Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3031
Vragen van de leden Westerveld en Van der Lee (beiden GroenLinks) aan de
Ministers van Economische Zaken en Klimaat en van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap over het bericht «Scholen moeten vijf keer zo hard verduurzamen
als ze nu doen» (ingezonden 16 april 2019).
Antwoord van Minister Wiebes (Economische Zaken en Klimaat), mede
namens de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media en van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (ontvangen 14 juni 2019). Zie ook
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2018–2019, nr. 2592.
Vraag 1
Bent u bekend met het bericht «Scholen moeten vijf keer zo hard verduurzamen als ze nu doen»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Klopt het dat slechts honderd scholen per jaar energiezuinig worden gemaakt
en maar liefst drieduizend schoolgebouwen energielabel G hebben? Deelt u
de mening dat het zowel in het belang is van de energierekening van de
scholen als het klimaat is dat scholen weinig energie verbruiken? Ziet u dit
ook als een kans om leerlingen te onderwijzen over energie?
Antwoord 2
Uit de databank energiecijfers blijkt dat 2500 onderwijsgebouwen in 2018 een
geregistreerd energielabel hebben, waarvan 1300 een groen label (A, B of C)
en 500 een label G. Ook blijkt daaruit dat in 2017 (de meest recent beschikbare gegevens) in bijna 20% van de onderwijsgebouwen één of meerdere
isolatiemaatregelen is genomen.
De gehele gebouwde omgeving staat voor de opgave om in 2050 CO2-arm te
worden. Schoolgebouwen zijn een onderdeel van die gebouwde omgeving. In
het ontwerpKlimaatakkoord zijn hiertoe diverse afspraken gemaakt met onder
andere de koepelorganisaties PO-raad en VO-raad. Deze afspraken zijn in het
antwoord op vraag 4 beschreven.

1

ah-tk-20182019-3031
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

Trouw, 11 april 2019; https://www.trouw.nl/groen/bernard-wientjes-scholen-moeten-vijf-keer-zohard-verduurzamen-als-ze-nu-doen~a8155598/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

Minder energieverbruik van scholen leidt tot een lagere energierekening en is
goed voor het klimaat. Overigens zijn voor de verdergaande verduurzaming
van schoolgebouwen soms aanvullende maatregelen nodig, waardoor het
positieve effect op de totale kosten afneemt of zelfs teniet kan worden
gedaan.
Kerndoelen geven aan wat leerlingen in een bepaald deel van hun opleiding
moeten kennen en kunnen. Deze doelen worden vastgesteld door de Minister
van OCW en/of de Minister van Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media. De
scholen zijn zelf verantwoordelijk voor de wijze waarop ze invulling geven
aan de kerndoelen. In de kerndoelen is onder andere opgenomen dat
leerlingen leren met zorg om te gaan met het milieu, leren hoe je weer en
klimaat kunt beschrijven met behulp van temperatuur, neerslag en wind en
leren over de maatregelen die in Nederland genomen worden/werden om
bewoning van door water bedreigde gebieden mogelijk te maken.
Vraag 3
Op welke wijze voert u de motie-Van der Lee/Dik-Faber over de Schooldakrevolutie (Kamerstuk 34 902, nr. 5) uit?
Antwoord 3
De Minister van BZK is verantwoordelijk voor de uitvoering van de motie Van
der Lee/Dik-Faber over de Schooldakrevolutie. In de brief van 15 november
2018 (Kamerstuk 35 000 VII, nr. 72) heeft de Minister van BZK aangegeven op
welke wijze deze motie wordt uitgevoerd.
Vraag 4
Bent u bereid om meer actie te ondernemen om scholen te stimuleren te
verduurzamen? Zo ja, welke acties gaat u ondernemen?
Antwoord 4
In het ontwerpKlimaatakkoord zijn afspraken gemaakt om tot een CO2reductie in de gebouwde omgeving te komen. De afspraken omvatten onder
meer:
– een additionele reductieopgave van 1 Mton CO2 in de bestaande
utiliteitsbouw om de doelen voor 2030 te halen.
– een wettelijke eindnorm voor de energieprestatie van gebouwen in 2050,
die leidt tot CO2-arme utiliteitsbouw in 2050.
– dat twaalf sectoren in het maatschappelijk vastgoed, waaronder primair
en voortgezet onderwijs, een sectorale routekaart opstellen met betrekking
tot het CO2-arm maken van hun vastgoed.
Het kabinet heeft al een aantal maatregelen genomen die scholen stimuleren
om te verduurzamen, zoals:
– Het Activiteitenbesluit van de Wet Milieubeheer verplicht om nadelige
gevolgen voor het milieu zoveel mogelijk te voorkomen. Daarin is de
verplichting vastgelegd om bij een jaarlijks verbruik van ten minste 50.000
kWh elektriciteit of 25.000 m3 aardgasequivalent per inrichting alle
energiebesparende maatregelen te realiseren met een terugverdientijd
van kleiner of gelijk aan 5 jaar. In de praktijk geldt deze verplichting over
het algemeen voor de scholen in het voortgezet onderwijs en de grotere
scholen in het primair onderwijs. Om instellingen en bedrijven te
stimuleren met energiebesparing aan de slag te laten gaan, zijn lijsten
met maatregelen per sector opgesteld. Die lijsten zijn er dus ook voor
onderwijsinstellingen. Deze Erkende Maatregelenlijsten (EML) zijn begin
2019 geactualiseerd en verduidelijken voor onderwijsinstellingen hoe zij
invulling kunnen geven aan hun energiebesparingsplicht.
Daarnaast moeten de onderwijsinstellingen die de reeds bestaande energiebesparingsverplichting hebben, uiterlijk op 1 juli 2019 hun energiegebruik en
getroffen energiebesparende maatregelen rapporteren via het eLoket bij de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl).
Deze informatieplicht energiebesparing heeft als doel bedrijven en instellingen te stimuleren aan de slag te gaan met energiebesparing. De informatieplicht maakt het ook voor het bevoegde gezag mogelijk om informatiegestuurd toezicht te houden en aandacht te besteden aan de bedrijven en
instellingen waar energiebesparing te realiseren is.
– De Green Deal Scholen beoogt een gezonde leer- en werkomgeving voor
leerlingen en medewerkers te creëren, in een voor een in schoolbesturen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

–

–

betaalbaar gebouw. Deze Green Deal heeft ruim tachtig praktijkervaringen
verzameld. Vijftien daarvan zijn als steekproef nader onderzocht om een
onderlinge vergelijking mogelijk te maken van het waargenomen
elektraverbruik (voor en na het doorvoeren van de energiebesparende
maatregelen), de doorgevoerde kwaliteitsverbeteringen, de kostenverdeling, de toegepaste financieringsvorm als ook de effecten op de exploitatie
en klimaatdoelstellingen. Deze informatie is beschikbaar op de website
www.greendealscholen.nl.
In 2018 is het Innovatieprogramma Aardgasvrije en Frisse basisscholen
van start gegaan (Kamerstuk 35 000 VII, nr. 72), gericht op de ontwikkeling
van repeteerbare verduurzamingsconcepten voor de renovatie van
basisscholen tegen lagere kosten. In dit programma leren gemeenten en
schoolbesturen hoe een bestaand schoolgebouw succesvol van het
aardgas af kan worden gehaald, hoe het binnenklimaat verbeterd kan
worden en hoe de energierekening omlaag kan gaan. Uit de ingediende
projectvoorstellen heeft de Minister van BZK 11 gemeenten geselecteerd
die een financiële stimulans van 350.000 euro ontvangen voor de
aardgasvrije en frisse renovatie van een basisschool. De nietgeselecteerde gemeenten en scholen blijven betrokken bij het ondersteuningsprogramma, zodat de kennis en ervaring die bij de geselecteerde
gemeenten en schoolbesturen wordt opgedaan breed wordt gedeeld en
toegepast.
Daarnaast is op 16 april 2019 vanuit BZK het nieuwe programma «Scholen
besparen energie» gelanceerd. Dit programma ondersteunt schoolbesturen met kleine energiebesparende maatregelen. Schoolbesturen kunnen
hiervoor kosteloos gebruik maken van een «Energiebespaarder». De focus
ligt hierbij op maatregelen die weinig geld kosten en waarmee schoolbesturen relatief veel geld kunnen besparen. Denk bijvoorbeeld aan het
inzichtelijk maken van het energieverbruik, het minimaliseren van
sluimerverbruik en het energiezuinig inregelen van de verwarming. Ook
aan de slag gaan met energiebesparend gedrag samen met leerlingen en
leerkrachten hoort daarbij. Daarnaast worden in dit programma de
maatregelen uit de EML ook onder de aandacht gebracht van scholen die
niet hoeven te voldoen aan het Activiteitenbesluit van de Wet Milieubeheer.

Vraag 5
Bent u bereid om bij de nieuwbouw van scholen expliciete eisen te stellen
aan duurzaamheid?
Antwoord 5
In het Bouwbesluit, dat ook van toepassing is op scholen, is rekening
gehouden met eisen ten aanzien van duurzaamheid. Het is vooralsnog niet
nodig daarbovenop extra maatregelen te nemen ten aanzien van de
nieuwbouw van scholen.
Vraag 6
Bent u bereid om in overleg te treden met gemeenten en schoolbesturen
over hoe zij al op korte termijn meer duurzaamheidsmaatregelen kunnen
nemen?
Antwoord 6
Zoals uit de antwoorden op vraag 2 en 4 blijkt, lopen er verschillende
initiatieven, wetten en regels op het gebied van energiebesparing, die zijn
afgestemd of worden ondersteund door gemeenten en schoolbesturen.
Vraag 7
Ziet u mogelijkheden om scholen, maar ook ziekenhuizen en andere
maatschappelijke organisaties, te ontzorgen zodat zij ook verduurzamen
wanneer dit geen topprioriteit heeft binnen de organisatie? Kunt u er
bijvoorbeeld voor zorgen dat de warmte-installaties van al deze gebouwen
waterzijdig ingeregeld zijn, bijvoorbeeld bekostigd via de klimaatenveloppe?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3

Antwoord 7
Allereerst doet het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
onderzoek naar de mogelijkheden om waterzijdig inregelen op de EML te
zetten. Waterzijdig inregelen houdt in dat de radiatoren van een cv-installatie
dusdanig worden ingesteld dat door alle radiatoren precies de hoeveelheid
warm water stroomt die nodig is om die ruimte optimaal te verwarmen.
Gekeken wordt voor welke bedrijfstakken deze maatregel een terugverdientijd
van vijf jaar of minder heeft en welke randvoorwaarden relevant zijn. Hiermee
geeft de Minister van EZK invulling aan de motie van Van der Lee (Kamerstuk
35 000 XIII, nr. 26). Ten tweede wordt er door de Minister van BZK gekeken of
er in het kader van de implementatie van de herziening van de Europese
richtlijn Energieprestatie van Gebouwen (2018/844) eisen kunnen worden
gesteld aan het installeren, dimensioneren, afstellen en de regelbaarheid van
verwarmingssystemen die nieuw worden geïnstalleerd, vervangen of
verbeterd. De herziening van deze richtlijn moet uiterlijk 10 maart 2020 zijn
geïmplementeerd. Ten derde is vanuit de klimaatenvelop geld beschikbaar
gesteld om een kennis- en innovatieplatform verduurzaming maatschappelijk
vastgoed op te richten. Dit platform gaat maatschappelijke sectoren ondersteunen bij de uitvoering van de sectorale routekaarten.
Vraag 8
Heeft u acties ondernomen naar aanleiding van de conclusie van het rapport
«Schoolgebouwen, de praktijk gecheckt» van de Algemene Rekenkamer2, die
in 2016 stelde dat de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
er verstandig aan zou doen om ambities van het Rijk over onderwijshuisvesting helder te formuleren en vast te leggen? Is dat gebeurd? Zo nee, ziet u nu
redenen om dit wel te doen?
Antwoord 8
Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 2 en 4 is er in het ontwerpKlimaatakkoord gezamenlijk afgesproken om de gebouwde omgeving CO2-arm
te maken in 2050 en dat er een norm komt voor de bestaande utiliteitsbouw.
Verder maken sectoren in het maatschappelijk vastgoed, zoals primair en
voorgezet onderwijs en de gemeenten, een sectorale routekaart om hun
vastgoed richting 2050 CO2-arm te maken. Schoolbesturen en gemeenten
geven op basis daarvan invulling aan hun gezamenlijke verantwoordelijkheid
door de schoolgebouwen aan te pakken.
Vraag 9
Is bekend wanneer het nieuwe onderzoek van Berenschot over onderwijshuisvesting naar de Kamer wordt gestuurd?
Antwoord 9
Op 13 december 2017 heb ik u de Monitor onderwijshuisvesting gestuurd
(Kamerstuk 34 775 VIII, nr. 115) die is uitgevoerd door Regioplan en Inspectrum. Het is mijn voornemen in 2022 opnieuw een Monitor onderwijshuisvesting aan u aan te bieden.

2

https://www.rekenkamer.nl/publicaties/rapporten/2016/02/04/schoolgebouwen-primair-envoortgezet-onderwijs-de-praktijk-gecheckt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

4