2019D44909

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
De vaste commissie voor Financiën heeft op 8 november 2019 aanvullende vragen en opmerkingen aan de Minister van Financiën voorgelegd
naar aanleiding van het schriftelijk overleg over de nieuwe strategische
samenwerking Air France-KLM (Kamerstuk 31 936, nrs. 392 en 664).
De voorzitter van de commissie,
Anne Mulder
De adjunct-griffier van de commissie,
Schukkink

nds-tk-2019D44909

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de VVD
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de nagezonden
beantwoording van de Minister. Deze leden aanvaarden de verontschuldigingen van de Minister en rekenen zichzelf ook aan dat zij de omissie niet
eerder hebben gemerkt. Over de indertijd gestelde vragen en de daarop
gegeven antwoorden hebben zij thans geen vragen meer.
De leden van de VVD-fractie zouden het waarderen als de Minister zijn
appreciatie kan geven op de huidige situatie bij Air France-KLM. Heeft het
bedrijf voldoende groeikansen op Schiphol? Zijn er voldoende middelen
om de vloot te verduurzamen? En hoe verhoudt Air France-KLM zich op
die punten tot concurrenten in de rest van Europa en het Midden-Oosten?
De leden van de VVD-fractie hechten zeer aan het behoud van verbindingen en daarmee de werkgelegenheid op en rond de Luchthaven
Schiphol en zien Air France-KLM als zeer belangrijke factor daarbij.
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van D66
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
brief van de Minister met zijn antwoorden op de vragen van de commissie
uit 2017 over de in 2017 nieuwe strategische samenwerking Air
France-KLM. Naar aanleiding van een aantal nieuwe ontwikkelingen, met
name de aankoop van aandelen in Air France-KLM door de Nederlandse
staat en de Air France-KLM-presentatie voor beursanalisten in Parijs op
dinsdag 5 november 20191, vragen de voorgenoemde leden of de Minister
kan reageren op een aantal vragen.
De leden van de D66-fractie lezen in de beantwoording dat het aandelenbelang van Delta Airlines en China Eastern (8,8%) volgens de Minister
geen invloed heeft op de governance van Air France-KLM, noch op de
afspraken die met de Nederlandse staat en Franse staat zijn gemaakt,
zoals de staatsgaranties. Kan de Minister toelichten hoe Delta Airlines en
China Eastern hun aandelenbelang hebben gebruikt in de afgelopen twee
jaar en wat hun stemgedrag is geweest in het one-tier board van Air
France-KLM? Wat is er afgelopen twee jaar besproken in het one-tier
board van Air France-KLM over internationale vluchten en de hubfuncties
van beide thuishavens (Paris-Charles de Gaulle en Schiphol)? Hoe is de
aandelenaankoop van de Nederlandse staat bij Delta Airlines en China
Eastern geland? Hoe is de samenwerking tussen de Nederlandse staat,
Delta Airlines en China Eastern? En kan de Minister toelichten hoe de
samenwerking met Delta Airlines en China Eastern de verhoudingen
binnen Air France-KLM hebben veranderd, met een nadere toelichting op
rol en positie van de ondernemingsraad van KLM?
De leden van de fractie van D66 lezen verder in het Telegraafbericht over
de eerder genoemde presentatie «Groei KLM beknot door Franse piloten»
(6 november 2019) dat Air France voor ieder langeafstandsvliegtuig dat
KLM krijgt 2,5 langeafstandsvliegtuigen erbij krijgt. Kan de Minister
uiteenzetten hoe dit zich verhoudt tot de afspraken met de Nederlandse
staat? Wat betekent dit voor de hubfunctie van Schiphol in de toekomst?
Betekent dit dat er een onevenredige toename komt in het aantal
internationale vluchten door Air France-KLM vanuit Parijs in verhouding
tot Schiphol? Is dit besloten met instemming van de Nederlandse staat als
aandeelhouder? En is dit besloten met instemming van Delta Airlines en
China Eastern?
1

Raadpleegbaar via https://www.airfranceklm.com/en/news/air-france-klm-investor-day-2019.

2

Tot slot vernemen de leden van de D66-fractie graag of het klopt dat Air
France-KLM voornemens is een oplopend progressief dividenduitkeringsbeleid («progressive step-up dividend policy») te voeren en dat zij
voornemens is dit beleid in te zetten vanaf een positief bedrijfsresultaat
van € 1,9 miljard. Klopt het dat volgens de prognoses van Air France-KLM
zelf een dergelijk positief bedrijfsresultaat niet bereikt wordt in 2019, 2020,
2021 of 2022? Herinnert de Minister zich dat hij in zijn brief van 26 februari
20192 heeft geschreven dat tegenover hogere rentelasten, als gevolg van
de stijging van de overheidsschuld veroorzaakt door de aankoop van de
aandelen, mogelijk hogere opbrengsten staan, als gevolg van dividendopbrengsten? Kan de Minister aangeven hoeveel er sinds de aankoop van de
aandelen is uitgegeven aan extra rentelasten als gevolg van de stijging
van de overheidsschuld veroorzaakt door de aankoop?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van GL
De leden van de fractie van GroenLinks hebben enkele vragen over de
nieuwe strategische samenwerking Air France-KLM.
Kan de Minister reageren op de groei van Transavia door met name de
groei van het aantal routes vanuit Parijs?
Wat was het perspectief van Transavia geweest zonder de samenwerking
tussen KLM en Air France?
De leden van de fractie van GroenLinks vragen de regering hoe de
verduurzamingsopgave eruit gaat zien voor Air France-KLM. Wat is het
investeringsprogramma voor vlootvernieuwing? Hoe zit het met het
schrappen van veel korteafstandsvluchten van Air France en het
vervangen hiervan door treinreizen? Kan KLM hiervan leren? Overweegt
Air France-KLM dit reizigersdeel te behouden door combinaties van
trein/vliegtuig te verkopen?
De leden van de fractie van GroenLinks vragen hoe de toekomst van de
hubfunctie van Schiphol en Parijs-Charles de Gaulle eruitziet nu er steeds
meer rechtstreeks wordt gevlogen en het verschil tussen zakelijke en
vrijetijdsreizigers steeds meer vervaagt.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen de regering te reageren op
het bericht dat de winstgevendheid van KLM is toegenomen doordat
Schiphol niet verder kan groeien.
Hoe kan een verdere beperking van de groei en schaarste aan slots
uitpakken voor de toekomst van Air France-KLM?
Wat zijn de gevolgen voor het bestemmingennetwerk van KLM en van Air
France-KLM? Welke gevolgen heeft dit voor de samenwerking?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de Partij
voor de Dieren
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben kennisgenomen van
de stukken en hebben daarover enkele kritische vragen en opmerkingen.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben zich vanaf het begin
uitgesproken tegen de aankoop van aandelen Air France-KLM3. Deze
leden vinden het onverantwoord om, in een tijd waarin een maximale
inspanning moet worden geleverd om onze klimaatdoelstellingen
2
3

Kamerstuk 31 936, nr. 579.
Handelingen II 2018/19, 58, item 29, p. 9–10 en opiniestuk Lammert van Raan (Trouw, 21 maart
2019): https://www.trouw.nl/opinie/de-echte-rekening-van-de-overheidsinvestering-in-klm-isvoor-toekomstige-generaties~bba93a01/.

3

bereikbaar te houden, 744 miljoen euro uit te geven aan aandelen in een
fossiel bedrijf als Air France-KLM. Het is alsof de Nederlandse staat op het
einde van het kolentijdperk nog even flink investeert in kolenmijnen. De
luchtvaartsector zou juist sterk moeten krimpen om de grenzen van het
klimaat, leefomgeving en veiligheid van mens en dier te respecteren.
Eerder nam de Tweede Kamer al de motie-Van Raan/Kröger aan, die de
regering oproept om grenswaarden te ontwikkelen voor de luchtvaart op
het gebied van klimaat, leefomgeving en veiligheid4. Erkent de Minister in
dat kader dat een flinke krimp van het aantal vluchten zeer verstandig zou
zijn? Zo nee, waarom niet?
Terwijl de regering nog steeds treuzelt met het nemen van voldoende
klimaatmaatregelen om onze klimaatdoelstellingen mee te halen, maakte
de regering wel in alle haast de financiële middelen vrij voor de aankoop
van aandelen Air France-KLM, zo merken de leden van de fractie van de
Partij voor de Dieren op. Ondertussen blijkt keer op keer dat Nederland
onvoldoende inspanningen levert om haar klimaatdoelstellingen te
halen5. Erkent de Minister dat, in het licht van het falende klimaatbeleid
van deze regering, de investering in Air France-KLM, een icoon van de
fossiele economie, op geen enkele manier valt uit te leggen aan toekomstige generaties, de klimaatstakers, scholieren en studenten die terecht
voor hun eigen toekomst opkomen? Erkent de Minister dat deze generatie
recht heeft op fors ingrijpen door de overheid?
Terwijl de luchtvaartsector enorm veel broeikasgassen uitstoot, mag de
sector grotendeels zijn eigen duurzaamheidsdoelstellingen bepalen, zo
benadrukken de leden van de fractie van de Partij voor de Dieren. Het
wekt geen verbazing dat de sector met volstrekt ontoereikende plannen
kwam aanzetten. Terwijl grootschalige investeringen nodig zijn in
duurzame alternatieven voor (internationaal) vervoer, waarbij Schiphol
zich bijvoorbeeld zou kunnen ontwikkelen tot spoorknooppunt, blijft de
luchtvaartsector profiteren van o.a. onverantwoord goedkope tickets en
belastingvrije kerosine. Ziet de Minister hier ook een spanningsveld? Zo
nee, waarom niet? Erkent de Minister dat de reeks uitzonderingsposities
van de luchtvaartsector, in de context van het wereldwijde klimaatvraagstuk, onhoudbaar is geworden? Wat gaat de Minister doen om het
aandeelhouderschap zodanig in te richten dat Air France-KLM effectief
gaat bijdragen aan de klimaatdoelstellingen door zich voor te bereiden op
de onvermijdelijke krimp van de luchtvaartsector?
Een van de onderliggende problemen, zo merken de leden van de fractie
van de Partij voor de Dieren op, is dat Nederland een verzorgingsstaat is
voor multinationals. De situatie rond Air France-KLM doet denken aan de
steun voor Unilever en Shell tijdens rel over de dividendbelasting. De
Nederlandse staat werpt zich op als redder van het neoliberale grootbedrijf op kosten van de belastingbetaler. Kent de Minister het rapport «Tijd
voor transitie» van De Nederlandsche Bank, waarin wordt opgemerkt dat
het risico om nog te investeren in aandelen in CO2-intensieve sectoren
substantieel is?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie waarschuwden direct dat de
onverantwoorde aanschaf van de aandelen Air France-KLM tot grote
verliezen zou leiden. Het was volgens deze leden niet de vraag of de
aandelen Air France-KLM afgewaardeerd zouden moeten worden, maar
4
5

Kamerstuk 31 936, nr. 600.
Klimaatzaak Urgenda, uitspraak Gerechtshof Den Haag, hoger beroep (9 oktober 2018):
https://uitspraken.rechtspraak.nl/inziendocument?id=ECLI:NL:GHDHA:2018:2591 en PBL,
Klimaat- en Energieverkenning 2019: https://www.pbl.nl/publicaties/klimaat-enenergieverkenning-2019.

4

wanneer. Aandelen in fossiele bedrijven zijn straks immers de «stranded
assets» van de fossiele economie6. De voorspelling van deze leden kwam
al snel uit. Deze leden vragen de Minister te bevestigen dat de Nederlandse staat inmiddels 129 miljoen euro heeft zien verdampen
(7 november 2019) en dat dit een gelijk staat aan een negatief rendement
van ruim 17%.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen op welke wijze de
Minister uitvoering heeft gegeven aan de motie-Van Raan7, waarin onder
meer investeringen in de fossiele industrie en de transportsector als
mogelijke stranded assets worden bestempeld. Is bij de besluitvorming
van de aankoop van aandelen Air France-KLM een risicoanalyse gemaakt
over de ontwikkeling van de waarde van deze aandelen? Zo nee, waarom
niet? Zo ja, welke risico’s zijn hierbij in kaart gebracht? Zijn de risico’s met
betrekking tot een algehele krimp van de luchtvaart, de risico’s van de
verdere stijging van de temperatuur en de gevolgen daarvan voor de
luchtvaart en de risico’s van de impact van de luchtvaart op het milieu
(bijvoorbeeld de uitstoot van stikstof door luchtvaart die mogelijk hoger
blijkt te zijn) en de gevolgen daarvan voor de luchtvaart en daarmee de
aandelenkoers van Air France-KLM meegenomen? Welke, indien de
risico’s in kaart zijn gebracht, mitigerende maatregelen zijn daarbij
voorgesteld?

6

Opiniestuk Lammert van Raan (Trouw, 21 maart 2019): https://www.trouw.nl/opinie/de-echterekening-van-de-overheidsinvestering-in-klm-is-voor-toekomstige-generaties~bba93a01/.
7
Kamerstuk 35 300, nr. 58.

5