen.
Voorstel
De indiener van het onderhavige wetsvoorstel is van mening dat het
oorspronkelijke wetsvoorstel Dualiseringscorrectie uit 2006 alle
argumenten en criteria biedt op grond waarvan het aantal gemeenteraadsleden terug kan worden gebracht tot op het niveau van voor de
dualisering van het gemeentebestuur. Dit wetsvoorstel is bovendien tot
stand gekomen na zorgvuldige consultatie. De indiener zal daarom zoveel
als mogelijk de oorspronkelijk wetstekst en memorie van toelichting
volgen en alleen daar waar nodig technische correcties voorstellen. Voor
een verdere inhoudelijke onderbouwing kan voorts worden verwezen naar
het hierboven aangehaalde rapport De Grave dat tevens een uitgangspunt
voor het wetsvoorstel Dualiseringscorrectie vormde.
Sinds de invoering van de Wet dualisering gemeentebestuur zijn de
wethouders geen lid meer van de gemeenteraad. De omvang van de
gemeenteraden is echter gelijk gebleven. Het gevolg daarvan is dat op
gemeentelijk niveau het aantal actieve politici met ongeveer 1500 is
toegenomen. Deze toename is veel besproken. Regelmatig wordt een
pleidooi gehouden om de omvang van de gemeenteraden te verkleinen.
De Gemengde Commissie Bestuurlijke Coördinatie onder leiding van
Frank de Grave de aanbeveling gedaan de omvang van vertegenwoordigende organen te verkleinen en daarmee een bijdrage te leveren aan het
verminderen van de bestuurlijke drukte.1 Daarbij heeft de commissie
verwezen naar de toename van het aantal gemeentebestuurders door de
dualisering, de toename van gemeentelijke samenwerkingsverbanden en
de overheveling van taken naar functionele organisaties.
Met de dualiseringscorrectie wordt het onbedoelde neveneffect van de
dualisering ongedaan gemaakt. De gemeenteraden worden zodanig
verkleind dat het aantal actieve politici in gemeenten ongeveer op het
zelfde niveau komt te liggen als vóór de invoering van de dualisering in
2002.
De omvang van de gemeenteraad wordt geregeld in artikel 8 van de
Gemeentewet. De omvang is gerelateerd aan het aantal inwoners van de
gemeente. Het aantal wethouders dat een gemeente mag benoemen is
gekoppeld aan de omvang van de gemeenteraad: maximaal een vijfde
van het aantal raadsleden, waarbij het aantal naar het dichtstbijzijnde
gehele getal wordt afgerond.2 Het feitelijke aantal wethouders wordt door
de gemeenteraden zelf bepaald. In 2010 waren er ongeveer 1 500
wethouders3. Het toegestaan maximum ligt hoger, maar aangezien niet
alle gemeenten dit maximum volledig wensen te benutten, komt het
daadwerkelijke aantal wethouders onder dat toegestane maximum uit.

1
«Je gaat er over of niet», Rapport van de
Gemengde Commissie Bestuurlijke Coördinatie, juni 2005.
2
Artikel 36, eerste en vijfde lid, Gemeentewet.
3
http://www.decentraalbestuur.nl/wethouders

Bij de verkleining van de gemeenteraden spelen verschillende factoren
een rol. Herstel van de totale omvang van de gemeenteraad en het college
van burgemeester en wethouders naar de periode vóór de dualisering kan
worden gerealiseerd door van het aantal raadsleden het aantal
wethouders, waarover men op grond van artikel 36 kan beschikken, af te
trekken. Aangezien niet alle gemeenten ervoor kiezen om een maximaal
aantal wethouders te installeren en het aantal wethouders per gemeente
van gelijke grootte dus kan verschillen, zou dit een variabel aantal
raadsleden kunnen betekenen. Dat is niet wenselijk. Daarnaast moet er
rekening mee worden gehouden dat de raad ook na verkleining een
oneven aantal leden moet hebben. Het aantal raadsleden kan dus alleen
met een even aantal worden verkleind. Dat heeft geleid tot het voorstel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 084, nr. 3

2

om de omvang van de gemeenteraad van gemeenten tot 40 000 inwoners
te verkleinen met 2 raadsleden en die van gemeenten met meer dan
40 000 inwoners met 4 raadsleden. Ook vindt er een aanpassing van de in
artikel 8 opgenomen staffel naar inwoneraantal. De eerste twee categorieën 1–3000 en 3001–6000 worden samengevoegd tot de nieuwe
categorie 1–6000. Hetzelfde geldt voor de categorieën 40 001–45 000 en
45 001–50 000 tot de nieuwe categorie 40 001–50 000. In de toelichting bij
wetsvoorstel Dualiseringscorrectie werd er vanuit gegaan dat een
dergelijke reductie in de situatie van 2005 zou leiden tot een vermindering
van het aantal raadsleden met 1084.1 In 2005 bedroeg het aantal raadsleden 9687. Ultimo 2010 waren er 9362 raadsleden. Op basis van dat
laatste getal kan er van worden uitgegaan dat de vermindering van het
aantal raadsleden ten gevolge van dit wetsvoorstel ten opzichte van de
situatie van 2005 wat naar beneden moet worden bijgesteld tot naar
schatting ruim 1 000 raadsleden.
Deze reductie heeft ook gevolgen voor het maximum aantal wethouders.
Dit mag volgens artikel 36 Gemeentewet niet meer zijn dan 20% van het
aantal raadsleden. Aangezien er in 2010 9362 raadsleden waren kan het
maximum aantal wethouders worden gesteld op circa 1870. Zoals
hierboven al is gesteld waren er in 2010 de facto circa 1500 wethouders.
Het terugbrengen van het aantal raadszetels zal dan ook naar verwachting
niet leiden tot veel minder wethouders.
Financiële gevolgen
De reductie van het aantal raadsleden met circa heeft als gevolg dat
gemeenten minder hoeven uit te geven aan (onkosten)vergoedingen voor
raadsleden en mogelijk ook wethouders. Het is niet eenvoudig om aan te
geven hoeveel die besparingen zijn. De vergoedingen van raadsleden
verschillen immers per gemeenteklasse. Bij de invoering van de dualisering is na overleg met de VNG een bedrag van € 18 miljoen aan het
Gemeentefonds toegevoegd ten behoeve van de vergoedingen en
voorzieningen voor het toegenomen aantal raadsleden. De toepassing van
de dualiseringscorrectie zal tenminste tot een besparing van dat bedrag
leiden.
II. ARTIKELSGEWIJS
Met dit wetsvoorstel wordt beoogd een onbedoeld neveneffect van de
Wet dualisering gemeentebestuur ongedaan te maken. Hiervoor wordt
verwezen naar het bovenstaande algemene deel van de toelichting.
De tekst van het wetsvoorstel komt op dit punt overeen met het oorspronkelijke wetsvoorstel tot wijziging van de Gemeente- en Provinciewet in
verband met de evaluatie van de dualisering van het gemeente- en
provinciebestuur (Kamerstukken II, 30 902) dan wel het amendement Van
Beek (Kamerstukken II, 30 902, nr. 10).
De inwerkingtreding van dit wetsvoorstel is voorzien bij koninklijk besluit.
De datum van inwerkingtreding dient te worden gekoppeld aan de dag
waarop de huidige leden van de raad regulier aftreden na de volgende
raadsverkiezingen.
Heijnen

1
30 902, nr. 3. Wijziging van de Gemeente- en
Provinciewet in verband met de evaluatie van
de dualisering van het gemeente- en
provinciebestuur, p. 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 084, nr. 3

3