Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

31 293

Primair Onderwijs

Nr. 496

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 19 december 2019
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister voor Basis- en
Voortgezet Onderwijs en Media over de brief van 17 juni 2019 over
groepsgrootte en de leerling-leraarratio in het primair onderwijs in 2018
(Kamerstuk 31 293, nr. 470).
De vragen en opmerkingen zijn op 27 september 2019 aan de Minister
voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media voorgelegd. Bij brief van
18 december 2019 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Tellegen
De griffier van de commissie,
De Kler

kst-31293-496
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

1

Inhoud
I
•
•
•
•
•

Vragen en opmerkingen uit de fracties
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
Inbreng van de leden van de D66-fractie
Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie
Inbreng van de leden van de SP-fractie

2
2
2
3
3
4

II

Reactie van de Minister voor Basis- en Voortgezet
Onderwijs en Media

5

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief over de groepsgrootte en de leerling-leraarratio in het primair
onderwijs in 2018 en zien daarin aanleiding voor het stellen van de
volgende vragen aan de regering.
De leden van de VVD-fractie lezen dat de gemiddelde groepsgrootte weer
licht gedaald is tot 23,0 leerlingen. De leden vragen welke factoren er
meegespeeld hebben bij deze daling en wat de reden is voor deze daling.
Hoe ervaren scholen deze daling? Kan de Minister in absolute cijfers, dus
niet in percentages, gestaffeld aangeven hoeveel klassen er met meer dan
28 leerlingen zijn? Kan de Minister aangeven hoeveel en welk effect het
vrijmaken van de werkdrukmiddelen op deze daling heeft gehad, zo
vragen deze leden.
De groepsindeling is onderdeel van de visie van een school zo lezen de
leden. Als er wordt gekeken naar de visie van scholen op de gewenste
groepsgrootte, wat is dan de gemiddelde groepsgrootte? Hoeveel scholen
kunnen hun visie met betrekking tot groepsgrootte niet waarmaken? Wat
is hier de oorzaak van, zo willen deze leden weten.
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie lezen in de onderhavige brief van de Minister
dat na jaren van stijgende gemiddelde groepsgrootte in het primair
onderwijs tot 2013, tussen 2013 en 2016 de gemiddelde groepsgrootte
stabiliseerde en sinds 2016 licht is gedaald tot 23 leerlingen in 2018. Ook
lezen deze leden dat het aantal groepen met 30 kinderen of meer ook is
gedaald. Deze leden hebben nog enkele vragen.
De eerste vraag aan de Minister is of hij kan aangeven wat de reden is van
de stabilisatie, dan wel lichte daling van de gemiddelde groepsgrootte?
Komt dit door demografische krimp in grote delen van het land, of heeft
het meer te maken met keuzes van de scholen zelf ten aanzien van de
groepsgrootte, zo informeren zij.
Op basis van de tabellen 2, 3 en 4 kan geconcludeerd worden dat als
gekeken wordt naar de cijfers voor het primair onderwijs als geheel, zowel
het aantal leerlingen als het aantal leerkrachten is gedaald. Ook de
gemiddelde groepsgrootte is licht gedaald, desalniettemin is de leerlingleraarratio voor het hele primair onderwijs licht gestegen van 15,6 in 2009
naar 16,2 in 2018. Ook de leerling-leraarratio voor het reguliere basisonderwijs en het speciaal onderwijs is licht gestegen. De leden van deze
fractie vragen de Minister uit te leggen hoe deze verschillende cijfers zich
onderling verhouden en wat de reden is voor de lichte stijging van de
leerling-leraarratio in het primair onderwijs. Ook zijn deze leden geïnteres-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

2

seerd in de uitkomst van het door de Minister aangekondigde onderzoek
naar de stijging van de leerling-leraarratio in het speciaal basisonderwijs.
De leden van deze fractie vragen de Minister ook wat hij bedoelt als hij
zegt dat de ratio’s in het hele primair onderwijs zijn gedaald en in het
speciaal onderwijs zijn gestegen. De tabellen 2,3 en 4 laten iets anders
zien. Kan de Minister dit uitleggen, zo vragen zij.
Inbreng van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Minister, waarin hij de Kamer informeert over de leerling-leraarratio in het
primair onderwijs. De leden hebben met genoegen geconstateerd dat er
een daling van klassengrootten in het basisonderwijs jaren is waargenomen.
Deze leden constateren net als de Minister in zijn brief dat er een stijging
is waargenomen in de gemiddelde klassengrootte bij het speciaal
basisonderwijs. De Minister heeft in zijn brief aangegeven nader
onderzoek te doen naar deze stijging. Wanneer kan de Kamer de
uitkomsten verwachten? De leden hebben tevens kennisgenomen van een
artikel van de NOS van 25 september 20191, waarin wordt gesteld dat
scholen voor speciaal basisonderwijs bezwijken onder de enorme toeloop
van nieuwe leerlingen. Leraren in het speciaal basisonderwijs stellen dat
er niet genoeg aandacht mogelijk is voor leerlingen die dat wel erg nodig
hebben. Scholen in het basisonderwijs zijn niet in staat sinds de invoering
van de Wet passend onderwijs om met de problematiek om te gaan.
Hierdoor lopen de scholen in het speciaal basisonderwijs vol, terwijl het
voorstel van de Minister was om deze laatste sector juist af te bouwen.
Deze leden vragen een uitgebreide toelichting op de klassengrootte in het
speciaal basisonderwijs.
De leden van deze fractie constateren dat de berekende leraar-leerlingratio
lager ligt, dan het landelijk gemiddelde van de grote van klassen in het
primair onderwijs. Heeft de Minister een verklaring voor dit grote
verschil? Deze leden lezen voorts dat alleen het landelijk gemiddelde van
klassengrootten is uitgerekend door de Dienst Uitvoering Onderwijs.
Hierbij is niet meegenomen hoe de spreiding van klassengrootten over
Nederland is. Is de Minister van met deze leden van mening dat dit
landelijk gemiddelde geen goed beeld geeft van de omvang van klassen
in Nederland? Kan de Minister de gegevens uitsplitsen naar krimpgebieden en regio’s die kampen met een lerarentekort, zo vragen zij.
Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de fractie van GroenLinks hebben kennisgenomen van de
onderhavige brief over de groepsgrootte in het basisonderwijs. Zij zijn
positief over het gegeven dat de gemiddelde groepsgrootte weer licht
daalt. Tegelijkertijd zegt dit gemiddelde niet alles, omdat er een flinke
variatie zit in het aantal leerlingen en er zowel naar boven als naar
beneden uitschieters zijn. Deze leden hebben hierover nog een aantal
vragen.
De leden van deze fractie vragen allereerst wat er precies is geteld. Gaat
het om de grootte per groep of om het aantal leerlingen dat in een klas
zit? Met andere woorden: wordt een combinatieklas van groep 3–4 als één
of als twee aparte groepen geteld? Ook willen de leden graag weten of in

1

https://nos.nl/artikel/2303246-scholen-voor-speciaal-onderwijs-bezwijken-onderwachtlijsten.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

3

de berekening alleen bevoegde leraren worden meegeteld of ook
stagiaires, invalkrachten en klassenassistenten?
Tevens informeren deze leden of het mogelijk is om een uitsplitsing per
regio te maken van de gemiddelde groepsgrootte. Hoe groot zijn de
groepen bijvoorbeeld in krimpregio’s en in de Randstad? Is het in dit kader
ook mogelijk om de gemiddelde groepsgrootte van de grotere steden te
geven, zo vragen zij. Is het mogelijk om een uitsplitsing te maken per
grootte van de school, zodat bekend is wat het aantal leerlingen per groep
op grote, middelgrote en kleine scholen is, zo vragen deze leden.
Daarnaast willen de leden graag weten of het aandeel ondersteunend
personeel per school bekend is.
De voornoemde leden vinden het opvallend dat in tijden van een
lerarentekort de gemiddelde groepsgrootte toch licht daalt. Welke
verklaring heeft de Minister hiervoor? Verwacht de Minister dat de
groepsgrootte in de toekomst weer zal stijgen door het lerarentekort, zo
informeren deze leden.
Voorts vragen de leden of er consensus is in de wetenschap en het
onderwijsveld over wat de ideale groepsgrootte is. Is de Minister bereid
ervoor te zorgen dat bij een groot aantal kinderen in een groep er extra
handen in de klas komen. Als bijvoorbeeld de 23 leerlingen in een klas
gepasseerd is, kan het dan verplicht worden gesteld dat er ook een
onderwijsassistent meedraait, zo willen deze leden weten.
De leden van deze fractie vragen of het klopt dat sinds de invoering van
de lumpsum de gemiddelde groepsgrootte is gestegen in het primair
onderwijs. Kan de Minister aangeven wat de gemiddelde groepsgrootte
en de variatie groepsgrootte in het primair onderwijs is (tabel 1 uit de
onderhavige brief) sinds 2006 of nog voor de invoering van de lumpsum?
Kan de Minister dit ook doen voor de tabellen 2, 3, en 4 over het aantal
leerlingen, leraren en de leerling-leraarratio? Kan de Minister ook
aangeven wat de totaal Rijksuitgaven primair onderwijs zijn per leerling in
de periode 2006–2018, zo vragen deze leden.
Tot slot vragen de leden wat de stand van zaken is met betrekking tot het
adviesrecht op de groepsgrootte van de medezeggenschapsraad.
Inbreng van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de brief over
groepsgrootte en de leerling-leraarratio in het primair onderwijs. Zij
hebben daar nog enkele vragen over.
De gemiddelde groepsgrootte in het basisonderwijs in 2018
De leden van deze fractie vragen de Minister of hij figuur 1 ook in
tabelvorm aan de Kamer kan doen toekomen. Daarnaast vragen zij of hij
dit voortaan in elke brief waarin hij bericht over de groepsgrootte en de
leerling-leraarratio in het primair onderwijs standaard wil doen.
Gemiddelde groepsgrootte per school
De Minister stelt dat naarmate een school een zwaarder schoolgewicht
heeft, de gemiddelde groepsgrootte lager wordt. Kan de Minister nader
toelichten waar hij dit op baseert? Kan de Minister tevens figuur 3 in
tabelvorm aan de Kamer doen toekomen, zo vragen deze leden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

4

De leerling-leraarratio in het basisonderwijs in 2018
De voornoemde leden constateren dat de Minister de leerling-leraarratio
nog altijd baseert op een definitie die een vertekend beeld geeft van de
werkelijke verhouding tussen leerlingen en leraren in het basisonderwijs.
Is de Minister het ermee eens dat door het meetellen van onder andere
intern begeleiders en remedial teachers, geen kloppend beeld kan worden
gegeven van de leerling-leraarratio? Daarnaast staan niet alle bevoegde
leraren voltijds voor de klas of werken zij juist parttime. In hoeverre
vertekent dit de leerling-leraarratio volgens de Minister? In hoeverre
worden ook (nog) niet-bevoegde leerkrachten meegenomen in de
berekening van de leerling-leraarratio? De leden van de SP-fractie zien
liever dat de ratio wordt gedefinieerd als het aantal leerlingen per voltijds,
bevoegde onderwijsgevende leerkracht. Wat was de leerling-leraarratio
van 2011 tot en met 2018 als de Minister deze definitie hanteert? Is de
Minister bereid om voortaan de definitie zoals geformuleerd door de
leden van deze fractie te hanteren om de cijfers en de discussie zuiver te
houden? Zo nee, waarom niet, zo willen zij weten.
Uit het Oeso-rapport «Education at a glance 2019» (Kamerstuk 35 000 VIII,
nr. 230) blijkt – opnieuw – dat de leerling-leraarratio in Nederland een stuk
hoger ligt dan in andere landen in de Europese Unie (EU), namelijk 21%
hoger.2 Wat is de reactie van de Minister hierop? Hoe verklaart de Minister
dit verschil tussen Nederland en andere landen in de EU? Wat zegt dit
verschil over de hoge werkdruk en het lerarentekort in Nederland, zo
vragen de leden.
Tevens blijkt dat de leerling-leraarratio in het speciaal basisonderwijs is
gestegen. Is de Minister bereid om in zijn onderzoek naar de reden
hiervan de stop op het oprichten van scholen voor speciaal (basis)onderwijs mee te nemen als mogelijke oorzaak? Zo nee, waarom niet?
II Reactie van de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en
Media
De leden van de VVD vragen welke factoren er meegespeeld hebben bij
de daling van de groepsgrootte en wat de reden is voor deze daling. Zij
vragen ook hoe scholen deze daling ervaren. Uit de cijfers blijkt dat het
aantal leerlingen is gedaald. Zowel de factor die heeft bijgedragen aan de
daling van de groepsgrootte als de reden voor de daling van de groepsgrootte is dus de afname van het aantal leerlingen. Daarnaast is uit enkele
kwalitatieve bevindingen gebleken dat het te maken kan hebben met de
kleine klassen die sommige scholen vormen voor het onderwijs aan
nieuwkomerskinderen. Omdat het echter om enkele kwalitatieve bevindingen gaat, is het niet mogelijk om deze te kwantificeren en er iets mee
te zeggen over de gehele daling van de groepsgrootte. Verder is het niet
bekend hoe scholen deze daling ervaren. Dit zal ook erg verschillend zijn
per school.
De leden van de VVD vragen mij om in absolute cijfers, dus niet in
percentages, gestaffeld aan te geven hoeveel klassen er met meer dan 28
leerlingen zijn. Gezien de aard van de onderzoeksmethode, namelijk een
steekproef, is dit echter niet mogelijk.
Verder vragen de leden mij om aan te geven welk effect het vrijmaken van
de werkdrukmiddelen op deze daling heeft gehad. Om het verband tussen
de werkdrukmiddelen en de groepsgrootte precies te kunnen duiden is
verregaand onderzoek nodig. Daar is op dit moment niet voor gekozen. In
het najaar van 2020 vindt een tussenevaluatie plaats van het werkdrukak2

https://www.aob.nl/nieuws/oeso-salaris-leraren-moet-omhoog/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

5

koord. Dit onderzoek heeft als doel om een zo goed mogelijk beeld te
krijgen van hoe de werkdruk in de praktijk wordt tegengegaan en welk
effect dit heeft.
De leden van de VVD vragen ook wat de gewenste gemiddelde groepsgrootte is. Dit is echter niet bekend. Het is aan scholen om een afweging
te maken tussen de gewenste groepsgrootte en andere factoren die
prioriteit genieten.
De leden van het CDA vragen of er een reden is voor de stabilisatie, dan
wel lichte daling, van de gemiddelde groepsgrootte. Zij vragen of dit door
de demografische krimp in grote delen van het land komt, of dat het meer
heeft te maken met keuzes van de scholen zelf ten aanzien van de
groepsgrootte. Dit is niet vast te stellen, maar wel is duidelijk dat
krimpgebieden gemiddeld kleinere groepen hebben. Zie onderstaande
tabel3.
Krimp- of anticipeerregio

Gemiddelde groepsgrootte

Andere gebieden
Anticipeergebieden
Krimpgebieden
Total

23,1
22,1
21,2
23,0

De gemiddelde groepsgrootte in krimpgebieden (21,2) is lager dan in
andere gebieden in Nederland (23,1).
Ook vragen de leden van het CDA mij om uit te leggen hoe deze verschillende cijfers zich onderling verhouden en wat de reden is voor de lichte
stijging van de leerling-leraarratio in het primair onderwijs. Op veel
scholen zijn er leerkrachten die géén eigen groep hebben (bijvoorbeeld
remedial teachers en vakleerkrachten). Deze tellen ook mee voor de
leerling-leraarratio. Daarnaast is het mogelijk dat een groep meerdere
«handen in de klas» heeft en dat daardoor de leerling-leraarratio kleiner is
dan de groep.
Ook zijn deze leden geïnteresseerd in de uitkomst van het door mij
aangekondigde onderzoek naar de stijging van de leerling-leraarratio in
het speciaal basisonderwijs (sbao). Deze zal naar verwachting voor de
zomer van 2020 naar de Kamer gestuurd worden.
Voorts vragen de leden van deze fractie mij wat ik bedoel wanneer ik zeg
dat de ratio’s in het hele primair onderwijs zijn gedaald en in het speciaal
onderwijs zijn gestegen. Zij geven aan dat de tabellen 2,3 en 4 iets anders
laten zien en zij vragen mij om dit uitleggen.
Tabel 4 van kamerbrief: Tabel 4 – Leerling-leraarratio in het primair onderwijs

3

Bron groepsgrootte: data van DUO; bron anticipeer- en krimpgebieden: https://
www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bevolkingsdaling/documenten/publicaties/2018/01/23/
indeling-gemeenten-krimpregios-en-anticipeerregios-per-1-1-2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

6

In deze tabel4 is te zien dat de leerling-leraarratio van 2015 tot 2018 is
gedaald in het basisonderwijs (bao) en is gestegen in speciaal basisonderwijs (sbao) en (voortgezet) speciaal onderwijs (WEC). In het totale
primair onderwijs is het echter gedaald. Dat komt doordat het volume van
het bao veel groter is dan het sbao en het WEC samen.
De leden van D66 vragen wanneer de uitkomsten van het in mijn brief
aangekondigde onderzoek naar de stijging van de leerling-leraarratio in
het sbao naar de Kamer verstuurd zal worden. De resultaten zullen naar
verwachting voor de zomer van 2020 naar uw Kamer verstuurd worden.
Daarnaast vragen de leden van D66 naar aanleiding van een nieuwsbericht van de NOS van 25 september 2019 om een uitgebreide toelichting
op de klassengrootte in het sbao. Afgelopen schooljaar was er sprake van
een lichte toename van de instroom in het sbao en speciaal onderwijs
(so). In het sbao komt de lichte stijging met name door de instroom vanuit
het regulier basisonderwijs, gevolgd door de instroom van jonge
leerlingen die direct naar het sbao gaan. De lichte stijging in het so wordt
vooral veroorzaakt door deze laatste groep. Omdat het aantal leraren ten
opzichte van de instroom minder is gestegen is de leerling-leraarratio
gestegen. Het is mogelijk dat dit heeft geleid tot grotere klassen in het
sbao, maar dit is niet zeker.
Bovendien vragen de leden van D66 mij om te verklaren waarom de
berekende leerling-leraarratio lager ligt dan het landelijk gemiddelde van
de grootte van klassen in het primair onderwijs. Het is mogelijk dat een
groep meerdere «handen in de klas» heeft en dat daardoor de leerlingleraarratio kleiner is dan de groep. Er zijn bijvoorbeeld remedial teachers
zonder eigen groep.
De leden vragen mij de gegevens uit te splitsen naar krimpgebieden en
regio’s die kampen met een lerarentekort. Het is echter niet mogelijk om
de gegevens van tekortregio’s uit te splitsen, omdat DUO geen gegevens
heeft van leraren die tekort komen in regio’s. Wel is er zicht op de
groepsgrootte in krimpgebieden.
Uitsplitsing naar krimp- en anticipeergebieden1:
Krimp- of anticipeerregio

Gemiddelde groepsgrootte

Andere gebieden
Anticipeergebieden
Krimpgebieden
Total

23,1
22,1
21,2
23,0

1

Bron groepsgrootte: data van DUO; bron anticipeer- en krimpgebieden: https://
www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bevolkingsdaling/documenten/publicaties/2018/01/23/
indeling-gemeenten-krimpregios-en-anticipeerregios-per-1-1-2018

De leden van GroenLinks vragen mij wat er precies is geteld. Groepsgrootte is het aantal kinderen dat samen in een klaslokaal zit, gedurende
het grootste gedeelte van de week. Een combinatieklas wordt dan ook als
één groep geteld. Ook willen de leden graag weten of in de berekening
alleen bevoegde leraren worden meegeteld of ook stagiaires,
invalkrachten en klassenassistenten. In de berekening worden alleen
bevoegde leraren, waaronder remedial teachers, meegenomen. Leraren in
opleiding en klassenassistenten worden niet meegeteld. Tevens informeren de leden van GroenLinks of het mogelijk is om een uitsplitsing per
4

Bron: data van DUO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

7

regio te maken van de gemiddelde groepsgrootte. Hoe groot zijn de
groepen bijvoorbeeld in krimpregio’s en in de Randstad, vragen zij. De
uitsplitsing is als volgt:
Uitsplitsing groepsgrootte per provincie en van krimp- en anticipatieregio’s1:
provincie

Drenthe
Flevoland
Friesland
Gelderland
Groningen
Limburg
Noord-Brabant
Noord-Holland
Overijssel
Utrecht
Zeeland
Zuid-Holland
Total
1

gemiddelde groepsgrootte
21,1
23,5
20,8
23,4
21,3
23,4
22,7
23,0
23,2
22,8
21,8
23,6
23,0

Bron: data van DUO

Voor een uitsplitsing naar krimp- en anticipeergebieden verwijs ik u graag
naar de tabel op pagina 7.
De leden van GroenLinks vragen ook of het in het kader van krimp en
regio mogelijk is om de gemiddelde groepsgrootte van de grotere steden
te geven. De gemiddelde groepsgrootte van de G4 is 22,7.5 De gemiddelde groepsgrootte in de overige grotere steden (de G40) is 23,4. De
gemiddelde groepsgrootte in de rest van Nederland ligt daar tussenin
(22,8).
Grotere steden

G4
G40
overige gemeenten
Nederland

Gemiddelde groepsgrootte
22,7
23,4
22,8
23,0

Voorts vragen de leden mij van GroenLinks om een uitsplitsing te maken
per grootte van de school. Naarmate scholen groter worden, zijn ook de
groepen van die scholen groter- zie onderstaande figuur en tabel6. Dit was
ook het geval in andere groepen van scholen met meer dan 400
leerlingen; deze hadden gemiddeld 24,2 leerlingen in 2018. Op scholen
met minder dan 50 leerlingen hebben groepen gemiddeld 12,7 leerlingen.
Dit is een verschil van 11,4 leerlingen (met afrondingscorrectie).

5
6

Bron: data van DUO
Bron: data van DUO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

8

categorieën van (school)vestigingsgrootte
25–50 leerlingen
51–100 leerlingen
101–150 leerlingen
151–200 leerlingen
201–400 leerlingen
meer dan 400 leerlingen
gemiddeld

Groepsgrootte 2018
12,7
19,5
21,4
22,3
23,5
24,2
23,0

Daarnaast willen de leden van GroenLinks graag weten of het aandeel
ondersteunend personeel per school bekend is. In het kader hiervan kan ik
melden dat op 1 oktober 2018 13% van de formatie van basisscholen uit
onderwijsondersteunend personeel bestond; in 2017 was dat nog 11%.7
Op speciale basisscholen bestaat 28% van de formatie uit onderwijsondersteunend personeel en op (voortgezet) speciale scholen 41%. Zie
onderstaande grafiek:

7

Bron: data van DUO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

9

De leden van GroenLinks geven aan het opvallend te vinden dat in tijden
van een lerarentekort de gemiddelde groepsgrootte toch licht daalt. Zij
vragen mij hoe ik dit kan verklaren. Een mogelijke verklaring is dat het
aantal leerlingen is gedaald. Dit blijkt ook uit de tabel in de brief.
Daarnaast vragen zij mij of ik verwacht dat de groepsgrootte in de
toekomst weer zal stijgen door het lerarentekort. Dit hangt af van een
groot aantal keuzes dat scholen kunnen maken en is daarom erg moeilijk
te zeggen. Wel kan ik melden dat ik druk bezig ben om te zorgen dat de
impact van het lerarentekort zo klein mogelijk blijft. Zoals aangekondigd in
mijn brief van 8 oktober 2019 probeer ik hiervoor te zorgen door in te
zetten op o.a. het stimuleren van zijinstroom, het behouden van leraren,
activeren van de stille reserve en een beter belonings- en carrièreperspectief voor leraren. En ook zoals eerder gemeld, zijn de eerste positieve
resultaten zichtbaar: vorig jaar is er 3000 fte onderwijspersoneel bijgekomen in het primair onderwijs (po).
Voorts vragen de leden of er consensus is in de wetenschap en het
onderwijsveld over wat de ideale groepsgrootte is. Hier lijkt geen
consensus over te zijn. Er lijkt wel een indicatie te zijn dat klassenverkleining alleen meer onderwijskwaliteit oplevert bij zeer kleine klassen. Bij
grote tot middelgrootte klassen is weinig leeropbrengst te zien. Daarnaast
is het mogelijk dat kleinere klassen een positief effect hebben op de
werkdruk, maar ik heb zelf geen onderzoek voorhanden waar dat uit blijkt.
Zij vragen mij of ik bereid ben om ervoor te zorgen dat bij een groot
aantal kinderen in een groep extra handen in de klas komen. De groepsgrootte en de personeelsinzet zijn keuzes van de school. Hier wordt een
constructief gesprek over gevoerd met de medezeggenschapsraad.
Maatwerk en de autonomie van scholen blijven belangrijk. Wel zal ik
ervoor zorgen dat de gehele medezeggenschapsraad in het po een
adviesrecht krijgt op de groepsgrootte. Bovendien investeer ik met ingang
van het schooljaar 2018–2019 extra in de aanpak van de werkdruk. Zoals
eerder genoemd heeft de investering van deze extra middelen er toe
geleid dat scholen meer personeel hebben kunnen aannemen. Het is
aannemelijk dat dit de werkdruk heeft doen dalen.
Voorts vragen de leden van GroenLinks of het klopt dat sinds de invoering
van de lumpsum de gemiddelde groepsgrootte is gestegen in het primair
onderwijs. De lumpsum voor personele bekostiging is op 1 augustus 2006
ingegaan in het basisonderwijs. DUO heeft de groepsgrootte bepaald
vanaf 2011, 5 jaar na de invoering van de lumpsum voor personele
bekostiging in het basisonderwijs. Voor de periode 2006 tot 2011 is het
niet mogelijk om de gemiddelde groepsgrootte in het basisonderwijs
weer te geven. De gemiddelde groepsgrootte in basisonderwijs vanaf
2011 is hieronder weergegeven in grafiek en tabel.8

8

Bron: data van DUO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

10

jaar

Gemiddelde groepsgrootte

2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018

22,6
22,8
23,3
23,3
23,3
23,4
23,1
23,0

De leden van GroenLinks vragen mij ook om aan te geven wat de
gemiddelde groepsgrootte en de variatie van de groepsgrootte in het
basisonderwijs (tabel 1 uit de onderhavige brief) sinds 2006 of nog voor
de invoering van de lumpsum is geweest. Zij vragen mij dit ook te doen
voor de tabellen 2, 3 en 4 over het aantal leerlingen, het aantal leraren en
de leerling-leraarratio. In de brief is de variatie van de groepsgrootte van
2011 tot en met 2018 gegeven. In de 2006 tot 2011 is de groepsgrootte niet
vastgesteld; daardoor kunnen van die periode geen gegevens worden
gegeven. De gegevens zijn als volgt.9
Peildatum

1994

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

Groep 1
Groep 2
Groep 1 / 2
Groep 3
Combinatie
met groep 38
Groep 4
Combinaties
in
onderbouw9
Onderbouw
gemiddeld
Groep 5
Groep 6
Groep 7
Groep 8
Combinaties
in bovenbouw10 24,9

19,4
24,7
23,7
23,3

19,5
22,7
22,4
23,0

18,7
23,6
22,3
23,2

18,2
22,8
22,1
23,0

17,5
22,0
21,4
22,2

19,2
22,3
21,4
21,4

17,3
21,7
20,6
21,0

17,9
19,8
21,2
21,4

17,7
22,0
21,2
22,0

17,5
21,4
20,4
21,4

20,2
25,4

22,1
24,7

21,6
24,9

21,8
24,7

19,3
23,8

21,3
23,8

16,7
22,6

20,6
22,4

20,4
22,7

18,9
22,5

24,8

24,7

23,4

24,7

23,7

23,2

22,1

22,8

23,4

22,7

23,7
25,3
25,0
25,2
25,0

22,9
24,9
25,6
25,6
24,5

22,7
26,0
26,3
26,3
25,6

22,5
25,7
26,0
26,0
25,5

21,9
24,9
25,2
25,4
24,8

21,9
24,2
24,5
25,5
24,8

20,9
23,4
23,9
24,0
23,9

21,1
23,0
23,8
23,6
23,5

21,6
23,8
24,0
24,3
23,9

21,0
23,5
23,8
23,7
23,1

25,2

25,4

25,5

25,2

25,1

23,3

23,4

23,3

23,0

9

Bron: Inspectie van het Onderwijs en data DUO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

11

Peildatum
Bovenbouw
gemiddeld
Totaal
gemiddeld

1994

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

25,0

25,1

25,8

25,7

25,1

24,8

23,7

23,5

23,8

23,4

24,3

23,8

25,2

24,0

23,3

23,2

22,2

22,2

22,6

22,0

De tabellen 2, 3 en 4 in de oorspronkelijke Kamerbrief bevatten het aantal
leerlingen, het aantal leraren en de leerling-leraarratio in de jaren 2009 tot
en met 2018. Het basisbestand hiervoor is gemaakt en gebruikt voor de
gepresenteerde aantallen op Onderwijs in Cijfers. De totstandkoming van
dit basisbestand ging gepaard met veel bewerkingsstappen en veel
analysewerk. Een van die bewerkingsstappen is bijvoorbeeld het
toekennen van het bovenschools personeel aan de juiste sector. Het is niet
goed haalbaar om op precies dezelfde manier de aantallen in de eerdere
jaren te bepalen. Er is wel een goed alternatief om een langere tijdreeks te
produceren. Voor het maken van de arbeidsmarktramingen onderhoudt
DUO een bestand dat gebruikt wordt door Mirror, het prognosemodel
waarmee CentERdata deze ramingen maakt. Op basis van deze gegevens
zijn de tabellen 2, 3 en 4 aangevuld met de jaren 1994 tot en met 2008. Er
zit een kleine trendbreuk in de berekeningen, maar de verschillen in de
jaren 2009 tot en met 2018 zijn klein en de hierna gepresenteerde trends in
de leerling-leraarratio’s geven een goed beeld van de werkelijkheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

12

De leden van GroenLinks vragen mij ook om aan te geven wat het totaal
aan Rijksuitgaven voor het primair onderwijs per leerling in de periode
2006–2018 was.10 Deze uitgaven waren als volgt.
Uitgaven per leerling (x € 1.000,–)
jaar

PO

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018

5,0
5,1
5,3
5,7
5,7
5,8
6,0
6,4
6,2
6,4
6,6
6,9
7,3

10

Bron: compilatie van gegevens uit financiële jaarverslagen van scholen in het primair
onderwijs die in het bezit zijn van het Ministerie van OCW.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

13

Tot slot vragen de leden wat de stand van zaken is met betrekking tot het
adviesrecht op de groepsgrootte van de medezeggenschapsraad. Op dit
moment bevinden we ons in de voorbereidende fase en zijn we in gesprek
met het veld. Naar verwachting zal dit adviesrecht in 2021 operationeel
worden.
De leden van de SP vragen mij of ik figuur 1 ook in tabelvorm aan de
Kamer kan doen toekomen. Deze is als volgt.11
jaar

Gemiddelde groepsgrootte

2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018

22,6
22,8
23,3
23,3
23,3
23,4
23,1
23,0

Daarnaast vragen zij of ik dit voortaan in elke brief waarin ik bericht over
de groepsgrootte en de leerling-leraarratio in het primair onderwijs
standaard wil doen. Hier zal ik voor zorgen.
De leden van de SP vragen mij waar ik het op baseer dat naarmate een
school een zwaarder schoolgewicht heeft de gemiddelde groepsgrootte
lager wordt. Hiertoe is de schoolachterstand berekend: een combinatie
van schoolgewicht en gewichtenleerlingen in een impulsregio. Zoals in
onderstaande grafiek is te zien, zijn groepen gemiddeld kleiner naarmate
de schoolachterstand hoger is.12

Zij vragen mij tevens om figuur 3 in tabelvorm aan de Kamer te doen
toekomen. Deze is als volgt.
Tabel bij figuur 3. Percentage scholen naar gemiddelde groepsgrootte per school.1
Gemiddelde groepsgrootte per schoolvestiging

percentage schoolvestigingen

0
1
2
3

11
12

0,0%
0,0%
0,0%
0,0%

Bron: data van DUO
Bron: data van DUO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

14

Gemiddelde groepsgrootte per schoolvestiging

percentage schoolvestigingen

4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
1

0,0%
0,2%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,6%
0,0%
0,8%
0,8%
0,4%
1,6%
0,8%
2,2%
2,0%
4,3%
5,1%
8,1%
12,8%
13,0%
16,7%
13,0%
9,8%
5,1%
2,2%
0,8%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%

Bron: data van DUO

De leden van de SP vragen mij of ik het ermee eens ben dat door het
meetellen van onder andere intern begeleiders en remedial teachers geen
kloppend beeld kan worden gegeven van de leerling-leraarratio. Het is in
de data niet mogelijk om intern begeleiders en remedial teachers te
onderscheiden van leerkrachten. Het meetellen van interne begeleiders en
remedial teachers geeft een juist beeld van het aantal leerlingen per
beschikbare bevoegde leerkracht. Het is echter geen goede maat voor de
groepsgrootte en daarom wordt deze apart onderzocht.
Daarnaast vragen de leden van de SP in hoeverre het verschil tussen
part-time en full-time de gegevens vertekent. Dit verschil is meegerekend
in de leerling-leraarratio en vertekent de ratio dus niet. De leerlingleraarratio is berekend op basis van de betrekkingsomvang van de
leerkracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

15

Voorts vragen de leden van de SP in hoeverre ook (nog) niet-bevoegde
leerkrachten worden meegenomen in de berekening van de leerlingleraarratio. Het antwoord hierop is dat leraren in opleiding niet worden
meegeteld.
De leden van de SP-fractie vragen wat de leerling-leraarratio van 2011 tot
en met 2018 was als de Minister de definitie hanteert dat de ratio het
aantal leerlingen per voltijds, bevoegde onderwijsgevende leerkracht is.
Het is op dit moment in de data niet mogelijk om bijvoorbeeld remedial
teachers te onderscheiden van leerkrachten en daarom is het niet mogelijk
om de llr op basis van deze definitie weer te geven. Daarnaast vragen de
leden van de SP of ik deze definitie in de toekomst wil hanteren. Omdat de
huidige llr goed weergeeft wat het aantal bevoegde en beschikbare
leraren is, zal ik dit niet doen. Niet alleen leerkrachten met een klassieke
eigen klas dragen bij aan het onderwijs. Alle leerkrachten die in deze
cijfers zijn opgenomen geven op hun eigen manier les aan leerlingen en
zijn daarmee van toegevoegde waarde voor het onderwijs. Naast de
traditionele vorm van een leraar per klas zien we ook andere onderwijsvormen. Ook binnen deze onderwijsvormen waarbij een leerkracht niet
continu in een eigen klas staat, maar er meer in teams gewerkt wordt,
krijgen kinderen goed onderwijs en zijn alle leerkrachten op deze scholen
van belang. Daarom zal ik doorgaan met het tellen van het aantal
leerlingen per voltijds, bevoegde leerkracht.
De leden van de SP geven aan dat uit het OESO-rapport «Education at a
glance 2019» blijkt dat de leerling-leraarratio in Nederland een stuk hoger
ligt dan in andere landen in de Europese Unie (EU) en vragen mij hier een
reactie op te geven. De personeelsinzet is een verantwoordelijkheid van
het schoolbestuur. Maatwerk is van groot belang. Het schoolbestuur blijft
in gesprek met de personeelsgeleding van de medezeggenschapsraad
over de personeelsinzet. Blijkbaar maken schoolbesturen en personeelsleden in Nederland andere keuzes dan die in andere landen.
De leden van de SP vragen mij hoe ik dit verschil tussen Nederland en
andere landen in de EU verklaar. De leerling-leraar ratio is slechts het
aantal leraren gedeeld door het aantal leerlingen. Het kan zijn dat in
Nederland meer ondersteunend personeel wordt ingezet om ervoor te
zorgen dat het effect van een hogere leerling-leraarratio uiteindelijk
beperkt blijft.
Daarnaast vragen zij mij wat dit verschil over de hoge werkdruk en het
lerarentekort in Nederland zegt. Dit hoeft niet noodzakelijkerwijs iets te
betekenen. Zoals gezegd bespreken de personeelsgeleding en het
schoolbestuur samen de personeelsinzet. Als zij voor deze personeelsinzet
kiezen, kan de ervaren werkdruk hetzelfde zijn als in andere landen.
Tenslotte vragen de leden van de SP om mijn onderzoek naar de
leerling-leraarratio de stop op het oprichten van scholen voor speciaal
(basis)onderwijs mee te nemen als mogelijke oorzaak. Ik zal de onderzoekers vragen om dit mee te nemen in hun onderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 496

16