Adviesrapport Expertgroep Governance
Watertechnologisch Onderzoek

10 maart 2020

Managementsamenvatting
Aanleiding en doel van de expertgroep
Het voorliggende adviesrapport is het resultaat van de afspraken die zijn gemaakt tijdens een
bestuurlijk Ronde Tafel gesprek over watertechnologie op 8 juni 2018. Op initiatief van het ministerie
van Economische Zaken en Klimaat spraken bestuurders van KNAW, NWO, WUR, RUG, Friesland
Campina, Hogeschool NHL Stenden, provincie Friesland, gemeente Leeuwarden, PWN/Topsector
Water en Maritiem en Wetsus met elkaar over het verbeteren van de samenwerking in het
watertechnologisch onderzoek in Nederland en een duurzamer financieel model voor Wetsus.
Tijdens de Ronde Tafel werd afgesproken om een expertgroep van stakeholders en deskundigen in te
stellen met als opdracht advies uit te brengen hoe een intensievere samenwerking en meer
gestructureerde afstemming van de programmering van het watertechnologisch onderzoek in
Nederland georganiseerd kan worden en hoe een duurzamer financieringsmodel voor Wetsus
bereikt kan worden. Op verzoek van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat heeft Gerard
van der Steenhoven, Hoofddirecteur KNMI, het voorzitterschap van de expertgroep op zich
genomen.

Aanbevelingen versterkte samenwerking watertechnologisch onderzoek
In de landschapsanalyse in deel I van het adviesrapport komt naar voren dat de Nederlandse
watertechsector in economische termen een florerende en kennisintensieve bedrijfssector is. De
Nederlandse watertechnologiesector telt meer dan 1.000 MKB-bedrijven en doet het goed, ook
internationaal. De watertechsector heeft een jaarlijkse omzet van ongeveer 8 miljard euro en biedt
werkgelegenheid aan circa 35.000 mensen. De Nederlandse watertechnologiesector heeft zich in de
periode 2012-2017 krachtig ontwikkeld, met een groei bij private bedrijven van ca. 13%. In deze
periode zijn tevens 60 nieuwe bedrijven gestart. Technologische innovaties en een toename van
export zijn belangrijke factoren voor deze groei. De sector kent een hoge economische toegevoegde
waarde: per werkzaam persoon ongeveer 130.000 euro.1 De Nederlandse watertechsector is
kennisintensief en levert met hoogwaardige en innovatieve producten en diensten zowel nationaal
als internationaal een betekenisvolle bijdrage aan maatschappelijke uitdagingen en de sustainable
development goals van de Verenigde Naties zoals Clean Water & Sanitation en zes andere.
Op het gebied van watertechnologisch onderzoek in Nederland kunnen 12 universitaire groepen en
kennisinstellingen worden geïdentificeerd: TUD, WUR, RUG, UT, TUE, UvA, VU en CEW en de
kennisinstellingen, Wetsus, KWR, Deltares en TNO. In de ogen van de expertgroep is een adequate
kennisinfrastructuur en samenwerking tussen deze kennisinstellingen essentieel voor de groei van de
Nederlandse watertechsector. De vraag die de expertgroep in het adviesrapport centraal stelt, is of
een versterking van de samenwerking of krachtenbundeling tussen kennisinstellingen noodzakelijk is
en zo ja hoe deze intensievere samenwerking vorm gegeven kan worden.

1

BBO-rapport april 2018, https://www.tkiwatertechnologie.nl/wpcontent/uploads/2018/07/OEBW2017_def.pdf

Op basis van de landschapsanalyse trekt de expertgroep vier conclusies:
1. In de afgelopen jaren heeft de topsectoraanpak en de samenwerking van kennisinstellingen in het
TKI Watertech geleid tot meer innovatie en een sterkere watertechsector. Zowel in het TKIbestuur en in sterkere mate in de programmaraad zijn vrijwel alle relevante partijen
vertegenwoordigd waaronder KWR, Wetsus, NWO, WUR, TU Delft, TNO en Deltares. In de
afgelopen jaren heeft de programmaraad zich ontwikkeld tot een gremium dat overzicht heeft
over het onderzoeksveld en de innovatieketen, dat relevante actoren structureel verbindt en dat
in staat is om de samenwerking tussen partijen aan te jagen.
2. In het licht van het vernieuwde missiegedreven innovatiebeleid is een intensievere samenwerking
volgens de expertgroep wenselijk. De maatschappelijke uitdagingen die centraal staan in het
nieuwe missiegedreven innovatiebeleid leiden tot een inhoudelijke en thematische verbreding
waarbij watertechnologisch onderzoek, naast waterkwaliteit als zelfstandig thema, meer een
“enabling” technologie is voor andere sectoren. Deze positie biedt kansen maar zal ook meer
inzet vragen, omdat er een grotere focus komt te liggen op cross-sectorale en multidisciplinaire
samenwerking.
3. Verder is in het vernieuwde missiegedreven innovatiebeleid meer aandacht voor samenwerking in
de gehele innovatieketen, voor valorisatie en het betrekken van nieuwe spelers en uitdagers.
Binnen de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) is intensieve samenwerking ook cruciaal,
bijvoorbeeld in de vorm van consortia die meerdere disciplines combineren, de volledige
kennisketen afdekken en daarbij maatschappelijke partijen betrekken. Om deze gedeelde aanpak
tot een succes te maken is, in de ogen van de expertgroep, een intensievere samenwerking tussen
KWR, Wetsus, de universiteiten en de TO2 instellingen wenselijk. De expertcommissie ziet daarbij
meerwaarde in een nog nader uit te werken nationaal programma waarin wordt beschreven hoe
de sector aan de verschillende maatschappelijke uitdagingen en missiegedreven
innovatieprogramma’s bijdraagt en waarin de regierol in de keten adequaat en met voldoende
draagvlak en capaciteit wordt ingevuld.
4. De expertcommissie beveelt de staatsecretaris aan om de regierol in de intensievere
samenwerking te beleggen bij het TKI Watertech. Het TKI, met name de programmaraad, verbindt
de relevante universiteiten en kennisinstellingen, bundelt krachten in de keten en is in staat om
inhoudelijke de innovatieprioriteiten binnen de vier maatschappelijke thema’s te verbinden aan
de programmering in het watertechnologisch onderzoek. Volgens de expertcommissie kan het
Institute for Sustainable Process Technology (ISPT) daarbij als voorbeeld dienen voor de
watertechsector.

Aanbevelingen duurzame financiering Wetsus
Wetsus kent sinds de oprichting in 2003 een financieringsmodel waarbij bedrijven en overheden
bijdragen aan de financiële basis. Regionale, nationale en Europese overheidsfinanciering wordt
gecombineerd met de bijdragen van in Wetsus participerende bedrijven en universiteiten. Alle
bijdragen zijn in cash, behalve de bijdragen van de universiteiten, deze zijn in kind. Door dit model
was er voor Wetsus de afgelopen jaren een totaalbudget beschikbaar van € 13,8 mln. euro per jaar.
Vanaf 2021 treedt er echter een financieringstekort op; in dat jaar vallen de Zuiderzeelijnmiddelen,

€ 4,75 mln. euro per jaar, weg en ontstaat er een tekort in de structurele financiering van het
Wetsus-programma.
In het kader van de expertgroep is met experts en stakeholders gesproken over de mogelijkheden
om de structurele financiering van Wetsus vanaf 2021 te borgen. Deze gesprekken hebben
geresulteerd in een overbruggingsfinanciering voor Wetsus op de korte termijn (2021-2022) en
kansrijke mogelijkheden voor de financiering van Wetsus voor de middellange (na 2022) en lange
termijn.
Voor de korte termijn hebben het Rijk, NWO en drie universiteiten, de WUR, RuG, Universiteit
Twente en mogelijk de NHL Stenden Hoge School overbruggingsfinanciering toegezegd om er voor te
zorgen dat de continuïteit van Wetsus is geborgd. Deze overbrugging voor de korte termijn moet er
toe leiden dat Wetsus kansrijke aanvragen kan doen voor meer structurele financiering op de
middellange termijn van NWO of het toekomstige EFRO-programma Noord-Nederland. Concreet zijn
de volgende drie toezeggingen door de stakeholders gedaan:
1. Overbruggingsfinanciering vanuit het Rijk: EZK heeft namens het Rijk toegezegd om voor de jaren
2021 en 2022 per jaar € 1,9 mln. (totaal € 3,8 mln.) overbruggingsfinanciering beschikbaar te
stellen onder de voorwaarde dat Wetsus verder onderzoek doet naar de verbetering van de
bedrijfsvoering.
2. Overbruggingsfinanciering NWO: uit de PPS-middelen voor het missiegedreven topsectoren- en
innovatiebeleid levert NWO een bijdrage van € 2,0 mln per jaar voor de jaren 2021 en 2022.
3. Overbruggingsfinanciering van de WUR, RuG, Universiteit Twente: een gezamenlijke financiële
bijdrage van € 0,75 mln. per jaar (€ 0,25 mln. in cash per universiteit) voor de periode 2021-2024.
Momenteel wordt nog gesproken met de NHL Stenden Hogeschool over een bijdrage waardoor
de overbrugging kan worden verhoogd naar € 1 mln. per jaar.
Voor de middellange termijn concludeert de expertgroep dat vanaf 2021 twee instrumenten (of een
mix hiervan) kansrijk zijn voor de lange termijn financiering van Wetsus:
1. NWO: lanceert in de eerste helft van 2020 een nieuw instrument voor meerjarige programmering,
gefinancierd uit de € 100 mln. PPS-middelen die NWO en OCW beschikbaar stellen voor het
missiegedreven innovatiebeleid. De expertgroep verwacht dat Wetsus voor dit instrument een
succesvolle aanvraag kan doen die een substantiële bijdrage kan leveren voor een periode
oplopend tot 10 jaar. Centraal in het nieuwe NWO-instrument staan de strategische, funderende
onderzoekslijnen met een lange-termijn focus, die kennis en innovaties moeten opleveren voor
de maatschappelijke uitdagingen van het missiegedreven innovatiebeleid. De expertgroep
adviseert Wetsus, NWO en andere stakeholders om met elkaar samen te werken en te komen tot
een kansrijke aanvraag in dit belangrijke instrument.
2. EFRO: ten aanzien van EFRO adviseert de expertgroep de drie Noordelijke provincies en andere
stakeholders om in het toekomstige EFRO-programma Noord-Nederland (2021-2027) de
financiering van de ontwikkeling van campussen als Wetsus mogelijk te maken en een coalitie te
vormen om een kansrijke aanvraag voor Wetsus uit te werken en in te dienen.2

2

EZK neemt als lidstaatverantwoordelijk departement voor de EFRO-programma’s een onafhankelijke positie in
ten aanzien van de mogelijkheden om financiering voor Wetsus mogelijk te maken in het EFRO-programma
Noord-Nederland (2021-2027).

Daarnaast adviseert de expertgroep Wetsus om zich blijvend in te spannen voor de verbetering van
de bedrijfsvoering door het aantrekken van nieuwe financieringsbronnen en het verhogen van de
efficiency. Indien op termijn met de inzet van de bovenstaande financieringsmogelijkheden geen
duurzaam financieringsmodel tot stand komt, adviseert de expertcommissie Wetsus en zijn
stakeholders opties te onderzoeken voor een eventuele bijstelling van het bedrijfs- en
financieringsmodel.
Het belang van Wetsus voor de watertechsector in Nederland en de ambities van Wetsus om juist de
onderzoeksprogrammering en de meerwaarde van Wetsus verder te vergroten worden door de
expertcommissie ondersteund. In deze context is er door de expertcommissie ook gesproken over
het investeringsfonds dat in de Miljoenennota 2020 werd aangekondigd. In een kamerbrief van 13
december 2019 over de Nederlandse groeistrategie wordt aangegeven dat een investeringsfonds een
bijdrage moet gaan leveren aan het Nederlandse verdienvermogen voor de lange termijn. Daarbij
noemt het kabinet kennisontwikkeling, onderzoek en innovatie en infrastructuur als belangrijke
aanjagers voor productiviteitsgroei. De expertgroep concludeert hieruit dat het investeringsfonds
Wetsus mogelijk een kans biedt om toekomstige ambities en verdere groei van het
onderzoeksprogramma te ondersteunen.
Voor de langere termijn concludeert de expertgroep dat het toevoegen van Wetsus aan het
institutenportfolio van NWO/KNAW een kansrijk perspectief is.3 In de evaluatie van het NWO/KNAWportfolio in januari 2019 oordeelt de commissie positief over de meerwaarde van het huidige
portfolio. De portfoliocommissie concludeert echter ook dat: “Het institutenportfolio moet blijven
anticiperen op wetenschappelijke ontwikkelingen en goed oog moet hebben voor nieuwe
ontwikkelingen in de maatschappij. Om de slagkracht te handhaven en te vergroten, moet het
portfolio meebewegen met wetenschappelijke en maatschappelijke uitdagingen. Interdisciplinaire
samenwerking is daarvoor van groot belang.“4 De adviescommissie adviseert het bestuur van
Wetsus om tijdig in gesprek te gaan met NWO en KNAW over het proces dat zal worden gevolgd om
te besluiten om eventuele toetreders tot het institutenstelsel te identificeren en te beoordelen.

Vervolgproces governance watertechnologie
De overleggen in de expertgroep hebben geresulteerd in vier aanbevelingen om de samenwerking
tussen universiteiten en kennisinstellingen binnen het watertechnologisch onderzoek in Nederland
verder te versterken. De expertgroep beveelt het TKI Watertech aan om de regierol binnen deze
versterkte samenwerking verder in te vullen en te verkennen hoe een nationaal programma met een
duidelijke governance daar aan kan bijdragen.
Ten aanzien van de financiering van Wetsus hebben de overleggen in de expertgroep concrete
toezeggingen opgeleverd van het Rijk, NWO, WUR, RuG, Universiteit Twente en mogelijk de NHL
Stenden Hogeschool om overbruggingsfinanciering voor de korte termijn beschikbaar te stellen. De
expertgroep adviseert Wetsus om in het voorjaar van 2020 met de verschillende stakeholders en
financiers heldere en concrete afspraken te maken over de toegezegde overbruggingsfinanciering.

3

NWO heeft als lid van de EGW geen oordeel over de mate waarin een aanvraag voor de NWO/KNAW
instituutsstatus wenselijk of kansrijk is. NWO heeft als organisator en beoordelaar van een eventuele aanvraag
een volstrekt onafhankelijke positie.
4
Portfoliocommissie, ‘Rapport Portfolio-Evaluatie’, 10 januari 2019.

De overbruggingsfinanciering is in de ogen van de expertgroep een aanloop naar een meer duurzaam
financieringsmodel voor de middellange termijn. Voor de middellange termijn zijn door de
expertgroep financieringsmogelijkheden in kaart gebracht zoals het NWO-instrument voor
meerjarige programmering en het EFRO-programma Noord-Nederland. De expertgroep adviseert
Wetsus om met stakeholders samen te werken en te komen tot succesvolle aanvragen voor
financiering uit deze instrumenten. Daarnaast adviseert de expertgroep het TKI Watertech om voor
de lange termijn de ministeries van IenW en LNV structureel te betrekken bij de programmering van
het watertechnologisch onderzoek en in te zetten op meer structurele onderzoeksfinanciering vanuit
het Rijk.

Inhoud
1.

Aanleiding en doel ........................................................................................................................... 1

Deel I........................................................................................................................................................ 3
2.

Onderzoek in de Nederlandse watertechnologiesector ................................................................. 3
2.1 Belang en ambitie .......................................................................................................................... 3
2.2 Definitie van watertechnologie ..................................................................................................... 3
2.3 Inventarisatie van het domein ...................................................................................................... 5
2.4 Relevante kennisinstellingen in het landschap ............................................................................. 6
2.5 Wijze van programmeren universiteiten en kennisinstellingen ................................................... 7

3.

Landschapsanalyse watertechnologisch onderzoek ....................................................................... 8
3.1 Inleiding ......................................................................................................................................... 8
3.2 Governance en financiering van wetenschappelijk onderzoek..................................................... 8
3.3 Universiteiten en hogescholen ...................................................................................................... 9
3.3.1 Technische Universiteit Delft ................................................................................................. 9
3.3.2 Wageningen Universiteit & Research................................................................................... 10
3.3.3 Centre of Expertise for Water Technology ........................................................................... 10
3.4 Wetsus ......................................................................................................................................... 11
3.5 KWR ............................................................................................................................................. 11
3.6 TO2 instituten .............................................................................................................................. 12
3.6.1 Deltares ................................................................................................................................ 12
3.6.2 TNO ....................................................................................................................................... 12
3.7 TKI Watertechnologie: organisatie en programmering............................................................... 12

4.

3.8

Innovatieve bedrijven ............................................................................................................ 13

3.9

Samenwerkingsplaatsen: congressen en symposia .............................................................. 14

Missiegedreven innovatiebeleid en topsectoren .......................................................................... 16
4.1 Inleiding ....................................................................................................................................... 16
4.2 Maatschappelijke uitdagingen en sleuteltechnologieën ............................................................ 16
4.2.1 Thema Landbouw, Water, Voedsel ...................................................................................... 16
4.2.2 Thema Energietransitie en Duurzaamheid ........................................................................... 17
4.2.3 Thema Gezondheid en Zorg ................................................................................................. 17
4.2.4 Sleuteltechnologieën ............................................................................................................ 17
4.3 Aanpak missiegedreven innovatie............................................................................................... 18

5.

Conclusie en aanbevelingen versterkte samenwerking Watertech .............................................. 19

Deel II..................................................................................................................................................... 21
6.

Wetsus ........................................................................................................................................... 21
6.1 Inleiding ....................................................................................................................................... 21
6.2 Huidige Governance Wetsus ....................................................................................................... 21
6.2.1 Organisatie ........................................................................................................................... 21
6.2.2 Innovatiemodel .................................................................................................................... 22
6.3 Positie Wetsus in het watertechnologisch onderzoekslandschap .............................................. 23
6.3.1 Wetsus en de universiteiten................................................................................................. 23
6.3.2 Wetsus en de onderzoeksorganisaties ................................................................................. 24
6.3.3 Wetsus en bedrijven ............................................................................................................. 24
6.4 Evaluaties Wetsus........................................................................................................................ 26

7.

Advies Expertgroep financiering Wetsus ...................................................................................... 27
7.1 Inleiding ....................................................................................................................................... 27
7.2 Huidige Financiering Wetsus ....................................................................................................... 27
7.2 Resultaten expertgroep financiering Wetsus vanaf 2021 ........................................................... 27
7.2.1 Bijdrages aan overbruggingsfinanciering van Wetsus vanaf 2021 ....................................... 28
7.2.2 Kansen voor financiering van Wetsus vanaf 2021: NWO meerjarige programmering en
EFRO .............................................................................................................................................. 29
7.2.3 Verdere opties om de onderzoeksfinanciering te borgen of te vergroten .......................... 30
7.3 Lange termijn perspectief voor de structurele financiering van Wetsus ................................ 30

Appendix 1. Overzicht leden van de expertgroep watertechnologie ............................................... 32
Appendix 2 Overzicht van spelers in het watertechnologisch onderzoekdomein ............................ 33
Tabel 1: Universiteiten .................................................................................................................. 33
Tabel 2: HBO-instellingen .............................................................................................................. 33
Tabel 3: Kennis- en onderzoeksinstellingen .................................................................................. 34
Tabel 4: Organisaties (mede) gericht op programmering van onderzoek rond watertechnologie
en financiering beschikbaar stellen (geen eigen uitvoering van onderzoek) ................................ 35

1. Aanleiding en doel
Het opstellen van dit adviesrapport komt voort uit de conclusies en afspraken die zijn gemaakt
tijdens het Ronde Tafel gesprek over watertechnologie op 8 juni 2018. Tijdens de Ronde Tafel werd
gesproken over de kracht van de Nederlandse watertechnologiesector naar aanleiding van het
Roland Berger-rapport dat in opdracht van de provincie Friesland en de gemeente Leeuwarden werd
opgesteld, de rol van Wetsus in de watertechnologiesector en het dreigende financiële tekort bij
Wetsus met ingang van 2021. Op initiatief van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat
spraken bestuurders van KNAW, NWO, WUR, RUG, Friesland Campina, Hogeschool NHL Stenden,
provincie Friesland, gemeente Leeuwarden, PWN/Topsector Water en Maritiem en Wetsus met
elkaar over het verbeteren van de samenwerking in het watertechnologisch onderzoek in Nederland
en een duurzamer financieel model voor Wetsus. Tijdens de Ronde Tafel werden de volgende
conclusies getrokken:
•

•

•

In het licht van de wenselijke thematische samenwerking in het kader van
maatschappelijke uitdagingen in het Regeerakkoord en de Nationale
Wetenschapsagenda (NWA) liggen er kansen voor intensievere samenwerking op het
gebied van onderzoek in de watertechnologiesector.
Hiervoor zou een nationaal programma kunnen worden ontwikkeld met een focus op
toepassingsgeoriënteerd (fundamenteel) publiek privaat onderzoek met een adequate
governance die een versterking van de samenwerking op het gebied van
watertechnologie mogelijk maakt.
De meerwaarde van Wetsus voor de watertechsector staat niet ter discussie. Wetsus is
een goed voorbeeld van samenwerking met impact, maar het huidige financieringsmodel
van Wetsus lijkt op termijn niet houdbaar te zijn. Knelpunt is het ontbreken van een
structurele basisfinanciering. De inzet van NWO zou in dit kader nader bezien kunnen
worden.

Tijdens de Ronde Tafel werd afgesproken om een expertgroep in te stellen met als doel te komen
met een advies hoe een intensievere samenwerking en meer gestructureerde afstemming van de
programmering van watertechnologisch onderzoek (Onderzoek & Innovatie; O&I) in Nederland
georganiseerd kan worden en hoe een duurzame financiering van Wetsus bereikt kan worden. Op
verzoek van het ministerie van Economische Zaken heeft Gerard van der Steenhoven, DG KNMI, het
voorzitterschap van de expertgroep op zich genomen.
Het voorliggende rapport is het resultaat van het werk van de Expertgroep, waarvan de leden zijn
opgenomen in appendix 1. Het rapport schetst op hoofdlijnen het bestaande landschap van
kennisinstellingen, de organisatie van de onderzoeksprogrammering op het terrein van
watertechnologie en de positie van Wetsus daarin.

1

Leeswijzer
In deel I van dit rapport wordt onderzocht waarom een verdere versterking en krachtenbundeling in
het watertechnologisch onderzoek in Nederland wenselijk is en hoe hier een aanzet toe gegeven zou
kunnen worden. In drie hoofdstukken wordt achtereenvolgens een afbakening en inventarisatie van
het bestaande landschap gemaakt, wordt het bestaande landschap geanalyseerd en wordt ingegaan
op toekomstige ontwikkelingen en kansen voor het watertechnologisch onderzoek. In hoofdstuk 2
wordt het belang van een goede onderzoekinfrastructuur voor de watertechnologiesector geschetst
en wordt op basis van de definitie van watertechnologie een afbakening en inventarisatie gemaakt
van de instituten die betrokken zouden kunnen worden bij een intensievere samenwerking van het
watertechnologisch onderzoek. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 een landschapsanalyse gemaakt
met een beschrijving van het type watertechnologisch onderzoek van de verschillende universiteiten
en instituten, de programmering van het Topconsortium van Kennis en Innovatie (TKI)
Watertechnologie, wordt een lijst van relevante bedrijven gegeven en worden
samenwerkingsplaatsen benoemd. Doel van deze beschrijving is zicht te krijgen op het onderzoek en
de programmering van het watertechnologisch onderzoek in het bestaande landschap. In hoofdstuk
4 wordt ingegaan op de vernieuwing van het Topsectorenbeleid naar een missiegedreven
innovatiebeleid waarin de sturing op maatschappelijke uitdagingen en sleuteltechnologieën nieuwe
kansen biedt voor de actoren in de watertechnologie sector. Deze beleidsvernieuwing naar een meer
missiegedreven beleid stelt nieuwe eisen aan de manier waarop universiteiten en kennisinstellingen
hun onderzoek programmeren. Hoofdstuk 2 tot en met 4 monden uit in een conclusie in hoofdstuk 5
met aanbevelingen over een versterking van de samenwerking in watertechnologisch onderzoek. In
het tweede deel van dit adviesrapport wordt in hoofdstuk 6 ingegaan op het innovatiemodel en de
governance van Wetsus en de positie van Wetsus in het bestaande landschap. In hoofdstuk 7 wordt
ingegaan op de huidige financiering van Wetsus, de stappen die zijn gezet ten aanzien van de
structurele financiering van Wetsus en worden concrete aanbevelingen gegeven over de versterking
van de samenwerking in de programmering van het watertechnologisch onderzoek.

2

Deel I
2. Onderzoek in de Nederlandse watertechnologiesector
2.1 Belang en ambitie
De Nederlandse watertechnologiesector telt meer dan 1.000 mkb-bedrijven en doet het goed, ook
internationaal. De watertechsector heeft een jaarlijkse omzet van ongeveer € 8 miljard euro en biedt
werkgelegenheid aan circa 35.000 mensen. De Nederlandse watertechnologiesector heeft zich in de
periode 2012-2017 krachtig ontwikkeld, met een groei bij private bedrijven van ca. 13%. In deze
periode zijn tevens 60 nieuwe bedrijven gestart. Technologische innovaties en toename van export
zijn belangrijke factoren voor deze groei. Voor wat betreft de internationale markt verwacht 45% van
de bedrijven de komende vijf jaar een groei van meer dan 20% te realiseren in de aan water
gerelateerde omzet in het buitenland. De sector kent een hoge economische toegevoegde waarde:
per werkzaam persoon ongeveer € 130.000 euro.5
De Nederlandse watertechsector is kennisintensief en levert met hoogwaardige en innovatieve
producten en diensten zowel nationaal als internationaal een bijdrage aan de Sustainable
Development Goals (SDG’s) van de Verenigde Naties (VN) zoals Clean Water & Sanitation. Daarnaast
heeft de Nederlandse watertechsector een directe verbinding met ten minste zes andere SDG’s en
liggen er economische kansen in de verbinding en inzet van watertechnologische producten en
diensten in de sfeer van afval, energie en voedsel. Veel voordeel en meer impact is door de
watertechnologiesector te behalen door meer samenwerking en gezamenlijk internationaal
optreden.
In de Kennis- en Innovatieagenda van het Topconsortium voor Kennis en Innovatie (TKI)
Watertechnologie 2018-2021 is de volgende ambitie opgenomen: “De Topsector Water streeft naar
het oplossen van wateruitdagingen om de wereldwelvaart te verhogen. De sector watertechnologie
wil en kan daaraan een belangrijke bijdrage leveren. Concrete ambitie van de
watertechnologiesector is om in 2020 tot een van de top-drie-spelers wereldwijd voor
watertechnologie te horen. Dit vereist zowel een sterke kennisinfrastructuur als een sterkere
verbinding tussen kennis en markt. Met de sterke kennisbasis en de oriëntatie van bedrijven op
nichemarkten, zet de sector ook in op marktleiderschap in nichemarkten.”

2.2 Definitie van watertechnologie
In opdracht van het TKI Watertechnologie hebben het Netherlands Water Partnership (NWP), Bureau
Beleidsonderzoek (BBO) en PNO Consultants (PNO) in april 2018 een rapport uitgebracht getiteld
‘Economische kansen en hoogwaardige kennis in water; de economische betekenis van Nederlandse
watertechnologie’.6 Dit rapport geeft als definitie van watertechnologie:


“Alle kennis, technologieën en processen die worden ontwikkeld en toegepast voor o.a. het
transporteren, bewerken, veranderen en monitoren van water en waterige stromen. De
benadering omvat onder meer chemische, biologische en/of thermische technologieën voor

5

BBO-rapport april 2018, https://www.tkiwatertechnologie.nl/wpcontent/uploads/2018/07/OEBW2017_def.pdf
6
Dit rapport wordt vanaf nu BBO-rapport genoemd

3

waterbehandeling, meet- en regeltechniek (sensoren), ICT en datatechnologie en transporten distributiesystemen”.


Centraal staan de waterstromen drinkwater, afvalwater en proceswater en de samenhang
met het natuurlijke systeem (grond-, oppervlakte- en regenwater) en recreatiewater.



Grond- en oppervlaktewater vallen alleen onder watertechnologie voor zover het gaat om
(technologische) behandeling en kwaliteitsmonitoring.



Ook irrigatiewater valt onder de definitie van watertechnologie, maar alleen voor zover het
gaat om (technologische) behandeling van en hergebruik als proceswater en de daaraan
gekoppelde kwaliteitsmonitoring.



Omdat watertechnologie een enabling technology is, is dit gebied nauw verbonden met een
aantal cross-sectorale thema´s zoals chemie, agro, food, energie, health en grondstoffen
terugwinning & hergebruik (circulaire economie). Figuur 1 duidt dit nader.



De beheersmatige taken die betrekking hebben op kwantiteit ten aanzien van grond-,
oppervlakte en regenwater vallen onder deltatechnologie. Ook peilbeheer en het beheer van
buitenwater vallen onder deltatechnologie.

Figuur 1 Enabling Watertechnology heeft direct relevantie voor en is verbonden met diverse sectoren
(Water, Agri-Food, Energie, Chemie, Gezondheid), maar ook met diverse maatschappelijke
uitdagingen (Klimaatverandering, Circulaire Economie, Waterkwaliteit)

4

Onder andere om de watertechnologiesector goed te bedienen en in toenemende mate in staat te
stellen om bij te dragen aan maatschappelijke uitdagingen is een adequate kennisinfrastructuur van
groot belang. De centrale vraag in dit adviesrapport is dan ook hoe de bestaande
kennisinfrastructuur op het terrein van watertechnologie in Nederland kan worden versterkt.

2.3 Inventarisatie van het domein
De partijen die zich bezighouden met onderzoeksactiviteiten op het gebied van water, zijn talrijk. In
appendix 2 vindt u een uitgebreid overzicht van de spelers die actief zijn op het gebied water
onderzoek. In paragraaf 2.4 wordt een afbakening gemaakt en een beeld gegeven van de actoren die
de Expertgroep relevant acht om te betrekken in een versterking van de samenwerking in de
programmering van fundamenteel en toepassingsgeoriënteerd watertechnologisch onderzoek.
Daarbuiten is watertechnologie immers een dynamisch gebied waarvan de grenzen niet vastliggen.
Om tot dit beeld te komen, wordt een trechtering aangebracht op basis van de volgende
uitgangspunten:



Het onderzoek en de activiteiten van de relevante spelers voldoen aan de definitie van
watertechnologie.
De selectie wordt nader afgebakend op basis van de vraag of er daadwerkelijk sprake is van
een onderzoeksinstituut, ofwel een instelling waarvan onderzoek een belangrijke activiteit is.

5

2.4 Relevante kennisinstellingen in het landschap
Als de definitie van paragraaf 2.2 wordt gevolgd, vallen instellingen af die zich overwegend
bezighouden met scheepsbouwkundig onderzoek, onderzoek naar het weer, onderzoek der zee,
ecologisch onderzoek of watermanagement in brede zin.
Er resteert dan een subset van 20 instellingen die zich in sterke of minder sterke mate bezighouden
met watertechnologie. Vervolgens kan nog een nadere afbakening worden gemaakt naar instellingen
die als belangrijke taak hebben om onderzoek te verrichten of een eigen onderzoeksinstituut
hebben. Zo komen we op 12 universiteiten/HBO-instellingen die onderzoek op het terrein van
watertechnologie verrichten: TUD, WUR, UT, RUG, TUE, UvA, VU en Centre of Expertise Water
Technology (CEW) en een drietal instituten, namelijk Wetsus, Kiwa Water Research (KWR), Deltares
en tot slot TNO
In Figuur 2 worden de activiteiten van de universiteiten en kennisinstellingen in watertechnologisch
onderzoek gepositioneerd in de innovatieketen, van onderzoek tot aan commercialisatie. De figuur is
bedoeld om het zwaartepunt van de activiteiten van de verschillende actoren weer te geven. In de
praktijk zijn universiteiten zoals de TU Delft ook betrokken bij ontwikkelingsactiviteiten en
onderzoeksvragen in de hogere TRL’s. Uit de figuur komt naar voren dat het zwaartepunt van de
universiteiten en Wetsus ligt het lagere TRL domein (van onderzoek tot aan
technologieontwikkeling, TRL 1-4), en dat andere onderzoekinstellingen en R&D afdelingen bij
bedrijven voornamelijk actief zijn in hogere TRL-domeinen van technologieontwikkeling tot
productontwikkeling (TRL 4-7), waarbij het van belang is dat juist bedrijven nodig zijn om de stap
naar marktlancering en commercialisatie te maken (TRL 8-10).

Figuur 2: Onderzoeks- en ontwikkelingsactiviteiten bij de actoren uitgezet tegen de Technology
Readiness Level van de watertechnologie
6

2.5 Wijze van programmeren universiteiten en kennisinstellingen7







Voor een excellente kennisbasis zet de watertechnologiesector, en met name het TKI
Watertech, in op het combineren van commerciële en maatschappelijke vraagsturing en op
een mix van fundamenteel en toegepast onderzoek in de programmering van het
watertechnologisch onderzoek. Fundamentele kennis wordt ontwikkeld via NWO en
individuele universiteiten. NWO geeft, samen met de topsector Water, het fundamentele
onderzoek vorm in verschillende thematische onderzoeksprogramma’s waarvoor calls voor
voorstellen worden uitgezet bij universiteiten onder andere in de vorm van publiek-private
samenwerking via Perspectief- en Partnershipprogramma’s en in strategische
programmering (topsectoren). Daarnaast biedt de Nationale Wetenschapsagenda ruimte om
onderzoeksvoorstellen over watertechnologie in te dienen.
Binnen de TU Delft, WUR, Universiteit Twente, RuG en Wetsus wordt fundamenteel
wetenschappelijk onderzoek verricht op grond van een combinatie van maatschappelijke en
commerciële vraagsturing. Onderdeel van het Wetsus-programma is samenwerking met
NWO, via NWO-Wetsus calls. Binnen de programmering van Wetsus is sprake van een sterke
vraagsturing door een breed consortium van MKB-bedrijven.
Toegepast onderzoek vanuit commerciële vraagsturing met een oriëntatie op marktkansen
wordt voornamelijk door bedrijven uitgezet via CEW, Deltares, KWR en TNO.
Toegepast onderzoek vanuit de maatschappelijke behoefte vindt plaats via publieke
eindgebruikers zoals waterschappen en private eindgebruikers met een nutsfunctie zoals
drinkwaterbedrijven. Deze wordt primair georganiseerd door KWR, RIONED en STOWA, de
maatschappelijke vraagsturing.

Het hierboven gemaakte onderscheid tussen meer fundamenteel en meer toegepast onderzoek is op
hoofdlijnen van toepassing, maar de expertgroep constateert dat er in de praktijk vaak sprake is van
het in elkaar overlopen van fundamenteel onderzoek en toegepast onderzoek– soms zelfs binnen
hetzelfde instituut. De hierboven weergegeven indeling is daarom vooral bedoeld om een beeld te
geven van het kennislandschap en niet bedoeld als een strikt onderscheid tussen de diverse vormen
van onderzoek.

7

Kennis en Innovatieagenda TKI watertechnologie 2018-2021, p. 28

7

3. Landschapsanalyse watertechnologisch onderzoek
3.1 Inleiding
In paragraaf 2.4 is reeds aangegeven dat bij een subset van 12 instellingen watertechnologisch
onderzoek plaats vindt. In dit hoofdstuk vindt een verdere verdieping plaats van het landschap. Er
wordt ingegaan op de financiering van de actoren en op de inhoudelijk focus en positionering van de
belangrijkste spelers op de verschillende niveaus van de innovatieketen. Eerst wordt ingegaan op de
universiteiten en kennisinstellingen die zich richten op fundamenteel en wetenschappelijk onderzoek
waarbij enige kwantificering van het onderzoek plaatsvindt. Vervolgens zal worden ingegaan op de
hogere innovatieniveaus: de kennisinstellingen die zich richten op meer toegepast onderzoek vanuit
commerciële vraagsturing, zoals KWR en de TO2-instituten en daarnaast de publiek private
samenwerking en programmering binnen het TKI Watertechnologie. Verder wordt ingegaan op de
belangrijkste bedrijven die nauw betrokken zijn bij de programmering en financiering van het
onderzoek en de valorisatie daarvan. Tot slot zal er worden ingegaan op de samenwerkingsplaatsen
en platforms die een bijdrage leveren aan de kennisuitwisseling en de verdere samenwerking in de
watertechsector.

3.2 Governance en financiering van wetenschappelijk onderzoek
Het onderzoek binnen de universiteiten en hogescholen wordt gefinancierd vanuit diverse
geldstromen: de eerste, tweede en derde geldstroom. De eerste geldstroom bestaat uit de
basisfinanciering vanuit het ministerie van OCW en is veelal gebonden aan het onderwijscurriculum
van de betreffende vakgroep. De tweede geldstroom bestaat uit middelen die door NWO ter
beschikking worden gesteld in open competitie op basis van een kwaliteitstoets (peer review).
Indieners zijn onderzoekers verbonden aan universiteiten, NWO/KNAW-instituten, of andere door
NWO erkende kennisinstellingen. Het onderzoek wordt vaak uitgevoerd door een combinatie van
vaste staf en onderzoekers met tijdelijke contracten. PhD-studenten worden aangesteld voor 4 jaar,
en PDEng studenten of postdoctorale onderzoekers typisch voor 1-2 jarige onderzoeksprojecten.
Voor het verkrijgen van deze tweede geldstroom is in de meeste gevallen voor watertechnologisch
onderzoek co-funding nodig vanuit de publieke en private sector (doorgaans variërend van 10-50%).
Tot de derde geldstroom behoort ook geld uit Europese projecten (Horizon 2020), maar ook
contractonderzoek dat wordt uitgevoerd bij de verschillende vakgroepen of de
onderzoeksinstellingen. In het kader van het topsectorenbeleid komt het private deel van deze drie
geldstromen voor watertechnologisch onderzoek in aanmerking voor een PPS-toeslag van 30%.
Naast watertechnologisch onderzoek bij de universiteiten zelf, heeft Wetsus een volledig
watertechnologie georiënteerd onderzoeksprogramma waarin PhD-studenten (en enkele post-docs)
werken aan vraaggestuurd onderzoek ten behoeve van het bedrijfsleven en de publieke sector. De
PhD-studenten worden in de meeste gevallen aangesteld bij één van de universiteiten, van waaruit
zij begeleid worden.
Toegepast onderzoek met maatschappelijke vraagsturing vanuit publieke eindgebruikers zoals
waterschappen en private eindgebruikers met een nutsfunctie zoals drinkwaterbedrijven, wordt

8

primair georganiseerd door KWR, RIONED en STOWA. Dit onderzoek wordt veelal uitgezet via de
bovenstaande kanalen of via kennisdragers in het bedrijfsleven (bijv. ingenieursbureaus).

3.3 Universiteiten en hogescholen
Veel universiteiten (TUD, WUR, UT, TUE, UvA, VU, RUG, CEW) en HBO-instellingen zijn in enige mate
actief op het terrein van watertechnologisch onderzoek of tenminste op één of enkele
onderzoeksdisciplines die relevant zijn voor watertechnologie. Het kennisaanbod van universiteiten
relevant voor watertechnologie blijkt uit een eerdere inventarisatie van PhD-projecten voor bijna
tweederde toe te delen aan Technical Sciences (Process Technology, Modeling & control,
Biotechnology, Membrane technology, Separation technology, Environmental technology), en in
mindere mate Physics & Chemistry (met name Physicial chemistry en Electrochemistry) en Life &
environmental sciences (met name Microbiology).8 Uit dezelfde inventarisatie bleek dat een groot
deel van het watertechnologisch georiënteerde PhD-onderzoek plaats vindt bij drie instellingen TUD,
WUR en Wetsus.
3.3.1 Technische Universiteit Delft
Binnen de TUD zijn er twee onderzoeksgroepen die zich onderscheiden in watertechnologisch
onderzoek: Sanitary Engineering van de vakgroep Water Management (faculteit Civiele Techniek en
Geowetenschappen, CiTG) en Environmental Biotechnology van de vakgroep Biotechnology (faculteit
Technische Natuurwetenschappen, TNW). Binnen de TUD werken deze twee onderzoeksgroepen
nauw samen met andere onderzoeksgroepen op het vlak van elektrochemie, pyrolyse van
zuiveringsslib, microbe elektrochemie en technologie en maatschappelijke aspecten van
watertechnologie.
Sanitary Engineering’s belangrijkste onderzoeksfocus ligt op geavanceerde behandeling van
zorgwekkende stoffen en organismen, terugwinning van waardevolle stoffen, energie uit gebruikt
water, en monitoring & asset management van stedelijke waterinfrastructuren. De onderzoeksgroep
heeft 10 fulltime en 5 part-time wetenschappelijk stafleden, ca. 10 (visiting) post-doctorale
onderzoeker en 50 PhD studenten.9 In 2017 promoveerden er 7 PhD studenten, in 2018 waren dat er
6.10 In 2017 publiceerde de groep 60 peer-reviewed papers in wetenschappelijke tijdschriften.11
Environmental Biotechnology richt zich op het ontwikkelen en verbeteren van bioprocessen van
microbiële mengculturen voor afvalverwerking (o.a. afvalwaterzuivering) en productvorming. Voor
dit doel worden microbiële ecosystemen bestudeerd op alle niveaus, van moleculen tot volledige
bioprocessen. De onderzoeksgroep heeft 5 fulltime en 3 part-time wetenschappelijk stafleden, ca. 37
PhD studenten en post-doctorale onderzoekers (waarvan 6 bij Wetsus).12 In 2017 promoveerden er 4
PhD studenten (waarvan 2 bij Wetsus), in 2018 waren dat er 7.13 In 2017 publiceerde de groep 54
peer-reviewed papers in wetenschappelijke tijdschriften, in 2018 waren dat er 64 (waarvan resp. 3
en 5 van Wetsus).14

8

BBO rapport (2012), Onderzoek en promovendi watertechnologie Nederland
Sanitary Engineering (2018), Annual report 2017
10
Aantal gevonden dissertaties in de Delft Repository
11
Sanitary Engineering (2018), Annual report 2017
12
Schatting aan de hand van https://www.tudelft.nl/tnw/over-faculteit/afdelingen/biotechnology/researchgroups/environmental-biotechnology/
13
Aantal gevonden dissertaties in de Delft Repository
14
Schatting aan de hand van de google scholar profielen van de stafleden
9

9

Zowel door de onderzoeksgroep Sanitary Engineering als Environmental Biotechnology zijn
langdurige onderzoeksprogramma’s opgezet met het bedrijfsleven, drinkwaterbedrijven, RIONED en
een aantal grote Nederlandse Gemeenten. Succesvolle voorbeelden hiervan zijn: Anammox, Nereda,
Kaumera voor EBT en NNOP en NAOP-programma’s.
Naast de genoemde groepen vindt er watertechnologisch onderzoek plaats bij Wetsus vanuit de
vakgroep Chemical Engineering (faculteit TNW) op het gebied van Organic Chemistry en Electro
Chemistry. Daarnaast vindt er onderzoek plaats in samenwerking met IHE Delft (Delft Institute for
Water Education).
3.3.2 Wageningen Universiteit & Research
Binnen Wageningen Universiteit vindt er bij verschillende vakgroepen onderzoek plaats op het
gebied van watertechnologie, o.a. bij Food Process Engineering, Bio Process Technology en
Microbiology. Verreweg het meeste onderzoek vindt plaats bij de onderzoekgroep Environmental
Technology (ETE) van de vakgroep Biobased Sciences (faculteit Agrotechnology and Food Sciences).
Binnen de onderzoeksgroep Environmental Technology wordt onderzoek verricht op het gebied van
hergebruik van water, duurzame energie en hergebruik van stoffen en materialen, inclusief bodems
en sedimenten. In samenwerking met andere onderzoeksgroepen richt ETE zich ook op schonere
productieprocessen en duurzame materiaalketens. De onderzoeksgroep heeft 13 fulltime en 3 parttime wetenschappelijk stafleden, ca. 55 PhD studenten en post-doctorale onderzoekers (waarvan 15
van Wetsus).15 In 2017 promoveerden er 7 PhD studenten, in 2018 waren dat er 14 (waarvan resp. 2
en 5 van Wetsus).16 In 2017 publiceerde de groep 53 peer-reviewed papers in wetenschappelijke
tijdschriften, in 2018 waren dat er 76 (waarvan resp. 15 en 21 van Wetsus).
Naast het onderzoek bij de vakgroepen vindt watertechnologieonderzoek plaats bij de
onderzoeksinstituten van Wageningen University & Research, zoals bij Wageningen Food & Biobased
Research. Deze instituten doen toepassingsgericht- en praktijkonderzoek. Vaak wordt onderzoek
verricht in een samenwerkingsverband van meerdere onderzoeksinstituten al dan niet met de
universiteit en ook met externe Nederlandse of internationale kennispartners.17
3.3.3 Centre of Expertise for Water Technology
Het Centre of Expertise Water Technology (CEW) is een unieke samenwerking over de kennisketen
tussen HBO-onderwijs, onderzoek, overheden en ondernemingen met als doel het versterken van de
kenniseconomie op het gebied van watertechnologie. CEW werkt met zogenaamde platforms rond
watertechnologische onderzoeksthema’s, waarbinnen een samenwerkingsverband wordt gevormd
van technologiebedrijven en eindgebruikers uit verschillende sectoren die een vergelijkbare
onderzoeksvraag hebben. CEW voert toegepast onderzoek uit om geselecteerde technologieën te
beoordelen en te testen om zo innovatie te versnellen. Het uitgangspunt hierbij is technology pull,
oftewel een innovatieproces startend vanuit de klantbehoefte. CEW richt zich op de stedelijke
waterketen, en voert hierbij kortlopende Bachelor-projecten die begeleid worden vanuit
verschillende hogescholen (o.a. via de lectoraten op watertechnologie bij Van Hall Larenstein, NHL
Stenden, HAS Den Bosch, Hogeschool Zeeland en Saxion Hogeschool).

15

Schatting aan de hand van https://www.wur.nl/en/Research-Results/Chair-groups/Agrotechnology-andFood-Sciences/Environmental-Technology/People.htm
16
Aantal gevonden dissertaties in de Wageningen Repository
17
https://www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/Onderzoeksinstituten.htm

10

3.4 Wetsus
Wetsus, European centre of excellence for sustainable water technology, faciliteert onderzoek in
watertechnologie. Bij Wetsus werken 109 bedrijven (privaat en publiek) en 22 nationale en
internationale kennisinstellingen (waaronder ca. 15 universiteiten) strategisch samen in onderzoek
en ontwikkeling van winstgevende en duurzame watertechnologie. Het onderzoeksprogramma is
verdeeld in 24 onderzoeksthema’s. Bedrijven kunnen lid worden van een onderzoeksthema en
samen met de andere aangesloten bedrijven en kennisinstellingen de promotieprojecten definiëren.
Wetsus beschikt hiervoor over een multidisciplinaire omgeving met hoogwaardige
onderzoeksfaciliteiten waar ca. 60 PhD studenten van verschillende universiteiten en vakgroepen
intensief samenwerken. Zo zijn er meer dan 40 full professors vanuit Nederland en de EU verbonden
aan het programma die optreden als promotor van één of meerdere van de PhD-studenten, en
daaromheen nog een schil van wetenschappelijke begeleiders vanuit de universiteiten (associate
professors, assistent professors, onderzoekers) naast de dagelijkse begeleiders vanuit de
wetenschappelijke staf van Wetsus (13 fte) en post-doctorale onderzoekers (10 fte).18 In 2017
promoveerden er 8 PhD-studenten, in 2018 waren dat er 15 (bij meer dan 6 verschillende
universiteiten). In 2018 vond ook de 100e promotie plaats in de geschiedenis van Wetsus. In 2017
publiceerde Wetsus 64 peer-reviewed papers in wetenschappelijke tijdschriften, in 2018 waren dat
er 65.19

3.5 KWR
KWR Watercyle Research Institute richt zich vooral op toegepast onderzoek binnen de stedelijke
waterketen, dit langs een vijftal thema’s als onderdeel van de onderzoeksagenda ‘Water-wise
World’: Health, Enabling technologies, Sustainable water cycle, Society en Thinking ahead.
Gemiddeld 40% van de activiteiten is direct gekoppeld aan watertechnologie. KWR voert onder meer
het collectieve onderzoek voor drinkwaterbedrijven (BTO) uit dat zich richt op een gezonde,
duurzame, efficiënte en vooruitstrevende drinkwatervoorziening, met zorg voor natuur en milieu.
Daarnaast heeft KWR het onderzoeksprogramma Water in de Circulaire Economie (WiCE) dat zich
richt op het sluiten van waterkringlopen en het terugwinnen van grondstoffen en energie uit water.
In een veelheid van opdrachtsrelaties (consortia of een op een) werkt KWR met en voor
eindgebruikers in de publieke sector (drinkwaterleidingbedrijven, waterschappen en regionale
overheden), industriële eindgebruikers en het bedrijfsleven (leveranciers, ingenieursbureaus).
Onderzoek in consortia (publiek/privaat) vormt ca. 20% van de activiteiten van KWR, met name in
het kader van TKI Watertechnologie en H2020.
KWR heeft 141 onderzoekers in dienst (waarvan 6 professoren en een 3 gastprofessoren, 2 PhD
studenten).20 Naast de vele onderzoeksrapporten in het kader van de onderzoeksprogramma’s BTO
en WiCe, publiceerde KWR in 2017 80 peer-reviewed papers in wetenschappelijke tijdschriften, in
2018 waren dat er 78.21

18

Wetsus (2017), Scientific Audit Rapport
Wetsus (2019), Annual report 2018
20
https://www.kwrwater.nl/jaarbeeld-2018/
21
https://library.kwrwater.nl/en/publications/
19

11

3.6 TO2 instituten
3.6.1 Deltares
Deltares is een onafhankelijk toepassingsgericht kennisinstituut op het gebied van water, ondergrond
en infrastructuur. Deltares richt zich voornamelijk op delta’s, kustregio’s en riviergebieden. Het
grootste deel van het Strategisch Onderzoek (SO) budget is bestemd voor kennisvragen van de
topsector Water & Maritiem, waarbij uit een indicatieve verdeling van het SO budget volgens het
‘Deltares Onderzoeksplan 2018’ blijkt dat ca. 90% besteed wordt aan de inhoudelijke thema’s van TKI
Deltatechnologie en ca. 10% aan die van TKI Watertechnologie.
3.6.2 TNO
TNO is een onafhankelijk toepassingsgericht kennisinstituut. TNO richt zich op innovaties voor negen
domeinen, waaronder Industrie, Gezond Leven, Defensie & Veiligheid, Leefomgeving en Energie.
Volgens de ‘Onderzoeksplannen 2019 Topsector Water’ is er sprake van een herpositionering in
watertechnologieonderzoek aangezien eind 2017 een aantal onderzoeksactiviteiten van TNO naar
WUR verplaatst zijn die met name ook gericht waren op watertechnologie.22 Onderzoeksthema’s die
een relatie hebben tot Circulaire Economie hebben prioriteit. De focus ligt hierbij op analytische
chemie en sensorontwikkeling (bijv. voor fosfaat).

3.7 TKI Watertechnologie: organisatie en programmering
Het Topconsortium voor Kennis en Innovatie (TKI) voor Watertechnologie is een van de drie TKI’s van
de topsector Water en Maritiem. Binnen de topsector wordt door de drie TKI’s op
dwarsdoorsnijdende thema’s samengewerkt waaronder in de kernteams voor Human Capital en
internationalisering. Het TKI Watertechnologie vervult voor watertechnologie een sleutelrol als het
gaat om programmering en samenwerking in onderzoek en publiek-private samenwerking dat wordt
gefinancierd vanuit het topsectorenbeleid. Voor het topsectorenbeleid zijn verschillende
geldstromen beschikbaar zoals PPS-middelen van NWO en daarnaast financiële instrumenten van
EZK zoals de PPS-toeslag en de MIT-regeling. Het TKI bestaat uit een bestuur dat verantwoordelijk is
voor de sturing, besluitvorming, het beheer en de financiële verantwoording van het TKI-programma
en uit een programmaraad dat inhoudelijk richting geeft en de projecten beoordeelt. Het bestuur
bestaat uit de belangrijkste stakeholders: KWR, Wetsus, de waterleidingbedrijven, de
waterschappen, het MKB en de ingenieursbedrijven. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
en het ministerie van Economische Zaken en Klimaat zijn als waarnemend lid betrokken. De
programmaraad is breder samengesteld en bundelt de inhoudelijke expertise van de verschillende
actoren in het watertechnologieveld. De programmaraad bestaat uit vertegenwoordigers vann
Wetsus, KWR, TUD, WUR, Deltares, TNO, Stowa en NWO. Toehoorders zijn het ministerie van EZK en
RVO. Naast de inhoudelijke beoordeling van projecten, werkt de programmaraad aan de uitwerking
van de onderzoeksprogramma’s en levert daarnaast beleidsmatige bijdrages in het kader van het
vernieuwde, missiegedreven innovatiebeleid.
De beschreven TKI-structuur is tot stand gekomen vanuit het governancemodel van het
topsectorenbeleid en was van origine gericht op afstemming van watertechnologisch onderzoek en
22

https://www.tno.nl/media/12714/thema_water_vp-plannen_2019.pdf

12

de publiek-private samenwerkingsprojecten (TKI-projecten) op nationaal niveau over de breedte van
genoemde organisaties. Inmiddels heeft de programmaraad zich via een natuurlijke weg ontwikkeld
tot een gremium dat de alle relevante actoren (uit de subset) structureel verbindt en goed overzicht
houdt over het hele onderzoeksveld en de gehele innovatieketen.
De door de TKI Watertechnologie gekozen onderwerpen uit de Kennis en Innovatie Agenda’s 20182021 zijn resource efficiency, smart water services en sustainable cities.
1. Resource Efficiency omvat het efficiënter omgaan met natuurlijke hulpbronnen door middel
van kringloopsluiting zodat een meer circulaire economie ontstaat. Efficiëntieverbeteringen
in de keten leveren niet alleen kostenbesparingen op, maar ook energiebesparing en CO2reductie. Er wordt onderscheid gemaakt in het hergebruik van drie soorten hulpbronnen:
energie, grondstoffen en water zelf.
2. Smart Water Services beoogt het inzetten van een scala aan sensoren en modellen voor een
zo efficiënt en effectief mogelijk gebruik van water(zuiverings)-technologieën. Water vormt
in steden het zenuwstelsel met sterke verbindingen naar de burger en is daarom bij uitstek
een sector waar onderzoek en innovatie de samenleving ten goede komt.
3. Sustainable City is een stad die ontworpen is met aandacht voor de milieu-impact, en met
inwoners die gebruik van energie, water en voedsel minimaliseren, uitstoot van afval en
broeikasgassen beperken, en watervervuiling minimaliseren. Een duurzame stad hergebruikt
water en afvalstoffen, doet een beperkt beroep op de omgeving voor de voedselvoorziening,
en maakt gebruik van duurzame energie. Een duurzame stad heeft een minimale bijdrage
aan klimaatverandering doordat ze klimaatneutraal en klimaatbestendig is.
In deze prioritaire innovatiethema’s kiest de sector in lijn met de ontwikkeling van het
topsectorenbeleid bewust voor een sterkere inzet op het oplossen van maatschappelijke
uitdagingen, het inspelen op nieuwe marktkansen en sectorspecifieke uitdagingen voor het sterker
verbinden van kennis met markt.

3.8 Innovatieve bedrijven
In hoofdstuk 2 werd reeds kort de kracht en de bedrijvigheid van de Nederlandse watertechsector
beschreven. Nederland telt volgens het BBO-onderzoek rond de 1000 mkb-bedrijven die volgens de
gegeven definitie actief zijn op het gebied van watertech. Voor veel van deze bedrijven is kennis een
belangrijke voorwaarde voor het bedrijfsmodel en de concurrentiekracht. Overigens zijn het niet
alleen maar technologiebedrijven die aan R&D doen, maar ook dienstverleners en (andere)
toeleverende bedrijven. Daarnaast zijn de 10 drinkwaterbedrijven en 21 waterschappen onderdeel
van de sector. Strikt genomen zijn de publieke waterbedrijven afnemers van de private
watertechnologiebedrijven. Voor dit rapport wordt geen uitputtende lijst met bedrijven gegeven. In
plaats daarvan wordt gebaseerd op het BBO-rapport in tabel 1 een beeld gegeven van de grootste
bedrijven in de sector aangevuld met een aantal publieke afnemers als drinkwaterbedrijven en
waterschappen en tot slot grote ingenieursbureaus.

13

Tabel 1. Overzicht bedrijven actief in de watertechsector
Belangrijkste 25 bedrijven

Belangrijkste publieke afnemers

Ingenieursbedrijven

Antea Group

Drinkwaterbedrijven

Advies- en Ingenieursburo Dynatech

Arcadis

Brabant Water

Adviesbureau C.G.M. Schrijvers

Colubris Environment (Redox, Schneider,

Dunea

Antea Group

K-Pack)

Evides

Arcadis

DMT Environmental Technology

Oasen

Aveco de Bondt

Econosto

PWN

Copier Water

Hatenboer Water

Vitens

De Haan Consult

Landustrie Sneek

Waterbedrijf Groningen

Deerns Groep

LG Sonic

Waternet

Engiplast

Lit-UV

WMD

EnviroChemie

Logisticon Water Treatment

WML

Euroconsult Mott MacDonald

Nalco Europe

Fugro

Nijhuis Industries

Waterschappen

Ingenieursbureau ‘De Overlaat’

Ovivo

Hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht

Ingenieursbureau Land

Paques

Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden

Ingenieursbureau Moons

Pentair Proces Technology

Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

Ingenieursbureau Oosterom

PWN Technologies

Hoogheemraadschap van Delfland

Ingenieursbureau Schneider

Royal HaskoningDHV

Hoogheemraadschap van Rijnland

InRIO advies- en ingenieursbureau

RWB Water Services

Hoogheemraadschap van Schieland en

Iv-Groep

Stork Nederland

Krimpenerwaard

Lievense CSO

Sweco

Waterschap Aa en Maas

Royal HaskoningDHV

Triqua

Waterschap Brabantse Delta

Stantec

Veolia Nederland

Waterschap De Dommel

Sweco

Wavin

Waterschap Drents Overijsselse Delta

Tauw Group

Witteveen+Bos
Xylem Water Solutions Nederland

Waterschap Hollandse Delta

Tebodin

Waterschap Hunze en AA's

TIM Tholen Ingenieursburo

Waterschap Limburg

Membraantechnologie
Witteveen+Bos

Waterschap Noorderzijlvest
Waterschap Rieverenland
Waterschap Rijn en Ijssel
Waterschap Scheldestromen
Waterschap Vallei en Veluwe
Waterschap Vechtstromen
Waterschap Zuiderzeeland
Wetterskip Fryslân

3.9 Samenwerkingsplaatsen: congressen en symposia
Naast de samenwerking in het kader van het TKI Watertechnologie zijn ook congressen en symposia
platforms voor samenwerking en kennisverspreiding. Ook hier worden partijen en instituten met
elkaar verbonden en aangezet tot samenwerking. Gedacht kan worden aan








Nieuwjaars Congres voor de Watertechnologie (TU Delft) jaarlijks in januari,
WaterLink Symposium, jaarlijks in januari,
Nationale Watertechnologie Week / Aqua Nederland vakbeurs, jaarlijks in maart,
European WaterTechnology Week, tweejaarlijks in september,
Wetsus annual congres, jaarlijks in oktober,
Water Science for Impact, oktober (jubileum congres WUR).
Aquatech, tweejaarlijks in november (gecombineerd met de AIWW),

14



Diverse seminars/ bijeenkomsten van STOWA, Deltares, TNO, KWR, Wetsus (al dan niet
i.s.m. WaterCoalitieNL partners cq. TKI Watertechnologie).

Water breed, inclusief watertech
 NKWK congres, april
 Amsterdam International Water Week, november (om de 2 jaar, combi met Aquatech)
 AIWW Summit, november (om de 2 jaar)
 KNW najaarscongres
 Bijeenkomsten Topsector Water
 Nationaal Deltacongres
 Kennisdag Zoetwater
Naast deze grote jaarlijkse evenementen worden er door de WUR, TUD, KWR en Wetsus congressen
en seminars op het gebied van watertechnologie georganiseerd en zijn er ook veel bijeenkomsten op
zeer uiteenlopende onderwerpen waar watertechnologie een onderdeel van is, zoals bijvoorbeeld de
Innovation Expo, events die niet jaarlijks plaatsvinden of het Water Event (WUR, landbouw-water).
Zie voor een breed overzicht https://www.waterforum.net/agenda/2018-09/

15

4. Missiegedreven innovatiebeleid en topsectoren
4.1 Inleiding
In juli 2018 heeft de staatssecretaris van EZK de brief ‘Naar een innovatiebeleid met impact’23 naar
de Tweede Kamer gestuurd. Centraal in het vernieuwde missiegedreven innovatiebeleid staan de
economische kansen van de maatschappelijke uitdagingen en de ambitie om een vooraanstaande rol
te spelen op een aantal sleuteltechnologieën. Daarmee wil het kabinet de innovatiekracht van de
topsectoren gebruiken om grote maatschappelijke uitdagingen aan te pakken en de
concurrentiekracht van ons land te versterken.
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de gevolgen van de vernieuwing van het Topsectorenbeleid naar
een missiegedreven innovatiebeleid voor de programmering en de samenwerking van het publiekprivate onderzoek. In het nieuwe beleid is vraagsturing vanuit het bedrijfsleven niet langer bepalend,
maar wordt er juist gestuurd op maatschappelijke uitdagingen. Voor de programmering van het
watertechnologisch onderzoek betekent dit een verbreding. Naast waterkwaliteit als zelfstandig
thema wordt watertechnologie veel meer een “enabling” technologie voor het realiseren van de
maatschappelijke doelstellingen waarvoor andere sectoren leidend zijn. Deze beleidsvernieuwing
naar een missiegedreven innovatiebeleid stelt nieuwe eisen aan de manier waarop universiteiten en
kennisinstellingen hun onderzoek programmeren. In paragraaf 4.2 wordt ingegaan op
innovatiemissies die zijn opgesteld en de innovatieprioriteiten waaraan de watertechnologiesector
een bijdrage zou kunnen leveren. In paragraaf 4.3 wordt ingegaan op de aanpak en de eisen die dit
stelt aan kennisinstellingen en topsectoren.

4.2 Maatschappelijke uitdagingen en sleuteltechnologieën
De verantwoordelijke departementen hebben naar aanleiding van de vier thema’s,
Landbouw/Water/Voedsel, Energie & Duurzaamheid, Gezondheid & Zorg en Veiligheid – en het
thema Sleuteltechnologieën – missies en doelen uitgewerkt die leidend voor Kennis en
Innovatieagenda’s (KIA’s) van de topsectoren voor 2020-2023. Voor de watertechnologie sector is de
meest directe link gelegen in het thema Landbouw, Water, Voedsel, waar een zelfstandig
missiegedreven innovatieprogramma voor waterkwaliteit is opgenomen. Relevant zijn verder de
innovatieprioriteiten en cross-overs die centraal staan in het thema Energietransitie en
Duurzaamheid, Circulaire Economie en sleuteltechnologieën en in mindere mate met zorg en
gezondheid.24
4.2.1 Thema Landbouw, Water, Voedsel
Het thema landbouw, water, voedsel richt zich op de grote uitdagingen op het terrein van
voedselproductie, klimaatverandering, waterkwaliteit en duurzaam gebruik en beheer van grote
wateren. Wereldwijd is er sprake van een sterk groeiende, welvarende en geürbaniseerde bevolking
waardoor de druk op natuurlijke hulpbronnen, zoals water, toeneemt. Er zijn vernieuwende en
integrale strategieën en technologieen nodig om voedselzekerheid, biodiversiteit, gezondheid,
waterkwaliteit, zoetwatervoorziening en waterveiligheid te waarborgen en onze landbouwkringlopen
te sluiten. Watertechnologie speelt hier in een belangrijke rol zowel voor de kwaliteit van drinkwater
en oppervlakte water, maar ook als enabling technology voor de landbouw en industrie.

23

“Naar missiegedreven innovatiebeleid met impact” Kamerstuk 33009, 13 juli 2018, nr. 63
24 “Missiegedreven Innovatie- en Topsectorenbeleid” Kamerstuk 33009, 26 april 2019, nr. 70.

16

Voor dit maatschappelijke thema landbouw, water, voedsel zijn de volgende missies geformuleerd:
A. Kringlooplandbouw: In 2030 is in de land- en tuinbouw het gebruik van grondstoffen en
hulpstoffen substantieel verminderd en worden alle eind- en restproducten zo hoog mogelijk
tot waarde gebracht.
B. Klimaatneutrale landbouw en voedselproductie: In 2050 is het systeem van landbouw en
natuur netto klimaatneutraal.
C. Klimaatbestendig landelijk en stedelijk gebied: Nederland is in 2050 klimaatbestendig en
waterrobuust.
D. Gewaardeerd, gezond en veilig voedsel: In 2030 produceren en consumeren we gezond,
veilig en duurzaam voedsel en verdienen ketenpartners, inclusief de boer een eerlijke prijs.
E. Duurzame Noordzee, oceanen en binnenwateren: Voor de mariene wateren is er in 2030 en
voor rivieren, meren en estuaria in 2050 een balans tussen enerzijds ecologische draagkracht
en waterbeheer (waterveiligheid, zoetwatervoorziening en waterkwaliteit) en anderzijds de
opgaven voor hernieuwbare energie, voedsel, visserij en andere economische activiteiten.
F. Nederland is en blijft de best beschermde en leefbare delta ter wereld, ook na 2100, door
het tijdig nemen van toekomstbestendige en integrale maatregelen tegen beheersbare
kosten.
Verschillende missies binnen het thema Landbouw, water & Voedsel bieden voor de
watertechnologie sector diverse aanknopingspunten, zoals missie A, C, D, E en F. Onder missie C is
daarbij een zelfstandig missiegedreven innovatieprogramma voor waterkwaliteit voorgesteld.
4.2.2 Thema Energietransitie en Duurzaamheid
Om in 2050 een leefbare aarde te hebben, moet er een grote inspanning gedaan worden ten aanzien
van het klimaat. Nederland wil de nationale broeikasgasuitstoot terugdringen met 49% in 2030,
oplopend naar 95% in 2050 ten opzichte van 1990. Daarbij moet inventiever omgegaan worden met
de grondstoffen die er zijn. In een circulaire economie bestaat geen afval en worden grondstoffen
steeds opnieuw gebruikt. Onder dit thema zijn drie missies geformuleerd voor CO2-reductie,
circulaire economie en toekomstbestendige mobiliteit. De tweede missie over circulaire economie
biedt voor de watertechnologie sector diverse aanknopingspunten.
4.2.3 Thema Gezondheid en Zorg
De centrale missie voor het thema gezondheid en zorg is dat alle Nederlanders in 2040 tenminste vijf
jaar langer in goede gezondheid leven en dat gezondheidsverschillen tussen de laagste en hoogste
sociaal-economische groepen met 30% afgenomen. Voor de watertechnologiesector biedt het eerste
subthema over reductie van de ziektelast met 30% in 2040 als gevolg van een ongezonde
leefomgeving en levensstijl goede aanknopingspunten voor cross-overs en samenwerking als het
gaat om het zuiveren van medicijnresten uit afvalwater.
4.2.4 Sleuteltechnologieën
Nederland draait als klein land in veel sleuteltechnologieën wetenschappelijk mee in de top en kan
ook bouwen op bedrijven met een sterke technologiepositie. Belangrijk hierbij is het creëren
voldoende massa. Dat is nodig om in de verdere ontwikkeling, diffusie en opschalingsfasen
concurrerend te zijn en te blijven ten opzichte van andere landen. De volgende sleuteltechnologieën
bieden voor de watertechnologie sector diverse aanknopingspunten: geavanceerde materialen en

17

composieten, Biotechnologie, Micro- en Nano-elektronica, ICT, Meet- en detectietechnologie,
Quantum- en nanotechnologie, Elektrochemische conversie & materialen (ECCM).

4.3 Aanpak missiegedreven innovatie
In het nieuwe missiegedreven innovatiebeleid staan de economische kansen van maatschappelijke
uitdagingen en sleuteltechnologieën centraal. Er wordt voortgebouwd op het organiserend
vermogen van de topsectoren en TKI’s, waarbij het initiatief voor het opstellen van de kennis en
innovatieagenda’s eveneens bij de topsectoren ligt, in samenspraak met alle relevante partners uit
het veld, zoals bedrijven, departementen, de brede wetenschap, kennisinstellingen, NWO en
regionale overheden.
Het nieuwe missiegedreven innovatiebeleid stelt nieuwe eisen aan de topsectoren en de integraliteit
van de programmering van onderzoek en innovatie. Er wordt gevraagd om:
- Een hoge mate van cross-sectorale samenwerking (tussen topsectoren) en een
multidisciplinaire aanpak met name ook in de wetenschap en het toepassingsgericht
onderzoek,
- Integraliteit in de gehele innovatieketen, van fundamenteel onderzoek tot valorisatie en
marktcreatie. In het bijzonder zal er aandacht worden besteed aan het leggen van
verbindingen met startups, scale-ups, het mkb, afnemers en het creëren van de juiste
randvoorwaarden door overheden.
- Technologische innovatie wordt gekoppeld aan niet-technologische of sociale innovatie.
- De missiegedreven aanpak vraagt verder dat nieuwe netwerken met nieuwe partijen
ontstaan, zoals maatschappelijke organisaties en uitdagers, en tot slot,
- Het betrekken van verschillende overheidsniveaus in de financiering van innovatie: van
steden en regio’s, tot nationale overheden en de EU.
Deze eisen gelden ook voor de watertechsector en de universiteiten, kennisinstellingen en bedrijven
die hierin actief zijn.

18

5. Conclusie en aanbevelingen versterkte samenwerking Watertech
In de voorgaande hoofdstukken komt naar voren dat de Nederlandse watertechsector een
florerende en innovatieve bedrijfssector is waarin onderzoek en innovatie leiden tot een relatief
hoge groei in omzet en export, die hand in hand gaat met een betekenisvolle bijdrage aan
maatschappelijke uitdagingen en de sustainable development goals van de Verenigde Naties.
Een adequate kennisinfrastructuur is nu en in de toekomst essentieel om de Nederlandse
watertechsector goed te kunnen bedienen. Een substantieel aantal universiteiten hogescholen en
kennisinstellingen houdt zich bezig met watergebonden onderzoek, waarbij volgens de gekozen
definitie voor watertechnologie 12 kennisinstellingen kunnen worden geïdentificeerd die zich richten
op watertechnologisch onderzoek: 1. de universiteiten en HBO-instellingen TUD, WUR, RUG, UT,
TUE, UvA, VU en CEW en 2. een viertal kennisinstellingen, namelijk Wetsus, KWR, Deltares en TNO.
De centrale vraag van dit adviesrapport is of een versterking van de samenwerking of een verdere
krachtenbundeling tussen kennisinstellingen noodzakelijk is. En zo ja, hoe deze intensievere
samenwerking vorm gegeven kan worden.
5. Uit de landschapsanalyse concludeert de expertgroep dat er in het bestaande landschap op een
goede manier wordt samengewerkt tussen de verschillende kennisinstellingen uit de selectie. De
expertcommissie concludeert daarbij dat de topsectoraanpak en de samenwerking die tot stand is
gekomen in het TKI Watertech de sector heeft versterkt: de samenwerking is verbeterd en er is
sprake van een toename aan innovatieprojecten. Zowel in het TKI-bestuur en in sterkere mate in
de inhoudelijk georiënteerde programmaraad zijn vrijwel alle relevante partijen
vertegenwoordigd waaronder KWR, Wetsus, NWO, WUR, TU Delft, TNO en Deltares etc. In de
afgelopen jaren heeft de programmaraad zich daarbij op een natuurlijke manier ontwikkeld tot
een gremium dat alle relevante actoren (uit de subset) structureel verbindt, een goed overzicht
heeft van het veld en de keten en in staat is om de samenwerking tussen partijen aan te jagen.
Een goed voorbeeld hiervan is de beleidsinhoudelijke bijdrage die de programmaraad heeft
geleverd ten aanzien van maatschappelijke thema’s die centraal staan in het nieuwe
missiegedreven innovatiebeleid, zoals Landbouw, Water Voedsel.
6. De expertcommissie is van mening dat in het licht van het vernieuwde missiegedreven
innovatiebeleid een intensievere samenwerking in de watertechsector wenselijk is. De
maatschappelijke uitdagingen die centraal staan, zijn inmiddels uitgewerkt in een aantal zeer
ambitieuze missiegedreven innovatieprogramma’s. Daarbij treedt er een inhoudelijke en
thematische verbreding op waarbij watertechnologisch onderzoek, naast waterkwaliteit als
zelfstandig thema, veel meer een “enabling” technologie is binnen de maatschappelijke
uitdagingen waar andere sectoren leidend zijn. Een verdere (financiële) krachtenbundeling binnen
de programmering van het watertechnologisch onderzoek is daarin mogelijk een volgende stap.
7. Het vernieuwde missiegedreven innovatiebeleid stelt daarnaast meer eisen aan de manier
waarop onderzoek en innovatie wordt geprogrammeerd. De toekomstige
onderzoeksprogrammering zal veel integraler zijn, waarbij er nadrukkelijk wordt gestuurd op de
bijdrage van de watertechsector aan meerdere maatschappelijke uitdagingen met nadruk op
cross-sectorale en multidisciplinaire samenwerking. Verder wordt de scope van de samenwerking
groter om dat er over de gehele innovatieketen en met inbegrip van nieuwe spelers en uitdagers,
19

geprogrammeerd zal worden. Ook binnen de NWA is intensieve samenwerking cruciaal,
bijvoorbeeld in de vorm van consortia die meerdere disciplines combineren, die de volledige
kennisketen afdekken en die maatschappelijke partijen weten te betrekken. Om deze aanpak tot
een succes te maken is een intensievere samenwerking tussen KWR, Wetsus, de universiteiten en
de TO2 instellingen wenselijk. De expertcommissie ziet daarbij meerwaarde in een nog nader uit
te werken nationaal programma waarin wordt uitgewerkt hoe de sector aan de verschillende
uitdagingen gaat bijdragen en waarin de regierol adequaat en met voldoende draagvlak en
capaciteit wordt opgepakt.
8. De expertcommissie beveelt de staatsecretaris aan om de regierol te beleggen bij het TKI
Watertech. Het TKI, met name de programmaraad, heeft zich ontwikkeld tot een gremium dat bij
uitstek in staat is om vanuit haar bestaande rol en netwerk het onderzoeksveld en de keten te
overzien, de relevante actoren met elkaar te verbinden en de krachten te bundelen. De regierol
van de programmaraad kan inhouden dat in meerdere sessies met de relevante actoren (TUD,
WUR, UT, TUE, RUG, UvA, VU, CEW en Wetsus, KWR, Deltares en TNO de inhoudelijke prioriteiten
worden vastgesteld in een nationaal programma dat richtinggevend is voor de
onderzoeksprogrammering in de watertechsector zonder dat daarbij de verantwoordelijkheden
en autonomie van de verschillende instituten worden ingeperkt. Volgens de expertcommissie
vervult het Institute for Sustainable Process Technology (ISPT) als verbinder binnen de chemiesector een vergelijkbare rol die leerzaam kan zijn voor de actoren in de watertechsector. De
expertcommissie merkt op dat deze rol overigens in overeenstemming dient te zijn met de zich
nog ontwikkelende governance in het kader van de maatschappelijke uitdaging Landbouw, Water
Voedsel.

20

Deel II
6. Wetsus
6.1 Inleiding
In de aanleiding van dit rapport werd aangegeven dat door verschillende stakeholders de
meerwaarde van Wetsus voor de watertechsector positief wordt beoordeeld. Wetsus is voor veel
stakeholders een goed voorbeeld van samenwerking met impact. Het huidige financieringsmodel lijkt
op termijn echter niet houdbaar te zijn. In Deel II van het rapport wordt in hoofdstuk 6 uitgebreider
ingegaan op het onderzoeks- en innovatiemodel van Wetsus, de plaats van Wetsus in het
onderzoekslandschap en de evaluatie van Wetsus o.a. door NWO. In dit hoofdstuk ontstaat daardoor
een beter beeld van de meerwaarde van Wetsus voor het huidige onderzoeksveld en de manier
waarop Wetsus kan bijdragen aan de maatschappelijke uitdagingen van het vernieuwde
missiegedreven innovatiebeleid. In hoofdstuk 7 wordt ingegaan op de huidige financiering van
Wetsus, de stappen die zijn gezet ten aanzien van de structurele financiering van Wetsus en worden
concrete aanbevelingen gegeven.

6.2 Huidige Governance Wetsus
Het onderzoeksprogramma van Wetsus richt zich op baanbrekende innovaties in de
watertechnologie. Wetsus is een multidisciplinaire onderzoeksomgeving waar meer dan 40
hoogleraren van 22 Europese kennisinstellingen en 109 bedrijven samenwerken aan oplossingen
voor water-gerelateerde problemen. Hierdoor brengt Wetsus het grootste watertechnologienetwerk
in Nederland samen. Deze innovaties die uit het Wetsus-onderzoek voortkomen worden door de
publiek private samenwerking in het onderzoek naar de markt gebracht middels IP-overdacht aan
bestaande bedrijven en spin-offs.
6.2.1 Organisatie
Wetsus is een non-profit stichting en wordt geleid door een executive board (prof.dr.ir. Cees
Buisman en Johannes Boonstra) en een raad van toezicht. De deelnemende organisaties in Wetsus
zijn vertegenwoordigd in de raad van toezicht die bestaat uit vier leden vanuit de aangesloten
bedrijven, vier leden vanuit deelnemende kennisinstellingen en twee onafhankelijke leden.
Wetsus’ internationale onderzoeksprogramma wordt gecoördineerd door een programmadirecteur
samen met het wetenschappelijk management team.25 Het onderzoeksprogramma is ingedeeld in 24
thema’s waarbinnen PhD-onderzoeksprojecten worden uitgevoerd. De onderzoeksprojecten worden
uitgevoerd door PhD-onderzoekers die in dienst zijn bij en begeleid worden door de in Wetsus
samenwerkende kennisinstellingen. Deze PhD-onderzoekers worden doorgaans fulltime
gedetacheerd bij Wetsus en werken in het Wetsus laboratorium. De PhD-onderzoekers rapporteren
de onderzoeksresultaten en de voortgang van het onderzoek binnen het betreffende thema.
Om ervoor te zorgen dat het onderzoeksprogramma uitgevoerd kan worden in labs met state-of-theart analyseapparatuur en experimenteerruimtes met hoogstaande onderzoeksfaciliteiten worden
deze beheerd door een ondersteunende staf die bestaat uit vaste analisten en technici.

25

https://www.wetsus.nl/home/wetsus-board-management/science

21

6.2.2 Innovatiemodel
Wetsus heeft een Open Community innovatiemodel, geïllustreerd in figuur 3. Veel universitaire
onderzoeksgroepen werken via het Open Network innovatiemodel.26 Beide vormen van
samenwerking, zowel het innovatienetwerk en de innovatie-community, hebben hun sterkten en
zwaktes. Een gezond innovatielandschap kan van beide innovatiemodellen profiteren.

Figuur 3: Open Community innovatiemodel dat Wetsus hanteert voor haar onderzoeksprogramma
(rechts) in vergelijking tot het Open Network innovatiemodel dat doorgaans toegepast wordt in
wetenschappelijke onderzoeksprojecten (links)

Hierboven werd genoemd dat met het innovatiemodel van Wetsus de vraagsturing vanuit de
publieke en private bedrijven goed kan worden vormgegeven waarbij onderzoek inhoudelijk en in de
tijd goed gepland kan worden. In tegenstelling tot het Open Netwerk model, waar er op projectbasis
steeds weer relaties moeten worden gelegd, wordt in het Open Community model dat Wetsus
hanteert gewerkt met langdurende relaties. Hierbij ontwikkelen alle betrokken spelers in een
onderzoeksthema (de community) nieuwe ideeën en nieuwe initiatieven. Belangrijk hierin is dat er
sprake is van een structurele, langdurige samenwerking, waarbij binnen het onderzoeksthema
voortgebouwd kan worden op eerder samen opgebouwde kennis. Deze kennis kan niet buiten het
onderzoeksthema worden benut door niet betrokken partijen. Deze waarborg geeft de vrijheid om
risicovol pioniersonderzoek te doen, waarbij het risico eens gezamenlijk gedragen wordt.

26

Universitaire onderzoeksgroepen werken niet uitsluitend volgens het Open Network model. Enkele
onderzoeksgroepen van de TUD werken eveneens volgens het Open Community model.

22

Het onderzoeksprogramma van Wetsus is in staat om veel hoogleraren – en daarmee veel
onderzoeksdisciplines - aan het watertechnologieonderzoeksdomein te verbinden. Binnen een
thema is niet de onderzoeksdiscipline in eerste instantie leidend (zoals in het model waarbij de
onderzoeker de spil is), maar de maatschappelijke of commerciële uitdaging. In een thema wordt
kennis ingebracht vanuit verschillende onderzoeksdisciplines en vanuit de betrokken bedrijven en
eindgebruikers . In nagenoeg alle gevallen wordt er meer dan één PhD-onderzoeksproject uitgevoerd
in een thema.

6.3 Positie Wetsus in het watertechnologisch onderzoekslandschap
6.3.1 Wetsus en de universiteiten
In paragraaf 3.4 en 6.2 werd reeds opgemerkt dat Wetsus een multidisciplinaire
onderzoeksomgeving is met meer dan 40 hoogleraren van 22 Europese kennisinstellingen en 109
bedrijven.27 In 2017 promoveerden er 8 PhD-studenten, in 2018 waren dat er 15 (bij meer dan 6
verschillende universiteiten). In 2017 publiceerde Wetsus 64 peer-reviewed papers in
wetenschappelijke tijdschriften, in 2018 waren dat er 65.28
De omvang van Wetsus en van universitaire vakgroepen is in termen van aantallen onderzoekers
(PhD studenten & postdocs) en aantallen publicaties vergelijkbaar. Uit de getallen blijkt dat er met
vooral Environmental Technology van de WUR en Environmental Biotechnology van TUD een
intensieve samenwerking bestaat binnen het Wetsus-programma. In het verleden zijn ook vanuit
Sanitary Engineering van de TUD meerdere PhD studenten in het Wetsus programma gepromoveerd
en momenteel wordt er een gezamenlijk PhD-project vormgegeven via de NWO-Wetsus call van
2019. Verder weet Wetsus in haar programma ook andere onderzoeksgroepen van de WUR en TUD
en andere universiteiten (met name UT, TUE en RUG) te verbinden. Voor een groot aantal van de
deelnemende vakgroepen in Wetsus geldt dat deze afzonderlijk onvoldoende kritische massa hebben
op het gebied van watertechnologie. Door participatie in het Wetsus-programma zijn deze
vakgroepen echter in staat om actief te zijn en resultaten te boeken in dit onderzoeksgebied. Het
multisiciplinaire karakter van het watertechnologie-onderzoek onderstreept dat inbreng van (veel)
verschillende onderzoeksdisciplines nodig is om te komen tot vernieuwende technologische
oplossingen.
Een andere observatie is dat het aantal dissertaties in 2018 (15) bij Wetsus in verhouding is met de
huidige populatie PhD studenten (60), uitgaande van een gemiddelde duur van 4-5 jaar voor een PhD
student om de promotie tot een goed einde te brengen. De omvang van het programma is dan ook
vanaf 2015 redelijk stabiel. Naar verwachting draagt het langjarige commitment van de stakeholders
(bedrijfsleven, universiteiten en overheden) hieraan bij. In het Wetsus-programma wordt de
vraagsturing en betrokkenheid van publieke en private bedrijven vereenvoudigd en bestendigd met
langjarige commitments door lidmaatschappen in plaats van incidentele deelname aan
projectconsortia of via contractresearch. Een belangrijke conditie hiervoor is de stabiliteit die Wetsus
kan bieden door de langjarige financiering uit publieke middelen. Zo is er al jarenlang een nagenoeg
gelijkblijvend commitment van >100 bedrijven (109 in 2018), waarvan 57 mkb-bedrijven (bedrijven
met een jaaromzet kleiner 100 miljoen euro). De programmering van de Wetsus onderzoeksthema’s

27
28

Wetsus (2017), Scientific Audit Rapport
Wetsus (2019), Annual report 2018

23

en de definiëring van de PhD-projecten kan daarom goed gepland worden, zowel inhoudelijk als in de
tijd. Hierin zit ook voordeel voor de betrokken onderzoeksgroepen van de universiteiten.
6.3.2 Wetsus en de onderzoeksorganisaties
Wetsus werkt niet alleen samen met universiteiten. Ook andere kennisinstellingen worden
betrokken in de begeleiding van de onderzoekers. Zo zijn er wetenschappelijke begeleiders van KWR,
Deltares en RIVM betrokken bij de huidige PhD-projecten.
De samenwerking tussen Wetsus en KWR heeft daarnaast vorm gekregen in verschillende fasen.
Vanuit het collectieve onderzoek voor drinkwaterbedrijven (BTO) in combinatie met VEWIN zijn
meerdere PhD projecten gecofinancierd die specifiek betrekking hadden op “schoon water
technologie”. Daarnaast zijn er verschillende personele unie’s geweest, waarbij post-doctorale
onderzoekers parttime aangesteld zijn bij beide instituten. Op een aantal onderzoeksthema’s werken
de universiteiten bij Wetsus aan fundamenteel onderzoek en technologieontwikkeling, terwijl KWR
gelijktijdig wetenschappelijk onderzoek uitvoert naar de toepassingsmogelijkheden van dit
onderzoek. Een voorbeeld hiervan is de ontwikkeling van sensors voor leidinginspectie in het Wetsus
programma, waarbij kennis van materiaalverouderingsmechanismen bij KWR van belang zijn voor de
duiding van de meetsignalen. Begin 2020 starten KWR en Wetsus met twee gezamenlijke PhDtrajecten.
Net zoals de drinkwaterbedrijven sluit een groeiend aantal waterschappen zich aan bij de
onderzoeksthema’s in het Wetsus-programma. Naast deze lidmaatschappen van de waterschappen
wordt er ook als collectief geïnvesteerd in het onderzoek. Zo participeren de Noordelijke
drinkwaterbedrijven en waterschappen naast de eigen lidmaatschappen ook als vereniging in een
aantal onderzoeksthema’s. Ook participeert Stowa met het collectieve onderzoeksprogramma voor
de waterschappen met een tweetal onderzoeksprojecten in het Wetsus programma.
Wetsus is samen met CEW en de Water Alliance onderdeel van de WaterCampus Leeuwarden. De
WaterCampus wil het knooppunt zijn van de Nederlandse watertechnologiesector, en heeft de
ambitie deze sectorverbindende rol te vervullen voor heel Europa. De WaterCampus Leeuwarden
organiseert samenwerking tussen (inter-)nationale bedrijven, kennisinstellingen en overheden in de
watertechnologiesector, teneinde synergie te creëren voor innovatie, onderwijs en
ondernemerschap van wereldniveau en om daarmee de positie van Europese watertechnologie te
versterken.29
6.3.3 Wetsus en bedrijven
In Wetsus zijn alle relevante spelers uit de watertechnologiesector verbonden (technologieontwikkelaars, waterschappen, drinkwaterbedrijven, eindgebruikers, consultants, high tech
bedrijven, financiële instellingen, overheid en natuurlijk wetenschap). In verschillende (inter)nationale wetenschappelijke programma’s bij Wetsus werken onderzoeksinstituten met de industrie
samen aan marktgedreven, toepassingsgericht, multidisciplinair, wetenschappelijk onderzoek, met
als doel dit onderzoek toe te passen in de markt en de maatschappij. De rol van bedrijven in dit
model is cruciaal.
Het Wetsus onderzoeksprogramma is verdeeld in 24 thema’s. Elk thema fungeert als een Intellectual
Property cluster. Per thema werken 4-8 bedrijven en 3-4 universiteiten samen. Ieder bedrijf betaalt
een jaarlijkse vaste (cash) bijdrage per thema, wat het recht geeft om het thema mede vorm te
geven (samen met andere bedrijven in het thema) en om het gedeelde recht van first refusal over de
resultaten van het onderzoek uit te oefenen. Het programma per thema is gebaseerd op ideeën, die
29

https://www.watercampus.nl/nl/

24

worden gerangschikt door de betrokken bedrijven in het thema. Excellente professoren worden
uitgenodigd om het onderzoek te doen en hun kennis en ideeën te delen met de overige thema
participanten. Drie themabijeenkomsten per jaar zorgen voor continue betrokkenheid van alle
stakeholders. Om hun relatief hoge cofinanciering in het programma te laten renderen is de
betrokkenheid van de bedrijven groot.
Kennis die voortkomt uit het fundamentele onderzoek dat bepaald en gecofinancierd wordt door de
deelnemers van een thema, wordt opgeschaald en commercieel toegepast door de themabedrijven.
De kennis wordt beschikbaar gemaakt voor derden via patenten en wetenschappelijke publicaties.
Deelname in Wetsus is open voor alle bedrijven, waarbij de belangen van de zittende deelnemers
beschermd worden. Wetsus weet daarbij ook buitenlandse bedrijfsbijdrages voor haar
onderzoeksprogramma vast te leggen. Per 2019 nemen er bedrijven uit België, Canada, China,
Denemarken, Duitsland, Engeland, Finland, Ierland, Israel, Japan, Monaco, Nederland, Noorwegen,
Oostenrijk, Saudi-Arabië, Schotland, Spanje en de Verenigde Staten deel in Wetsus.
Wetsus stimuleert, deels in WaterCampus30 verband, de valorisatie en business development van de
resultaten uit haar programma. Dat leidt niet alleen tot vervolginnovatietrajecten waarin Wetsus
patenten door deelnemende bedrijven worden opgeschaald en vermarkt, maar ook tot het (tot
dusverre) ontstaan van circa 35 spin-off bedrijven.
Daarnaast stimuleert Wetsus het vertrouwen tussen de deelnemers in haar participantennetwerk,
om daarmee de drempel voor onderlinge samenwerking verder te verlagen. Om de waarde van het
netwerk voor haar deelnemers verder te versterken stimuleert Wetsus de interactie tussen de
participanten zo veel mogelijk, hiervoor worden diverse netwerkevenementen georganiseerd waar
wetenschap, talent en bedrijfsleven elkaar ontmoeten. Er worden ook specifieke bijeenkomsten
georganiseerd, zoals themabijeenkomsten, een Members only congres en workshops.

30

Wetsus is samen met CEW en de Water Alliance onderdeel van WaterCampus Leeuwarden. De WaterCampus
wil het knooppunt zijn van de Nederlandse watertechnologiesector, en heeft de ambitie deze
sectorverbindende rol te vervullen voor heel Europa. WaterCampus organiseert samenwerking tussen (inter)nationale bedrijven, kennisinstellingen en overheden in de watertechnologiesector, teneinde synergie te
creëren voor innovatie, onderwijs en ondernemerschap van wereldniveau en om daarmee de positie van
Europese watertechnologie te versterken. WaterCampus biedt naast deze samenwerkingsfunctie een unieke
onderzoeksinfrastructuur en is daarmee een ontmoetingsplaats van wetenschappers en bedrijven uit heel
Europa.

25

6.4 Evaluaties Wetsus
In 2017 is het Wetsus onderzoeksprogramma volgens het SEP-Protocol geëvalueerd door een
commissie van internationaal vooraanstaande wetenschappers. Voor alle drie de criteria (kwaliteit,
relevantie en vitaliteit) is de maximale score toegekend, gedefinieerd als
“wereldleidend/uitstekend”. Quote:
“Wetsus has achieved a very remarkable goal. Despite its strong focus on industry-relevant projects,
the research quality, publications and impact are world-class. At the same time, Wetsus provides the
private sector with extremely valuable scientific insight and knowledge that allows it to better
compete internationally. The unique set-up of Wetsus at the interface between the universities and
industry has created an extremely innovative environment that is of exceptional benefit not only to
its industry and academic partners but also to society at large. Wetsus has performed extremely well
in all its five major lines of research.”
In 2019 is Wetsus ook beoordeeld in een evaluatie die in opdracht van NWO is uitgevoerd. De
commissie is positief over de kwaliteit en meerwaarde van Wetsus. Tegelijk doet de commissie een
aantal aanbevelingen ten aanzien van het financieringsmodel en de bijdrage van NWO. Deze
evaluatie werd uitgevoerd conform de door NWO ondertekende Letter of Intent, als onderdeel van
de NWO-bijdrage aan de topsector Water en Maritiem.
De commissie is positief over het publiek-private samenwerkingsmodel van Wetsus en typeert
Wetsus als een ‘central hub’ van laagdrempelige services en faciliteiten vooral voor mkb-bedrijven.
“Wetsus has a credible presence in the European water technology sector, and is well respected and
valued by its key stakeholders.”
“Wetsus provides a vibrant and well connected sector community and brokers and facilitates
problem inspired scientific research that is strongly led by, and delivered in collaboration with,
industry.”
Aandachtspunten zijn volgens de evaluatiecommissie:




De verdere ontwikkeling van nieuwe, bredere thema’s met een lange termijn focus. Door het
onderzoek te richten op onderliggende fundamentele vragen kan Wetsus zich ontwikkelen
tot een breeding ground voor de onderzoekslijnen van de toekomst waardoor Wetsus,
volgens de evaluatiecommissie, aantrekkelijker wordt voor grotere, internationale bedrijven;
De commissie vindt dat de hoge mate van sturing van het programma door de bedrijven een
hogere bijdrage van de bedrijven rechtvaardigt, waarmee de basisfinanciering kan worden
bestendigd. Anderzijds meent de commissie dat de NWO-bijdrage juist zou moeten
aangewend om de meer fundamentele kant van het onderzoek te versterken

De constatering uit beide evaluaties is dat de kwaliteit en de meerwaarde van Wetsus niet ter
discussie staat.

26

7. Advies Expertgroep financiering Wetsus
7.1 Inleiding
De afbakening van het Nederlandse watertechnologielandschap in het eerste deel van dit rapport,
positieve externe evaluaties, alsmede de door de expertgroep gevoerde gesprekken met spelers en
stakeholders leiden tot de conclusie dat een duurzaam financieringsmodel voor Wetsus van belang is
voor het in stand houden en verder ontwikkelen van de Nederlandse watertechnologie sector. Dit
hoofdstuk bevat, na een overzicht van financieringsmogelijkheden, een set aanbevelingen en
vervolgacties om te komen tot een duurzaam financieringsmodel voor Wetsus.

7.2 Huidige Financiering Wetsus
Wetsus kent sinds de oprichting in 2003 een financieringsmodel waarbij bedrijven en overheden
bijdragen aan de financiële basis. Regionale, nationale en Europese overheidsfinanciering wordt
gecombineerd met de bijdragen van de in Wetsus deelnemende bedrijven en universiteiten. Alle
bijdragen zijn in cash, behalve de bijdrage van de universiteiten, deze is in kind. Op deze manier was
er de afgelopen jaren een totaalbudget beschikbaar van € 13,8 mln. euro per jaar. De ambitie van
Wetsus is om na 2021 de hoogte van de bedrijvenbijdragen ten minste in stand te houden op het
niveau waar het nu is. Dit is niet alleen belangrijk om het onderzoeksprogramma te financieren, maar
ook om het commitment van de bedrijven aan het programma te behouden.
Het financieringstekort van Wetsus doet zich voor vanaf 2021; in dat jaar vallen de
Zuiderzeelijnmiddelen, € 4,75 mln. euro per jaar, weg en ontstaat er een tekort in de structurele
financiering van het Wetsus-programma.
Bron
prov. obv Reg.Econ. Pakket
Zuiderzeelijn
Regio tbv lab Wetsus (prov/gem.
Leeuwarden)
Regio va 2021
EZK-PPS-toeslag
EZK-transitie
IenM
Tijd. middelen Afsluitdijk
NWO (OCW-middelen PPS)
Univ (in kind)
Bedrijven
Totaal

2016

2017

2018

2019

2020

2021 e.v.

4,75

4,75

4,75

4,75

4,75

-

1,0

1,0

1,0

1,0

1,0

0,88
0,5
0,5

0,88
0,5
-

1,05
0,5
-

1,05
-

1,05
-

1,5*
1,05
-

3
3,5
14,13

0,5
3
3,5
14,13

0,5
3
3,5
14,3

0,5
3
3,5
13,8

0,5
3
3,5
13,8

0,5
3
3,5
9,55

*mede afhankelijk van inbedding

7.2 Resultaten expertgroep financiering Wetsus vanaf 2021
In het kader van de expertgroep is met experts en stakeholders gesproken over de mogelijkheden
om de structurele financiering van Wetsus vanaf 2021 te borgen. Deze gesprekken hebben
geresulteerd in overbruggingsfinanciering van het Rijk, NWO en de universiteiten voor Wetsus op de
korte termijn (2021-2022) en kansrijke mogelijkheden voor de financiering van Wetsus voor de
middellange (na 2022) en lange termijn. In de onderstaande paragraaf adviseert de expertcommissie
27

over de verschillende financieringsmogelijkheden en de vervolgstappen die Wetsus en zijn
stakeholders hier in kunnen nemen.
7.2.1 Bijdrages aan overbruggingsfinanciering van Wetsus vanaf 2021
In 2015 heeft NWO een Letter of Intent afgegeven aan Wetsus met het voornemen om bij positieve
evaluatie de bijdrage van NWO aan de onderzoeksprogrammering van Wetsus te verhogen van € 0,5
mln. tot € 2,0 mln. per jaar. In januari 2019 heeft NWO Wetsus positief geëvalueerd. Op basis van
deze evaluatie en de afspraken in de expertgroep heeft NWO in december 2019 besloten Wetsus een
overbruggingsbijdrage van maximaal € 2,0 mln. euro per jaar in 2021 en 2022 toe te kennen. Indien
een LTP-aanvraag van Wetsus gehonoreerd wordt, start de LTP-bijdrage aansluitend op de
overbruggingsperiode, dus op 1 januari 2023.
De bestaande NWO-financiering voor Wetsus (€ 0,5 mln.) is afkomstig uit de 100 mln. euro aan
middelen die OCW en NWO inzetten in het kader van publiek-private samenwerking in het
Topsectorenbeleid. De overbruggingsbijdrage van NWO zal ook uit deze middelen voor publiekprivate samenwerking afkomstig zijn. In het kader van het vernieuwde Topsectorenbeleid
(missiegedreven innovatiebeleid) waarin maatschappelijke uitdagingen centraal staan, heeft het Rijk
met het bedrijfsleven, de TO2-instituten en NWO een nieuw Kennis en Innovatie Convenant
opgesteld voor de periode 2020-2023. Het Kennis en Innovatie Convenant dat 11 november 2019 is
vastgesteld, bevat de afspraken over de inzet van middelen en de aanzet voor een nieuwe
governancestructuur voor het missiegedreven innovatiebeleid.
In aanvulling op de verhoogde bijdrage van NWO heeft het Rijk besloten voor de jaren 2021 en 2022
per jaar € 1,9 mln. (totaal € 3,8 mln.) overbruggingsfinanciering beschikbaar te stellen en hebben de
WUR, de RuG, de Universiteit Twente toegezegd om, bovenop de in kind bijdrage, ook een financiële
bijdrage (in cash) aan de onderzoeksprogrammering van Wetsus te leveren. Per
universiteit/hogeschool gaat het om een bijdrage van € 0,25 mln. per jaar in cash, in totaal € 0,75
mln. per jaar voor een periode van vier jaar van 2021 tot en met 2024. Momenteel wordt er nog
gesproken met de NHL Stenden Hogeschool over een eventuele bijdrage waardoor de overbrugging
kan worden verhoogd naar € 1 mln. per jaar.
De expertcommissie stelt vast dat de voorstellen van het Rijk, NWO en de universiteiten duiden op
een stevig commitment om ook na 2020 de financiering van Wetsus te borgen.
Voor de korte termijn hebben het Rijk, NWO en drie universiteiten, de WUR, RuG, Universiteit
Twente en mogelijk de NHL Stenden Hoge School overbruggingsfinanciering toegezegd om er voor te
zorgen dat de continuïteit van Wetsus is geborgd. Deze overbrugging voor de korte termijn moet er
toe leiden dat Wetsus kansrijke aanvragen kan doen voor meer structurele financiering op de
middellange termijn. Concreet zijn de volgende door de stakeholders drie toezeggingen gedaan:
1. Overbruggingsfinanciering vanuit het Rijk: EZK heeft namens het Rijk toegezegd om voor de jaren
2021 en 2022 per jaar € 1,9 mln. (totaal € 3,8 mln.) overbruggingsfinanciering beschikbaar te
stellen onder de voorwaarde dat Wetsus verder onderzoek doet naar de verbetering van de
bedrijfsvoering.
2. Overbruggingsfinanciering NWO: uit de PPS-middelen voor het missiegedreven topsectoren- en
innovatiebeleid levert NWO een bijdrage van € 2,0 mln per jaar voor de jaren 2021 en 2022.
3. Overbruggingsfinanciering van de WUR, RuG, Universiteit Twente: een gezamenlijke financiële
bijdrage van € 0,75 mln. per jaar (€ 0,25 mln. in cash per universiteit) voor de periode 2021-2024.

28

Momenteel wordt nog gesproken met de NHL Stenden Hogeschool over een bijdrage waardoor
de overbrugging kan worden verhoogd naar € 1 mln. per jaar.

7.2.2 Kansen voor financiering van Wetsus vanaf 2021: NWO meerjarige programmering en EFRO
Voor de middellange termijn concludeert de expertgroep dat vanaf 2021 twee instrumenten (of een
mix hiervan) kansrijk zijn voor de meerjarige financiering van Wetsus: het nieuwe NWO-instrument
voor meerjarige programmering (gefinancierd uit de € 100 mln. PPS-middelen van NWO) en het
nieuwe EFRO-programma Noord-Nederland 2021-2027.
In het kader van het nieuwe missiegedreven innovatiebeleid werkt NWO momenteel aan de
herinrichting van het instrumentarium waarmee de € 100 mln. euro voor publiek-private
samenwerking wordt ingezet. Begin 2020 zal NWO van start gaan met een nieuw instrument voor
meerjarige programmering. Wetsus kan gebruik maken van dit instrument en kan te zijner tijd een
aanvraag voor meerjarige onderzoeksprogrammering indienen.
De EFRO-programma’s richten zich op de versterking van innovatieve regionale economische
clusters. Watertechnologie is een sterke en innovatieve economische sector in Noord-Nederland en
Wetsus vervult een spilfunctie in dit innovatie-ecosysteem. Bij het vormgeven van het toekomstige
EFRO-programma Noord-Nederland zijn meerdere actoren betrokken: de drie Noordelijke provincies,
relevante gemeenten en waterschappen, het Rijk en de Europese Commissie. Randvoorwaarde voor
de eventuele financiering van Wetsus uit het toekomstige EFRO-programma Noord-Nederland is dat
ondersteuning van Wetsus noodzakelijk wordt geacht voor de verdere ontwikkeling van
watertechnologie als regionale economische sterkte in Noord-Nederland. De provincies Friesland,
Groningen en Drenthe zullen hierover in eerste instantie gezamenlijk een besluit moeten nemen. Het
Operationeel Programma waarin dit besluit wordt opgenomen zal vervolgens door Nederland als
lidstaat ter goedkeuring moeten worden voorgelegd aan de Europese Commissie.31
Zodra het toekomstige EFRO-programma Noord-Nederland in 2021 van start gaat, zal er door Wetsus
en zijn stakeholders een aanvraag uitgewerkt en ingediend moeten worden die daarna beoordeeld
en goedgekeurd moet worden door de managementautoriteit. Een besluit over een eventuele
subsidietoekenning vanuit EFRO zal naar verwachting pas eind 2021 of later worden genomen. Indien
er door de bovenstaande actoren een positief besluit wordt genomen over de mogelijkheid om
Wetsus te financieren binnen het EFRO-programma Noord-Nederland, zal er voor de periode van
januari 2021 (als de Zuiderzeelijnmiddelen wegvallen) tot het moment van subsidietoekenning uit
het EFRO een financiële overbrugging nodig zijn voor Wetsus.
De expertgroep concludeert dat er voor de middellange termijn mogelijke kansen zijn voor de
financiering van Wetsus volgend op de bijdragen van NWO en de universiteiten. De expertgroep
geeft de stakeholders en Wetsus het volgende advies:
1. NWO: lanceert in de eerste helft van 2020 een nieuw instrument voor meerjarige programmering,
gefinancierd uit de € 100 mln. PPS-middelen die NWO en OCW beschikbaar stellen voor het
missiegedreven innovatiebeleid. De expertgroep verwacht dat Wetsus voor dit instrument een
succesvolle aanvraag kan doen die een substantiële bijdrage kan leveren voor een periode
oplopend tot 10 jaar. Centraal in het nieuwe NWO-instrument staan de strategische, funderende
31

EZK neemt als lidstaatverantwoordelijk departement voor de EFRO-programma’s een onafhankelijke positie
in ten aanzien van de mogelijkheden om financiering van Wetsus mogelijk te maken in het EFRO-programma
Noord-Nederland.

29

onderzoekslijnen die kennis en innovaties moeten opleveren voor de maatschappelijke
uitdagingen van het missiegedreven innovatiebeleid. De expertgroep adviseert Wetsus, NWO en
andere stakeholders om met elkaar samen te werken en te komen tot een kansrijke aanvraag in
dit belangrijke instrument.
2. EFRO: ten aanzien van EFRO adviseert de expertgroep de drie Noordelijke provincies en andere
stakeholders om in het toekomstige EFRO-programma Noord-Nederland (2021-2027) de
financiering van de ontwikkeling van campussen als Wetsus mogelijk te maken en een coalitie te
vormen om een kansrijke aanvraag voor Wetsus uit te werken en in te dienen.32

7.2.3 Verdere opties om de onderzoeksfinanciering te borgen of te vergroten
De expertcommissie gaat er vanuit dat met het commitment van het Rijk, NWO en de universiteiten
en de kansen die zijn geïdentificeerd ten aanzien van EFRO en het TKI Watertech de financiering van
Wetsus na 2021 grotendeels of wellicht geheel is geborgd. Daarnaast adviseert de expertgroep
Wetsus om zich blijvend in te spannen voor de verbetering van de bedrijfsvoering door het
aantrekken van nieuwe financieringsbronnen en het verhogen van de efficiency. Indien op termijn
met de inzet van de bovenstaande financieringsmogelijkheden geen duurzaam financieringsmodel
tot stand komt, adviseert de expertcommissie Wetsus en zijn stakeholders opties te onderzoeken
voor een eventuele bijstelling van het bedrijfs- en financieringsmodel.
Daarnaast adviseert de expertgroep het TKI Watertech om voor de lange termijn de ministeries van
IenW en LNV structureel te betrekken bij de programmering van het watertechnologisch onderzoek
en in te zetten op meer structurele onderzoeksfinanciering vanuit het Rijk.
Het belang van Wetsus voor de watertechsector in Nederland en de ambities van Wetsus om juist de
onderzoeksprogrammering en de meerwaarde van Wetsus verder te vergroten worden door de
expertcommissie ondersteund. In deze context is door de expertcommissie gesproken over de
Miljoenennota 2020 waarin een nieuw economische groeistrategie voor Nederland wordt
aangekondigd die moeten leiden tot meer investeringen in sleuteltechnologieën en technologie
gericht op het oplossen van maatschappelijke uitdagingen. Het kabinet geeft in de Miljoenennota
aan dat kennisontwikkeling, onderzoek en innovatie en infrastructuur als belangrijke aanjagers voor
productiviteitsgroei in aanmerking komen voor investeringen uit een nieuw investeringsfonds. In een
kamerbrief van 13 december 2019 geeft het kabinet aan dat de groeistrategie er op gericht zal zijn
om bestaande onderzoeks- en innovatie-ecosystemen te versterken en nieuwe clusters te
ontwikkelen voor veelbelovende technologieën. De expertgroep concludeert dat het
investeringsfonds Wetsus mogelijk een kans biedt om toekomstige ambities en verdere groei van het
onderzoeksprogramma te ondersteunen.

7.3 Lange termijn perspectief voor de structurele financiering van Wetsus
Voor de langere termijn is het toevoegen van Wetsus aan het institutenportfolio van NWO/KNAW
een kansrijk perspectief.33 In de in januari 2019 uitgekomen portfolio-evaluatie velt de commissie
32

EZK neemt als lidstaatverantwoordelijk departement voor de EFRO-programma’s een onafhankelijke positie
in ten aanzien van de mogelijkheden om financiering voor Wetsus mogelijk te maken in het EFRO-programma
Noord-Nederland (2021-2027).
33
NWO heeft als lid van de EGW geen oordeel over de mate waarin een aanvraag voor de NWO/KNAW
instituutsstatus wenselijk of kansrijk is. NWO heeft als organisator en beoordelaar van een eventuele aanvraag
een volstrekt onafhankelijke positie.

30

een positief oordeel over de meerwaarde van de huidige portfolio van NWO- en KNAW-instituten. De
portfoliocommissie concludeert dat, met uitzondering van twee faciliteiten, bestaande instituten
voldoen aan de basisvoorwaarden en de criteria voor nationale meerwaarde. De portfoliocommissie
(p.26) concludeert ook dat: “Het institutenportfolio moet blijven anticiperen op wetenschappelijke
ontwikkelingen en goed oog moet hebben voor nieuwe ontwikkelingen in de maatschappij. Om de
slagkracht te handhaven en te vergroten, moet het portfolio meebewegen met wetenschappelijke en
maatschappelijke uitdagingen. Interdisciplinaire samenwerking is daarvoor van groot belang.“34
Het anticiperen op nieuwe ontwikkelingen vindt deels plaats door vernieuwing binnen de bestaande
NWO- en KNAW-instituten. De portfoliocommissie benoemt echter ook dat er aanleiding kan
ontstaan om, op termijn, nieuwe instituten toe te laten tot het stelsel. De commissie geeft drie
basisvoorwaarden waaraan ieder instituut moet voldoen:
1. internationaal toonaangevend onderzoek verrichten;
2. het belang van onderzoek in de maatschappij zichtbaar maken; en
3. voldoende ‘focus en massa’ hebben.
Daarnaast dient ieder instituut een of meerdere rollen te vervullen:
1. het verkennen van nieuwe (interdisciplinaire) wetenschapsgebieden, aanjagen van nieuwe
onderzoekslijnen en een verbindende en coördinerende rol spelen in het betreffende
onderzoeksveld;
2. het duurzaam toegankelijk maken van collecties of infrastructuur; en
3. talent aantrekken en faciliteren.
De basisvoorwaarden en rollen (aanvullende criteria) worden onderschreven door NWO en KNAW
en door het kabinet.35 Ook wordt een proces voorgesteld om eventuele witte vlekken in de portfolio
te identificeren: wetenschappelijk en maatschappelijk relevante thema’s die onvoldoende worden
afgedekt. Een van de stappen is een periodieke conferentie over kansrijke thema’s, gevolgd door een
nadere analyse.
Hoewel de uitwerking van de criteria nog moet plaatsvinden, is de expertcommissie
watertechnologie van oordeel dat Wetsus goed lijkt te voldoen aan de basisvoorwaarden en
aanvullende criteria. De adviescommissie adviseert het bestuur van Wetsus om tijdig in gesprek te
gaan met NWO en KNAW over het proces dat zal worden gevolgd om te besluiten om eventuele
toetreders tot het institutenstelsel te identificeren en te beoordelen. 36

34

Portfoliocommissie, ‘Rapport Portfolio-Evaluatie’, 10 januari 2019.
Brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, ‘Reactie op de evaluatie van het portfolio
onderzoeksinstituten van NWO en KNAW’, 4 juli 2019 (TK 29338-205).
36
NWO heeft als lid van de EGW geen oordeel over de mate waarin een aanvraag voor de NWO/KNAW
instituutsstatus wenselijk of kansrijk is. NWO heeft als organisator en beoordelaar van een eventuele aanvraag
een volstrekt onafhankelijke positie.
35

31

Appendix 1. Overzicht leden van de expertgroep watertechnologie
Naam

Organisatie

Gerard van der Steenhoven, voorzitter
Pieter de Witte
Joke Cuperus
Arthur Mol
Jasper Knoester
Henk Vasmel
Wim Rulkens
Willem Buijs
Michiel Sweers

DG KNMI
NWO
Vz. TKI Watertechnologie
Rector Magnificus WR
Decaan Faculteit Science and Engineering RUG
Vice vz. RvT Wetsus
Emeritus hoogleraar WR
CEO Hatenboer Water, Topteam Water en Maritiem
EZK, plv. DG Bedrijfsleven en Innovatie

Secretariaat
Ronald Jousma

Accounthouder watertechnologie (EZK)

Overige gesprekpartners
Martijn Poel

OCW

32

Appendix 2 Overzicht van spelers in het watertechnologisch onderzoekdomein
Tabel 1: Universiteiten
Instelling

Focusgebieden

Ophanging

TU Delft

Civiele techniek (CiTG); watermanagement (kwaliteit; kwantiteit
zoals drinkwater, industrieel proces water en civiel en industrieel
afvalwater en riolering); civiele engineering; kust- en mariene
engineering; maritieme technologie; offshore engineering

Universiteit

Environmental biotechnologie (TNW); biotechnologie voor
afvalwater zuivering en afval-to-product processen; Biofilm;
omzetten van stikstof en fosfaatverbindingen; microbiële polymeren
productie
Wageningen
Universiteit

Milieutechnologie; Biotechnologie; hydrologie en waterkwaliteit;
internationaal land & watermanagement; environmental sciences;
klimaatstudies; aard, water & atmosfeer

Universiteit

Universiteit Twente

Civiele techniek; civiele engineering en management; geoinformatie en aardobservatie; sustainable process technology;
membraantechnologie (European Membrane Institute)

Universiteit

TU Eindhoven

Fysische chemie; membraantechnologie (Membrane materials 7
Processes)

Universiteit

Univ. van Amsterdam

Hydrologie, ecologie, milieuchemie

Universiteit

Universiteit Utrecht

Water science en management

Universiteit

Vrije Universiteit

Hydrologie, ecologie, milieuchemie

Universiteit

Radboud Universiteit

Aquatische ecosystemen; Institute for Water & Wetlands Research

Universiteit

Rijks Univ. Groningen

Procestechnologie, water valorization, systems en control,
antibiotica, biotechnologie, ecologie

Universiteit

Tabel 2: HBO-instellingen
Instelling

Focusgebieden

Ophanging

Centre of Expertise
Watertechnology
(CEW)

Waterbesparing en hergebruik; water en energie; industriewater;
nutriënten en landbouw; watersysteem; nutriënten;
sensortechnologie

Toegepast onderzoek
en onderwijs vanuit
HBO-instellingen

Van Hall Larenstein

Circulaire economie en water resources mangement

HBO-instelling

Hogeschool Zeeland

Building with Nature; resilient delta’s; aquacultuur, watertechnologie

HBO-instelling

NHL Stenden

Fysisch aangedreven waterprocessen, watertechnologie

HBO-instelling

Saxion Hogescholen

Internationale watertechnologie

HBO-instelling

33

Tabel 3: Kennis- en onderzoeksinstellingen
Instelling

Focusgebieden

Ophanging

Wetsus

Duurzame watertechnologie (w.o. afvalwater zuivering en hergebruik,
Sensoring van micro/nano vervuiling, grondstoffen hergebruik,
productie van energie uit water, nieuwe water bronnen); enabling
technologies

Stichting opgericht
door UT, WUR, TUD,
bedrijven en regionale
overheden3

KWR Water
Research Institute

Sustainable watercycle (w.o. duurzaam gebruik zoetwaterbronnen;
water en energie; water en klimaatverandering); enabling
technologies

Zelfstandige
onderzoeksorganisatie
opgericht door
drinkwaterbedrijven3

Deltares

Kust en zee; meren & rivieren; bodem en ondergrond; beleid en
planning. Waterveiligheid; ecosytemen en milieukwaliteit; water en
grondstoffen; bouwen in de delta; adaptive delta planning

TO2-instelling37

TNO

Waterbehandelingstechnologie; sensortechnologie; maritieme
technologie

TO2-instituut

Marin

Hydrodynamica en maritieme technologie

TO2-instelling

Wageningen
Environmental
Research (WER)

Aquatische ecologie; hydrologie; water systems & global change;
milieusysteemanalyse

TO2-instituut

Wageningen
Marine Research

Mariene monitoring; duurzame exploitatie en bescherming; voedsel
uit zee; ruimtelijke ordening op zee; natuurlijke oplossingen

TO2-instituut

IHE-Delft

Integrale waterproblematiek in delta’s, watertechnologieen sanitatie.
Het IHE richt zich specifiek op de SDG’s en is een speerpunt in de Bill &
Melinda Gates Foundation.

UNESCO - cat. II38

KNMI

Kennis- en datacentrum voor weer, klimaat en seismologie

Rijkskennisinstelling

NIOO

Planten, dier- en microbiële ecologie op land en in water

KNAW-instituut

NIOZ

Onderzoek der zee mbt estuariene en deltasystemen; kustsystemen;
oceaansystemen; microbiologie in marine omgevingen

NWO-instituut

RIVM

Waterkwaliteitsmonitoring irt gezondheid, milieu

Rijks Kennis Instelling

37
38

Een TO2-instelling is een publiek-privaat gefinancierde onderzoeksinstelling.
Voor een meer zorgvuldige omschrijving wordt verwezen naar de websites van deze organisaties.

34

Tabel 4: Organisaties (mede) gericht op programmering van onderzoek rond watertechnologie en
financiering beschikbaar stellen (geen eigen uitvoering van onderzoek)
Instelling

Focusgebieden

Ophanging

Departementen van
ministeries
NWO
Regio’s
RVO
Institute for
Sustainable Process
Technology (ISPT)
STOWA

Min. I+W, EZK, LNV

Rijksoverheid

Het wetenschappelijke veld
Geografisch ingestoken (bijv. Provincies, ROMs)
Van regio tot internationaal
Procestechnologie voor de industrie, deelsegment water

Rijksoverheid
Lokale overheden
Rijksoverheid
Stichting3

Collectief onderzoek voor de waterschappen; watersystemen,
transport en behandeling van afvalwater
Kennisvergaring en onderzoek met publieke en private financiering op
gebied van riolering in brede context (i.s.m. STOWA)

Stichting3

Stichting Rioned

Stichting3

35