Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

341
Vragen van de leden Van Raan en Van Kooten-Arissen (beiden PvdD) aan
de Ministers van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties over ongewenste druk van de overheid en het
bedrijfsleven op onderzoekers (ingezonden 12 september 2018).
Antwoord van Minister Van Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap) mede namens Minister Knops (Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties) (ontvangen 22 oktober 2018).
Vraag 1
Kent u de berichten «De geldschieter wil wel zelf wat aan het onderzoek
hebben»1, «Overheid dwingt wetenschappers onafhankelijkheid op te geven»2
en «Voor een klein bedrag koopt een bedrijf veel invloed»?3
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Wat is uw reactie op de bevinding van NRC Handelsblad dat een «meerderheid van de wetenschappers zei de beroepscode voor externe financiering
van onderzoek, opgesteld door de Koninklijke Nederlandse Akademie van
Wetenschappen (KNAW), niet te kennen of daar geen gebruik van te
maken»?4
Antwoord 2
Het NRC Handelsblad heeft onderzocht in hoeverre onderzoekers bekend zijn
met de Verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid die door de
KNAW in 2005 is opgesteld. Deze verklaring is bedoeld als een handreiking
die onderzoekers en opdrachtgevers desgewenst samen kunnen ondertekenen. Deze verklaring is niet bindend voorgeschreven. Sinds de inwerkingtreding van de Nederlandse gedragscode voor wetenschapsbeoefening op
1 januari 2005 moeten alle wetenschapsbeoefenaars die bij een universiteit
1

https://www.nrc.nl/nieuws/2018/08/31/de-geldschieter-wil-wel-zelf-wat-aan-het-onderzoekhebben-a1614919
https://www.nrc.nl/nieuws/2018/09/03/ambtenaren-hebben-het-laatste-woord-a1615173
3
https://www.nrc.nl/nieuws/2018/09/05/voor-klein-bedrag-koopt-bedrijf-veel-invloed-a1615509
4
https://www.nrc.nl/nieuws/2018/08/31/de-geldschieter-wil-wel-zelf-wat-aan-het-onderzoekhebben-a1614919
2

ah-tk-20182019-341
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

betrokken zijn de principes uit deze code in acht nemen. Deze code is meer
omvattend dan de verklaring van de KNAW. Dit kan er de oorzaak van zijn dat
de Verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid minder bekend is.
Per 1 oktober 2018 is de nieuwe Nederlandse gedragscode wetenschappelijke
integriteit van kracht. Deze code geldt voor alle onderzoekers van hogescholen, universiteiten, universitair medische centra, KNAW, NWO en TO2instituten. Ik merk dat er veel aandacht is voor deze nieuwe code onder
andere via de websites van de betrokken instellingen en door de brede
consultatie die aan het opstellen van de nieuwe code voorafging. Bovendien
is er op 2 oktober 2018 een symposium georganiseerd met de titel «De
nieuwe gedragscode: hoe nu verder?». Dit symposium bracht wetenschappers, beleidsmakers, bestuurders en andere geïnteresseerden met elkaar in
gesprek over wat nieuw is in de code en hoe deze breed geïmplementeerd
kan worden. Ik verwacht dat met deze aandacht de nieuwe code algemene
bekendheid krijgt en in de praktijk wordt toegepast.
Vraag 3
Deelt u de mening dat de onafhankelijkheid van onderzoekers gebaat zou zijn
bij een grotere bekendheid van de beroepscode voor externe financiering van
de KNAW? Zo nee, waarom niet? Zo ja, wat is daarop uw inzet?
Antwoord 3
Ik vind het vooral belangrijk dat onderzoekers bekend zijn met de nieuwe
Nederlandse gedragscode wetenschappelijke integriteit. Die code geldt ook
voor onderzoek dat in opdracht van derden wordt verricht. Ik constateer dat
deze code door de betrokken partijen (KNAW, NFU, NWO, de TO2-federatie,
de Vereniging Hogescholen en de VSNU) nadrukkelijk onder de aandacht van
onderzoekers wordt gebracht wat ten goede komt aan de bekendheid.
Vraag 4
Wat is uw reactie op de stelling van de hoogleraar scheikunde, de heer
Weckhuysen, dat bij de onderhandelingen over een onderzoekscontract
«vooral grote bedrijven beter onderhandelen en betere advocaten hebben
dan de universiteit»?5
Antwoord 4
De nieuwe Nederlandse gedragscode wetenschappelijke integriteit formuleert
kaders voor onderzoek dat samen met onderzoekspartners wordt uitgevoerd.
Bovendien draagt de code onderzoekers op om alleen onderzoeksopdrachten
aan te nemen die volgens de normen uit deze code uitgevoerd kunnen
worden. Ik verwacht van universiteiten dat zij hun belangen en de belangen
van hun onderzoekers zelf goed weten te beschermen in onderhandelingen
over onderzoekscontracten. En ik acht hen daartoe ook zeer goed in staat.
Vraag 5
Erkent u dat er een belangenverschil kan optreden bij het opstellen van een
onderzoekscontract? Zo nee, waarom niet? Zo ja, erkent u dat dit belangenverschil kan leiden tot een situatie waarin afbreuk wordt gedaan aan de
wetenschappelijke waarheidsvinding? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 5
Samenwerking tussen onderzoekers, het bedrijfsleven en/of de overheid
draagt bij aan de kennisontwikkeling in Nederland. Ja, ik erken dat er hierbij
verschillen kunnen zijn in de belangen tussen wetenschappers en opdrachtgevers. De keuze van het onderzoeksobject en van de onderzoeksvraag kan
prima in gezamenlijkheid bepaald worden. Echter, bij de keuze van de
methode, de beoordeling van de data en de weging van alternatieve
verklaringen is de wetenschapper leidend. Deze keuzes zouden niet bepaald
moeten worden door buiten-wetenschappelijke overwegingen (bijvoorbeeld
overwegingen van commerciële of politieke aard). Ook heeft de wetenschap
er belang bij dat onderzoeksgegevens en onderzoeksdata na afloop van het
onderzoek zoveel mogelijk publiek beschikbaar gemaakt worden. De nieuwe
gedragscode erkent dat er uitzonderingen kunnen zijn vanwege de verant5

https://www.nrc.nl/nieuws/2018/09/05/voor-klein-bedrag-koopt-bedrijf-veel-invloed-a1615509

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

woordelijkheid jegens een opdrachtgever of de openbare veiligheid. Dat vergt
in dergelijke gevallen een afweging tussen belangen en principes.
De Gedragscode Integriteit Rijk is glashelder als het gaat om de rol van de
overheid als opdrachtgever: de onderzoeker moet in alle veiligheid en
onafhankelijkheid zijn/haar werk kunnen doen en de opdrachtgever dient niet
te sturen op de uitkomst van het onderzoek, ook niet als het onderzoek
politiek-maatschappelijk tot een minder gewenste uitkomst leidt. Datzelfde
geldt voor onderzoek dat wordt verricht in opdracht van een private partij.
Een belangrijk element van de nieuwe Nederlandse gedragscode wetenschappelijke integriteit is de zorgplicht van de instellingen om hun onderzoekers in
bescherming nemen tegen beïnvloeding op basis van buitenwetenschappelijke belangen, argumenten of voorkeuren. Hiermee is de
wetenschappelijke waarheidsvinding voldoende gewaarborgd.
Vraag 6
Wat is uw reactie op de in het artikel geuite kritiek op de onduidelijke
verhoudingen tussen bedrijf en onderzoeker, als gevolg van co-financiering
vanuit het bedrijfsleven?6
Antwoord 6
De nieuwe Nederlandse gedragscode wetenschappelijke integriteit geldt voor
wetenschappelijk onderzoek in den brede. Dit omvat zowel publiek als privaat
gefinancierd en zowel fundamenteel als toegepast en praktijkgericht
onderzoek. Daarmee bestaat er helderheid over de normen die gelden bij
co-financiering.
Vraag 7
Erkent u dat bedrijven via co-financiering veel invloed hebben op de
vraagstelling? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 7
Ja, bij samenwerking tussen onderzoeker(s) en bedrijfsleven en/of overheid is
er vaak sprake van het gezamenlijk formuleren van de onderzoeksvraag. Zie
ook het antwoord op vraag 5.
Zoals aangegeven heeft dat positieve effecten op de kennisontwikkeling in
Nederland. Daarbij geldt dat er te allen tijde voldoende ruimte voor onderzoekers moet zijn om eigenstandig onderzoeksvragen te formuleren, zonder
invloed van buiten-wetenschappelijke partijen. Daarom is het essentieel dat
de directe financiering van onderzoek aan de universiteiten via de eerste
geldstroom in balans is en blijft met de andere geldstromen en dat er binnen
de tweede geldstroom voldoende ruimte is en blijft voor vrij onderzoek.
Vraag 8
Kunt u garanderen dat bedrijven via co-financiering geen dusdanige invloed
kunnen hebben – bijvoorbeeld door te eisen dat opdrachtgevers het laatste
woord hebben – dat de wetenschappelijke waarheidsvinding van universiteiten (of andere door de overheid gefinancierde instellingen) in gevaar kan
komen? Zo nee, hoe gaat u ervoor zorgen dat deze invloed teniet wordt
gedaan?
Antwoord 8
Het is aan de opdrachtgever en opdrachtnemer om goede afspraken te
maken bij aanvang van het onderzoek. In de keuze van de methode, bij de
beoordeling van de data en in de weging van alternatieve verklaringen
moeten onderzoekers zich niet laat leiden door buiten-wetenschappelijke
overwegingen (bijvoorbeeld overwegingen van commerciële of politieke
aard). De gedragscode biedt daarvoor een goede basis. Van de opdrachtgever
verwacht ik dat deze transparant is waarom hij voor het onderzoek betaalt.
Bovendien wordt van onderzoekers verwacht dat zij open en volledig zijn
over de rol van externe belanghebbenden, opdrachtgevers, financiers,
mogelijke belangenconflicten en relevante nevenwerkzaamheden. Als er een
zweem van beïnvloeding om het onderzoek hangt dan schaadt dat het

6

https://www.nrc.nl/nieuws/2018/09/05/voor-klein-bedrag-koopt-bedrijf-veel-invloed-a1615509

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3

vertrouwen in de onderzoeker en onderzoeksresultaten en het imago van de
opdrachtgever.
Vraag 9
Kunt u bevestigen dat het afstoten van fundamenteel onderzoek door
bedrijven zoals Philips en Shell ervoor heeft gezorgd dat veel fundamenteel
onderzoek nu door universiteiten wordt uitgevoerd, vaak via een
co-financieringsconstructie met het bedrijfsleven?7
Antwoord 9
Ik kan op dit moment niet bevestigen of universiteiten meer fundamenteel
onderzoek door middel van co-financiering doen met bedrijven omdat
bedrijven zelf minder fundamenteel onderzoek doen. De KNAW komt later dit
jaar met een rapport naar aanleiding van een motie van het lid Paternotte
(Kamerstukken II, 2016–2017, 31 288, nr. 600) over de relatie tussen publiek
gefinancierd onderzoek en investeringen van bedrijven in R&D. Een van de
vragen daarbij is of bedrijven investeringen in onderzoek en ontwikkeling in
Nederland afbouwen en of daarbij gekeken kan worden naar verschillende
typen onderzoek (fundamenteel onderzoek, toegepast onderzoek en pre
competitieve ontwikkeling). Een andere vraag is of er een causaal verband is
tussen de hoogte van de investeringen van bedrijven in onderzoek en
ontwikkeling en de omvang van de publieke middelen voor onderzoek en
innovatie.
Vraag 10
Deelt u de mening dat een steenrijk fossiel-bedrijf zoals Shell, dat nog altijd
circa 85% van haar R&D-budget aan fossiele technieken uitgeeft, hiermee
indirect budget opslurpt dat beter benut zou kunnen worden voor onderzoek
dat bijdraagt aan het aanpakken van de mede door de fossiele industrie
veroorzaakte klimaatverandering?8 Zo nee, waarom niet?
Antwoord 10
Het hoort bij de academische vrijheid dat universiteiten zelf bepalen welk
onderzoek ze willen doen in samenwerking met een bedrijf. Het is uiteraard
wel belangrijk dat een instelling haar scope niet beperkt tot die van een
bedrijf/opdrachtgever. Verder heb ik geen waardeoordeel over welk onderzoek
universiteiten bepalen te doen in samenwerking met een bedrijf anders dan
dat ik wel verwacht dat het onderzoek plaatsvindt volgens de normen van de
Nederlandse gedragscode wetenschappelijke integriteit.
Vraag 11
Wat is uw reactie op de door wiskundedocent Georg Prokert (TU Eindhoven)
opgeworpen vraag «of dit beleid er niet toe leidt dat bedrijven hun eigen
research en development steeds meer door de overheid laten betalen»?9
Antwoord 11
Met «dit beleid» wordt gedoeld op de verplichting dan wel de wens van
onderzoekfinanciers om een externe partner te betrekken bij een subsidieaanvraag voor onderzoek. Hierover wil ik twee opmerkingen maken. Ten eerste
wijst NWO er in het artikel terecht op dat onderzoekers moeten oppassen om
elkaar gek te maken dat er bij elk onderzoek een externe partij nodig is. Bij
vrije beurzen (open competitie) geldt voor NWO dat als het voorstel goed is
en de kwaliteit van de onderzoeker ook, het ook hoog scoort op valorisatie, of
er nu een bedrijf meedoet of niet. Ten tweede moet bij een samenwerking
met een externe partner voorop staan dat het onderzoek wetenschappelijk
en/of maatschappelijk gezien relevant is. Dat is een basisprincipe van de
gedragscode. Dat een externe partij dan meebetaalt aan een onderzoek
omdat dat ook voor die partij relevant is, lijkt me niet meer dan logisch.
Verder verwijs ik naar het antwoord op vraag 9. De KNAW komt later dit jaar
met een rapport waarbij wordt onderzocht of en in hoeverre banden tussen
7

https://www.nrc.nl/nieuws/2018/08/31/de-geldschieter-wil-wel-zelf-wat-aan-het-onderzoekhebben-a1614919
8
https://decorrespondent.nl/6724/als-de-fossiele-industrie-de-onderzoeksagenda-op-jeuniversiteit-bepaalt/741045316-2eee2f87
9
https://www.nrc.nl/nieuws/2018/09/05/voor-klein-bedrag-koopt-bedrijf-veel-invloed-a1615509

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

4

publiek gefinancierde wetenschap en bedrijfsleven ertoe leiden dat bedrijven
minder prikkels hebben om zelf te investeren in research and development.
Vraag 12
Wat is uw reactie op de stelling dat de «standaardvoorwaarden voor
onderzoekscontracten van de overheid (Rijksvoorwaarden) bepalingen
bevatten die strijdig zijn met de codes voor wetenschappelijke onafhankelijkheid»?10 Wat is uw inzet om deze tegenstrijdigheid op te heffen?
Antwoord 12
In het NRC-artikel «Overheid breidelt wetenschap» heb ik al aangegeven dat
het zeker niet de bedoeling is om via Rijksvoorwaarden vrije wetenschap in te
perken. Daarom ga ik samen met de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties en de schrijfcommissie, die de nieuwe gedragscode heeft
opgesteld, nog eens goed naar de Rijksvoorwaarden in combinatie met de
modelovereenkomst voor (beleidsgericht) onderzoek kijken. Ik vind het
namelijk belangrijk dat opdrachten voor wetenschappelijk onderzoek voldoen
aan de Nederlandse Gedragscode wetenschappelijke integriteit.
Vraag 13
Wat is uw reactie op de bevinding van NRC Handelsblad dat circa 10% van de
bevraagde wetenschappers ongewenste druk van de overheid heeft ervaren
op hun onderzoek?11
Antwoord 13
Dat is zeker niet de bedoeling en dit heeft ook aandacht. Niet voor niets is in
december 2017 een uitgebreide tekst in de Gedragscode Integriteit Rijk
opgenomen die de betrokkenheid van ambtenaren bij (wetenschappelijk)
onderzoek vanuit diverse rollen belicht. Daarbij is duidelijk aangegeven dat in
alle gevallen de onafhankelijkheid van het onderzoek onomstreden dient te
zijn.
Vraag 14
Wat is uw inzet om een einde te maken aan het uitoefenen van ongewenste
druk door zowel het bedrijfsleven, als de overheid?
Antwoord 14
Recent is de Gedragscode Integriteit Rijk op dit punt al aangepast (zie ook de
antwoorden op vraag 5 en 13. Aan die aanpassing is destijds ook bekendheid
gegeven. Verder blijft het een kwestie van voldoende integriteitsbewustzijn.
Dit is iets wat continue aandacht krijgt binnen de rijksoverheid en dat ook
vergt. Niet alles is immers in afspraken en regels te vangen. Het blijft
mensenwerk.
Het bedrijfsleven heeft hierin een eigen verantwoordelijkheid.

10
11

https://www.nrc.nl/nieuws/2018/09/03/ambtenaren-hebben-het-laatste-woord-a1615173
https://www.nrc.nl/nieuws/2018/09/03/ambtenaren-hebben-het-laatste-woord-a1615173

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

5