Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

24 724

Studiefinanciering

23 645

Openbaar vervoer

Nr. 203

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 mei 2022
Als studenten geen recht meer hebben op het studentenreisproduct,
bijvoorbeeld omdat zij zijn gestopt met hun studie of omdat het recht op
studiefinanciering is verlopen, moeten zij het reisproduct stopzetten bij
een zogeheten ophaalautomaat. Als de student toch reist zonder geldig
reisrecht, moet DUO een ov-boete opleggen.1 Die situatie wil ik natuurlijk
zoveel mogelijk voorkomen. Daarom heeft mijn departement de afgelopen
jaren verschillende maatregelen genomen om het aantal ov-boetes terug
te dringen.
Op 21 december 2017 heeft mijn ambtsvoorganger uw Kamer het rapport
«Mogelijkheden stopzetten studentenreisproduct» aangeboden.2 In de
begeleidende brief bij dit rapport is een pakket met maatregelen aangekondigd. Het doel van de maatregelen was ervoor te zorgen dat de
dalende trend in het aantal opgelegde ov-boetes zich zou voortzetten en
zou versnellen, opdat steeds minder studenten een ov-boete krijgen.
Om de effectiviteit van de ov-boetemaatregelen in beeld te brengen, is in
2019 en 2020 een eerste (audit)onderzoek uitgevoerd. Dit rapport is op
11 juni 2020 aan uw Kamer aangeboden.3 Zoals ik in het commissiedebat
inzake de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) van 7 april 2022 aankondigde, stuur ik uw Kamer hierbij het rapport van het tweede (audit)onderzoek4.
In deze brief ga ik eerst in op de onderzoeksresultaten omtrent het totale
maatregelenpakket en de effectiviteit daarvan. Daarna zal ik ingaan op de
implementatie van de aanvullende maatregelen vanaf 2020.

1

De opbrengsten van deze boetes zijn bedoeld als een compensatie voor de gederfde inkomsten
van de vervoersbedrijven. Immers, de vervoersbedrijven ontvangen geen vergoeding voor
studentenreisproducten waar geen recht meer op is.
2
Kamerstuk 23 645, nr. 653.
3
Kamerstuk 23 645, nr. 721.
4
Zie bijlage

kst-24724-203
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 203

1

Kern van het tweede (audit)onderzoek: maatregelen zijn nog
steeds zeer effectief
De onderzoekers hebben in hun rapport geconcludeerd dat de maatregelen volledig geïmplementeerd zijn en een grote bijdrage leveren. Het
maatregelenpakket blijkt nog steeds zeer effectief te zijn in het verminderen van het aantal ov-boetes:
Jaar

Totaalbedrag aan (per saldo) opgelegde ov-boetes

2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021

€ 52,6 miljoen
€ 45,0 miljoen
€ 40,7 miljoen
€ 36,5 miljoen
€ 32,8 miljoen
€ 12,2 miljoen
€ 6,5 miljoen
€ 5,0 miljoen

–

–

–

–

De belangrijkste conclusie van dit tweede (audit)onderzoek is dat het
totaalbedrag aan (per saldo5) opgelegd ov-boetes sinds de aankondiging van de maatregelen in december 2017 flink is gedaald. Waar in
het eerste onderzoek bleek dat in 2019 een afname van 63% had
plaatsgevonden ten opzichte van 2018, is dit 80% in 2020 en 85% in
2021.
Het aantal stopzettingen van reisproducten dat gepaard gaat met een
ov-boete is logischerwijs ook fors afgenomen. Waar dit in 2016 nog
ging om één op drie stopzettingen, is dat in 2019, 2020 en 2021 nog
maar één op tien. Vorig jaar werd dus slechts in 10% van de gevallen
waarin een student zijn of haar reisproduct stop zette een ov-boete
uitgedeeld. Bij stopzettingen die gepaard gaan met minimaal één
boete is het gemiddelde totale boetebedrag van 2019 naar 2021 ook
nog gedaald van € 396,– naar € 163,–, een vermindering van bijna
60%.
De onderzoekers schatten in dat, gezien de dalende trend, het
totaalbedrag zonder de maatregelen in 2019 zou zijn uitgekomen op
€ 30,6 miljoen, in 2020 op 28,7 miljoen en in 2021 op 27,1 miljoen.
Naar schatting heeft de Covid-19-pandemie in 2020 geresulteerd in een
extra afname van 0,6 miljoen en in 2021 in een extra afname van
0,5 miljoen van het totale boetebedrag.
Daarmee hebben de maatregelen naar schatting dus gezorgd voor een
afname in het totaalbedrag aan ov-boetes van € 61,6 miljoen in de
jaren 2019, 2020 en 2021.

Aanvullende maatregelen
Een deel van de maatregelen is sinds de afronding van het eerste
(audit)onderzoek geïmplementeerd. Het betreft de combinatie van twee
zogeheten «blacklistmaatregelen».6 Een blacklist is een instrument dat
vervoerders primair inzetten om fraude en misbruik door reizigers tegen
te gaan. De blacklist bevat nummers van ov-chipkaarten of reisproducten
die niet toegelaten mogen worden bij het inchecken. Wanneer iemand

5

Het saldo betreft het totaalbedrag aan opgelegde boetes per jaar minus het bedrag aan
ov-boetes dat gedurende het jaar weer is ingetrokken/kwijtgescholden, bijvoorbeeld omdat na
oplegging van de boete bleek dat er opnieuw reisrecht werd toegekend.
6
Het gaat om het plaatsen van studentenreisproducten op de blacklist als deze 30 dagen na
einde reisrecht nog niet zijn stopgezet en over het hanteren van de totale blacklist door de NS.
Een nadere beschrijving van deze maatregelen is te vinden op blz. 4 van de brief van mijn
ambtsvoorganger van 10 juli 2019.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 203

2

incheckt met een ov-chipkaart of reisproduct op de blacklist, dan wordt die
kaart of dat product bij inchecken gelijk gedeactiveerd. Het is dan niet
meer mogelijk om te reizen.
Uit het tweede (audit)onderzoek is gebleken dat deze maatregelen
grotendeels verantwoordelijk zijn voor de verdere daling van het aantal
ov-boetes in 2020 en 2021. De geschatte additionele impact van deze
maatregelen in 2021 is een afname van € 4,7 miljoen.
Daarnaast heeft mijn ambtsvoorganger in de brief van 11 juni 2020 nog
twee aanvullende maatregelen aangekondigd:
1. Onderwijsinstellingen oproepen tot tijdiger registratie van in- en
uitschrijfgegevens van studenten
– Sinds 2020 heeft het ministerie de koepelorganisaties voor mbo- en
ho-instellingen jaarlijks opgeroepen hun leden te verzoeken DUO zo
snel mogelijk te voorzien van accurate in- en uitschrijfgegevens,
omdat dit kan helpen het aantal ov-boetes verder terug te dringen.
In mijn brief van 21 februari 20227 heb ik toegelicht waarom ik heb
besloten op dit moment geen aanpassingen te doen in de
aanlevertermijn voor het hoger onderwijs (acht weken). Wel heb ik
de onderwijsinstellingen opgeroepen om te verkennen of verdere
uniformering van het uitschrijfproces mogelijk is. Ook heb ik
toegezegd met de onderwijsinstellingen in gesprek te blijven over
het belang van het verstrekken van duidelijke communicatie aan
studenten over hun afstudeerdatum en de tijdige uitwisseling van
gegevens met DUO.
– Daarnaast is uw Kamer in oktober 2021 toegezegd dat DUO in de
loop van 2022 contact zal opnemen met instellingen die vaak
studenten met terugwerkende kracht uitschrijven of uitschrijvingen
traag doorgeven.8 Deze werkwijze wordt medio oktober–november
2022 geïmplementeerd over de ontvangen uitschrijvingen vanaf de
start van het studiejaar 2022–2023.
– Verder zal DUO maatwerk toe gaan passen door ov-boetes kwijt te
schelden als een student op eigen initiatief en met bewijs kan
aantonen dat die het gevolg is van trage administratie bij de
onderwijsinstelling. Ook dat heb ik in oktober aan uw Kamer
toegezegd. Deze werkwijze wordt eveneens medio oktober–
november 2022 geïmplementeerd over de ontvangen uitschrijvingen vanaf de start van het studiejaar 2022–2023.
2. Meer aandacht voor mbo-studenten in de communicatie door DUO
– Minderjarige mbo’ers ontvangen sinds 2019 een papieren brief
over het stopzetten van het studentenreisproduct, die voorafgaand
aan het ontstaan van een ov-boete via de post wordt verstuurd.
Heeft de student als postvoorkeur digitaal (bijna alle minderjarige
mbo’ers), dan ontvangen ze ook een notificatie-mail voor deze
brief.
– Sinds het verschijnen van het eerste (audit)onderzoek stuurt DUO
ook alle mbo-studenten die een voorlopige einddatum van hun
studie in het DUO-systeem hebben staan in de maanden mei, juni
of juli, een persoonlijke e-mail met instructies over het stopzetten
van hun studentenreisproduct als ze niet verder gaan studeren.
Tot slot schrijven de onderzoekers dat, naast aandacht voor communicatie, eventuele verbeteringen rondom de in- en uitschrijfprocessen het
aantal ov-boetes mogelijk nog verder zouden kunnen laten afnemen. Ze
geven aan dat het ministerie kan overwegen hier separaat onderzoek naar
te doen, maar dat het hun inschatting is dat eventuele aanpassingen in de
processen (als gevolg van een aanvullend onderzoek) een beperkte impact
zullen hebben op het totale bedrag dat aan ov-boetes zal worden
7
8

Kamerstuk 31 524, nr. 503.
Kamerstuk 31 524, nr. 500.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 203

3

opgelegd. Gezien deze laatstgenoemde inschatting, de reeds ingezette
acties uit de bovengenoemde brief van 21 februari 2022 en de verwachte
afname van het aantal ov-boetes door de introductie van een nieuw
ov-betaalsysteem, zie ik vooralsnog onvoldoende aanleiding voor
aanvullend onderzoek.
Vervolg en ontwikkelingen in het ov-betalen
Met de eerdergenoemde blacklistmaatregelen hebben de vervoersbedrijven en ik al kunnen bijdragen aan de positieve ontwikkeling dat het
aantal ov-boetes substantieel afneemt. De onderzoekers geven net als in
de eerste audit aan dat het nieuwe ov-betaalsysteem extra kansen biedt
om het aantal ov-boetes verder te laten afnemen. Het nieuwe betaalsysteem, waaraan de ov-bedrijven, decentrale overheden, consumentenorganisaties en het Ministerie van IenW werken, wordt vanaf dit jaar
gefaseerd ingevoerd en zal eind 2023 deze kansen bieden.
Ik zet me er, samen met de collega’s van DUO, de Regisseur Studenten
Reisrecht (RSR), de vervoerders en studentenorganisaties voor in om de
overgang naar het nieuwe ov-betaalsysteem zo soepel mogelijk te laten
verlopen. De kansen die dit nieuwe betaalsysteem biedt om ov-boetes
nog verder te verminderen, wil ik natuurlijk zo goed mogelijk benutten. De
nieuwe betaalmethoden versimpelen het stopzetten van het studentenreisproduct en beperken het aantal handelingen voor de student.
Studenten hoeven, nadat hun reisrecht is verlopen, dan niet meer zelf
naar een ophaalautomaat om hun studentenreisproduct stop te zetten,
wat het aantal ov-boetes naar alle waarschijnlijkheid verder zal
terugdringen.
Tot slot
Ik ben de onderzoekers wederom zeer erkentelijk voor het grondige
onderzoek dat zij hebben verricht. Daarnaast spreek ik graag wederom
mijn dank uit aan DUO, RSR, Translink, de vervoersbedrijven en de
onderwijsinstellingen voor de gezamenlijke inspanningen die hebben
geleid tot het succesvol en fors terugdringen van ov-boetes. Ik ben
tevreden over de behaalde resultaten en ook de studentenorganisaties
hebben mij laten weten tevreden te zijn. Ik zal geen nieuw (audit)onderzoek meer laten uitvoeren naar het maatregelenpakket dat in 2017 is
aangekondigd, maar uiteraard zal ik de ontwikkeling van het aantal
ov-boetes nauwgezet blijven volgen.
Over het proces dat moet leiden tot invoering van de nieuwe betaalwijzen
voor studenten in het openbaar vervoer en de consequenties daarvan
voor het studentenreisproduct verwacht ik uw Kamer op korte termijn
verder te kunnen informeren, via een wetsvoorstel dat ik hiertoe in
voorbereiding heb.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 24 724, nr. 203

4