Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 686

Raming der voor de Tweede Kamer in 2018
benodigde uitgaven, alsmede aanwijzing en
raming van de ontvangsten

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Vastgesteld 8 juni 2017
Namens het presidium wil ik u bedanken voor uw inbreng met betrekking
tot de Raming 2018. Zoals in de geleidende brief is aangegeven, ligt de
primaire focus in de komende periode op een verdere versterking van de
informatiepositie van de Kamer en het zichtbaar en inzichtelijk maken van
het Kamerwerk (Kamerstuk 34 686, nr. 1). Om deze ambities te kunnen
verwezenlijken wordt er enerzijds gewerkt aan de versterking en
vernieuwing van de werkwijze van de Kamer en wordt anderzijds gewerkt
aan een professionele, slagvaardige ambtelijke organisatie.
Daarmee bouwt het presidium nadrukkelijk voort op de eerder ingezette
lijn, waar u tijdens de behandeling van de Raming 2017 mede richting aan
heeft gegeven. Een belangrijke motie die toen is aangenomen, gaat over
spoedige uitvoering van de reorganisatie van de ambtelijke organisatie
(Kamerstuk 34 444, nr. 16). Aan die motie is in de afgelopen periode voor
een belangrijk deel vorm en inhoud gegeven, maar er moeten nog
verdere stappen worden gezet. In deze nota naar aanleiding van het
verslag wordt daar dieper op ingegaan. Veel van uw vragen hebben
betrekking op de ambtelijke reorganisatie, de door het presidium ingezette
integrale commissieondersteuning en digitale veiligheid.
Bij de beantwoording van deze en andere vragen hebben wij getracht uw
opmerkingen en vragen te clusteren. Op deze manier proberen we
herhaling waar mogelijk te voorkomen. Voor wat betreft de indeling is
ervoor gekozen om de structuur van de geleidende brief aan te houden.
Concreet betekent dit dat eerst wordt ingegaan op de door het presidium
geformuleerde prioriteiten – een stevige informatiepositie en transparantie – en de door u ingebrachte aandachtspunten – digitale veiligheid en
personeel – en dat uw vragen vervolgens worden beantwoord in de
volgorde van uw verslag:
1. Aandachtspunten 2018:
– Informatiepositie Kamer
– Transparantie Kamerwerk
– Digitale veiligheid
– Ambtelijke organisatie

kst-34686-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

1

2. Overige vragen bij de geleidende brief
3. Begrotingstoelichting
– Algemene doelstelling
– Werkwijze van de Kamer
– Budgettaire gevolgen van het beleid
– Risico’s
– Kengetallen
4. Staat van de Kamer 2016
1. Aandachtspunten 2018
– Informatiepositie Kamer
Vraag
De leden van de CDA-fractie onderschrijven de stelling van het presidium
dat een stevige informatiepositie van cruciaal belang is voor de Kamer. In
de toelichting op de Raming voor 2017 was sprake van mogelijke
uitbreiding van de kennis- en onderzoeksfunctie van de Kamer – naar
voorbeeld van andere parlementen –, zodat wetenschappelijke informatie
beter beschikbaar komt (Kamerstuk 34 444, nr. 3). Deze leden stellen vast
dat de aanbevelingen van de Klankbordgroep Versterking Kennis- en
Onderzoeksfunctie (KVKO) in het rapport «Kennis is macht» ertoe strekken
om de informatiepositie van Kamercommissies te versterken. Hoe
verhoudt dat zich tot de toelichting op de Raming voor 2017?
De leden van de CDA-fractie onderschrijven de gedachte die centraal staat
in het rapport dat er vaker te veel dan te weinig informatie op Kamerleden
afkomt. Deze leden herkennen het beeld dat zij vaak gebrek aan tijd
hebben om al die informatie te lezen, op waarde te schatten en goed te
gebruiken in het dagelijks werk en dat dit de machtsbasis van de Kamer
verzwakt. Met de klankbordgroep zijn de leden van de CDA-fractie dan ook
van mening dat er een toenemende behoefte bestaat aan ordening en
duiding van informatie. Op dat terrein is echter nog een wereld te winnen.
Aan welke van de aanbevelingen van de klankbordgroep denkt het
presidium in dit kader prioriteit te geven?
De leden van de CDA-fractie zien uit naar het bij de Kamer in ontwikkeling
zijnde EU-volgsysteem dat een belangrijke bijdrage kan leveren aan het
zicht op de verbanden tussen de nationale en Europese activiteiten.
Tegelijkertijd wordt met deze grotere transparantie – zonder nadere
maatregelen – geen bijdrage geleverd aan de bestrijding van de «information overload». Met behulp van welke van de aanbevelingen van de
KVKO zou dit probleem kunnen worden aangepakt? Of staan het
presidium andere middelen voor ogen?
De leden van de CDA-fractie constateren dat drie commissies sinds
1 januari 2017 als experiment werken met het door de KVKO aanbevolen
dienstverleningsconcept. Kan het presidium dit dienstverleningsconcept
nader toelichten? Hoe verhoudt het bedoelde dienstverleningsconcept
zich tot de reorganisatie van de Dienst Informatievoorziening (DIV)? Op
welke manier wordt het dienstverleningsconcept geëvalueerd? Hoe
verhoudt het experiment zich tot het voornemen om het dienstverleningsconcept per 1 september 2017 in alle commissies in te voeren, zo vragen
deze leden. Mogen deze leden ervan uitgaan dat de belangrijkste
conclusies van de evaluatie voor de Kamer beschikbaar zijn als in juni de
Raming besproken wordt? Welke plaats heeft de informatiebehoefte van
individuele Kamerleden in het dienstverleningsconcept?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

2

Bij de behandeling van de Raming voor 2017 heeft de Kamer de motieAmhaouch/Schouten aangenomen over een motievolgsysteem
(Kamerstuk 34 444, nr. 13). Het presidium stelt voor de bewaking van de
voortgang van de uitvoering van moties en toezeggingen mee te nemen
bij de implementatie van de nieuwe werkwijze van de Kamercommissies,
zoals voortvloeit uit het voorstel van de Klankbordgroep Versterking
Kennis- en Onderzoeksfunctie. De leden van de CDA-fractie vragen wat er
tot nu toe concreet met de motie is gedaan. Is er al een digitaal motievolgsysteem in de maak?
Antwoord
De leden van de CDA-fractie veronderstellen terecht dat de uitvoering van
de aanbevelingen van de Klankbordgroep Versterking Kennis- en
Onderzoeksfunctie (KVKO) – die op initiatief en in opdracht van het
presidium is ingesteld – onder andere bedoeld is om wetenschappelijke
informatie beter beschikbaar te krijgen voor de Kamer. De taak van
«kenniscoördinator» die elke vaste commissie zal krijgen, is onder andere
om als kennismakelaar te fungeren tussen de commissie en wetenschappelijke organen en adviesorganen.
Een andere taak voor deze kenniscoördinator is om, in samenwerking met
de andere leden van de commissiestaf, te zorgen voor duiding van
beschikbare informatie, terwijl een informatiespecialist zich zal toeleggen
op de ordening van de informatie. De toevoeging van deze functionarissen aan elke commissie is een van de aanbevelingen om, zoals deze
leden het noemen, het hoofd te bieden aan de information overload.
Tegelijkertijd wordt er geïnvesteerd in slimme technologie om met name
selectie en ordening van informatie te faciliteren en daarmee ook de
mogelijkheden voor leden en fracties te vergroten om zelf die selectie uit
te voeren.
Ook het EU-volgsysteem is bedoeld om Kamerleden «op maat» te
informeren over actuele ontwikkelingen en documenten op het Europese
niveau. «Op maat» betekent dan zowel naar inhoud als attenderingsfrequentie aangepast aan het door een Kamerlid opgegeven profiel. Bij het
opstellen van een profiel kan een EU-specialist hulp bieden. In het kader
van de nieuwe commissiewerkwijze zal beoordeeld worden of het
volgsysteem voldoende toegevoegde waarde heeft.
Op de vraag wat het KVKO-dienstverleningsconcept dat op dit moment bij
drie Kamercommissies (de zogeheten proeftuincommissies, te weten
OCW, Financiën/Rijksuitgaven en I en M) wordt toegepast inhoudt, vat het
presidium de essentie van het rapport «Kennis is macht» op het punt van
de dienstverlening kort samen. Het gaat om producten die tegemoetkomen aan de actuele informatiebehoefte van een commissie (vraaggestuurd maatwerk), geleverd door een geïntegreerde staf bestaande uit de
commissiestaf en «dedicated» medewerkers uit de Dienst Analyse en
Onderzoek (DAO). Deze nieuwe dienst ontstaat door gedeeltelijke fusie
van de Dienst Informatievoorziening (DIV) met het Bureau Onderzoek en
Rijksuitgaven (BOR). Het BOR houdt op te bestaan en een deel van DIV
gaat verder als de nieuwe Dienst Informatie en archief (DIA).
Op de vraag of de informatiebehoefte van individuele Kamerleden een rol
speelt in dit dienstverleningsconcept is het antwoord: zeker, zij het binnen
grenzen. De geïntegreerde staf opereert dicht op de commissie. Daardoor
ontstaat vanzelf ook een grotere nabijheid tot individuele commissieleden.
Individuele leden kunnen de staf benaderen, al dan niet in het kader van
de procedurevergaderingen van de commissie. Daarnaast houdt de
genoemde nieuwe dienst DIA een informatiebalie in stand waar individuele leden met vragen terechtkunnen. Bij de evaluatie van de nieuwe
commissiewerkwijze zal dit een punt van aandacht zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

3

Voor wat betreft de evaluatie van de proeftuincommissies heeft het
presidium de invoering van het concept bij alle commissies niet afhankelijk willen stellen van de proef bij een aantal commissies, omdat dit een
te langdurig invoeringstraject zou betekenen. Natuurlijk worden de
overige commissies nog vóór het zomerreces geadviseerd vanuit de
proeftuincommissies, onder andere over een bruikbaar jaarplanningsconcept. Het presidium zelf zal erop toezien dat de ervaringen van de
proeftuincommissies op ordelijke en bruikbare wijze worden doorgeleid
naar de overige commissies. Het is op dit moment nog te vroeg om een
evaluatie van de proeftuincommissies uit te voeren. Mede door het
verkiezingsreces en het aantreden van een nieuwe Kamer is nog niet heel
veel ervaring met de nieuwe manier van werken van een commissie
opgedaan.
Vraag
In dit verband vragen de leden van de CDA-fractie ook naar de stand van
zaken bij de uitvoering van de motie-Amhaouch/Schouten, over een
motievolgsysteem (Kamerstuk 34 444, nr. 13). De motie richt zich
inhoudelijk eigenlijk op het kabinet. Bedoeld is immers de verwerking van
informatie over de stand van zaken bij de uitvoering van aangenomen
moties. Dat betreft informatie die beschikbaar is bij en doorlopend
geactualiseerd kan worden door de uitvoerder, de regering. De regering
verschaft jaarlijks, bij de presentatie van de begrotingshoofdstukken, een
overzicht van aangenomen moties en de stand van zaken daarbij. Volgens
het presidium kunnen de vaste commissies het beste bekijken hoe zij, in
het kader van de nieuwe planningssystematiek, informatie over de stand
van zaken rond aangenomen moties betrekken in hun informatieuitwisseling met het ministerie. Hetzelfde geldt voor informatie over de
inwerkingtreding van nieuwe wetten of wetsbepalingen, een wens die
tijdens de vorige ramingsbehandeling is uitgesproken.
In de toelichting op de Raming voor 2017 werd gemeld dat in de komende
periode het accent zou liggen op betere benutting van de informatie die in
de bestaande digitale informatiesystemen beschikbaar is, zoals in Parlis
en VLOS. De leden van de CDA-fractie vragen naar de voortgang op dit
gebied. In dit verband vragen deze leden ook naar de eerste ervaringen
met de Klankbordgroep Parlis. Deze leden vinden het een goede zaak, dat
gebruikers van informatiesystemen worden betrokken bij de ontwikkeling
daarvan.
Antwoord
Informatie uit Parlis en VLOS wordt beter benut omdat gegevens
eenmalig worden ingevoerd voor meervoudig gebruik. Alle openbare
gegevens uit Parlis zijn via de website www.tweedekamer.nl voor
iedereen te gebruiken. Informatie uit Parlis wordt ook gebruikt om
debatten in VLOS voor te bereiden. Met informatie uit VLOS worden
debatten ondertiteld op Debat Gemist en worden in Debat Direct en Debat
Gemist sprekers geduid. Deze sprekersinformatie biedt de mogelijkheid
om naar een specifiek fragment te navigeren in een debat. VLOS-data
worden in Debat Direct ook gebruikt voor het live tonen van stemmingsuitslagen. In Debat Direct wordt beeld en geluid van een vergadering
getoond in combinatie met de vergaderstukken uit Parlis en de duiding
(metadata) uit VLOS. De gegevens uit Parlis en VLOS worden door het
Gegevensmagazijn en het Open Data Portaal systeemonafhankelijk
aangeboden, zodat ze hergebruikt kunnen worden door derden. Ook
worden VLOS-data steeds vaker gebruikt door de wetenschap, met name
voor linguïstisch en politicologisch onderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

4

Het presidium heeft tijdens de behandeling van de Raming voor het jaar
2017 toegezegd een Klankbordgroep Parlis in het leven te roepen. Aan
deze groep nemen vertegenwoordigers van de fracties deel. Zij kunnen er
hun wensen ten aanzien van het gebruik van Parlis kenbaar maken. De
Klankbordgroep is kort daarna aan de slag gegaan. Dit heeft tot nu toe
geleid tot het realiseren van een aantal belangrijke wensen, zoals een
koppeling met de Outlookagenda’s van gebruikers en het vereenvoudigen
en tegelijkertijd uitbreiden van de zoekmogelijkheden. Ook in 2017 is
voorzien in een doorontwikkeling waarin wensen van fracties (kunnen)
worden meegenomen. Het presidium is in het algemeen van mening dat
een klankbordgroep of gebruikersgroep een waardevolle aanvulling kan
zijn.
Vraag
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse kennisgenomen
van het voornemen van de Voorzitter om te inventariseren of er meer
ondersteuning voor de Kamer nodig is. Graag vernemen deze leden hoe
deze inventarisatie zal plaatsvinden en wanneer de Voorzitter voorziet
deze inventarisatie af te ronden.
Antwoord
Hier wordt onder meer invulling aan gegeven door versterking van de
positie van commissies en commissievoorzitters. In het verlengde
daarvan zal worden geïnventariseerd aan welke aanvullende ondersteuning fracties behoefte hebben. Het kan gaan om ondersteuning
binnen de Kamer, maar ook om externe cursussen of bijscholing. Het
presidium ziet dit als iets wat doorlopend aandacht vraagt.
– Transparantie Kamerwerk
Vraag
Een van de speerpunten die in de Raming 2017 zijn benoemd, is transparantie. In dit verband vragen de leden van de CDA-fractie het presidium
naar de uitvoering van de motie-Amhaouch (Kamerstuk 34 376, nr. 6) over
de toekenning van lobbypassen.
Antwoord
De Beveiligingsdienst werkt op dit moment aan een voorstel voor toegang
van lobbyisten waarin recht wordt gedaan aan transparantie, toegankelijkheid en veiligheid. Onderdeel hiervan is een evaluatie van de
verstrekking en het huidige gebruik van de rijkspassen door lobbyisten.
Eind april 2017 waren er 102 Rijkspassen verstrekt aan lobbyisten, die
daarvan een wisselend gebruik maken. Met ingang van 1 juli 2012 is een
openbaar register ingevoerd van belangenbehartigers/lobbyisten die voor
een vaste pas in aanmerking willen komen. Dit register is op de website
van de Tweede Kamer raadpleegbaar. Bij de aanvraag van een pas moet
worden aangegeven met welk doel en namens welke instelling of
organisatie men optreedt. Deze gegevens worden in het register vermeld.
De aanvraag moet worden ondersteund door drie leden van de Tweede
Kamer afkomstig uit drie verschillende fracties.
Vraag
De leden van de D66-fractie waarderen de opstart van opendata.tweedekamer.nl. Dit mede vanwege de klachten van onder andere de Universiteit
Leiden dat veel data over parlementair werk lastig toegankelijk is. In

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

5

hoeverre is de Kamer voornemens op maat gesneden datasets aan te
bieden waardoor ook voor minder technisch onderlegde personen deze
datasets gemakkelijk te downloaden zijn? Wordt het bijvoorbeeld mogelijk
gemakkelijk te volgen en te downloaden wat per ministerie of Kamerlid de
gemiddelde termijn is dat de beantwoording van schriftelijke vragen
duurt, of ten aanzien van hoeveel voorgehangen gedelegeerde regelgeving de Kamer besluit tot activering van die voorhang?
Antwoord
Op dit moment worden algemene datasets via het dataportaal aangeboden; iedereen kan deze opvragen (bijvoorbeeld een overzicht van alle
actieve Kamerleden). In de loop van 2017 wordt het mogelijk om zelf
vragen samen te stellen, om zo «persoonlijke» datasets te genereren. De
mogelijkheden voor hergebruik van open data zijn groot, mits de
bouwstenen daarvoor aanwezig zijn. Zo wordt het in de toekomst
mogelijk om de gemiddelde beantwoordingstermijn van schriftelijke
vragen te achterhalen. Dit betekent dat niet alle relaties en verbanden
zomaar te leggen zijn. De relaties moeten al wel voorhanden zijn in de
aanleverende systemen of moeten aan de hand van de data uit die
systemen te leggen zijn.
Vraag
De leden van de D66-fractie herinneren zich dat vorig jaar aangekondigd
werd dat rappellering van schriftelijke vragen – ten behoeve van spoedige
beantwoording door de betreffende bewindspersoon – niet meer via de
regeling van werkzaamheden zou gaan, maar automatisch door de Griffie
gedaan werd na verloop van de driewekentermijn. De laatste tijd zien zij
weer rappelverzoeken op de regeling van werkzaamheden staan. Wat is
hier de reden van?
Antwoord
Het presidium is van mening dat de huidige praktijk van ambtelijke
rappellering (standaard wekelijks en indien nodig aangevuld met
tussentijdse verzoeken om beantwoording), zoals verwoord in de brief
van de Voorzitter aan de leden van 17 maart 2016, voortgezet dient te
worden. Het aantal rappelverzoeken is daarmee afgenomen. In een enkel
geval wordt ter verkrijging van antwoorden, nodig voor bijvoorbeeld een
te voeren plenair debat of algemeen overleg, een verzoek door de
Voorzitter bij de regeling van werkzaamheden toegelaten.
Vraag
De leden van de D66-fractie constateren dat de verhouding tussen
procedurevergaderingen en e-mailprocedures steeds meer gelijk loopt. Zij
vragen het presidium in hoeverre een e-mailprocedure een middel is dat
slechts ingezet wordt wanneer de voorliggende vraag eenvoudig en
spoedeisend is. Daarbij zouden zij graag in ieder geval meegenomen zien
hoe de invulling van procedurevergaderingen zodanig zou kunnen
veranderen dat het aantal e-mailprocedures afneemt.
Antwoord
Het aantal e-mailprocedures is, sinds de invoering van de reglementaire
bepaling dat die alleen bedoeld zijn voor spoedeisende en eenvoudige
zaken, iets teruggelopen. Maar ook het aantal reguliere procedurevergaderingen is teruggelopen, en wel zo dat de aantallen inderdaad bij elkaar
in de buurt komen. Commissievoorzitters en -griffiers blijven uitdragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

6

dat de door deze leden aangehaalde criteria voor het houden van een
e-mailprocedure, te weten eenvoudig karakter en spoedeisende aard,
onveranderd van kracht zijn.
Vraag
De leden van de GroenLinks-fractie zijn zeer content met de aandacht voor
de transparantie van het parlementaire proces in de geleidende brief van
de Voorzitter. Deze leden vragen de Voorzitter hoe zij in dit verband staat
ten aanzien van het (op termijn) publiek toegankelijk maken van Parlis.
Deze leden constateren dat stukken, vindbaar in Parlis, immers doorgaans
langs andere weg toegankelijk worden via www.tweedekamer.nl, maar dat
de zoekfunctionaliteiten van de website achter blijven bij Parlis en
bovendien slecht te beargumenteren is dat twee aparte systemen nodig
zijn.
Antwoord
Parlis is een workflowsysteem dat ontwikkeld is om de vergaderprocessen
voor interne gebruikers inzichtelijk te maken. Het is een van de systemen
die informatie levert aan de website van de Tweede Kamer, www.tweede
kamer.nl. Alle openbare informatie uit Parlis wordt op de website
gepresenteerd. Tweedekamer.nl wordt regelmatig op gebruiksvriendelijkheid en toegankelijkheid getoetst. Begin 2017 is de website vernieuwd;
de informatie wordt sindsdien nog toegankelijker gepresenteerd. Verdere
vernieuwing van de website is voorzien voor 2017. Goede ontsluiting van
de informatie uit Parlis heeft daarbij prioriteit.
Vraag
In het kader van de transparantie van het Kamerwerk vragen de leden van
de GroenLinks-fractie voorts of meer synergie kan worden bewerkstelligd
tussen de websites van de Eerste Kamer en Tweede Kamer. Deze leden
constateren dat de website van Eerste Kamer per aanhangig wetsvoorstel
een schematisch overzicht van de behandeling bijhoudt en tevens een
korte samenvatting van het wetsvoorstel geeft.
Antwoord
Het presidium onderschrijft de wens om het proces van wetgeving
inzichtelijk te maken en op de website van de Kamer een functionaliteit
toe te voegen die het mogelijk maakt om aanhangige wetsvoorstellen te
volgen. De ontwikkeling van zo’n functionaliteit heeft prioriteit. Het
streven is om kort na het zomerreces een eerste versie te presenteren. De
eerste versie zal na de presentatie ervan stapsgewijs worden verbeterd en
verfijnd. Als voorbeeld zal hierbij worden gekeken naar de website van de
Eerste Kamer.
Vraag
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Voorzitter of zij voornemens
is om debatten breder toegankelijk te maken voor doven en slechthorenden. Deze leden constateren dat naar aanleiding van de motieVoortman/Otwin van Dijk (Kamerstuk 33 990, nr. 44) inmiddels ondertiteling beschikbaar is tijdens het vragenuur. Deze leden vragen of de
Voorzitter bereid is om te bewerkstelligen dat ondertiteling ook voor de
overige debatten beschikbaar wordt, mede in het kader van een goede
uitvoering van het inmiddels door Nederland geratificeerde VN-verdrag
inzake de rechten van personen met een handicap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

7

Antwoord
Het mondeling vragenuur op dinsdagen wordt sinds 7 februari 2017 live
ondertiteld door medewerkers van DVR. Dit gebeurt in het kader van het
project live ondertiteling mondeling vragenuur. In juni 2017 wordt het
project tussentijds geëvalueerd, onder andere om opzet en kosten van een
structurele inrichting voor live ondertiteling van het mondeling vragenuur
inzichtelijk te maken. Als deze structurele inrichting gereed is, zal voor het
jaar 2018 worden overgegaan naar projectmatige uitbreiding van live
ondertiteling naar de overige debatten als onderdeel van de beoogde
versterking van het primaire proces van de Tweede Kamer.
– Digitale veiligheid
Vraag
Met betrekking tot de organisatie lezen de leden van de VVD-fractie dat
een veiligheidsplan en een informatiestrategie zijn vastgesteld. Toch zijn
er berichten dat de ICT-omgeving van de Kamer is gehackt en gevoelige
data op straat hebben gelegen. De leden van de VVD-fractie vragen of
deze informatie juist is, hoeveel hackincidenten er zijn geweest, en van
welke aard. Voorts vragen de leden van de VVD-fractie wat de staat is van
het (informatie-)veiligheidsplan van de Kamer en wat de voornaamste
punten van aandacht hierin zijn
Antwoord
Het presidium wil de leden van de VVD fractie graag nader informeren
over de recente ransomware-aanval waar deze leden naar vragen, maar
gelet op het gehanteerde uitgangspunt dat de Tweede Kamer geen
mededelingen doet over (informatie)beveiligingsmaatregelen en
(informatie)veiligheidsincidenten is dit alleen mogelijk in een vertrouwelijke briefing. Het presidium wil hier graag in voorzien ook ter beantwoording van vragen die zijn gesteld door de leden van de fracties van
CDA en D66. Het presidium beperkt zich tot de mededeling dat aangifte is
verricht van een ransomware-aanval en dat in het kader hiervan (forensisch) onderzoek plaatsvindt.
In 2016 is geïnvesteerd in infrastructurele maateregelen en hardware om
de informatiebeveiliging te versterken. Het informatiebeveiligingsjaarplan
2017 is vastgesteld met als hoofddoelstelling de afronding van de
implementatie van de Baseline Informatiebeveiliging Tweede Kamer
(BITK). Hiertoe is een programma organisatie operationeel voor de jaren
2016 en 2017. De voornaamste punten van aandacht zijn:
– Afronden van de implementatie van de BITK voor alle kritieke
systemen in het derde kwartaal 2017;
– Alle richtlijnen van de BITK zijn geïmplementeerd eind 2017;
– De Auditdienst Rijk voert een onderzoek uit naar opzet en bestaan van
geïmplementeerde BITK maatregelen;
– De diensten met kritieke applicaties stellen een Informatiebeveiligingsplan op in overleg met medewerkers van de fracties;
– Verhogen van de bewustwording van de TK leden en (fractie)medewerkers voor de risico’s op het gebied van informatiebeveiliging.
Belangrijk om te weten is dat de Tweede Kamer hierbij ondersteund wordt
door een team van experts met eigen én externe deskundigen. Dit team is
ook beschikbaar voor de directe ondersteuning van Kamerleden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

8

Vraag
De leden van de CDA-fractie vinden het van groot belang dat, in overleg
met relevante en kundige overheidsinstanties en met een intensivering
van de eigen maatregelen en voorzieningen, de beveiliging tegen
cybercrime zal worden geïntensiveerd. Om wat voor soort intensivering
gaat het, zo vragen deze leden, en hoeveel geld is daarmee gemoeid?
In de toelichting op de Raming voor 2017 werd ook gewag gemaakt van
de gegroeide afhankelijkheid van ICT, waardoor meer aandacht nodig is
voor beheer en beveiliging. In dit verband herinneren de leden van de
CDA-fractie aan de aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer in het
rapport bij het jaarverslag over 2015 (Kamerstuk 34 475 IIA, nr. 2). De
Rekenkamer noemde daarin als enige aandachtspunt de informatiebeveiliging. De Rekenkamer concludeerde, «dat de Staten-Generaal weliswaar
de risico’s in beeld hebben voor informatiebeveiliging, maar het uitwerken
en nemen van de maatregelen, die nodig zijn om de gesignaleerde risico’s
weg te nemen, blijven nog achter. Actie is nodig, want bijvoorbeeld de
beveiliging van het financiële systeem moet verbeterd worden om risico
op misbruik en verlies van gegevens te voorkomen.» Welke stappen heeft
het presidium gezet naar aanleiding van deze aanbeveling van de
Algemene Rekenkamer, zo vragen de leden van de CDA-fractie. Voldoet de
Kamer inmiddels aan de Baseline informatiebeveiliging Tweede Kamer
(BITK)? Gaat de Kamer werken met een In Control Verklaring in de
bedrijfsvoeringsparagraaf? Wat heeft het onderzoek van de Auditdienst
Rijk met betrekking tot de BITK in de tweede helft van 2016 opgeleverd?
Deze leden stellen deze vragen mede naar aanleiding van de recente
aanval met ransomware.
Antwoord
Op vragen van de leden van de CDA-fractie over het intensiveren van
maatregelen en voorzieningen in het kader van cybersecurity antwoordt
het presidium dat, in overleg met de relevante overheidsorganisaties,
maatregelen zijn getroffen om het netwerk van de Tweede Kamer te
beschermen. Dit betreft zowel het actueel houden van de bestaande
beveiligingsmaatregelen alsmede intensivering van de maatregelen,
waaronder monitoring van het netwerk. In het Informatiebeveiligingsjaarplan 2017 zijn aanvullende projecten opgenomen ter bescherming van
het netwerk. In 2016 zijn op dit punt belangrijke maatregelen genomen in
samenwerking met externe experts zoals FoxIT. De inhoud van deze
projecten en de hiermee gemoeide budgetten licht het presidium zo nodig
toe in een vertrouwelijke briefing.
In opvolging van de aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer bij het
jaarverslag 2015 zijn belangrijke stappen gezet richting de verbetering van
de informatiebeveiliging en het beheer van het financiële informatiesysteem, naar de opvatting van de Auditdienst Rijk zoals gesteld in het
jaarrapport 2016. Naast de uitvoering van het informatiebeveiligingsjaarplan 2017 is een belangrijke stap gezet met het opstellen van het
informatiebeveiligingsplan FEZ waarin risico’s en te nemen maatregelen
zijn uitgewerkt voor het beheer van het financieel informatiesysteem. De
belangrijkste punten uit het informatiebeveiligingsplan FEZ zijn vóór 1 juli
2017 ingevoerd. De overige punten volgen later dit jaar.
De planning voorziet in afronding van de BITK-implementatie ultimo 2017.
De Tweede Kamer voldoet daarom op dit moment nog niet volledig aan
alle BITK-maatregelen. In het eerste kwartaal van 2018 wordt een In
Control Verklaring ten behoeve van de bedrijfsvoering paragraaf
opgesteld. Het peer review onderzoek van de Auditdienst heeft in 2016
niet plaatsgevonden, het voornemen is dit in 2017 te plannen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

9

Vraag
De leden van de D66-fractie zijn benieuwd op welke wijze de eerder
aangekondigde maatregelen tegen cybercrime en ten behoeve van de
digitale veiligheid van het Kamerwerk uitgewerkt worden. In de begrotingstoelichting wordt daar slechts zeer summier over gesproken: er volgt
een intensivering van eigen maatregelen en voorzieningen. Waar moeten
deze leden – in zowel financiële als technische zin – dan aan denken?
Verder wordt gesteld dat de «implementatie van de baseline informatiebeveiliging» van groot belang is. Betekent dit dat er nu nog geen sprake is
van het behalen van een minimum niveau van beveiliging? Worden
eventuele ICT-specialisten die zich bezighouden met het versterken van de
maatregelen ter bevordering van de digitale veiligheid van de Kamer
ondergebracht bij de Dienst Automatisering of bij de Beveiligingsdienst?
Waarom is dat zo?
Deze leden vragen zich ook af waarom enerzijds wordt benoemd dat
digitale veiligheid een blijvend speerpunt is, maar het in de toelichting
opgenomen staat onderaan een alinea over de transparantie van het
Kamerwerk? Betekent dit ook dat er transparant en proactief gecommuniceerd wordt over de digitale veiligheid?
De leden van de D66-fractie horen graag of sinds de eerste berichten over
een aanval met ransomware op de Kamer nader onderzoek meer
informatie heeft opgeleverd ten aanzien van de gerichtheid, bron, doel
e.d. ervan. Zij zijn ook benieuwd in hoeverre onderzocht is welke
gebruikers de bijlage geopend hebben, deze personen daarop aangesproken zijn en of aan de hand daarvan geanalyseerd is aan welke
groepen personen binnen de Tweede Kamer welke op maat gesneden
voorlichting gegeven moet worden over digitale veiligheid.
Antwoord
In reactie op een aantal vragen van de leden van de D66-fractie, die
eveneens zijn gesteld door leden van het CDA en de VVD, stelt het
presidium voor hiertoe een vertrouwelijke briefing te houden.
Ten aanzien van de eerste onderzoeksbevindingen naar de ransomwareaanval is duidelijk geworden dat geen sprake is geweest van een gerichte
aanval op een fractie, Tweede Kamerlid of (fractie)medewerker van de
Tweede Kamer. Het presidium wenst inderdaad de aandacht en bewustwording voor digitale veiligheid te versterken. Naast een module digitale
veiligheid die is aangeboden in het kader van het introductieprogramma
voor de nieuwe Tweede Kamerleden zal nog voor het zomerreces een
cursus/voorlichting over cybersecurity worden aangeboden aan de
fracties en de ambtelijke diensten. Bij ICT betrokken medewerkers zullen
een extra training ontvangen. Onder verantwoordelijkheid van de
Beveiligingsambtenaar wordt het jaarplan informatiebeveiliging uitgevoerd met directe betrokkenheid van security specialisten uit verschillende diensten.
– Ambtelijke organisatie
Vraag
De leden van de VVD-fractie lezen dat voor de ambtelijke organisatie een
personeelsschouw is uitgevoerd. Ook worden er verdere reorganisaties
aangekondigd, onder andere naar aanleiding van het rapport van de
Klankbordgroep Versterking Kennis- en Onderzoeksfunctie. Kan in grote
lijnen worden aangeven welke maatregelen hieruit voortvloeien? De leden
van de VVD-fractie vragen voorts of de reorganisatie op korte termijn ook
gevolgen heeft voor eventuele reorganisatie- en frictiekosten onder artikel
3.1 apparaatsuitgaven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

10

Antwoord
Naar aanleiding van de personeelsschouw die de afgelopen maanden is
uitgevoerd, is een plan van aanpak opgesteld dat op 5 april door het
presidium is besproken. Dit plan van aanpak ziet erop toe dat
medewerkers die extra aandacht vragen om andere dan medische
redenen, intensief worden begeleid en gemonitord en dat de afspraken
worden vastgelegd in het personeelsdossier. Ook zijn afspraken gemaakt
over het voeren van start- en functioneringsgesprekken met alle
medewerkers. Door periodiek het functioneren van elke medewerker te
bespreken wordt gewerkt aan versterking van de kwaliteit van de
ambtelijke organisatie.
Gevraagd is naar de eventuele reorganisatie- en frictiekosten. Het sociaal
beleidskader bij reorganisaties schrijft voor dat medewerkers die zijn
betrokken bij een reorganisatie worden begeleid naar werk. Dat is het
zogeheten van-werk-naar-werkbeleid dat voortvloeit uit de CAO Rijk die
ook op het ambtelijk personeel van de Tweede Kamer van toepassing is.
Voor begeleiding in van-werk-naar-werktrajecten is in 2016 een bedrag
van € 62.518 uitgegeven. Voor 2017 wordt uitgegaan van € 275.000 voor
VWNW-trajecten. Dit bedrag wordt indien nodig bijgesteld op basis van
de werkelijke realisatie. Ook voor 2018 is voorzien in een reservering voor
VWNW-trajecten. De prognose voor 2018 is dat € 425.000 benodigd is
voor VWNW-trajecten. Dit is exclusief de eventuele in 2018 nog doorlopende kosten voor de reorganisatie van de stafdienst Personeel en
Organisatie, die in 2017 plaatsvindt. Deze bedragen zijn niet afzonderlijk
zichtbaar; zij zijn opgenomen in het artikelonderdeel 311.
Vraag
De leden van de CDA-fractie vinden het belangrijk dat er bij Bureau
Wetgeving voldoende capaciteit beschikbaar is. Bureau Wetgeving speelt
immers een belangrijke rol in het primaire proces van de Kamerwerkzaamheden. Bij herhaling hebben deze leden geconstateerd dat de
werkdruk bij Bureau Wetgeving hoog is. Worden er meer mensen
aangenomen en zo ja, hoeveel?
De leden van de SP-fractie kunnen zich goed voorstellen dat gekeken
moet worden naar de formatie van onder andere Bureau Wetgeving. Er
wordt veel van Bureau Wetgeving gevraagd, maar de bezetting lijkt krap.
Zeker als na de formatie veel amendementen op nieuwe wetsvoorstellen
kunnen worden verwacht. Welke formatieve ruimte is er om Bureau
Wetgeving uit te breiden en wanneer kan en zal hiertoe worden besloten?
Antwoord
Per juli 2014 is de formatie van Bureau Wetgeving, op verzoek van de
Kamer, uitgebreid van 4 naar 6 fte wetgevingsjuristen. Het presidium heeft
besloten om Bureau Wetgeving opnieuw met 2 fte uit te breiden. Daarmee
komt de formatie op 8 fte. Binnen deze formatie lijkt het mogelijk om op
verzoek ook de Kamercommissies te ondersteunen.
Vraag
De leden van de SP-fractie lazen vorig jaar dat het personeel flexibeler
moest worden ingezet. De genoemde leden vragen of dit voorspoedig is
gegaan, voor zowel de werkgever als voor de werknemers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

11

Antwoord
Het afgelopen jaar is er op verschillende manieren gewerkt aan flexibiliteit
en mobiliteit in de organisatie. Een van de manieren waarop dat gebeurt,
is het mogelijk maken van detacheringen. In 2016 zijn er 26 interne
detacheringen geweest, waarbij medewerkers binnen de Kamer tijdelijk
ander werk vervulden. Daarnaast zijn 14 medewerkers gedetacheerd
buiten de Kamerorganisatie. Vanuit andere delen van de rijksoverheid zijn
17 medewerkers tijdelijk bij de Kamer gedetacheerd (geweest). Ook is eind
2016 een «projectenplein» ingericht op Plein2 met een bijbehorende
«matchingtool». Doel hiervan is om medewerkers te informeren over de
verschillende projecten die er in de organisatie lopen en hen in de
gelegenheid te stellen om zich hiervoor aan te melden. Tot nu toe heeft dit
geleid tot 31 aanmeldingen, een bescheiden maar veelbelovend begin. De
ervaring die de afgelopen jaren is opgedaan met een aantal omvangrijke
projecten, zoals de parlementaire dimensie van het EU-voorzitterschap, is
dat hierbij tijdelijk een groot beroep wordt gedaan op medewerkers om
flexibel en «dienstoverstijgend» te werken. Deze projectervaring wordt
over het algemeen positief beoordeeld. Het projectmatig werken zal in
2017 dan ook worden uitgebouwd. Opleiding en loopbaanvorming
vormen verder een belangrijk uitgangspunt bij flexibiliteit en mobiliteit. Er
wordt veel meer dan voorheen een beroep gedaan op de opleidingsbudgetten en op loopbaanadviezen; een signaal dat medewerkers in
beweging komen of in beweging willen komen. Mobiliteit, tot slot, komt
niet alleen tot uiting in de flexibele inzet van medewerkers, maar ook in de
in- en uitstroomcijfers. In 2016 zijn er 36 nieuwe medewerkers aangesteld
bij de Kamerorganisatie. Iets meer medewerkers, in totaal 39, hebben de
organisatie verlaten wegens het vinden van een andere baan en in 9
gevallen vanwege pensionering.
2. Overige vragen bij de geleidende brief
Vraag
De leden van de CDA-fractie hechten eraan, dat de aanbevelingen uit het
ABD-rapport zijn vertaald in een strategisch plan voor de ambtelijke
organisatie, gericht op het realiseren van meer politieke dienstbaarheid.
Deze leden vragen het presidium per aanbeveling aan te geven wat de
stand van zaken is qua uitvoering en wat de planning is voor de
afronding.
De leden van de CDA-fractie vragen ook wat de stand van zaken is bij de
verschuiving van personele capaciteit naar de griffies. Welke taken betreft
dit?
De leden van de D66-fractie vernemen graag de laatste stand van zaken in
de reorganisatie van de Kamerorganisatie, vooral ten aanzien van de
voorgenomen acties daarvoor in het restant van 2017 en in 2018.
Antwoord
Al enkele jaren is duidelijk dat de organisatie van de Tweede Kamer
verbeterd moet worden. In 2014 is daarover in opdracht van het presidium
door de ABD een onderzoek uitgevoerd. De uitkomst was dat modernisering van de ambtelijke organisatie nodig is. De organisatie is van goede
wil, maar nog niet altijd van een goed niveau. De twee belangrijkste
doelen zijn:
1. Het vergroten van de dienstbaarheid van de organisatie aan de Tweede
Kamer; én
2. Het verhogen van de professionaliteit en kwaliteit van het werk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

12

Het afgelopen jaar zijn belangrijke stappen gezet om de organisatie te
moderniseren:
• De reorganisaties van de Dienst Communicatie (een fusie van de
Diensten Voorlichting en Communicatie) en de Dienst Automatisering
zijn bijna klaar. Ze zullen voor de zomer worden afgerond. Onderdeel
van de reorganisatie van de Dienst Automatisering is de outsourcing
van technische ICT-taken aan de rijksoverheid. Met de rijksoverheid zijn
concrete afspraken gemaakt over de samenwerking op ICT-gebied.
• De Diensten BOR en DIV worden op dit moment gereorganiseerd om
de kennispositie van de Tweede Kamer en in het bijzonder de
commissies te versterken. Streven is om deze reorganisatie in
september 2017 af te ronden.
• De Dienst P&O is onlangs gestart met een reorganisatie die eind 2017
wordt afgerond. Het doel is naast krimp en verbetering van de kwaliteit
van de dienstverlening, de functies binnen de dienst in overstemming
te brengen met de taakverschuiving van vooral beheerstaken naar
ondersteuning zorgvuldig personeelsbeleid, ondersteuning van
reorganisaties en van kwaliteitsverbetering en cultuurverandering in
het kader van het verandertraject van de ambtelijke organisatie.
• De Dienst FEZ en de Beveiligingsdienst zullen dit jaar volgen. De
doelstelling van deze herijkingen wordt hierna toegelicht in antwoord
op vragen van het CDA.
Daarmee is ongeveer de helft van de ambtelijke organisatie op dit
moment betrokken bij een reorganisatie- en moderniseringsproces. Het
presidium streeft er naar om voor 2020 de hele organisatie op deze
manier door te lichten en waar nodig te reorganiseren.
Het ABD rapport bevat aanbevelingen over de organisatiestructuur, over
doelmatige toedeling van middelen en menskracht en over cultuur en
werkwijze van de ambtelijke organisatie, alsmede de opdracht om de
uitvoering van de aanbevelingen te vertalen naar een strategisch plan
voor de doorontwikkeling van de ambtelijke organisatie in de periode
2016–2020. Per aanbeveling uit het ABD rapport is hieronder de stand van
zaken en de planning voor de uitvoering weergegeven.
De aanbevelingen over de organisatiestructuur zijn:
• Aanpassing topstructuur naar een driehoofdig managementteam met
een nieuwe portefeuilleverdeling en nieuwe bemensing. Stand van
zaken: deze aanbeveling is met ingang van 1 januari 2016 gerealiseerd
conform de aanbevelingen in het ABD-rapport en wordt geëvalueerd
voor de zomer van 2017.
• Inrichting van een CIO-beraad (ICT-overleg) met alle diensthoofden
waaraan alle nieuwe plannen op ICT-terrein moeten worden voorgelegd. Stand van zaken: deze aanbeveling is in het voorjaar van 2016
gerealiseerd.
• Samenvoeging van BOR en DIV. Stand van zaken: in opdracht van het
presidium is een reorganisatie van BOR en DIV gaande. Dit proces leidt
tot een gedeeltelijke samenvoeging van de informatiespecialisten van
DIV met de kenniscoördinatoren van BOR. De reorganisatie leidt tot
een nieuwe Dienst Analyse en Onderzoek en een Dienst Informatie en
Advies en zal op 1 september 2017 gereed zijn. Er wordt een reductie
van 5 fte bereikt met deze reorganisatie.
De aanbevelingen over de toedeling van middelen en menskracht zijn:
• Het periodiek voeren van een kerntakendiscussie, waarbij ook
gesproken wordt over de taakafbakening tussen de ondersteuning van
fracties en de ambtelijke organisatie. Stand van zaken: In 2016 is door
middel van een amendement van het presidium geregeld dat voortaan
100% van de fractiekosten in de Raming wordt opgenomen. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

13

•

•

•

•

•

kerntakendiscussie wordt gevoerd in 2017. In 2016 is een activiteitenjaarplan opgesteld waarin de taken en activiteiten, de omvang en het
budget van de ambtelijke diensten is beschreven. Op dit moment
wordt het pakket van producten en diensten beschreven Dit wordt
afgerond in augustus 2017 en vormt de basis voor het voeren van een
kerntakendiscussie in het najaar van 2017.
Het periodiek herijken van het portfolio van producten en diensten van
de ambtelijke organisatie, voorzien van een analyse van de benodigde
middelen en menskracht en wijzigingen in werkprocessen of ICTsystemen. Stand van zaken: de beschrijving van de producten- en
diensten catalogus vindt nu plaats. Afronding is gepland in augustus
2017, zodat de uitkomst kan worden benut als basis voor de kerntakendiscussie.
Verdere ontwikkeling van de planning- en controlcyclus ten behoeve
van onderbouwde besluitvorming over de ontwikkeling van de
ambtelijke organisatie en over de plannen en prioriteiten voor het
komende jaar. En daarvan afgeleid jaarlijkse afspraken tussen het
managementteam en de diensten over de inzet van middelen en
menskracht. Stand van zaken: met de totstandkoming van het
activiteitenjaarplan dat najaar 2016 voor het eerst is gerealiseerd is
uitvoering gegeven aan deze aanbeveling. Het activiteitenjaarplan
wordt jaarlijks uitgewerkt in plannen per dienst waarin de vertaling van
de prioriteiten van de Tweede Kamer naar de activiteiten per dienst
plaatsvindt.
Opstellen spelregels over hoe om te gaan met onderuitputting en over
flexibele inzet van de personeelsformatie. Stand van zaken: door
middel van verbeterde begrotingsuitvoeringsrapportages is meer
inzicht ontstaan in de oorzaken van onderuitputting. Voor het
activiteitenjaarplan 2018 zullen in de begrotingskaders spelregels
worden opgenomen voor het voorkomen van onderuitputting door
realistischer te budgetteren, zodat middelen worden vrijgespeeld voor
politieke prioriteiten en innovatie.
Toewerken naar meer standaardisering en een kostprijsbenadering
voor standaardproducten. Stand van zaken: deze aanbeveling zal in
2018 worden opgepakt, nadat de kerntakendiscussie is afgerond.
Verschuiven capaciteit aan menskracht van ruim bemeten diensten als
DIV, P&O en Communicatie naar griffiediensten, innovatie en
ontwikkeling en andere prioriteiten die de kamer stelt. Stand van
zaken: bij deze organisatieonderdelen lopen reorganisaties die tot
reductie van fte leiden. De reorganisatie van Communicatie zal in juli
2017 zijn afgerond en leidt tot een reductie van 5,6 fte, de reorganisatie
van DIV zal zijn afgerond in september 2017 en zal leiden tot een
reductie van 5 fte; de reorganisatie van P&O zal eind december 2017
worden afgerond en zal leiden tot een reductie van 6 fte.

De aanbevelingen over de cultuur en werkwijze zijn:
• Toewerken naar een ambtelijke organisatie met een zakelijke cultuur en
een professionele werkwijze. Kernbegrippen zijn daarbij: verantwoordelijkheid geven en nemen, verantwoording afleggen, afspraak is
afspraak, transparantie, snelheid en efficiëntie, rolvastheid, proactief
handelen. Stand van zaken: deze cultuurverandering is ingezet met de
totstandkoming van het strategisch plan voor de ambtelijke organisatie
in mei 2016 en de planmatige uitvoering daarvan. De introductie van
sturings- en verantwoordingsinstrumenten (jaarplannen, dienstenplannen, verbeterde managementrapportages) gekoppeld aan de planningen controlcyclus draagt bij aan de zakelijke cultuur. De reorganisaties
bij de diensten DA, Communicatie, BOR/DIV, P&O en de invoering van
een resultaatgerichte functioneringsgesprekscyclus en een regelmatige
uitvoering van een personeelsschouw draagt bij aan de professionalisering van de werkwijze. Ook het managementdevelopmenttraject dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

14

•

•

•

•

•

in 2017 is gestart en de herijking van FEZ en de Beveiligingsdienst die
in 2017 zullen worden uitgevoerd, dragen daaraan bij. Dit alles moet
leiden tot verbetering van de kwaliteit van de geleverde diensten en
van de dienstbaarheid van de ambtelijke organisatie.
Leren van gemaakte fouten, voorbeeldgedrag leiding en onafhankelijke
voorzitter klachtencommissie. Stand van zaken: is onderdeel van het
cultuurveranderingsproces zoals hierboven omschreven. Benoeming
van een onafhankelijke voorzitter van de klachtencommissie is
voorzien voor 2017.
Verhogen mobiliteit medewerkers en daarop toegesneden eigentijds
hrm-beleid; moet jaarlijks in gesprekscyclus en personeelsschouw aan
de orde komen. Stand van zaken: mobiliteit van medewerkers is
onderdeel van het strategisch plan en is in 2016 en 2017 vergroot door
gerichte mobiliteit bij de diensthoofden, als gevolg van de lopende en
in gang gezette reorganisaties, en door het starten van enkele
dienstoverstijgende projecten ter uitvoering van activiteiten uit het
strategisch plan. Ter ondersteuning daarvan is bij P&O in 2016 een
intern matchingsbureau ingericht dat vraag en aanbod bij elkaar
brengt. In de cyclus van functioneringsgesprekken zal mobiliteit een
vast punt van bespreking zijn.
Flexibilisering van de personele inzet en daartoe medewerkers in meer
generieke profielen plaatsen onder de Griffier. Stand van zaken: door
P&O wordt onderzocht of de generieke functiebeschrijvingen die bij
het Rijk worden gehanteerd ook van toepassing kunnen worden op de
ambtelijke organisatie van de Tweede Kamer. De voorbereiding
daarvan kan in 2017 plaatsvinden en de implementatie in 2018.
Meer werken in dienstoverstijgende programma’s en projecten. Stand
van zaken: dit is gerealiseerd. Activiteiten die dienstoverstijgend zijn
worden in programma’s en projecten uitgevoerd. Projectmatig werken
wordt ondersteund met korte gerichte opleidingen (project start up)
die bijdragen aan een zakelijke werkwijze.
Werkwijzen beschrijven en vastleggen in handboeken. Stand van
zaken: deze activiteit is voorzien na afronding van de herijking van het
productenportfolio en de kerntakendiscussie en zal in 2018 worden
uitgevoerd.

Naar aanleiding van de aanbeveling om een strategisch plan voor de
doorontwikkeling van de ambtelijke organisatie op te stellen is de stand
van zaken dat in het voorjaar van 2016 een strategisch plan voor de
ambtelijke organisatie voor de periode 2016–2020 is opgesteld genaamd
«Beter dan goed». Na bespreking ervan in het presidium is de uitvoering
ervan gestart met ingang van september 2016. Najaar 2017 zal een
evaluatie plaatsvinden naar de effecten van de maatregelen die worden
uitgevoerd.
Vraag
De leden van de CDA-fractie vragen wat de stand van zaken is bij de
verschuiving van personele capaciteit naar de griffies en de taken die
hiermee gemoeid zijn.
Antwoord
Conform de door de politiek geformuleerde wens om meer ambtelijke
ondersteuning in te zetten ten behoeve van het primaire proces in de
commissies is besloten de formatie van de Griffie commissies met 4,5 fte
uit te breiden. Hiermee is de situatie van tijdelijke extra capaciteit nu ook
formeel omgezet in vaste capaciteit. Naast deze formatieve uitbreiding
wordt de werkwijze van alle commissiestaven in 2017 anders vormgegeven. Doel van deze operatie, die voorts mede vorm wordt gegeven door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

15

een reorganisatie van DIV en BOR, is om de ambtelijke ondersteuning in
commissies pro-actiever te maken en beter te laten aansluiten op de
informatiebehoefte van Kamerleden. Door de reorganisatie komen 12 fte
extra beschikbaar voor de ondersteuning van de commissies in de nieuwe
Dienst Analyse en Onderzoek. Daarnaast is Bureau Wetgeving, zoals
eerder genoemd, uitgebreid met twee wetgevingsjuristen. Deze
uitbreiding komt rechtstreeks ten goede aan het primaire proces in de
commissies en de plenaire vergadering. Het maakt een steviger ondersteuning van Kamerleden mogelijk bij initiatiefwetgeving en amendering.
Capaciteit bij de Griffie plenair/Bureau Wetgeving zal in 2017 en ook in de
jaren daarna een aandachtspunt blijven. De werkdruk op deze plek in de
organisatie blijft hoog, maar met de uitbreiding met 2fte kan worden
voorzien in de toegenomen vraag aan ondersteuning vanuit de politiek.
Aangezien het een verschuiving betreft, wordt de capaciteit op andere
plaatsen verminderd. Bij de reorganisatie van Communicatie, BOR/DIV en
P&O wordt een vermindering van fte’s gerealiseerd.
Vraag
De leden van het CDA vragen wat wordt bedoeld met de opmerking dat
de Beveiligingsdienst en FEZ worden herijkt. Waaruit bestaat die
herijking? Het presidium kondigt aan, dat de dienstverlening aan
Kamerleden en fracties door ondersteunende diensten wordt verbeterd
door de totstandkoming van één loket. Wat moet hieronder worden
verstaan, zo vragen deze leden. Is het waar dat de digitale ondersteuning
en bijvoorbeeld telefonie van de Kamer zal worden uitbesteed? Komt dit
terecht bij het Shared Service Center-ICT van de rijksoverheid? Zo ja, wat
is de reden hiervoor? Zo ja, wat zijn daarvan de consequenties?
Antwoord
Voor de herijking van de Beveiligingsdienst zal in juli 2017 een contourenschets worden opgesteld. Daarin worden de voor deze dienst noodzakelijk
geachte aanpassingen en veranderingen beschreven. Dit betreft onder
meer de noodzaak om strategische taken, bijvoorbeeld op het gebied van
crisismanagement, zodanig te organiseren dat gezorgd wordt voor
24/7-beschikbaarheid. Mogelijk leidt deze contourenschets tot een gehele
of gedeeltelijke reorganisatie van de Beveiligingsdienst. Veranderingen in
de werkwijze die via de reguliere structuur en het reguliere mandaat
kunnen worden gerealiseerd, zullen uiteraard zo snel mogelijk worden
doorgevoerd. Bij de Stafdienst FEZ zal in 2017 een herijking plaatsvinden.
Door de toegenomen vraag naar sturings- en verantwoordingsinformatie,
een groter accent op de analyse- en controlfunctie van FEZ en de
noodzaak van verdere digitalisering van de financiële beheerstaken, moet
de inrichting van de dienst tegen het licht worden gehouden. De resultaten van de herijking zullen voor de zomer leiden tot een voorstel voor de
herinrichting van FEZ, waarbij ook gekeken zal worden naar de omvang
van de dienst.
Ook vragen de leden van de CDA-fractie naar de totstandkoming van één
loket. Het presidium heeft ingestemd met de plannen om de dienstverlening aan Kamerleden en fracties te verbeteren door de ambtelijke
dienstverlening van de Facilitaire Dienst en de Beveiligingsdienst op een
meer centrale locatie te huisvesten. Kamerbewoners kunnen daar terecht
voor onder andere het aanvragen en ophalen van toegangspassen, het
maken van foto’s voor gezichtsherkenning, de Kamerledenposter,
intranetpasfoto’s en het afhalen van sleutels. Dit centrale loket wordt voor
1 september 2017 gerealiseerd bij het servicepunt in de Nieuwbouw
(onder de plenaire zaal), waar ook het Centraal Informatiepunt en de balie
van de Dienst Automatisering gehuisvest zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

16

Gevraagd is of het waar is dat de digitale ondersteuning en bijvoorbeeld
telefonie van de Kamer zal worden uitbesteed. Het betreft in 2017 alleen
de vervanging van de telefooncentrale, die thans ook al is uitbesteed. De
Tweede Kamer zal gebruik gaan maken van de Shared Service oplossing
van het SSC-ICT, gebaseerd op de technologie van het Voice over Internet
Protocol (VoIP). Hiervoor is gekozen omdat de huidige vaste telefooncentrale vervangen moet worden. Het contract voor service en support met
de leverancier van het huidige systeem loopt in 2017 af. Het project richt
zich daarom op de oplevering van een nieuwe telefonieoplossing voor het
einde van 2017. Daarmee loopt het project vooruit op de verhuizing van
de Tweede Kamer en de aansluiting bij het SSC-ICT. De operatie zal alle
gebruikers van vaste telefonie raken. Vaste telefonie is belangrijk voor de
werkzaamheden van de Kamerbewoners. Daarom is het streven de
verstoring daarvan tot een minimum te beperken. De projectwerkzaamheden zullen daarom zo veel mogelijk in de recessen en weekenden
plaatsvinden. Over de uitvoering van de vervanging en de veranderingen
die hiermee gepaard gaan, worden de Kamerbewoners vooraf geïnformeerd. Bij de feitelijke vervanging wordt voor de Kamerbewoners voor
begeleiding gezorgd.
Vraag
Het presidium constateert dat het steeds lastiger wordt om objectieve
informatie van nepnieuws te onderscheiden. «Het zijn ontwikkelingen
waar de Kamer op inspeelt.» Hoe speelt de Tweede Kamer daar op in, zo
vragen de leden van de CDA-fractie.
Antwoord
Het presidium ziet twee aandachtsgebieden. De Kamer kan het
verspreiden van nepnieuws niet tegengaan en/of alle nieuwsberichten op
voorhand controleren. Wat wel mogelijk is – en waar het presidium op
inzet – is dat Kamerleden en hun medewerkers zo goed mogelijk worden
beschermd tegen het consumeren (en hergebruiken) van nepnieuws.
Daartoe onderneemt de Kamerorganisatie de volgende acties:
De informatiebronnen die de Kamer beschikbaar stelt worden vooraf door
informatiespecialisten aan de hand van criteria op kwaliteit en betrouwbaarheid getoetst. Ook bij de aanschaf van bronnen wordt op de
betrouwbaarheid ervan gelet. Er wordt bijvoorbeeld op toegezien dat het
gaat om bronnen die door externe partijen zijn gevalideerd (denkt u
bijvoorbeeld aan LexisNexis voor nieuws, Kluwer en de SDU voor
juridische informatie, et cetera). Door de informatiespecialisten dichterbij
de commissies te plaatsen wordt de kennis vergroot van de onderwerpen
waarmee de commissie zich bezighoudt. Daardoor kan de informatiespecialist steeds beter inschatten welke informatie relevant en betrouwbaar
is.
Anderzijds is er de beeldvorming van de Kamer in de buitenwereld. De
Stafdienst Communicatie monitort de berichtgeving over de Tweede
Kamer continu en stelt foutieve berichtgeving waar mogelijk bij, bijvoorbeeld door het bestrijden van nep Twitter-accounts. Op het gebied van
informatiebeveiliging wordt de organisatie ondersteund, onder meer door
externe deskundigen, die het expert team van de Tweede Kamer bijstaan.
Vraag
In verband met de voorbereidingen van de renovatie van het Binnenhofcomplex vragen de leden van de CDA-fractie wanneer de daadwerkelijke
verhuizing naar Bezuidenhoutseweg 67 is voorzien. Deze leden constateren dat in verband met de aanstaande verhuizing alle investeringen en
alle onderhoud in de huidige Kamergebouwen zo veel mogelijk beperkt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

17

worden. Dat is naar de mening van deze leden terecht. Waaraan worden
de middelen besteed die vrijvallen door uitstel van investeringen en
onderhoud, zo vragen deze leden. De leden van de CDA-fractie gaan ervan
uit dat ook de diverse fractiebureaus te maken zullen krijgen met extra
kosten als gevolg van de verhuizing naar de Bezuidenhoutseweg en
verhuizing terug naar het Binnenhof. Op welke wijze worden deze extra
kosten voor de fracties gecompenseerd?
Antwoord
De daadwerkelijke verhuizing naar Bezuidenhoutseweg 67 staat gepland
voor het zomerreces van 2020. In aanloop daarnaartoe kunnen middelen
vrijvallen omdat investeringen worden uitgesteld. De vrijgevallen
budgetten zijn echter nodig om de sterk oplopende kosten in verband met
de overschrijding van de technische levensduur en daarmee de instandhouding van installaties in het Kamergebouw op te vangen. Voor de
Tweede Kamer zal de verhuizing ook extra uitgaven met zich meebrengen.
Bijvoorbeeld voor audiovisuele faciliteiten. Zo moet de nieuwe tijdelijke
locatie geschikt gemaakt worden voor het uitzenden van alle vergaderingen. De kosten voor de verhuizing van de Kamer worden gefinancierd
binnen het projectbudget. In aanloop naar de verhuizing zal geïnventariseerd worden of er daarbovenop extra kosten zijn voor de fractiebureau‘s.
Indien dit het geval is, kan het presidium een voorstel doen voor een
eventuele compensatie.
3. Begrotingstoelichting
– Algemene doelstelling
Vraag
De algemene doelstelling, zo merken de leden van de VVD-fractie op,
wordt opgesplitst in doelstellingen voor de Tweede Kamer die voortvloeien uit de Grondwet en doelstellingen voor de ambtelijke diensten,
waaronder het waarborgen van de continuïteit en kwaliteit en het
toegankelijk en inzichtelijk maken van het werk van de Kamer voor de
samenleving. De leden van de VVD-fractie vragen: wat zijn dan meer
specifiek de doelstellingen voor de ambtelijke diensten?
Antwoord
De doelstellingen van de ambtelijke organisatie bestaan uit het zo goed
mogelijk ondersteunen van de leden van de Tweede Kamer bij het
uitvoeren van hun wetgevende, vertegenwoordigende en controlerende
taak. De dienstbaarheid van de ambtelijke organisatie aan dat constitutioneel proces is prioriteit nummer één. Elke dienst draagt daar vanuit de
eigen taakopdracht aan bij. Bijlage 2 bevat een korte schets van de taken
per dienst1. Een specifieke doelstelling voor de ambtelijke organisatie is
om op een dienstbare, zakelijke en professionele wijze de taken uit te
voeren. Voor de wijze waarop daaraan wordt gewerkt, wordt verwezen
naar het antwoord op de vragen van het CDA en D66 in paragraaf 2. Bij de
beantwoording van de vragen in hoofdstuk 3 in het onderdeel Budgettaire
gevolgen van beleid wordt uitgebreider ingegaan op de financiële
effecten.

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

18

Vraag
De leden van de CDA-fractie missen in de toelichting op de Raming een
terugblik op de invoering van een nieuwe managementstructuur. In het
debat over de verkiezing van een nieuwe Kamervoorzitter is al kort
gesproken over recente ontwikkelingen in het Managementteam van de
Kamer. Deze leden vragen het presidium in te gaan op de mogelijke
gevolgen van het vertrek van de directeur Constitutioneel Proces,
nauwelijks een jaar nadat de nieuwe managementstructuur is ingevoerd.
De leden van de SP-fractie vragen het presidium een reactie op de
berichtgeving in NRC over de vermeende onrust in de ambtelijke
organisatie.2
Antwoord
Naar aanleiding van het ABD-rapport is gekozen voor een nieuwe
structuur van het Managementteam. Nu het management een tijd in deze
nieuwe structuur gefunctioneerd heeft, is het goed om te bekijken of deze
ook beantwoordt aan de verwachtingen van destijds. Zo is geconstateerd
dat er veel overlap was in taken tussen de Griffier en de directeur
Constitutioneel Proces. De directeur Constitutioneel Proces heeft het
presidium onlangs verzocht in te stemmen met een detachering per
15 april jl. naar het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het presidium heeft daarmee ingestemd en besloot om de daarmee
ontstane vacature vooralsnog niet in te vullen. Het presidium heeft voorts
besloten om een evaluatie uit te voeren naar de huidige managementstructuur. Signalen over vermeende onrust in de ambtelijke organisatie
hebben het presidium niet bereikt. Het contact met de personeelsvertegenwoordiging vindt plaats op constructieve wijze.
– Werkwijze van de Kamer
Vraag
De leden van de CDA-fractie hebben een vraag over de ambitie om
commissievergaderingen dynamischer en aantrekkelijker te maken. Wie
gaat, in het kader van de mogelijkheid om bij het uitzenden en streamen
van de debatten in de commissiezalen over te gaan van robotregie naar
mobiele regie, de bedoelde mobiele regie van commissievergaderingen
doen? Betekent dat extra mankracht bij regie, zo vragen deze leden.
Antwoord
Het presidium geeft aan dat het mogelijk is om commissievergaderingen
dynamischer te maken met behulp van mobiele regie. Momenteel wordt,
wanneer een commissie dit vraagt, het regisseren van commissievergaderingen al gefaciliteerd. Daarvoor heeft de Kamer een eigen mobiele
regieset tot haar beschikking en huurt voor deze gevallen een regisseur
extern in. Het regisseren van commissievergaderingen kan verder
uitgebreid worden, vergelijkbaar met de regie in de plenaire zaal. Om de
commissievergaderingen ook dynamischer en aantrekkelijker te maken is
een externe, onafhankelijke regisseur nodig.

2

https://www.nrc.nl/nieuws/2017/04/04/onmin-tussen-arib-en-hoge-ambtenaren-7924623a1553259.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

19

Vraag
De leden van de SP-fractie zijn benieuwd naar de verdere gang van zaken
met het staand vergaderen. Er is een proef geweest, uit de evaluatie bleek
dat het staand vergaderen positief werd ervaren. Wanneer zullen een of
meer vergaderzalen hiervoor geschikt worden gemaakt? Wat is hierin de
stand van zaken? Welke voortgang is er geboekt? En, in het kader van
gezonde werkomstandigheden voor iedereen, wanneer wordt het voor
iedereen die vrijwel uitsluitend zittend werk doet mogelijk om zitgedrag af
te wisselen, bijvoorbeeld door verstelbare bureaus of statafels te
verstrekken?
Antwoord
In het kader van gezonde werkomstandigheden wil het presidium in het
zomerreces één zaal geschikt laten maken voor (gedeeltelijk) staande
vergaderingen. Gelet op de uitkomsten van de evaluatie van de proef met
het staand vergaderen zal bij verdere proeven een balans gezocht moeten
worden tussen zittend en staand vergaderen. Verstelbaar meubilair wordt,
voorlopig, op arboadvies verstrekt. Wanneer de afschrijftermijn van het
huidige meubilair is verstreken zullen bij de nieuwe aanbesteding
verstelbare bureaus/statafels als standaardvoorziening worden meegenomen. Daarnaast is in de Troelstrazaal een pilotomgeving ingericht voor
een meer dualistische vergaderopstelling. Binnen deze pilot is het de
bedoeling dat ook Kamerleden hun inbreng in de vergadering staande
doen.
Vraag
De leden van de SP-fractie constateren dat er meerdere jaren meer
dertigledendebatten worden aangevraagd dan er uiteindelijk kunnen
worden gepland. In 2016 zijn er slechts dertien dertigledendebatten
gevoerd. Ook is de praktijk dat wanneer dertigledendebatten uiteindelijk
worden ingepland het onderwerp van debat aan actualiteitswaarde heeft
ingeboet. De leden van de fractie van de SP vragen aan het presidium of
het dit probleem herkent en wat hiervoor een eventuele oplossing zou
zijn, nu de Commissie voor de Werkwijze het makkelijker omzetten van
een dertigledendebat in een algemeen overleg eerder heeft afgewezen.
Daarnaast lezen de leden van de SP-fractie dat er de afgelopen jaren geen
gebruik is gemaakt van de mogelijkheid van een interpellatiedebat. Zij
vragen het presidium of het redenen ziet waarom dat het geval is en of
het de meerwaarde inziet van het gebruik van dit parlementaire
instrument?
Antwoord
Het presidium wijst erop dat in de vorige Kamerperiode een zeer lange
voorraadagenda bestond van meerderheids- én dertigledendebatten. Na
een «opschoonactie» van de Kamer in oude samenstelling is de Kamer na
de verkiezingen van 15 maart 2017 begonnen met een voorraadagenda
van 9 meerderheidsdebatten. Op dit moment zijn er dan ook meer
mogelijkheden om actuele dertigledendebatten op korte termijn te
agenderen. Wel wijst het presidium op de omstandigheid dat er bij
nagenoeg alle aangevraagde (dertigleden)debatten wordt gevraagd om
een kabinetsbrief, waardoor enige vertraging ontstaat alvorens een debat
geagendeerd kan worden, met daarbij het risico op een nieuwe, lange
voorraadagenda.
Ook wordt gewezen op het feit dat in veel gevallen meerderheidsdebatten
zijn aangevraagd door leden van oppositiefracties en het in de praktijk
regelmatig is voorgekomen dat dertigledenbatten zijn omgezet in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

20

meerderheidsdebatten en vervolgens geagendeerd. Een meerderheidsdebat is daarmee niet alleen een instrument van de coalitiefracties.
Ten slotte merkt het presidium op dat er ook een verantwoordelijkheid op
de fracties rust om de voorraadagenda van dertigledendebatten niet te
groot te laten worden zodat dit instrument van waarde blijft voor een
minderheid van de Kamer.
Voor het houden van een interpellatiedebat is de steun van dertig leden
nodig. Het presidium merkt op dat de aanvrager van een interpellatiedebat een bijzondere positie inneemt ten opzichte van andere Kamerleden. Zo heeft de interpellant de mogelijkheid schriftelijke vragen ten
behoeve van dit debat te stellen en is hij/zij de enige die het woord voert
in eerste termijn van de Kamer. Nu er sinds 2013 geen interpellatiedebatten meer zijn toegekend, kan het presidium zich voorstellen dat
Kamerleden, indien zij een plenair debat willen voeren, de voorkeur geven
aan die debatvormen waar de uitgangspunten voor de deelnemende
Kamerleden gelijk zijn.
Vraag
De leden van de SP-fractie constateren dat er plannen bestonden om het
vragenuurtje aantrekkelijker te maken. Voorts constateren zij dat deze
plannen nooit in de praktijk zijn gebracht omdat het presidium heeft
afgezien van dit plan. Zij vragen of het presidium toch mogelijkheden ziet,
omdat het aantal ingediende mondelinge vragen toeneemt, om op andere
manieren het vragenuurtje aantrekkelijker te maken. Is het presidium
bereid, voorafgaand aan het wetgevingsoverleg tot behandeling van de
Raming, in een notitie de mogelijkheden voor een andere inrichting van
het vragenuur te schetsen en/of een proef voor te stellen?
Antwoord
Het presidium is van mening dat het mondeling vragenuur nog steeds een
mooie gelegenheid is om actuele kwesties te agenderen in de Kamer en
daarmee ook de parlementaire week te openen. Wel merkt zij op dat er al
langere tijd in de Kamer wordt nagedacht over de opzet van het
vragenuur. In 2011 heeft dit voor de laatste keer geleid tot herziening van
het mondeling vragenuur. Met het aanvaarden van de motie-Neppérus
c.s. (Kamerstuk 33 924, nr. 8), waarin opnieuw de behoefte was verwoord
om het vragenuur te herzien, is een aantal (nieuwe) varianten verkend.
Voorstellen die (in het verleden) al zijn gedaan, zijn bijvoorbeeld het
organiseren van een vragenuur op elke Kamerdag, een vragenuur alleen
met de Minister-President, een vragenuur waarbij volgens roulerend
schema fracties zelf onderwerpen kunnen agenderen en een vragenuur
waarbij alleen fractievoorzitters het woord kunnen voeren. Er was echter
geen meerderheid te vinden voor concrete aanpassingen. De motie
Neppérus is daarmee afgehandeld.
Het presidium stelt voor om, nu de nieuwe Kamer is aangetreden, een
werkgroep te vragen naar de opzet van het vragenuur te kijken en, zo
mogelijk, voorstellen tot vernieuwing te doen. Daarmee reageert het
presidium ook op de bij de behandeling van de Raming 2017 aangehouden motie-van Nispen (Kamerstuk 33 444, nr. 9).
– Budgettaire gevolgen van beleid
Vraag
De uitgaven aan kennis en onderzoek waren € 160.000 in 2016 zo stellen
de leden van de VVD-fractie vast. De begroting 2017 is veel hoger, net als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

21

de Raming 2018. De leden van de VVD-fractie vragen wat de onderbouwing is van de € 2,182 miljoen in 2018?
De post «uitzending leden» was eveneens in 2016 veel lager dan de
begroting 2017 en de nieuwe Raming, te weten € 187.000 in 2016 en
€ 429.000 in 2018. De leden van de VVD-fractie vragen wat de onderbouwing is van de post «uitzending leden» en hoe deze Raming is
verdeeld over de commissies. Kan bijvoorbeeld door toegenomen
activiteiten in EU-verband een stijging van de kosten worden verwacht, in
algemene zin of in specifieke commissies?
Met betrekking tot de budgettaire gevolgen van beleid vragen de leden
van de VVD-fractie of een uitsplitsing in fte beschikbaar is, die aan de
apparaatsuitgaven van € 66 miljoen ten grondslag ligt. Welke ontwikkeling wordt hier vervolgens verder beoogd met de reorganisatie?
Antwoord
De begroting van het artikel «Kennis en Onderzoek» heeft het karakter van
een reservering. Zo wordt gewaarborgd dat er altijd budget beschikbaar is
als de Tweede Kamer een parlementair onderzoek begint. Tegelijkertijd
moet voorkomen worden dat beschikbare begrotingsgelden onbenut
blijven. In opdracht van het presidium wordt daarom een voorstel
ontwikkeld om vaste Kamercommissies een beperkt eigen onderzoeksbudget te geven, voor kleinschalige en kortdurende onderzoeken.
De begroting van het artikel «Uitzending leden» bedraagt voor 2018
€ 429.000. Dit bedrag is verdeeld over een aantal categorieën, te weten:
commissiebudgetten, budgetten voor contactgroepen, Presidiumreizen en
interparlementaire delegaties. De meeste commissies ontvangen een
bedrag van € 12.500 per jaar. Een aantal commissies beschikt over een
groter budget:
Buitenlandse Zaken
Buitenlandse Handel en OS
Economische Zaken
EU-zaken
Defensie

€ 83.500
€ 65.000
€ 25.000
€ 25.000
€ 25.000.

Binnen de geldende «reisregels» is afgesproken dat commissies het niet
gebruikte budget maximaal vier jaar lang mogen opsparen. In theorie zou
het totaalbudget ad € 429.000 ontoereikend zijn als meerdere commissies
in één jaar een duurdere reis zouden maken. In de praktijk doet deze
situatie zich nooit voor. In 2016 bedroegen de uitgaven van de commissie
EU-zaken € 30.363. Dit is hoger dan het jaarbudget van € 25.000. De
commissie heeft bezoeken gebracht aan Brussel maar ook aan
Griekenland en Macedonië en Noorwegen en Finland. Deze reizen zijn
gefinancierd vanuit het jaarbudget 2016 en het spaarsaldo over 2015
(€ 13.800) van deze commissie. Begin 2017 resteerde nog een spaarsaldo
van € 8.437.
De ervaring leert dat dat de beschikbare budgetten toereikend zijn. In
bijzondere gevallen kunnen commissies een verzoek doen aan het
presidium voor aanvullende financiering.
In antwoord op de vraag van de VVD-fractie naar de uitsplitsing in fte die
aan de apparaatsuitgaven van € 66 miljoen ten grondslag ligt merkt het
presidium op dat de apparaatsuitgaven bestaan uit een personele en een
materiële component. De personele component bevat de uitgaven aan
formatief personeel, niet-formatief personeel en vorming en opleiding. In
2016 is aan formatief personeel bijna € 37 miljoen uitgegeven, waarbij het
aantal fte formatief personeel 539,41 bedroeg. Het materiële budget was

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

22

in 2016 € 22,5 miljoen. Materiële uitgaven zijn te verdelen in exploitatieuitgaven (70%), vervangingsinvesteringen (20%) en projecten (10%). De
exploitatie-uitgaven en vervangingsinvesteringen bedragen dus circa 90%
van het materiële budget. De resterende vrije ruimte wordt ingezet voor
(ICT-)projecten. Aan de reorganisatie ligt geen expliciete krimpdoelstelling
ten grondslag, maar de wens om de organisatie te moderniseren en een
kwaliteits- en cultuurverandering te bereiken. Desondanks is sprake van
een daling van het aantal fte, zoals zichtbaar is in het formatieoverzicht
per 1 januari 2017, dat als bijlage bij deze nota naar aanleiding van het
verslag is gevoegd3. De lopende reorganisaties leiden overigens tot
verdere krimp van het aantal fte. Het is wenselijk zo efficiënt mogelijk de
middelen in te zetten, zodat geld kan worden vrijgespeeld voorversterking
en ondersteuning van de werkzaamheden van de Kamer.
Vraag
De leden van de CDA-fractie vragen of de Raming van de fractiekosten in
2018 nog klopt, gezien het grote verlies van enkele partijen, de winst van
andere partijen en het feit dat er een jaar naar rato van de fractieomvang
van vóór de verkiezingen wordt doorbetaald.
Antwoord
In de meerjarencijfers van het artikel «Tegemoetkoming in de kosten van
de fracties» is rekening gehouden met de reguliere Tweede Kamerverkiezingen. De begroting van dit artikel is voor 2017 verhoogd met € 3,0
miljoen en in 2018 met € 1,0 miljoen ten opzichte van het meerjarencijfer.
Deze verhoging is gebaseerd op ervaringscijfers uit het verleden. De
verschuiving is deze keer erg groot. Het is echter niet goed mogelijk nu al
de gevolgen te berekenen omdat dat afhankelijk is van het daadwerkelijk
gebruik. Als tijdens de begrotingsuitvoering 2018 blijkt dat de werkelijke
uitgaven hoger liggen, dan wordt de begroting aangepast via een
suppletoire begrotingswijziging. Daarvoor wordt de Najaarsnota gebruikt.
– Risico’s
Vraag
Het presidium stelt dat het terugdringen van de externe inhuur belangrijk
is. De leden van de CDA-fractie vragen hoe groot de externe inhuur op dit
moment is naar formatie en kosten. Hoeveel is dat op de totale personeelskosten? Deze leden vragen hoe die verhouding is voor automatisering respectievelijk informatiebeveiliging. Op welke wijze wil het
presidium automatisering en informatiebeveiliging minder afhankelijk
maken van externe inhuur? Deze leden vragen het presidium bij de nota
naar aanleiding van het verslag het overzicht van de externe inhuur over
2016 en het formatieoverzicht per 1 januari 2017 aan de Kamer toe te
zenden, zoals dat ook in vorige jaren gebruikelijk was.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn tevreden dat de Voorzitter zich
heeft ingespannen om externe inhuur te beperken. Graag krijgen deze
leden inzicht welk deel van de begroting externe inhuur afgelopen jaren
heeft uitgemaakt.
De leden van de SP-fractie constateren dat het terugdringen van de
externe inhuur nog steeds een belangrijk punt is, ook in 2018. Genoemde
leden vinden het goed dat er aandacht voor blijft maar lezen nergens in de
stukken hoe ver de Roemernorm wordt overschreden. Kunnen hierover
3

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

23

cijfers gegeven worden? Wanneer de Tweede Kamer van overheidsinstanties eist dat zij voldoen aan die norm is het een heel slecht voorbeeld
wanneer dat niet lukt binnen de eigen organisatie. Zeker niet als dat al
meerdere jaren achtereen niet lukt. Deelt het presidium de mening dat dit
geen goed voorbeeld is?
Genoemde leden vragen in dit kader ook hoe het staat met de uitbesteding van de Dienst Automatisering, een beslissing waar de leden van
de SP-fractie nooit voorstander van zijn geweest.
Antwoord
In de motie-Roemer zijn de uitgaven binnen het Rijk aan niet-formatief
personeel begrensd op 10% van de gezamenlijke uitgaven op alle
artikelen voor formatief en niet-formatief personeel (Kamerstuk 32 360,
nr. 5). Inhuur vindt plaats om twee redenen: vervanging van formatief
personeel (bijvoorbeeld bij ziekte en/of piekwerkzaamheden) of voor
specifieke expertise.
Jaar

2011
2012
2013
2014
2015
2016

uitgaven

Roemer

x € 1.000

norm

3.785
6.127
3.715
4.101
5.767
5.281

9,6
14,3
9,1
9,8
13,4
12,2

In de jaren 2015 en 2016 is de Roemernorm overschreden. Dit werd
veroorzaakt door de voorgenomen uitbesteding van de Dienst Automatisering. In 2016 was de Dienst Automatisering verantwoordelijk voor het
merendeel van de externe inhuur. Van de 12,2% externe inhuur in 2016
betrof 10,2% de Dienst Automatisering en 2,0% de overige diensten. In
2015 bedroegen deze percentages 10,2 en 3,2. In 2012 was eenmalig
sprake van een aantal grote projecten. In aanloop naar de outsourcing
moet een groot beroep worden gedaan op externe ondersteuning. Nu
duidelijk is dat de uitbesteding door zal gaan, wordt gewerkt met tijdelijke
ambtelijke aanstellingen en worden resultaatcontracten afgesloten met
leveranciers. Het presidium is van mening dat alle inspanningen erop
gericht moeten zijn de externe inhuur terug te dringen en zo in 2017 de
Roemernorm te realiseren. De Tweede Kamer heeft hierin immers een
voorbeeldfunctie te vervullen. Verwachting is op dit moment dat in 2017
de Roemernorm gehaald zal worden. Het presidium ontvangt driemaandelijkse rapportages over het onderwerp. Keer op keer worden nut en
noodzaak van externe inhuur getoetst. Tegelijkertijd is het belangrijk oog
te blijven houden voor de continuïteit van de dienstverlening. Ook de
toegenomen aandacht voor cybersecurity en de extra maatregelen
hiervoor maken soms externe inhuur noodzakelijk.
– Kengetallen
Vraag
De leden van de VVD-fractie constateren dat de plenaire zaal de meeste
dagen alle dagdelen in gebruik is en vragen of er inzicht is in de capaciteitsbenutting en wat de tijden van gebruik van de plenaire zaal zijn.
Voorts vragen de leden van de VVD wat de grond is dat het Reglement
van Orde voorschrijft dat een motie tijdens een plenaire vergadering moet
worden ingediend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

24

Antwoord
Uitgangspunt van de planning van de Kameragenda is dat de capaciteit
van de plenaire zaal maximaal benut wordt. Op dinsdag start de vergadering om 14.00 en is het streven de vergadering niet later dan 23.00 uur
te sluiten. Op woensdagen en donderdagen start de vergadering om
10.15 uur; de na te streven eindtijd is eveneens 23.00 uur. Er kunnen zich
echter omstandigheden voordoen waardoor de vergadering korter of
langer duurt dan genoemde richttijden. Zo kunnen er gedurende de week
debatten toegevoegd of afgevoerd worden.
Voor wat betreft het indienen van moties wordt gewezen op hoofdstuk VIII
(«De plenaire vergadering») van het Reglement van Orde. Artikel 66 van
dit hoofdstuk ziet op de mogelijkheid van het indienen van moties. Voor
wat betreft commissievergaderingen wordt alleen voor wetgevingsoverleggen (artikel 39, vierde lid) en notaoverleggen (artikel 40, derde lid)
artikel 66 van overeenkomstige toepassing verklaard. Uitgesloten zijn dus
andere vormen van mondeling overleg in commissieverband waar moties
worden ingediend.
Het reglementair wel toestaan van indienen van moties tijdens andere
vormen van overleg brengt met name kleine fracties in de problemen.
Hen wordt het wellicht onmogelijk gemaakt om moties in te dienen indien
dit op meer dan één plek tegelijk kan plaatsvinden.
4. Staat van de Tweede Kamer 2016
Vraag
De leden van de CDA-fractie vragen, waarom de Staat van de Tweede
Kamer anders dan voorgaande jaren, nu in hoofdzaak nog slechts een
statistisch jaaroverzicht bevat, niet meer dan «enkele feiten en cijfers op
een rij», zoals het presidium het omschrijft. Deze leden vragen waarom
elke duiding uit de Raming is geschrapt. Zonder verdere duiding zal het
voor de meeste lezers niet mogelijk zijn zinvolle conclusies uit deze schat
aan informatie te trekken. Deze leden vragen of de Kamer hierin zelf een
rol zou kunnen spelen dan wel de wetenschap en de journalistiek, zodat
het beeld voorkomen wordt van de slager die zijn eigen vlees keurt. Ziet
het presidium mogelijkheden om dit te bevorderen?
Antwoord
De Staat van de Kamer is dit jaar in nieuwe opmaak verschenen. Juist om
het beeld van «de slager die zijn eigen vlees keurt» te voorkomen is
ervoor gekozen om voortaan wel duiding te geven bij de cijfers, maar
alleen nog op hoofdlijnen en vooral om trends te benoemen. Het
presidium moedigt fracties aan om zelf conclusies te trekken uit de cijfers
die hen via de Staat van de Kamer worden aangeboden.
Ook stelt het presidium de cijfers beschikbaar aan de buitenwereld. Dit
gebeurt onder andere via het Open Data Portaal. Via dit portaal kunnen
onder anderen journalisten en wetenschappers cijfers van de Kamer
gebruiken voor onderzoek en duiding.
Vraag
De leden van de CDA-fractie vragen, naar aanleiding van punt 16, waarom
de Kamer geen Facebookaccount heeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

25

Antwoord
In de tabel is het Facebookaccount van de Tweede Kamer abusievelijk niet
meegenomen. Het Facebookaccount van de Tweede Kamer, dat sinds
oktober 2014 actief is, is één van de instrumenten die de Stafdienst
communicatie inzet in het contact met burgers en instellingen. De pagina
heeft inmiddels bijna 5.500 volgers. Om de Facebookpagina breder onder
de aandacht te brengen en daarmee het bereik ervan te vergroten, zal de
Stafdienst Communicatie zowel de buitenwereld als Kamerleden hier
actiever over informeren.
Vraag
De leden van de VVD-fractie vragen wat de factoren zijn die bijdragen aan
de grote stijgingen in het aantal bezoekers aan de Kamer en aan de
Kamersite en welke verdere ontwikkeling wordt voorzien, mede gelet op
de aangekondigde focus op het zichtbaar en inzichtelijk maken van het
Kamerwerk. Voorts vragen de leden van de VVD-fractie wat de plannen
zijn richting de renovatie om de bezoekersaantallen aan de Kamer gelijk te
houden.
De leden van de CDA-fractie vinden dat de enorme stijging van het aantal
bezoekers – van 166.853 in 2015 naar 287.638 in 2016 – een groot
compliment verdient. Kan het presidium aangeven waardoor deze stijging
is veroorzaakt? Zal ook in 2017 een vergelijkbaar aantal bezoekers mogen
worden verwacht? Wat betekent dit voor de facilitaire organisatie? Deze
leden vragen ook hoe dit aantal bezoekers kan worden geaccommodeerd
als de Kamer op Bezuidenhoutseweg 67 gehuisvest zal zijn.
Antwoord
De forse stijging van het aantal fysieke bezoekers komt voort uit het feit
dat de bezoekcijfers in 2016 anders zijn opgebouwd. Bij de vorige Raming
hebben de leden van de CDA-fractie de vraag gesteld of groepsbezoeken
aan de fracties konden worden meegenomen. Dat was in voorgaande
jaren niet het geval. In 2017 zijn de cijfers van bezoekers samengesteld op
basis van alle bezoekers aan de Kamer inclusief de bezoekers van fracties.
Het aantal bezoeken, zowel fysiek als online hangt samen met het soort
vergaderjaar. Het komt voor dat in een verkiezingsjaar het aantal
bezoekers, daalt, omdat de Kamer door verkiezingen en formatie een
(langere) periode minder of niet vergadert. Of dat in 2017 ook het geval zal
zijn is nu nog niet te voorspellen. De nieuwe activiteiten tijdens open
dagen en recessen, zoals de verkiezingstentoonstelling tijdens het
verkiezingsreces, hebben inmiddels al geleid tot een forse toename van
de bezoekers in de recesperioden.
De stijging van het aantal bezoekers drukt op de kwaliteit van de schoonmaakdienstverlening. Ook zullen drukbezochte delen van het gebouw
sneller en meer onderhoud vergen mede door de instandhouding van
installaties, waarvan de technische levensduur inmiddels is afgeschreven.
De tijdelijke locatie Bezuidenhoutseweg 67 krijgt een aparte ingang voor
ProDemos en andere bezoekers, zoals toeristen en dagjesmensen. In
overleg met ProDemos worden programma’s opgesteld en vervoer naar
en van Bezuidenhoutseweg 67 geregeld. De capaciteit op de bezoekerstribune in de plenaire zaal aan de Bezuidenhoutseweg 67 blijft gelijk aan
de huidige situatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

26

Vraag
Ook het aantal bezoekers via internet laat een grote stijging zien: van
1.954.521 in 2015 naar 3.059.451 in 2016. Waardoor kan dit succes worden
verklaard, zo vragen de leden van het CDA?
Antwoord
Sinds 2013 groeit het aantal bezoekers aan de website van de Tweede
Kamer. Ook in 2016 heeft deze groei zich voortgezet. Via de sociale
media-kanalen van de Kamer nemen de bezoeken aan de website toe. Ook
lijkt het erop dat grote evenementen, zoals de parlementaire dimensie van
het EU-voorzitterschap, zorgen voor een toename in het bezoek aan de
website. Zo had de website in de eerste helft van 2016 (1 januari t/m
30 juni 2016) aanzienlijk meer bezoekers dan gebruikelijk in diezelfde
periode voorgaande jaren.
Vraag
De leden van de SP-fractie lezen dat er zestien buitenlandse werkbezoeken
zijn afgelegd. Genoemde leden vragen naar de effectiviteit van deze
bezoeken. Tevens zijn zij benieuwd naar wat deze bezoeken hebben
opgeleverd en of er een overzicht van de totale kosten gegeven kan
worden.
Antwoord
Over de effectiviteit van buitenlandse werkbezoeken kunnen geen
algemene uitspraken worden gedaan. Nut en noodzaak van een specifiek
werkbezoek worden van tevoren bepaald door de betreffende commissie,
die daar na afloop verantwoording over kan afleggen in het verslag. Het is
voorts aan individuele leden om de informatie en ervaringen van het
werkbezoek naar eigen inzicht te gebruiken in de debatten met het
kabinet.
De uitgaven over 2016 bedragen € 0,187 miljoen en zijn verdeeld over een
aantal categorieën, te weten: commissiebudgetten, budgetten voor
contactgroepen, Presidiumreizen en interparlementaire delegaties. Een
bedrag ad € 0,159 miljoen heeft betrekking op commissiereizen. De
verdeling van de uitgaven is als volgt:
BiZa
BuZa
Def
EU-zaken
EZ
BuHaOS
Fin
V&J
SZW
I&M
overige
totaal

6.487
63.383
4.589
30.363
4.804
8.928
4.709
22.453
4.725
8.315
28.158
186.713

Tot slot
Namens het presidium hoop ik u hiermee antwoord te hebben gegeven
op uw vragen met betrekking tot de Raming 2018. Aanvullende vragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

27

kunt u natuurlijk stellen tijdens de behandeling van de Raming op 26 juni
aanstaande. Ik zie uit naar een inhoudelijke gedachtewisseling, waarin wij
samen de koers bepalen voor de voorliggende periode.
De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
Arib

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 686, nr. 6

28