De invloed van ontheffingen op de arbeidsparticipatie van WWB’ers

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

Colofon

Programma
Datum
Nummer
ISSN
ISBN

Participatie
Mei 2013
R 13/02
1383-8733
978-90-5079-260-8

Pagina 2 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

Voorwoord

‘Werk boven inkomen’ is het adagium van de Wet Werk en Bijstand (WWB). Dat
betekent dat iedereen zoveel mogelijk naar vermogen participeert en ontheffingen
van de arbeidsplicht en re-integratieverplichting tot een minimum beperkt worden.
Gemeenten staan hiermee voor de opdracht om WWB’ers alleen vanwege dringende
redenen en alleenstaande ouders met een kind jonger dan 5 jaar tijdelijk een ontheffing van de arbeidsplicht te verlenen en op basis van maatwerk te begeleiden
naar een terugkeer op de arbeidsmarkt.
De directie Werk en Inkomen binnen de Inspectie SZW heeft als doel de bijdragen
van de uitvoeringsorganisaties aan de participatiedoelstellingen van het kabinet in
beeld te brengen en hierover te oordelen. Hiermee wil de Inspectie bijdragen aan de
toename van de participatiegraad van uitkeringsgerechtigden.
Deze rapportage, is het resultaat van een onderzoek dat op verzoek van de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft plaatsgevonden, Het geeft
inzicht in de wijze waarop gemeenten omgaan met het verlenen van ontheffingen
van de arbeidsplicht aan WWB’ers en de begeleiding van deze groep naar werk.
Specifieke aandacht gaat uit naar WWB’ers met medische belemmeringen.

Mr. J.A. van den Bos
Inspecteur-generaal
Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Pagina 3 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

Pagina 4 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

Inhoud

Colofon 2
Voorwoord 3
1

Samenvatting en oordeel 7

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Inleiding 11
Aanleiding voor deze rapportage 11
Wat heeft de Inspectie onderzocht 11
Toezichtkader 12
Leeswijzer 12

3
3.1
3.2
3.3
3.4

Cijfers over en registraties van ontheffingen 13
Inleiding 13
Cijfers en statistieken 13
Registratie van ontheffingen 14
Oordeel 15

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Beleid en sturing bij ontheffingen 17
Inleiding 17
Beleid werkbegeleiding versus ontheffingverlening 17
Dringende redenen voor een ontheffing o.g.v. artikel 9 van de WWB 18
Invulling beleidsruimte 18
Oordeel 18

5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7
5.8
5.9

Uitvoeringspraktijk Ontheffingen 21
Inleiding 21
Medisch 21
Niet-medisch 22
Alleenstaande ouders met kind tot 5 jaar (art 9a WWB) 23
Gedeeltelijke ontheffing van de arbeidsplicht en re-integratieverplichting 24
Duur van de ontheffingen 24
Heronderzoeken 25
Kwaliteitsbewaking 25
Oordeel 25

6
6.1
6.2

Bestuurlijke reacties – naschrift Inspectie 27
De bestuurlijke reacties 27
Naschrift 27

Publicaties van de Inspectie SZW, Directie werk en inkomen 35

Pagina 5 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

Pagina 6 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

1

Samenvatting en oordeel

De centrale vraag in deze rapportage luidt:
In hoeverre wordt de arbeidsparticipatie van WWB’ers beïnvloed door het
verlenen van ontheffingen van de arbeidsplicht en re-integratieverplichting?
Samenvatting
Het uitgangspunt van de WWB ‘Werk boven Inkomen’ dragen gemeenten uit in het
geformuleerde beleid. Iedere WWB’er is verplicht algemeen geaccepteerde arbeid te
aanvaarden, tenzij er belemmeringen zijn die dit niet of moeilijk mogelijk maken.
Gemeenten hebben de bevoegdheid om de WWB’er tijdelijk een ontheffing van de
arbeidsplicht en/of re-integratieverplichting te verlenen, maar moeten daar terughoudend mee omgaan. In artikel 9 is bepaald dat gemeenten alleen in individuele
gevallen vanwege zogenoemde ‘dringende redenen’ WWB’ers tijdelijk een ontheffing
van de arbeidsplicht en/of re-integratieverplichting kunnen verlenen. Daarnaast is in
artikel 9a bepaald dat de gemeente de alleenstaande WWB’er met een kind tot 5
jaar op diens verzoek een ontheffing van de arbeidsplicht verleent.
De wetgever heeft de gemeenten de vrijheid gelaten om het begrip dringende redenen en de voorwaarden waaronder een ontheffing van de arbeidsplicht kan worden
verleend nader in beleid uit te werken. Meer dan de helft van de geënquêteerde
gemeenten heeft dat niet gedaan. Van de overige gemeenten die wel beleid of uitvoeringsinstructies hebben, heeft de Inspectie vastgesteld dat de diepgang erin
ontbreekt om klantmanagers in de uitvoering voldoende sturing te geven.
De vrijheid die de klantmanager heeft om tot zijn beslissing te komen biedt enerzijds de mogelijkheid tot het leveren van het noodzakelijke maatwerk aan de
WWB’er. Anderzijds bestaat het risico dat klantmanagers in gelijke situaties verschillend handelen. Klantmanagers geven aan dat zij in de uitvoeringspraktijk met
regelmaat gebruik maken van eigen vuistregels om tot hun beslissingen te komen.
Omdat klantmanagers een grote mate van handelings- en beslissingsvrijheid hebben
is het van belang dat er een kwaliteitssysteem is om de eenduidigheid en kwaliteit
van de uitvoering te bewaken. De Inspectie heeft op basis van casestudies bij 7
gemeenten vastgesteld dat gemeenten kwaliteitscontroles uitvoeren, zij het dat
deze controles vooral een procesmatig karakter hebben. Een inhoudelijke controle
op de overwegingen die hebben geleid tot het verlenen van de ontheffing en de
inzet van een re-integratietraject heeft de Inspectie niet kunnen vaststellen.
De Inspectie heeft zich in het onderzoek gericht op de zogenoemde ‘formele ontheffingen’. Dat zijn, voor dit onderzoek, de ontheffingen waaraan een ontheffingsbeslissing ten grondslag ligt die volgens de wettelijke vormvereisten aan de WWB’er
kenbaar wordt gemaakt. Bijna een kwart1 van de WWB’ers heeft een dergelijke ontheffing, maar deze groep vormt maar een deel van het aantal WWB’ers dat niet aan
de arbeidsplicht wordt gehouden. Gemeenten laten ook WWB’ers ‘met rust’ zonder
dat daaraan een ontheffingsbeslissing ten grondslag ligt. Voor dit onderzoek de informele ontheffingen genoemd.

1

Publicaties van het CBS over juni 2012
Pagina 7 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

In tegenstelling tot de formele ontheffingen worden informele ontheffingen niet geregistreerd en verantwoord.
Uit onderzoek van het CBS2 blijkt dat ongeveer twee derde van de WWB’ers om
uiteenlopende redenen niet aan het werk wil of daar naar niet actief op zoek of beschikbaar voor is. 40% van de WWB’ers is niet actief werkzoekend zonder dat daar
een formele ontheffingbeslissing aan ten grondslag ligt. Hoewel het te ver voert om
te stellen dat al deze WWB’ers een informele ontheffingen hebben, maakt het wel
duidelijk dat een substantieel deel van de WWB populatie ‘met rust’ wordt gelaten
zonder dat daarover een formeel besluit is genomen. Hiermee geven de verantwoorde (formele) ontheffingen een vertekend beeld van het aantal WWB’ers dat niet
aan de arbeidsplicht wordt gehouden. De Inspectie acht het van belang dat gemeenten het aantal WWB’ers dat ‘met rust’ gelaten wordt beperkt, zodat de focus zoveel
mogelijk op werk gericht blijft.
Het benadrukken van het belang van werk boven inkomen blijkt tevens uit eerder
onderzoek van de Inspectie waarbij naar voren kwam dat ongeveer twee derde van
de WWB’ers geen dwang en drang ervaart om aan het werk te gaan3.
Uit de formele ontheffingen blijkt een duidelijk verband tussen leeftijd en het percentage WWB’ers dat een ontheffing heeft. Zo is het percentage jongere WWB’ers
met een ontheffing van de arbeidsplicht laag en zijn het vooral de ouderen (vanaf
55 jaar) die een ontheffing van de arbeidsplicht hebben.
Een ontheffing van de arbeidsplicht om dringende redenen kan worden verleend op
medische en/of sociale gronden. Een ontheffing op medische gronden komt het
meest voor. Omdat de vaststelling van een medische belemmering het vakgebied is
van een medicus, wordt vrijwel altijd een medisch en in tweederde van de gevallen
een arbeidskundig advies gevraagd. Klantmanagers zijn van mening dat dit arbeidskundig advies niet altijd noodzakelijk is.
De medische adviezen worden volgens klantmanagers altijd opgevolgd. De Inspectie
ziet dit als een belangrijke voorwaarde om te komen tot een zorgvuldige beoordeling of een ontheffing van de arbeidsplicht aan de orde is.
Bij belemmeringen die een sociaal karakter hebben, behoort het tot de professie van
de klantmanager om te beoordelen wat de ernst is en of dit moet leiden tot een
ontheffing van de arbeidsplicht. In de praktijk gaan gemeenten daar ruimhartig mee
om. Dit geldt met name voor de ontheffingen die gegeven worden aan ouderen vanaf 57½ jaar, meestal in combinatie met een grote afstand tot de arbeidsmarkt.
Hoewel de wet daarvoor geen ruimte biedt hebben sommige gemeenten dit leeftijdscriterium ook in het beleid opgenomen.
Gemeenten merken daarover op dat zij zich in het huidige tijdsgewricht, met een
oplopend WWB bestand, schaarser wordende middelen en een moeilijke arbeidsmarkt gedwongen zijn strategische keuzes te maken. Deze keuzes liggen meestal
niet in beleid verankerd, maar worden aan het inzicht van de klantmanager overgelaten. De klantmanager zal zich daarbij vooral richten op de mensen die in deze tijd,
zonodig met de inzet van een traject, nog een redelijke kans maken op de arbeidsmarkt. Het gevolg is dat mensen waarvan de afstand tot de arbeidsmarkt groter is
gemakkelijker met rust worden gelaten, waardoor het voor hen nog moeilijker wordt
om terug te keren naar de arbeidsmarkt.
Gemeenten dienen alleenstaande ouders die de zorg hebben voor een kind tot 5
jaar op grond van artikel 9a van de WWB op verzoek een ontheffing te verlenen van
2
3

CBS statistiek van “Arbeidsparticipatie en afstand tot de arbeidsmarkt in Nederland” van januari 2013 over 2011.
Inspectierapport ‘Iedereen aan de slag’, december 2011, R 11/07.
Pagina 8 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

de arbeidsplicht. De alleenstaande ouder heeft hierbij wel de plicht mee te werken
aan re-integratieactiviteiten die er op gericht zijn de ouder beter bemiddelbaar te
maken voor de arbeidsmarkt. De re-integratieactiviteiten worden door de gemeente
binnen 6 maanden na toekenning van het verzoek vastgelegd in een plan van aanpak. Klantmanagers geven aan dat het niet altijd lukt om de alleenstaande ouder
een passend scholings- of re-integratieaanbod te doen. Volgens klantmanagers
komt dit vooral door beperkingen in het budget of door de gebrekkige motivatie of
specifieke scholingswensen van de WWB’er. De Inspectie constateert dat artikel 9a
sporadisch wordt toegepast. Iets meer dan de helft van de klantmanagers heeft
aangegeven alleenstaande ouders met een kind jonger dan 5 jaar niet spontaan te
informeren over de mogelijkheid van het verlenen van een ontheffing op grond van
artikel 9a, omdat de focus vooral gericht is op werk. Door het niet wijzen op de mogelijkheid van artikel 9a is het risico aanwezig dat het aanbieden van passende
scholingsactiviteiten ook achterwege blijft.
Het kabinet acht het niet wenselijk dat groepen WWB’ers worden uitgesloten van reintegratieactiviteiten. Bijna iedereen heeft immers mogelijkheden en talenten die
benut kunnen worden om te werken dan wel stappen op weg naar werk te zetten.
De arbeids- en re-integratieverplichtingen uit de wet gelden dan ook voor iedereen
jonger dan 65 jaar. Bijna de helft van de klantmanagers geeft aan dat zij meestal
geen re-integratieverplichting opleggen aan de WWB’er die is ontheven van de arbeidsplicht.
De verleende ontheffingen hebben een tijdelijk karakter. Op basis van heronderzoek
dient te worden vastgesteld of een verleende ontheffing nog actueel is. Doordat
beleid vaak ontbreekt is het aan de klantmanager zelf om te bepalen wanneer heronderzoek plaats vindt. Meestal doen zij dit na afloop van de ontheffingstermijn. De
Inspectie heeft vastgesteld dat klantmanagers zich daar niet altijd aan houden.
Soms vindt heronderzoek plaats wanneer zich een wijziging voordoet in de situatie
van de klant.
Oordeel
‘Werk boven inkomen’ is het uitgangspunt van gemeenten. Dat betekent dat gemeenten terughoudend moeten zijn met het verlenen van ontheffingen van de arbeidsplicht en/of re-integratieverplichtingen. Dit uitgangspunt is naar de indruk van
de Inspectie weliswaar geland bij gemeenten, maar zij geven daarbij aan dat de
huidige economische situatie hen dwingt tot het maken van keuzes. Hierdoor worden bepaalde categorieën WWB’ers formeel dan wel informeel niet aan de arbeidsplicht gehouden.
Omdat informele ontheffingen niet geregistreerd worden ontstaat een vertekend
beeld van het aantal WWB’ers dat niet aan de arbeidsplicht wordt gehouden. Hoewel
ongeveer een kwart van het aantal WWB’ers een formele ontheffing van de arbeidsplicht heeft, geeft ongeveer twee derde deel van de WWB’ers aan niet te willen werken, dan wel niet actief op zoek te zijn naar werk. Deze discrepantie duidt er naar
het oordeel van de Inspectie op dat een substantieel deel van de WWB’ers niet aan
de arbeidsplicht wordt gehouden zonder dat daaraan een ontheffingsbeslissing ten
grondslag ligt.
De wetgever heeft in de WWB op hoofdlijnen de richtlijnen voor gemeenten aangegeven en gemeenten de ruimte gegeven om de voorwaarden voor ontheffingen nader in beleid uit te werken. Gemeenten hebben deze voorwaarden voor het verlenen
van ontheffingen niet of in beperkte mate in beleid en instructies uitgewerkt. De
Pagina 9 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

Inspectie is van oordeel dat er daardoor te weinig sturing aan klantmanagers wordt
gegeven om te komen tot eenduidige en transparante besluitvorming.
Gemeenten verlenen sporadisch een ontheffing van de arbeidsplicht op grond van
artikel 9a aan alleenstaande ouders met een kind tot 5 jaar. Gemeenten zouden
alerter moeten zijn op het informeren van ouders voor wie een ontheffing op die
grond van toepassing zou kunnen zijn.
Uit het onderzoek van de inspectie komt het beeld naar voren dat veel gemeenten
artikel 9 WWB (ontheffing op grond van dringende redenen) ruimhartiger uitvoeren
dan door de wetgever is beoogd. Het gaat daarbij vooral om ontheffingen op sociale
gronden. Daarmee worden naar het oordeel van de Inspectie kansen om WWB’ers
dichter bij de arbeidsmarkt te brengen of te laten re-integreren gemist. De ontheffingen van de arbeidsplicht op medische gronden komen in de regel na een medische keuring of ingewonnen advies van een medicus op een zorgvuldige wijze tot
stand.

Pagina 10 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

2

Inleiding

2.1

Aanleiding voor deze rapportage
De vorige staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft eind
juni 2012 de Inspectie gevraagd een onderzoek uit te voeren naar de wijze waarop
gemeenten omgaan met het verlenen van ontheffingen van de arbeidsplicht en reintegratieverplichtingen van WWB’ers. De aanleiding voor dit verzoek is, dat naar
het oordeel van de staatssecretaris nog een belangrijk aantal WWB’ers tijdelijk geheel of gedeeltelijk - is ontheven van de arbeidsplicht.
De wet is erop gericht dat WWB’ers alles doen wat nodig en mogelijk is om in het
eigen bestaan te voorzien. Zo nodig bieden gemeenten hierbij ondersteuning aan in
de vorm van begeleiding of een voorziening gericht op werkhervatting. De WWB
heeft om deze redenen een activerend karakter.
De huidige regering heeft in het regeerakkoord ‘Bruggen slaan’ aangegeven het
activerend karakter van de WWB te gaan vergroten. Dit wordt gerealiseerd door in
de wet te bepalen dat de arbeidsplicht en re-integratieverplichtingen voortaan voor
iedere WWB’er gelden. Daarnaast zullen categoriale ontheffingen van deze verplichtingen niet meer mogelijk zijn. De individuele ontheffing behoudt het tijdelijke karakter en wordt beperkt tot alleen de arbeidsplicht.
Alleen in de situatie dat sprake is van volledig en duurzaam arbeidsongeschiktheid
kan volgens het regeerakkoord permanente ontheffing van de arbeidsplicht en reintegratieverplichtingen worden verleend.

2.2

Wat heeft de Inspectie onderzocht
De Inspectie geeft in deze rapportage een oordeel over de wijze waarop gemeenten
WWB’ers ontheffen van de arbeidsplicht en re-integratieverplichting tegen de achtergrond van het uitgangspunt dat iedere WWB’er naar vermogen moet deelnemen
aan de samenleving.
De Inspectie heeft onderzocht welk beleid gemeenten hebben vastgesteld voor het
verlenen van ontheffingen van de arbeids- en re-integratieverplichtingen, op welke
wijze klantmanagers in de uitvoeringspraktijk beslissen over een verzoek tot ontheffing en hoe de sturing en controle op ontheffingen in algemene zin plaatsvindt.
De bevindingen en het oordeel van de Inspectie is gebaseerd op een enquête onder
klantmanagers bij 73 gemeenten, alsmede een beoordeling van de beleidsstukken
en uitvoeringsinstructies van deze gemeenten. Bovendien heeft de inspectie casestudies uitgevoerd bij 7 andere gemeenten.
Voor een verantwoording van het onderzoek verwijst de Inspectie naar de op de
website van de Inspectie SZW gepubliceerde nota van bevindingen ‘Ontheffingen
WWB’.

Pagina 11 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

2.3

Toezichtkader
Het toezicht van de Inspectie is gericht op de bijdrage van gemeenten aan het realiseren van de beleidsdoelstellingen van de wet en de regering. Voor wat betreft de
WWB is de belangrijkste doelstelling dat WWB’ers gaan voorzien in het eigen onderhoud door middel van werk. In het kader van deze rapportage betekent deze doelstelling dat gemeenten zo terughoudend als mogelijk gebruik maken van de bevoegdheid om WWB’ers te ontheffen van de arbeidsplicht en/of re-integratieverplichting. Gemeenten kunnen in beleidsregels aanvullende voorwaarden stellen bij
het toekennen van ontheffingen.
Daarnaast zijn in de WWB enkele voorwaarden opgenomen die het gebruik of de
omvang van de ontheffing beperken.
De belangrijkste beperkende voorwaarde is dat aan de WWB’er pas ontheffing kan
worden verleend als blijkt dat hij als gevolg van een dringende reden, niet in staat is
om naar vermogen algemeen geaccepteerde arbeid te verrichten. De beslissing of
sprake is van een dringende reden voor een ontheffing vergt een individuele beoordeling (maatwerk). Een categoriale toepassing is niet toegestaan.

2.4

Leeswijzer
Per hoofdstuk presenteert de Inspectie de belangrijkste bevindingen en spreekt
hierover een (deel)oordeel uit.
Hoofdstuk 3 biedt inzicht in de omvang van de verleende ontheffingen en de volledigheid van de registratie van cijfermatige gegevens door de gemeenten.
In hoofdstuk 4 gaat de Inspectie in op het beleid en de sturing bij ontheffingen door
gemeenten.
Hoofdstuk 5 beschrijft de uitvoeringspraktijk van ontheffingen bij gemeenten.

Pagina 12 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

3

Cijfers over en registraties van ontheffingen

Uit cijfers blijkt dat het aantal ontheffingen van de arbeidsplicht op grond
van de WWB al jaren een dalende tendens vertoont.
De volledigheid van de registratie laat te wensen over, omdat niet alle ontheffingen of daarmee gelijk te stellen situaties worden geregistreerd. Hierdoor is sprake van een vertekend beeld.
Er bestaan tussen leeftijdsgroepen aanzienlijke verschillen in het aantal
verleende ontheffingen. Het aantal ontheffingen neemt boven de 55 jaar
sterk toe, waaruit blijkt dat leeftijd een belangrijk criterium is bij het verlenen van een ontheffing.

3.1

Inleiding
Over verleende ontheffingen op grond van artikel 9 en artikel 9a WWB zijn de nodige cijfers bekend. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op deze cijfers en statistieken en
de betrouwbaarheid van de geregistreerde gegevens door gemeenten.

3.2

Cijfers en statistieken
Divosa meldt in de monitor 2012 dat het aandeel WWB’ers met een ontheffing gestaag afneemt van 35% in 2008 tot 27% in 2011. Ook in absolute zin is het aantal
ontheffingen ondanks de stijging van het aantal WWB’ers in deze periode gedaald.
Uit cijfers van het CBS van medio 2012 blijkt zelfs dat ongeveer 22% van de bijna
300.000 WWB’ers een ontheffing van de arbeidsplicht heeft.
Figuur 3.1 geeft een vergelijking van ontheffingen naar leefvorm. Uit deze vergelijking blijkt dat alleenstaande ouders relatief minder vaak een ontheffing hebben dan
alleenstaanden zonder kinderen, gehuwden en ongehuwd samenwonenden. De Inspectie tekent hierbij aan dat het CBS onder alleenstaande ouders met een kind een
alleenstaande ouder verstaat met een kind tot 18 jaar. Aangezien de gemeenten in
2012 aan het CBS gegevens dienden te leveren over het aantal ontheffingen op
grond van artikel 9 en 9a tezamen en niet apart over artikel 9a, heeft de Inspectie
geen inzicht kunnen krijgen in het landelijk aantal ontheffingen op deze grond.

Pagina 13 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

Figuur 3.1
Ontheffingen naar leefvorm

25%
21%
16%

Alleenstaande

Alleenstaande
ouder

Gehuwden en
ongehuwd
samenwonenden

Uit de cijfers gesplitst naar leeftijd blijkt, dat 42% van de zestigplussers en 30%
van de WWB’ers tussen de 55 en 59 jaar een formele ontheffing van de arbeidsplicht hebben, tegenover respectievelijk 10% en 12% van de groepen jonger dan 29
jaar en tussen de 30 en 34 jaar oud. Hieruit blijkt dat naarmate de leeftijd toeneemt
ook het percentage WWB’ers met een ontheffing toeneemt (Figuur 3.2).
Figuur 3.2
Ontheffingen per leeftijdscategorie

42%

30%
24%
20%
17%
12%

15%

10%

27 ‐29

3.3

30 ‐34

35 ‐39

40 ‐44

45 ‐49

50 ‐54

55 ‐59

60 ‐64

Registratie van ontheffingen
Het aantal ontheffingen geeft vanaf 2008 zowel procentueel als absoluut een dalende tendens te zien.
De inspectie heeft geen onderzoek gedaan naar deze dalende tendens. Wel heeft de
inspectie vastgesteld, op basis van interviews bij 7 casegemeenten, dat klantmanagers in toenemende mate een ontheffing niet in een beschikking, maar op een andere wijze vastleggen, bijvoorbeeld in een plan van aanpak, waarin gemaakte afspraken met een WWB’er worden opgenomen. Ook komt het voor dat ontheffingen
Pagina 14 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

waarvan de duur is verlopen nog in de registratie staan of dat WWB’ers voor wat
betreft het nakomen van de verplichtingen met rust worden gelaten. In de regel
zullen gemeenten dergelijke afspraken niet in de registratie opnemen, waardoor de
door Divosa en CBS gepubliceerde cijfers weliswaar een beeld geven van het aantal
WWB’ers met een ontheffing, maar er daarnaast mogelijk een grote groep WWB’ers
met rust wordt gelaten die geen formele ontheffing heeft van de arbeidsplicht, door
de Inspectie aangeduid als WWB’ers met een informele ontheffing.
Het beeld dat de Inspectie heeft verkregen bij de casegemeenten wordt versterkt
doordat uit eerder onderzoek van de Inspectie is gebleken dat ongeveer twee derde
van de WWB populatie geen dwang en drang ervaart om aan het werk te gaan4.
Verder blijkt uit een onderzoek van het CBS van januari 2013 over 2011 dat 51%
van de WWB’ers om uiteenlopende redenen niet aan het werk wil en 19% van de
WWB populatie die wel aan het werk wil, niet actief op zoek is naar of beschikbaar is
voor werk.

3.4

Oordeel
Uit de statistische informatie blijkt dat het aantal formele ontheffingen zowel procentueel als in absolute aantallen afneemt. De Inspectie is van oordeel dat deze
cijfers een vertekend beeld geven. De Inspectie acht het reëel dat het aantal verleende ontheffingen of omstandigheden die daar mee gelijk kunnen worden gesteld
(informele ontheffingen) hoger is en baseert zich hierbij mede op eerder onderzoek
van de Inspectie, zoals verwoord in de rapportage ‘Iedereen aan de slag’ van december 2011 en CBS publicaties.

4

Inspectierapport ‘Iedereen aan de slag’, december 2011, R 11/07.
Pagina 15 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

Pagina 16 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

4

Beleid en sturing bij ontheffingen

Het eigen beleid van gemeenten en de uitvoeringsinstructies over ontheffingen zijn beperkt, bieden veel ruimte voor maatwerk door de klantmanager.
Door het veelal ontbreken van inhoudelijke kwaliteitscontrole(systemen) is
onvoldoende zicht op de uniformiteit, de transparantie en daarmee de
kwaliteit van de uitvoering.
Het beleid van sommige gemeenten is op onderdelen niet in overeenstemming met de WWB.

4.1

Inleiding
Uitgangspunt in de WWB is dat werk vóór het ontvangen van een uitkering gaat.
Iedere WWB’er is verplicht algemeen geaccepteerde arbeid te verkrijgen en te aanvaarden.
Bij wijze van uitzondering kan de gemeente op grond van artikel 9 van de WWB bij
dringende redenen in individuele gevallen tijdelijk ontheffing verlenen van de arbeidsplicht en/of re-integratieverplichtingen.
Daarnaast heeft de alleenstaande WWB’er met een kind tot 5 jaar op grond van
artikel 9a op verzoek recht op een ontheffing van de arbeidsplicht. De gemeente
moet in deze situatie de WWB’er een voorziening aanbieden gericht op het behouden of vergroten van zijn geschiktheid voor de arbeidsmarkt.

4.2

Beleid werkbegeleiding versus ontheffingverlening
Alle gemeenten stellen in het beleid de begeleiding van WWB’ers naar ‘werk’ centraal. Deze begeleiding door klantmanagers moet gericht zijn op de kansen van de
WWB’er om betaald werk te verkrijgen. Dit beleid is in overeenstemming met de
WWB.
Het ontheffen van WWB’ers van de arbeidsplicht staat op gespannen voet met de
verplichting van WWB’ers tot deelname aan de arbeidsmarkt. Over de wijze waarop
klantmanagers met dit spanningsveld moeten omgaan kunnen gemeenten beleidsregels en uitvoeringsinstructies vaststellen.
60% van de gemeenten heeft geen beleid of uitvoeringsinstructies op grond van
artikel 9 van de WWB vastgesteld over het verlenen of weigeren van een ontheffing.
Voor 40% van de gemeenten die wel eigen beleid of uitvoeringsinstructies heeft
vastgesteld, geldt dat de inhoud daarvan beperkt is. Het beleid geeft met name aan
welke omstandigheden een dringende reden kunnen vormen voor een ontheffing en
wat de maximale duur is van een ontheffing.
Het beleid en de uitvoeringsinstructies van deze gemeenten bevatten geen nadere
uitwerking die invulling geven aan een terughoudend gebruik bij de beoordeling of
een WWB’er een ontheffing wordt verleend.
Pagina 17 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

Voor de ontheffing van de arbeidsplicht op grond van artikel 9a van de WWB hebben
de gemeenten vrijwel geen beleid of uitvoeringsinstructies vastgesteld. De voorwaarden voor de ontheffing op grond van artikel 9a zijn concreet in de wet opgenomen. Het beleid van gemeenten betreft vooral de voorzieningen die aan de WWB’er
kunnen worden aangeboden.

4.3

Dringende redenen voor een ontheffing o.g.v. artikel 9 van de WWB
Gemeenten die beleid hebben vastgesteld voor de ontheffing op grond van artikel 9
van de WWB benoemen hierin de omstandigheden die naar de mening van deze
gemeenten een dringende redenen kunnen vormen voor een ontheffing van de arbeidsplicht en/of re-integratieverplichting.
De Inspectie heeft beleidsregels aangetroffen, die niet in overeenstemming zijn met
(de bedoeling van) de wet. Het gaat hierbij om door de gemeente gehanteerde
dringende reden ‘leeftijd in combinatie met de afstand tot de arbeidsmarkt’.
Bij de totstandkoming van de WWB is de leeftijd van 57½ jaar, die in de Algemene
Bijstandswet (Abw) gold als grond voor ontheffing van de sollicitatieplicht, niet meer
in de wet opgenomen. In de memorie van toelichting op de WWB merkt de wetgever
op dat categoriale ontheffingen op grond van artikel 9 van de WWB niet zijn toegestaan.
Over het aanwezig zijn van een grote afstand tot de arbeidsmarkt vermeldt de toelichting van de WWB dat sociale activering hierbij een eerste stap kan zijn richting
werk. Deelname aan sociale activering is geen reden voor het verlenen van een
ontheffing van de arbeidsplicht.

4.4

Invulling beleidsruimte
Het gemeentelijk beleid en uitvoeringsinstructies laten veel ruimte open voor de
beslissing of een WWB’er moet worden gehouden aan de arbeidsplicht en reintegratieverplichtingen of dat hij daarvan kan worden ontheven. De bevoegdheid
voor het nemen van deze beslissingen ligt bij de klantmanagers.
De beleidsruimte biedt klantmanagers de mogelijkheid tot leveren van maatwerk
voor de WWB’er. Klantmanagers geven aan deze ruimte in te vullen door gebruik te
maken van de tekst van de WWB en vuistregels. Vuistregels die klantmanagers hanteren kunnen afspraken zijn binnen een werkeenheid of individueel zijn bepaald.
Veelal ontbreekt het echter aan inhoudelijke kwaliteitscontrole waardoor er onvoldoende zicht is op de uniformiteit en de wijze waarop het beleid in de praktijk wordt
toegepast.

4.5

Overleg met collega klantmanagers of medewerkers van beleidsafdelingen
over beslissingen vindt weinig plaats. Oordeel
Uitgangspunt in de wet is dat WWB’ers zo snel mogelijk worden begeleid naar werk.
Het geven van een ontheffing staat in essentie haaks op dit uitgangspunt en dient,
blijkens de toelichting op de WWB, met terughoudendheid te worden gehanteerd.
De beleidsvorming voor het verlenen van ontheffingen ontbreekt bij 60% van de
gemeenten en voor zover de overige 40% van gemeenten wel beleid of uitvoeringsPagina 18 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

instructies hebben geformuleerd is dit qua inhoud beperkt en gaat er een te beperkte sturing van uit.
De sturing door gemeenten om via het eigen beleid invulling te geven aan een terughoudend gebruik van ontheffingen kan worden verbeterd.
Het scherper afbakenen van de voorwaarden en het geven van aanwijzingen hoe te
handelen in een bepaalde situatie bij het verlenen van ontheffingen van de arbeidsplicht en re-integratieverplichting biedt klantmanagers meer handvatten voor de
afweging die zij maken voor verzoeken om een ontheffing.
Voor WWB’ers biedt de aanwezigheid van beleid de gelegenheid dat zij kennis kunnen nemen van de werkwijze van hun gemeente en de afwegingen die worden gemaakt bij de toekenning of afwijzing van een verzoek om een ontheffing.
Een onderdeel van het beleid van gemeenten heeft een categoriaal karakter en is
daarmee in strijd met de wet.
Dit is het geval waarin leeftijd wordt gehanteerd als criterium voor het verlenen van
een ontheffing. De combinatie leeftijd en afstand tot de arbeidsmarkt sluit ook niet
aan bij de uitgangspunten van de wetgever. Om de afstand tot de arbeidsmarkt te
overbruggen kunnen gemeenten een hierop gerichte voorziening aanbieden aan de
WWB’er.

Pagina 19 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

Pagina 20 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

5

Uitvoeringspraktijk Ontheffingen

Gemeenten gaan zorgvuldig om met het al dan niet toekennen van een ontheffing van de arbeidsplicht op medische gronden. Dit geldt niet altijd bij
ontheffingen op sociale gronden. Vooral WWB’ers vanaf 57½ jaar worden
bij diverse gemeenten ontheven van de arbeidsplicht, terwijl de wettelijke
bepalingen daarvoor geen ruimte bieden.
Ontheffing van de arbeidsplicht aan de alleenstaande ouder met een kind
tot 5 jaar (artikel 9a WWB) komt sporadisch voor. Deze ouders worden
door klantmanagers onvoldoende spontaan geïnformeerd over deze mogelijkheid.
Ongeveer 40% van de gemeenten legt WWB’ers die van de arbeidsplicht
zijn ontheven niet altijd een re-integratieverplichting op, waar dit wel relevant is.

5.1

Inleiding
De wetgever onderscheidt twee redenen om een ontheffing van de arbeidsplicht aan
een WWB’er te verlenen te weten; dringende redenen en de zorg van een alleenstaande ouder voor een kind tot 5 jaar.
Een verleende ontheffing heeft altijd een tijdelijk karakter. Door wijziging van omstandigheden zullen gemeenten als daar aanleiding toe bestaat heronderzoek moeten instellen in hoeverre een ontheffing nog aan de orde is.
In dit hoofdstuk gaat de Inspectie in op de wijze waarop gemeenten in de uitvoeringspraktijk met de verschillende groepen WWB’ers met een ontheffing omgaan en
hoe gemeenten de geldigheid van een ontheffing bewaken en in welke mate kwaliteitscontroles plaatsvinden op ontheffingen.

5.2

Medisch
De meest voorkomende dringende reden om een ontheffing van de arbeidsplicht te
verlenen is op medische gronden. Het gaat dan om WWB’ers met een fysieke of
psychische belemmering. De klantmanager zal op basis van eigen inzicht en ervaring een beoordeling maken of hij de klant naar werk begeleidt ofwel dat er mogelijk
een ontheffing aan de orde is.
Klantmanagers geven hierbij aan dat zij, in geval van medische belemmeringen,
vrijwel altijd medische deskundigheid inschakelen om de aard en omvang van de
belemmering vast te stellen. In gevallen waarin overduidelijk uit medische documenten blijkt wat de aard en omvang van de belemmering is zeggen de meeste
klantmanagers af te zien van een medische keuring.
“Binnen onze dienst is het verplicht dat er aan een ontheffing een medisch advies
ten grondslag ligt. Hierop zijn slechts enkele uitzonderingen van toepassing.”
In mindere mate wordt een medische keuring gevolgd door een arbeidskundig onderzoek. Zo achten klantmanagers een arbeidskundig onderzoek in het geval van
Pagina 21 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

volledige arbeidsongeschiktheid niet altijd zinvol bijvoorbeeld in het geval van een
ernstige ziekte of een zware aanstaande operatie.
De klantmanager beslist in de regel zelf over het al dan niet aanvragen van een
extern advies. Voor dergelijke adviezen heeft het overgrote deel van de gemeenten
een contract of afspraken met publieke of private organisaties die deze deskundigheid in huis hebben. Nagenoeg altijd volgen de klantmanagers de adviezen van de
medicus op. Hiermee komen gemeenten tegemoet aan de aanbeveling die in de
memorie van toelichting over artikel 9 WWB wordt gedaan om zoveel mogelijk gebruik te maken van adviezen van onafhankelijke externe deskundigen.
Ondersteuning in de vorm van beleid of uitvoeringsinstructies bij het hiervoor beschreven beoordelingsproces is er niet of is inhoudelijk beperkt, wat veel ruimte
geeft voor maatwerk.

5.3

Niet-medisch
Naast medische redenen kunnen ook andere redenen voor een klantmanager aanleiding zijn tot het verlenen van een ontheffing van de arbeidsplicht. Hierbij gaat het
dan vooral om sociale redenen zoals: verslaving, inburgering, daklozen en om zorgtaken. In de memorie van toelichting heeft de wetgever bepaald dat sociale activering voor WWB’ers met een grote afstand tot de arbeidsmarkt een eerste stap kan
zijn op weg naar betaald werk, maar dat een grote afstand tot de arbeidsmarkt op
zich geen aanleiding kan zijn voor het verlenen van een ontheffing. Met zorgtaken
duidt de wetgever onder andere op de zorg voor kinderen.
De klantmanager maakt op basis van zijn eigen professionaliteit zelfstandig een
beoordeling of sociale belemmeringen en zorgtaken aanleiding geven tot het verlenen van een ontheffing. Minder dan een kwart van de klantmanagers vraagt bij dit
soort belemmeringen met enige regelmaat advies aan bij deskundigen zoals bijvoorbeeld maatschappelijk werkers.
Gemeenten hebben nauwelijks beleid of instructies ontwikkeld om de klantmanager
te ondersteunen bij dit afwegings- en besluitvormingsproces. Klantmanagers hebben aangegeven dat sociale belemmeringen en zorgtaken minder snel dan bij medische redenen aanleiding geven tot het verlenen van een ontheffing van de arbeidsplicht.
De wetgever heeft bepaald dat de alleenstaande ouder met de zorg voor kinderen
tot 12 jaar geen arbeidsplicht heeft, tenzij de gemeente zich heeft overtuigd van de
beschikbaarheid van passende kinderopvang, de toepassing van voldoende scholing
en de belastbaarheid van de betrokkene. Indien de gemeente zich niet heeft kunnen
overtuigen van de aanwezigheid van vermelde elementen is er strikt genomen geen
sprake van een ontheffing, maar ontbreekt de wettelijke basis om de arbeidsplicht
op te leggen.
In de uitvoeringspraktijk blijkt dat in iets meer dan de helft van de gevallen de
klantmanagers dit niet onderzoeken en om die reden kan de alleenstaande ouder
formeel niet worden gehouden aan de arbeidsplicht. De Inspectie heeft niet kunnen
achterhalen om welke aantallen het hier gaat.
Zoals in paragraaf 4.3 reeds is aangegeven hanteert een deel van de gemeenten in
het beleid een leeftijdsgrens (vanaf 57½ jaar), meestal in combinatie met een slecht

Pagina 22 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

arbeidsperspectief, als reden om WWB’ers een ontheffing van de arbeidsplicht te
verlenen.
Verder heeft de Inspectie vastgesteld dat bij afwezigheid van beleid klantmanagers
soms leeftijd mede als reden hanteren om een ontheffing van de arbeidsplicht te
verlenen. Een dergelijke vrijstelling past niet binnen de bedoelingen van een dringende reden.
In algemene zin hebben klantmanagers bij de casegemeenten opgemerkt dat zij,
gelet op de huidige economische situatie, waarin het WWB bestand toeneemt, het
aanbod van werk afneemt en er minder ruimte is in budgetten, meer dan voorheen
gedwongen zijn keuzes te maken. Deze strategische keuzes liggen in het algemeen
niet in het beleid verankerd maar maken deel uit van de dagelijkse uitvoeringspraktijk en kunnen er toe leiden dat WWB’ers al dan niet formeel niet aan de arbeidsplicht worden gehouden.

5.4

Alleenstaande ouders met kind tot 5 jaar (art 9a WWB)
Gemeenten dienen alleenstaande ouders die de zorg hebben voor een kind tot 5
jaar op grond van artikel 9a van de WWB op verzoek een ontheffing van maximaal 5
jaar van de arbeidsplicht te verlenen, mits de ouder meewerkt aan een re-integratieprogramma. Deze groep ouders heeft daarmee recht op een ontheffing van de
arbeidsplicht en tegelijkertijd recht op een re-integratieprogramma dat hen in staat
stelt op termijn weer deel te nemen aan de arbeidsmarkt.
Zoals in paragraaf 3.2 al is opgemerkt dienden gemeenten in 2012 aan het CBS
gegevens te leveren over het aantal ontheffingen op grond van artikel 9 en 9a gezamenlijk en niet afzonderlijk. Uit het onderzoek van de Inspectie is gebleken dat
ontheffingen op grond van artikel 9a sporadisch voorkomen, waarbij wel verschillen
tussen gemeenten zijn vastgesteld.
Ruim de helft van de klantmanagers heeft aangegeven nog nooit een ontheffing van
de arbeidsplicht op grond van artikel 9a te hebben gegeven en eenzelfde deel zegt
ouders die tot deze doelgroep behoren niet spontaan te informeren over de toepassing van artikel 9a.
“Met betrekking tot alleenstaande ouders wordt altijd gekeken naar de mogelijkheden op het gebied van (parttime)werk. Hierbij wordt dus rekening gehouden met
de persoonlijke situatie en wens van de belanghebbende, waardoor artikel 9a
zelden tot nooit nodig is.”
Het verlenen van een ontheffing op grond van artikel 9a brengt voor de gemeenten
met zich mee, dat er binnen zes maanden een plan van aanpak moet worden opgesteld, waarin het re-integratieprogramma voor de alleenstaande ouder moet zijn
opgenomen. Klantmanagers hebben aangegeven dat zij meestal in staat zijn om
binnen de gestelde termijn een plan van aanpak op te stellen.
Voor de alleenstaande ouder die niet beschikt over een startkwalificatie is wettelijk
voorgeschreven (artikel 9a, lid 10 WWB) dat de re-integratie ten minste bestaat uit
een scholing of opleiding die de toegang tot de arbeidsmarkt bevordert, tenzij die
scholing of opleiding de krachten of bekwaamheden van de alleenstaande ouder te
boven gaat. Een kwart van de gemeenten heeft het re-integratieaanbod voor deze
doelgroep nader in beleid, zij het globaal, gespecificeerd. Dit maakt het voor de

Pagina 23 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

WWB’er die tot deze doelgroep behoort niet inzichtelijk over welke re-integratiemogelijkheden gemeenten beschikken.
Verder geven klantmanagers aan dat als een ontheffing op grond van artikel 9a
wordt verleend het hen niet altijd lukt om de alleenstaande ouder een passend
scholingsaanbod te doen. De belangrijkste oorzaken moeten volgens de klantmanagers worden gezocht bij de beperkingen in het budget en de gebrekkige motivatie
en specifieke scholingswensen van de klant.

5.5

Gedeeltelijke ontheffing van de arbeidsplicht en re-integratieverplichting
Het uitgangspunt van de wetgever is dat gemeenten een WWB’er die van de arbeidsplicht is ontheven re-integratieverplichtingen oplegt om daarmee de kansen op
betaalde arbeid te vergroten. In de praktijk kunnen er bij de WWB’er omstandigheden zijn waardoor het tijdelijk niet zinvol is om hem aan al zijn verplichtingen te
houden. In die gevallen verlenen gemeenten een gedeeltelijke ontheffing.
Uit de beoordeling van de beleidsregels en uitvoeringsinstructies heeft de Inspectie
vastgesteld dat het overgrote deel van de klantmanagers niet door middel van het
eigen beleid van de gemeente of door uitvoeringsinstructies wordt aangestuurd en
daardoor vooral zelf de inschatting maakt of een gedeeltelijke ontheffing aan de
WWB’er aan de orde is.
Op basis van de interviews bij de 7 casegemeenten heeft de Inspectie de indruk dat
klantmanagers gedeeltelijke ontheffingen vooral toepassen als de verwachting is dat
de WWB’er korte tijd niet aan het arbeidsproces kan deelnemen.
In die gevallen achten sommige klantmanagers het niet zinvol dat een WWB’er met
een ontheffing van de arbeidsplicht ook ontheven wordt van de inschrijvingsplicht
als werkzoekende en de sollicitatieplicht.
Ongeveer 60% van de klantmanagers geeft aan dat zij meestal een re-integratieverplichting opleggen aan de WWB’er met een ontheffing van de arbeidsplicht. Deze
handelwijze komt overeen met de bedoelingen van de wetgever om daar waar mogelijk de arbeidsfitheid van de WWB’er die van de arbeidsplicht is ontheven te behouden of te vergroten. Daarentegen geeft ongeveer 40% van de klantmanagers
aan dat zij WWB’ers meestal vrijstellen van de re-integratieverplichting nadat aan
hen een ontheffing van de arbeidsplicht is verleend. Klantmanagers geven aan dat
een volledige ontheffing van zowel de arbeidsplicht als re-integratieverplichting bijvoorbeeld aan de orde kan zijn bij duurzame volledige arbeidsongeschiktheid.

5.6

Duur van de ontheffingen
De wetgever heeft bepaald dat de duur van een ontheffing altijd tijdelijk is. Gemeenten zijn bevoegd om zelfstandig de duur van een ontheffing te bepalen. Omdat
bijna drie kwart van de gemeenten geen eigen beleidsregels of instructies op dit
punt heeft geformuleerd, is het aan de klantmanager zelf om de duur van een ontheffing te bepalen. Klantmanagers hebben daarbij aangegeven dat zij bij afwezigheid van beleid of instructies vooral vuistregels hanteren om de duur van de ontheffing te bepalen. De reden van de ontheffing speelt daarbij voor nagenoeg alle
klantmanagers een rol.

Pagina 24 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

5.7

Heronderzoeken
De WWB’er aan wie een ontheffing van de arbeidsplicht is verleend dient elke wijziging aan de gemeente door te geven die van invloed kan zijn op het voortbestaan
van de ontheffing. Daarnaast dienen de gemeenten zich er van te vergewissen of de
gronden waarop eerder een ontheffing is verleend nog aan de orde zijn en of de
uitvoering van het plan van aanpak, gericht op werkhervatting, naar wens verloopt.
Dit kunnen gemeenten doen door het met regelmaat oproepen van de WWB’er en
het uitvoeren van een heronderzoek. Een derde van de gemeenten heeft eigen beleid ontwikkeld dat enige sturing geeft aan de klantmanager omtrent het uitvoeren
van heronderzoek. Daaruit concludeert de Inspectie dat het overgrote deel van de
klantmanagers naar eigen inzicht bepaalt wanneer zij een WWB’er oproepen voor
heronderzoek. Meestal doen zij dit na afloop van de duur van de ontheffing en in
iets minder mate wanneer zich een wijziging voordoet in de situatie van de klant.

5.8

Kwaliteitsbewaking
Als gevolg van de beperkte aanwezigheid en diepgang van beleidsregels en uitvoeringsinstructies zijn gemeenten vooral afhankelijk van een goede kwaliteitsbewaking
om daarmee de zorgvuldigheid van het besluitvormingsproces bij ontheffingen en de
invulling en uitvoering van de re-integratieverplichtingen zo goed mogelijk te waarborgen. Hoewel de Inspectie op dit punt geen landelijk beeld heeft verkregen bestaat op basis van casestudy bij 7 casegemeenten de indruk dat de meeste gemeenten een vorm van kwaliteitscontrole uitvoeren. Als sprake is van een kwaliteitscontrole zal dit bij de grotere gemeenten zijn belegd bij een kwaliteitsafdeling en bij de
wat kleinere gemeenten bij een enkele of meerdere kwaliteitsmedewerkers. De controle heeft in de regel een procesmatig karakter, zoals een tijdige opstelling van het
plan van aanpak en het verlopen van de ontheffingstermijn. Een inhoudelijke controle op bijvoorbeeld de overwegingen die hebben geleid tot het verlenen van de
ontheffing is eerder uitzondering dan regel.

5.9

Oordeel
Beleidsregels en uitvoeringsinstructies
De Inspectie is van oordeel dat door het ontbreken van (diepgang in) beleidsregels
en uitvoeringsinstructies klantmanagers onvoldoende sturing krijgen in de dagelijkse
uitvoeringspraktijk van het werk. Hierbij past de nuance dat voor een goede uitvoering van de functie voldoende ruimte moet zijn voor maatwerk, maar met de beslissingsvrijheid die klantmanagers hebben, kunnen gemakkelijk situaties ontstaan dat
in gelijke situaties verschillend wordt gehandeld . Daar komt bij dat niet alle gemeenten kwaliteitscontroles uitvoeren en daar waar deze controles wel worden uitgevoerd deze vooral een procedureel karakter hebben.
Medische redenen (artikel 9 WWB)
De Inspectie komt tot het oordeel dat gemeenten zorgvuldig omgaan met het stellen van de diagnose op grond van medische redenen. Vrijwel altijd wordt advies aan
medische deskundigen gevraagd en opgevolgd.
Niet- medische redenen (artikel 9 WWB)
De Inspectie is van oordeel dat een deel van de gemeenten te ruimharig omgaat
met het verlenen van ontheffingen op andere gronden. Vooral leeftijd vormt bij een
deel van de gemeenten een grond om een ontheffing te verlenen. Hiermee handelen
deze gemeenten in strijd met de wettelijke bepalingen. De huidige economische
Pagina 25 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

situatie dwingt hen tot het maken van strategische keuzes, waardoor het kan voorkomen dat sommige WWB’ers niet aan de arbeidsplicht worden gehouden.
In algemene zin hebben klantmanagers bij de casegemeenten opgemerkt dat zij,
gelet op de huidige economische situatie, waarin het WWB bestand toeneemt, het
aanbod van werk afneemt en er minder ruimte is in budgetten, meer dan voorheen
gedwongen zijn keuzes te maken. Deze strategische keuzes liggen in het algemeen
niet in het beleid verankerd maar maken deel uit van de dagelijkse uitvoeringspraktijk en kunnen er toe leiden dat WWB’ers al dan niet formeel niet aan de arbeidsplicht worden gehouden.
Alleenstaande ouders met kinderen tot 12 jaar
De Inspectie is van oordeel dat gemeenten onvoldoende nagaan of voor een alleenstaande ouder met de zorg voor kinderen tot 12 jaar passende kinderopvang beschikbaar is, de toepassing van voldoende scholing heeft beoordeeld en de belastbaarheid van de betrokken WWB’er heeft vastgesteld. Zonder zich hiervan te overtuigen mag de gemeente aan deze ouders geen arbeidsplicht opdragen.
Ontheffing aan alleenstaande ouders met een kind tot 5 jaar (artikel 9a WWB)
De Inspectie komt tot het oordeel dat klantmanagers alleenstaande ouders met een
kind tot 5 jaar in onvoldoende mate spontaan informeren over de rechten en plichten die zij hebben. Dit is mogelijk mede een oorzaak van het sporadische gebruik
van dit artikel, waardoor het risico aanwezig is dat daardoor geen passende scholingsactiviteiten worden aangeboden.
Gemeenten slagen er in om tijdig (binnen 6 maanden) een plan van aanpak op te
stellen om de WWB’er arbeidsfit te houden of te maken, zij het dat het hen, om
budgettaire redenen of specifieke wensen van de WWB’er, niet altijd lukt om deze
groep WWB’ers een passend scholings- of re-integratieaanbod te doen.
Gedeeltelijke ontheffing en re-integratieplicht
De Inspectie oordeelt dat bijna de helft van de gemeenten te ruimhartig omgaat
met het ontheffen van de WWB’er van de re-integratieplicht. Hierdoor bestaat het
risico dat de afstand tot de arbeidsmarkt van deze groep verder wordt vergroot.
Duur van de ontheffingen en heronderzoeken
De Inspectie oordeelt dat er onvoldoende sturing van gemeenten is op de duur van
een ontheffing, wanneer heronderzoek dient plaats te vinden en aan welke eisen dit
heronderzoek dient te voldoen. Hierdoor bestaat het risico dat klantmanagers zeker
in tijden met een hoge werkdruk een ontheffing langer later duren of een heronderzoek vooruit schuiven.

Pagina 26 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

6

Bestuurlijke reacties – naschrift Inspectie

6.1

De bestuurlijke reacties
Werk boven inkomen is sinds de invoering van de WWB het uitgangspunt voor sociale diensten. Het veelvuldig verlenen van ontheffingen van de arbeidsplicht draagt
dan ook niet bij aan dit uitgangspunt. VNG en Divosa maken melding van het feit
dat het percentage ontheffingen al jaren een dalende tendens vertoont. Dit is een
positieve ontwikkeling die bijdraagt aan het uitgangspunt ‘Werk boven inkomen’.
De huidige economische situatie, waarin gemeenten met een krimpend reintegratiebudget, een groeiend bestand aan WWB’ers naar werk moeten zien te
begeleiden in een arbeidsmarktsituatie met weinig vraag, maakt het noodzakelijk
dat er meer dan ooit strategische keuzes worden gemaakt hoe gemeenten het participatiebudget besteden. VNG en Divosa merken daarbij op dat de helft van de gemeenten de ondersteuning aan de WWB’ers die de grootste afstand tot de arbeidsmarkt verminderen.
De beslissing of en welke ondersteuning aan de WWB’er wordt geboden en of een
WWB’er ontheven wordt van de arbeids- en re-integratieplicht ligt volledig bij de
klantmanager van de gemeente. VNG en Divosa zijn van mening dat dit ook gewenst is omdat de klantmanager de ruimte moet krijgen omdat de klant het beste
gediend is met maatwerk. Anderzijds vraagt dit van de klantmanager een grote
mate van vakkennis. Hier is naar het oordeel volgens VNG en Divosa nog veel te
winnen en wordt er gewerkt aan verdere professionalisering.
Verder stellen VNG en Divosa dat het niet effectief is om WWB’ers met een geringe
kans op werk domweg te dwingen om te solliciteren. Het zetten van tussenstappen
wordt breed gezien als een realistischer aanpak.

6.2

Naschrift
De Inspectie waardeert het dat in het kader van het programma Vakmanschap, als
één van de kernpunten wordt benoemd dat professionals over dezelfde klant tot
dezelfde keuze komen, waarbij uitvoerders met elkaar in gesprek moeten blijven
over beslissingen die ze nemen. Er dient voor gezorgd te worden dat deze beslissingen goed onderbouwd en consistent zijn.

Pagina 27 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

Pagina 28 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

Bijlagen: Divosa en VNG

Pagina 29 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

Pagina 30 van 35

Ontheffing van de arbeidsverplichtingen in de WWB

Publicaties van de Inspectie SZW, Directie werk en inkomen

2013
R13/01
R13/02

De Sociale Verzekeringsbank
Veranderprogramma SVB Tien
De invloed van ontheffingen op de arbeidsparticipatie van WWB’ers

2012
R12/01
R12/02
R12/03

R12/04
R12/05
R12/06

Informatie-uitwisseling van de SUWI-keten met andere partijen
Programmarapportage Informatieprocessen
Tussen Wajong en werk
Het vinden van de juiste werkplek
Samen de focus op werk
Een landelijk beeld van de samenwerking tussen professionals werk en
inkomen en de gezondheidszorg
Bredere kijk op gegevens
Programmarapportage Informatieprocessen
Werken met beperkingen
Programmarapportage Participatie
Implementatie zoekperiode jongeren
Programmarapportage Inkomenszekerheid

Pagina 35 van 35