Lijkschouw in de
langdurige zorg
Auteurs

Bureau HHM

Opdrachtgever

Ministerie van VWS, directie langdurige zorg

Kenmerk

AN/23/0368/vspawlz

Publicatiedatum

Februari 2023

© Bureau HHM

Inhoud
1.

Inleiding .................................................................................................................. 3

1.1

Aanleiding............................................................................................................... 3

1.2

Onderzoeksvragen ............................................................................................... 3

2.

Achtergrond........................................................................................................... 5

2.1

Proces van lijkschouw ......................................................................................... 5

2.2

(Juridische) context .............................................................................................. 7

3.

Bevindingen .........................................................................................................10

3.1

Knelpunten bij lijkschouw in de langdurige zorg ........................................10

3.2

Perspectieven op taakherschikking bij lijkschouw ......................................13

3.3

Inzet VS en PA met voldoende kwaliteit ........................................................16

3.4

Benodigde verandering in wet- en regelgeving...........................................18

3.5

Ruimte om ervaring op te doen ......................................................................19

3.6

Vertaling naar andere sectoren ......................................................................20

4.

Conclusies en advies .........................................................................................21

4.1

Conclusies ............................................................................................................21

4.2

Advies ....................................................................................................................22

Bijlage 1.

Bestudeerde documenten ...................................................................25

Bijlage 2.

Geraadpleegde respondenten ............................................................27

Bijlage 3.

Gespreksleidraad....................................................................................28

Bijlage 4.

Deelnemers reflectiesessie ..................................................................29

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 2

1. Inleiding

1.1

Aanleiding

In opdracht van het ministerie van VWS (Directie langdurige zorg) heeft bureau
HHM onderzocht of de lijkschouw in de langdurige zorg - die nu wordt

Kan de lijkschouw in de langdurige zorg, zoals die nu door behandelend

uitgevoerd door behandelend artsen - ook door Verpleegkundig Specialisten

artsen wordt uitgevoerd, ook worden uitgevoerd door verpleegkundig

en/of Physician Assistants (VS/PA) kan worden uitgevoerd. Het onderzoek komt

specialisten en/of physician assistants? Dat is de centrale vraag in dit
onderzoek. In dit hoofdstuk beschrijven we de aanleiding, vraagstelling,
focus en aanpak van het onderzoek.

mede voort uit lokale en regionale tekorten aan specialisten ouderengeneeskunde, artsen verstandelijk gehandicapten (artsen VG) en huisartsen, die nu
verantwoordelijk zijn voor de lijkschouw in de langdurige zorg. Het onderzoek
vond plaats tegen de achtergrond van lopende ontwikkelingen rondom het
verbeteren van de kwaliteit van de keten van lijkschouw, mede ingegeven door
het rapport van de Taskforce lijkschouw en gerechtelijke sectie. En het raakt
aan het vraagstuk van de toekomstige invulling en beschikbaarheid van de
medisch generalistische zorg in de context van de langdurige zorg.
De vraag of de lijkschouw ook door een VS/PA kan worden uitgevoerd is de
afgelopen jaren meermaals naar voren gebracht door beroepsgroepen en
instellingen in de langdurige zorg. Het vraagstuk sluit aan bij ontwikkelingen in
de afgelopen jaren op het gebied van de herschikking van taken van artsen
naar de VS/PA. Ook de Tweede Kamer heeft hiervoor aandacht gevraagd. De
uitkomsten van dit onderzoek moeten dan ook bijdragen aan de menings- en
besluitvorming hierover.

1.2

Onderzoeksvragen

Het onderzoek geeft antwoord op de volgende vragen.
1.

Welke knelpunten bestaan in de manier waarop de lijkschouw nu door
behandelend artsen wordt uitgevoerd in de langdurige zorg?

2.

(Hoe) kan taakherschikking van de lijkschouw van behandelend artsen
naar de VS/PA bijdragen aan het oplossen van deze knelpunten?

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 3

3.
4.
5.

Wat is nodig om met voldoende kwaliteit de VS/PA in te kunnen zetten

In alle onderdelen keken we vanuit drie perspectieven:

voor de lijkschouw? Hoe is dit in de langdurige zorg te organiseren?

•

kwaliteit en zorgvuldigheid van de lijkschouw,

Wat moet veranderen (in wet- en regelgeving of anderszins) om de inzet

•

organisatie en efficiëntie van de lijkschouw,

van de VS/PA bij de lijkschouw te realiseren?

•

wet- en regelgeving rondom de lijkschouw.

Hoe en onder welke voorwaarden kan ruimte geboden worden om
hiermee ervaring op te doen?

6.

Zijn de uitkomsten van het onderzoek te vertalen naar taakherschikking
van de lijkschouw in andere sectoren?

Nota bene: in het onderzoek kijken we breder dan alleen taakherschikking. Zie
hiervoor het kader in paragraaf 3.2 op pagina 13.

1.3

Focus

De figuur hiernaast geeft de focus van het onderzoek weer. Het gaat om de
lijkschouw van cliënten met een indicatie voor de Wet langdurige zorg (Wlz).
Afhankelijk van waar zij verblijven, is bepaald welke arts de lijkschouw verricht.

1.4

Aanpak

De onderdelen van onze aanpak:
•

Een documentstudie: we keken naar wet- en regelgeving, richtlijnen,
protocollen en handreikingen, et cetera. In bijlage 1 is vermeld welke
documenten we hebben bestudeerd.

•

Gesprekken met deskundigen: we spraken met vertegenwoordigers van
een brede reeks van organisaties. Bijlage 2 en 3 bevatten de
gespreksleidraad en de lijst met respondenten die we hebben gesproken.

•

Een online reflectiesessie met respondenten over de eerste bevindingen
en een voorlopige denklijn van de beantwoording van de onderzoeksvragen. Bijlage 4 vermeldt de deelnemers aan de reflectiesessie.

•

Een digitale ronde over een eerste conceptversie van het rapport onder
de leden van de begeleidingscommissie.

ANZ/23/0368/vspawlz

1.5

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 bevat een beschrijving van de (juridische) context van het vraagstuk van taakherschikking bij lijkschouw in de langdurige zorg. Dit hoofdstuk is
met name gebaseerd op een documentstudie. Vervolgens geven we in hoofdstuk 3 antwoord op de zes onderzoeksvragen, grotendeels gebaseerd op de
interviews die we met een groot aantal respondenten hebben gevoerd. Tot
slot bevat hoofdstuk 4 de conclusies en ons advies, dit laatste hoofdstuk kan
ook worden beschouwd als een managementsamenvatting.

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 4

2. Achtergrond

2.1

Proces van lijkschouw

Algemeen1

De lijkschouw wordt gereguleerd door de Wet op de lijkbezorging (Wlb).

In dit hoofdstuk beschrijven we het proces van lijkschouw en de
(juridische) context van het vraagstuk van taakherschikking bij de
lijkschouw in de langdurige zorg.

Volgens deze wet is de lijkschouw voorbehouden aan de behandelend arts of
de gemeentelijk lijkschouwer (forensisch arts). Onder de behandelend arts
kan ook de waarnemend arts, de dienstdoende (huis)arts of een SEH-arts
worden verstaan.
De lijkschouw is erop gericht vast te stellen of sprake is van overlijden als
gevolg van een natuurlijke oorzaak (artikel 7, eerste lid Wlb). Als de arts niet
overtuigd is van een natuurlijk overlijden, als sprake is van een duidelijk nietnatuurlijke dood, of bij toepassing van de euthanasiewet door de
behandelend arts, doet deze een melding bij de gemeentelijk lijkschouwer
(artikel 7, tweede lid Wlb).
Volgens de Wlb moet de behandelend arts zo snel mogelijk na het overlijden
de lijkschouw verrichten. Dit is uiterlijk binnen drie uur na de melding van het
overlijden2. In een verpleeghuis of soortgelijke instelling mag bij een overlijden
tussen 23.00 uur en 07.00 uur, als het gaat om een verwacht overlijden en als
de familie geen bezwaar heeft, tot uiterlijk 08.00 uur worden geschouwd.
De Wlb schrijft niet voor hoe lijkschouw moet plaatsvinden. Dit is uitgewerkt in
veldnormen. In de volgende paragraaf beschrijven we hoe de lijkschouw moet
worden uitgevoerd.

De informatie uit dit hoofdstuk is voornamelijk gebaseerd op onze documentstudie. Deze documentstudie geeft vooral inzichten in hoe de lijkschouw is gereguleerd en in de praktijk moet worden uitgevoerd.
De documentstudie levert slechts beperkt objectieve informatie op voor de beantwoording van de onderzoeksvragen.
2
Zie de Handreiking (Niet-)natuurlijke dood, wat moet u weten, wat moet u doen? Openbaar ministerie, IGZ, FMG, KNMG (jan 2016).
1

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 5

Vaststellen overlijden en vaststellen doodsoorzaak3

Als er aanwijzingen zijn voor of als sprake is van een niet-natuurlijke dood

Als de arts arriveert bij de overledene wordt allereerst de dood vastgesteld

schakelt de arts de gemeentelijk lijkschouwer in, die het schouwen vervolgens

door het beluisteren van het hart en de longen en het beoordelen van de

overneemt. Hier is in elk geval sprake van bij “een overlijden als direct of

pupilreacties. Na het vaststellen van de dood volgt de lijkschouw, die bestaat

indirect gevolg van een ongeval, geweld of een andere van buiten komende

uit 1) een uitwendig onderzoek van het lichaam en 2) informatieverzameling

oorzaak, een misdrijf of zelfmoord. Zo geldt dat elk overlijden ten gevolge van

over de oorzaak van het overlijden.

een ongeval, verdrinking, verbranding, verstikking, verslikking, vergiftiging,
overdosis drugs of medicijnen, zelfdoding, hulp bij zelfdoding, euthanasie, late

Het uitwendig onderzoek bestaat uit een inspectie van het hoofd-hals gebied

zwangerschapsafbreking, overlijden ten gevolge van een strafbaar feit als niet-

en het beoordelen of de postmortale veranderingen in overeenstemming zijn

natuurlijk moet worden beschouwd”3.

met het tijdstip en de oorzaak van het overlijden. De informatieverzameling
betreft het vaststellen van de identiteit van de overledene en het onderzoek

Anders gezegd: degene die de lijkschouw uitvoert moet in staat zijn om te

naar de oorzaak van het overlijden. Voorafgaand aan het vaststellen van de

kunnen beoordelen of sprake was van een natuurlijke dood of van een

dood kan de arts eventuele naasten vragen de ruimte te verlaten zodat in alle

tekortkoming in de zorg (een oorzaak van buitenaf dus een niet-natuurlijk

rust en op de juiste manier de dood kan worden vastgesteld en de lijkschouw

overlijden), een mogelijk strafrechtelijk handelen (inclusief een levens-

kan worden uitgevoerd.

beëindigend handelen), of een ongeval (beiden niet-natuurlijke oorzaken).

Op basis van de bevindingen vormt de arts zich een oordeel over de oorzaak

Bij onduidelijkheid over de oorzaak en aard van het overlijden (bijvoorbeeld

en aard van het overlijden: gaat het om een natuurlijke of een niet-natuurlijke

als er aanwijzingen zijn dat een fout is gemaakt in de medische behandeling,

doodsoorzaak, of is dit onduidelijk? Een arts geeft vervolgens een verklaring

of bij een overlijden aan de complicaties van een fractuur door een val,

van overlijden af als deze op basis van het onderzoek van het lichaam en de

waarbij de oorzaak van de val onduidelijk of niet bekend is), overlegt de arts

informatieverzameling over de oorzaak van het overlijden ervan overtuigd is

met de gemeentelijk lijkschouwer over de wijze van afhandeling en over de

dat de dood is ingetreden als gevolg van een natuurlijke oorzaak.

noodzaak tot verder onderzoek. Bij minderjarigen waarbij sprake is van een
natuurlijke dood mag pas een verklaring van overlijden worden afgegeven na

Onder een natuurlijke dood wordt verstaan: “ieder overlijden dat uitsluitend

contact met de gemeentelijk lijkschouwer.

het gevolg is van een spontane ziekte, inclusief een complicatie van een lege
artis uitgevoerde medische behandeling”3.

3

De informatie uit deze paragraaf is gebaseerd op de Richtlijn lijkschouw voor behandelend artsen, de Richtlijn Forensische Geneeskunde, overlijden in een zorginstelling, het artikel Hoe stelt een arts de dood
vast? en de Handreiking (Niet-)natuurlijke dood, wat moet u weten, wat moet u doen? (zie bijlage 1).

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 6

Als aan het einde van de lijkschouwprocedure de datum en/of de plaats van

verklaring van overlijden kan worden afgegeven. Daarmee start de

overlijden niet of niet met voldoende nauwkeurigheid is vast te stellen, is

gerechtelijke keten. De Officier van Justitie kan vervolgens besluiten om een

sprake van lijkvinding. Als de arts overtuigd is van een natuurlijke dood, mag

onderzoek in te stellen naar de toedracht van het overlijden wanneer het

ook in het geval van een lijkvinding een verklaring van overlijden afgegeven

overlijden mogelijk verband houdt met een strafbaar feit.

worden door de arts.
Als de cliënt is overleden door een onvoorziene of onverwachte gebeurtenis
Verslaglegging, A-verklaring en B-verklaring

Als de arts overtuigd is van een natuurlijke doodsoorzaak vult deze een
verklaring van overlijden in, de A-verklaring. Dit is nodig voor de lijkbezorging.
Hierop worden de personalia, de sterfdatum en voor zover mogelijk ook het
tijdstip van het overlijden vermeld. Indien van toepassing wordt de naam van
de gemeentelijk lijkschouwer met wie overleg is gevoerd, ook ingevuld. De
ambtenaar van de burgerlijke stand mag geen verlof geven voor begraven of
cremeren (de lijkbezorging), als deze niet beschikt over een A-verklaring of
een verklaring van geen bezwaar van de Officier van Justitie (artikel 12, Wlb).
De arts die de verklaring van het overlijden tekent, is verplicht aan het CBS
opgave te doen van de doodsoorzaak en de daarmee samenhangende
omstandigheden in verband met de doodsoorzakenstatistiek. Dit doet de arts
via de B-verklaring. In het cliëntdossier worden vervolgens de bevindingen van
de lijkschouw genoteerd.
Als de gemeentelijk lijkschouwer is ingeschakeld en deze toch overtuigd is van
een natuurlijke dood, vult de gemeentelijk lijkschouwer zelf de A- en Bverklaring in. Als de gemeentelijk lijkschouwer van mening is dat sprake is van
een niet-natuurlijke dood, of twijfelt aan een natuurlijke dood, licht deze de
Officier van Justitie in (artikel 10, Wlb). Ook stelt de gemeentelijk lijkschouwer
de ambtenaar van de burgerlijke stand ervan op de hoogte dat geen

4
5

die betrekking heeft op de kwaliteit van de zorg, is sprake van een calamiteit.
Deze moet direct worden gemeld bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg
en Jeugd (IGJ).

2.2

(Juridische) context4

Lijkschouw

Zoals eerder aangegeven is het wettelijke kader voor de lijkschouw de Wet op
de lijkbezorging. Het doel van deze wet is waarborgen dat op een zorgvuldige
wijze wordt omgegaan met overledenen. De wet stelt “procedurele normen
vanaf het moment van overlijden tot en met de begrafenis of de crematie, dan
wel andere wijzen van lijkbezorging (zoals ontleding in het belang van de
wetenschap, of overledenen aan boord van Nederlandse schepen op zee) 5”.
Artikel 3 van de Wlb stelt: “Lijkschouwing geschiedt, zo spoedig mogelijk na
het overlijden, door de behandelend arts of een gemeentelijke lijkschouwer.”
Als het gaat om de behandelend arts biedt de Memorie van Toelichting de
volgende ruimte: “Het beoordelen of de dood is ingetreden ten gevolge van
een natuurlijke oorzaak (ook wel aangeduid als: een natuurlijke dood), is in
eerste instantie de taak van de behandelend arts, die dit doet op grond van
zijn professionele inzicht en zijn kennis van de persoonlijke omstandigheden
van de overledene. In de praktijk is vaak sprake van een waarnemend arts, die

Naast genoemde bronnen is voor deze paragraaf ook informatie gebruikt vanuit de gesprekken die we gevoerd hebben met onder meer juristen (zie bijlage 2).
Zie Kamerstuk 30 696, wijziging van de Wet op de lijkbezorging, nr. 3. Memorie van Toelichting.

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 7

echter ook onder het begrip behandelend arts in de zin van de Wet op de

geconstateerde overtredingen in toekomstige situaties te voorkomen. De Wlb

lijkbezorging kan worden begrepen.”

voorziet nu alleen in strafrechtelijke handhaving6.

Dit betekent dat de lijkschouw in de langdurige zorg lijkt voorbehouden aan

Daarnaast is het zo dat handelen van beroepsbeoefenaren in de zorg door de

de specialist ouderengeneeskunde, arts VG, de huisarts, of een waarnemend

tuchtrechter kan worden beoordeeld. Degenen die ingeschreven staan in het

arts. In de praktijk betekent dit dat de lijkschouw ook (vaak) wordt uitgevoerd

BIG-register, zijn onderworpen aan de tuchtrechtspraak (artikel 47, eerste lid,

door basisartsen.

Wet BIG). Anders dan in het strafrecht is het doel van een tuchtmaatregel
correctie van gemaakte fouten in de professionele beroepsuitoefening, om

Via de Wet BIG is gereguleerd wie de beschermde titel van arts mogen

herhaling te voorkomen en daarmee de kwaliteit van de beroepsuitoefening

voeren. Om te kunnen worden ingeschreven in het BIG-register is een

op peil te houden. De kwaliteit van lijkschouw kan dus (ook) via het tuchtrecht

getuigschrift nodig, waarbij blijkt dat de zorgverlener voldoet aan de gestelde

aan de orde worden gesteld.

opleidingseisen. Voor artsen zijn deze beschreven in het ‘Besluit opleidingseisen artsen’. In bijlage 2 hiervan is bepaald welke vraagstukken in welke

Taakdelegatie en taakherschikking

levensfasen onderdeel uitmaken van de competenties van artsen, waaronder

Voor dit onderzoek naar lijkschouw in de langdurige zorg is het onderscheid

‘sterven en vaststellen doodsoorzaak’. Een arts kan alleen als gemeentelijk

tussen taakherschikking en taakdelegatie relevant. Voor taakherschikking

lijkschouwer optreden als deze in het register van de forensisch artsen is

hanteren we de definitie van het Nivel: “Taakherschikking is het structureel

geregistreerd en als zodanig is benoemd (artikel 4 en 5 Wlb). Een gemeentelijk

herverdelen van taken, inclusief verantwoordelijkheden tussen verschillende

lijkschouwer beschikt daarmee over aanvullende kwalificaties.

beroepen” 7. Bij taakherschikking “is sprake van een wettelijk geborgde
zelfstandige bevoegdheid en tuchtrechtelijke aansprakelijkheid van degene

Kwaliteit en toezicht

naar wie taken ‘herschikt’ zijn.”8 Het Nivel stelt dat meer definities in omloop

De ministeries van VWS, BZK en JenV willen de Wlb moderniseren, mede naar

zijn, maar dat over het algemeen consensus lijkt te zijn ontstaan over deze

aanleiding van het rapport van de Taskforce lijkschouw en gerechtelijke sectie.

definitie van de RVZ uit 2002.

Onderdeel daarvan is een voorgenomen wijziging om de kwaliteit van de
lijkschouw te bevorderen. Daarmee wordt onder meer het toezicht op de

Taakdelegatie is: “Het in opdracht van een arts uitvoeren van werkzaamheden

kwaliteit van de lijkschouw geregeld. Dit toezicht wil men beleggen bij de IGJ.

door niet-zelfstandig bevoegde zorgprofessionals. Hierbij dienen beide

De invulling van deze toezichtrol vindt plaats aan de hand van veldnormen.

partijen overtuigd te zijn van de bekwaamheid van de opdrachtnemer en is er

Ook krijgt de IGJ bestuursrechtelijk handhavingsinstrumentarium, om eerder

de mogelijkheid van toezicht (supervisie) en eventuele tussenkomst van de

6

Meer specifiek: van artikel 3, artikel 7 eerste en tweede lid en artikel 10 eerste en tweede lid van de Wlb (artikel 81).

Zie: Visies op taakherschikking: een inventariserend onderzoek naar de diversiteit, kansen en belemmeringen van taakherschikking in Nederland. Utrecht: Nivel, 2020, p. 62-63.
8
Zie: Handreiking Samenwerking en Taakherschikking Ouderenzorg, Specialist ouderengeneeskunde Verpleegkundig specialist – Physician assistant, p.4.
7

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 8

opdrachtgever.”8 Bij taakdelegatie (een opdrachtconstructie op grond van de
Wet BIG) is de opdrachtnemer aansprakelijk voor de behandeling, onder de
voorwaarde dat er een juiste opdracht is gegeven 9. Taakdelegatie gaat soms
vooraf aan taakherschikking. In de praktijk worden taken dan al tijdelijk
gedelegeerd aan andere professionals, waarna wettelijke bevoegdheden van
een beroepsgroep later worden uitgebreid, bijvoorbeeld door gebruik te
maken van experimenteerartikel 36a”10. Als gebruikt wordt gemaakt van dit
artikel gaat het om een tijdelijke bevoegdheid.
Wet BIG en VS/PA

Bij taakherschikking zijn aan de VS/PA dezelfde bevoegdheden toegekend als
aan artsen. De Wet BIG biedt hen daarvoor ruimte, omdat daarin is uitgewerkt
dat beide beroepsgroepen zelfstandig bevoegd zijn tot het indiceren en het
uitvoeren van acht vastgestelde en beschreven voorbehouden handelingen,
afhankelijk van hun deskundigheidsgebied (artikel 36, Wet BIG)11. Deze taken
zijn dus formeel herschikt. De lijkschouw is geen voorbehouden handeling uit
de Wet BIG. Bij de lijkschouw kan binnen de huidige wet- en regelgeving dan
ook geen sprake kan zijn van een formele taakherschikking gerelateerd aan
de Wet BIG.

Wet BIG: “Het is degene die zijn bevoegdheid tot het verrichten van een bij of krachtens de artikelen 36 tot en met 37 omschreven handeling ontleent aan het bij of krachtens die artikelen bepaalde verboden
aan een ander opdracht te geven tot het verrichten van die handeling, tenzij: a.in gevallen waarin zulks redelijkerwijs nodig is aanwijzingen worden gegeven omtrent het verrichten van de handeling en toezicht
door de opdrachtgever op het verrichten van de handeling en de mogelijkheid tot tussenkomst van een zodanig persoon voldoende zijn verzekerd en hij redelijkerwijs mag aannemen dat degene aan wie de
opdracht wordt gegeven, in aanmerking genomen het onder a bepaalde, beschikt over de bekwaamheid die vereist is voor het behoorlijk verrichten van de handeling”.
10
Zie: Visies op taakherschikking: een inventariserend onderzoek naar de diversiteit, kansen en belemmeringen van taakherschikking in Nederland. Utrecht: Nivel, 2020, p. 62-63.
11
Artikel 36a biedt bovendien tijdelijke experimenteerruimte voor bepaalde beroepsgroepen. Aanvankelijk is hiervan gebruik gemaakt bij de inzet van VS en PA. Inmiddels is de zelfstandige bevoegdheid van VS en
PA vastgelegd in de Wet BIG (art 36).
9

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 9

3. Bevindingen
In dit hoofdstuk werken we onze bevindingen uit als het gaat om de zes
onderzoeksvragen. De informatie uit dit hoofdstuk is voornamelijk
gebaseerd op gesprekken die we gevoerd hebben met deskundigen (zie
bijlage 2).

3.1

Knelpunten bij lijkschouw in de langdurige zorg

Onderzoeksvraag 1 luidt:

“Welke knelpunten bestaan in de manier waarop de lijkschouw nu door
behandelend artsen wordt uitgevoerd in de langdurige zorg?”
In onze vraagstelling maken we onderscheid in knelpunten op het gebied van:
•

kwaliteit en zorgvuldigheid,

•

organisatie en efficiëntie,

•

wet- en regelgeving.

We beschrijven per thema de belangrijkste knelpunten.
Knelpunten rondom kwaliteit en zorgvuldigheid

De belangrijkste knelpunten die in de gesprekken zijn genoemd, zijn de grote
verschillen in de wijze waarop behandelend artsen de lijkschouw in de langdurige zorg uitvoeren. Variërend van een blik op de cliënt werpen, tot een
volledige lijkschouw volgens de ‘Handreiking (niet-) natuurlijke dood’ en de
‘Richtlijn lijkschouw voor behandelend artsen’. Als verklaring hiervoor worden
genoemd: tijdsdruk, capaciteitsproblemen, handelingsverlegenheid, gebrekkige scholing, pragmatiek en geen reden tot twijfel aan een natuurlijk overlijden.
Een ander knelpunt, dat hiermee samenhangt en dat veelvuldig is genoemd,
is de beperkte scholing en bijscholing van artsen als het gaat om lijkschouw.
Diverse respondenten geven aan ‘dat lijkschouw iets is dat je als arts vooral in
de praktijk al doende leert’.
Verschillende respondenten geven aan dat in de huidige uitvoeringspraktijk
niet alle misstanden worden gezien. Er zijn volgens hen situaties van niet
natuurlijk overlijden, die niet als zodanig door artsen worden opgemerkt. Een
groot aantal respondenten geeft aan dat de kwaliteit van de lijkschouw in de
langdurige zorg verbeterd kan en moet worden.

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 10

In relatie tot de kwaliteit geven sommige respondenten ook aan het niet

later onderzoek13 door de Taskforce lijkschouw en gerechtelijke sectie niet

wenselijk te vinden dat de ene behandelaar betrokken is bij het behandel-

bevestigd, maar ook niet ontkracht: “De taskforce is tot de conclusie gekomen,

traject en de andere verantwoordelijk is voor de lijkschouw. Dit wordt zowel

dat het Nederlandse systeem tot goede resultaten kan leiden, maar dat het

genoemd bij de lijkschouw door een waarnemend arts in plaats van de

systeem beter zou kunnen functioneren als maatregelen worden genomen

behandelend arts, als bij lijkschouw door een specialist ouderengeneeskunde,

op het gebied van opleidingen, informatie-huishouding e.d. Verbeteringen in

arts VG of huisarts, in plaats van de behandelverantwoordelijke VS/PA.

de uitvoering zijn nodig. De taskforce heeft onvoldoende harde informatie
gevonden waarmee zij de veronderstelling in het NFI-rapport dat strafbare

Dat er discussie is over de kwaliteit van de lijkschouw wordt ook vanuit de

feiten zijn gemist kan bevestigen of ontkrachten.”14

documentstudie bevestigd. In 2016 heeft het NFI, in opdracht van het
Ministerie van Justitie en Veiligheid, onderzoek verricht rond het thema

Knelpunten rondom organisatie en efficiëntie

lijkschouw en gerechtelijke secties12. Het NFI concludeert: “Een probleem met

Als het gaat om knelpunten in de organisatie van lijkschouw in de langdurige

de kwaliteit van de lijkschouw is dat de kwaliteitseisen niet of nauwelijks zijn

zorg is het belangrijkste knelpunt dat door respondenten wordt genoemd de

geformuleerd. Hierdoor wordt de kwaliteit van de lijkschouw bepaald door de

(grote) lokale en/of regionale tekorten aan specialisten ouderengeneeskunde

individuele lijkschouwer en is het moeilijk controle op de lijkschouw uit te

en huisartsen, waardoor hun beschikbaarheid voor lijkschouw onder (grote)

oefenen.” Het NFI schrijft dat de basisopleiding tot arts in Nederland geen

druk staat15. Als gevolg hiervan zijn soms veel inspanningen nodig om een arts

verplicht onderwijs in de lijkschouw kent. Dat maakt dat de lijkschouw kan

te regelen, of moet langer dan wenselijk worden gewacht op beschikbaarheid

worden verricht door behandelend artsen die hiervoor geen specifieke

van een arts voor de lijkschouw. Dit wordt volgens respondenten versterkt

opleiding hebben gevolgd. In het verlengde hiervan wordt beschreven dat de

door de ontwikkelingen op het gebied van het scheiden van wonen en zorg

lijkschouw, uitgevoerd door een behandelend arts, met te weinig forensische

en de opkomst van steeds meer kleinschalige woonvormen, waarbij de

kennis wordt gedaan. In de slotbeschouwing van het rapport wordt genoemd

huisarts de hoofdbehandelaar is en daarmee verantwoordelijk voor de

dat een verbetering van de kwaliteit van en de controle op het Nederlandse

lijkschouw.

lijkschouwsysteem met betrekkelijk eenvoudige ingrepen mogelijk is.
Deze tekorten worden onderschreven vanuit de documentstudie. In tabel 3.1
De veronderstelling dat in Nederland de kwaliteit van de lijkschouw

geven we de prognoses weer van toekomstige arbeidsmarktontwikkelingen

onvoldoende zou zijn en een ‘groot aantal misdrijven zou worden gemist’ is in

(ramingen van de onvervulde vraag) voor specialisten ouderengeneeskunde,

12

Zie: De lijkschouw en sectie beschouwd, Een vergelijkend onderzoek naar systemen van lijkschouw en gerechtelijke sectie (zie bijlage 1).

13

Aanleiding voor dit onderzoek was een discussie dat in Nederland de kwaliteit van de lijkschouw onvoldoende zou zijn en een ‘groot aantal misdrijven zou worden gemist’. Het onderzoek liep van maart tot en met

december 2017 en betrof de keten van lijkschouw en gerechtelijke sectie.
14

Zie: Taskforce lijkschouw en gerechtelijke secties. De dood als startpunt (zie bijlage 1).

15

Gevolg hiervan is dat de lijkschouw tijdrovend kan zijn vanwege grote werkgebieden en de verplaatsing van artsen tussen locaties.

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 11

artsen VG, huisartsen, VS/PA. Deze zijn recent opgesteld door het Capaciteits-

VS/PA. Opgemerkt wordt door enkelen dat de lijkschouw soms wordt

orgaan. De beschikbaarheid van artsen voor de lijkschouw in de langdurige

voorbereid door de VS/PA, waarna de specialist ouderengeneeskunde of

zorg komt naar verwachting verder onder druk te staan. Tegelijk blijkt dat ook

huisarts alleen DE noodzakelijke (administratieve) handelingen uitvoert.

de tekorten aan VS/PA toenemen.
Andere opmerkingen die door respondenten zijn gemaakt over de wet- en
regelgeving rondom de lijkschouw zijn onder meer:

Ramingen van de onvervulde vraag voor de periode 2024-2027

•

Huisartsen

7-9%

Specialisten Ouderengeneeskunde

12-18%17

Artsen Verstandelijk Gehandicapten

23-39%18

Verpleegkundig Specialisten

5-9%19

Physician Assistants

4-5%

16

ontwikkelingen op het gebied van delegatie en/of herschikking van taken
van artsen naar de VS/PA. De Wet BIG geeft kaders voor bevoegdheden
van beroepsbeoefenaren in de gezondheidszorg en kent constructies van
taakdelegatie en taakherschikking (waarbij het handelen van de beroepsbeoefenaren zich richt op levenden). De Wlb reguleert het handelen van
beroepsbeoefenaren bij de lijkschouw en kent geen constructies van
taakdelegatie en taakherschikking (waarbij het handelen van de beroeps-

19

Tabel 3.1 Prognoses arbeidsmarktontwikkelingen, Capaciteitsorgaan 2022

De Wlb en de Wet BIG sluiten niet goed op elkaar aan als het gaat om de

beoefenaren zich richt op overledenen).
•

Uitgesteld schouwen (zie paragraaf 2.1 van deze rapportage): hierover
wordt gezegd dat de werkwijze niet goed bekend is, de familie en/of de

Verder wordt als knelpunt op het gebied van de organisatie van de lijkschouw

uitvaartonderneming dit soms onwenselijk vindt en dit van negatieve

genoemd dat de praktische zaken niet altijd goed zijn geregeld. Denk aan de

invloed kan zijn op de kwaliteit van de lijkschouw. Volgens de Richtlijn

toegang tot dossiers in de ANW-uren en niet-gedigitaliseerde formulieren. Dit
leidt volgens respondenten tot inefficiëntie in de lijkschouw.

lijkschouw voor behandelend artsen betreft het hier een afspraak van 10

Knelpunten vanuit wet- en regelgeving

ministerie van VWS (zie voetnoot 35 van deze richtlijn).

Volgens respondenten ligt het belangrijkste knelpunt op het gebied van de

maart 2011, tot stand gekomen na overleg tussen Verenso, de IGZ en het
•

wet- en regelgeving, namelijk dat de lijkschouw volgens de Wlb moet worden
uitgevoerd door artsen en dus niet mag en kan worden uitgevoerd door een

Termen als ‘natuurlijk overlijden’ en ‘niet natuurlijk overlijden’ zijn niet
eenduidig en voor meerdere uitleg vatbaar. Dit wordt ook gezegd over
een eventueel onderscheid tussen ‘complex’ en ‘niet complex’.

16

Capaciteitsplan 2024-2027: Deelrapport 2 Huisartsgeneeskunde. Utrecht: Capaciteitsorgaan (2022).

17

Capaciteitsplan 2024-2027: Deelrapport 5 Specialist Ouderengeneeskunde. Utrecht: Capaciteitsorgaan (2022).

18

Capaciteitsplan 2024-2027: Deelrapport 6 Arts voor Verstandelijk Gehandicapten. Utrecht: Capaciteitsorgaan (2022).

19

Capaciteitsplan 2024-2027: Deelrapport 9 Physician Assistant en Verpleegkundige Specialist Algemene Gezondheidszorg. Utrecht: Capaciteitsorgaan (2022).

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 12

Dit compliceert gesprekken over de wenselijkheid en de (on)mogelijkheid

Reflecties op de vraagstelling

van lijkschouw door VS/PA.

We zagen dan ook een grote bandbreedte in de antwoorden, die mede wordt
bepaald door de achtergrond, ervaring, functie, rolopvatting en opleiding van

Resumerend

de respondenten.

Er worden knelpunten ervaren op het gebied van kwaliteit en zorgvuldigheid
en organisatie en efficiëntie. De belangrijkste knelpunten zijn de grote
verschillen in de wijze waarop de lijkschouw wordt uitgevoerd, de beperkte

Hieronder geven we de bandbreedte in perspectieven van respondenten

(bij)scholing en de (toenemende) lokale en regionale tekorten aan vooral

weer op de vraag of taakherschikking kan bijdragen aan het oplossen van

specialisten ouderengeneeskunde en huisartsen.

knelpunten bij de lijkschouw in de langdurige zorg. Hierbij gaan we uit van de
vier thema’s die hiervoor zijn genoemd bij de reflecties op de vraagstelling.

3.2

Perspectieven op taakherschikking bij lijkschouw

De tweede onderzoeksvraag luidt:

“(Hoe) kan taakherschikking van lijkschouw van behandelend artsen naar
de VS en PA bijdragen aan het oplossen van deze knelpunten?”

Capaciteitstekorten en lijkschouw

Als het gaat om de verbinding tussen capaciteitsproblemen in de langdurige
zorg en lijkschouw zagen we in reacties van respondenten een bandbreedte
in opvattingen, van er is een tekort aan capaciteit voor lijkschouw tot er is

Reflecties op de vraagstelling

geen tekort aan capaciteit voor lijkschouw.

De onderzoeksvraag sorteert voor op taakherschikking als oplossingsrichting

Sterk bepalend hierin blijkt de sector waarover men spreekt. Kort samengevat

voor knelpunten bij lijkschouw in de langdurige zorg. Diverse respondenten
geven aan dat er meerdere oplossingsrichtingen zijn voor de geconstateerde
knelpunten (en mogelijk ook de voorkeur hebben), dan alleen taakherschikking.

zien we het volgende:
•

gehandicaptenzorg minder vaak nodig is (in vergelijking met de ouderen-

In gesprekken hebben we hier op doorgevraagd. Bij de beantwoording van de

zorg en in relatie tot het beschikbare aantal artsen VG), worden op het

onderzoeksvragen nemen we dit mee.

gebied van de lijkschouw in de gehandicaptenzorg (vooralsnog) nauwelijks tot geen knelpunten ervaren. Het mogelijk maken van lijkschouw

In de vraagstelling wordt bovendien een verbinding gelegd tussen de thema’s

door de VS/PA lijkt hier dan ook een oplossing voor een niet bestaand

(1) capaciteitstekorten, (2) taakherschikking, (3) (kwaliteit van) lijkschouw en (4)

probleem.

de inzet van VS en PA. In de gevoerde gesprekken zagen we dat het antwoord
op de vraag of taakherschikking wenselijk en/of mogelijk is en kan bijdragen aan
het oplossen van de knelpunten, afhangt van de visie die men heeft op en het
beeld dat men heeft van één van deze thema’s.

ANZ/23/0368/vspawlz

Er is een (toenemend) tekort aan artsen VG. Maar omdat lijkschouw in de

•

Er is een (toenemend) tekort aan huisartsen. Hier speelt de lijkschouw in
grotere mate een rol, zeker op de huisartsenposten, vanwege de hogere
frequentie van lijkschouw in diensten en de uitvoering door waarnemend

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 13

artsen. In huisartsenpraktijken komt lijkschouw minder frequent voor en

voor het capaciteitsprobleem tot taakherschikking is wel een oplossing voor

geeft de huisarts vaak de voorkeur aan het zelf schouwen van de eigen

het capaciteitsprobleem. Hier wordt onder meer genoemd:

cliënten vanwege bestaande relaties. Daarnaast geldt dat mensen met

•

een Wlz-indicatie vanuit het perspectief van de huisarts een willekeurige
‘deelverzameling’ vormen binnen het geheel aan cliënten. Ook wordt in

•

is niet primair een oplossing voor capaciteitstekorten.
•

Taakherschikking kan bijdragen aan het ontlasten van vooral de specialist

de huisartsenzorg nog op beperkte schaal gewerkt met VS/PA. Daardoor

ouderengeneeskunde en de huisarts, bijvoorbeeld door inzet van profes-

is hier de verwachting dat het mogelijk maken van lijkschouw door de VS

sionals waarnaar taken worden herschikt in ANW-diensten. Taakherschik-

en PA in de praktijk (vooralsnog) in beperkte mate knelpunten oplost.

king wordt niet gezien als oplossing voor capaciteitstekorten wanneer de

Er is een (toenemend) tekort aan specialisten ouderengeneeskunde. Hier

taak die wordt herschikt een te beperkt onderdeel van werkzaamheden

leidt de lijkschouw door de hogere frequentie van voorkomen veel vaker
tot (grote) knelpunten in de uitvoeringspraktijk. Het mogelijk maken van

•

Taakherschikking beoogt vooral een kwaliteitsverbetering van de zorg en

van de arts vormt.
•

Taakherschikking kan zorgen voor een meer volwaardige rolinvulling voor

de lijkschouw door de VS/PA kan mogelijk bijdragen aan het oplossen van

de professionals waarnaar taken worden herschikt. Andersom wordt ook

deze knelpunten.

aangegeven dat taakherschikking leidt tot verarming van het werk van de

Door demografische en arbeidsmarktontwikkelingen nemen de tekorten

arts en tot verlies van autonomie.

aan specialisten ouderengeneeskunde, artsen VG, huisartsen, VS/PA de

•

komende jaren verder toe. Daarmee kunnen meer knelpunten ontstaan

Ook in beroepen waarnaar taakherschikking plaatsvindt, namelijk VS/PA,
zijn tekorten, die de komende jaren toenemen.

in de uitvoering van de lijkschouw (niet alleen in de langdurige zorg, maar

•

mogelijk ook in andere sectoren). In de reflectiesessie die we hadden over

Er worden ook andere oplossingen genoemd die denkbaar zijn als het gaat

de eerste resultaten van dit onderzoek is aandacht gevraagd voor de

om capaciteitstekorten bij lijkschouw. We noemen ze hieronder en nemen

urgentie van deze toenemende tekorten.

daarbij mee wat hierover verder is genoemd:

Respondenten vragen zich af of de eventuele inzet van VS/PA bij

•

Taakdelegatie is meermaals genoemd als een mogelijk alternatief voor

lijkschouw kan/moet worden beperkt tot de (intramurale) langdurige zorg.

taakherschikking. Over taakdelegatie als oplossing volgt meer in paragraaf

Vergelijkbare vragen worden gesteld met betrekking tot afbakening van

3.4 van deze rapportage.

de ouderenzorg binnen de langdurige zorg.

•

Inzet van speciale diensten gericht op lijkschouw, bijvoorbeeld door een
mobiel team van (basis)artsen op regionaal niveau.

Capaciteitstekorten en taakherschikking

•

Lokale/regionale samenwerking tussen zorgorganisaties, met name als

Als het gaat om taakherschikking als mogelijke oplossing voor problemen met

het gaat om de inzet van specialisten ouderengeneeskunde en artsen VG.

betrekking tot capaciteitstekorten zijn de reacties van respondenten te vatten

Van zowel deze als de bovengenoemde oplossing wordt aangegeven dat

in een bandbreedte van opvattingen, van taakherschikking is geen oplossing

het nadeel is dat dan niet wordt geschouwd door de behandelend arts,
maar door iemand die de overledene niet kent. Ook wordt opgemerkt dat

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 14

•

•

is geprobeerd om een dergelijke dienst op te richten, maar dat dit in de

Genoemde redenen zijn onder meer de benodigde integrale medische blik,

praktijk niet van de grond is gekomen omdat de betrokken partijen niet

de behandelrelatie, de lijkschouw als essentieel onderdeel van het arts-zijn en

wilden participeren.

ook de mogelijk grote juridische consequenties. Een aantal staat nadrukkelijk

Inzet van technologische toepassingen, zoals Google Glass, waarmee op

open voor taakherschikking in bepaalde situaties. Bijvoorbeeld alleen bij een

afstand door artsen kan worden meegekeken bij lijkschouw door VS/PA.

verwacht overlijden. De forensisch artsen wijzen vooral op het belang van

Voorwaarde hierbij is dat de formulieren gedigitaliseerd worden. Hierbij

neutraliteit en kwaliteit: lijkschouw moet met de juiste deskundigheid en met

wordt verwezen naar de uitzonderlijke situatie in Zeeland, waarbij als

goede kwaliteit worden verricht, liefst door een onafhankelijk deskundige. Een

gevolg van grote regionale tekorten aan forensisch artsen, lijkschouw

deel van de VS/PA hecht waarde aan een zelfstandige afronding van de

binnen de context van forensische geneeskunde (vooralsnog tijdelijk) kan

behandelrelatie en zijn, mede daarom, voor taakherschikking. Andere VS/PA

worden uitgevoerd door basisartsen, waarbij Forensisch Artsen door de

zijn weliswaar voorstander van taakherschikking, maar niet in alle situaties.

inzet van technologische toepassingen op afstand kunnen meekijken.

Bijvoorbeeld alleen bij verwacht overlijden.

Herschikking van andere taken dan lijkschouw naar VS/PA, zodat artsen
meer tijd hebben voor lijkschouw.

Lijkschouw en de inzet van VS/PA

Of de lijkschouw kan worden uitgevoerd door een VS of PA wordt door de
Taakherschikking en lijkschouw

respondenten verschillend gedacht. De bandbreedte van opvattingen bij

Als het gaat om de mogelijkheden om de lijkschouw als taak te herschikken

respondenten loopt van lijkschouw is te complex voor VS/PA tot lijkschouw

zien we een bandbreedte in opvattingen bij respondenten, variërend van

past binnen het functieprofiel van de VS/PA.

taakherschikking van de lijkschouw is wel wenselijk tot taakherschikking van
de lijkschouw is niet wenselijk.

Het verschil in visie wordt onder meer bepaald door de vraag in hoeverre de
lijkschouw vraagt om integrale medische expertise. In hoeverre is dit nodig en

Waar in dit continuüm de respondenten staan, hangt sterk samen met hun

zo ja, heeft een VS/PA deze in voldoende mate? De opvattingen hierover

visie op lijkschouw. We zien dat sommige respondenten de lijkschouw zien als

variëren. Met name vanuit artsen wordt aangegeven dat het vaststellen van

een onderdeel van het behandelproces dat goed moet worden afgerond

de doodsoorzaak medisch generalistische expertise vraagt die vooral artsen

(kwaliteit van zorg en kwaliteit van sterven). Anderen geven aan dat de kern

hebben. Er moet volgens hen kunnen worden onderscheiden of sprake is van

van de lijkschouw vooral het uitsluiten van onnatuurlijk overlijden met

een natuurlijke dood of een tekortkoming in de zorg (een oorzaak van buiten-

mogelijk (grote) juridische consequenties betreft (waarbij het een het ander

af dus een niet-natuurlijk overlijden), een mogelijk strafrechtelijk handelen

niet hoeft uit te sluiten).

(inclusief een levensbeëindigend handelen), of een ongeval (beiden nietnatuurlijke oorzaken).

Specialisten ouderengeneeskunde, huisartsen en artsen VG vinden het, om
verschillende redenen, veelal belangrijk dat artsen de lijkschouw verrichten.

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 15

Andere respondenten geven aan dat lijkschouw grotendeels protocollair is in

Naarmate respondenten meer positief staan tegenover taakherschikking van

de uitvoering en daarmee ook goed te leren door de VS/PA. In het verlengde

de lijkschouw benoemen zij dat het uitvoeren van de lijkschouw door VS en

hiervan wordt aangegeven dat de VS/PA breed en generalistisch worden

PA kan leiden tot verbetering van kwaliteit. Voorwaarden hiervoor zijn dat er

opgeleid. Ook wordt genoemd dat er grote verschillen zijn tussen de VS en de

goed geschoold wordt en dat men voldoende praktijkervaring op kan doen.

PA onderling qua achtergrond en dat de PA in vergelijking met de VS meer
medisch generalistisch wordt opgeleid. Daarnaast wordt door respondenten

Naarmate respondenten minder positief staan tegenover taakherschikking,

opgemerkt dat het bij lijkschouw vooral gaat om ‘weten wanneer te twijfelen’

wordt gewezen op andere oplossingen, zoals bijvoorbeeld taakdelegatie, op

en dat de VS/PA in voorkomende gevallen altijd kan en/of moet afstemmen

afstand meekijken met lijkschouw via technologische toepassingen of beter

met de specialist ouderengeneeskunde, huisarts of arts VG en dat ze samen

scholen van artsen.

in de uitvoeringspraktijk daarover goede werkafspraken moeten maken.
Als het gaat om knelpunten in de organisatie en efficiëntie van de lijkschouw
Wat meespeelt is de mate waarin men bekend is met de beroepsgroepen VS/

worden vooral de (grote) lokale en/of regionale tekorten aan specialisten

PA, juist ook binnen branche- en beroepsverenigingen. Bekendheid en/of

ouderengeneeskunde en huisartsen genoemd. Hiervoor zagen we dat ook

ervaring met de inzet van de VS/PA in de uitvoeringspraktijk lijkt te leiden tot

over de mate waarin deze tekorten bestaan verschil van inzicht bestaat en

meer vertrouwen in het mogelijk uitvoeren van lijkschouw door VS/PA.

daarmee ook over de mate waarin taakherschikking een oplossing vormt. De
ouderenzorg is genoemd als sector waar taakherschikking zou kunnen zorgen

Binnen de genoemde bandbreedte van opvattingen wordt aangegeven dat de

voor ruimere beschikbaarheid van professionals voor lijkschouw.

VS/PA wellicht vooral in situaties van verwacht overlijden in de ouderenzorg
de lijkschouw kunnen uitvoeren. Daartegenover staat de opvatting dat

Daar waar het gaat om het oplossen van knelpunten in de wet- en regelgeving,

lijkschouw vooral is gericht op het identificeren van die enkele gevallen van

zijn de respondenten eensluidend. De huidige wet- en regelgeving beperkt de

een mogelijk onnatuurlijk overlijden en hiervan ook sprake kan zijn bij

mogelijkheid om de lijkschouw over te dragen van behandelend artsen naar

verwacht overlijden.

andere professionals. Dit vraagt om aanpassing van de wet- en regelgeving.
Naarmate men minder positief is over taakherschikking wijzen respondenten

Resumerend

op serieuze juridische consequenties van lijkschouw, op het grote belang om

Gegeven de diversiteit aan opvattingen is geen eenduidig antwoord mogelijk

die ene niet natuurlijk overledene te identificeren én op de lange weg naar

op de vraag hoe taakherschikking van lijkschouw van behandelend artsen

wetswijziging. Voorstanders wijzen op het frequent voorkomen van verwacht

naar de VS/PA kan bijdragen aan het oplossen van knelpunten in kwaliteit,

overlijden, op de goede ervaringen met voorbehouden handelingen in de wet

organisatie en wet- en regelgeving.

BIG en op de mogelijkheden van evaluatie van pilots met lijkschouw door VS/PA.

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 16

3.3

Inzet VS en PA met voldoende kwaliteit

De derde onderzoeksvraag luidt:

Wat is nodig om met voldoende kwaliteit de VS en PA in te kunnen zetten
voor (onderdelen van) de lijkschouw? Hoe is dit in de langdurige zorg te
organiseren?

Een andere mogelijkheid is VS/PA te scholen die geregeld met een overlijden
te maken hebben en/of een bepaald profiel hebben. Ook een gezamenlijke
(her)scholing met (basis)artsen behoort tot de mogelijkheden. Het voordeel
hiervan is dat de VS/PA en artsen elkaars competenties (beter) leren kennen
en dat mogelijk ook de kwaliteit van de lijkschouw door artsen verbetert.

We hebben hiervoor gezien dat sommige respondenten van mening zijn dat

Sommige respondenten pleiten voor een goede registratie van (bij)scholing,

het niet mogelijk is om op dit moment met voldoende kwaliteit de VS/PA in te

bijvoorbeeld door een schouwaantekening in de BIG-registratie of een

kunnen zetten voor de lijkschouw. De afwegingen hiervoor zijn weergegeven

kwaliteitsregister en/of door het verstrekken van accreditatiepunten of een

in paragraaf 3.2. In voorliggende paragraaf beantwoorden we deze

bekwaamheidsverklaring. Doel hiervan is dat inzichtelijk moet zijn of iemand

onderzoeksvraag voor zover men van mening is dat VS/PA kunnen worden

bevoegd en bekwaam is voor lijkschouw en dat hierop toezicht kan worden

ingezet in de lijkschouw.

gehouden. Anderen zijn terughoudend als het gaat om registraties, omdat dit
haaks staat op de uitgangspunten van de Wet BIG en vanwege de eventuele

Wat is nodig om met voldoende kwaliteit de VS en PA te kunnen inzetten?

precedentwerking voor andere handelingen.

Respondenten zijn eenduidig over wat nodig is om met voldoende kwaliteit de
VS/PA in te kunnen zetten voor de lijkschouw: goede scholing en voldoende

Praktijkervaring

praktijkervaring.

Belangrijke elementen voor het opdoen van praktijkervaring zijn:

Scholing
Relevante genoemde elementen voor scholing zijn:

•

supervisie/toezicht en/of achterwacht door artsen,

•

stapsgewijze uitbreiding van de taken en verantwoordelijkheden op basis
van de wensen en competenties van de VS/PA en in afstemming met de

•

medisch-inhoudelijke aspecten van lijkschouw,

•

protocollaire uitvoering,

•

forensische alertheid,

Helpend hierbij zijn een persoonlijk opleidingsplan en het werken met EPA’s

•

gespreksvoering en attitude naar naasten,

(entrustable professional activities). Laatstgenoemde geeft concrete invulling

•

samenwerking tussen professionals (waaronder specialist ouderen-

aan competentiegericht opleiden. Verder wordt genoemd dat het belangrijk is

geneeskunde, huisarts, arts VG en forensisch arts),

dat praktijkervaring wordt opgedaan in verschillende situaties van overlijden.

•

betrokken arts.

wet- en regelgeving.

De scholing kan bijvoorbeeld worden opgenomen in de basisopleiding van
VS/PA. Dat betekent dat elke VS/PA geschoold wordt voor lijkschouw.

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 17

Hoe is de inzet van de VS en PA te organiseren in de langdurige zorg?

over de (on)mogelijkheden van taakdelegatie en taakherschikking. Uit deze

De respondenten noemen hier:

gesprekken komen de volgende punten naar voren:

•

Opleiding, registratie en voldoende mogelijkheden om ervaring op te
kunnen doen.

Taakdelegatie

(Samenwerkings)afspraken op persoonlijk, praktijk- en/of organisatie-

Uitgaande van de Wlb is taakdelegatie niet mogelijk, vanwege het ontbreken

niveau over de rolinvulling en verantwoordelijkheden bij de lijkschouw

van een opdrachtconstructie zoals in de Wet BIG. De wettekst gaat expliciet

(tussen VS, PA, specialist ouderengeneeskunde, arts VG, huisarts en

uit van het uitvoeren van de lijkschouw door een behandelend arts of een

forensisch arts).

gemeentelijk lijkschouwer. Voor taakdelegatie moet de wettekst op dit punt

•

Supervisie/toezicht en/of achterwacht door artsen.

worden aangepast.

•

Borging van kwaliteit, bijvoorbeeld door toetsing door IGJ (in lijn met de

•

•

•

voorgenomen modernisering van de Wlb).

Taakherschikking

Draagvlak binnen instellingen voor de inzet van VS/PA bij lijkschouw (op

Uitgaande van de Wlb is taakherschikking niet mogelijk, omdat de wettekst

de werkvloer en op bestuurlijk niveau), maar ook binnen branche- en

stelt dat de lijkschouw moet worden uitgevoerd door een behandelend arts of

beroepsverenigingen, patiënt- en cliëntorganisaties, ministeries van VWS,

een gemeentelijk lijkschouwer. Hierover is het volgende aangedragen door

BZK en JenV, de IGJ en het OM.

respondenten:

Borging van praktische zaken en randvoorwaarden (zoals de toegang tot

•

Om het voor de VS/PA mogelijk te maken om zelfstandig lijkschouw uit te
voeren moet de term ‘behandelaar’ in de Wlb worden aangepast. De

dossiers, de eventuele digitalisering van formulieren, et cetera).

suggesties die hiervoor gedaan zijn: ‘arts dan wel daartoe opgeleide
Resumerend

VS/PA’, of ‘regiebehandelaar’, waarbij de laatstgenoemde in de toekomst

Goede scholing en voldoende praktijkervaring zijn volgens de respondenten

mogelijk problemen gaat opleveren als het regiebehandelaarschap wordt

de belangrijkste voorwaarden om de VS/PA met goede kwaliteit in te zetten

uitgebreid.

voor (onderdelen van) de lijkschouw in de langdurige zorg.

•

Er moeten kwaliteits- en opleidingseisen worden op- en vastgesteld voor
VS/PA. Hier geldt een onderscheid tussen de VS en PA:

3.4

Benodigde verandering in wet- en regelgeving

De vierde onderzoeksvraag luidt:

“Wat moet veranderen (in wet- en regelgeving of anderszins) om de inzet
van de VS en PA bij de lijkschouw te realiseren?”

— De VS is geen basisberoep, maar een specialisatie binnen het basis-

beroep ‘verpleegkundige’ (artikel 14, Wet BIG). Hiervoor hoeft geen
afzonderlijk opleidingsbesluit opgesteld te worden door de Minister,
zoals dat bij basisberoepen wel het geval is. Regelgeving ligt hier bij de
beroepsverenigingen, in dit geval de V&VNVS. Als ruimte is gecreëerd

Diverse respondenten hebben hierover meegedacht en concrete suggesties

in de Wlb zou in aansluiting op de huidige verantwoordelijkheids-

aangedragen, waarbij we vooral met juristen verdiepend hebben doorgepraat

verdeling voor de kwaliteitseisen aan de opleidingen mogelijk kunnen

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 18

worden volstaan met een regeling via de V&VN (waarbij specialismen

•

binnen de totale groep VS kunnen worden onderscheiden, zoals VS

De richtlijn Lijkschouw door behandelend artsen moet wellicht worden
aangepast.

met als specialisme palliatief terminale zorg). Deze regeling moet
conform de systematiek van artikel 14 Wet BIG ter instemming aan de

Resumerend

Minister worden voorgelegd. Een onderdeel van deze regeling kan

De huidige wetgeving staat taakherschikking, maar ook taakdegelatie, van de

ook een register zijn bij V&VNVS voor VS die mogen schouwen.

lijkschouw niet toe. Het kunnen uitvoeren van lijkschouw door VS/PA vraagt

— De PA is een basisberoep. Hiervoor geldt dat een opleidingsbesluit

daarmee (minimaal) om een wijziging van de Wet op de lijkbezorging en van

moet worden genomen door de Minister (delegatiegrondslag voor

aanvullende besluiten en regelingen.

opleidingseisen via de Wet BIG). Wanneer een lijkschouweis wordt
toegevoegd aan het opleidingsbesluit dat wordt genomen door de

3.5

minister, geldt deze vervolgens voor de totale beroepsgroep van PA.

De vijfde onderzoeksvraag luidt:

Dit is wellicht niet wenselijk. Om dit te voorkomen zijn twee routes
denkbaar:
–

Binnen de totale groep van PA verschillende specialismen

“Hoe en onder welke voorwaarden kan ruimte geboden worden om
hiermee ervaring op te doen?”

onderscheiden (bijvoorbeeld PA voor de ouderenzorg), waar de

De voorwaarden op het gebied van kwaliteit en zorgvuldigheid, organisatie en

beroepsvereniging NAPA nadere eisen aan gaat stellen (zie de

efficiëntie, en wet- en regelgeving zijn beschreven in paragraaf 3.3 en 3.4. Als

artikel 14 route, zoals hierboven genoemd bij de VS). Dit is niet

het gaat om het bieden van ruimte om ervaring op te doen met lijkschouw

eenvoudig. De vraag is of het vraagstuk van lijkschouw hiervoor

door VS/PA pleiten de respondenten veelal voor een geleidelijke uitbreiding

voldoende aanleiding vormt. De vraag of het aanmerken van

van verantwoordelijkheden (werken met EPA), onder toezicht van artsen. Voor

een specialisme als een wettelijke erkende specialistentitel aan-

het opdoen van ervaring worden de volgende suggesties gedaan:

gewezen is, is onder andere afhankelijk van de vraag of dat

•

In pilotvorm, met een goede evaluatie, nadat hiervoor ruimte is gecreëerd

wenselijk is ter bevordering van de goede uitoefening van de

in wet- en regelgeving (zie onder). Bijvoorbeeld door te starten met een

individuele gezondheidszorg. De lijkschouw valt niet onder de

beperkt aantal ouderenzorglocaties in regio’s waar toezicht beschikbaar

definitie van individuele gezondheidszorg in de zin van de Wet

is. In de gesprekken hebben diverse respondenten aangegeven graag te

BIG.
–

Ruimte om ervaring op te doen

Via de route van een profielberoep (zoals forensisch artsen een
zogeheten profielberoep zijn, onderscheiden door de KNMG, en

willen deelnemen aan pilots.
•

Via een implementatieperiode (na besluitvorming en na aanpassing van
wet- en regelgeving).

geen basisberoep zijn conform de Wet BIG). Hier volstaat een

Bij het opdoen van ervaring kan eventueel ook gebruikgemaakt worden van

register van PA bevoegd voor lijkschouw via de NAPA.

digitale hulpmiddelen, zoals Google Glass of een digitale stethoscoop.

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 19

Als het gaat om het mogelijk maken van (een) pilot(s) biedt de Aanwijzing 2.41

In hoeverre taakherschikking van (onderdelen van) de lijkschouw in andere

Experimenteerregeling ruimte. Hierin is de mogelijkheid opgenomen om bij

sectoren zinvol is, raakt aan de vraag of in andere sectoren binnen en buiten

wijze van een experiment in de lagere regelgeving af te wijken van de hogere

de langdurige zorg sprake is van tekorten die leiden tot knelpunten bij de

regelgeving, mits de hogere regelgeving een experimenteerbepaling bevat. Dit

lijkschouw. Het raakt ook aan de vraag in welke andere sectoren de kwaliteit

betekent dat in een wet eerst een experimenteerbepaling moet worden

van de lijkschouw kan worden verbeterd door overname van deze taak.

opgenomen, voordat bij wijze van experiment mag worden afgeweken van
diezelfde wet. Daarbij is expliciet bepaald dat een experiment waarin wordt

Als het gaat om de tekorten binnen de langdurige zorg, hebben we gezien dat

afgeweken van een wet alleen op het niveau van een algemene maatregel van

hiervan bij huisartsenposten sprake kan zijn, maar ook dat een onderscheid

bestuur mag worden uitgewerkt. Door het creëren van experimenteerruimte

tussen Wlz- en overige cliënten in de huisartsenzorg arbitrair is. Ook de

in een wet wordt tijdelijk ruimte geboden voor een aanpak die nog niet in wet-

ziekenhuiszorg is genoemd als sector waar een onderscheid tussen cliënten

en regelgeving is opgenomen (en dus daarmee in strijd is). Zo kan worden

met en zonder Wlz-indicatie niet wenselijk en werkbaar is.

gekeken in hoeverre de aanpak wenselijk en effectief is zonder dat de aanpak
meteen definitief in de wet wordt opgenomen.

Resumerend

Op grond van de antwoorden op de eerste vijf onderzoeksvragen is het
momenteel te vroeg om de zesde onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden.

Resumerend

Het organiseren van (een) pilot(s) is het meest nadrukkelijk naar voren
gekomen als mogelijkheid om ervaring op te doen met de inzet van VS/PA in
de lijkschouw. Dit kan georganiseerd worden via een experimenteerregeling.

3.6

Vertaling naar andere sectoren

De zesde en laatste onderzoeksvraag luidt:

“Zijn de uitkomsten van het onderzoek te vertalen naar taakherschikking
van (onderdelen van) de lijkschouw in andere sectoren?”
De vraag is in zekere zin prematuur, omdat het onderzoek laat zien dat nog
geen eenduidig antwoord is te geven op de vraag of taakherschikking van
(onderdelen van) de lijkschouw in de langdurige zorg wenselijk en mogelijk is.
De vraag als zodanig hebben we dan ook niet gesteld tijdens de interviews.
Zijdelings is dit onderwerp wel aan bod gekomen in de gevoerde gesprekken.

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 20

4. Conclusies en advies
In dit hoofdstuk geven we antwoord op de (hoofd)vraag van het
onderzoek en sluiten we af met een advies.

4.1

Conclusies

De hoofdvraag van het onderzoek luidt:

Kan de lijkschouw in de langdurige zorg, zoals die nu door behandelend
artsen wordt uitgevoerd, ook worden uitgevoerd door verpleegkundig
specialisten en/of physician assistants?
De eerste deelvraag in het onderzoek betrof het in kaart brengen van de
huidige knelpunten in deze lijkschouw. Op basis van de gesprekken die we
met vele deskundigen op dit terrein hebben gevoerd concluderen we dat de
huidige lijkschouw knelpunten kent in kwaliteit en organisatie (paragraaf 3.1).
Bij de knelpunten in kwaliteit gaat het vooral om de grote verschillen in de
wijze waarop de lijkschouw wordt uitgevoerd in de langdurige zorg door
behandelend artsen en de beperkte (bij)scholing. Dat er op zijn minst
discussie is over de kwaliteit wordt ondersteund vanuit de literatuur.
Bij de organisatie gaat het vooral om (toenemende) lokale en regionale
tekorten aan vooral specialisten ouderengeneeskunde en huisartsen,
waardoor hun beschikbaarheid voor de lijkschouw onder (grote) druk staat.
Actuele prognoses van de toekomstige arbeidsmarktontwikkelingen
bevestigen de tekorten.
Vervolgens was de vraag of en zo ja, hoe taakherschikking van de lijkschouw
van behandelend artsen naar de VS en PA bijdragen aan het oplossen van de
knelpunten. We hebben laten zien dat het voorsorteren op taakherschikking
als oplossing voor een deel van de partijen die we hebben gesproken te snel
gaat, waarbij taakdelegatie als een minder vergaande oplossingsrichting naar
voren komt.

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 21

Over de vraag of taakherschikking een antwoord is op de knelpunten wordt

Enkele van de organisaties voor de ouderenzorg die we spraken hebben

zeer verschillend gedacht door de deskundigen die we hebben geraadpleegd

aangegeven hier graag aan mee te willen werken.

voor dit onderzoek. We hebben laten zien dat deze verschillen sterk samenhangen met het perspectief dat men heeft op de afzonderlijke relaties tussen

Gegeven de diversiteit in opvattingen is het te vroeg voor het beantwoorden

capaciteitstekorten, taakherschikking, (kwaliteit van) lijkschouw en de even-

van de laatste deelvraag over de mogelijkheden om de uitkomsten van het

tuele inzet van VS/PA (paragraaf 3.2).

onderzoek te vertalen naar taakherschikking van lijkschouw in andere
sectoren.

Overigens zagen we dat er weliswaar tekorten zijn in alle genoemde sectoren
van de langdurige zorg, maar dat lijkschouw daarin niet overal een knelpunt
vormt. Voor zover overname van lijkschouw door de VS/PA een oplossing zou
kunnen vormen, speelt dit vooral in de intramurale ouderenzorg.
Vervolgens was de vraag wat nodig is om met voldoende kwaliteit VS/PA in te
zetten in de lijkschouw en wat dit vraagt van (de organisaties in) de langdurige
zorg (paragraaf 3.3 tot en met 3.5). Daarbij is vooral gewezen op het belang

4.2

Om tot een advies te komen over hoe verder te gaan met het vraagstuk van
de inzet van VS/PA bij lijkschouw in de langdurige zorg hanteren we de
volgende denklijn:
Er zijn knelpunten in de kwaliteit van lijkschouw in de langdurige zorg:

•

van een goede scholing en het kunnen opdoen van praktijkervaring.
Wat er moet veranderen (in wet- en regelgeving of anderszins) om de inzet

De huidige praktijkvariatie in de uitvoering van lijkschouw in de langdurige
zorg is groot en er is discussie over de kwaliteit van de lijkschouw in het
algemeen.

•

van de VS/PA bij de lijkschouw te realiseren, is helder geworden: de huidige
wetgeving staat taakherschikking van de lijkschouw nu niet toe (paragraaf 2.2

Advies

De huidige scholing over lijkschouw in de artsenopleiding is beperkt, wat
niet bijdraagt aan de kwaliteit van de lijkschouw in de langdurige zorg.

•

In de huidige praktijk wordt lijkschouw vaak al uitgevoerd door anderen

en 3.1). Dat geldt overigens ook voor taakdelegatie. Het kunnen uitvoeren van

dan de behandelend arts (mede vanwege de tekorten die er zijn). Deze

lijkschouw door de VS/PA in de langdurige zorg vraagt daarmee (minimaal) om

taak wordt uitgevoerd door waarnemend artsen, basisartsen, dan wel

wijziging van de Wet op de lijkbezorging en van aanvullende besluiten en
regelingen.

soms voorbereid door VS/PA.
•

We hebben ook gekeken naar de voorwaarden die ruimte kunnen bieden om
ervaring op te doen met de inzet van de VS/PA in de lijkschouw in de
langdurige zorg. Daarbij is nadrukkelijk de optie van een pilot naar voren
gekomen, via de route van een experimenteerregeling (paragraaf 3.5).

ANZ/23/0368/vspawlz

Daarmee is de vraag of de lijkschouw in de langdurige zorg ook door de
VS/PA kan worden uitgevoerd relevant en actueel.

•

We constateren dat er een groot verschil van inzicht bestaat tussen en
binnen branche- en beroepsgroepen als het gaat om de vraag of de
uitvoering van de lijkschouw in de langdurige zorg door de VS/PA
wenselijk en/of mogelijk is en zo ja, onder welke condities.

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 22

•

•

Dit heeft onder meer te maken met een verschil van inzicht over de

Verschillende perspectieven:

medisch generalistische kennis die nodig is om de doodsoorzaak te

We constateren dus een noodzaak voor verbetering van de kwaliteit van de

kunnen vaststellen.

lijkschouw binnen de huidige setting waarin deze wordt uitgevoerd door

Aanvullend zien we dat professionals die een behandelrelatie hebben

behandelend artsen én we zien een toenemend tekort aan deze artsen die de

met cliënten, over het algemeen zeer hechten aan het ‘goed afronden’

lijkschouw kunnen uitvoeren. Betere scholing kan een oplossing zijn voor de

van deze relatie bij overlijden, naar zowel de cliënt als de naasten. Voor

kwaliteit, maar lost niet het probleem van de tekorten op. Inzet van VS/PA zou

zowel artsen als VS/PA geldt dat zij in die situaties waarin zij zelf (regie)-

een oplossing kunnen zijn voor deze tekorten, met name in de (intramurale)

behandelaar of anderszins nauw betrokken zijn, de lijkschouw niet graag

ouderenzorg. Maar over de vraag in hoeverre de VS/PA deze taak met

laten uitvoeren door anderen.

voldoende kwaliteit kunnen uitvoeren wordt zeer verschillend gedacht door

Het overgrote meerderheid van de overlijdens betreft een dood die niet

en binnen branche- en beroepsverenigingen. Gezien het belang van deze taak

gepaard gaat met twijfels. De kern van de lijkschouw is echter ‘om die ene

kunnen we hiervoor de ogen niet sluiten. Tegelijkertijd wijzen partijen op de

situatie van onnatuurlijk overlijden te identificeren’. Degene die deze taak

urgentie van dit vraagstuk.

uitvoert, moet dan ook bevoegd en bekwaam zijn. Het hebben van een
behandelrelatie als zodanig is dan ook niet voldoende argument voor

Hoe verder:

overname van taken door de VS/PA.

Ons advies is daarom om in de praktijk ervaring te gaan opdoen met de inzet
van VS/PA in de lijkschouw na een gezamenlijke scholing van artsen en VS/PA

Er zijn tekorten aan artsen in de langdurige zorg:
•

Deze tekorten nemen als gevolg van de demografische en arbeidsmarkt-

door middel van pilots. Via deze pilots kan nader worden bekeken of de
kwaliteit kan worden verbeterd en welke bijdrage de VS/PA hierin kan hebben.

ontwikkelingen in de komende jaren eerder toe dan af. Dit wordt onder-

•

•

steund door recente cijfers van het Capaciteitsorgaan. De tekorten leiden

Concreet adviseren we:

tot knelpunten in de uitvoering van de lijkschouw in de langdurige zorg.

•

Creëer ruimte voor pilots met lijkschouw door VS/PA, als opmaat voor de

Echter, niet in alle sectoren is overname van deze taak door VS/PA een

definitieve besluitvorming over de inzet van VS/PA bij de lijkschouw. Om

(voldoende) oplossing voor deze tekorten vanwege de frequentie van

dit mogelijk te maken, moet een experimenteerbepaling in de Wlb

voorkomen van lijkschouw in relatie tot de beschikbare capaciteit aan

worden opgenomen (zie paragraaf 3.5). Daarin moet worden geëxplici-

artsen. Vooral in de ouderenzorg, en in het bijzonder in de intramurale

teerd wat het oogmerk is van het experiment, wat het bereik is van de

ouderenzorg, zou een overname van deze taak door de VS/PA mogelijk

experimenteerregeling, van welke onderdelen van de Wlb kan worden

een oplossing kunnen zijn voor capaciteitstekorten.

afgeweken en wat de maximale geldigheidsduur is van de afwijking.

In de ouderenzorg zijn de knelpunten, zeker in sommige regio’s en/of op

Vervolgens moet het experiment worden uitgewerkt in een Algemene

sommige locaties, urgent en wordt op dit vraagstuk nadrukkelijk gevraagd

Maatregel van Bestuur (het uitvoeringsbesluit dat mag worden genomen

om tempo en om oplossingen, zowel op de korte als op de lange termijn.

op grond van een wet in formele zin). In de experimenteer-AMvB moeten

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 23

onder andere doel en functie van het experiment worden geconcreti-

•

•

seerd, moet worden aangegeven op welke punten van de afwijkings-

gedurende de doorlooptijd van deze pilots), zodat tussentijds geleerd en

bevoegdheid gebruik is gemaakt, wat de looptijd is van het experiment

verbeterd kan worden. Heb daarbij aandacht voor onder meer:

en hoe het experiment wordt geëvalueerd.

— de kwaliteit van de lijkschouw,

Werk de (voorwaarden voor de) pilot met de betrokken partijen uit:

— kenmerken van situaties van lijkschouw (zoals onderscheid verwacht

— Werk als betrokken beroepsgroepen (Verenso, V&VNVS, NAPA, KNMG

en onverwacht overlijden),

en FMG) samen uit over welke achtergrond20, ervaring21, scholing (zie

— de praktijk van samenwerking tussen VS / PA / specialist ouderen-

de volgende bullet) en begeleiding22 de VS/PA moeten beschikken om

geneeskunde / huisarts / forensisch arts,

deel te kunnen nemen aan (een) pilot(s) op het gebied van lijkschouw.

— randvoorwaarden op het gebied van onder meer achtergrond,

— Ontwikkel als betrokken beroepsgroepen (Verenso, V&VNVS, NAPA.

KNMG en FMG) en samen met (een) opleidingsinstantie(s) (een)

scholing, ervaring en begeleiding.
•

scholingsmodule(s) voor lijkschouw door VS/PA en zet deze in
wellicht ook onderdeel gaan uitmaken van de (bij)scholing van artsen).

wettelijk definitief mogelijk gemaakt moet worden.
•

Organiseer met de betrokken partijen pilots in zorginstellingen (regio’s)
met lijkschouw door de VS/PA met de juiste achtergrond, nadat deze

taakherschikking in de ouderenzorg van Verenso, V&VNVS en NAPA.
•

Neem als onderzoeksvraag mee of dit vervolgens via taakdelegatie of via
taakherschikking invulling moet krijgen.

•

geschoold zijn, onder begeleiding en toezicht van artsen, op basis van
concrete werkafspraken in lijn met de Handreiking samenwerking en

Neem als onderzoeksvraag mee of een dergelijke wetswijziging van de
Wlb effectief en doelmatig is en of de lijkschouw door VS/PA op termijn

voorafgaand aan en tijdens de looptijd van pilots (deze kunnen
•

Zorg voor een ex durante evaluatie van deze pilots (lees: een evaluatie

Neem als onderzoeksvraag mee of een uitbreiding naar andere sectoren
gewenst en mogelijk is.

•

Pas op basis van deze evaluatie eventueel de huidige wet- en regelgeving
aan, evenals de administratieve processen.

Organiseer toezicht op deze pilots en daarmee op de kwaliteit van de
lijkschouw door VS/PA in deze pilots via de IGJ.

20

Bijvoorbeeld op basis van de beroepsprofielen voor de VS en PA vanuit de Wet BIG.

21

Bijvoorbeeld via de EPA-werkwijze (Entrustable Professional Activities).

22

Bijvoorbeeld door een SO, HA en/of door een forensisch arts.

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 24

Bijlage 1.
•

Bestudeerde documenten

NHG in samenwerking met Verenso, NIV, NVH, NVC, FMG en KNMG (juni

•

2016). Richtlijn lijkschouw voor behandelend artsen.
•

Openbaar ministerie, IGZ, FMG, KNMG (jan 2016). Handreiking (Niet-

•

)natuurlijke dood, wat moet u weten, wat moet u doen?
S. Heuts et al. (2019). Hoe stelt een arts de dood vast? Nederlands Tijdschrift

Nederlands Forensisch Instituut, Ministerie van Veiligheid en Justitie.
•

•

•

•
•
•

HHM.

Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
•

C. van der Helm (okt 2021). Een rol bij de lijkschouw. NAPA

•

M. Babovic (apr 2020). De paarse krokodil van corona: lijkschouw. NAPA.

•

M. van Ingen (2017). Praktijkperikel: de lijkschouwing. NAPA.

•

NAPA, V&VN VS (2020). Webinar: Schouwen door de PA en VS: welbeschouwd

een goed idee?!
•

•

Verenso, V&VN VS, NAPA (maart 2022). Handreiking samenwerking en

•

taakherschikking ouderenzorg.
M. Lovink et al. (2017). Taakherschikking in de ouderenzorg: kansen,
belemmeringen en effecten. Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Radboud

Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
•

J. Schuurmans et al. (dec 2021). Duurzame Medische Zorg in de Regio.

F. Peters (nov 2021). Derde evaluatie van de ‘Subsidieregeling opleiding tot

advanced nurse practitioner en opleiding tot physician assistant’. KBA

wet BIG met Physician Assistant en Verpleegkundig Specialist. Ministerie van

Nijmegen.
•

D.P. De Bruijn-Geraets et al. (jul 2015). VoorBIGhouden. Maastricht UMC+,
academisch ziekenhuis Maastricht, Maastricht University.

•

van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
•

E.I. Schippers (11 nov 2015). Betreft: Evaluatieonderzoek experiment art. 36a
Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

•

IGJ (okt 2021). Gemeentelijke lijkschouw door forensisch artsen onder druk,

veel zorgen op korte termijn. Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, Ministerie

Erasmus School of Health Policy & Management.
•

H. de Jonge, F. Grapperhaus, K. Ollongren (15 nov 2021). Betreft:

Aanbiedingsbrief en reactie bij rapport IGJ: ‘Gemeentelijke lijkschouw door
forensisch artsen onder druk, veel zorgen op korte termijn'. Ministerie van

UMC.
•

C. Helder (22 feb 2022). Antwoorden op de vragen van de leden Van den Hil

en Strolenberg (beiden VVD) over het artikel 'Een rol bij de lijkschouw'
(2021Z19441) (ingezonden d.d. 4 november 2021). Ministerie van

FMG, GGD NL (2016). Richtlijn Forensische Geneeskunde, overlijden in een

zorginstelling.
FMG (2019). Kennisagenda Forensische geneeskunde 2019-2024.
KNMG, V&VN, NAPA (nov 2012). Handreiking implementatie taakherschikking.
L. van Tuyl et al. (2020). Visies op taakherschikking. NIVEL.
P. Jansen & S. Schutte (okt 2019). Physician assistants en verpleegkundig
specialisten in de zorg. (inclusief 5 deelrapporten en tabellenboek). Bureau

Taskforce lijkschouw en gerechtelijke secties (jan 2018). De dood als

startpunt.

voor de Geneeskunde (NTVG).
•

W.L.J.M. Duijst-Heesters et al. (nov 2016). De lijkschouw en sectie beschouwd.

Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
•

T. van Ark (27 okt 2020). Betreft: Opvolging CNO-advies 'Niets over ons,

zonder ons' en andere trajecten betreffende de individuele
beroepsuitoefening. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

ANZ/23/0368/vspawlz

E. Kuipers (28 feb 2022). Betreft: Tekort aan forensisch artsen. Ministerie van
IGJ (jun 2020). Toetsingskader lijkschouw. Inspectie Gezondheidszorg en
Jeugd, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

•

Capaciteitsorgaan (2022), Capaciteitsplan 2024-2027: Deelrapport 2

Huisartsgeneeskunde. Utrecht.

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 25

•
•
•
•

Capaciteitsorgaan (2022), Capaciteitsplan 2024-2027: Deelrapport 5 Specialist

— Forensische geneeskunde: Lijkschouwing – een koud kunstje? Leerpunt

Ouderengeneeskunde. Utrecht.
Capaciteitsorgaan (2022), Capaciteitsplan 2024-2027: Deelrapport 6 Arts voor
Verstandelijk Gehandicapten. Utrecht.
Capaciteitsorgaan (2022), Capaciteitsplan 2024-2027: Deelrapport 9 Physician
Assistant en Verpleegkundige Specialist Algemene Gezondheidszorg. Utrecht.

•

KOEL (Kwaliteit & Opleiding EersteLijnszorg)
— Lijkschouw voor huisartsen, NFI. Wordt geboden op verzoek van
organisaties
V&VN (jan 2019). Beroepsprofiel verpleegkundig specialist

•

PA opleidingen Groningen, Amsterdam, Nijmegen, Utrecht, Rotterdam (sept
2012). Landelijk opleidingscompetentieprofiel, Master Physician Assistant.

Diverse opleidingsplannen, studiegidsen en nascholingsmogelijkheden:
— Curriculum Huisartsopleiding, mei 2018, Utrecht

•

— AIOS curriculum huisartsopleiding, UMCG
— Landelijk opleidingsplan. 2016, SOON

https://wetten.overheid.nl/BWBR0005009/2022-01-01
•

— Lokaal opleidingsplan. Juli 2021, GERION (Amsterdam)
— Lokaal opleidingsplan. Okt 2018, SOOL (Leiden/Rotterdam)

Besluit op de lijkbezorging (01-01-2020 t/m heden). Geraadpleegd van
https://wetten.overheid.nl/BWBR0009080/2020-01-01

•

— Lokaal Opleidingsplan. 2016, UMCG (Groningen)

Nr. 3 Memorie van toelichting (18-09-2006). Wijziging van de Wet op de
lijkbezorging. Kamerstuk 30 696. Geraadpleegd op:

— Landelijk opleidingsplan. Feb 2019, DIDACT 2.0, Erasmus MC.
— Programma Master PA Arnhem/Nijmegen

Wet op de lijkbezorging (01-01-2022 t/m heden). Geraadpleegd van

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30696-3.html
•

Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (01-04-2022 t/m

— Studiegids Master PA. 2021-2022, INholland Hogeschool

heden). Geraadpleegd van https://wetten.overheid.nl/BWBR0006251/2022-

— Studiegids Master PA. 2021-2022, Hogeschool Utrecht

04-01

— De rol van de huisarts bij lijkschouw, LHV. Trainer René Pieterman,

technische rechercheur, gerechtelijk deskundige NFI en wetenschappelijk
onderzoeker

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 26

Bijlage 2.

Geraadpleegde respondenten

Organisatie

Functie

Organisatie

Functie

V&VN VS

Bestuurslid en verpleegkundig specialist AGZ

Inspectie Jeugd en

Inspecteur

Verpleegkundig specialist AGZ

Gezondheidszorg

Inspecteur

Verpleegkundig specialist AGZ

GGD GHOR

Zelfstandig adviseur

ActiZ

Beleidsmedewerker

Bestuurslid en verpleegkundig specialist AGZ
Verpleegkundig specialist AGZ
Jurist
NAPA

Districtsdirecteur

Jurist

InEen

Programmamanager

Bestuurslid

LHV

Beleidsadviseur en huisarts

Psysician assistant ouderengeneeskunde

NSPOH

Forensisch arts

Physician assistant ouderengeneeskunde
Verenso
NVAVG

Forensisch arts

Bestuurslid en specialist ouderengeneeskunde

KNMG

Bestuurslid

Bestuurslid en specialist ouderengeneeskunde

FMG

Bestuurslid en forensisch arts

Arts VG

Instelling ouderenzorg

Bestuurder

Bestuurslid en arts VG

Manager

Bestuurslid en arts VG
Bestuurslid en arts VG
NHG

Senior wetenschappelijk medewerker en huisarts NP

Ministerie van

Beleidsmedewerker

Volksgezondheid, Welzijn

Beleidsmedewerker

en Sport

Beleidsmedewerker

Specialist ouderengeneeskunde
Geriatrische revalidatie-

Physician assistant ouderengeneeskunde

zorg en eerstelijnsverblijf
Met Zorg voor elkaar

Projectleider

Erasmus Universiteit

Associate professor

Beleidsmedewerker

Universiteit Maastricht

Forensisch arts en hoogleraar forensische geneeskunde

Wetgevingsjurist

Overig

Voormalig verpleeghuisarts, forensisch deskundige en

Wetgevingsjurist
Ministerie van

Senior beleidsmedewerker

Binnenlandse Zaken en

Wetgevingsjurist

opleider

Koninkrijksrelaties
Ministerie van Justitie en

Senior adviseur

Veiligheid

Senior adviseur

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 27

Bijlage 3.

Gespreksleidraad

In opdracht van het Ministerie van VWS doen wij onderzoek naar de vraag of de
lijkschouw in de langdurige zorg zoals die nu wordt uitgevoerd door
behandelend artsen, ook door Verpleegkundig Specialisten (VS) en/of Physician
Assistants (PA) kan worden uitgevoerd.

Oplossingen
•
Hoe kan taakherschikking van (onderdelen van) de lijkschouw van
behandelend artsen naar de VS/PA bijdragen aan het oplossen van
knelpunten?
•

Welke andere oplossingsrichtingen ziet u?

Randvoorwaarden

We willen u raadplegen als deskundige op dit terrein. In deze notitie staan de
vragen waarover we met u willen doorspreken tijdens het interview.
Meer informatie vindt u in de notitie met het kenmerk AN/22/1045.

•

Wat is nodig om met voldoende kwaliteit de VS/PA in te kunnen zetten voor
(onderdelen van) de lijkschouw?

•

Wat is nodig op het gebied van organisatie om de VS/PA in te kunnen zetten
voor (onderdelen van) de lijkschouw?

Algemeen
•
Uw rol en betrokkenheid bij lijkschouw.

•

(onderdelen van) de lijkschouw te kunnen realiseren?
•

Knelpunten
•
Welke knelpunten bestaan er op het gebied van kwaliteit in de manier
waarop de lijkschouw nu wordt uitgevoerd in de langdurige zorg?
•

Welke knelpunten bestaan er op het gebied van organisatie in de manier
waarop de lijkschouw nu wordt uitgevoerd in de langdurige zorg?

•

Wat moet er veranderen in de wet- en regelgeving om inzet van VS/PA voor
Onder welke voorwaarden kan ruimte worden geboden om ervaring op te
doen met de inzet van de VS/PA voor (onderdelen van) de lijkschouw?

Afronding
•
Overige informatie die u ons wil meegeven.

Welke knelpunten bestaan er op het gebied van wet- en regelgeving in de
manier waarop de lijkschouw nu wordt uitgevoerd in de langdurige zorg?

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 28

Bijlage 4.

Deelnemers reflectiesessie

Organisatie

Functie

V&VN VS

AGZ
AGZ
Bestuurslid en verpleegkundig specialist
Verpleegkundig specialist AGZ
Verpleegkundig specialist AGZ
Bestuurslid en verpleegkundig specialist
Verpleegkundig specialist AGZ

NAPA

Bestuurslid

NVAVG

Arts VG
Bestuurslid en arts VG
Bestuurslid en arts VG
Bestuurslid en arts VG

NHG

Senior wetenschappelijk medewerker en huisarts NP

Ministerie van Volksgezond-

Beleidsmedewerker

heid, Welzijn en Sport

Beleidsmedewerker

ActiZ

Beleidsmedewerker
Forensisch arts

FMG

Bestuurslid en forensisch arts

Instelling ouderenzorg

Bestuurder

Geriatrische revalidatiezorg

Physician assistant ouderengeneeskunde

en eerstelijnsverblijf
Met Zorg voor elkaar

Projectleider

Erasmus Universiteit

Onderzoeker

Ministerie van VWS

Beleidsmedewerker

GGD/GHOR

Projectleider

LHV

Jurist

ANZ/23/0368/vspawlz

Lijkschouw in de langdurige zorg | © bureau HHM 2023 | 29