Handreiking maatwerk Participatiewet
voor dak- en thuisloze jongeren
Inhoud
1.

Inleiding ........................................................................................................................................... 2
Opzet onderzoek ................................................................................................................................. 2
Leeswijzer ............................................................................................................................................ 3

2.

Het probleem .................................................................................................................................. 4
2.1 Hoe raken jongeren dak- of thuisloos? ......................................................................................... 4

3.

Toegang tot bijstand........................................................................................................................ 5
4.1 Wettelijk kader .............................................................................................................................. 5
4.2 Toepassing maatwerk.................................................................................................................... 6
4.3 Voorbeelden toepassing maatwerk .............................................................................................. 7
4.4 Mogelijkheden om samenwerking en organisatie te verbeteren ................................................. 7
4.5 Welke informatie kan aan jongeren, hun omgeving en aan ketenpartners verstrekt worden? .. 7

5.

Jongerennorm ................................................................................................................................. 8
5.1 Wettelijk kader .............................................................................................................................. 8
5.2 Toepassing maatwerk.................................................................................................................... 8
5.3 Voorbeelden toepassing maatwerk .............................................................................................. 9

6.

Zoekperiode jongeren ..................................................................................................................... 9
6.1 Wettelijk kader .............................................................................................................................. 9
6.2 Toepassing maatwerk.................................................................................................................. 10
6.3 Voorbeelden toepassing maatwerk ............................................................................................ 10
6.4 Mogelijkheden om samenwerking en organisatie te verbeteren ............................................... 10
6.5 Welke informatie kan aan jongeren, hun omgeving en aan ketenpartners verstrekt worden? 10

7.

Knelpunten bij de ondersteuning aan dakloze jongeren .............................................................. 11
7.1 Briefadres .................................................................................................................................... 11
7.2 Nachtopvang / woonruimte ........................................................................................................ 11
7.3 Met 18 nog niet volwassen ......................................................................................................... 11
7.4 Samenwerken .............................................................................................................................. 11
7.5 Bejegening ................................................................................................................................... 12
7.6 Maatwerk .................................................................................................................................... 12

1. Inleiding
Voor het terugdringen van dakloosheid is een meerjarige aanpak nodig met een scala van
maatregelen op het gebied van preventie, begeleiding en wonen, deels in het systeem en deels in de
uitvoering. Dakloosheid is een complex probleem. Jongeren zoeken vaak eerst steun in hun netwerk en
melden zich niet direct als dakloze. Dit heeft te maken met een gebrek aan vertrouwen van jongeren in
de overheid. Na verloop van tijd verergert vaak de problematiek. Schulden, stress, eenzaamheid,
uitzichtloosheid en administratieve processen drijven jongeren steeds verder weg van een regulier
bestaan.
Het Actieprogramma Dak- en Thuisloze Jongeren wil een forse vermindering realiseren van het aantal
dak- en thuisloze jongeren van 18-27 jaar. Het gaat daarbij om jongeren die op dit moment dak- en
thuisloos zijn én om nieuwe instroom. Een tweede doelstelling is een verbetering van de
uitvoeringspraktijk, zodat jongeren de kans krijgen om zich op hun toekomst te richten en aan een
duurzame, stabiele situatie te werken.
In het kader van het Actieprogramma Dak- en Thuisloze jongeren hebben staatssecretarissen Blokhuis
en Van Ark aan Divosa gevraagd gemeenten te ondersteunen bij het terugdringen van de dakloosheid
bij jongeren door de mogelijkheden voor de toepassing van maatwerk binnen de Participatiewet te
beschrijven.
Hierbij gaat het specifiek om de wettelijke mogelijkheden maatwerk te bieden met betrekking tot:
•
•
•

De kostendelersnorm;
De lagere norm voor jongeren van 18, 19 of 20 jaar;
De zoekperiode van 4 weken voor jongeren tot 27 jaar.

De doelgroep van deze handreiking zijn de projectleiders en uitvoerenden van de Participatiewet van
de 14 gemeenten die betrokken zijn bij het Actieprogramma Dak- en Thuisloze jongeren. De reikwijdte
van de handreiking is nadrukkelijk beperkt tot de bovengenoemde wettelijke maatwerkmogelijkheden
voor jongeren. De maatwerkmogelijkheden voor andere doelgroepen worden niet expliciet
beschreven, evenals andere maatwerkmogelijkheden.

Opzet onderzoek
Voor deze handreiking is op twee manieren onderzoek verricht. Ten eerste een literatuurstudie naar de
wettelijke kaders en de mogelijkheden om maatwerk te leveren. Hierbij zijn ook de bevindingen uit het
rapport ‘Werk en inkomen als partner in integrale dienstverlening: een moeizame relatie meegenomen.
Het tweede deel betreft een onderzoek naar de praktijk. Hiervoor zijn interviews gehouden met
ervaringsdeskundigen en uitvoerders, beleidsmedewerkers en projectleiders van de 14 gemeenten die
verbonden zijn aan het Actieprogramma Dak- en Thuisloze jongeren. Waar lopen gemeenten en daken thuisloze jongeren nu precies tegen aan? Welke knelpunten zijn er en wat zou helpen om die
knelpunten weg te nemen? Naast de interviews hebben de deelnemende gemeenten informatie
toegestuurd over de wijze waarop zij deze jongeren helpen en van de wijze waarop ze maatwerk
leveren. Dit is deels vastgelegd in beleid, deels in werkinstructies.
De tussenconclusies op basis van deze interviews zijn besproken met de projectleiders die bij de
deelnemende gemeenten verantwoordelijk zijn voor het terugdringen van het aantal dak- en thuisloze
jongeren. Deze input is meegenomen bij het schrijven van deze handreiking.

Leeswijzer
Deze handreiking is als volgt opgebouwd. Eerst wordt het probleem van dakloosheid toegelicht.
Vervolgens wordt kort toegelicht hoe jongeren die dakloos zijn of dreigen te worden toegang krijgen
tot de dienstverlening van de gemeente. Daarna volgt de kern van de handreiking, namelijk een
toelichting op de mogelijkheden die de Participatiewet biedt om deze jongeren te helpen. Daarbij
komen achtereenvolgens de kostendelersnorm, de jongerennorm en de zoektermijn van vier weken
aan de orde. Per thema wordt geschetst:
•
•
•

Wat het wettelijk kader is;
Welke wettelijke mogelijkheden er zijn om maatwerk toe te passen;
Mogelijkheden om samenwerking en organisatie te verbeteren;

Tot slot worden nog enkele knelpunten geschetst die een belangrijke belemmering vormen bij de
ondersteuning aan dakloze jongeren. Deze vallen buiten de kaders van het maatwerk binnen de
Participatiewet, maar blijken zo essentieel te zijn voor een goede dienstverlening dat we ze graag
delen.

2. Het probleem
In Nederland zijn ongeveer 9.400 dak- en thuisloze jongeren 1. Deze jongeren leven op straat, slapen
op de bank bij vrienden en kennissen of in de opvang. Om stabiliteit in hun leven te krijgen hebben ze
ondersteuning nodig bij het vinden van woonruimte en een opleiding of werk.

2.1 Hoe raken jongeren dak- of thuisloos?
Er is een aantal oorzaken te noemen die maken dat jongeren op straat komen te staan.
Woonsituatie
In veel gevallen is de thuissituatie niet houdbaar. Er is (te veel) spanning thuis waardoor jongeren zelf
thuis weg gaan. Maar het komt ook voor dat jongeren uit de woning worden gezet door ouder(s) of
verzorger(s). De reden hiervan kan gelegen zijn in de relatie tussen jongere en ouder/verzorger, maar
ook in de angst voor een terugval in het inkomen door toepassing van de kostendelersnorm en in de
inkomensafhankelijke regelingen (toeslagen, gemeentelijke belastingen). Jongeren kunnen vaak wel bij
vrienden of familie op de bank slapen, maar inschrijven op het slaapadres wordt vaak niet toegestaan.
Ook hier geldt een (al dan niet terechte) angst voor de kostendelersnorm, inkomensafhankelijke
regelingen en deurwaarders. Ook als het wel is toegestaan schrijven jongeren zich niet in op dit
slaapadres omdat deze situatie door de betrokkenen als tijdelijk wordt gezien.
Een deel van de jongeren betreft jonge ouders. Een andere grote groep betreft jongeren die uit
detentie en jeugdzorg komen en geen plek hebben om te wonen bij het verlaten van de instelling of
de penitentiaire inrichting.
Financiële situatie
Veel jongeren die zich melden hebben geen inkomen, wel schulden en in een aantal gevallen geen
(functionerende) bankrekening. Dit maakt het voor deze jongeren bijzonder lastig om hun problemen
zelf op te lossen.
Participatie
Er is veel sprake van uitval uit onderwijs, zowel mbo als hbo. Sommige jongeren hebben een bijbaan,
maar meestal hebben zij geen werk. Is er geen briefadres, dan vervalt de bankrekening en is werk in
loondienst niet mogelijk.
Gezondheid
Gezondheid is ook een groot thema bij deze jongeren. Er speelt verschillende problematiek.
Verslaving, vaak psychische en psychiatrische problematiek en een slechte lichamelijke gezondheid.
De professionals die wij spraken gaven zonder uitzondering aan dat jongeren die zich bij hun melden
en dak- en thuisloos zijn, vaak een veelheid aan problemen hebben. Dit wordt bevestigd door de
gesprekken met de ervaringsdeskundigen. Voor jongeren die nog niet dak- en thuisloos zijn is de inzet
gericht op het voorkomen van het verlies van woonruimte. Voor jongeren die dak- of thuisloos zijn kan
onderscheid gemaakt worden naar de mate van zelfredzaamheid. De ene jongere is beter dan de
ander in staat om (tijdelijk) onderdak te vinden bij vrienden of familie. De inzet richt zich dan in eerste
instantie op het versterken van het netwerk en het aansluiten bij de eigen mogelijkheden om

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/beschermd-wonen-en-maatschappelijke-opvang/dak--enthuisloze-jongeren
1

problemen op te lossen. Voor niet zelfredzame jongeren zal met grotere spoed naar woonruimte
gezocht moeten worden.

3. Toegang tot bijstand
Jongeren die een bijstandsuitkering nodig hebben, melden zich gewoonlijk digitaal via Werk.nl voor
een uitkering. Na deze melding volgt voor jongeren tot 27 jaar een zoekperiode en indien nodig een
aanvraag waarop binnen 8 weken wordt beslist.
Voor jongeren die niet zijn ingeschreven bij BRP geldt dat zij zich niet bij UWV (Werk.nl) hoeven te
melden, maar rechtstreeks bij het college van de gemeente waar ze daadwerkelijk verblijven. De wijze
waarop deze jongeren zich bij gemeenten melden is in de praktijk verschillend. Dat varieert van
inloopspreekuren, wijkteams, een jongerenloket tot een melding via burgerzaken, scholen,
vluchtelingenorganisaties en maatschappelijke opvang.
Er is voor dak- en thuisloze jongeren wel een aantal drempels bij het kunnen doen van een melding en
vervolgens aanvraag voor een bijstandsuitkering.
Situatie
Jongeren zonder (brief)adres worden
weggestuurd omdat zij zich moeten melden bij
de gemeente waar ze het laatst verbleven
hebben. Dat is voor de jongere zelf niet altijd
wenselijk, bijvoorbeeld omdat daar sprake was
van een onveilige situatie.
Jongeren hebben niet altijd de mogelijkheid om
zich digitaal te melden. Dit kan zijn omdat ze
niet de beschikking hebben over de middelen
(computer, smartphone) of de vaardigheden
Jongeren zijn soms afhankelijk van vrienden of
familie waar ze tijdelijk (op de bank) kunnen
slapen. Dat is niet altijd in de gemeente waar ze
een aanvraag doen. Zeker als ze op verschillende
plekken maar heel kort kunnen blijven, is het
moeilijk om aan te vragen bij de gemeente waar
de jongere daadwerkelijk verblijft.

Advies
Beoordeel samen met de jongere of er een
goede reden is dat hij zich in een andere
gemeente meldt. Zo ja, dan zou hij toch toegang
moeten krijgen
Bied ondersteuning aan het loket zelf, of door
ketenpartners die met jongeren samen het
aanvraagproces doorlopen
Zie het kortdurende verblijf als noodoplossing te
zien en niet als onweerlegbare conclusie over
waar de jongere zijn domicilie heeft.

4. Kostendelersnorm
De kostendelersnorm houdt in dat er een lagere bijstandsnorm van toepassing is voor de
bijstandsgerechtigde als er meer kostendelende medebewoners in dezelfde woning wonen. Of de
kostendelende medebewoner bijdraagt in de kosten of kan bijdragen in de kosten, speelt geen rol.

4.1 Wettelijk kader
Iedereen die 21 jaar of ouder is en in dezelfde woning als belanghebbende zijn hoofdverblijf heeft,
wordt als kostendelende medebewoner gezien (art. 19a en 22a PW). Dat betekent dat kosten gedeeld
kunnen worden en er een lagere bijstandsnorm voor alle kostendelende medebewoners van
toepassing is. Het aantal kostendelers in een huishouden is bepalend voor de hoogte van de uitkering,
ongeacht de hoogte of de aard van hun inkomen.

Er is wel een aantal uitzonderingen op de hoofdregel. In de volgende gevallen is er geen sprake van
een kostendelende medebewoner.
• De echtgenoot van belanghebbende is geen kostendelende medebewoner.
• Commerciële relatie met schriftelijke overeenkomst
o Er is sprake van een schriftelijke overeenkomst waarbij een commerciële prijs is
overeengekomen als (onder)(ver)huurder of kostganger / kostgever en waarbij de huurder
en verhuurder in dezelfde woning wonen en geen bloed- of aanverwant in de eerste of
tweede graad zijn.
o Er is sprake van een schriftelijke overeenkomst met een derde waarbij een commerciële
prijs is overeengekomen als (onder)huurder of kostganger waarbij hij in dezelfde woning
woont als belanghebbende en zowel hij als belanghebbende een schriftelijke
overeenkomst hebben met dezelfde derde (bijvoorbeeld groepswonen).
• Persoon die onderwijs volgt:
o waarvoor aanspraak op WSF 2000 kan bestaan en bij aanvang van dat onderwijs gelet op
zijn leeftijd in aanmerking kan komen voor die studiefinanciering;
o waarvoor aanspraak kan bestaan op een tegemoetkoming op grond van hoofdstuk 4 van
de WTOS en bij aanvang van dat onderwijs gelet op zijn leeftijd in aanmerking kan komen
voor die tegemoetkoming;
o in de vorm van een VAVO-opleiding onder hoofdstuk 4 van de WTOS. De deeltijdstudie
VAVO valt onder hoofdstuk 5 van de WTOS en telt dus niet;
o in de vorm van een BBL-opleiding;
o dat vergelijkbaar soort onderwijs of beroepsopleiding is als hiervoor genoemd volgt
buiten Nederland en bij aanvang van dat onderwijs jonger dan 30 jaar is of in de maand
waarin hij is gestart 30 is geworden.
• Tijdelijk verblijf: Wanneer het gaat om personen van 21 jaar en ouder, die tijdelijk inwonen bij een
bijstandsgerechtigde, dan hoeft degene die tijdelijk inwoont niet mee te tellen voor de
kostendelersnorm. Hierbij kan het bijvoorbeeld gaan om mensen in een crisissituatie, daklozen of
mensen die dakloos dreigen te raken. De gemeente dient dan vast te stellen dat het gaat om
tijdelijk verblijf. Vervolgens behoort het tot de bevoegdheid en de verantwoordelijkheid van de
gemeente om al dan niet in specifieke situaties een uitzondering te maken en de
kostendelersnorm niet van toepassing te verklaren. Daarnaast kunnen er individuele situaties zijn,
waarin het wenselijk is om individueel maatwerk te verlenen met betrekking tot de hoogte van de
uitkering. Gemeenten kunnen dan op basis van de individuele situatie van bijstandsgerechtigden
op basis van artikel 18, eerste lid van de Participatiewet de norm aanpassen; uiteraard met
inachtneming van voorliggende voorzieningen (Gemeentenieuws van SZW 2019-1).
• Opvang, beschermd- en begeleid wonen: Bij tijdelijk verblijf in een dergelijke voorziening zal
de kostendelersnorm niet van toepassing zijn omdat men daar geen hoofdverblijf heeft. Het feit
dat iemand voor langere tijd in een opvang of begeleid wonen project verblijft, wil niet per
definitie zeggen dat de belanghebbende zijn hoofdverblijf daar heeft en de kostendelersnorm van
toepassing is.

4.2 Toepassing maatwerk
De kostendelersnorm is dwingend recht, dat wil zeggen dat de gemeente geen bevoegdheid heeft om
hier bij verordening of beleid van af te wijken. In individuele gevallen kan de norm wel hoger of lager
worden vastgesteld als dat – gezien de omstandigheden – noodzakelijk is (art. 18 PW). Daarbij houdt
de gemeente rekening met de omstandigheden, mogelijkheden en middelen van de jongere.
Situatie
Tijdelijk verblijf in verband crisissituatie
bijvoorbeeld (dreigende) dakloosheid. Van zowel

Maatwerk
De kostendelersnorm behoeft niet te worden
toegepast. Wat tijdelijk is, is in de wet niet nader

de hoofdbewoner als de tijdelijke logee moet
wel de intentie zijn om de situatie zo kort
mogelijk te laten duren. Is de intentie om daar
langdurig te verblijven, dan is geen sprake meer
van tijdelijkheid.

De kostendelersnorm is een belemmering is
voor het vinden of behouden van een slaapplek

omschreven. Dat moet per persoon individueel
worden bepaald. Regelmatige herbeoordeling is
noodzakelijk om de ontheffing te verlengen. Bij
vrienden of familie slapen is vaak beter dan in de
opvang om twee redenen. (1) Er is te weinig
opvang/woonruimte waardoor de wachtlijsten
heel lang zijn. (2) Binnen het eigen netwerk is
mogelijk hulp beschikbaar en de veiligheid in de
opvang is niet altijd gewaarborgd.
Biedt – als het echt noodzakelijk is – tijdelijk een
briefadres aan. De jongere hoeft zich dan niet in
te schrijven op het adres waar hij logeert en telt
niet mee als medebewoner. Zie § 7.1..

4.3 Voorbeelden toepassing maatwerk
Wesley meldt zich bij de gemeente. Hij is 22 jaar en kan niet langer thuis wonen. Gelukkig kan hij bij
zijn oom terecht. Zijn oom heeft echter een uitkering en stelt als voorwaarde dat hij er financieel niet
op achteruit gaat. Als dat wel zo is, dan moet Wesley weg. Er zijn nu verschillende mogelijkheden:
Tijdelijk buiten toepassing laten van de kostendelersnorm
Wesley bevindt zich in een crisissituatie. Op grond daarvan wordt de kostendelersnorm tijdelijk buiten
toepassing gelaten. De consulent van Wesley schat in dat het ongeveer 8 maanden duurt voor er
passende woonruimte beschikbaar is. Op grond daarvan besluit hij de kostendelersnorm gedurende 6
maanden niet toe te passen. Na 6 maanden beoordeelt hij de situatie opnieuw. Blijkt er nog geen
passende woonruimte beschikbaar te zijn, dan wordt de kostendelersnorm gedurende een aantal
maanden nog steeds buiten toepassing gelaten. Hoe lang, dat hangt af van de verwachte termijn
waarop woonruimte beschikbaar is.
Wesley compenseert het inkomenstekort van zijn oom
Een andere optie is dat Wesley het inkomenstekort compenseert. Het idee achter de kostendelersnorm
is dat de kosten lager zijn als de woning wordt gedeeld. Dat betekent dat Wesley een deel van de
woonlasten voor zijn rekening moet nemen. Als hij de verlaging van de uitkering van zijn oom
compenseert en de kosten betaalt voor zijn eten en het extra gas, water en licht, dan gaat zijn oom er
financieel niet op achteruit.
Wesley sluit een commercieel contract met zijn oom
Wesley kan ook een commercieel contract afsluiten met zijn oom. In dat geval is de kostendelersnorm
niet van toepassing. Het is wel van belang om na te gaan of dit is toegestaan door de verhuurder (de
woningbouwvereniging). En als zijn oom een uitkering heeft, dan wordt de door Wesley betaalde huur
in mindering gebracht op zijn uitkering. Daarmee is het de vraag of dit het probleem van zijn oom
oplost.

4.4 Mogelijkheden om samenwerking en organisatie te verbeteren
Geef burgerzaken een rol in het proces. Als jongeren op hun 18e verjaardag worden uitgeschreven
door de ouder(s)/verzorger(s), zonder dat een nieuw adres wordt opgegeven, dan kan daar mogelijk al
een signaal worden afgegeven.

4.5 Welke informatie kan aan jongeren, hun omgeving en aan ketenpartners
verstrekt worden?

Het grootste probleem is vaak niet de kostendelersnorm zelf, als wel de beeldvorming die is ontstaan
rond de kostendelersnorm. Meerdere gemeenten gaven aan dat jongeren door hun ouders op hun 18e
verjaardag uit huis worden gezet omdat ouder(s)/verzorger(s) bang zijn voor een lagere uitkering. Dit
doen zij omdat ze zelf het idee hebben dat de kostendelersnorm geldt vanaf 18 jaar, of omdat ze dit
horen van hulpverleners van buiten de gemeente. Zorg daarom voor heldere voorlichting over de
kostendelersnorm. Zowel voor ouder(s)/verzorger(s) met (bijna) meerderjarige kinderen als voor
hulpverleners is goede voorlichting noodzakelijk. Dit wordt in overleg met de 14 gemeenten nog
verder uitgewerkt.

5. Jongerennorm
Voor jongeren van 18 tot 21 jaar geldt een lagere bijstandsnorm dan voor mensen van 21 jaar of
ouder. Dit heeft te maken met enerzijds de onderhoudsplicht van ouders voor hun kinderen tot zij 21
jaar zijn, anderzijds sluit dit aan bij de lagere minimumlonen die gelden voor jongeren.

5.1 Wettelijk kader
De bijstandsnorm voor jongeren van 18 tot 20 jaar is lager dan de norm voor jongeren van 21 jaar en
ouder. De lagere bijstandsuitkering voor deze leeftijdscategorie geldt omdat ouders verplicht zijn hun
kinderen tot 21 jaar te onderhouden. Als er sprake is van bijzondere omstandigheden waardoor de
ouder(s)/verzorger(s) deze onderhoudsplicht niet na kunnen komen, dan wordt bijzondere bijstand
verstrekt (art. 12 PW). Voor een alleenstaande van 18, 19 of 20 jaar is de norm per 1 januari 2020 €
259,78, voor iemand van 21 tot de AOW-leeftijd € 1.052,32 (art. 20 en 21 PW).

5.2 Toepassing maatwerk
De jongerennorm kan op twee manieren worden aangevuld.
1. Vanuit de bijzondere bijstand als de ouders / wettelijke verzorgers de onderhoudsplicht niet
na kunnen komen (art. 12 PW). Voor jongeren die geen contact hebben met de ouders, of een
zeer verstoorde relatie of van wie de ouders echt niet in staat zijn om bij te dragen aan de
algemene kosten van bestaan, is dit de eerst aangewezen weg.
2. Door gebruik te maken van de mogelijkheid om te individualiseren op grond van artikel 18 PW
als sprake is van bijzondere omstandigheden en de norm om een andere reden dan de
hiervoor genoemde moet worden afgestemd op de mogelijkheden en middelen van de
jongere. Is de aanvulling vanuit de bijzondere bijstand, zoals hierboven genoemd, niet
voldoende, dan kan de norm op individuele basis worden aangepast. Het gaat dan om
algemene bijstand, niet om bijzondere bijstand.
Het is bij dak- en thuisloze jongeren van groot belang om goed onderzoek te doen naar de
noodzakelijke kosten die zij hebben, aangezien deze jongeren vaak geen netwerk hebben om op terug
te vallen als ze niet rondkomen. Dat betekent dat de norm zodanig geïndividualiseerd moet worden
dat het voldoende is voor alle noodzakelijke kosten.
Leg de jongere goed uit dat het gaat om een tijdelijke situatie en dat de norm wijzigt als de situatie
wijzigt. Het is belangrijk dat de norm voldoende is om de situatie te stabiliseren, en dat het rekening
houdt met toekomstperspectief (werk, studie).
Denk daarbij in ieder geval aan:
Kosten voor nachtopvang of (tijdelijke) woonruimte. Daarbij gaat het in ieder geval om kosten voor
(onder)huur, gas, water, licht, internet.
De verplichte zorgverzekering vanaf de leeftijd van 18 jaar.

Boodschappen. Naast noodzakelijke levensmiddelen gaat het ook om zeep, shampoo,
schoonmaakmiddelen.
Kleding en kleine aankopen voor in huis ter vervanging van kapotte goederen.
Om het vaststellen van de juiste norm zo eenvoudig mogelijk te maken, zou binnen de gemeente een
standaardbedrag vastgesteld kunnen worden voor de zorgverzekering, boodschappen en kleding.
Woonkosten zullen op maat moeten worden toegevoegd aan de norm, die kosten verschillen per
persoon en per regio.

5.3 Voorbeelden toepassing maatwerk
Zahira is 19 jaar en woont sindskort op kamers. Tot haar 18e woonde ze in een jeugdzorginstelling.
Zahira heeft geen contact met haar ouders. De gemeente heeft nu verschillende mogelijkheden:
Aanvullen tot norm 21-jarige
De gemeente kan de norm aanvullen tot de norm van een 21-jarige. Zahira heeft geen ouders die hun
onderhoudsplicht kunnen nakomen en wel dezelfde kosten die een 21-jarige moet maken.
Aanvullen op basis van werkelijke kosten
De gemeente kan de norm aanvullen op basis van werkelijke (extra) kosten. Daarbij wordt de norm
verhoogd met de kosten van de kamerhuur (op basis van werkelijke kosten), een forfaitair bedrag voor
de verplichte zorgverzekering, een forfaitair bedrag voor boodschappen, kleding en kleine aankopen
voor in huis ter vervanging van kapotte goederen.

6. Zoekperiode jongeren
Jongeren tot 27 jaar moeten na de melding bij UWV 4 weken zoeken naar werk of scholing. Pas na die
zoekperiode kunnen zij een aanvraag voor een bijstandsuitkering indienen. Bij de aanvraag moeten ze
aantonen wat ze in die periode hebben gedaan om te voorkomen dat ze bijstandsafhankelijk worden.

6.1 Wettelijk kader
De zoekperiode wordt beschreven in het vierde lid van artikel 41 PW. Daar staat dat de aanvraag van
jongeren (alleenstaanden, alleenstaande ouders en gehuwden die beiden jonger zijn dan 27 jaar)
onder de 27 jaar niet eerder worden ingediend dan 4 weken na de melding, bedoeld in art. 44 PW. Dat
geldt ook als deze jongere gedurende de zoekperiode 27 jaar wordt.
Normaal gesproken dient iedereen die een bijstandsuitkering nodig heeft zijn aanvraag in bij UWV
(artikel 41, eerste lid PW). Gedurende vier weken vanaf de melding bij het UWV moeten de jongeren
zoeken naar werk en scholing (art. 41, vierde lid PW). De jongere moet bewijsstukken bewaren waaruit
blijkt dat hij aan deze verplichting heeft voldaan. Uitgangspunt is dat de jongere tijdens
de zoekperiode zelf naar werk of een passende opleiding zoekt (artikel 7, derde lid PW). Deze
zoekperiode is voor zelfredzame jongeren een uitstekende methode om weer werk of een passende
opleiding te vinden. Voor deze groep heeft de zoekperiode zeker meerwaarde. Voor jongeren in zeer
kwetsbare posities kan echter maatwerk nodig zijn om te voorkomen dat ze buiten beeld raken of
dieper in de problemen terecht komen.
Bij het beoordelen van de aanvraag van een bijstandsuitkering is het volgende van belang:
- Als de jongere werk of een geschikte opleiding vindt, dan zal hij niet altijd direct kunnen
starten. Tot hij daadwerkelijk met werk of opleiding kan beginnen, bestaat wel recht op
bijstand.

-

Als er na die zoekperiode recht blijkt te bestaan op bijstand, dan gaat de uitkering in per
datum melding en ontvangt de jongere ook bijstand over de zoekperiode.

6.2 Toepassing maatwerk
Maatwerk is in een beperkt aantal gevallen nodig.
Situatie
De jongere kan niet zonder ondersteuning
werk of een passende opleiding vinden. Met
name voor jongeren met een beperking zal
begeleiding essentieel zijn.
Het betreft een vreemdeling:
- die is uitgenodigd door de Hoge
commissaris van de VN; of
- die een verblijfsvergunning heeft en
passende huisvesting binnen de
gemeente heeft gekregen.
De jongere staat niet ingeschreven in de BRP,
bijvoorbeeld dak- en thuisloze jongeren

Maatwerk
In die gevallen kan een individuele
afweging gemaakt worden, of toch
ondersteuning geboden wordt.
Algemene bijstand in de vorm van een
geldlening kan worden verstrekt direct na
de melding (artikel 41, achtste lid onder b,
onderdeel 2 PW) als dat noodzakelijk is
gezien de individuele omstandigheden.
De aanvraag moet rechtstreeks bij het
college (de gemeente) worden ingediend.
Voor jongeren die zich rechtstreeks melden
bij het college geldt géén zoekperiode. Dit
blijkt uit artikel 41 en 44 PW.

6.3 Voorbeelden toepassing maatwerk
Linda is 18 en slaapt op de bank bij vrienden. Zij meldt zich bij de gemeente voor een uitkering en
opvang. Op het moment dat haar zoekperiode ingaat wordt ze direct doorgestuurd naar
maatschappelijk werk. Zij gaan haar helpen om al haar stukken compleet te krijgen. Op die manier kan
de uitkering zo snel mogelijk na afloop van de zoekperiode worden toegekend. Bovendien zorgt de
gemeente ervoor dat er direct na afloop van de zoekperiode een voorschot wordt verstrekt. Het
verstrekken van een voorschot moet uiterlijk 4 weken na indiening van de aanvraag, maar afhankelijk
van de situatie kan het voorschot ook veel eerder dan na 4 weken worden uitbetaald, als het nodig is
op de dag van de aanvraag. Linda kan echt niet langer wachten, ze heeft helemaal geen geld voor
eten. Een voorschot voor broodnood heeft ze tijdens de zoekperiode al gehad. Dit is enkel bedoeld

om eten te kopen.

6.4 Mogelijkheden om samenwerking en organisatie te verbeteren
Verwijs jongeren naar organisaties die ze kunnen helpen om de stukken te verzamelen die ze nodig
hebben om de aanvraag in te dienen, zodat na afloop van de vier weken het traject kan starten. Op
die manier gaat er zo min mogelijk tijd verloren.

6.5 Welke informatie kan aan jongeren, hun omgeving en aan ketenpartners
verstrekt worden?
Geef jongeren bij de eerste melding informatie over het proces en wat ze precies wanneer kunnen
verwachten. Deze duidelijkheid zou kunnen leiden tot minder afhakers.

7. Knelpunten bij de ondersteuning aan dakloze jongeren
Naast de kostendelersnorm, jongerennorm en de zoekperiode is in de interviews een aantal
knelpunten benoemd die van groot belang zijn bij het snel kunnen helpen van deze jongeren. Deze
punten vallen buiten de scoop van het onderzoek, maar gezien het belang van deze punten voor het
oplossen van de problematiek wordt hier toch kort aandacht aan besteed.

7.1 Briefadres
Het verstrekken van een briefadres is een wettelijke taak van gemeenten, maar dit blijkt in de praktijk
niet altijd gemakkelijk te verlopen. Als een jongere geen (brief)adres heeft, dan kan dit problemen
opleveren met de bankrekening, zorgverzekering en een eventueel dienstverband. Zie voor meer
informatie over het briefadres: https://vng.nl/publicaties/stappenplan-inschrijven-brp-op-een-

briefadres

7.2 Nachtopvang / woonruimte
Uit de gesprekken met zowel ervaringsdeskundigen als professionals blijkt dat de (reguliere)
nachtopvang voor volwassen daklozen geen geschikte plek is voor jongeren. De veiligheid is in het
geding en het risico om verslaafd te raken in de opvang is aanwezig. Dit blijkt overigens ook in een
aantal gevallen te gelden voor begeleid of beschermd wonen. Een reguliere kamer of woning is vaak
geen optie, aangezien de wachttijden bijzonder lang zijn. Bovendien kan voor een kamer geen
Huurtoeslag worden aangevraagd, waardoor ze te duur zijn. En het is niet wenselijk om jongeren in
een eengezinswoning te plaatsen. Een mogelijkheid is om mensen te zoeken die een kamer willen
(onder)verhuren aan (zelfredzame) daklozen, zoals het project ‘Onder de pannen’.

7.3 Met 18 nog niet volwassen
Een grote zorg van alle professionals is dat deze jongeren met 18 jaar nog niet volwassen zijn. De
ondersteuning en begeleiding is dan nog noodzakelijk. Gelijktijdig is dit heel lastig omdat deze
jongeren – zeker als ze uit de jeugdzorg komen – met 18 jaar geen zin meer hebben in hulpverleners.
Mogelijk zou informele hulp meer aansluiten. Waar jongeren uit een ‘gewoon’ gezin in het weekend
naar de ouder(s) gaan met de post onder de arm om hulp te vragen, zouden deze jongeren mogelijk
ook geholpen zijn met bijvoorbeeld laagdrempelige inloop. Een andere mogelijkheid is om jongeren
die afhankelijk zijn van jeugdhulp, standaard tot hun 21e jaar te begeleiden.

7.4 Samenwerken
Als de jongere eenmaal terecht kan bij de juiste professional (consulent, klantmanager,
jongerenregisseur), dan start de ondersteuning. Uit de interviews die zijn gehouden blijkt dat de
ondersteuning vaak nog niet zo integraal is als gewenst. Dat heeft verschillende oorzaken:
• Er bestaan grote verschillen in opvatting wat nodig is voor deze jongeren. Wijkteams en
inkomensconsulenten hebben een andere visie op de juiste stappen om de jongere te stabiliseren.
• Jongeren komen vaak (te) laat bij gemeenten. Hoe eerder deze jongeren zich melden, hoe kleiner
de problemen nog zijn en daarmee vaak sneller op te lossen.
• Jongeren die uit de jeugdzorg komen hebben lang niet altijd tijdig een woning. Dat betekent in de
praktijk dat deze jongeren op straat komen te staan.
• De trajecten die voor deze jongeren worden opgestart duren vaak te lang, waardoor jongeren
afhaken en uit beeld verdwijnen. Hoe sneller de eerste resultaten zichtbaar zijn (woonruimte,
uitkering, begeleiding, schuldhulp, werk), hoe groter de kans dat de jongeren binnenboord blijven.
• Als jongeren naar een andere gemeente vertrekken, dan moeten ze zich daar opnieuw melden en
een aanvraag doen. Zeker voor deze jongeren zou een warme overdracht helpen.
• Jonge moeders die schulden in de kinderopvang en/of KOT (Kinderopvangtoeslag) kunnen niet
gaan werken, omdat zij geen recht op KOT hebben voor de kinderopvang. Voor een

•

schuldsaneringstraject verwachten schuldeisers dat iemand er alles aan doet om te gaan werken.
Zij zitten daarmee klem.
De wachttijden voor diverse vormen van hulp zijn erg lang. Of het nu gaat om het verkrijgen van
een paspoort of het beschikbaar komen van woonruimte of begeleiding, er gelden lange
wachttijden. In de uitvoering kan de inzet meer gericht worden op het voorkomen van het verlies
van een (t)huis en het ondersteunen van het netwerk als een dak- of thuisloze jongeren ergens
tijdelijk mag blijven. Zo blijft er meer woonruimte over voor jongeren die nergens anders terecht
kunnen.

7.5 Bejegening
De medewerkers van gemeenten gaven vrijwel allemaal aan dat de kans op een succesvol traject ook
afhangt van de affiniteit van de klantmanager/consulent/regisseur van de gemeente die de jongere
begeleid. Het gaat om de bereidheid om met de jongere mee te denken en in alle gevallen bereid zijn
om te investeren in de toekomst van deze jongere. Gespecialiseerde klantmanagers voor jongeren
geven een grotere kans op succes.
Een aantal gemeenten werken met JIM, Jouw Ingebrachte Mentor. Deze methodiek houdt in dat de
jongere zelf een mentor inbrengt die hem bijstaat bij het hele traject.

7.6 Maatwerk
Naast de genoemde wettelijke mogelijkheden voor de toepassing van maatwerk zijn er bij
gemeenten twee algemene benaderingen voor bieden van passende ondersteuning:
•

•

De omgekeerde toets: Deze methodiek houdt in dat vanuit het gewenste effect en vanuit de
grondwaarden van de wet een oplossing wordt gezocht die voor de korte en lange termijn het
beste is en aansluit bij de mogelijkheden en vaardigheden van de jongere. Vanuit dit gewenste
effect wordt waar nodig maatwerk geleverd om dat effect te bereiken.
Werken vanuit de bedoeling: Zij maken daarvoor gebruik van een waardendriehoek waarbij
gescoord wordt op legitimiteit, betrokkenheid en rendement. Als de waarden van deze drie
onderdelen gezamenlijk zo hoog mogelijk zijn, dan is dat de best denkbare oplossing.