Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

29 509

Palliatieve zorg

Nr. 71

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 juni 2019
Met deze brief informeer ik uw Kamer over de voortgang van de aanpak
geestelijke verzorging/levensbegeleiding, zoals toegezegd in mijn brief
van 8 oktober 2018.1 In deze brief heb ik uiteengezet hoe ik de middelen
uit het Regeerakkoord van in totaal 35 miljoen euro voor de inzet van
geestelijk verzorgers/levensbegeleiders in de thuissituatie, wil besteden.2
De middelen worden gebruikt voor inzet van geestelijke verzorgers bij
ouderen vanaf 50 jaar en voor volwassenen en kinderen in de palliatieve
fase en hun naasten. Daarnaast werk ik met alle partijen aan verbetering
van de inzet van geestelijke verzorging in de toekomst.
Deze aanpak geestelijke verzorging/levensbegeleiding loopt via drie
sporen:
1. Betere toegang tot geestelijk verzorgers door financiering van inzet in
de thuissituatie via netwerken Palliatieve Zorg;
2. De verdere ontwikkeling van geestelijke verzorging via een meerjarig
ZonMw programma rond zingeving en geestelijke verzorging;
3. Ondersteuning van de activiteiten onder 1 en 2 en het leggen van
dwarsverbanden via een landelijke ondersteuningsstructuur met
relevante veldpartijen.
Sinds oktober 2018 is door veel partijen met enthousiasme gewerkt aan
de verdere uitwerking van de drie sporen. In de voorliggende brief schets
ik de voortgang op de drie sporen en ga ik apart in op bekendheid, budget
en de verbinding met de andere beleidsprogramma’s. Ik ga daarna in op
de in de motie- Dik-Faber en Slootweg3 gevraagde inventarisatie van de
voor- en nadelen van verschillende opties voor de financiering van
geestelijke verzorging in de thuissituatie na 2020. Ik beschouw deze motie
hiermee als afgedaan.
1

Kamerstuk 29 509, nr. 68
Zie ook het VSO van 9 januari 2019, Kamerstuk 29 509, nr. 70
3
Kamerstuk 35 000 XVI, nr. 56
2

kst-29509-71
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 509, nr. 71

1

A. Stand van zaken
1. Aanvragen via de netwerken
Netwerken palliatieve zorg kunnen sinds dit jaar aanvullende subsidie
aanvragen om inzet van geestelijk verzorgers in de thuissituatie mogelijk
te maken. Alle netwerken palliatieve zorg hebben begin 2019 deze
aanvullende subsidie aangevraagd.4 De verleningsbrieven zijn in maart
2019 verstuurd. Hierbij is de mogelijkheid geboden om met terugwerkende kracht kosten op te voeren die voor de aanvraagdatum, maar na
1 januari 2019, zijn gemaakt. Ongeveer de helft van de netwerken heeft dit
inderdaad aangevraagd. Dat is een eerste signaal dat men voortvarend
aan de slag is gegaan.
In april en mei heeft de overkoepelende organisatie voor de netwerken
Fibula een uitvraag gedaan onder de netwerken om te horen hoe de
netwerken het aanpakken en wat mogelijke knelpunten zijn. Hieruit blijkt
een diverse aanpak. Sommige netwerken maken gebruik van een
bestaande infrastructuur. Andere netwerken (o.a. Rotterdam en Nieuwe
Waterweg Noord) hebben een projectleider aangesteld om een infrastructuur op te zetten. Weer andere netwerken zijn nog in de inventariserende fase.
In 22 van de 65 regio’s bestaat er een samenwerking tussen een centrum
voor levensvragen en de netwerken. Bij deze centra voor levensvragen
worden vaak vrijwilligers ingezet en zijn er afspraken gemaakt wanneer
wordt opgeschaald naar inzet van een professionele geestelijk verzorger.
Dit soort afspraken en voorbeelden wordt steeds vaker via Fibula gedeeld
met andere netwerken. Ik stimuleer dat wordt gekeken naar wat hierin de
«best practices» zijn.
Om te weten hoeveel consulten er in 2019 al worden gefinancierd, heb ik
in de verleningsbrief de netwerken gevraagd om per 1 september a.s. een
herziene aanvraag voor 2019 in te dienen met een cijfermatige prognose
van de inzet. Op die manier kunnen netwerken zelf tijdig signaleren of de
middelen in 2019 inderdaad zullen worden besteed en kunnen ze
afwijkingen ten opzichte van de eerdere aanvraag op tijd aan mij melden.
Ik beschouw 2019 als een overgangsjaar en verwacht dat in de tweede
helft van dit jaar gaandeweg meer consulten in de thuissituatie zullen
worden gefinancierd, zodat een zo groot mogelijk deel van de beschikbare
middelen in 2019 ook daadwerkelijk wordt ingezet.
Zoals uiteengezet in de brief van 8 oktober 2018 (Kamerstuk 29 509,
nr. 68), zal de inzet van de middelen niet alleen voor consulten thuis
worden gebruikt, maar ook voor inzet van geestelijk verzorgers voor
multidisciplinair overleg en scholing. Ik krijg hier goede signalen over. In
steeds meer PaTz-overleggen5 draaien geestelijk verzorgers mee en dat
geldt ook voor overleggen in hospices, ziekenhuizen en sociale wijkteams.
Op het gebied van scholing bestaat in meer dan de helft van de netwerken
al aanbod op het gebied van geestelijke verzorging. Daarnaast zijn diverse
interessante initiatieven gaande, zoals training van thuiszorgmedewerkers
in geestelijke verzorging.
Verder wordt ook de samenwerking met organisaties in het sociale
domein en met de gemeenten intensiever. Dat varieert van geestelijk
4
5

Voor één netwerk geldt dat de subsidie later is aangevraagd en toegekend.
PaTz staat voor palliatieve thuiszorg. Het is een methodiek om de samenwerking en deskundigheid rond de palliatieve zorg thuis te verbeteren. In PaTz-groepen werken huisartsen,
(wijk)verpleegkundigen en inhoudelijk deskundigen palliatieve zorg nauw samen en komen
elke twee maanden bij elkaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 509, nr. 71

2

verzorgers die meelopen in sociale wijkteams of meedraaien in de keten
ouderenzorg of gemeenten die actiever worden in de netwerken zelf. In
het algemeen signaleer ik een olievlekwerking: partijen zoeken elkaar door
de nieuwe mogelijkheden op. Ik zal Fibula vragen om samen met onder
andere Agora en Sociaal Werk Nederland ook hier in kaart te brengen wat
de goede voorbeelden zijn van deze samenwerking.
Een aandachtspunt is de beschikbaarheid van voldoende geestelijk
verzorgers. Iets meer dan de helft van de netwerken verwacht dat er
voldoende aanbod is, maar er zijn ook enkele regio’s waar weinig of zelfs
geen geregistreerde geestelijk verzorgers zijn. Ik ben in gesprek gegaan
met de beroepsvereniging (VGVZ) en Agora over deze signalen. Dit heeft
geleid tot succesvolle acties om meer beschikbare bekwame en bevoegde
geestelijk verzorgers in beeld te krijgen. Zo heeft de VGVZ haar leden
opgeroepen zich te registreren bij het SKGV (Stichting Kwaliteitsregister
Geestelijke Verzorgers), indien men dat nog niet had gedaan. Registratie is
namelijk niet voor alle werkvelden verplicht. Dit heeft al geleid tot een
aanzienlijke toename van het aantal geregistreerde geestelijk verzorgers
(van ongeveer 100 naar 160). Men loopt hierbij in sommige gevallen wel
aan tegen een wachttijd bij het verkrijgen van een bevoegdheidsverklaring
van de eigen levensbeschouwelijke sector. Hierover is nu afgesproken dat
het SKGV deze geestelijk verzorgers wel al zal registreren, onder
voorwaarde dat zij uiterlijk 31 december 2020 alsnog de verklaring
aanleveren. Verder zou verkend kunnen worden of het nodig is om
gepensioneerde geestelijk verzorgers op te roepen. Overigens kent de
subsidieregeling zelf ook al de mogelijkheid om bij onvoldoende
beschikbaarheid van SKGV-geregistreerde geestelijk verzorgers onder
bepaalde voorwaarden uit te wijken naar geestelijk verzorgers met
aantoonbare ervaring.
Ik verwacht dat deze acties ertoe leiden dat er voldoende geestelijk
verzorgers beschikbaar zijn in alle regio’s. Ik blijf daar alert op. Een
gerelateerd aandachtspunt is of er vanuit alle levensbeschouwelijke
achtergronden voldoende aanbod zal zijn. Ik ben hierover in overleg met
alle partijen en zal ook dit punt nauwgezet volgen. Daarbij kan gesteld
worden dat het burgers (ouderen en palliatieve patiënten) in de thuissituatie vrij staat los van deze subsidieregeling een beroep te doen op
begeleiding vanuit de eigen levensbeschouwelijke organisatie.
Een ander aandachtspunt is de vraag in hoeverre hospices van de
regeling gebruik kunnen maken. In beginsel kan dit inderdaad, voor zover
hospices en bijna-thuis huizen een vervangende thuissituatie bieden en
zelf geen zorginstelling zijn in de zin van de Wet Toelating Zorginstellingen. Het is mogelijk om conform de regeling de activiteiten van de
geestelijk verzorger te declareren voor directe begeleidingsuren,
multidisciplinair overleg en scholing van professionals of vrijwilligers. Er
zijn wel randvoorwaarden. Het integraal financieren van aanstellingen van
geestelijk verzorgers voor een bepaald aantal uren is niet mogelijk. Het is
evenmin de bedoeling dat alle uren van deze regeling naar palliatieve
patiënten in hospices gaan. Ik zal alert blijven dat netwerken voldoende
middelen inzetten voor andere doelgroepen en mensen in de thuissituatie
(ik kan dat controleren via het actiegerichte onderzoek via ZonMw,
informatie van Fibula en de informatie die voor de subsidieverlening moet
worden aangeleverd).
Bij de netwerken voor kinderpalliatieve zorg verloopt de aanpak
voorspoedig. De procedures voor het verstrekken van middelen en voor
monitoring zijn in het voorjaar uitgewerkt. Aan alle zeven netwerken zijn
inmiddels zowel rouw- en verliesbegeleiders als geestelijke verzorgers
verbonden. Er zijn dit voorjaar al mensen geholpen met de middelen. Een
folder voor ouders wordt ontwikkeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 509, nr. 71

3

2. ZonMw programma
Ik heb de in mijn brief van 8 oktober 2018 (Kamerstuk 29 509, nr. 68)
aangekondigde programma-outline op 19 maart 2019 van ZonMw
ontvangen. Ik heb daarop in mei een goedkeuringsbrief naar ZonMw
gestuurd met de vraag om te starten met enkele activiteiten en om in het
najaar van 2019 het definitieve programmavoorstel voor zingeving en
geestelijke verzorging in de thuissituatie op te leveren.
Met het nieuwe ZonMw programma Zingeving beoog ik de verdere
ontwikkeling van geestelijke verzorging en levensbegeleiding te stimuleren. Binnen dit programma wordt onderzoek gedaan naar de aard,
positionering en effecten van geestelijke verzorging en naar de effecten
van betrokkenheid van geestelijk verzorgers bij MDO’s, bijscholing van
professionals in zorg en welzijn en vrijwilligers. Uitkomsten van
onderzoek worden gedeeld met betrokken veldpartijen en de beroepsgroep, wat bijdraagt aan de professionalisering van geestelijke
verzorging, zowel in de eerste lijn als in het algemeen. Het programma
draagt zo bij aan de implementatie van geestelijke verzorging in de
thuissituatie.
Op korte termijn wordt de financieringsmethode via de netwerken
palliatieve zorg met actieonderzoek gemonitord, waardoor netwerken
worden ondersteund en inzicht wordt verkregen in deze manier van
financieren.
Er hebben in het eerste kwartaal van 2019 twee vergaderingen van de
programmacommissie plaatsgevonden. Daarin zijn vijf activiteiten
besproken om te komen tot een definitief programmavoorstel:
– Een expertmeeting over mogelijkheden voor onderzoek naar effecten
van de inzet van geestelijke verzorgers.
– Een inventarisatie van initiatieven en organisatievormen voor
geestelijke verzorging in de thuissituatie.
– Actieonderzoek naar de activiteiten van de netwerken palliatieve zorg
op het gebied van geestelijke verzorging.
– Een inventarisatie van kennislacunes en prioriteiten voor de inzet van
geestelijke verzorgers in de thuissituatie.
– Een verkenning ten behoeve van een scenariostudie financiering
geestelijke verzorging in de thuissituatie.
Het actieonderzoek waarbij de activiteiten van de netwerken palliatieve
zorg worden gemonitord, wordt zo snel mogelijk ingezet.
3. Landelijke ondersteuningsstructuur
Er wordt met alle partijen hard gewerkt aan de verdere verbetering van
geestelijke verzorging. De in mijn brief van 8 oktober jl. aangekondigde
overkoepelende ondersteuningsstructuur heeft vorm gekregen in een
stuurgroep geestelijke verzorging die inmiddels vijf keer bijeen is
geweest. Er zijn twee factsheets gepubliceerd met aanvullende informatie
voor netwerken en geestelijke verzorgers. Onder de stuurgroep vallen
deelprojectgroepen voor onderzoek, onderwijs, communicatie en
criteria/voorwaarden. De stuurgroep kijkt samen met de deelprojectgroepen naar de voortgang en beziet waar nog extra inzet nodig is.
In het voorjaar zijn al twee goed bezochte ondersteunende bijeenkomsten
voor geestelijk verzorgers georganiseerd met inbreng en deelname van
alle stuurgroepleden. Op 11 maart 2019 heeft de VGVZ een praktijkgerichte bijeenkomst voor geestelijke verzorgers georganiseerd met veel
praktische tips voor de aanpak. Op 14 mei 2019 organiseerde Agora de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 509, nr. 71

4

Werkconferentie «Geestelijke verzorging thuis, inspiratie uit goede
voorbeelden». Op 20 juni 2019 organiseert Fibula een ondersteunende
bijeenkomst voor netwerken, waarbij mede wordt gekeken naar
vormgeving van de deelname aan het actiegerichte onderzoek dat in het
kader van het ZonMw programma wordt opgezet.
Met de partijen in de stuurgroep zijn werkbezoeken afgelegd (onder meer
naar Nijmegen, Utrecht en Rotterdam). Het doel was om inzicht te krijgen
in de werking van de bestaande lokale initiatieven en met elkaar te
spreken over het inpassen van de nieuwe mogelijkheid voor financiering.
In juli zal ook een bezoek worden gebracht aan het instituut voor positieve
gezondheid. Ik ga tenslotte na de zomer met een aantal gemeenten in
gesprek over de rol van gemeenten op het gebied van zingeving en
geestelijke verzorging.
Bekendheid
Eén van bovengenoemde deelprojectgroepen richt zich specifiek op
communicatie en bekendheid van geestelijke verzorging bij professionals
in zorg en welzijn en bij de doelgroep. De beroepsvereniging voor
geestelijk verzorgers (VGVZ) heeft van mij een opdracht ontvangen om te
komen tot een strategisch communicatieplan. Aan het einde van deze
zomer verwacht ik dit plan. Ik zal daarna met partijen bezien hoe de
uitvoering hiervan mogelijk kan worden gemaakt.
Budget
In mijn brief van 8 oktober 2018 (Kamerstuk 29 509, nr. 68) en het VSO van
9 januari 2019 (Kamerstuk 29 509, nr. 70) heb ik uiteengezet hoe ik de
35 miljoen euro uit het regeerakkoord wil inzetten. De niet gebruikte
10 miljoen euro uit 2018 is inmiddels toegevoegd aan het budget dat nu
van 2019 tot en met 2022 loopt. Met de structurele doorloop in 2022
(5 miljoen euro) bedraagt het totale budget voor deze periode derhalve
40 miljoen euro.
De herziene planning voorziet in 7,5 miljoen inzet per jaar via de
netwerken in 2019 en 2020 (inclusief 2 miljoen voor de opbouw van de
infrastructuur en 0,42 miljoen voor de kinderpalliatieve netwerken) en
7 miljoen per jaar in 2021 en 2022 (zonder de opbouwkosten, dus de facto
een kleine stijging om rekening te houden met toenemende vraag). In
totaal betekent dat ongeveer 29 miljoen via de netwerken voor de inzet
van geestelijke verzorgers.6
De overige 11 miljoen voor de verdere verbetering van geestelijke
verzorging wordt verdeeld over het ZonMw programma (meerjarig
8,5 miljoen euro) en de overige kosten voor de ondersteunende infrastructuur, bekendheid en mogelijke activiteiten via de gemeenten
(2,5 miljoen).
Verbinding met beleidsprogramma’s
De initiatieven op het gebied van geestelijke verzorging worden uitgevoerd in verbinding met de programma’s Eén tegen eenzaamheid en
Langer thuis, omdat deze programma’s zich met name op (thuiswonende)
ouderen richten. Binnen het programma Eén tegen eenzaamheid is
zingeving als belangrijk thema geïdentificeerd. In november 2019 wordt er
vanuit het programma een landelijke bijeenkomst over zingeving
georganiseerd. In de organisatie van deze bijeenkomst wordt de
verbinding gezocht met inzichten en activiteiten vanuit de aanpak
6

Er voorlopig van uitgaande dat we blijven kiezen voor deze bekostigingswijze. Zie onder B.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 509, nr. 71

5

geestelijke verzorging/levensbegeleiding. Ook binnen het programma
Langer thuis wordt het belang van de mogelijkheid om geestelijke
verzorgers in te zetten in de thuissituatie onderschreven.
Bij het congres Thuis in het Verpleeghuis (1 juli 2019) is expliciet aandacht
voor meer tijd en aandacht voor de bewoners, palliatieve zorg en het
gesprek over het levenseinde.
B. Voor- en nadelen financieringsroutes na 2020
Ik wil bereikbaarheid van geestelijke verzorging in de thuissituatie
structureel mogelijk maken. Een van de vragen hierbij is hoe geestelijke
verzorging het beste structureel gefinancierd kan worden. Een eerste stap
daartoe is om de voor- en nadelen van de verschillende mogelijkheden
voor financiering na 2020 in kaart te brengen, zoals ook gevraagd in de
motie-Dik-Faber en Slootweg7. In de bijlage bij deze brief is dit verkennende overzicht opgenomen, inclusief de huidige financiering via de
netwerken palliatieve zorg8.
Het uitgangspunt voor alle financieringsopties is dat waar mogelijk wordt
aangesloten bij lopende ontwikkelingen in de zorg (bijv. rond preventie,
positieve gezondheid en transmurale bekostiging). In de discussies over
financiering zal ik ook de eerste resultaten meenemen van financiering via
de netwerken palliatieve zorg.
Om te bepalen welke financieringsopties geschikt zijn voor geestelijke
verzorging, is het van belang om beter te weten om welke soorten zorg en
ondersteuning het gaat bij geestelijke verzorging. Op dit moment weet ik
nog niet precies bij welke doelgroepen en voor welke vragen geestelijke
verzorging de beste oplossing is. Het is daarom goed mogelijk dat een
combinatie van financieringsmogelijkheden de beste keuze is. Aan de
andere kant wil ik ook geen nieuwe verkokering en versplintering creëren.
Het overzicht is besproken in de stuurgroep geestelijke verzorging. De
stuurgroep stelt voor om het overzicht het komende half jaar verder uit te
werken. Zo zal er in het najaar een landelijke expertmeeting worden
belegd om door te praten over de verschillende financieringsmogelijkheden. Ik ondersteun dit.
Er is dus aanvullende informatie en meer discussie nodig voordat we tot
een oordeel kunnen komen welke vorm van financieren het meest
aangewezen is. Ik wil u hierover begin 2020 nader informeren.
Vervolg
Samen met de betrokken partijen blijf ik hard werken aan de opgave uit
het regeerakkoord op het gebied van levensbegeleiders/geestelijke
verzorging. In de komende periode ga ik door met de uitvoering van de
drie beschreven sporen. Daarnaast ga ik verder met het verkennen van de
verschillende mogelijkheden voor structurele financiering van geestelijke
verzorging in de thuissituatie.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

7
8

Kamerstuk 35 000, nr. 56
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 509, nr. 71

6