Quickscan lokale
misleidende informatie

I&O Research in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties

www.ioresearch.nl

Colofon
Uitgave
I&O Research
Piet Heinkade 55
1019 GM Amsterdam

Rapportnummer
2023/concept

Datum
mei 2023

Opdrachtgever
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Auteurs

Jord van Beek
Jaap Bouwmeester
Milan Driessen
Pascale Kwakman
Elise van der Mark
Charlotte van Miltenburg
Roos Thijssen

Copyright

Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

Quickscan lokale misleidende informatie

2 van 58

Inhoudsopgave
Samenvatting _________________________________________________________________________________ 4
1

Inleiding _____________________________________________________________________________ 9
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

2

Perceptie van misleidende informatie en geschatte omvang_________________________ 15
2.1
2.2
2.3
2.4

3

4.4

Beleid ten aanzien van misleidende informatie _________________ 33
Omgang met misleidende informatie die via burgers bij de gemeente komt 36
Omgang met misleidende informatie die speelt tussen raadsleden of tussen
raadsleden en college ________________________________ 41
Impact van misleidende informatie _______________________ 42

Ondersteuningsbehoefte ___________________________________________________________ 47
5.1
5.2

6

Herkomst van misleidende informatie ______________________23
Actoren bij misleidende informatie _______________________ 27

Omgang met misleidende informatie en gepercipieerde impact _____________________ 33
4.1
4.2
4.3

5

Rode draad: relaties en vertrouwen ________________________ 15
Opvattingen van misleidende informatie in de praktijk ____________ 15
Geschatte omvang van misleidende informatie bij gemeenten ________ 18
Gepercipieerde toename van misleidende informatie _____________ 21

Manifestatie van misleidende informatie ____________________________________________ 23
3.1
3.2

4

Aanleiding ______________________________________ 9
Doel __________________________________________ 9
Onderzoeksvragen__________________________________ 10
Afbakening ______________________________________ 11
Methode _______________________________________ 12

Bestaande expertise op thema misleidende informatie ____________ 47
Ondersteuningsbehoeften ____________________________ 48

Tabellenbijlage _____________________________________________________________________ 51

Quickscan lokale misleidende informatie

3 van 58

Samenvatting
Er zijn signalen dat misleidende informatie (waaronder misinformatie, desinformatie en
complottheorieën) steeds vaker lokale overheden raakt. Voor de preventie en aanpak ervan kijkt
de landelijke overheid daarom nadrukkelijker naar gemeenten. Het is voor het ministerie van
BZK echter onduidelijk hoeveel gemeenten te maken hebben met problematiek rondom
misleidende informatie, en op welke thema’s dit zich richt. Ook is onduidelijk wat de impact van
misleidende informatie is bij gemeenten en of er ondersteuningsbehoeften zijn. Om hier zicht op
te krijgen, heeft het ministerie I&O Research opdracht gegeven tot een onderzoek, met de
volgende centrale onderzoeksvraag:
Op welke wijze krijgen gemeenten te maken met (wat zij zien als) misleidende informatie? Hoe gaan
zij hiermee om? Welke ondersteuningsbehoeften zijn er?
Het onderzoek bestond uit een enquête onder gemeentesecretarissen, wethouders en raadsleden.
Daarnaast zijn focusgroepen gehouden en diepte-interviews afgenomen met
gemeentesecretarissen (en andere vertegenwoordigers vanuit de gemeente), wethouders en
raadsleden.

Afbakening
Desinformatie, misinformatie en complottheorieën zijn algemene en niet geheel eenduidige
begrippen. De door het ministerie gehanteerde definities van misinformatie, desinformatie en
complottheorieën (samen: misleidende informatie) luiden als volgt:
•
•

•

Misinformatie is onjuiste/valse informatie die gedeeld wordt zonder schadelijke bedoelingen.
Afhankelijk van de inhoud kan misinformatie wel degelijk schadelijke effecten hebben.
Desinformatie is het doelbewust verspreiden van misleidende informatie, met het doel om
schade toe te brengen. Desinformatie hoeft niet altijd onjuiste informatie te bevatten, maar
het is altijd met de intentie om te misleiden en te schaden.
Complottheorieën zijn een specifieke vorm van des- of misinformatie, waarbij mensen de
overtuiging hebben dat bepaalde gebeurtenissen in het geheim zijn gemanipuleerd door
machtige groepen met verkeerde bedoelingen.

Voorafgaand aan het onderzoek was al duidelijk dat deze begrippen niet altijd even duidelijk van
elkaar te onderscheiden zijn. Om die reden is in de uitvoering van het onderzoek uitgegaan van
het verzamelbegrip ‘misleidende informatie’. In het onderzoek is aangesloten bij de
belevingswereld van de respondenten en hun invulling van de begrippen.

Quickscan lokale misleidende informatie

4 van 58

Samenvatting
Hieronder worden de belangrijkste resultaten van het onderzoek besproken.
Perceptie van misleidende informatie
• Gemeentesecretarissen, wethouders en raadsleden vragen zich in sommige situaties af of ze
iets als misleidende informatie moeten bestempelen, of dat het om iets anders gaat. Is
bijvoorbeeld het bewust of onbewust verdraaien van informatie om een standpunt te maken
ook mis- of desinformatie? Vooral raadsleden associëren misleidende informatie ook met
bijvoorbeeld belangenverstrengeling en politieke standpunten.
• Geïnterviewden hanteren verder geen eenduidige definitie van de begrippen misinformatie,
desinformatie en complottheorieën. Met name het onderscheid tussen misinformatie en
desinformatie is onduidelijk. De intentie van de verspreider is volgens geïnterviewden daarbij
bijna nooit te achterhalen. De verspreider kan informatie delen die naar zijn of haar eigen idee
op feiten is gebaseerd, die de ontvanger daarentegen als onjuist of zelfs als misleidend ziet.
• Geïnterviewden leggen ook een verband tussen misleidende informatie en polarisatie en
wantrouwen richting de overheid. Dit speelt zowel in de relaties tussen burger en overheid,
als tussen wethouders en raadsleden: i.e. hoe raadsleden met elkaar omgaan en of er wel of
geen vertrouwensband is tussen de raad en het college. Daarmee gaat misleidende informatie
niet alleen over informatie die vanuit burgers bij de gemeente terechtkomt, maar ook om
informatie die door raadsleden en wethouders wordt verspreid.
Geschatte omvang van misleidende informatie
• Bijna driekwart van de ondervraagden denkt dat ze in het afgelopen jaar te maken hadden
met misleidende informatie. Daarbij denken ze dat het vaker ging om misinformatie dan om
desinformatie of complottheorieën.
• Ten opzichte van vijf jaar geleden zien vrijwel alle gemeentesecretarissen een toename van
misleidende informatie. Ook de meeste raadsleden en wethouders zien deze ontwikkeling.

Quickscan lokale misleidende informatie

5 van 58

Manifestatie van misleidende informatie
• Volgens gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders manifesteert misleidende
informatie zich in twee ‘soorten’ relaties: tussen burger en overheid en tussen wethouders en
raadsleden. Wantrouwen schept daarbij een voedingsbodem voor het ontstaan ervan.
Raadsleden kunnen de informatie van het college als misleidend ervaren, terwijl het
omgekeerde ook kan voorkomen. Raadsleden die het college wantrouwen, betichten het
college gemakkelijker van het verspreiden van misleidende informatie.
• Deelnemers stellen dat misleidende informatie die vanuit burgers bij de gemeente
terechtkomt, vooral gaat over lokale onderwerpen en vaak gerelateerd is aan het handelen
van lokale bestuurders en volksvertegenwoordigers. Landelijke thema’s kunnen wel invloed
hebben op misleidende informatie in de gemeente, bijvoorbeeld als het gaat om de
coronapandemie of de energietransitie.
• Misleidende informatie vanuit burgers komt vooral via e-mails en sociale media bij
gemeenteambtenaren terecht. Daarnaast zijn er ook voorbeelden van verbale uitingen van
burgers ontstaan door wantrouwen, en voorbeelden van burgers die bijeenkomsten
organiseren en daarbij net doen alsof het gemeentelijke bijeenkomsten zijn. Lokale media, en
soms landelijke media, worden gezien als katalysator in de verspreiding van onjuiste
informatie.
• Burgers die misleidende informatie verspreiden, zijn regelmatig bekend bij de gemeenten. Dit
geldt vooral in kleine gemeentes. Het gaat om burgers die frequenter op de radar komen
omdat ze hun ongenoegen publiekelijk kenbaar maken.

Beleid ten aanzien van misleidende informatie
•

•

•

Het overgrote deel van de gemeenten geeft aan dat er geen functionaris is voor de omgang
met misleidende informatie (79%), dat er geen beleid is geformuleerd om zicht te houden op
misleidende informatie (79%) en er ook geen centraal overzicht van meldingen van
misleidende informatie binnen de gemeente is (85%).
Daarnaast besteedt slechts een minderheid van de gemeenten op andere manieren aandacht
aan misleidende informatie, bijvoorbeeld door middel van trainingen of in
inwerkprogramma’s. Ook zijn er nauwelijks protocollen voor de omgang met misleidende
informatie.
Ongeveer de helft (58%) van de gemeentesecretarissen is in enige mate bekend (van naam of
met de inhoud) met de handreiking ‘omgaan met desinformatie’ van het ministerie van BZK.

Quickscan lokale misleidende informatie

6 van 58

Omgang met misleidende informatie
• Misleidende informatie kan onder andere bij gemeenten terechtkomen via juridische
procedures zoals Woo-verzoeken. Dit aantal verzoeken neemt volgens deelnemers toe en
kosten veel tijd.
• Bij niet-juridische procedures kan men ervoor kiezen om te reageren of negeren. Het gebrek
aan protocollen voor misleidende informatie leidt tot een context-afhankelijke aanpak.
Geïnterviewden benadrukken dat reageren op misleidende informatie vaak weinig oplevert
en/of het wantrouwen van de verspreider juist versterkt. Vooral wethouders geven aan dit
lastig te vinden. Ze proberen zichzelf en de raad goed te informeren, maar hebben niet altijd
genoeg tijd.
• Raadsleden hanteren verschillende benaderingen bij het omgaan met veronderstelde
misleidende informatie van burgers. Enerzijds zijn er raadsleden die alle informatie van
inwoners serieus nemen en ‘misstanden’ direct willen aanpakken. Anderzijds zijn er
raadsleden die een kritische blik benadrukken en liever van direct handelen wegblijven.
Gepercipieerde impact
• Gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders maken zich zorgen over de impact van
misleidende informatie op de (lokale) democratie. Ze zien toenemende polarisatie onder
burgers en binnen de gemeentepolitiek. Raadsleden vinden het ook steeds moeilijker worden
om te bepalen wat waar is en wat niet.
• De impact van misleidende informatie gaat ook nadrukkelijk over het verlies van tijd: omgaan
met misleidende informatie kost veel tijd en daarmee (belasting)geld. Daarnaast beïnvloedt
het de werkdruk en kwaliteit van de besluitvorming.
• Verder ondervinden sommige wethouders en gemeentesecretarissen emotionele effecten: de
stroom van wantrouwen van burgers, persoonlijke aantijgingen en bejegeningen en
misleidende informatie zorgen ervoor dat hun werk niet altijd meer leuk en dankbaar is,
ondanks hun goede bedoelingen.
Ondersteuningsbehoeften
• Een minderheid van de gemeentesecretarissen is van mening dat er op dit moment voldoende
expertise en capaciteit is om met misleidende informatie om te gaan.
• Gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders hebben op meerdere gebieden
ondersteuningsbehoeften. Het gaat met name om hulp bij het reageren op misleidende
informatie en het monitoren ervan. Daarnaast is er ook behoefte aan het voeren van een
preventieve aanpak. Concreet lijkt er behoefte te zijn aan: a) hulp bij het kunnen herkennen
van complotten en ondermijningsprocessen; b) instrumenten, protocollen en trainingen;
c) informatie- en kennisdeling tussen gemeenten en een algemeen beschikbaar document
met alle complottheorieën die in omloop zijn; d) de mogelijkheid tot onafhankelijk advies.

Conclusie
In de beleving van gemeentesecretarissen, wethouders en raadsleden is misleidende informatie
(desinformatie, misinformatie en complottheorieën) een steeds nadrukkelijker aanwezig
probleem binnen de gemeente. Daarbij moet worden opgemerkt dat de drie begrippen op dit
moment op verschillende manieren worden geïnterpreteerd en worden toegepast. Dit geldt met
name voor misinformatie en desinformatie, en minder voor complottheorieën.

Quickscan lokale misleidende informatie

7 van 58

Volgens de betrokkenen is er een samenhang tussen misleidende informatie en wantrouwen in
de overheid en de wetenschap. Dit wantrouwen, en ook onvrede over het handelen van de
(landelijke) overheid, zijn een voedingsbodem voor het ontstaan van onjuiste informatie. De
gevolgen van misleidende informatie worden in de gemeente opgemerkt. Men ziet als gevolg
vooral toenemende polarisatie in de samenleving en binnen de lokale politiek. Dit uit zich
bijvoorbeeld in zichtbaar gespannen verhoudingen binnen het gemeentebestuur. Daarnaast
neemt door misleidende informatie de werkdruk toe en komt de kwaliteit van besluitvorming in
sommige gevallen onder druk te staan. Het gebrek aan beleid, protocollen of functionarissen die
zich bezighouden met dit thema leidt in veel gemeenten tot een context-afhankelijke en ad-hoc
aanpak, die veel tijd kost. Tegelijkertijd constateert men een gebrek aan capaciteit en expertise
binnen de gemeente om hier goed mee om te gaan.
Gemeenten hebben ondersteuning nodig bij het herkennen van misleidende informatie en het
voeren van een preventieve aanpak. Men ziet hiervoor een rol voor het Rijk weggelegd,
bijvoorbeeld als het aankomt op educatie en informatieverstrekking. Ook ziet men een rol voor
gemeenten zelf; kennisdeling en uitwisseling van ervaringen kan bevorderlijk zijn voor de
omgang met misleidende informatie.

Quickscan lokale misleidende informatie

8 van 58

1

Inleiding

1.1

Aanleiding

De verspreiding van incorrecte en/of gefabriceerde informatie is iets van alle tijden, maar de
complexiteit en schaal waarmee dit gebeurt zijn enorm toegenomen. Sinds het begin van de
coronapandemie in 2020 heeft de verspreiding en impact van misleidende informatie een
prominentere rol gekregen in het publieke debat. Misleidende informatie over de
preventiemaatregelen en later over de vaccinatiecampagne maakte het moeilijker voor de
landelijke overheid om de pandemie effectief te bestrijden. Sindsdien speelt misleidende
informatie ook een rol bij andere thema’s, zoals de oorlog in Oekraïne en rondom het huidige
stikstofbeleid. Misleidende informatie kan bedoeld of onbedoeld schadelijk zijn voor het publieke
debat en voor democratische processen.
Er zijn signalen dat misleidende informatie steeds vaker lokale overheden raakt, en niet alleen
maar de landelijke overheid. Voor de preventie en aanpak ervan kijkt de landelijke overheid
daarom ook steeds nadrukkelijker naar gemeenten.
De impact van de bij het ministerie van BZK bekende casussen van misleidende informatie lijkt
voor nu beperkt en heel lokaal. Het is voor het ministerie echter onduidelijk hoeveel gemeenten
te maken hebben met problematiek rondom misleidende informatie, en op welke thema’s dit
zich richt. Ook is onduidelijk wat de daadwerkelijke impact is van misleidende informatie bij
gemeenten en of er ondersteuningsbehoeften zijn. Om hier zicht op de krijgen heeft het
ministerie I&O Research opdracht gegeven tot een onderzoek.

1.2

Doel

Het doel van het onderzoek is om meer inzicht te krijgen in hoe gemeenten misleidende
informatie definiëren, hoeveel gemeenten te maken hebben met misleidende informatie, op
welke thema’s deze misleidende informatie zich richt en wat de omvang en impact ervan is. De
Quickscan dient ter verkenning van het probleem zodat het ministerie en de Vereniging
Nederlandse Gemeenten een betere inschatting kunnen maken van de aard en omvang van lokale
misleidende informatie, haar impact, en de ondersteuningsbehoeften van gemeenten op dit
thema.

Quickscan lokale misleidende informatie

9 van 58

1.3

Onderzoeksvragen

De hoofdvraag van dit onderzoek luidt als volgt:
Op welke wijze krijgen gemeenten te maken met (wat zij zien als) misleidende informatie? Hoe gaan
zij hiermee om? Welke ondersteuningsbehoeften zijn er?
De bijbehorende deelvragen zijn uitgewerkt in de onderstaande zes thema’s.

Definitie van misleidende informatie
1
2

In hoeverre is er consensus over de inhoud van de begrippen, het onderscheid en de
onderlinge relatie?
Wat is het onderscheid met verwante begrippen zoals informatiemanipulatie en nepnieuws?

Perceptie van de omvang van misleidende informatie
3
4

Hoeveel gemeenten hebben met misleidende informatie te maken?
Komt het tegenwoordig meer voor dan voorheen en wat is daarvan de oorzaak?

Manifestatie van misleidende informatie
5
6
7
8
9

Rondom welke thema’s speelt misleidende informatie?
Wie wordt gezien als veroorzaker?
Wie binnen gemeenten hebben ermee te maken en op wat voor manier?
In hoeverre nemen medewerkers/politieke ambtsdragers misleidende informatie over of
dragen bij aan verdere verspreiding?
In hoeverre is het te beschouwen als een lokale aangelegenheid of zijn er parallellen met
landelijke problematiek?

Omgang met misleidende informatie
10 Hoe gaan gemeenten om met misleidende informatie
11 Zijn er protocollen over hoe om te gaan met misleidende?
12 In welke mate en op welke manier wordt opgetreden tegen verspreiders?
13 Kennen gemeenten de bestaande handreiking en andere ondersteuning vanuit VNG en
ministerie?

Gepercipieerde impact van misleidende informatie
14 Op welke manier heeft misleidende informatie invloed op politiek, besluitvorming en/of
uitvoering?
15 In hoeverre zien gemeenten misleidende informatie als een probleem?

Ondersteuningsbehoeften
16 Tegen welke knelpunten lopen gemeenten aan?
17 Welke aanvullende ondersteuningsbehoefte is er?

Quickscan lokale misleidende informatie

10 van 58

1.4

Afbakening

Onder de noemer van misleidende informatie vallen de begrippen misinformatie, desinformatie
en complottheorieën. Dit zijn drie vormen van informatie waarbij er al dan niet bewust onjuiste
informatie wordt verspreid. Desinformatie, misinformatie en complottheorieën zijn algemene en
niet geheel eenduidige begrippen. Er zijn dan ook verschillende definities in omloop. De door het
ministerie gehanteerde definities van misinformatie, desinformatie en complottheorieën
(samen: misleidende informatie) luiden als volgt:
•

•

•

Desinformatie is het doelbewust verspreiden van misleidende informatie, met het doel om
schade toe te brengen. Bijvoorbeeld aan het publieke debat of democratische processen. Het is
een vorm van schadelijk, maar vaak legaal, gedrag. Desinformatie hoeft niet altijd onjuiste
informatie te bevatten, maar het is altijd met de intentie om te misleiden en te schaden.
Misinformatie is onjuiste/valse informatie die gedeeld wordt zonder schadelijke bedoelingen.
Afhankelijk van de inhoud kan misinformatie wel degelijk schadelijke effecten hebben op
bijvoorbeeld het publieke debat of democratische processen. Misinformatie is bijvoorbeeld
onjuiste of onvolledige informatie die voortkomt uit slecht gelezen nieuwsberichten of
verkeerde aannames.
Complottheorieën zijn een specifieke vorm van des- of misinformatie, waarbij mensen de
overtuiging hebben dat bepaalde gebeurtenissen in het geheim zijn gemanipuleerd door
machtige groepen met verkeerde bedoelingen. Achter het verspreiden van complottheorieën
zitten vaak geen intenties om te misleiden, maar zorgen of vragen.

Voorafgaand aan het onderzoek was al duidelijk dat deze begrippen niet altijd even duidelijk van
elkaar zijn te onderscheiden en in de praktijk door elkaar heen gebruikt worden. Om die reden is
in de uitvoering van het onderzoek uitgegaan van het verzamelbegrip ‘misleidende informatie’.
Als respondenten expliciet aangeven dat het over complottheorieën gaat, benoemen we dit als
zodanig.
In het onderzoek (met name in de enquête en de interviews) is aangesloten bij de
belevingswereld van de respondenten en hun invulling van de begrippen. De door het ministerie
van BZK gehanteerde definities zijn eveneens aan politieke ambtsdragers en medewerkers van
gemeenten voorgelegd, met de vraag of zij naar hun idee te maken hebben gehad met deze
vormen van misleidende informatie.

Quickscan lokale misleidende informatie

11 van 58

1.5

Methode

Dit onderzoek bestond uit enquêtes, focusgroepen en diepte-interviews.

Enquête
We hebben vier verschillende doelgroepen benaderd via e-mail, en hen verzocht om deel te
nemen aan een enquête over misleidende informatie. Deze doelgroepen zijn:
1
2
3

gemeentesecretarissen van alle 342 Nederlandse gemeenten;
een aselecte steekproef van 600 wethouders;
een aselecte steekproef van 600 raadsleden.

•

Voor de drie doelgroepen zijn grotendeels vergelijkbare vragenlijsten ontworpen, die tussen
13 januari en 17 februari 2023 konden worden ingevuld. We hebben twee herinneringsmails
verstuurd. Daarnaast hebben we de gemeentesecretarissen, die na de tweede herinnering nog
niet hadden deelgenomen, telefonisch benaderd om hen te vragen alsnog deel te nemen.
In de uitnodiging voor gemeentesecretarissen hebben we aangegeven dat de uitnodiging,
indien nodig, doorgestuurd kon worden naar de persoon binnen de gemeente die de meeste
ervaring heeft met (de omgang met) misleidende informatie.

•

Respons
Aan de enquête namen uiteindelijk 33 gemeentesecretarissen en andere vertegenwoordigers
vanuit de gemeente deel (10%), 71 raadsleden (12%), 107 wethouders (18%) en
524 gemeenteambtenaren (44%).
De vragenlijst die we verstuurden naar gemeentesecretarissen is meermaals doorgestuurd naar
andere vertegenwoordigers van de gemeente. De functies van de invullers zijn te lezen in tabel 1.1.
In de categorie ‘een andere functie’ vallen bestuursadviseurs en beleidsadviseurs. Ten behoeve
van de leesbaarheid duiden we in dit rapport al deze vertegenwoordigers aan als
‘gemeentesecretarissen’.
Tabel 1-1 - Functies van invullers vragenlijst
Functie

Aantal

Burgemeester

1

Wethouder

1

Gemeentesecretaris

11

Beleidsambtenaar

2

Communicatieadviseur

9

Een andere functie

6

Wil ik niet zeggen

3

Quickscan lokale misleidende informatie

12 van 58

Representativiteit van het onderzoek
In andere onderzoeken onder gemeentesecretarissen is de respons doorgaans hoger. Een
verklaring voor de relatief lage respons halen we uit de vragen die we per e-mail hebben
ontvangen. Hieruit kunnen we namelijk afleiden dat veel gemeenten wel bereid waren om de
vragenlijst in te vullen, maar dat zij niet wisten wie daarvoor de meest geschikte persoon was. De
vragenlijst bleef daarom liggen. Vanwege deze lage respons is niet met zekerheid te zeggen dat de
resultaten voor deze groep representatief zijn voor alle gemeenten in Nederland. Echter is de
verdeling van gemeentesecretarissen naar grootte van de gemeente nagenoeg hetzelfde als die
voor de raadsleden en wethouders, waaronder de respons hoger was. Zowel grote, middelgrote
als kleine gemeenten zijn vertegenwoordigd (Figuur 6-9 – Uitsplitsing respons naar grootte
gemeente). We vinden hierin dus geen aanwijzingen voor bias. Voor wat betreft de
vertegenwoordiging van provincies zien we dat alle provincies vertegenwoordigd zijn door de
drie doelgroepen. Maar sommige provincies (o.a. Gelderland) hebben een hogere respons dan
andere (o.a. Drenthe en Groningen, Tabel 6-1 – Uitsplitsing respons naar provincie). Het is
mogelijk dat gemeenten voor de omgang met misleidende informatie vooral overleggen in de
eigen regio. Door de wisselende vertegenwoordiging van gemeenten per provincie is het daarom
niet met zekerheid te zeggen of de gevonden resultaten te generaliseren zijn naar alle provincies.
Het kan verder zijn dat de gemeenten die mee hebben gedaan aan het onderzoek, de gemeenten
zijn die het meeste met misleidende informatie te maken hebben (gehad) en dit daarom anders
aanpakken dan andere gemeenten. Dit zou kunnen leiden tot een overschatting van de ‘omvang’
van het probleem. Het heeft geen invloed op de rest van de resultaten van het onderzoek. We
vinden hiervoor geen aanwijzingen, met name omdat raadsleden en wethouders (doelgroepen
waarin de respons hoger lag) ongeveer dezelfde inschatting maken over de mate waarin
misleidende informatie voorkomt in de gemeente. De resultaten uit hoofdstuk 4 weerleggen
daarbij het idee dat de gemeenten die mee hebben gedaan uitzonderlijk zijn in hun aanpak van
het probleem.
Het probleem van een lage respons wordt verder verholpen doordat in dit onderzoek een mix van
kwantitatieve en kwalitatieve onderzoeksmethodes is toegepast (mixed-methods). Hierbij
worden de kwantitatieve resultaten verder geduid door kwalitatieve analyses (zie hieronder).
Daarmee leunt het onderzoek niet alleen op de cijfers en percentages van het kwantitatieve deel.
Het vergelijken van de bevindingen verkregen uit de verschillende onderzoeksfasen helpt om de
validiteit en betrouwbaarheid van de resultaten te versterken en daarmee het vertrouwen in de
conclusies te vergroten.

Focusgroepen en diepte-interviews
Aan het eind van de enquête konden gemeentesecretarissen, wethouders en raadsleden zich
aanmelden om deel te nemen aan het kwalitatieve gedeelte van dit onderzoek. Uit de
aanmeldingen zijn vier gemeentesecretarissen (of aanverwante vertegenwoordigers), vier
raadsleden en vier wethouders geselecteerd. Bij de selectie is rekening gehouden met de
variërende gemeentegrootte. We voerden twee online focusgroepen van 1,5 uur uit; één met de
gemeente vertegenwoordigers en één met de wethouders. De raadsleden zijn door middel van
online interviews van een uur verder bevraagd. In deze focusgroepen en interviews werd dieper
ingegaan op associaties, ervaringen en omgang met misleidende informatie, reflecties op de
gevolgen ervan en eventuele ondersteuningsbehoeften.

Quickscan lokale misleidende informatie

13 van 58

Van alle kwalitatieve gesprekken werden gespreksverslagen gemaakt die vervolgens thematisch
zijn geanalyseerd door het onderzoeksteam.

Leeswijzer
In dit rapport weergeven we de resultaten van het onderzoek naar onderwerp. In hoofdstuk twee
staat de perceptie van de begrippen desinformatie, misinformatie en complottheorieën centraal,
en laten we zien wat de geschatte omvang ervan is. Hoofdstuk 3 gaat in op de manieren waarop
misleidende informatie zich manifesteert. Het volgende hoofdstuk (4) ziet op de manieren
waarop men binnen de gemeente omgaat met misleidende informatie en het laatste
hoofdstuk (5) op de ondersteuningsbehoefte van gemeenten. In ieder hoofdstuk laten we de
verschillen zien tussen gemeentesecretarissen, wethouders en raadsleden, en ook gaan we, waar
dat relevant is, in op verschillen tussen desinformatie, misinformatie en complottheorieën. Tot
slot staat aan het eind van ieder hoofdstuk een samenvatting van de uitkomsten.

Quickscan lokale misleidende informatie

14 van 58

2

Perceptie van misleidende informatie en
geschatte omvang

Dit eerste hoofdstuk geeft antwoord op de onderzoeksvragen: In hoeverre is er consensus over de
inhoud van de begrippen, het onderscheid en de onderlinge relatie? Wat is het onderscheid met
verwante begrippen zoals informatiemanipulatie en nepnieuws? Daarnaast komt aan bod in
hoeverre gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders naar eigen zeggen in hun gemeente
te maken hebben (gehad) met misleidende informatie.
Dit hoofdstuk dient nadrukkelijk ook als leeswijzer voor de rest van het rapport. Het beschrijft
met welke bril de resultaten in de hiernavolgende hoofdstukken gelezen moeten worden.

2.1

Rode draad: relaties en vertrouwen

Het thema relaties en vertrouwen (of wantrouwen) komt in dit rapport terug als rode draad.
Wanneer er gesproken wordt over misleidende informatie leggen geïnterviewde
gemeentesecretarissen, wethouders en raadsleden namelijk al snel een verband met een laag
vertrouwen in de overheid. Dit gebrek aan vertrouwen speelt niet alleen tussen burger en
overheid, maar het gaat ook om interne relaties binnen de gemeente: hoe raadsleden met elkaar
omgaan en of er wel of geen vertrouwensband is tussen de raad en het college. Een wethouder
verwoordt dit vanuit zijn rol als volgt:
“Het politieke werk is gebaseerd op relaties: bestuur gaat over een relatie hebben met
inwoners en raad. En die relatie wordt voortdurend verstoord door de manier waarop
bepaalde mensen bezig zijn, daardoor ontstaat angst en wantrouwen. Ik vind relaties de
kern van mijn werk, en die wordt voortdurend verstoord.” (Wethouder)
Misleidende informatie speelt dus niet alleen tussen burgers en gemeenten, maar kan ook van
invloed zijn op de interne verhoudingen en het politieke debat. In hoofdstuk 4 gaan we hier nader
op in. Daarnaast laten we in het hele rapport zien waar de betrokkenen een verband zien met
vertrouwen en wantrouwen.

2.2

Opvattingen van misleidende informatie in de praktijk

Verschillende opvattingen over definitie misinformatie, desinformatie en complottheorieën
Medewerkers en politieke ambtsdragers bij gemeenten blijken uiteenlopende associaties en
opvattingen te hebben van de begrippen misinformatie, desinformatie en complottheorieën.
Ondervraagden vinden complottheorieën over het algemeen relatief makkelijk te herkennen.
“Complottheorieën lukt nog wel denk ik. Dus een beetje de ‘conspiracy’ dat mensen ervan
uitgaan dat de overheid en machtige partijen zoals bedrijven samenspannen om bepaalde
ideeën door te drukken die vaak niet goed voor mensen zijn.” (Raadslid)

Quickscan lokale misleidende informatie

15 van 58

Echter het onderscheid tussen misinformatie en desinformatie is vaak niet duidelijk.
Misinformatie en desinformatie worden door elkaar heen gebruikt. Veel wordt onder de noemer
‘desinformatie’ geschaard, ongeacht de intentie van de verspreider.
“Misinformatie en desinformatie; daartussen kan ik niet helemaal het onderscheid maken.
Ik denk als ik het op één hoop zou gooien, dan zou ik zeggen dat het óf gaat om onjuiste
informatie die wel in het debat terechtkomt, of informatie die op zich wel klopt, maar op de
verkeerde plek in het debat terechtkomt en daardoor ook invloed uitoefent op gesprekken
en op beleidsvorming. (Raadslid)
Sommige geïnterviewden hebben wel een scherp beeld van de verschillen tussen de twee
begrippen:
“Veel zit hem volgens mij in het bewust of onbewust verkeerde informatie geven, dus is het
met opzet of gaat het per ongeluk. Dat is voortdurend de vraag die ik mezelf stel.”
(Raadslid)
Tegelijkertijd zorgt juist het gegeven dat de intentie van de verspreider moeilijk te achterhalen is
ervoor dat mis- en desinformatie vaak door elkaar worden gehaald.

Intentie van verspreider volgens betrokkenen moeilijk te achterhalen
De intentie van de verspreider valt volgens de geïnterviewden bijna nooit te achterhalen. De
moeilijkheid zit hem in het feit dat er sprake is van twee personen met ieder hun eigen
belevingswereld. De verspreider kan informatie delen die naar zijn of haar eigen idee op feiten is
gebaseerd, terwijl die door de ontvanger als onjuist of zelfs als misleidend wordt gezien.
“Onbewust of bewust, daar zit een dilemma. Veel mensen hebben eigen
informatiebronnen, dus vormen een eigen beeld van de werkelijkheid. Zit er echt een drive
achter om de overheid te diskwalificeren, of is het echt een opvatting?” (Adviseur college)
Als raadsleden constateren dat er sprake is van onjuiste informatie bij burgers, gebruiken zij daar
de woorden ‘bezorgdheid’ of ‘boosheid’ bij, en meestal niet ‘doelbewust’. In de situaties waarin
er volgens deze raadsleden onjuiste informatie speelt, zit er meestal geen kwade bedoeling
achter.
“…en die haalt er alles bij wat in zijn voordeel is om dat dan wel te bereiken soms ook met
informatie die gewoon onjuist is. Ik denk dat dat vanuit de intentie komt om te bereiken
waarvan je eigenlijk van tevoren al hebt bedacht dit is beter […] En ik denk dat dat
helemaal niet per se bewust is. Dus niet zodat je dan denkt van oh, ik haal dit er even bij en
ik weet echt dat het niet klopt, maar het helpt mij met mijn standpunt. Ik denk juist dat het
andersom is.” (Raadslid)

Quickscan lokale misleidende informatie

16 van 58

Wanneer er wordt gesproken over misleidende informatie in relaties tussen wethouders en
raadsleden, zijn er verschillende opvattingen over de intentie. Een aantal raadsleden redeneert:
een ander verdraait de ‘waarheid’ naar het eigen standpunt om andere raadsleden, wethouders of
burgers op het verkeerde been te zetten. Vanwege het gevoel van doelbewust handelen, wordt het
benoemd als desinformatie of zelfs als een complot.
Interviewer: Ik ben wel heel benieuwd waarom jij dit een complottheorie vindt?
Raadslid: Omdat het idee bij mij leeft dat er wordt samengewerkt om [persoon] aan een
vergunning te helpen
Een wethouder omschrijft het aspect van opzet als volgt:
“Sommige vormen van ondermijning zijn moedwillig. Het wordt ook landelijk
aangestuurd. We hebben op de publieke tribune voor een raadslid drie mensen zitten die
allerlei teksten schrijven die het raadslid moet laten horen. Dan hoor je alleen maar
landelijke thema’s terug. Het is een opgezette campagne vanuit het landelijke die gedropt
wordt in de gemeente. Dat is opzet denk ik.” (Wethouder)
Maar er zijn ook mensen die het als meningsverschillen zien en het daarom niet bestempelen als
het opzettelijk verspreiden van onjuiste informatie.
“Natuurlijk zijn er tussen rechts en links en wel meningsverschillen op basis van dezelfde
informatie en dan kies je welke informatie je belangrijkst vindt. Dat gaat niet over
desinformatie.” (Wethouder)
“Mensen nemen een detail en vergroten dit volledig, en dan zeggen dat het niet klopt.
Daarop ben je niet voorbereid in het debat. [….] Dat is geen desinformatie, maar dat gaat
erover dat je op vreemde manier mening doordrukt.” (Wethouder)

Twijfel bij gemeenten: wanneer is informatie misleidend?
Naast verschillen in gehanteerde definities van de begrippen misinformatie en desinformatie,
vragen gemeentesecretarissen, wethouders en raadsleden zich in sommige gevallen ook hardop
af of er überhaupt wel sprake is van misleidende informatie. Is bijvoorbeeld het (bewust of
onbewust) verdraaien van informatie om een standpunt te maken ook mis- of desinformatie? En
hoe zit het met het aandragen van informatie dat het eigen standpunt onderbouwt, terwijl andere
informatie genegeerd wordt? Betrokkenen bij gemeenten begrijpen goed dat burgers voor hun
eigen belangen willen opkomen, en er soms alles aan zullen doen om hun gelijk te halen, maar
daardoor is de grens tussen misinformatie en desinformatie lastig te trekken. Een wethouder
geeft het volgende voorbeeld:
“Wij zitten in de buurt van een vliegveld waar we binnenkort een nieuw besluit over
moeten nemen. Je begrijpt dat geen enkele inwoner wil dat er een vliegtuig over zijn of
haar dak vliegt. Het feest van de feitjes is helemaal losgebarsten. Burgers komen inspreken
in allerlei raden, commissies die zich verenigd hebben, er is een participatietraject geweest
waar je twijfels over kunt hebben. […] Dat vind ik een voorbeeld van ‘denk even na’ over de
belangen van die mensen in plaats van het luisteren naar tranentrekkende verhalen.”
(Wethouder)

Quickscan lokale misleidende informatie

17 van 58

“We maken ook mee dat bewoners tegen ontwikkelingen zijn en data gaan interpreteren
op hun eigen manier. Is dat desinformatie? Het is een andere tak van sport. […] Weerstand
uiten dat moet mogen binnen bepaalde grenzen. Het zit bij mij meer op dat ik zie gebeuren
dat het versnippert rondslingert in de gemeente, dat we niet goed weten wat we moeten
doen.” (Bestuursadviseur gemeente)
Uit bovenstaande blijkt dat er onder politieke ambtsdragers en medewerkers van gemeenten
verschillende definities worden gehanteerd voor desinformatie en misinformatie. Verder vinden
gemeentesecretarissen, wethouders en raadsleden het in de praktijk erg lastig om voor zichzelf
te bepalen of informatie "misleidend" bedoeld is. Doordat de intentie van de verspreider vaak
onduidelijk is, heeft men moeite om het onderscheid te maken tussen misinformatie en
desinformatie.

2.3

Geschatte omvang van misleidende informatie bij gemeenten

In de vorige paragraaf is te lezen dat het begrip misleidende informatie en de verschillende
vormen daarvan, in de gemeentelijke praktijk niet eenduidig zijn in te vullen. Om toch een
schatting te kunnen maken van de omvang van de problematiek zijn in de enquête de door het
ministerie van BZK gehanteerde definities van misinformatie (zie paragraaf 1.4) voorgelegd aan
gemeentesecretarissen, wethouders, raadsleden en gemeenteambtenaren. Vervolgens is hen
gevraagd in hoeverre zij in hun gemeente te maken hebben met deze vormen van misleidende
informatie.

Meerderheid politieke ambtsdragers en gemeentemedewerkers schat in te maken te hebben
gehad met misleidende informatie
Voor alle vier de doelgroepen geldt dat bijna driekwart denkt dat ze in het afgelopen jaar te
maken hadden met misleidende informatie (zeker of waarschijnlijk). Er is een klein percentage
dat aangeeft er zeker van te zijn dat misleidende informatie niet voorkwam. De uitkomsten laten
ook de onzekerheid in de toekenning van ‘misleidende informatie’ zien: ongeveer de helft van de
gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders is er niet zeker van of er sprake is geweest van
misleidende informatie. Zo denkt 30 procent van de raadsleden dat misleidende informatie
waarschijnlijk wel voorkwam en 25 procent waarschijnlijk niet. De twijfel is onder ambtenaren
nog groter.

Quickscan lokale misleidende informatie

18 van 58

Figuur 2-1 – Perceptie van het vóórkomen van misleidende informatie bij de eigen gemeente in het
afgelopen jaar

Gemeentesecretarissen (n=33)

42%

Raadsleden (n=71)

34%

Wethouders (n=107)

21%

30%

25%

45%

Gemeenteambtenaren (n=524)

26%

18%

25%

9%

28%

50%

Waarschijnlijk wel

6%

11%

20%

52%

0%
Zeker wel

30%

Waarschijnlijk niet

75%

100%

Zeker niet

Raadsleden en wethouders zien meer misinformatie (onbewust) dan desinformatie (bewust)
De betrokkenen bij gemeenten die naar eigen zeggen zeker of waarschijnlijk te maken hadden
met misleidende informatie denken dat misinformatie vaker voorkomt dan desinformatie of
complottheorieën (Figuur 2-1). Gemeentesecretarissen zeggen dat de drie vormen van
misleidende informatie ongeveer even vaak voorkomen, terwijl raadsleden en wethouders naar
eigen zeggen veel vaker te maken krijgen met misinformatie dan met desinformatie of
complottheorieën. Er is niet gevraagd of het vaker ging om misleidende informatie die speelde
tussen overheid en burger, of binnen het gemeentelijk bestuur.
Figuur 2-2 - Kunt u een inschatting maken om wat voor misleidende informatie dit ging?
63%
71%

Gemeenteorganisatie (n=24)

63%
8%
42%
71%

Raadsleden (n=45)

Desinformatie

33%
4%

Misinformatie
52%

Complottheorieën

77%

Wethouders (n=71)

Weet niet

47%
3%
44%
49%

Gemeenteambtenaren (n=364)

22%
30%
0%

20%

Quickscan lokale misleidende informatie

40%

60%

80%

100%

19 van 58

Daarbij denkt, los van de vorm van misleidende informatie, een meerderheid van de
secretarissen, raadsleden en wethouders dat er af en toe pogingen zijn gedaan om de gemeente
met misleidende informatie te beïnvloeden (Figuur 2-3).
Figuur 2-3 - Als u denkt aan het afgelopen jaar (2022), hoe vaak heeft u gemerkt dat er pogingen werden
ondernomen om uw gemeente met misleidende informatie te beïnvloeden?
Basis: gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders die naar eigen zeggen in het afgelopen jaar te
maken hadden met misleidende informatie

Gemeentesecretarissen (n=24)

4%

79%

Raadsleden (n=45)

16%

Wethouders (n=62)

19%

0%
(Bijna) nooit

58%

16%

63%

20%
Af en toe

Quickscan lokale misleidende informatie

8% 4% 4%

40%
Vaak

7% 4%

13%

60%

Heel vaak

80%

5%0%

100%

Weet niet

20 van 58

2.4

Gepercipieerde toename van misleidende informatie

Gemeentesecretarissen zien vrijwel allemaal een toename van misleidende informatie ten
opzichte van vijf jaar geleden, en ook een groot deel van de raadsleden en wethouders ziet deze
ontwikkelingen (Figuur 2-4 en Figuur 2-5). Gemeentesecretarissen beschrijven dat de
coronapandemie hiervoor een basis legde en als het ware een katalysator was voor nieuwe
complottheorieën. Ze leggen een verband tussen het sterk afgenomen vertrouwen in de overheid
en de burgers die de overheid als afnemer van vrijheid zagen.
“Complottheorieën lopen steeds meer in elkaar over. Het is één groot web geworden na
Corona en zeker niet minder geworden. Theorieën die tot voor kort extreemrechts waren,
zijn nu algemener. Bijvoorbeeld de ‘omvolkingstheorie’ wordt niet alleen door extreme
denkers gedeeld, maar het is ook gemeengoed.” (Communicatieadviseur gemeente)
Figuur 2-4 - De mate waarin de gemeente volgens betrokkenen te maken had met misleidende informatie,
ten opzichte van 5 jaar geleden? *

Gemeenteorganisatie (n=33)

9%

79%

Raadsleden (n=71) 3%

25%

Wethouders (n=107) 2%

(sterk) afgenomen

42%

20%

0%

12%

30%

30%

20%

48%

40%

Gelijk gebleven

60%

(sterk) toegenomen

80%

100%

Niet van toepassing

*respondenten die ‘niet van toepassing’ als antwoord kiezen, waren vijf jaar geleden nog niet in functie als
raadslid of wethouder

Figuur 2-5 - De mate waarin de gemeente volgens betrokkenen te maken had met misleidende informatie,
ten opzichte van 2020-2021 (coronacrisis)?

Gemeenteorganisatie (n=33)

21%

Raadsleden (n=71)
Wethouders (n=107)

11%

7%

0%
(sterk) afgenomen

42%

38%

21%

25%

21%

20%

40%

Gelijk gebleven

24%

12%

30%

47%

60%

(sterk) toegenomen

80%

100%

Niet van toepassing

*respondenten die ‘niet van toepassing’ als antwoord kiezen waren vijf jaar geleden nog niet in functie als
raadslid of wethouder

Quickscan lokale misleidende informatie

21 van 58

Samenvatting hoofdstuk 2
Een groot deel van de betrokkenen bij gemeenten denkt dat ze in het afgelopen jaar te maken
hebben gehad met misleidende informatie. Ze schatten in dat het vaker om misinformatie ging
(zonder opzet) dan om desinformatie (bedoeld om te misleiden). Ook complottheorieën worden
gezien. Daarbij moet worden opgemerkt dat de betrokkenen het lastig vinden om te bepalen of er
echt sprake is van misleidende informatie (paragraaf 2.1) en zo ja, wat de intentie van de
verspreider is. In de ogen van gemeentesecretarissen, wethouders en raadsleden neemt de
aanwezigheid van misleidende informatie toe. De coronapandemie en het daarmee gepaarde
wantrouwen in de overheid legde hiervoor een basis en was een katalysator voor nieuwe
complottheorieën.

Quickscan lokale misleidende informatie

22 van 58

3

Manifestatie van misleidende informatie

Dit hoofdstuk gaat over de wijze waarop misleidende informatie zich manifesteert. Het is
opgedeeld in twee delen. In het eerste deel gaan we in op de herkomst van misleidende
informatie. Het gaat dan om de aanleiding voor het ontstaan ervan, de manieren waarop het bij
de gemeente terechtkomt en rondom wat voor soort thema’s misleidende informatie speelt. In
het tweede deel van dit hoofdstuk geven we een beschrijving van de actoren die, volgens
gemeentefunctionarissen, wethouders en raadsleden, een rol spelen bij de totstandkoming van
en het omgaan met misleidende informatie.

3.1

Herkomst van misleidende informatie

Misleidende informatie komt met name via sociale media tot de gemeente
Gevraagd naar de manieren waarop misleidende informatie bij de gemeente belandt, geven de
drie onderzochte doelgroepen in de enquête vergelijkbare antwoorden. Als het gaat om
misinformatie (Figuur 3-1), blijkt dat alle drie de groepen deze via sociale media en e-mails
ontvangen. Sociale media zijn ook platformen waarop misinformatie verder wordt verspreid
(Figuur 3-2).
“We krijgen regelmatig lange mails met complottheorieën, om te zeggen dat wij het niet
bij het juiste eind hebben. Dat kan gaan om kleine onderwerpen zoals een huis in een wijk,
tot grote onderwerpen zoals datacenters en windmolens.” (Raadslid)
Verder geeft een groot deel van de secretarissen en wethouders aan dat misinformatie via de
gemeenteraad binnenkomt. Ook zien zij dat het in de raad verder verspreid wordt. Raadsleden
zelf zijn echter minder geneigd te denken dat de gemeenteraad een plek is via waar
misinformatie bij de gemeente terechtkomt (Figuur 3-1).
Desinformatie wordt volgens degenen die er naar eigen zeggen mee te maken hebben
voornamelijk via sociale media en e-mails verspreid. Daarnaast spelen lokale media een
belangrijke rol (zie H6 tabellenbijlage, Figuur 6-1 en Figuur 6-2). De lokale media wordt in deze
niet zozeer als doelbewuste verspreider gezien, maar meer als katalysator in de verspreiding.
“Regionale kranten en nieuwszenders, maar ook sociale media, vergroten alles uit. Het
wordt een stapeling van verkeerde informatie met verkeerde conclusies, en dan wordt het
een enorme vlek die gebaseerd is op een verkeerde start.” (Raadslid)
In sommige gevallen loopt de verspreiding ook via nationale media.

Quickscan lokale misleidende informatie

23 van 58

Figuur 3-1 - Manieren waarop misinformatie bij de gemeente komt
Basis: gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders die aangeven dat ze in het afgelopen jaar met
misinformatie te maken hadden.
Gemeentesecretarissen

Raadsleden

Wethouders

(n=15)

(n=32)

(n=42)

Via sociale media (in groepen of op persoonlijke pagina’s)

93%

50%

67%

Via e-mails

73%

63%

62%

Via de gemeenteraad

73%

34%

62%

Via inspraakbijeenkomsten

53%

38%

38%

Telefonisch

47%

13%

5%

Via (lokale) media

47%

41%

55%

Via medewerkers van de gemeenteorganisatie

40%

22%

14%

Via sociale media (direct naar mij)

33%

34%

29%

Via WOB- of WOO-verzoeken

27%

Door betogingen of demonstraties

20%

28%

33%

Op andere manieren

0%

25%

5%

Weet ik niet

0%

0%

7%

Figuur 3-2 - Plaatsen waar misinformatie verspreid wordt volgens betrokkenen
Basis: gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders die aangeven dat ze in het afgelopen jaar met
misinformatie te maken hadden.
Gemeentesecretarissen

Raadsleden

Wethouders

(n=15)

(n=32)

(n=42)

Op sociale media

93%

72%

76%

In de lokale media (krant, radio of tv)

73%

53%

56%

Op blogs of nieuwssites

67%

38%

34%

Bij inspraakbijeenkomsten

60%

34%

49%

In de gemeenteraad

47%

34%

59%

Bij betogingen of demonstraties

27%

28%

22%

In de landelijke media (krant, radio of tv)

20%

25%

22%

Ergens anders, namelijk

0%

9%

10%

Nee, dat kan ik niet

0%

3%

2%

Weet ik niet

0%

3%

5%

Quickscan lokale misleidende informatie

24 van 58

Gemeenten zien samenhang tussen het verspreiden van misleidende informatie en een laag
vertrouwen in de overheid
In de interviews is dieper ingegaan op de samenhang tussen het vertrouwen in de overheid en
misleidende informatie, zoals beschreven in hoofdstuk 2. Geïnterviewden gaven voorbeelden
waarbij ontevredenheid onder inwoners, bijvoorbeeld over bestemmingsplannen of uitgevoerd
beleid, een voedingsbodem was voor het verspreiden van onjuiste informatie (bewust of
onbewust). Hierbij merken we opnieuw op dat de geïnterviewden verschillende definities van
misleidende informatie hanteren en soms moeite hebben om informatie te bestempelen als
misleidend (zie paragraaf 2.1)
Volgens de geïnterviewden wantrouwen sommige inwoners de intenties en werkwijze van de
gemeente en/of van de overheid in het algemeen. Ze denken dat de gemeente niet naar hen
luistert, niet transparant is en/of niet goed communiceert. Inwoners wantrouwen de gemeente
wanneer die in hun optiek onjuiste beslissingen neemt, bijvoorbeeld als het gaat om de inrichting
van de openbare ruimte of de aanpak van sociale problemen. Dit kan er volgens gemeenten toe
leiden dat burgers informatie afkomstig van de gemeente niet geloven en onjuiste informatie
over de intenties van de gemeente gaan verspreiden. Dit scharen de betrokkenen onder de
noemer van misleidende informatie.
“Ik weet bij voorbaat al dat mensen dit soort dingen [bijvoorbeeld: de metingen van het
onderzoek kloppen niet] zeggen als de uitkomst ze niet bevalt. En dan gaat het rondzingen
dat de gemeente sjoemelt met de gegevens.” (Raadslid)
In dit voorbeeld maakt het raadslid duidelijk dat zij bij voorbaat al verwacht dat inwoners de
uitkomsten van onderzoek niet zullen vertrouwen.

Landelijke en lokale thema’s zijn met elkaar verbonden
Misinformatie op lokaal niveau gaat volgens de betrokkenen bij gemeenten primair over lokale
thema’s (Figuur 3-3) en misinformatie heeft volgens de betrokkenen in veel gevallen te maken
met het handelen van bestuurders en/of volksvertegenwoordigers (Tabel 3-1). Dit geldt ook voor
desinformatie en complottheorieën (zie Figuur 6-3 en Figuur 6-4 in de H6). Voorbeelden die
genoemd worden gaan onder andere over de aanleg van nieuwe winkelcentra, wegafsluitingen of
over Chinese gezichtsherkenningssoftware in de nieuwe lantaarnpalen van de gemeente.
Tegelijkertijd constateren de betrokkenen dat het voor burgers moeilijk is om de lokale, regionale
en de landelijke politiek van elkaar te onderscheiden. Daarmee hebben de landelijke thema’s
zoals asielzoekerscentra, energietransitie en de coronacrisis hun weerslag op lokaal niveau.
Burgers richten zich met hun zorgen rondom deze thema’s (ook) tot de gemeente (en niet alleen
tot landelijke politici). Ze horen wat landelijke politici zeggen en projecteren dat op de gemeente.
“Briefschrijvers kijken naar wat er in Den Haag gebeurt, maar niet wat er mee in de
gemeente gebeurt. Mensen zijn niet op de hoogte van het onderscheid tussen landelijke en
gemeentelijke politiek. Wij zijn de eerste overheid, en dus krijgen wij brieven binnen over
landelijke thema’s.” (Gemeenteambtenaar)

Quickscan lokale misleidende informatie

25 van 58

Figuur 3-3 - Thema's waarop misleidende informatie betrekking had
Gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders die in het afgelopen jaar zeker of waarschijnlijk te
maken hadden met misleidende informatie.

75%

Lokale thema’s

71%
89%
50%

Landelijke thema’s

47%

Gemeentesecretarissen (n=33)

43%

Raadsleden (n=71)

8%

Regionale/provinciale thema’s

Wethouders (n=107)

24%
37%
4%

Weet ik niet

0%
2%

0%

20%

40% 60% 80% 100%

Tabel 3-1 - Op welk(e) onderwerp(en) had deze misinformatie betrekking?
Basis: gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders die aangeven dat ze in het afgelopen jaar met
misinformatie te maken hadden.
Gemeentesecretarissen

Raadsleden

Wethouders

(n=15)

(n=32)

(n=42)

Handelen van bestuurders en/of volksvertegenwoordigers

73%

44%

63%

Coronavirus/-vaccinatie

67%

41%

32%

Openbare ruimte

40%

44%

39%

Verkiezingen

33%

31%

22%

Veiligheid en vermeende criminaliteit

33%

25%

12%

Energietransitie

33%

41%

51%

5G-straling

20%

25%

22%

Boerenprotesten

20%

31%

29%

Andere thema(s)

20%

16%

34%

Politie(optredens)

13%

9%

12%

Zwartepietendiscussie

13%

22%

5%

Racisme / Black Lives Matter

13%

25%

7%

Weet ik niet

0%

0%

5%

Quickscan lokale misleidende informatie

26 van 58

Dat het handelen van lokale politici in twijfel wordt getrokken blijkt ook uit Tabel 3-2. Aan de
gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders die vermoedelijk met desinformatie te maken
hadden, vroegen we aan wie dit toen gericht was. Het college van burgemeester en wethouders en
de gemeenteraad worden het vaakst genoemd als orgaan waartegen desinformatie gericht was.
Tabel 3-2 - Gemeentesecretarissen: Toen uw gemeente in 2022 in aanraking kwam met desinformatie, was
dit toen specifiek aan iets of iemand gericht? */Wethouders en raadsleden: Toen u in 2022 in aanraking
kwam met…
Basis: gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders die aangeven dat ze in het afgelopen jaar met
desinformatie te maken hadden.**
Gemeentesecretarisse

Raadsleden

Wethouders

n (n=17)

(n=19)

(n=29)

College van B&W

76%

Gemeenteraad

53%

Ambtelijke organisatie

41%

Andere politieke ambtsdragers of gemeenteambtenaren in

69%
68%

53%

69%

37%

45%

mijn gemeente
De samenleving als geheel

41%

Inwoners van mijn gemeente

35%

63%

24%

Andere organisaties of personen

18%

26%

31%

Niet specifiek gericht op iets of iemand

6%

11%

10%

Weet ik niet

12%

0%

0%

*de antwoordopties ‘het college van B&W’ en ‘ambtelijke organisatie’ zijn niet voorgelegd aan raadsleden. In
plaats daarvan konden raadsleden ‘andere politieke ambtsdragers of gemeenteambtenaren’ kiezen. De
antwoorden ‘de gemeenteraad’ en ‘ambtelijke organisatie’ zijn niet voorgelegd aan wethouders. Ook zij konden
‘andere politieke ambtsdragers of gemeenteambtenaren’ kiezen.
**deze vraag is niet gesteld aan betrokkenen die met misinformatie te maken hadden.

3.2
Actoren bij misleidende informatie
In deze paragraaf beschrijven we aan de hand van de informatie uit de interviews en
focusgroepen welke actoren een rol spelen in de totstandkoming en verspreiding van
misleidende informatie, vanuit de ervaringen van gemeentesecretarissen, raadsleden en
wethouders. In dit onderzoek is het perspectief van burgers en de landelijke overheid buiten
beschouwing gelaten. Wel komt de rol van de landelijke overheid aan de orde.
In onderstaande afbeelding (Figuur 3-4) weergeven we visueel welke actoren op gemeentelijk
niveau met misleidende informatie te maken hebben. Door middel van pijlen geven we de
richting van de zender van misleidende informatie richting de ontvanger, op basis van de
resultaten in dit onderzoek. Elk van de drie doelgroepen met wie we hebben gesproken zien
burgers als ‘zenders’ van misleidende informatie. Burgers zijn niet meegenomen als
onderzoeksdoelgroep, dus we hebben geen informatie over de tweezijdigheid van deze
informatiestroom. Raadsleden en collegeleden geven aan dat misleidende informatie ook tussen
deze twee actoren een rol speelt en ook binnen de gemeenteraad.

Quickscan lokale misleidende informatie

27 van 58

Figuur 3-4 - Manifestatie van misleidende informatie volgens gemeentefunctionarissen, raadsleden en
wethouders

In de hierop volgende paragrafen gaan we verder in op de ervaringen die raadsleden, wethouders
en gemeentesecretarissen hebben met misleidende informatie. We geven voorbeelden van hoe de
betrokkenen in aanraking zijn gekomen met misleidende informatie en wat volgens hen de
achtergrond is van het ontstaan.

Hoe komen gemeenteraadsleden in aanraking met misleidende informatie vanuit burgers?
Raadsleden beschrijven dat misleidende informatie door burgers zich op verschillende manieren
kan manifesteren. Sommige inwoners wantrouwen de intenties en werkwijze van de gemeente.
Deze inwoners denken bijvoorbeeld dat de gemeente volledig gestuurd wordt door de landelijke
overheid in haar plannen. Volgens raadsleden is de energietransitie een voorbeeld waarbij een
aantal burgers een complot vermoeden tussen de politieke agenda in Den Haag en die in
gemeenten. Men vermoedt dat beide partijen ‘onder één hoedje spelen’. Een raadslid legt het als
volgt uit:
“Nu speelt er veel met wat het Rijk wil en wat de Provincie wil met de energietransitie. Er
wordt al gauw gedacht [door inwoners], [dat het Rijk denkt:] deze gemeente, daar is
ruimte, daar kan nog wel iets bij. Bijvoorbeeld, hoogspanningsmasten of een
waterstoffabriek. Maar, daar hebben wij als gemeente best weinig invloed op. Dat kan door
het Rijk opgelegd worden. Dat is een complot, zo ervaren inwoners dat.” (Raadslid)
In andere gevallen kan het zo zijn dat de burger zich niet gehoord voelt of zich zorgen maakt over
de manier waarop bepaalde handelingen tot stand komen, en zich meldt bij een raadslid. Dit kan
zijn op inspreekavonden, door middel van e-mails, via sociale media of via
handtekeningenacties. Burgers zijn bijvoorbeeld ontevreden over een bestemmingsplan
(bijvoorbeeld voor een datacenter of plaatsing van windmolens), de herstructurering van
openbare ruimte (zoals wegwerkzaamheden, herstructurering van een winkelcentrum) of over
de manier waarop hun WOZ-waarde wordt bepaald.

Quickscan lokale misleidende informatie

28 van 58

Daar is niets mis mee, maar raadsleden ervaren wel dat burgers onjuiste of onvolledige
informatie aandragen. Sommigen noemen dit ‘desinformatie’.
Enkele raadsleden zijn van mening dat hier een kennishiaat aan ten grondslag ligt. Bij burgers is
er onbegrip over de wijze waarop het democratisch systeem werkt, het gemeentebestuur tot
besluiten komt en/of hoe gemeentelijke uitvoeringsprocessen verlopen. Hierdoor kunnen zij
volgens raadsleden de complexiteit van bepaalde procedures onderschatten en ontstaat onbegrip
over het handelen van de gemeente of partijen die volgens inwoners verbonden zijn aan de
gemeente. Voorbeelden hierbij zijn:
“Er speelt nu ook iets in een winkelcentrum. Er is een stuk weg afgesloten en daarom is het
een stukje drukker geworden op een andere weg. Mensen zijn vervolgens een actie gestart
met handtekeningen. Mensen eisen dat er nú maatregelen worden genomen. Ze hebben
niet het geduld en inzicht dat dit een proces is dat langer duurt. Daar mist een stuk
informatie: mensen kunnen zich niet de voorstelling maken dat het tijdelijk is en dat het
complex is zo’n herstructurering. Ze hebben geen geduld.”(Raadslid)
“…En die stuurde een hele boze mail van dit klopt niet, het is niet eerlijk en weet ik veel wat
allemaal. En toen dachten we, we moeten er even over nadenken. Nog geen week later
kregen we weer een mail: U heeft mij genegeerd, en dat kan of zijn omdat u er geen
verstand van heeft, of omdat u te bang bent om te reageren of omdat het u niet
interesseert. En als u nu niet reageert, dan ga ik het in de krant schrijven […] Deze mensen
die eisten echt reacties. Dat maakt de afweging anders, en zorgt er ook voor dat je je positie
in moet nemen. Terwijl je misschien echt nog niet weet wat je ervan vindt.” (Raadslid)

Hoe komen wethouders in aanraking met misleidende informatie vanuit burgers?
Wethouders zien vooral dat, naast sociale media en e-mails, misleidende informatie via de
gemeenteraad bij hen terecht komt (zie ook Figuur 3-1). Sommige wethouders zijn van mening
dat burgers misleidende informatie gebruiken om hun zin door te drukken over gemeentelijke
besluiten en daarbij de raad tegen het college opzetten:
“We hebben een woningbouwproject in een dorp. De grond is verkocht door een
ondernemer aan een projectontwikkelaar. De grond was oorspronkelijk van erfgenamen en
die mensen hebben weerstand tegen de woningbouw en komen met een alternatief plan:
een stadspark ontwerp. Dat wordt vervolgens serieus behandeld in de raad, waarom het
college dat geen voorrang geeft aan de woningnood. Niemand zegt dan dat het flauwekul
is, terwijl deze mensen hun zin proberen door te drijven. Het lijkt alsof men aan de haal
gaat met utopie, geen reële plannen of besluitvorming.” (Wethouder)

Quickscan lokale misleidende informatie

29 van 58

Enkele wethouders zien daarnaast dat misleidende informatie via de raad de gemeente
binnenkomt omdat een deel van de raadsleden geneigd is om burgers eerder te geloven dan het
college. Dat spanningsveld ondermijnt volgens hen de democratie.
“Ik merk wel in de raad dat wij ons als wethouders lastig kunnen verdedigen. De raad is
geneigd om inwoners te geloven. Dat merk ik aan de technische vragen die we krijgen,
daar zit wantrouwen naar wethouders in. Van de samenleving horen ze iets anders, maar
mensen draaien een klein beetje aan de waarheid als hun eigen belangen in het geding
zijn. Dat is echt een worsteling in het college: hoe formuleren we iets op zo'n manier dat je
net niet te ver gaat, maar dat de raad je gelooft.” (Wethouder)

Hoe komen gemeenteambtenaren in aanraking met misleidende informatie vanuit burgers?
Berichten van burgers op basis van misleidende informatie komen versnipperd binnen bij
gemeenteambtenaren, vooral via niet-officiële kanalen zoals sociale media. Een aantal
gemeenteambtenaren (o.a. communicatie- en bestuursadviseurs) geeft aan dat misleidende
informatie vanuit burgers voornamelijk via brieven en telefonisch bij hen of bij andere
ambtenaren terechtkomt. Anderen krijgen het binnen via sociale mediakanalen waar zij zelf ook
vanuit hun professionele rol actief zijn. Daarnaast zijn er ook voorbeelden van verbale uitingen
van burgers, ontstaan door wantrouwen en ongeloof, en voorbeelden van burgers die
bijeenkomsten organiseren en daarbij net doen alsof het gemeentelijke bijeenkomsten zijn.
“Wij hebben te maken met mensen die net doen alsof ze de gemeente zijn. Inwoners die
zich verenigen omdat ze ergens tegen zijn en heel slim de gemeentekleuren gebruiken, dat
mag juridisch nog en dan bijeenkomsten beleggen en het beleid van de gemeente gaan
uitleggen over controversiële onderwerpen. Daar kunnen we juridisch niets tegen doen.”
(Gemeenteambtenaar)
Burgers die misleidende informatie verspreiden, zijn regelmatig bekend bij
gemeenteambtenaren. Dit geldt vooral in kleine gemeentes, waar de desbetreffende burger bij
naam genoemd wordt. Het gaat om burgers die frequenter op de radar van de gemeente komen
omdat ze hun ongenoegen publiekelijk kenbaar maken en daarbij ook misleidende informatie
delen. Gemeenteambtenaren herkennen dat er in iedere gemeente wel een burger is die hierom
bekend (en berucht) staat. In figuur 6-8 in hoofdstuk 6 is dan ook te zien dat ongeveer de helft
van de gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders aangeeft dat ze er wel eens achter zijn
gekomen wie de ‘bron’ of de ‘verspreider’ was van misinformatie.
“We hebben iemand die op ieder bericht dat we plaatsen met standaarddingen reageert die
hij ergens vandaan trekt over het World Economic Forum en pizzeria’s. Ik zie het een beetje
als een einzelgänger, niemand reageert erop. De rest van de reacties zijn inhoudelijk, maar
wel per definitie tegen. Niet zo extreem als deze ene persoon. Vooral online veel kritiek,
bijvoorbeeld over vaccinaties, maar in de praktijk lijkt het mee te vallen want de meeste
mensen zijn gevaccineerd.” (Gemeenteambtenaar)

Quickscan lokale misleidende informatie

30 van 58

Op welke wijze manifesteert misleidende informatie zich in de relatie tussen gemeenteraad en
college?
Misleidende informatie kan zich op twee manieren manifesteren in de relatie tussen
gemeenteraad en college. Raadsleden geven aan dat mede-raadsleden misleidende informatie
verspreiden. Raadsleden kunnen ook de informatie van het college als misleidend ervaren, terwijl
het omgekeerde ook kan voorkomen. Of er sprake is van (vermeende) misleidende informatie
hangt onder meer samen met de vertrouwensrelatie tussen raad en college. Raadsleden die het
college wantrouwen, twijfelen eerder aan de integriteit van het handelen van het college en
betichten het college gemakkelijker van het verspreiden van misleidende informatie. Anderzijds
is er een groep raadsleden die tevreden is over de kritische blik van het college en de rol die zij op
zich neemt bij het wapenen tegen misleidende informatie.
Een aantal gemeenteraadsleden benadrukt in interviews dat zij het college ter verantwoording
hebben geroepen voor het verspreiden van misleidende informatie of van het doelbewust
verzwijgen van juiste en vereiste informatie, wat als desinformatie wordt bestempeld.
“Dan zag je dus hoe de burgemeester aan het liegen was. Ik had bijna de burgemeester in
een debat ten val gebracht. […] De burgemeester was geciteerd in een rapport, daar wist hij
vanaf.” (Raadslid)
Bij deze raadsleden is het vertrouwen in burgemeester en wethouders geschaad. Wethouders
erkennen dat raadsleden binnen hun gemeente hen wantrouwen, wat de dialoog over
misleidende informatie bemoeilijkt.
Er zijn ook raadsleden die het college en haar rol bij het verspreiden van misleidende informatie
niet op de hierboven benoemde wijzen zien. Volgens hen zijn wethouders voldoende kritisch en
objectief wanneer zij misleidende informatie vermoeden. Deze raadsleden stappen bijvoorbeeld
naar wethouders toe om mogelijk misleidende informatie met hen te bespreken. Zo schetst een
raadslid het volgende voorbeeld.
“Toen we navraag gingen doet, zei de wethouder ‘ho maar, zo werkt het helemaal niet. Zo
heeft die inwoner het nu ervaren’. Ik denk dat dat wel iets is wat vaak terugkomt. Eén boze
inwoners zeg iets en je denkt: ‘he, dat klopt helemaal niet’.” (Raadslid)
Het verspreiden van misleidende informatie door raadsleden is volgens andere raadsleden ook
toe te schrijven aan het ontbreken van vereiste kennis of het missen van een kritische blik bij de
beoordeling van informatie. Dit kan namelijk leiden tot het (onbewust) meevaren op mis-of
desinformatie, bijvoorbeeld tijdens raadsvergaderingen of in de speerpunten van een
partijprogramma.

Quickscan lokale misleidende informatie

31 van 58

Rol van de landelijke overheid
Volgens gemeenteambtenaren en wethouders wordt misleidende informatie ook via landelijke
politici – verondersteld met opzet - op de agenda van de gemeentepolitiek gezet. Sommige
raadsleden worden naar hun idee gevoed met deze informatie vanuit de landelijke partij en
zorgen vervolgens voor ophef binnen de gemeente.
“Het [referentie aan misleidende informatie] wordt ook vaker rechtstreeks de raadzaal
gebracht. We hebben een partij in de raad die kant en klare moties van de landelijke partij
op de agenda zet, met ‘we gaan met elkaar afspreken dat we geen asielopvang gaan doen’.
Dan creëren ze een roddel over een locatie die leeg zou staan en waar we asielzoekers
willen onderbrengen.” (Gemeenteambtenaar)
“Sommige vormen van ondermijning zijn moedwillig. Het wordt ook landelijk
aangestuurd. We hebben altijd op de publieke tribune voor het raadslid van een bepaalde
politieke partij drie mensen zitten die allerlei teksten schrijven die het raadslid moet laten
horen. Dan hoor je alleen maar landelijke thema’s terug. Het is een opgezette campagne
vanuit het landelijke die gedropt wordt in de gemeente. Dat is opzet denk ik.” (Wethouder)

Samenvatting hoofdstuk 3
Volgens gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders manifesteert misleidende informatie
zich in twee ‘soorten’ relaties: tussen burger en overheid en binnen de overheid. Wantrouwen
schept daarbij een voedingsbodem voor het ontstaan ervan. Raadsleden kunnen de informatie
van het college als misleidend ervaren, terwijl het omgekeerde ook kan voorkomen. Raadsleden
die het college wantrouwen, betichten het college gemakkelijker van het verspreiden van
misleidende informatie.
De onderwerpen waarop deze twee ‘soorten’ betrekking hebben, zijn voornamelijk lokale
aangelegenheden en ze zijn vaak gerelateerd aan het handelen van lokale bestuurders en
volksvertegenwoordigers. Landelijke en lokale thema’s kunnen echter niet altijd los van elkaar
worden gezien: burgers vinden het lastig om de niveaus van politiek van elkaar te onderscheiden.
De misleidende informatie vanuit burgers richting de gemeente komt veelal via e-mails en
sociale media bij de gemeenten terecht. Volgens wethouders is ook de gemeenteraad een plek
waar misleidende informatie de gemeente binnenkomt: raadsleden zouden inwoners (te) snel
geloven zonder eerst kritisch na te denken over de juistheid van de informatie.
Burgers die misleidende informatie verspreiden, zijn vooral in kleine gemeenten regelmatig
bekend. Lokale media, en soms landelijke media, worden niet zozeer gezien als bewuste
verspreiders van onjuiste informatie, maar meer als een katalysator in de verspreiding.

Quickscan lokale misleidende informatie

32 van 58

4

Omgang met misleidende informatie en
gepercipieerde impact

Dit hoofdstuk ziet op de manieren waarmee men bij gemeente omgaat met misleidende
informatie en welke impact misleidende informatie heeft. Allereerst komt aan bod of gemeenten
beleid hebben geformuleerd ten aanzien van misleidende informatie. Vervolgens hoe gemeenten
in de praktijk omgaan met misleidende informatie.
We halen uit dit onderzoek dat het omgaan met misleidende informatie grofweg afhangt van
twee variabelen:
1

2

De veronderstelde oorsprong van de misleidende informatie (komt het via burgers bij de
gemeente terecht, of gaat het om misinformatie die binnen de gemeentelijke politiek
ontstaat?)
Het kanaal waarmee informatie bij de gemeente binnenkomt (is dit via juridische wegen zoals
Woo-verzoeken of bezwaarschriften, of moties van raadsleden. Of komt de informatie op een
manier bij de gemeente waarbij er een vrije keuze is om te handelen, bijvoorbeeld bij
e-mails?)

4.1

Beleid ten aanzien van misleidende informatie

Centrale coördinatie voor omgang misleidende informatie ontbreekt
Het overgrote deel van de gemeenten geeft aan dat er geen functionaris is voor de omgang met
misleidende informatie, dat er geen beleid is geformuleerd om zicht te houden op misleidende
informatie en ook geen centraal overzicht van meldingen van misleidende informatie binnen de
gemeente is. Het beleid rondom misleidende informatie lijkt dus nog in de kinderschoenen te
staan. Het gebrek aan centrale overzichten en interne communicatie maakt het tevens lastig om
een échte inschatting te maken van de omvang van misleidende informatie.
Figuur 4-1 – Is er in uw gemeente...
Basis: gemeentesecretarissen (n=33)
Een speciaal aangewezen functionaris voor de
omgang met gevallen van misleidende
informatie (Gemeenteorganisatie)

9%

79%

12%

Beleid geformuleerd om zicht te houden op
misleidende informatie in uw gemeente

9%

79%

12%

Een centraal overzicht van meldingen van
misleidende informatie binnen uw gemeente

6%

85%

9%

0%
Ja

Quickscan lokale misleidende informatie

Nee

20%

40%

60%

80%

100%

Weet niet

33 van 58

Daarnaast besteedt een minderheid van gemeenten op andere manieren aandacht aan
misleidende informatie. Een derde van de secretarissen geeft aan dat er aandacht voor is in het
inwerkprogramma van nieuwe bestuurders en dat er huisregels zijn over de juistheid van
gedeelde informatie. Ongeveer een op zeven (15%) heeft een interne meldprocedure.
Figuur 4-2 - Manieren waarop er volgens gemeentesecretarissen aandacht is voor misleidende informatie
Basis: gemeentesecretarissen (n=33)
Aandacht voor misleidende informatie in het
inwerkprogramma voor nieuwe bestuurders

33%

Huisregels over de juistheid van gedeelde informatie

30%

Een aanspreekpunt voor vragen over het circuleren van
misleidende informatie

27%

58%

15%

Aandacht voor misleidende informatie in het
inwerkprogramma voor nieuwe medewerkers

24%

64%

12%

Aandacht voor misleidende informatie in het
inwerkprogramma voor nieuwe raadsleden

21%

Training over het omgaan met uitingen van
misleidende informatie van buiten de organisatie
(burgers of organisaties)

18%

73%

9%

Een interne meldingsprocedure bij circulerende
misleidende informatie

15%

76%

9%

Training over het omgaan met uitingen van
misleidende informatie van binnen de organisatie
(medewerkers, politieke ambtdragers)

12%

82%

6%

Ja

Quickscan lokale misleidende informatie

45%

21%

61%

42%

0%

25%

Nee

Weet niet

9%

36%

50%

75%

100%

34 van 58

Nog nauwelijks protocollen voor omgang met misleidende informatie
Figuur 4-3 laat zien dat er volgens gemeentesecretarissen nog maar nauwelijks protocollen zijn
voor de omgang met misleidende informatie. Een enkele gemeente heeft hierover iets op papier
gezet. We stelden dezelfde vraag aan raadsleden en wethouders, en dat leverde hetzelfde beeld op
(zie hiervoor hoofdstuk 6).
Figuur 4-3 - Bestaat er – voor zover u weet- binnen uw gemeente een protocol voor ..
Basis: gemeentesecretarissen (n=33)
Het handelen bij signalen van desinformatie 3%

82%

15%

Het handelen bij signalen van misinformatie 3%

79%

18%

85%

15%

Het handelen bij signalen van complottheorieën
De reactie op het circuleren van desinformatie

6%

82%

12%

De reactie op het circuleren van misinformatie

9%

79%

12%

De reactie op het circuleren van complottheorieën

6%

82%

12%

0%
Ja

25%
Nee

50%

75%

100%

Weet niet

Ongeveer helft gemeentesecretarissen bekend met handreiking desinformatie
Ongeveer de helft van de gemeentesecretarissen is in enige mate bekend met bestaande
handreikingen rondom het thema misleidende informatie. Zo kent 58 procent de handreiking
‘omgaan met desinformatie’ en 48 procent heeft op zijn minst gehoord van de handreiking ‘voor
signalen van mogelijke desinformatie’.
Figuur 4-4 - Bekendheid met verschillende handreikingen
Basis: gemeentesecretarissen (n=33)
Handreiking omgaan met desinformatie –
ministerie van BZK

18%

Handreiking voor signaleren van mogelijke
desinformatie – NCTV

18%

Factsheet Gemeenteraadsverkiezingen 2022 –
Informatiebeveiligingsdienst

Quickscan lokale misleidende informatie

42%

30%

30%

0%
Bekend met inhoud

39%

52%

30%

25%

Bekend van naam

50%

39%

75%

100%

Niet mee bekend

35 van 58

4.2

Omgang met misleidende informatie die via burgers bij de gemeente
komt

Paragraaf 4.1 laat zien dat van een gestandaardiseerde werkwijze op dit moment geen sprake is.
Welke werkwijzen hanteren de betrokkenen bij de gemeenten op dit moment wel? Om die vraag
te beantwoorden is het belangrijk om onderscheid te maken in de wijzen waarop de misleidende
informatie bij de gemeente binnenkomt.
4.2.1
Misleidende informatie via juridische procedures
Allereerst kan misleidende informatie bij gemeenten terechtkomen via juridische procedures
zoals Woo-verzoeken en bezwaarschriften. Genoemde voorbeelden gaan met name over
complottheorieën waarbij inwoners zich grote zorgen maken. De gemeente is verplicht om dit
soort verzoeken te behandelen, ook al vinden sommige gemeenteambtenaren dat het zinloos is.
Daarbij geven ze aan dat er veel tijd en geld aan verloren gaat (zie ook paragraaf 4.4)
“[…] Wij hebben een keer een bewoner gehad die iets over geboortetrusts zei, ook een
complottheorie. Dat de overheid op ieder persoon 1000 euro heeft geboekt en naar Amerika
heeft gezonden. Als je 20 of 30 bent, word je doodverklaard en dan int de overheid het geld.
Daar geloven mensen in, het punt is dat bestaat natuurlijk niet. Deze personen verwijzen
naar informatie van de Belastingdienst, het is niet tegen te houden, het wordt een
bezwaarzaak die door onze commissie bezwaarschriften moet worden behandeld. Juristen
van de gemeente staan tegenover zo’n bewoner of hij al dan niet 1000 euro moet krijgen
van de gemeente. Dan moeten we dat hele proces uitlopen, al slaat het nergens op en kost
het de belastingbetaler minimaal een ton.” (Gemeenteambtenaar)
4.2.2
Keuze om te reageren
Wanneer misleidende informatie via niet-juridische wegen bij de gemeente komt, hebben de
betrokkenen een vrije keuze om al dan niet te reageren. Een belangrijke constatering is dat hierin
de omgang weinig eenduidig is en afhangt van de situatie. Figuur 4-5 laat bijvoorbeeld zien dat
veel verschillende personen en afdelingen betrokken zijn als er sprake is van misleidende
informatie. Meestal zijn dit de communicatieafdeling, het college (de portefeuillehouder) en de
betreffende beleidsafdelingen. Het hangt dus af van het onderwerp van de misleidende
informatie welke personen betrokken zijn bij de omgang.
De politie en het openbaar ministerie kunnen in beeld komen bij overleg in de driehoek, of
wanneer er aangifte of melding is gedaan tegen een verspreider of bron. Zo geven twee van de
gemeentesecretarissen, die vermoedelijk te maken hadden met desinformatie, aan dat er
juridische stappen zijn ondernomen tegen de verspreiders. Het ging om aangifte
(strafrechtelijk), civiele aansprakelijkheidstelling, en het eisen van een schadevergoeding.

Quickscan lokale misleidende informatie

36 van 58

Figuur 4-5 - Welke afdelingen worden in uw gemeente doorgaans betrokken wanneer sprake is van
misleidende informatie?
Basis: gemeentesecretarissen (n=33)

Communicatieafdeling

79%

College

73%

Betreffende beleidsafdelingen

73%

Gemeenteraad

30%

Politie

27%

Gemeentesecretariaat

18%

Openbaar ministerie

12%

Anders, namelijk

12%

Weet ik niet

6%

0%

20%

40%

60%

80%

100%

Ook op de vraag of gemeenten doorgaans reageren op misinformatie, desinformatie en
complottheorieën, of dit eerder negeren, antwoordden de gemeentesecretarissen verschillend.
Ze geven wel aan dat er vaker genegeerd wordt dan dat erop wordt gereageerd (figuur 4-6).
Figuur 4-6 - Hoe gaat uw gemeente doorgaans om met ...
Basis: gemeentesecretarissen (n=33)
Desinformatie

24%

Misinformatie

27%

18%

Complottheorieën

24%

12%

24%

48%

0%

25%

36%

15%

50%

33%

3%

33%

75%

100%

We negeren het vaker

We negeren en reageren ongeveer even vaak

We reageren er vaker op

Weet ik niet / niet van toepassing

Quickscan lokale misleidende informatie

37 van 58

De keuze om te reageren of te negeren is volgens de betrokkenen vooral afhankelijk van de vorm
van misleidende informatie en de plek waar het terechtkomt.
“Dat hangt af van de aard: complottheorieën komen we minder vaak tegen. Als het gaat
om misinformatie en desinformatie reageren we altijd door recht te zetten.”
(Gemeentesecretaris)
“Dat is maatwerk en bekijken we per keer. Op individuele brieven of verzoeken reageren
we meestal. Op complotbrieven (e.d.) of ingevulde standaardformulieren reageren we
nooit. Overigens worden deze laatste zogezegd "ter kennisgeving" aan de gemeente
gestuurd.” (Gemeentesecretaris)
“Zover ik weet, is misleidende informatie (nog?) geen structureel probleem en is er geen
vastgestelde handelswijze hoe hier mee om te gaan. Dat betekent dat het aan de
medewerkers/teams ligt hoe zij hier mee omgaan.” (Gemeentesecretaris)
Een reden om niet te reageren is dat een reactie of tegenargument over het algemeen weinig
oplevert. Verspreiders hebben weinig of geen vertrouwen in de gemeentelijke politici, of in
onderzoeksresultaten of wetenschappelijke bronnen. Veel verspreiders van misleidende
informatie blijven volgens respondenten bovendien bij hun standpunt, onafhankelijk van wat
anderen hen vertellen. Dit alles maakt het lastig om misinformatie en desinformatie tegen te
gaan.
“Zij [verwijzing naar verspreider van desinformatie] zien zichzelf als bevestigd wanneer je
hier met wetenschappelijke bronnen op reageert. Er is geen geloof meer in de wetenschap.
Je kunt jezelf niet verdedigen met wetenschappelijke informatie.” (Gemeenteambtenaar)
“We proberen er veel aan te doen om inwoners meer te betrekken. Je gaat met mensen in
gesprek. Er wordt altijd gezegd ‘raadsleden luisteren niet’. Maar niet je zin krijgen, is
anders dan niet luisteren.” (Raadslid)
We praatten met de betrokkenen bij gemeenten verder over de omgang met misleidende
informatie in de praktijk. Net zoals in hoofdstuk 3 beschrijven we per groep van actoren hoe zij
ermee omgaan.

Hoe gaan raadsleden om met misleidende informatie?
Raadsleden gaan op wisselende manieren om met misleidende informatie die tot hen komt. Zo
zijn er raadsleden die, volgens andere raadsleden, ieder signaal van onvrede onder burgers
serieus nemen. Deze raadsleden benadrukken dat zij de burger vertegenwoordigen, en zich dus
hard maken voor de zaken die bezorgde burgers bij hen aankaarten. Deze raadsleden zijn blij dat
burgers bij hen komen met dit soort zaken, want dit helpt hen om misstanden aan de kaak te
stellen.

Quickscan lokale misleidende informatie

38 van 58

Volgens andere raadsleden kan dit leiden tot het onbewust meevaren op mis- of desinformatie
die vanuit burgers bij deze raadsleden terechtkomt. Sommige raadsleden vinden dat de anderen
hier kritischer op mogen zijn.
“Als raadslid moet je oppassen dat je niet meteen meegaat met de beleving van de burger.
Als je iets meer gaat nadenken dan denk je van ‘ja, je kunt iets als heel erg naar ervaren
terwijl anderen niks merken.’ We hebben maandelijks een raadscafé waar inwoners vragen
kunnen stellen. Je merkt vaak dat kennis [bij inwoners] ontbreekt. Wat je als raadslid hoort,
dat sla je op. Dat neem je mee in je gedachtegang. Soms zijn het onmogelijkheden.”
“Politiek heeft de neiging om als 3 inwoners iets zeggen te denken dat die 3 inwoners
opeens alle inwoners vertegenwoordigen. Dat is denk ik wel iets wat het gevoeliger maakt
voor desinformatie, dat de groep die zich laat horen vaak niet de groep is die gelijk heeft,
maar de groep is die bang is of vanuit een soort emotie komt praten, en dat het wel heel
verleidelijk is om daarnaar te luisteren.”
Vanuit de visie van enkele raadsleden is het belangrijk om informatie vanuit burgers eerst te
laten bezinken, daarna te beoordelen en pas vervolgens met een antwoord of actieplan te komen.
Deze werkwijze kan echter bemoeilijkt worden als burgers een antwoord ‘eisen’ en daar
dreigementen aan toevoegen (‘als u nu niet reageert, dan ga ik de krant schrijven’). Het gevaar
van direct reageren is volgens een raadslid overhaast antwoorden of beslissingen nemen die
mis- of desinformatie juist in stand houden.
Een andere manier om met misleidende informatie om te gaan is om wel te luisteren naar het
verhaal maar er niet op te handelen. Een aantal raadsleden kiest voor deze strategie om de burger
te laten weten dat hij/zij luistert en de boodschap heeft gehoord.
“Ik probeer daar serieus op te reageren en ik stop er veel tijd in. Niet om mensen op andere
gedachten te brengen maar om te laten weten dat ik het heb gelezen met belangstelling. Ik
wil graag weten waarom mensen zo denken. Het komt voort uit oprechte bezorging. Je
moet dat serieus nemen. Die mensen hebben ook recht van spreken.”
Als het gaat om het willen bestrijden van misleidende informatie reflecteert een raadslid ook nog
op haar eigen rol. Ze beredeneert dat raadsleden zich misschien niet moeten mengen in
discussies die (online) gevoerd worden onder burgers omdat sociale media platformen zijn waar
burgers de mogelijkheid hebben om hun standpunten te uiten, terwijl zij dit al kan doen in de
raadszaal. Ze zegt:
“…En misschien moet je dat ook gewoon laten aan je achterban en aan de inwoners. En
moet je je daar helemaal niet zo in mengen? Ik heb al heel veel platformen om te zeggen
wat ik vind. En ik kan al heel makkelijk daar mijn invloed mee uitoefenen.”

Quickscan lokale misleidende informatie

39 van 58

Hoe gaan wethouders om met misleidende informatie?
Wethouders ervaren het als vaak als een onbegonnen zaak om met misleidende informatie van
burgers om te gaan. Het wantrouwen van burgers zorgt er volgens hen voor dat een dialoog niet
meer mogelijk is. Wethouders proberen zichzelf en de raad zo goed mogelijk te informeren over
wat in hun ogen de feiten zijn, zodat ze in de gemeenteraad kunnen onderbouwen waarom iets
misleidende informatie is. Ze hebben echter niet altijd genoeg tijd om zichzelf en raadsleden van
alle juiste informatie te voorzien.

Hoe gaan ambtenaren om met misleidende informatie?
Gemeentesecretarissen geven aan dat sommige gemeenteambtenaren de democratische
verplichting voelen om op uitspraken van burgers te reageren. Wanneer ambtenaren in gesprek
gaan, is het doel om de relatie met de inwoners te behouden, om te zoeken naar verbinding of om
tot een oplossing te komen.
“Hoe begin je een gesprek met iemand die jou wantrouwt, hoe betrek je mensen voordat je
ingrijpende dingen gaat besluiten? Dat is niet altijd makkelijk, maar als gemeente wel heel
belangrijk.”
In andere gevallen voelt het gesprek aangaan als zinloos. De gemeentesecretarissen zien dan dat
het presenteren van feiten niet meer helpt en ze schatten in dat de relatie niet meer hersteld kan
worden. In die gevallen wordt de misleidende informatie genegeerd (door het ambtelijk
apparaat).
“De uitingen van wantrouwen slingeren versnipperd rond binnen de gemeente, we weten
niet goed wat we moeten doen. Laatst kreeg ik een geregistreerde brief binnen gericht aan
de burgemeester met juridisch gebrabbel: ‘ik zeg het vertrouwen in de gemeente op, ik
betaal geen belastingen meer, ik hoef geen reactie, het is ter kennisgeving’. Ik vroeg het na
bij burgerzaken en toen bleek dat we er al meer dan 100 hadden ontvangen. Op een
populatie van 6700 vind ik dat vrij fors. Deze mensen zijn zover afgedaald in hun bubbel,
hun fabeltjesfuik dat ze een gestandaardiseerde brief sturen voor 30 euro met een
vingerafdruk en geen handtekening, want dat is een ‘overheidsdingetje’. Wij doen daar
niets mee, maar dat zijn wel mensen die zich zogenaamd afsluiten van het systeem. Dit
gaat over mensen die een onherstelbaar wantrouwen hebben tegen de overheid. Die
erkennen de overheid niet, laat staan een ambtenaar. Het heeft geen zin om daar
waarheidsvinding tegenover te zetten of het gesprek aan te gaan.” (Gemeenteambtenaar)

Quickscan lokale misleidende informatie

40 van 58

Omdat er weinig tot geen protocollen zijn, is de reactie op de misleidende informatie afhankelijk
van de ambtenaar bij wie het binnenkomt: reageren of negeren. Vooral bij kleine gemeenten staat
er niets vast. Grote gemeenten hebben soms wel iemand die hierin is gespecialiseerd en/of
hebben een team ontwikkeld dat zich bezighoudt met de omgang van misleidende informatie.
“Wij hebben een projectteam polarisatie opgericht en daar bespreken we dit [verwijzing naar
misleidende informatie] soort thema’s. We gaan niet individueel achterhalen wie deze ideeën
delen. Wat kunnen we hier mee? Hoe kunnen we hierop reageren? Wat is onze positie? Het
team bestaat onder andere uit communicatiemedewerkers, beleidscollega’s op veiligheid,
mensen op wijkniveau, om te toetsen of het alleen in de online bubbel leeft of ook in de
supermarkt. Zo proberen we tot een antwoord of advies te komen. Vaak laten we het ook gaan,
want het is zo ongrijpbaar, want wat ga je onder zo’n post plaatsen. Als iemand al zo is
ingegraven, is dat heel moeilijk. Soms kan je wel iets meegeven aan bestuurders, zo kun je wel
reageren om geen olie op het vuur te gooien.” (Gemeenteambtenaar)
De criteria om wel te reageren zijn nu vaak gebaseerd op al bestaande protocollen, bijvoorbeeld
over het omgaan met online haat en bedreigingen.

4.3

Omgang met misleidende informatie die speelt tussen raadsleden of
tussen raadsleden en college

Als raadsleden vermoeden dat er sprake is van misleidende informatie in het college stellen ze
zich kritisch op tegenover hen. Ze zetten naar eigen zeggen ‘vraagtekens bij het handelen van het
college’. Ze vinden dit handelen een kwalijke zaak. Het verstoort volgens hen het functioneren
van het bestuur. De raadsleden kunnen de door hen opgevallen vormen van misleidende
informatie aankaarten in debatten en in moties. Dit zijn echter vaak debatten zonder bevredigend
eindresultaat. Een raadslid omschrijft het als een ‘welles-nietes’-discussie: discussies waarbij
elke betrokkene zijn eigen waarheid als feit aandraagt en meestal niet bereid is om zijn mening
bij te stellen.
Als raadsleden misleidende informatie naar voren brengen volgens collegeleden, gaan
wethouders daar op verschillende manieren mee om. Een wethouder vertelt dat het college
onderling heeft afgesproken om een bepaald raadslid aan te horen, maar er niet op te reageren:
“Wij merken dat feitelijke weerstand geven [tegen sommige raadsleden] niet werkt. Dus
hebben we met het College afgesproken: we gaan het negeren. We gaan ze geen extra
brandstof geven. Ze hebben spreektijd, prima, als het om klimaat gaat in dit geval, ik
negeer de opmerkingen en ga gewoon door.”
Een andere wethouder reageert: “Je hebt dus al besloten om als College een beslissing te
nemen die je eigenlijk niet mag nemen, namelijk niet luisteren naar je Raad. Het is een
volksvertegenwoordiger die verkozen is. Wij hebben niets anders te doen in de basis als
wethouders om die Raad te dienen, en te luisteren en uit te voeren wat daar besloten
wordt.”

Quickscan lokale misleidende informatie

41 van 58

Niet iedere wethouder is het dus eens met het handelen van andere wethouders. Dit heeft met
name te maken met de rol die sommige wethouders voor zichzelf weggelegd zien; het uitvoeren
van door de gemeenteraad gemaakte besluiten.
Andere wethouders kijken hier anders tegenaan. Zij benoemen dat zij wel naar hun raad
“luisteren, vragen beantwoorden, maar niet langer actief ingaan op principediscussies”. Het is
een dilemma voor wethouders hoe ze om dienen te gaan met misleidende informatie in de raad,
omdat ze in de spagaat zitten tussen persoonlijke gevoelens en professionele plichten.

4.4

Impact van misleidende informatie

In de hierboven beschreven hoofdstukken en alinea’s blijkt dat misleidende informatie zich op
uiteenlopende wijzen manifesteert en dat gemeenteambtenaren en politici er op verschillende
wijzen mee omgaan. Maar in hoeverre zien deze betrokkenen misleidende informatie als een
probleem, en in welke mate en op wat voor manier heeft het impact op het werk wat ze doen?

Betrokkenen bij gemeenten maken zich zorgen om impact misleidende informatie
Figuur 4-7 laat zien dat gemeentesecretarissen zich veel zorgen maken over de impact van
misleidende informatie, en dat zij het als een bedreiging zien voor de (lokale) democratie. Dit
geldt ook voor raadsleden en wethouders (zie hoofdstuk 6). Daarbij vindt de helft dat door
misleidende informatie het werk van lokale politici en ambtenaren wordt bemoeilijkt.
Wethouders en raadsleden zelf ervaren dit nog sterker: 70 procent van de raadsleden vindt dat
het werk moeilijker wordt en dit geldt tevens voor 68 procent van de wethouders (zie
hoofdstuk 6). Over de vraag of gemeentebestuurders en ambtenaren zich ook voldoende bewust
zijn van deze impact zijn de meningen van gemeentesecretarissen verdeeld. Vier op de tien (39%)
vinden van wel, en twee op de tien (21%) vinden van niet.
Figuur 4-7 - Antwoord op stellingen over de impact van misleidende informatie
Basis: gemeentesecretarissen (n=33)
Ik/wij zie(n) misleidende informatie als een bedreiging
voor de (lokale) democratie

79%

Ik/wij ma(a)k(en) mij/ons zorgen over de impact van
misleidende informatie

76%

18% 0%
3%

12%

6%

Door misleidende informatie kunnen
gemeenteambtenaren hun werk niet meer goed
uitvoeren

55%

18%

18%

9%

Door misleidende informatie kunnen lokale
bestuurders hun werk niet meer goed uitvoeren

52%

21%

18%

9%

Gemeentebestuurders zijn zich voldoende bewust van
de impact van misleidende informatie
Ambtenaren zijn zich voldoende bewust van de impact
van misleidende informatie

33%

0%
(helemaal) mee eens

Quickscan lokale misleidende informatie

neutraal

39%

36%

42%

25%

50%

(helemaal) mee oneens

21%

3%

21%

3%

75%

100%

weet ik niet

42 van 58

Misleidende informatie kan op meerdere gebieden impact hebben
Misleidende informatie kan op uiteenlopende manieren impact hebben op politiek en
samenleving. Politieke ambtsdragers en gemeentesecretarissen zien vooral toenemende
polarisatie onder burgers en binnen de gemeentepolitiek (figuur 4-8 en 4-9). De samenhang met
polarisatie in de samenleving wordt vooral door raadsleden en wethouders gesignaleerd.
Daarnaast hebben misleidende informatie en desinformatie impact op werkdruk en op kwaliteit
van de besluitvorming. Het blijkt dat de veronderstelde impact van misinformatie, desinformatie
en complottheorieën niet veel van elkaar verschillen (zie hiervoor hoofdstuk 6).
Figuur 4-8 - Gepercipieerde impact van misinformatie (enigszins, veel of heel veel impact)
Basis: gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders die vermoedelijk met misinformatie te maken
hadden in het afgelopen jaar.
67%

Toenemende polarisatie binnen
de gemeentepolitiek

78%
74%
67%

Toenemende werkdruk onder
ambtenaren

41%
71%

Toenemende werkdruk onder
politieke ambtsdragers

53%
53%

Vertraging van besluitvorming

53%
47%
53%

71%

Belemmering van
beleidsuitvoering

47%

Gemeentesecretarissen (n=15)

47%

Raadsleden (n=32)

31%

Wethouders (n=42)

47%

Toenemende polarisatie onder
inwoners

88%
74%
33%

Lagere kwaliteit van
besluitvorming

47%
55%
20%
22%

Verstoring van openbare orde

39%
7%

Op een andere manier

19%
11%

0%

20% 40% 60% 80% 100%

Quickscan lokale misleidende informatie

43 van 58

Figuur 4-9 - Gepercipieerde impact van desinformatie (enigszins, veel of heel veel impact)
Basis: gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders die vermoedelijk met desinformatie te maken
hadden in het afgelopen jaar.
65%

Toenemende polarisatie binnen
de gemeentepolitiek

79%
82%
65%

Toenemende werkdruk onder
ambtenaren

47%
71%
59%

Toenemende polarisatie onder
inwoners

89%
86%
59%

Toenemende werkdruk onder
politieke ambtsdragers

42%

Vertraging van besluitvorming

41%
42%
46%

54%

Gemeentesecretarissen (n=17)
Raadsleden (n=19)
Wethouders (n=29)

29%
21%

Belemmering van
beleidsuitvoering

46%
24%

Verstoring van openbare orde

11%
43%
24%

Lagere kwaliteit van
besluitvorming
Op een andere manier

37%
68%
0%
32%
7%

0%

20% 40% 60% 80% 100%

Polarisatie binnen de gemeente en onder inwoners
Met name wethouders ervaren dat extreme gedachten en de daar soms bijbehorende misleidende
informatie (in plaats van feiten) een voedingsbodem zijn voor polarisatie in de samenleving.
Gemeenteambtenaren herkennen de toename van polarisatie in de samenleving en zien dit
vooral terug op sociale media. Het is een reden voor sommige gemeentes geweest om een
polarisatieteam aan te stellen die dit monitort (zie hoofdstuk 3). Een voorbeeld van hoe
polarisatie zich uit in de gemeente komt van een gemeenteambtenaar:
“Laatst hadden we een protest in de raadzaal en werden we gebeld: we komen er nu aan
met 50 trekkers […] De bedreigingen waren echt ordinair. De koffiebekers werden midden
in de raadzaal geflikkerd, er werden hooibalen naar binnen gegooid en een giertank
geleegd op de stoep voor het gemeentehuis. Wat willen we hier mee met z’n allen?
Sommige mensen hadden kinderen bij zich, dat is dus hun voorbeeld voor de toekomst. Ik
heb alle begrip voor emoties, maar niet op de ordinaire manier waarop dit gebeurde.”
(Gemeenteambtenaar)

Quickscan lokale misleidende informatie

44 van 58

Verder zien wethouders dat extreme gedachten zorgen voor polarisatie in de gemeenteraad.
Raadsleden zelf gebruiken voor de tegenstellingen in de raad niet het woord ‘polarisatie’, maar
ze zien wel dat er partijen tegenover elkaar staan en dat partijen elkaar naar beneden proberen te
halen.
“Je ziet dat kleine groepen, eenlingen, heel erg de neiging hebben om een extreme mening te
hebben en die voor het voetlicht te krijgen. De algemene mening wordt wel beïnvloed door
enkelingen op sociale media. Ook de verhoudingen in de gemeenteraad worden daardoor
tegengesteld.” (Wethouder)

Ongewenste praktische effecten
De impact van misleidende informatie die gemeenteambtenaren, raadsleden en wethouders
signaleren gaat in de eerste plaats over verlies van tijd: het omgaan met misleidende informatie
kost veel tijd en daarmee (belasting)geld. Gemeenten hebben de capaciteit – met name in kleine
gemeente – niet om hier naast hun andere werkzaamheden nog meer energie in te investeren.
“Het kost zoveel energie en tijd. Dan zijn we als ambtenaren, wethouders en de
burgemeester, middagen aan het bellen met mensen uit die wijken om het te sussen.”
(Gemeenteambtenaar)
In de tweede plaats is er impact op besluitvorming en uitvoering. Men ziet een ontwikkeling in
een alsmaar meer juridisch ingestelde samenleving. Het aantal bezwaarschriften en Wooverzoeken neemt toe. Ook dit zorgt voor verlies van tijd, omdat de verzoeken soms als zinloos
worden gezien (bijv. wanneer deze op complottheorieën zijn gebaseerd; zie hoofdstuk 4).
“Mensen dienen veel sneller een Woo-verzoek of bezwaar in. Of stappen zelfs naar de
rechter of dreigen daarmee.” (Raadslid)
Een raadslid ziet verder dat misleidende informatie discussies vertroebelt en “dat je daardoor niet
meer zuiver tot een oordeel kan komen”. Andere raadsleden omschrijven hetzelfde probleem. Door
de veelheid aan informatie en presentatie van ‘feiten’ die soms elkaar tegenspreken wordt het
voor een raadslid haast onmogelijk om te bepalen wat waar is en wat niet. Zoals een raadslid het
verwoordt: “wij zijn ook maar leken”.
Wethouders benadrukken tot slot dat verspreiding van misleidende informatie in de
gemeenteraad een belemmering kan zijn voor het functioneren van het bestuur. Wethouders
reageren verschillend op raadsleden die volgens hen verantwoordelijk zijn voor het verspreiden
van misleidende informatie. Dit varieert tussen het aangaan van een dialoog gebaseerd op
tegenargumenten tot het negeren van misleidende informatie, bijvoorbeeld in debatten. Maar
opnieuw leeft onder hen vooral het gevoel van het verlies van kostbare tijd.

Quickscan lokale misleidende informatie

45 van 58

Emotionele effecten
Verder ondervinden sommige wethouders en gemeentesecretarissen emotionele effecten: de
stroom van wantrouwen van burgers, persoonlijke aantijgingen en bejegeningen en misleidende
informatie zorgen ervoor dat hun werk vaak niet meer leuk en dankbaar is, ondanks hun goede
bedoelingen. Ze verliezen het plezier in hun werk en merken dat ook bij hun collega’s.
“Het wordt als ambtenaar, of als burgemeester of als wethouder een ondankbare baan op
sommige momenten. Veel mensen hebben een passie om voor de publieke zaak te werken,
maar daar moet je steeds meer voor over hebben. Mensen gaan liever in het bedrijfsleven
werken, in plaats van al die shit over je heen te krijgen.” (Gemeenteambtenaar)

Samenvatting hoofdstuk 4
De meeste gemeenten hebben geen vastgesteld beleid of protocollen voor de omgang met
misleidende informatie. Ook de verschillende handleidingen rondom dit thema genieten nog
geen algemene bekendheid. Als de misleidende informatie niet via juridische procedures (bijv.
Woo-verzoeken) binnenkomt, is er een keuze om te reageren of om het te negeren. Deze keuze is
op dit moment, vanwege het gebrek aan procedures, voornamelijk afhankelijk van het onderwerp
en de persoon bij wie het terechtkomt. In de omgang zijn vaak de communicatieafdeling, het
college (de portefeuillehouder) en de betreffende beleidsafdelingen betrokken. Geïnterviewden
benadrukken dat een gebrek aan vertrouwen in overheid en wetenschap het reageren op
misleidende informatie bemoeilijkt; omdat de reactie vaak niet geloofd wordt. Dit kan leiden tot
een vicieuze cirkel waarbij de verspreider uiteindelijk bij diens standpunt blijft. In enkele
gevallen wordt er opgetreden tegen de verspreider van misleidende informatie, bijvoorbeeld door
middel van strafrechtelijke vervolging of aansprakelijkheidstelling. Dit lijkt echter geen
algemene praktijk.
Als raadsleden vermoeden dat er sprake is van misleidende informatie in het college stellen ze
zich kritisch op tegenover hen. Wethouders gaan verschillend om met misleidende informatie die
volgens hen verspreid wordt door raadsleden. Sommigen reageren op vragen, anderen horen
slechts aan.
Misleidende informatie heeft volgens gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders zowel
impact op het functioneren van het ambtelijk apparaat en gemeentebestuur, als op hun eigen
gemoedstoestand. Men maakt zich zorgen over toenemende polarisatie in de samenleving en
binnen de lokale politiek als gevolg van misleidende informatie. Dit uit zich bijvoorbeeld in
zichtbaar gespannen verhoudingen binnen het gemeentebestuur. Ook zien de betrokkenen dat er
veel (kostbare) tijd verloren gaat in het omgaan met misleidende informatie. De werkdruk neemt
toe en de kwaliteit van besluitvorming komt in sommige gevallen onder druk te staan.

Quickscan lokale misleidende informatie

46 van 58

5

Ondersteuningsbehoefte

Het laatste inhoudelijke hoofdstuk gaat in op de ondersteuningsbehoefte van gemeenten in
relatie tot de omgang met misleidende informatie. Eerst bekijken we hoe gemeenten aankijken
tegen hun al bestaande expertise op dit thema. Vervolgens gaan we in op welke gebieden zij
ondersteuning kunnen gebruiken.

5.1

Bestaande expertise op thema misleidende informatie

Het merendeel van de raadsleden en wethouders zegt over voldoende expertise te beschikken om
met misleidende informatie om te gaan (Figuur 5-1). Op ambtelijk niveau ligt dit iets anders: een
kwart van de gemeentesecretarissen zegt dat dit het geval is. Daarnaast voelen met name
raadsleden en in iets mindere mate wethouders zich goed voorbereid op misleidende informatie.
Ook hier is er een verschil tussen het politiek-bestuurlijk en het ambtelijk niveau. De helft van de
gemeentesecretarissen (48%) zegt niet goed voorbereid te zijn (Figuur 5-2).
Figuur 5-1 - Ik/wij beschik(ken) over voldoende expertise om goed om te gaan met (vermoedens van) het
circuleren van misleidende informatie

Gemeenteorganisatie (n=33)

24%

30%

Raadsleden (n=71)

33%

66%

Wethouders (n=107)

13%

56%

0%

21%

20%

(helemaal) mee eens

40%

neutraal

12%
15%
13%

60%

10%

80%

(helemaal) mee oneens

6%

100%

weet ik niet

Figuur 5-2 - Ik/wij voel(en) mij/ons voldoende voorbereid op misleidende informatie

Gemeenteorganisatie (n=33)

9%

33%

Raadsleden (n=71)

48%
62%

Wethouders (n=107)

18%

43%

0%
(helemaal) mee eens

20%
neutraal

9%

29%

40%

60%

(helemaal) mee oneens

17%
23%

80%

6%

100%

weet ik niet

Dit resultaat valt mogelijk te verklaren vanuit de interviews. Sommige raadsleden gaven aan veel
steun te ervaren vanuit collega’s en hun naastenkring bij de omgang met misleidende informatie.
Wethouders gaven daarnaast tijdens de focusgroep aan dat zij zelf veelal op de hoogte zijn van
actuele complottheorieën, terwijl dit bij hun collega-wethouders volgens hen niet altijd het geval
is (derde persoonseffect).

Quickscan lokale misleidende informatie

47 van 58

Uit figuur 5-3 blijkt dat er volgens gemeentesecretarissen capaciteitsproblemen zijn en een
gebrek aan expertise om met misleidende informatie om te gaan. Slechts 6 procent van de
secretarissen zegt over voldoende capaciteit te beschikken om met het circuleren van
misleidende informatie om te gaan.
Figuur 5-3 - In hoeverre bent u het eens met de stellingen?
Basis: gemeentesecretarissen (n=33)
Als organisatie beschikken we over voldoende
capaciteit om goed om te gaan met (vermoedens
van) het circuleren van misleidende informatie

6%

Als organisatie zijn we in staat om (vermoedens
van) het circuleren van misleidende informatie
op een professionele manier af te handelen

5.2

42%

27%

0%
(helemaal) mee eens

39%

neutraal

39%

20%

40%

60%

(helemaal) mee oneens

12%

27%

6%

80%

100%

weet ik niet

Ondersteuningsbehoeften

De ondersteuningsbehoefte die gemeentesecretarissen met name hebben, gaan over hulp bij het
reageren op misleidende informatie en het monitoren ervan (Figuur 5-4). Deze behoefte is
minder sterk aanwezig onder raadsleden en wethouders. Wel noemen alle drie de groepen
ondersteuning te willen bij het ontkrachten van misleidende informatie.
Figuur 5-4 - Heeft uw gemeente aanvullende behoeften met betrekking tot de omgang met misleidende
informatie?
Behoefte aan ondersteuning bij
het reageren op misleidende
informatie

52%
23%
37%

Behoefte aan ondersteuning bij
het monitoren van misleidende
informatie

48%
21%
22%

Behoefte aan ondersteuning bij
het ontkrachten van misleidende
informatie

48%
39%
49%

Behoefte aan andere
ondersteuning met betrekking
tot misleidende informatie

Gemeenteorganisatie (n=33)
Raadsleden (n=71)
Wethouders (n=107)

33%
17%
12%
24%

Geen behoefte aan extra
ondersteuning

48%
47%

0%

Quickscan lokale misleidende informatie

20%

40%

60%

48 van 58

Het ontkrachten zit hem met name in het voeren van een preventieve aanpak.
Gemeentesecretarissen willen voorbereid worden op hoe ze incidenten van misleidende
informatie kunnen voorkomen en ze willen handelingsperspectieven om, wanneer er sprake van
is, misleidende informatie echt aan te pakken. Concreet lijkt er behoefte te zijn aan
1) hulp bij het kunnen herkennen van complotten en ondermijningsprocessen;
2) instrumenten, protocollen en trainingen;
3) informatie- en kennisdeling tussen gemeenten en een algemeen beschikbaar document met
alle complottheorieën die in omloop zijn;
4) de mogelijkheid tot onafhankelijk advies.

Herkenning van complotten en ondermijningsprocessen
De kennis en vaardigheden die men bij zichzelf en bij collega’s mist, vertaalt zich in een behoefte
aan ondersteuning op het vlak van educatie en informatieverstrekking. Allereerst zal er dan
moeten worden ingezet op het kunnen herkennen van misleidende informatie.
“Het is belangrijk dat je zelf geïnformeerd bent, dat is het beste wapen. Dat je ook
complottheorieën en ondermijningsprocessen herkent”. (Wethouder)

Instrumenten, protocollen en trainingen ontwikkelen
Gemeenteraadsleden en wethouders zien als het gaat om ontwikkelen van trainingen een rol
weggelegd voor het Rijk. Voorbeelden die genoemd worden zijn een training ‘omgaan met
complotdenkers’, en een training ‘interpreteren van wetenschappelijk onderzoek’.
Enerzijds wil men aan de eigen kennis van bestaande complottheorieën werken, anderzijds heeft
men behoefte aan praktische handvatten voor de omgang met misleidende informatie. Het
laatste voorbeeld (‘interpreteren van wetenschappelijk onderzoek’), kan volgens een raadslid
helpen bij het voorkomen van misleidende informatie. Zo loop je namelijk minder risico op het
verkeerd interpreteren van onderzoeksresultaten, en gebruik je als gevolg minder snel foutieve
informatie in een dialoog (bijv. raadsvergadering, informatiebijeenkomst, gesprek met
inwoners). Bovendien vindt men het belangrijk dat complottheorieën niet worden
genormaliseerd; een kritische blik is noodzakelijk om dit doel te kunnen bereiken.
“Hoe lees je nou cijfers uit wetenschappelijke bronnen? Wat zeggen deze resultaten
eigenlijk? En hoe zorg je ervoor dat je niet zegt ‘Oh, maar er zit een interval op van 5%, dus
de informatie is niets meer waard.’ Ik denk dat dat is wel iets is wat ik heb gemist in het in
het inwerkprogramma. Het zou wel kunnen helpen. Het zou iets kunnen zijn waardoor
mensen iets meer zicht krijgen op het feit dat de werkelijkheid complexer kan zijn dan dat
het lijkt.” (Raadslid)

Landelijk overleg over onderwerpen en bewustwording
Verder denken de betrokkenen dat meer informatie- en kennisdeling tussen gemeenten nuttig
kan zijn. Dit kan bijvoorbeeld in de vorm van een algemeen beschikbaar document met alle
misleidende informatie en complottheorieën die zowel op landelijk als lokaal niveau in omloop
zijn.

Quickscan lokale misleidende informatie

49 van 58

Daarnaast zien politieke ambtsdragers en ambtenaren het als grote meerwaarde om met
collega’s te praten over incidenten. Dit kunnen collega’s zijn zoals andere raadsleden, de
burgemeester, de griffier, ambtenaren, maar ook personen uit hun persoonlijke omgeving en/of
experts op een bepaald gebied.
“Los van hoe we kunnen omgaan met misleidende informatie is met name kennisdeling
belangrijk. Wij hebben te maken met gemeente-overstijgende complottheorieën, die we nu
vaak negeren en dat is misschien niet de beste manier. Daar moeten we het gesprek over
aangaan en gedachten wisselen met collega's. Nu werken alle gemeenten voor zich.”
(Gemeenteambtenaar)
“De meeste ambtenaren zijn niet eens op de hoogte van alles wat er speelt, kom met een
FAQ waar je de meeste complottheorieën uitlegt en wat je daarvan kunt verwachten.
Bijvoorbeeld chemtrails [condenssporen van vliegtuigen]. Ambtenaren hier in huis wisten
het niet, dan ben ik verbaasd. Breng de complottheorieën in kaart, zodat ook de
communicatieafdeling op de hoogte is en formuleer alvast mogelijke antwoorden.”
(Wethouder)

Mogelijkheid tot het inwinnen van onafhankelijk advies
Om ‘discussies over feiten’ voor eens en voor altijd te stoppen is er onder raadsleden en
wethouders behoefte aan een onafhankelijke adviesraad voor misleidende informatie. Deze
behoefte komt deels voort uit het onderlinge wantrouwen dat kan bestaan tussen raadsleden
onderling of tussen raadsleden en het college. Men wil zich graag gesterkt voelen in de omgang
met collega’s en onafhankelijk advies kan hierbij volgens deelnemers helpen.
“We zouden vaker de adviesraad sociaal domein kunnen betrekken. Gremia die
onafhankelijk zijn, en hen meer positioneren dan we nu doen.” (Wethouder)

Samenvatting hoofdstuk 5
Gemeentesecretarissen benadrukken dat men in de gemeente over onvoldoende expertise en
capaciteit beschikt om met misleidende informatie om te gaan. Raadsleden en wethouders zijn
vaker van mening dat ze voldoende expertise hebben om ermee om te gaan.
Er is met name behoefte aan ondersteuningsstrategieën die een preventieve aanpak bevorderen
en de ontkrachting van misleidende informatie mogelijk maken. Deze ondersteuningsbehoefte
uit zich op vier vlakken: (1) herkenning van complottheorieën en ondermijningsprocessen; (2)
instrumenten, protocollen en trainingen; (3) informatie- en kennisdeling tussen gemeenten
over misleidende informatie; (4) onafhankelijke advies.

Quickscan lokale misleidende informatie

50 van 58

6

Tabellenbijlage

Figuur 6-1 - Manieren waarop desinformatie bij de gemeente komt
Basis: gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders die aangeven dat ze met desinformatie te maken
hadden.

Via sociale media (in groepen of
op persoonlijke pagina’s)

82%
53%
62%
53%

Via (lokale) media

37%
55%
47%
53%
48%

Via e-mails

47%

Via de gemeenteraad

32%
69%
29%
37%
34%

Via inspraakbijeenkomsten
Via sociale media (direct naar
mij)

24%
21%
28%
24%
16%
17%

Via WOB- of WOO-verzoeken

Gemeentesecretarissen (n=17)
Raadsleden (n=19)
Wethouders (n=29)

18%
11%

Telefonisch
0%

Via medewerkers van de
gemeenteorganisatie

18%
5%
17%

Door betogingen of
demonstraties

12%
26%
28%
12%

Op andere manieren

32%
10%

Weet ik niet

6%
5%
0%

0%

20% 40% 60% 80% 100%

Quickscan lokale misleidende informatie

51 van 58

Figuur 6-2 - Plaatsen waar desinformatie verspreid wordt
Basis: gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders die aangeven dat ze met desinformatie te maken
hadden.

88%

Op sociale media

53%
86%
53%
47%
59%

In de lokale media (krant,
radio of tv)

35%
32%
41%

Op blogs of nieuwssites

35%

In de gemeenteraad

47%
62%
29%
37%
34%

Bij inspraakbijeenkomsten

Gemeentesecretarissen
(n=17)
Raadsleden (n=19)

24%
32%
28%

Bij betogingen of
demonstraties

Wethouders (n=29)

18%
16%

Ergens anders, namelijk
7%

12%
5%
17%

In de landelijke media (krant,
radio of tv)
Weet ik niet

6%
5%
0%

Nee, dat kan ik niet

0%
5%
0%

0%

20%

Quickscan lokale misleidende informatie

40%

60%

80% 100%

52 van 58

Figuur 6-3 – Onderwerpen waarop desinformatie betrekking had
Basis: gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders die aangeven dat ze met desinformatie te maken
hadden.

Handelen van bestuurders
en/of volksvertegenwoordigers

63%
69%

Coronavirus/-vaccinatie

37%
29%

Openbare ruimte

29%

Energietransitie

31%
29%
26%

Boerenprotesten
Verkiezingen

24%
26%
24%

5G-straling

24%
26%
28%

Andere thema(s)

24%
26%
28%

Veiligheid en vermeende
criminaliteit

18%
11%
21%

Zwartepietendiscussie

18%
11%
17%

76%
48%

42%
41%
42%

41%

Gemeentesecretarissen (n=17)
Raadsleden (n=19)
Wethouders (n=29)

12%
11%
10%

Politie(optredens)

12%
16%
10%

Racisme / Black Lives Matter
Weet ik niet

82%

6%
5%
0%

0%

20%

Quickscan lokale misleidende informatie

40%

60%

80% 100%

53 van 58

Figuur 6-4 – Onderwerpen waarop complottheorieën betrekking hadden
Basis: gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders die aangeven dat ze met complottheorieën te
maken hadden.

80%
67%
70%

Coronavirus/-vaccinatie
Handelen van bestuurders
en/of volksvertegenwoordigers

53%
33%
27%

Energietransitie
Veiligheid en vermeende
criminaliteit

13%

Politie(optredens)

7%

52%

27%
26%

20%
22%

Gemeentesecretarissen (n=15)

13%

Openbare ruimte

22%
13%

5G-straling

33%

Raadsleden (n=15)
Wethouders (n=22)

33%
30%

13%

Boerenprotesten

33%

48%

13%

Racisme / Black Lives Matter

27%
22%

0%

20%
17%
20%
20%
13%

Andere thema(s)
Weet ik niet

70%

20%
27%
26%

Verkiezingen

Zwartepietendiscussie

73%

0%
0%
0%

0%

20%

Quickscan lokale misleidende informatie

40%

60%

80% 100%

54 van 58

Figuur 6-5 – Zijn er in uw gemeente protocollen voor…
Basis: wethouders (n=107)

Het handelen bij signalen van desinformatie

7%

57%

36%

Het handelen bij signalen van misinformatie

6%

56%

38%

Het handelen bij signalen van complottheorieën 5%

57%

38%

De reactie op het circuleren van desinformatie

6%

56%

38%

De reactie op het circuleren van misinformatie

7%

55%

38%

De reactie op het circuleren van
2%
complottheorieën

Ja

57%

0%

25%

Nee

Weet niet

40%

50%

75%

100%

Figuur 6-6 - Zijn er in uw gemeente protocollen voor…
Basis: raadsleden (n=71)

Het handelen bij signalen van desinformatie 4%

49%

46%

Het handelen bij signalen van misinformatie 6%

51%

44%

Het handelen bij signalen van
1%
complottheorieën

54%

45%

De reactie op het circuleren van desinformatie 6%

46%

48%

De reactie op het circuleren van misinformatie 3%

49%

48%

De reactie op het circuleren van
1%
complottheorieën

48%

51%

0%

25%

Nee

Weet niet

Ja

Quickscan lokale misleidende informatie

50%

75%

100%

55 van 58

Figuur 6-7 - Gepercipieerde impact van complottheorieën
Basis: gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders die aangeven dat ze met complottheorieën te
maken hadden.

60%

Toenemende polarisatie onder
inwoners

80%
82%
53%
53%
55%

Toenemende werkdruk onder
politieke ambtsdragers

47%
40%

Toenemende werkdruk onder
ambtenaren

59%
47%
47%
55%

Toenemende polarisatie binnen
de gemeentepolitiek

Gemeentesecretarissen (n=15)

27%
27%
32%

Vertraging van besluitvorming

Raadsleden (n=15)
Wethouders (n=22)

27%

Belemmering van
beleidsuitvoering

13%
45%
20%
20%

Lagere kwaliteit van
besluitvorming

32%
13%

Verstoring van openbare orde

53%
45%
7%
13%
9%

Op een andere manier
0%

20% 40% 60% 80% 100%

Figuur 6-8 - Is de gemeente er naar uw weten wel eens achter gekomen wie de bron of de verspreider van
misinformatie was?

40%

Ja, de gemeente is er wel eens
achter gekomen wie of wat de
bron was

44%

Gemeentesecretarissen
(n=15)

45%

Raadsleden (n=32)
73%

Ja, de gemeente is er wel eens
achter gekomen wie de
desinformatie verspreidde

Wethouders (n=42)
44%
50%
0%

20% 40% 60% 80% 100%

Quickscan lokale misleidende informatie

56 van 58

Figuur 6-9 – Uitsplitsing respons naar grootte gemeente

Gemeenteorganisatie

Raadsleden

Wethouders

4

17

10

12

39

12

22

60

Groot (100.000+ inwoners)

51

Middelgroot (30.000-100.000 inwoners)

Klein (<30.000 inwoners)

Tabel 6-1 – Uitsplitsing respons naar provincie
Gemeentesecretarissen

Raadsleden

Wethouders

Flevoland

1

3

3

Friesland

3

4

7

Gelderland

7

18

19

Groningen

1

0

3

Noord-Brabant

2

5

21

Noord-Holland

6

13

15

Overijssel

1

4

8

Utrecht

3

5

5

Zeeland

2

3

3

Zuid-Holland

7

7

18

Drenthe

0

1

4

Limburg

0

8

17

Quickscan lokale misleidende informatie

57 van 58

Contactgegevens
I&O Research Enschede
Zuiderval 70
Postbus 563
7500 AN Enschede
053 - 200 52 00
KVK-nummer 08198802
info@ioresearch.nl
www.ioresearch.nl

I&O Research Amsterdam
Piet Heinkade 55
1019 GM Amsterdam
020 – 308 48 00
info@ioresearch.nl
www.ioresearch.nl

Quickscan lokale misleidende informatie

58 van 58