Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

29 389

Vergrijzing en het integrale ouderenbeleid

Nr. 88

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 maart 2015
Bij het Kamerdebat van 22 januari jl. over de koopkracht van ouderen,
heeft het lid Krol (50PLUS) in een motie (Kamerstuk 29 389, nr. 80)
gevraagd de koopkrachtontwikkeling van ouderen op basis van de
geboortecohortbenadering vast te stellen en de Kamer hierover binnen
een maand te informeren. Met deze brief kon ik aan dat verzoek tegemoet.
Het IBO-rapport «Inkomen en vermogen van ouderen, analyse en
beleidsopties» (Kamerstuk 33 736, nr. 1) laat zien dat de inkomens- en
vermogenspositie van ouderen de afgelopen twee decennia is verbeterd.
Het mediane huishoudinkomen van de groep nam tussen 1990 en 2010
toe met 26%. Het IBO-rapport beschrijft dat de belangrijkste reden
hiervoor het zogenaamde cohorteffect is: huishoudens die toetreden tot
de groep ouderen hebben een hoger inkomen dan de ouderen die
overlijden, waardoor het inkomen van de groep stijgt. Een groter aandeel
personen met een aanvullend pensioen en hogere aanvullende pensioenen liggen ten grondslag aan het hogere inkomen van nieuwe
generaties ouderen.
Het feit dat het inkomen van de groep ouderen als geheel is gestegen,
zegt nog niets over de inkomensontwikkeling van de individuele, reeds
gepensioneerde oudere. Het kabinet heeft in zijn reactie dan ook aangegeven dat veel ouderen zich niet in het beeld van de «rijker wordende
ouderen» zullen herkennen (Kamerstuk 33 736, nr. 2). Voor individuele
ouderen geldt dat de inkomensontwikkeling grotendeels afhankelijk is van
de hoogte van de AOW, inkomensregelingen en indexering of korting van
tweede pijlerpensioenen. Daarom heeft het IBO naast de inkomensontwikkeling van de groep ouderen, ook de individuele koopkrachtontwikkeling
van ouderenhuishoudens in beeld gebracht.
Koopkrachtcijfers zijn bij uitstek geschikt om de inkomensontwikkeling
van huishoudens in beeld te brengen. Het CPB en het Ministerie van SZW
laten standaard de statische koopkrachtcijfers zien: de ontwikkeling in het

kst-29389-88
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 389, nr. 88

1

reëel besteedbaar inkomen in het geval de persoonlijke omstandigheden
niet veranderen. De statische benadering houdt de samenstelling van de
groep ouderen constant en volgt daarmee dezelfde generatie ouderen
over de tijd. Dit is feitelijk een geboortecohortbenadering waar de heer
Krol in zijn motie op doelt. Het beeld dat in het IBO-rapport alleen een
leeftijdcohortsbenadering is toegepast, klopt dan ook niet.
De koopkracht wordt berekend voor een set voorbeeldhuishoudens en
voor een steekproef van alle huishoudens op basis van gegevens van het
CBS. In het IBO-rapport is de koopkrachtontwikkeling voor de set
voorbeeldhuishoudens weergeven over de periode (2002–2012). In tabel 1
(zie bijlage) is een update van deze berekening weergegeven tot en met
2016. Voor de steekproef van huishoudens – waarbij de mediane
koopkrachtontwikkeling voor de gekozen uitsplitsing wordt weergegeven
– kan dit vanaf 2010, omdat de steekproef die de basis vormt voor de
berekeningen het jaar 2010 betreft. Wanneer een koppeling naar eerdere
jaren gelegd zou worden, is er sprake van een andere samenstelling van
de steekproef, waardoor cohorteffecten mee kunnen gaan spelen. In tabel
2 (zie bijlage) is de mediane koopkrachtontwikkeling weergeven voor
verschillende cohorten ouderen in vergelijking met mediaan voor alle
huishoudens.
Zoals te zien is in de tabel met voorbeeldhuishoudens (tabel 1), is er de
afgelopen jaren een negatief koopkrachtbeeld geweest bij ouderen met
10.000 euro aanvullend pensioen. Dat komt vooral door de achterblijvende pensioenindexatie, maar ook door bijvoorbeeld de snellere afbouw
van de zorgtoeslag in 2015. Voor 2016 drukt naast onvolledige indexatie,
ook de bezuiniging als gevolg van het afstellen van de huishoudentoeslag
de koopkrachtontwikkeling van ouderen. Tussen 2002 en 2012 was de
koopkrachtontwikkeling van de groep ouderen juist gunstiger dan die van
veel andere groepen. Dat werd ook geconcludeerd in de Beleidsdoorlichting artikel 41: Inkomensbeleid (Kamerstuk 30 982, nr. 7). Cumulatief
komt de koopkrachtontwikkeling over de periode 2002–2016 voor
gepensioneerden met 10.000 euro aanvullend pensioen uit op – 5,3% voor
alleenstaanden en – 1,9% voor paren. Voor ouderen met een laag inkomen
(een AOW-pensioen zonder aanvullend pensioen) is de cumulatieve
koopkrachtontwikkeling per saldo positief: + 5,7% voor alleenstaanden en
+ 2,2% voor paren.
De cumulatieve mediane koopkrachtontwikkeling, die berekend wordt op
basis van een steekproef van huishoudens, laat een vergelijkbaar beeld
zien voor ouderen in de periode 2010–2016 (tabel 2). In deze periode blijft
de koopkracht van ouderen achter ten opzichte van andere huishoudens.
Doordat deze berekeningen niet verder teruggaan dan 2010, is de
positievere koopkrachtontwikkeling in de periode 2002 en 2010 niet
zichtbaar. De koopkracht van de jongste generaties ouderen ontwikkelt
zich het meest ongunstig omdat zij hogere aanvullende pensioenen
hebben en daardoor onder andere meer last hebben van de beperkte
indexatie of kortingen van pensioenen.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
L.F. Asscher

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 389, nr. 88

2

Bijlage 1:

cijfermatige bijlage

Tabel 1: Koopkrachtontwikkeling voorbeeldhuishoudens 2002–2016 (stand CEP).
Standaard presentatie inkomenskengetallen

2002–2012
(Bron
IBO:65+)

2013

2014

2015

2016

Cumulatief

Actieven:
Alleenverdiener met kinderen
modaal
2 x modaal

– 3,5%
– 1,6%

– 1,9%
– 2,4%

– 0,1%
0,4%

– 1,8%
1,2%

– 1,0%
– 1,2%

– 7,9%
– 3,5%

Tweeverdieners
modaal + ½ x modaal met kinderen
2 x modaal + ½ x modaal met kinderen
modaal + modaal zonder kinderen
2 x modaal + modaal zonder kinderen

– 0,6%
0,5%
– 2,2%
– 2,8%

– 2,2%
– 2,4%
– 1,1%
– 1,6%

2,9%
1,4%
2,2%
1,0%

0,9%
1,5%
0,9%
1,4%

0,1%
– 0,3%
-0,1%
– 0,5%

1,1%
0,6%
– 0,3%
– 2,5%

Alleenstaande
minimumloon
modaal
2 x modaal

0,2%
– 2,0%
– 3,2%

– 0,5%
– 1,4%
– 2,0%

3,4%
2,2%
0,4%

1,4%
0,9%
1,7%

1,3%
-0,1%
-0,7%

5,7%
– 0,4%
– 3,8%

Alleenstaande ouder
minimumloon
modaal

6,8%
5,1%

– 0,5%
– 1,7%

– 0,3%
1,4%

11,1%
2,8%

0,6%
– 0,3%

18,4%
7,3%

Inactieven:
Sociale minima
paar met kinderen
alleenstaande
alleenstaande ouder

0,6%
– 2,9%
3,2%

– 1,3%
– 1,6%
– 1,6%

0,8%
1,5%
1,2%

1,5%
0,2%
0,2%

– 0,4%
– 0,3%
– 0,5%

1,2%
-3,1%
2,5%

AOW (alleenstaand)
(alleen) AOW
AOW +10.000

3,5%
– 0,6%

0,8%
– 3,2%

1,4%
0,1%

0,7%
– 0,1%

– 0,8%
– 1,5%

5,7%
– 5,3%

AOW (paar)
(alleen) AOW
AOW +10.000

0,3%
3,5%

1,2%
– 3,3%

0,2%
0,0%

0,3%
– 1,0%

0,1%
– 1,0%

2,2%
– 1,9%

Koopkrachtcijfers

Tabel 2: Mediane koopkrachtontwikkeling 2010–2016, naar geboortecohort (stand CEP).

Leeftijd in 2010
65 tot 70
70 tot 75
75 tot 80
80 tot 85
85 en ouder
Alle huishoudens

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Cumulatief
2010–2016

– 1,5%
– 1,3%
– 1,3%
– 1,3%
– 1,3%
– 1,2%

– 2,3%
– 2,0%
– 2,0%
– 1,9%
– 2,0%
– 2,0%

– 2,9%
– 2,7%
– 2,3%
– 2,1%
– 2,0%
– 1,3%

0,6%
0,6%
0,2%
0,3%
0,3%
1,5%

0,6%
0,7%
0,8%
0,8%
0,9%
1,2%

– 1,2%
– 1,1%
– 1,2%
– 1,1%
– 1,2%
0,0%

– 7,4%
– 6,7%
– 6,5%
– 5,8%
– 6,1%
– 2,1%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 389, nr. 88

3