Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

27 625

Waterbeleid

Nr. 122

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 juni 2008
De Raad voor het Landelijk gebied (RLG) heeft in maart 2008 op mijn
verzoek een advies uitgebracht over de rijksrol bij de landbouwzoetwatervoorziening in de verziltende delta.
Hierbij ontvangt u dit advies1 en tevens, mede namens de staatssecretaris
van Verkeer en Waterstaat, mijn reactie op dit advies.
Aanleiding
In 2003 heeft het kabinet aan de provincies gevraagd om in samenwerking
met het Rijk een fundamentele discussie te voeren over een meer natuurlijke, duurzame zoetwatersituatie voor de landbouw in de Zeeuwse, ZuidHollandse en Noord-Brabantse delta (de zuidwestelijke delta).
De directe aanleiding daarvoor was de gezamenlijke visie van de provincies: «De Delta in Zicht; een Integrale Visie op de Deltawateren» en het
besluit om de Haringvlietsluizen op een kier te zetten. Daarnaast wordt in
een planstudie bezien of een omschakeling van zoet naar zout een oplossing is voor de huidige blauwalgenproblematiek in het Volkerak-Zoommeer. Dit betekent herstel van een bepaalde mate van estuariene dynamiek. Dat leidt tot een toenemende verzilting in de delta met gevolgen
voor de beschikbaarheid van zoetwater voor onder andere de landbouw.
Deze ontwikkelingen lopen vooruit op de gevolgen van klimaatverandering. Bij een combinatie van zeespiegelstijging en geringe rivierafvoer
in de zomer zal de verziltingdruk in de zuidwestelijke delta over een
termijn van 50 tot 100 jaar toenemen en de beschikbaarheid van zoetwater
afnemen. Ook zal er gemiddeld minder neerslag vallen en slaat in het
«warm-plus-klimaatscenario» het huidige neerslagoverschot om naar een
neerslagtekort. Bij een ongewijzigd beleid zal verdroging van de zuidwestelijk delta dan het gevolg zijn.

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

De discussie over mogelijke oplossingen voor de geschetste problematiek
in de zuidwestelijke delta loopt als het ware op de landelijke discussie

KST120168
0708tkkst27625-122
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 27 625, nr. 122

1

1

vooruit. De regionale discussie is medebepalend voor de aanpak van de
vraagstukken van klimaatverandering en -adaptatie en van de te
verwachten toename van verzilting en verdroging.
Voorziening en efficiënte benutting van zoetwater zijn regio-overstijgende
onderwerpen die duidelijke relaties hebben met de discussie over de
zoetwaterverdeling op nationaal niveau. Hierbij zullen duurzaamheid en
klimaatbestendigheid belangrijke issues zijn.
In 2004 heeft de Deltaraad, waarin de provincies en het Rijk bestuurlijk
vertegenwoordigd zijn, besloten de discussie over een meer natuurlijke,
duurzame zoetwatersituatie in de zuidwestelijke delta met alle relevante
partijen op te starten. De Deltaraad beoogt met een dergelijk gebiedsproces de regionale en lokale partijen te betrekken bij de discussie over
onder andere de zoetwatersituatie van de landbouw.
De regionale discussie over de zoetwatervoorziening in de zuidwestelijke
delta vindt met voorrang plaats in de gebieden die grenzen aan het
Volkerak-Zoommeer. Een zout Volkerak-Zoommeer zal namelijk betekenen
dat er geen zoet water meer beschikbaar is voor de landbouw vanuit dat
rijkswater.
De regionale discussie is gestart met de pilot Tholen/Philipsland. Deze is
eind 2006 afgerond. Ervaringen met deze pilot zijn de basis geweest voor
het advies van de raad en de ervaringen zijn ook benut in West-Brabant
waar de regionale discussie in december 2007 is begonnen. Hierna wordt
de regionale discussie vervolgd in het gebied de Brabantse Wal/Reigersbergsche Polder en de overige gebieden in de zuidwestelijke delta.
Het Rijk heeft bij de pilot Tholen de verantwoordelijkheid voor de
aansturing van het proces en de inhoud in handen gegeven van de
provincie Zeeland conform het sturingsmodel landelijk gebied (de
provincie is regisseur van het landelijke gebied). Het Rijk zelf heeft geredeneerd vanuit dit sturingsmodel en heeft daarom in beperkte mate deelgenomen aan de pilot.
De uitkomst van de pilot, een sifon onder het Rijn-Scheldekanaal, gaf het
Rijk aanleiding tot vragen over alternatieve oplossingen, de maatschappelijke kosten en baten en de duurzaamheid van de voorgestelde oplossing.
Dit mede gelet op de verwachte klimaatverandering op langer termijn en
de gevolgen daarvan voor zoetwater in de zuidwestelijk delta.
Vragen aan de Raad voor het landelijk Gebied
Gezien de ingewikkelde problematiek en de moeilijke zoektocht naar
oplossingsrichtingen, de ervaringen met de pilot Tholen, de rol van het
Rijk in deze discussie en de financieel-maatschappelijke consequenties
van de oplossingsrichtingen heb ik de Raad voor het Landelijk Gebied
gevraagd (brief 13 juli 2007, kenmerk DRZZ.2007/2213) mij te adviseren
over het volgende:
1. Mogelijke oplossingrichtingen voor de spanning tussen de vraag naar
zoetwater en verzilting van de delta met specifieke aandacht voor:
– voor- en nadelen;
– financieringsmogelijkheden;
– de landelijke context;
– uitkomsten van al verrichte scenario’s en al gevoerde discussies.
2. Organisatie van het gebiedsproces met als doel de aangegeven oplossingen
– bestuurlijk en maatschappelijk geaccepteerd te krijgen;
– te doen realiseren.
3. Opheffen van ontstane spanning tussen partijen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 27 625, nr. 122

2

Het advies «Kaders zo helder als water»
De raad geeft aan met het advies een bijdrage te willen leveren aan de
positiebepaling van de rijksoverheid binnen gebiedsprocessen in het
algemeen waarin de spanningsvelden tussen centraal en decentraal en
tussen overheid en maatschappelijke organisaties altijd aan de orde zijn.
De raad vindt het in dit geval niet haar taak een oplossing te kiezen, maar
vindt dat betrokkenen zelf met een oplossing moeten komen.
De raad komt tot 4 aanbevelingen, die in volgorde van urgentie zijn
gerangschikt en die ik hieronder kort zal behandelen.
1. «De raad adviseert de Staatssecretaris van V&W op nationaal niveau de
discussie te starten over de duurzame zoetwaterverdeling over de regio’s.
Vanwege de te verwachten structurele zoetwatertekorten als gevolg van
klimaatverandering dient de huidige verdeelsleutel tijdig te worden
herijkt».
De Watervisie (de kabinetsvisie op het waterbeleid, 2007) meldt dat aan de
hand van de update van de droogtestudie wordt besloten of de zogenaamde verdringingsreeks1 aanpassing behoeft en of de meest recente
klimaatscenario’s grootschalige maatregelen rechtvaardigen om gebieden
van zoet water te blijven voorzien. Tevens is aangekondigd dat het kabinet
zal verkennen welke duurzame oplossingen voor de verziltingproblemen
mogelijk zijn en dat het kabinet een «Nationaal Waterplan» zal opstellen.
De Deltacommissie, ingesteld door de staatssecretaris van V&W om haar
te adviseren over de gevolgen van de klimaatveranderingen voor de
veiligheid van Nederland op de langere termijn (2100), zal naar verwachting de verzilting ook betrekken in haar advies. Het Rijk zal in het Nationaal
Waterplan aankondigen welke vervolgacties zij hiervoor op nationaal
niveau wil ondernemen.
Uit de regionale discussies kunnen ook oplossingsrichtingen voortvloeien,
die voor de korte termijn een goede oplossing vormen en passen binnen
de zoektocht naar een duurzame en klimaatbestendige zoetwatervoorziening op de langere termijn.
2. «De raad adviseert de minister van LNV binnen de bestuursfilosofie
«centraal wat moet, decentraal wat kan» bij gebiedsprocessen meer
aandacht te besteden aan «centraal wat moet».»
De raad adviseert de rijksoverheid feitelijk om deel te nemen aan gebiedsprocessen en op basis van publieke belangen die zij vertegenwoordigt de
problematiek in te brengen, helder te zijn over verantwoordelijkheden,
randvoorwaarden en over de mogelijkheden om kennis te leveren.
Het meest wezenlijke leerpunt van de pilot Tholen is dat het Rijk zich niet
afzijdig kan opstellen in dit soort ingrijpende gebiedsprocessen. Ik kan mij
daarom vinden in genoemde aanbeveling en ik ben van mening dat deze
door moet werken in andere gebiedsprocessen in Nederland. De aanbeveling is al toegepast bij de recente regionale discussie over zoetwater in
West-Brabant. In tegenstelling tot de pilot St. Philipsland en Tholen
hebben LNV en V&W volop aan deze discussie deelgenomen.

1

De landelijke verdringingsreeks bepaalt de
verdeling van het beschikbare rijkswater in
tijden van watertekort. De verdringingsreeks is
opgezet om prioriteiten te kunnen geven
aan de verschillende watervragers.

Beide departementen hebben met meer nadruk invulling gegeven aan
«centraal wat moet». Dat hebben zij gedaan door de klimaatverandering
(naast verzilting van het Volkerak-Zoommeer) als problematiek in te
brengen en door duidelijk te zijn over randvoorwaarden, belangen en
standpunten van het Rijk. Ook hebben zij er op aangedrongen meerdere
oplossingsrichtingen te bedenken. Tijdens het proces vervulden zij vooral
de rollen van adviseur, facilitator van kennis en bewaker van publieke
belangen en randvoorwaarden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 27 625, nr. 122

3

3. «De raad adviseert de minister van LNV de problematiek in de gehele
zuidwestelijke delta te benaderen als een maatschappelijk-politieke
kwestie en niet als een probleem waarover een objectief te bepalen
oplossing mogelijk is. De oplossing ligt in een gesprek tussen
betrokkenen. De klimaatproblematiek dient daarbij kaderstellend te zijn.
Maatwerk is nodig om opties op (deel)gebiedsniveau te analyseren».
De raad geeft hiermee aan dat de uiteindelijke keuze voor een verbetering
van de zoetwatersituatie wordt bepaald door «wat wil je» en «wat heb je
er voor over» en door een toets op duurzaamheid. Dit geldt zowel voor
overheden als voor gebruikers en belangenorganisaties. Inmiddels is voor
West-Brabant een oplossing gevonden die draagvlak bij vele betrokken
partijen lijkt te hebben. Deze oplossing wil het Rijk echter nog wel in het
bredere kader van de zuidwestelijke delta (samenhang tussen de gekozen
oplossingen), en het nationale waterverdelingsvraagstuk beschouwen.
4. «Voor de specifieke situatie op St. Philipsland en Tholen adviseert de
raad de minister van LNV de oplossing die door partijen is voorgesteld, te
toetsen aan uitgangspunten voor behoorlijk bestuur».
Deze aanbeveling betekent dat de uitkomst van de pilot, een sifon onder
het Rijn-Scheldekanaal, getoetst moet worden op duurzaamheid. Dit met
het oog op de verwachte klimaatverandering op langere termijn en de
gevolgen daarvan voor zoetwater in de zuidwestelijke delta. De discussie
over de zoetwatervoorziening van St. Philipsland en Tholen is mijns
inziens daarmee nog niet afgerond en moet, net als de uitkomsten van
alle regionale discussies nog in het bredere kader van de zuidwestelijke
delta worden bezien.
De planstudie over een mogelijk zout Volkerak-Zoommeer zal ook ingaan
op de duurzame invulling van een adequate zoetwatervoorziening voor de
zuidwestelijke delta. De resultaten zullen na de zomer worden besproken
in de Deltaraad. Vervolgens zal de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat, in afstemming met de bewindslieden van LNV en VROM, hierover
een besluit nemen.
De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
G. Verburg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 27 625, nr. 122

4