Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

19 637

Vreemdelingenbeleid

25 295

Infectieziektenbestrijding

Nr. 2690

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE EN
VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 januari 2021
Op 5 oktober jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd over de gevolgen van de
COVID-19-pandemie op het migratiebeleid1. De gevolgen van de tweede
golf van corona-besmettingen en de lockdown die per 15 december jl. in
heel Nederland geldt, zijn groot voor de gehele samenleving. Ook in de
vreemdelingenketen is de impact sterk merkbaar. Reeds ingezette
maatregelen in het kader van preventie en bescherming worden dan ook
voortgezet dan wel uitgebreid. Met deze brief geef ik u inzicht in de
gevolgen van de COVID-19-pandemie voor het migratiebeleid.
Veiligheidsmaatregelen in de keten
Uitzonderingspositie vitale deel asielketen
Het voornaamste verschil van de huidige lockdown ten opzichte van de
vorige is dat processen in de asielketen inmiddels als vitaal zijn
bestempeld. Het vitale deel van de asielketen bestaat uit de onderdelen
van de keten die noodzakelijk zijn voor de continuering van essentiële
werkzaamheden. Hierin wordt zoveel als mogelijk volgens de
RIVM-richtlijnen gewerkt.
Maatregelen ter voorkoming van besmetting in de opvang
In mijn brief van 5 oktober ben ik reeds ingegaan op de preventieve
maatregelen die in de vreemdelingenketen door alle partners worden
genomen om de risico’s op besmettingen zoveel mogelijk te beperken.
Er is een goede samenwerking tussen GGD, GZA en COA op het gebied
van het geven van voorlichting aan asielzoekers, het testen bij klachten of
naar aanleiding van bron- en contactonderzoek, het isoleren van besmette
asielzoekers en het nemen van quarantainemaatregelen voor asielzoekers
1

kst-19637-2690
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Kamerstukken 19 637 en 25 295, nr. 2666.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 19 637, nr. 2690

1

die mogelijk in contact zijn geweest met besmette personen. Door de GGD
wordt in samenwerking met GZA en COA op locaties maatwerk geleverd.
In de periode oktober–november 2020 is op de locaties Assen,
Wageningen en Schalkhaar een uitbraak van besmettingen geweest. Bij
een uitbraak op een locatie worden door de GGD, op basis van bron- en
contactonderzoek, de bewoners van een centrum getest, indien nodig
meerdere keren. Door het adequaat handelen van alle betrokken organisaties waren deze (in aantal beperkte) uitbraken relatief snel onder
controle.
Besmettingen op COA-locaties
Het aantal nieuwe besmettingen in de opvang was in oktober en in
november respectievelijk 240 en 272, dit op ca. 28.000 opgevangen
asielzoekers. Daarmee is het percentage besmettingen tijdens de tweede
golf onder COA-bewoners – evenals bij de eerste golf – lager dan
gemiddeld in Nederland.
Impact op de asielprocedure
Zoals ik ook in mijn kamerbrief van 18 november jl. heb aangegeven,
heeft Covid-19 eveneens gevolgen op het beslis- en hoorproces bij
asielzaken2. Zo kunnen gehoren op het laatste moment geen doorgang
vinden vanwege COVID-19 en/of quarantaineverplichtingen bij asielzoekers, advocaten en tolken en heeft de IND in enige mate te maken met
uitval van medewerkers als gevolg van ziekteverzuim of de toepassing
van stringente quarantainemaatregelen.
Dwangsommen overmachtssituatie
De IND heeft in ongeveer 700 asielaanvragen waarop de IND niet tijdig
heeft beslist en waarin de rechtbank een beslistermijn met daaraan
gekoppeld een dwangsom heeft opgelegd het standpunt ingenomen dat
de IND gedurende de coronamaatregelen in overmacht verkeerde omdat
niet gehoord kon worden. Deze overmachtsperiode is door de IND
ingeroepen vanaf 16 maart 2020 tot en met uiterlijk 19 juli 2020 of zoveel
eerder, indien de vreemdeling eerder gehoord werd. Het opschorten van
de bestuurlijke en rechterlijke dwangsommen vanwege overmacht heeft
geleid tot juridische procedures over de vraag of de IND moet betalen en
de hoogte van de dwangsommen.
Op woensdag 16 december 2020 heeft de Afdeling bestuursrechtspraak
van de Raad van State geoordeeld dat er sprake was van een overmachtssituatie. Omdat het horen van een asielzoeker een essentieel onderdeel is
van de asielprocedure, is het annuleren van deze gehoren een abnormale
en onvoorziene omstandigheid, die buiten het toedoen en de risicosfeer
van de IND valt. Als gevolg van deze overmachtssituatie, heeft de IND
terecht de bestuurlijke dwangsommen op kunnen schorten. Evenwel
oordeelde de hoogste bestuursrechter dat de IND dwangsommen mocht
opschorten tot 16 mei 2020, en dus niet tot en met 19 juli 2020.
De hoogte en vaststelling van rechterlijke dwangsommen hebben tevens
tot een aantal civiele procedures geleid. In deze procedures en in een
aantal andere zaken was derdenbeslag gelegd, niet alleen op de bankrekening van de IND, maar ook bij andere organisaties. De IND is tegen twee
derdenbeslagen opgekomen bij de civiele rechter, die oordeelde dat er
een andere procedure was voorgeschreven en is uiteindelijk niet
toegekomen aan de vraag of de IND vanwege een overmachtssituatie
2

Kamerstuk 19 637, nr. 2682.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 19 637, nr. 2690

2

voor een periode geen dwangsommen verschuldigd is. Tegen deze
uitspraak is hoger beroep ingediend bij het Gerechtshof
‘s-Hertogenbosch. De IND committeert zich op voorhand aan de
uitkomsten van het arrest van het Gerechtshof. In beginsel zal dan ook
geen beroep in cassatie worden ingesteld, tenzij de uitkomst van de zaken
bij het Gerechtshof ’s-Hertogenbosch zodanig principieel is dat deze ook
andere overheidsinstanties raakt. Dit is ook zo gecommuniceerd met
advocaten en deurwaarders en daarbij is door de IND, in afstemming met
verschillende deurwaarders en de Nederlandse Orde van Advocaten,
gezocht naar een praktische oplossing om de derdenbeslagen van de
getroffen rekeningen op te laten heffen en mogelijke volgende beslagen te
voorkomen.
Nareis
In nareiszaken wordt door de IND in individuele gevallen ook een beroep
gedaan op overmacht indien nader onderzoek nodig is.
Het is nog steeds niet mogelijk om in alle nareiszaken waarin gezinsleden
hun identiteit of gezinsbanden niet kunnen aantonen, een nader
onderzoek uit te voeren via de Nederlandse vertegenwoordiging in het
buitenland. Daar waar de lokale omstandigheden het echter wel toelaten,
is het Ministerie van Buitenlandse Zaken weer begonnen met het opnieuw
faciliteren van nadere onderzoeken. Inmiddels is op meerdere locaties in
het buitenland de uitvoering van DNA-onderzoeken en interviews in het
kader van nareis weer mogelijk. Omdat er op de consulaire vertegenwoordigingen binnen de daar geldende lokale en de Nederlandse rijksbrede
coronamaatregelen wordt gewerkt, kan de capaciteit echter beperkt zijn.
Ook zijn vreemdelingen niet altijd in staat om de diplomatieke vertegenwoordiging te bereiken vanwege lokale reisbeperkingen, maatregelen of
omstandigheden. Het zal daarom enige tijd vergen om de opgelopen en
nog immer groeiende voorraad van zaken waarin nader onderzoek moet
worden uitgevoerd, in te lopen.
Om grip te houden op de vertraging die ten gevolge van deze omstandigheden in veel dossiers oploopt, wordt momenteel verkend of er samenwerking mogelijk is met IOM en UNHCR. In enkele landen waar veel
nareizigers wachten op nader onderzoek, kan het nader onderzoek immers
nog steeds niet plaatsvinden. Onderzocht wordt of er kan worden
ondersteund bij de afname van DNA-samples en het opzetten van
videoconferencing verbindingen, zodat enkele interviews weer doorgang
kunnen vinden.
De afgelopen weken is de inzet van de Taskforce binnen nareis zichtbaar
geworden. Zo is een stijging te zien in het aantal nieuwe nareisaanvragen
door houders van een verblijfstatus asiel. Deze stijging is ingegeven door
een toename in het aantal ingewilligde asielverzoeken. Door een toename
van nieuwe aanvragen en de beperkingen bij het kunnen verrichten van
nader onderzoek, is de voorraad nareiszaken bij de IND toegenomen en
worden wettelijke beslistermijnen overschreden.
Door de COVID-19-pandemie heeft een aantal nareizigers niet tijdig de
reeds aan hen verleende mvv kunnen ophalen bij een Nederlandse
vertegenwoordiging in het buitenland. Ook zijn er nareizigers die de mvv
niet tijdig konden gebruiken om naar Nederland te reizen, in verband met
beperkte reismogelijkheden. Naast de verlenging van de ophaaltermijn en
geldigheidsduur voor alle mvv’s, heb ik voor deze nareizigers een
coulanceregeling getroffen. De gezinsleden die door deze situatie van
overmacht zijn getroffen, kunnen een vereenvoudigde nieuwe aanvraag
indienen die versneld zal worden behandeld door de IND. Hierdoor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 19 637, nr. 2690

3

kunnen deze nareizigers met een nieuwe geldige mvv alsnog spoedig
Nederland inreizen, tenminste voor zover er voor hen niet langer sprake is
van een praktische reisbelemmering.
Hervestiging
Sinds de vorige brief aan uw Kamer over de gevolgen van de pandemie
voor het migratiebeleid is het aankomstproces van hervestigde vluchtelingen weer op gang gekomen. Eind oktober en november zijn de
vluchtelingen uit de Libanon missie (december 2019) en de Egypte missie
(januari 2020) in Nederland aangekomen. De betreffende vluchtelingen
zijn na een quarantaineperiode direct overgebracht naar gemeenten die
zich hebben aangemeld om hen te huisvesten.
Coulanceregeling
Tijdens het debat op dinsdagavond 15 december jl. (Handelingen II
2020/21, nr. 37, Debat over de ontwikkelingen rondom het coronavirus)
over de coronamaatregelen heeft het lid Jetten gevraagd naar de
herinvoering van de zogeheten coulanceregeling van het Centraal orgaan
Opvang Asielzoekers (COA). De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport heeft toen toegezegd dat uw Kamer hierover schriftelijk geïnformeerd wordt.
Toen dit voorjaar de eerste coronamaatregelen van kracht werden, heb ik
besloten tot het invoeren van een coulanceregeling voor onder andere
afgewezen asielzoekers. De regeling hield in dat de opvang bij het COA
werd gecontinueerd voor asielzoekers die een negatieve beslissing op hun
asielaanvraag hadden gekregen, onderdeel uitmaakten van de caseload
van de Dienst Terugkeer en Vertrek (DT&V) en waarvan de vertrektermijn
van 28 dagen, om zelfstandig te vertrekken, was verstreken. De afbouw
van de coulanceregeling hield gelijke tred met de afbouw van de
coronamaatregelen in het algemeen en de hervatting van processen in de
asielketen in het bijzonder.
Het voornaamste verschil nu ten opzichte van het voorjaar is dat de
processen in de asielketen als vitaal zijn bestempeld. Werkzaamheden van
bijvoorbeeld het COA en de DT&V vinden, voor zover nodig in aangepaste
vorm, doorgang. Uitgangspunt is dat asielzoekers, zoals gebruikelijk, recht
op opvang hebben gedurende hun asielprocedure en gedurende de
beroepsfase. Verder hebben Dublinclaimanten tot aan hun overdracht in
beginsel recht op opvang. Voor afgewezen asielzoekers geldt dat zij
kunnen doorstromen naar onderdaklocaties van het COA, te weten de
vrijheidsbeperkende locatie (vbl) en de gezinslocaties. Zelfstandig vertrek
naar alle landen is in beginsel mogelijk.
Vreemdelingen waarvan de 28-dagen vertrektermijn is verstreken en die
moeten terugkeren, kunnen onder voorwaarden in de vbl worden
geplaatst. Indien er tijdelijk vertrekbeletselen zijn, zoals beperkt vliegverkeer of het vereiste van een negatieve COVID-test, wordt hier rekening
mee gehouden. Voor uitgeprocedeerde gezinnen met minderjarige
kinderen geldt dat zij onderdak kunnen krijgen in een gezinslocatie.
Aangezien er onderdakvoorzieningen zijn voor afgewezen asielzoekers en
de processen in de asielketen operationeel blijven, heb ik besloten de
coulanceregeling niet opnieuw in te voeren. Hierover heb ik uw Kamer op
24 december jl. geïnformeerd3. Wel heeft het COA de kerstcoulance voor
kwetsbare groepen betracht en wordt ook, indien noodzakelijk, de
gebruikelijke vorstcoulance betracht.
3

Aanhangsel Handelingen II 2020/21, nr. 1204.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 19 637, nr. 2690

4

Landelijke Vreemdelingenvoorzieningen (LVV’s)
Op de pilot-LVV locaties zijn door de verantwoordelijke gemeenten
Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Groningen en Eindhoven waar nodig
additionele maatregelen getroffen om inachtneming van de
RIVM-maatregelen te kunnen borgen. Dit betekent in veel gevallen dat
onderdaklocaties minder capaciteit kunnen bieden en/of dat additionele
locaties moesten worden gerealiseerd. De pilotgemeenten die hiervoor
extra kosten hebben moeten maken zijn financieel tegemoet gekomen
door JenV. Tot nu toe zijn door gemeenten geen significante besmettingshaarden gerapporteerd op LVV-locaties.
Terugkeer
Er zijn nog steeds formele, als ook praktische belemmeringen, die een
negatieve invloed hebben op de vertrekresultaten. Ondanks deze tijdelijke
reisbeperkingen is er echter nog wel sprake van zicht op uitzetting en
daarmee, als dat nodig mocht blijken te zijn, de mogelijkheid om een
bewaringsmaatregel toe te passen. Waar mogelijk en nodig wordt dat
toegepast.
Tot en met november 2020 zijn, zoals geregistreerd door de DT&V,
ongeveer 2.420 vreemdelingen zelfstandig vertrokken en 1.470 vreemdelingen gedwongen. Het aantal vreemdelingen dat zelfstandig zonder
toezicht is vertrokken ligt tot en met november 2020 op 6.340.
VRIS
De vele reisbeletselen en de overige beperkingen die voortvloeien uit
COVID-19 hebben geleid tot minder vertrek van vreemdelingen, en gelden
dus ook voor vreemdelingen in de strafrechtketen (VRIS-ers).
Ondanks de beperkingen vanwege COVID-19 zijn er in 2020 t/m november
ca. 570 VRIS-ers gecontroleerd vertrokken en ca. 300 zelfstandig
vertrokken zonder toezicht. Ter vergelijking, over heel 2019 zijn er ca. 970
VRIS-ers gecontroleerd vertrokken en ca. 260 zelfstandig zonder toezicht.
In 2018 waren dit ca. 910 gecontroleerd vertrokken VRIS-ers en ca. 250
zelfstandig zonder toezicht. Hierbij dient tegelijkertijd vermeld te worden
dat de instroomcijfers voor 2020 ook aanzienlijk lager zijn dan voorgaande
jaren. In 2020 t/m november zijn er ca. 940 VRIS-ers ingestroomd bij de
DT&V, over geheel 2019 waren dit er ca. 1.430 en over geheel 2018 betrof
het een instroom van 1.450.4 De DT&V heeft VRIS-ers aangemerkt als
prioriteitsgroep en verricht samen met de andere ketenpartners maximale
inspanningen om het vertrek van deze doelgroep te effectueren. Om
vertrek zoveel mogelijk doorgang te doen laten vinden is er ook gebruik
gemaakt van creatieve uitzettingsmodaliteiten. Zo zijn er dit jaar vanwege
het ontbreken van vluchten verschillende alternatieve en complexe
terugkeeroperaties met succes uitgevoerd. Illustratief zijn de uitzettingen
van Poolse overlastgevers waarvan het verblijfsrecht was ingetrokken die
over Duits grondgebied met speciale bussen van DJI naar hun land van
herkomst zijn teruggekeerd.
Dublin
Zoals ik u in mijn brief van 19 juni 2020 heb gemeld5, biedt de huidige
Dublinverordening geen ruimte voor toepassing van force majeure. Dit
betekent dat voor Nederland en de andere Dublinlidstaten geen mogelijkheden bestaan om de uiterste overdrachtstermijnen op te schorten naar
4
5

Bron: DT&V, afgerond op tientallen. Peildatum 1 december 2020.
Kamerstuk 32 317, nr. 625.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 19 637, nr. 2690

5

aanleiding van de COVID-19-pandemie en de maatregelen die als gevolg
daarvan zijn genomen. De Dublinclaim vervalt dus, net als voorheen,
wanneer de overdrachtstermijn verloopt. Dit heeft tot gevolg (gehad) dat
inmiddels circa 1500 Dublinzaken waarvoor Nederland in eerste instantie
niet verantwoordelijk was, in de Nederlandse asielprocedure zijn
ingestroomd. Dit zorgt voor een zware extra belasting van het
asielsysteem.
Sinds de hervatting van Dublinoverdrachten afgelopen zomer tot en met
29 november jl. hebben circa 600 Dublinoverdrachten plaatsgevonden,
waarvan circa 370 gedwongen. Zoals reeds genoemd in de brief van
5 oktober jl., stellen verschillende lidstaten additionele voorwaarden aan
het accepteren van Dublinoverdrachten naar hun grondgebied, zoals het
overleggen van een recente negatieve COVID-19-test. Het aantal landen
dat dergelijke additionele voorwaarden oplegt is sinds september
toegenomen. Voor Nederland kan het vereiste van een negatieve
COVID-19-test leiden tot een forse extra instroom in de asielprocedure
vanwege de termijnen voor de Dublinprocedure.
Vreemdelingenbewaring
Op 5 oktober jl. is uw Kamer geïnformeerd over het aantal personen in
vreemdelingenbewaring. De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) geeft aan
dat op peildatum 1 december 2020, circa 300 personen in vreemdelingenbewaring waren gesteld. Op deze peildatum zaten geen alleenstaande
minderjarige vreemdelingen in vreemdelingenbewaring. Hoewel
(tijdelijke) reisbeperkingen van kracht blijven, is er sprake van een zicht op
uitzetting.
Gedurende de zomerperiode konden de genomen maatregelen ten
gevolge van COVID-19 worden versoepeld of zelfs worden opgeheven.
Gelet op de ontwikkelingen omtrent de verspreiding van COVID-19, zijn de
maatregelen in de detentielocaties van DJI in oktober jl. wederom
geïntensiveerd.6
Op 1 september 2020 heeft het lid Van Ojik (GroenLinks) vragen gesteld
over klachten die zijn ingediend door ingesloten vreemdelingen betreffende de naleving van de RIVM-richtlijnen. In mijn beantwoording van
15 oktober 2020 (Aanhangsel Handelingen II 2020/21, nr. 480) heb ik uw
Kamer geïnformeerd dat deze klachten ongegrond zijn verklaard,
behoudens een klacht over het verstrekken van zeep en dat de vestigingsdirecteur beroep heeft ingesteld tegen deze uitspraak. Hoewel de
vestigingsdirecteur inderdaad voornemens was om beroep in te stellen
tegen deze uitspraak, is hier later vanaf gezien. Voorts heeft de vestigingsdirecteur een nieuwe beslissing genomen ten aanzien van de betreffende
klacht en vanaf 19 oktober 2020 zuilen met desinfectiegel laten plaatsen
binnen de verblijfsafdelingen van de vestiging.
Uitstel Schengenevaluatie
In de tweede helft van 2020 zou Nederland conform het reguliere
meerjarenprogramma voor de Schengenevaluatie geëvalueerd worden op
zes deelgebieden van het Schengenacquis, te weten Schengeninformatiesysteem (SIS), terugkeer, visa, politiesamenwerking, buitengrenzen en
dataprotectie. Tijdens de Schengenevaluaties, waar de Europese
Commissie een coördinerende rol heeft, beoordeelt een team van experts
uit verschillende lidstaten in hoeverre een lidstaat voldoet aan het
Schengenacquis. De Raad stelt vervolgens, conform Verordening
6

Kamerstukken 24 587 en 25 295, nr. 784.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 19 637, nr. 2690

6

1053/2013, op basis van de evaluaties aanbevelingen op zodat lidstaten de
implementatie van het Schengenacquis kunnen verbeteren. Vanwege de
epidemiologische situatie en de maatregelen die Nederland heeft
genomen, is in afstemming met de Europese Commissie besloten om de
evaluaties (vooralsnog) te verplaatsen naar de eerste helft van 2021. Dit
uitstel is nodig om de evaluaties op een veilige manier uit te kunnen
voeren, waarbij tevens de kwaliteit wordt gewaarborgd. De precieze data
waarop de evaluaties zullen plaatsvinden, is momenteel onderwerp van
afstemming tussen Nederland en Europese Commissie.
Vervolgaanpak
De ontwikkelingen van de globale pandemie worden door de gehele
vreemdelingenketen nauwlettend gevolgd. De maatregelen die binnen en
buiten Nederland worden genomen om de algemene gezondheid te
beschermen, worden in de vreemdelingenketen vanzelfsprekend met
grote zorgvuldigheid in acht genomen. Vooralsnog bieden de in deze en in
mijn voorgaande brief genoemde maatregelen en structuren voldoende
houvast, om tijdig tot besluitvorming te kunnen komen. Gezien de grillige
ontwikkelingen rondom de pandemie is het echter mogelijk dat er, naast
de in deze brief beschreven aanpak en maatregelen, noodzaak ontstaat de
maatregelen uit te breiden of te wijzigen. Indien het nodig is de huidige
aanpak te wijzigen, zal ik uw Kamer daarover informeren.
De Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,
A. Broekers-Knol

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 19 637, nr. 2690

7