Overzicht
Financiële Stabiliteit
Voorjaar 2014

De Nederlandsche Bank

O verzicht Financiële
Stabiliteit

Voor ja a r 2014 , nr. 19

© 2014 De Nederlandsche Bank NV
Oplage: 1000
Dit document is samengesteld op basis van data beschikbaar t/m 21 maart 2014, tenzij
anders vermeld.
Afkortingen landen volgens ISO-norm.
Iedere openbaarmaking en verveelvoudiging voor educatieve en niet-commerciële
doeleinden is toegestaan, mits met bronvermelding.
Westeinde 1, 1017 ZN Amsterdam – Postbus 98, 1000 AB Amsterdam,
Telefoon (020) 524 91 11 – Telefax (020) 524 25 00
Internet: www.‌dnb.‌nl.

Inhoud

Voorwoord 5
1 Overzicht financiële stabiliteit 7
Box 1 - Macroprudentieel beleid: een nieuwe DNB-taak 14
2 Veranderingen in de financiële structuur – gevolgen voor systeemrisico’s 15
3 Risico’s in de Nederlandse hypothekenportefeuille 21
4 Systeemrisico’s door centrale afwikkeling van derivaten 27
Afkortingen 33

3

Overzicht Financiële Stabiliteit

Voorwoord

DNB waakt over de financiële stabiliteit in Nederland. Nadrukkelijk let DNB op de
wisselwerking tussen financiële instellingen en hun omgeving: andere instellingen,
financiële markten en de financiële infrastructuur. Als onderdeel hiervan publiceert
DNB elk halfjaar het Overzicht Financiële Stabiliteit (OFS).
Het OFS schetst risico’s die groepen instellingen of hele sectoren raken en het
Nederlandse financiële stelsel en uiteindelijk ook de economie kunnen ontwrichten. DNB schrijft het OFS om belanghebbenden — financiële instellingen, beleidsmakers en het publiek — bewust te maken van deze risico’s. Het eerste hoofdstuk
geeft een samenvatting van de belangrijkste risico’s voor de Nederlandse financiële
stabiliteit. De daaropvolgende drie themahoofdstukken analyseren relevante onderwerpen in meer detail.
Het OFS bevat geen voorspellingen, maar analyseert scenario’s. DNB beoogt met de
kennis van nu een zo goed mogelijke risicoanalyse te geven van potentiële toekomstige bedreigingen voor het financiële stelsel. Waar mogelijk doet DNB beleidsaanbevelingen die deze risico’s kunnen tegengaan. De analyses en aanbevelingen in het
OFS bieden instellingen en beleidsmakers inzichten om de kans op en de gevolgen
van schokken in het financiële stelsel te verkleinen.

5

Overzicht Financiële Stabiliteit

1 Overzicht Financiële Stabiliteit
Aandachtspunten en aanbevelingen
•

•

•

•

De volatiliteit op mondiale financiële markten is in de afgelopen maanden toegenomen, wat met name
opkomende economieën raakt. Daar staat tegenover dat de financiële spanningen binnen Europa zijn
afgenomen. Het opschonen en versterken van Europese bankbalansen is cruciaal voor verder herstel. Dit
geldt ook voor Nederlandse banken, die goed op weg zijn om te voldoen aan de nieuwe kapitaaleisen,
maar rekening moeten blijven houden met toenemende kredietrisico’s en bescheiden winsten.
De Nederlandse bankensector wordt kleiner en beter gekapitaliseerd. Tegelijkertijd neemt de concentratie
op de Nederlandse markt toe en blijft de afhankelijkheid van marktfinanciering groot. In de Europese bankenunie worden deze risico’s beter beheersbaar, maar daarnaast is het belangrijk om de kwetsbaar­heden
zélf te verminderen. Dit kan door het voor institutionele beleggers aantrekkelijker te maken om kredieten
te financieren, bijvoorbeeld door de oprichting van een Nederlandse Hypotheekinstelling (NHI).
De Nederlandse hypothekenportefeuille lijkt op een Januskop. Enerzijds zijn betalingsachterstanden en
verliezen op hypotheken tot nu toe heel beperkt gebleven. Anderzijds blijft de grote hypothekenportefeuille een kwetsbaarheid van het Nederlandse financiële stelsel. Vooral het grote aantal onderwaterhypotheken vormt nog geruime tijd een latent risico voor banken en voor de overheid.
Beleidshervormingen rondom de derivateninfrastructuur verkleinen financiële stabiliteitsrisico’s. Tegelijkertijd wordt de risicoconcentratie bij centrale tegenpartijen vergroot en kan onderpandschaarste bij
individuele instellingen optreden. Deze risico’s worden verminderd door de soliditeit van centrale tegenpartijen te versterken, de impact van het faillissement van een centrale tegenpartij te verkleinen en procyclische elementen terug te dringen.

Figuur 1 - Risicokaart

Volatiliteit
financiële
markten en
onrust in EME’s

Internationale
financiële stabiliteitsrisico’s

Renterisico en
search for yield

Europese
schuldencrisis

OFS voorjaar ’13

OFS najaar ’12 en
najaar ’13

Financieringsrisicobanken

Structureel lage
economische groei

Concentratie
financiële sector

OFS voorjaar en
najaar ’13

OFS voorjaar ’13

OFS voorjaar ’14

Onvoldoende
kapitaalversterking banken

Ongunstige
vooruitzichten
levensverzekeraars

OFS voorjaar ’14

Stabiliteitsrisico’s
voor het
Nederlandse
financiële stelsel

OFS voorjaar ’13

Verliezen op
vastgoed- en
bedrijfsleningen

Risico’s voor
financiële
instellingen

OFS najaar ’12 en
voorjaar’14

Acuut

OFS voorjaar ’14

Operationele
risico’s (cyberdreigingen)
OFS najaar ’13

Sluimerend

De risicokaart geeft een schematisch en actueel overzicht van de belangrijkste risico’s die groepen instellingen of hele sectoren raken en het Nederlandse financiële stelsel en uiteindelijk ook de economie kunnen ontwrichten. De omvang van een
cirkel geeft de omvang van het risico weer, kleuren groeperen risico’s met een grote onderlinge wisselwerking. Per risico is
aangegeven in welk OFS hier aandacht aan is besteed.

7

Overzicht Financiële Stabiliteit

Internationale omgeving
Mondiale financiële markten stonden de afgelopen maanden in het teken van
de onrust in opkomende economieën. In een aantal landen is deze onrust vooral
het gevolg van binnenlandse economische of politieke problemen. Daarnaast werden opkomende economieën (emerging market economies, EME’s) geraakt door de
toename in risicoaversie in reactie op het vooruitzicht van een krapper monetair
beleid in de VS. Hierdoor kregen vooral EME’s die de laatste jaren in trek waren
bij investeerders te maken met dalende aandelenkoersen, wisselkoersdepreciatie en
kapitaaluitstroom (grafiek 1). Hierop besloten verschillende centrale banken in deze
landen hun beleidsrentes te verhogen. Hoewel dit de kapitaaluitstroom en de wisselkoersdepreciatie tegengaat, leidt dit ook tot krappere monetaire condities. Dit heeft
de onzekerheid over de groeivooruitzichten van EME’s vergroot en vormt daarmee
ook een risico voor het economische herstel in de ontwikkelde economieën.
Gedurende de exit van het ruime monetaire beleid in de VS moet rekening
worden gehouden met een grotere marktvolatiliteit, zelfs als deze zorgvuldig
wordt uitgevoerd. Dit komt mede doordat de aankomende exit volgt op een ongeëvenaard lange periode van zeer ruim monetair beleid. Onconventionele monetaire
maatregelen hebben de afgelopen jaren de volatiliteit op financiële markten beperkt.
Tegelijkertijd is door de lage rentes een sterke search for yield op gang gekomen, die
op verschillende manieren een bedreiging kan vormen voor de financiële stabiliteit.
De sterke vraag naar bepaalde vermogenscategorieën heeft geleid tot prijsopdrijving en mogelijk zelfs zeepbelvorming. De lage obligatierente is voor bedrijven een
prikkel geweest om extra schuldfinanciering aan te trekken (grafiek 2), waardoor
zij kwetsbaarder zijn geworden voor renteschokken. Anticiperend op de afbouw
van het zeer ruime monetaire beleid in de VS, stellen marktpartijen zich de vraag
of overheden en bedrijven in staat zullen zijn zich aan te passen aan een minder
ruime beschikbaarheid van financiering. Onzekerheid hierover kan, in combinatie
met de vooralsnog aanhoudende search for yield, leiden tot sterke fluctuaties in
kapitaalstromen en activaprijzen.

Grafiek 1 - Opkomende economieën onder druk
Wisselkoersen ten opzichte van USD. 1 januari 2013 = 100. Kapitaalstromen als éénjaars voortschrijdende
som van buitenlandse bruto portfolio-investeringen, index, gemiddelde 2011 = 100

Turkije

Indonesië

India

Zuid-Afrika

Wisselkoersen

Brazilië

Kapitaalstromen

90

250

100

200

110

150

120

100

130

50
0

140
jan 13

apr 13

jul 13

okt 13

jan 14

jan 13

apr 13

Bron: Thomson Reuters Datastream en centrale banken van betreffende landen.

8

jul 13

okt 13

jan 14

Overzicht Financiële Stabiliteit

Grafiek 2 - Lage rente stimuleert schuldfinanciering
Obligaties van niet-financiële bedrijven in Europa. Rendement in procenten. Uitgiftevolume in EUR miljard

High Yield

Investment Grade

Rendement

Uitgiftevolume

35

500

30

400

25
20

300

15

200

10

100

5
0

0
00

02

04

06

08

10

12

14

03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13

Bron: Thomson Reuters Datastream en Dealogic.

Ontwikkelingen in Europa
De risicoperceptie van beleggers ten aanzien van Europese overheden en banken is verbeterd. Bestendiging hiervan vereist dat onderliggende kwetsbaarheden verder worden verminderd. Het betere sentiment uit zich onder meer in
hogere price-to-book-ratio’s van banken en lagere rentes op staatsobligaties van de
meest kwetsbare landen (grafiek 3). De verbeterde risicoperceptie ten aanzien van
Europese overheden en banken hangt deels samen met de onrust in opkomende
economieën. Nu deze markten minder in trek zijn bij beleggers, stroomt financiering terug naar de Europese periferie. De voorzichtige tekenen van economisch
herstel in het eurogebied en de succesvolle afronding van de Ierse en Spaanse
steunprogramma’s dragen hieraan bij. Ook is belangrijke voortgang geboekt bij de
aanpak van onevenwichtigheden: meerdere kwetsbare lidstaten hebben structurele
hervormingen doorgevoerd, vooral op de arbeidsmarkt, hun concurrentiepositie

Grafiek 3 - Sentiment op financiële markten verbetert
Price-to-book ratio van banken en rendement op tienjaars overheidsobligaties, in procenten

Eurogebied

GIIPS

VS

DNFAF

Price-to-book ratio

Overheidsobligaties

1,6

16

1,2

12

0,8

8

0,4

4

0,0

0
08

09

10

11

12

13

Ratio op basis van MSCI-index voor banken.
Bron: Thomson Reuters Datastream.

14

08

09

10

11

12

13

14

GIIPS: Griekenland, Italië, Ierland, Portugal, Spanje.
DNFAF: Duitsland, Nederland, Frankrijk, Oostenrijk,
Finland.

9

Overzicht Financiële Stabiliteit

verbeterd en tekorten op de lopende rekening teruggedrongen. Voorts is in enkele
landen een begin gemaakt met het afbouwen van overheidsschulden en -tekorten.
Ondanks deze positieve ontwikkelingen zal het nog geruime tijd duren voordat de
private en publieke schulden overal tot een houdbaar niveau terug zijn gebracht.
Dit hangt bovenal af van groeiherstel. Hiervoor zijn verdere structurele hervormingen noodzakelijk, met name door het wegnemen van rigiditeiten op goederen- en
dienstenmarkten, zoals overmatige regelgeving en toetredingsbarrières. Indien deze
hervormingen uitblijven, kan het marktsentiment weer omslaan, met hogere financieringskosten tot gevolg.
De afbouw van de monetaire verruiming in de VS en de onrust in opkomende
economieën kunnen het herstel in het eurogebied belemmeren door hogere
financieringskosten en een verslechtering van de concurrentiepositie. Doordat
lange rentes in Europa en de VS historisch sterk gecorreleerd zijn, zullen de financieringskosten van Europese overheden, bedrijven en financiële instellingen toenemen
bij een stijging van de Amerikaanse rente. Bovendien worden Europese producten
en diensten door de wisselkoersdepreciaties in opkomende economieën duurder.
Vooral de landen in het eurogebied die veel exporteren naar opkomende economieën of er juist sterk mee concurreren, worden hierdoor geraakt. Simulaties suggereren dat de economische groei in het eurogebied in 2014 hierdoor een kwart tot een
half procentpunt lager kan uitvallen. Voor Nederland zijn de gevolgen aanzienlijk
groter: in de meeste simulaties wordt ons land ongeveer tweemaal zo hard geraakt.
Voor krachtig economisch herstel is verdere versterking van de Europese bankensector noodzakelijk. De grondige beoordeling van banken die onder ECBtoezicht komen, draagt hieraan bij. DNB werkt samen met de ECB en andere toezichthouders aan een diepgaande beoordeling van bankbalansen, de Comprehensive
Assessment. Deze bestaat uit een balansonderzoek (Asset Quality Review, AQR) en
een stresstest. Dit creëert duidelijkheid over de gezondheid van banken in het eurogebied en kan het vertrouwen in de bankensector versterken. De AQR is diepgaand
en beslaat ten minste de helft van de risicogewogen activa van de deelnemende
banken. Deelname van externe deskundigen draagt bij aan de onafhankelijkheid
van de beoordelingen. Om te voorkomen dat de uitkomst van het balansonderzoek
tot onrust leidt, dienen overheden van tevoren duidelijkheid te scheppen over de
manier waarop een eventuele herkapitalisatie wordt vormgegeven en wie de verliezen draagt bij de afwikkeling van banken die de lat niet halen. Het Amerikaanse
Supervisory Capital Assessment Program uit 2009 onder negentien grootbanken kan
hierbij als voorbeeld dienen. Cruciaal in dit programma waren de onaantrekkelijke voorwaarden voor de banken wanneer zij een eventueel kapitaaltekort niet
zelfstandig konden aanvullen en een beroep deden op de publieke achtervang.
Deze onaantrekkelijke voorwaarden, waaronder verwatering van oorspronkelijke
aandelen en restricties op dividenduitkeringen en salarissen, gaven banken een
sterke prikkel om privaat kapitaal aan te trekken. Het resultaat hiervan was dat de
tien banken die voor de test waren gezakt, zich op één na zonder overheidssteun
hebben geherkapitaliseerd.
Als banken zichzelf weer volledig kunnen financieren, vergemakkelijkt dat de
afbouw van het onconventionele monetaire beleid in het eurogebied. Naast een
verlaging van de beleidsrente hebben de Europese monetaire autoriteiten, net als in
de VS, onconventionele middelen ingezet. Dit betreft de ruime liquiditeitsverschaffing via normale en zeer langlopende herfinancieringsoperaties (VLTRO’s) alsook
de verruiming van het beleenbare onderpand. Deze ruime liquiditeitscondities stellen banken in de gelegenheid om hun financiële positie te versterken, maar hebben
ook bijeffecten, zoals de reeds genoemde search for yield. Pas als duidelijk is dat
de balansen van banken voldoende zijn hersteld, wordt het makkelijker om ook in
het eurogebied het onconventionele monetaire beleid geleidelijk af te bouwen. Het
10

Overzicht Financiële Stabiliteit

ontwerp van de VLTRO’s voorziet daarbij overigens in een automatische beëindiging als banken hierop aflossen.
Een effectief Europees resolutiemechanisme is een noodzakelijk onderdeel van
de bankenunie. Met het politieke akkoord dat in maart 2014 is gesloten over een
Europees resolutiemechanisme (Single Resolution Mechanism, SRM) is een belangrijke
stap gezet naar de totstandkoming van een effectieve bankenunie. Hierbij worden
verliezen in eerste aanleg door aandeelhouders en crediteuren gedragen, waarbij
voor een ordelijke afwikkeling tijdelijke financiering uit het resolutiefonds of – als
ultieme achtervang – uit publieke middelen nodig kan zijn. Het resolutiefonds zal in
acht jaar worden opgebouwd op basis van 1% van de gedekte deposito’s, waarbij binnen de eerste drie jaar 70% van de nationale compartimenten wordt samengevoegd.
De Resolutieraad krijgt de mogelijkheid om voor het fonds een kredietfaciliteit met
een ‘Europees publiek instrument’ af te sluiten die als achtervang kan dienen ingeval
de middelen van het fonds zijn uitgeput. Besluitvorming in het resolutiemechanisme geschiedt voornamelijk door de executive-samenstelling van de Resolutieraad,
waarna de Europese Commissie het voorstel kan voorleggen aan de Raad indien zij
materieel wil afwijken van het voorstel van de Resolutieraad. Indien meer dan EUR
5 miljard van het Resolutiefonds wordt ingezet, besluit de plenaire samenstelling.
Het Nederlandse financiële stelsel
Nederlandse financiële instellingen worden vooral geraakt door de onrust
in opkomende landen voor zover dit de groei in Europa onder druk zet. De
Nederlandse financiële sector heeft in totaal bijna EUR 190 miljard uitstaan in de
belangrijkste opkomende landen (grafiek 4). Dit is 11% van de totale buitenlandse
activa, oftewel enkele procenten van hun balanstotaal. Mede doordat DNB banken met grote uitzettingen op kwetsbare landen extra kapitaaleisen oplegt, is de
Nederlandse financiële sector goed in staat eventuele directe verliezen op te vangen.
De onrust in opkomende landen kan de financiële sector wel indirect raken, indien
dit het herstel in Europa vertraagt en daarmee de economische groei in Nederland
onder druk zet.

Graﬁek 4 - Uitzettingen Nederlandse ﬁnanciële instellingen op opkomende
economieën beperkt
Per ultimo 2013. In EUR miljard

Banken

Overige financiële instellingen

40
30
20
10

Argentinië

Oekraïne

VAE

Chili

Hongarije

Indonesië

Zuid-Afrika

Roemenië

Mexico

Taiwan

India

Hongkong

Rusland

Brazilië

China

Turkije

Polen

0

Bron: DNB.

11

Overzicht Financiële Stabiliteit

Grafiek 5 - Nederlandse banken hebben meer en beter kapitaal
Getoonde Bazel III-definitie wijkt marginaal af van de nieuwe Europese definitie onder CRR/CRD IV.
Gewogen kernkapitaalratio in procenten

Tier 1 kapitaal
oude definitie

Kernkapitaal (CET1),
Bazel III-definitie

18
15
12
9
6
3
0
07 K3

10 K2

13 K3

Cijfers op basis van 2013K3 gegevens, met Bazel III-kapitaaldefinities zoals van toepassing in het eindpunt
(januari 2022).
Bron: DNB.

In de huidige situatie van zeer ruim monetair beleid is het van belang dat financiële instellingen goed bestand zijn tegen een rentestijging. Daarom is renterisico
in 2013 onderzocht door DNB in het kader van het toezicht op banken, verzekeraars
en pensioenfondsen. Een renteschok kan financiële instellingen op uiteenlopende
manieren raken. Een stijging van de korte en lange rente is in principe negatief
voor banken doordat ze in eerste instantie immers vooral hun financieringskosten
zien stijgen. Uit het genoemde onderzoek blijkt echter dat banken voldoende kapitaal hebben om een relatief grote schok van 200 basispunten op te vangen. Voor
levensverzekeraars en pensioenfondsen is een hogere risicovrije rente juist gunstig.
Zij gaan langlopende verplichtingen aan, die gevoeliger zijn voor de rente dan hun
– doorgaans minder langlopende – vastrentende beleggingen. Bij een rentestijging
daalt daarom de huidige waarde van de verplichtingen meer dan de beleggingen,
wat gunstig is voor de financiële positie.
De recessie heeft geleid tot opgelopen kredietverliezen bij banken. De toename
van het aantal probleemleningen is het hoogst in het midden- en kleinbedrijf (5,7%
van het kredietvolume in het vierde kwartaal van 20131), gevolgd door grootzakelijke kredieten (3,5%) en hypotheken (1,3%). Met name voor hypotheken blijft het
percentage laag, maar dit loopt wel geleidelijk op. Hoofdstuk 3 gaat nader in op de
kwetsbaarheden in de Nederlandse hypotheekportefeuilles.
Banken zijn goed op weg om te voldoen aan de nieuwe kapitaaleisen. De afgelopen jaren is de solvabiliteit van Nederlandse banken duidelijk verbeterd. Hierbij
zijn niet alleen de kapitaalratio’s toegenomen, maar is ook de berekening van deze
ratio’s strenger geworden door de nieuwe Bazel III-eisen (grafiek 5). Banken moeten
de verbetering van hun kapitalisatie voortzetten om te kunnen voldoen aan de
aangescherpte prudentiële eisen. Dit zijn, behalve de hogere internationale Bazel
III-eisen, ook nationale kapitaalopslagen vanwege de hogere ongewogen eis voor
1

12

Gedefinieerd als betalingsachterstand van meer dan 90 dagen.

Overzicht Financiële Stabiliteit

de hefboomratio (leverage ratio) en de extra buffereis voor systeembanken. Als de
winsten van banken de komende jaren meegroeien met de macro-economische
vooruitzichten, dan zijn ze in staat aan alle eisen (inclusief de 4% leverage ratio) te
voldoen en kunnen zij de kredietvraag accommoderen die hoort bij de geraamde
economische ontwikkeling. Wanneer winsten lager uitvallen of de mogelijkheid tot
schuldemissie ontoereikend is, dan ontstaat een discrepantie tussen kredietaanbod
en kredietvraag, die de reële bestedingen negatief beïnvloedt en daarmee de economische groei wat lager doet uitvallen.2
De toegang van banken tot marktfinanciering is verbeterd, maar blijft een
belangrijke kwetsbaarheid. Nederlandse banken hebben relatief veel kredieten –
met name hypotheken – uitstaan. Doordat zij deze niet volledig kunnen financieren
met deposito’s, zijn zij aangewezen op marktfinanciering. De afgelopen jaren is de
verhouding tussen leningen en deposito’s iets gedaald (hoofdstuk 2). Bovendien
krijgt marktfinanciering een steeds stabieler karakter: het gedeelte met een looptijd van meer dan één jaar is tussen medio 2012 en september 2013 gestegen met
15% tot ruim de helft van de marktfinanciering. Dit alles neemt niet weg dat de
afhankelijkheid van marktfinanciering een belangrijke kwetsbaarheid blijft voor de
Nederlandse bankensector. Deze financiering is immers gevoelig voor veranderingen in het marktsentiment. Bovendien is aannemelijk dat de leningen/depositoratio bij het aantrekken van de economie weer gaat oplopen.
Financiële instellingen kunnen bijdragen aan verder herstel van het vertrouwen
van marktpartijen en consumenten door het vergroten van hun transparantie en
het versterken van hun integriteit. Het Nederlandse Financieel Stabiliteitscomité,
dat bestaat uit vertegenwoordigers van het ministerie van Financiën, AFM en DNB,
heeft Nederlandse banken aangespoord transparanter te zijn over voorzieningen
en herstructureringen van leningen. Hiermee wordt invulling gegeven aan aanbevelingen die internationaal in FSB-verband overeen zijn gekomen. Incidenten
waarbij de integriteit van financiële instellingen in het geding is, leiden behalve tot
negatieve financiële consequenties ook tot maatschappelijke onvrede en kunnen zo
een bedreiging vormen voor de stabiliteit van de sector als geheel. Enkele recente
gebeurtenissen – waaronder cybercrime-incidenten en de Libor-affaire – illustreren
dit. DNB besteedt daarom in het kader van thematisch toezicht speciale aandacht
aan cybercrime, marktmanipulatie, gedrag en cultuur en belangenverstrengeling
binnen financiële instellingen.3

2 DNB (2014), Kredietverlening en bancair kapitaal, Occasional Study, nog te verschijnen.
3 Zie DNB (2013), Thema’s DNB toezicht 2014; DNB (2014), Visie DNB toezicht 2014-2018.

13

Overzicht Financiële Stabiliteit

Box 1 - Macroprudentieel beleid: een nieuwe DNB-taak
Vanaf 2014 is het bevorderen van de financiële stabiliteit in de Bankwet expliciet
verankerd als DNB-taak. Om deze taak uit te voeren heeft DNB de beschikking
gekregen over macroprudentiële instrumenten, die onderdeel uitmaken van de
nieuwe Europese regelgeving voor het bankentoezicht. Voorbeelden hiervan
zijn:
-

Extra kapitaalbuffers voor systeembanken;
Extra kapitaalbuffers bij overmatige kredietgroei;
Aanscherping risicogewichten voor vastgoeduitzettingen.

Binnen de Europese bankenunie behoudt DNB haar macroprudentiële taak.
Nationale autoriteiten hebben het voortouw bij de inzet van macroprudentiële
instrumenten. Dit geldt ook voor instrumenten die aangrijpen buiten de bankensector. Een voorbeeld daarvan zijn LTV-limieten, die in Nederland worden
vastgesteld door het kabinet.
Het eerste macroprudentiële instrument dat DNB wenst in te zetten is de extra
buffereis voor banken die zijn aangemerkt als systeemrelevant: ABN Amro, ING,
Rabobank en SNS. Deze instellingen spelen een dominante rol in het geconcentreerde Nederlandse financiële stelsel (zie hoofdstuk 2). Door aan deze banken
een extra buffereis op te leggen, vergroot DNB de schokbestendigheid van deze
instellingen, en daarmee die van het financiële stelsel als geheel.
DNB zal in haar Overzicht Financiële Stabiliteit (OFS) en in ad hoc-publicaties
over specifieke thema’s nadrukkelijker dan voorheen stilstaan bij de manier
waarop zij invulling geeft aan haar stabiliteitstaak. In het OFS zal, naast de
­
risico’s voor de financiële stabiliteit, expliciet worden ingegaan op de inzet van
macroprudentiële instrumenten. In de loop van 2014 komt DNB met een rapport
over het gehanteerde beleidsraamwerk.

14

Overzicht Financiële Stabiliteit

2 Veranderingen in de financiële structuur gevolgen voor systeemrisico’s

De structuur van het Nederlandse financiële stelsel verandert sinds de crisis snel. Het
stelsel wordt kleiner en beter gekapitaliseerd. Tegelijkertijd neemt de concentratiegraad
toe en blijven enkele kwetsbaarheden uit het verleden hardnekkig, zoals de hoge hypotheekschuld en de afhankelijkheid van marktfinanciering. In de Europese bankenunie
worden deze risico’s beter beheersbaar, maar daarnaast is het belangrijk om de kwetsbaarheden zélf te verminderen. Dit kan bijvoorbeeld door het voor niet-bancaire spelers
aantrekkelijker te maken kredieten te financieren. De NHI is een voorbeeld van een
dergelijk initiatief.
Het Nederlandse financiële stelsel is de afgelopen jaren flink gekrompen. Dit
geldt met name voor het bankwezen, dat – uitgedrukt als percentage van het bbp
– ongeveer één derde kleiner is geworden (grafiek 6). Dit is meer dan in de meeste
van de ons omringende landen. Ondanks deze sterke krimp is de bankensector nog
altijd aanzienlijk groter dan het Europese gemiddelde. Nederlandse banken zijn
vooral gekrompen door buitenlandse bedrijfsonderdelen af te stoten. Dit is deels
het gevolg van de opsplitsing van ABN Amro, dat een groot buitenlandbedrijf
had, maar ook andere banken hebben activiteiten buiten Nederland verkocht. De
balanskrimp heeft daarmee slechts beperkte gevolgen gehad voor de binnenlandse
kredietverlening. Hierbij speelt ook dat de verkoop van onderdelen heeft bijgedragen aan de kapitaalversterking van banken.
Ook de activiteiten van levensverzekeraars nemen gestaag af, wat kan worden
afgeleid uit de dalende premie-inkomsten (grafiek 7). In de eerste plaats hebben
zij marktaandeel verloren, doordat sinds 2008 ook andere partijen, zoals banken,
fiscaal gunstige spaarvormen kunnen aanbieden die voorheen alleen konden worGrafiek 6 - De Nederlandse bankensector krimpt snel
Balanstotaal Nederlandse bankensector als percentage bbp. Europese vergelijking 2007-2013H1, als percentage bbp

Balanstotaal

Buitenlandse
uitzettingen

Nederlandse bankensector

Europese balansontwikkeling

600

200

400

0

200

-200

0

-400
90 92 94 96 98 00 02 04 06 08 10 12

Bron: CBS en DNB.

IE BE NL DE AT DK FR GR IT PT ES SWFI GB

Bron: ECB.

15

Overzicht Financiële Stabiliteit

Grafiek 7 - Premie-instroom levensverzekeraars slinkt
Premies en uitkeringen levensverzekeraars in procenten balanstotaal

Premies

Uitkeringen

12
9
6
3
0
95

97

99

01

03

05

07

09

11

13

Cijfer over 2013 zijn een extrapolatie op basis van cijfers 2013K3.
Bron: DNB.

den verstrekt door verzekeraars (het zogeheten banksparen). Bovendien hebben
verzekeraars last van imagoschade in verband met het dossier beleggingsverzekeringen (‘woekerpolisaffaire’). Daarnaast is sprake van structureel krimpende vraag:
door de aangepaste fiscale behandeling van woninghypotheken (zie hoofdstuk 3)
is het niet langer aantrekkelijk om deze te koppelen aan een kapitaalverzekering of
bankspaarproduct.
Het stelsel wordt niet alleen kleiner, maar instellingen beperken zich ook steeds
meer tot één hoofdactiviteit. Nadat diverse grote banken en verzekeraars de afgelopen decennia werden samengevoegd in financiële conglomeraten, worden zij nu
juist weer opgesplitst. Financiële instellingen leggen zich weer nadrukkelijker toe op
één kernactiviteit: bankieren of verzekeren. Voor banken geldt bovendien dat ze
zich sterker richten op traditionele kredietintermediatie en minder op activiteiten
zoals zakenbankieren. Mede hierdoor zijn hun winsten de afgelopen jaren voor een
groot deel bepaald door netto rentebaten (grafiek 8). De focus op kernactiviteiten is
deels het gevolg van de voorwaarden die de Europese Commissie heeft opgelegd
naar aanleiding van de steunmaatregelen tijdens de crisis. In andere gevallen is de
verkoop van bedrijfsonderdelen erop gericht de solvabiliteit te versterken of weerspiegelt die een fundamentele keuze voor een eenvoudiger bedrijfsmodel.

Grafiek 8 - Nederlandse banken terug naar traditionele kredietbedrijf
Netto rentebaten als percentage totale baten; 2008 ontbreekt omdat totale baten negatief waren. Rechtergrafiek
betreft mediaan van periode 2008-2012
Netto rentebaten door de tijd

Netto rentebaten Europees vergeleken (2008-2012)

75

100

70

80

65

60

60

40

55

20

50

0
90 92 94 96 98 00 02 04 06 08 10 12

Bron: DNB.

16

GR IE

BE NL ES DE FI

SE PT IT

AT FR GB

Overzicht Financiële Stabiliteit

Invloed op de financiële stabiliteit
De genoemde trends, een betere kapitalisatie en meer mogelijkheden om in te
grijpen maken financiële stabiliteitsrisico’s beter beheersbaar. Het bankwezen
is gekrompen maar beschikt desondanks over meer kapitaal dan vlak voor de crisis.
Dit kapitaal is bovendien van gemiddeld hogere kwaliteit, in lijn met de strengere
eisen onder de nieuwe internationale standaarden (Bazel III). Verder introduceert
de nieuwe Europese regelgeving een specifieke bufferopslag voor systeemrelevantie
en systeemrisico’s. Voor de Nederlandse systeembanken – ING, Rabobank, ABN
Amro en SNS – zal deze bufferopslag tussen 1% en 3% bedragen. Mochten banken ondanks deze maatregelen toch nog in problemen komen, dan worden de
mogelijkheden om tijdig in te grijpen flink uitgebreid. De Interventiewet stelt DNB
onder andere in staat een probleeminstelling of onderdelen daarvan te verkopen
aan een private partij. Het ministerie van Financiën kan daarnaast in geval van
ernstig en onmiddellijk gevaar voor de financiële stabiliteit vermogensbestanddelen
of effecten van de instelling onteigenen. Daarbij zijn in Europees verband afspraken
gemaakt over aanvullende instrumenten als bail-in, waardoor bij reddingsoperaties
aandeelhouders en crediteuren opdraaien voor de eerste verliezen alvorens publieke
middelen worden ingezet.4
Ondanks deze voordelen kunnen de genoemde ontwikkelingen ook tot nieuwe
bedreigingen voor de financiële stabiliteit leiden. Zo zijn risico’s meer dan
voorheen geconcentreerd. Dit volgt onvermijdelijk uit de toegenomen focus op
kernactiviteiten en op de Nederlandse markt. Voorheen hadden vooral de grote
instellingen hun activiteiten breed gespreid, zowel sectoraal als geografisch. Dit
diversificatievoordeel is grotendeels weggevallen. Ook binnen het stelsel blijft de
concentratie hoog, wat blijkt uit de dominantie van enkele grote spelers op deelsegmenten zoals de hypotheekmarkt. Een ander voorbeeld van risicoconcentratie is
het Nederlandse depositogarantiestelsel, zeker zolang het voorgefinancierde fonds
nog beperkt van omvang is. Deze concentratie is de afgelopen jaren toegenomen:
de gedekte deposito’s zijn gegroeid, terwijl de omvang van het bankwezen waarover
het risico wordt omgeslagen is gekrompen.
Doordat banken de relatief grote leningenportefeuille slechts beperkt kunnen financieren met traditionele deposito’s, zijn ze afhankelijk geworden van
marktfinanciering (grafiek 9).5 Deze financieringsbron is tijdens de crisis risicovol
gebleken in situaties waarin het vertrouwen wegvalt op de internationale kapitaalmarkt. Het depositofinancieringsgat is sinds de crisis afgenomen, maar blijft in
internationaal perspectief zeer groot en kan de komende jaren opnieuw oplopen.
Als bij herstel van de economie en de woningmarkt de kredietverlening weer aantrekt moeten banken waarschijnlijk een groter beroep doen op marktfinanciering.
Niet-bancaire partijen kunnen een deel van de kredietverlening voor hun
rekening nemen. Verzekeraars hebben recentelijk hun aandeel op de Nederlandse
hypotheekmarkt vergroot, wat helpt het depositofinancieringsgat bij banken te
verminderen. Daarbij is wel een aandachtspunt dat de toenemende hypotheekverstrekking een anticipatie kan zijn op de relatief lage kapitaaleisen onder de nieuwe
internationale solvabiliteitsregels voor verzekeraars (Solvency 2). Bovendien is het
ook bij levensverzekeraars mogelijk dat op een gegeven moment een grote concentratie van hypotheekuitzettingen ontstaat. DNB houdt deze ontwikkeling daarom
scherp in de gaten.

4 Zie DNB (2013), Overzicht Financiële Stabiliteit, najaar 2013, hoofdstuk 4, ‘Bail-in en
depositopreferentie’.
5 Zie DNB (2013), Overzicht Financiële Stabiliteit, voorjaar 2013, hoofdstuk 3, ‘Het Nederlandse
depositofinancieringsgat’.

17

Overzicht Financiële Stabiliteit

Grafiek 9 - Nederlandse banken blijven afhankelijk van marktfinanciering
Deposito’s van en leningen aan niet-financiële bedrijven en huishoudens in EUR miljard. Ratio in procenten

Leningen (r-as)

Deposito’s (r-as)

Ratio leningen/
deposito’s (l-as)

210

800

180

400

150

0

120

-400

90

-800

60

-1200
90

95

00

05

10

Bron: DNB.

Daarbij blijven de vooruitzichten bij levensverzekeraars ongunstig. Het afgelopen jaar was voor de sector positief met goede winstcijfers, maar onderliggend
speelt een aantal belangrijke problemen. Het dalende premievolume weerspiegelt
de krimpende markt voor individuele polissen, concurrentie van banksparen en het
aangetaste imago in verband met het dossier beleggingsverzekeringen. Bovendien
staan verzekeraars al geruime tijd onder druk door de lage rente, doordat in het
verleden verstrekte rendementsgaranties boven de huidige rente liggen. Daarnaast
kampen verzekeraars met vaste kosten die veelal niet gemakkelijk zijn terug te dringen of variabel te maken, terwijl de inkomsten door omzetdaling afnemen. Omdat
deze problemen sectorbreed spelen, en dus het gehele Nederlandse verzekeringswezen kunnen raken, zijn ze relevant vanuit systeemperspectief.
Beleidsimplicaties
Een effectief vormgegeven Europese bankenunie maakt de geschetste risico’s
bij banken beter beheersbaar, maar neemt ze niet weg. Een effectieve bankenunie
vereist dat niet alleen het toezicht, maar ook het depositogarantiestelsel en een
crisisresolutieraamwerk met onderlinge lastendeling volledig Europees zijn belegd.
Er moet rekening mee worden gehouden dat de volledige inrichting van dit proces
een aantal jaren in beslag zal nemen, terwijl ondertussen de belangrijke kwetsbaarheden zoals het depositofinancieringsgat en de hoge hypotheekschuld niet snel
zullen verdwijnen. Op langere termijn kan de bankenunie drempelverlagend werken voor toetreding van buitenlandse banken, waardoor de afhankelijkheid van
een geconcentreerde bankensector vermindert. Bovendien wordt het daardoor voor
Nederlandse banken gemakkelijker in het buitenland activiteiten te ontplooien en
zo het concentratierisico af te bouwen.
Het is belangrijk dat kredietverstrekking minder afhankelijk wordt gemaakt
van Nederlandse banken. Toetreding van meer partijen kan ook de concurrentie bevorderen op deelmarkten die nu worden gedomineerd door een paar grote
spelers. Naast buitenlandse banken kan worden gedacht aan meer niet-bancaire
financiering. Zo kan de bijdrage van institutionele beleggers aan de financiering
van de hypotheekschuld worden vergroot via de oprichting van de NHI. Het is de
bedoeling dat deze instelling hypotheken met Nationale Hypotheekgarantie (NHG)
gaat financieren door obligaties uit te geven met een staatsgarantie. Dit initiatief is
18

Overzicht Financiële Stabiliteit

nog in ontwikkeling, maar kan op middellange termijn substantieel bijdragen aan
een stabiele financiering van het depositofinancieringsgat. Institutionele beleggers
zijn ook betrokken bij de oprichting van op het MKB gerichte investeringsfondsen. Tot slot zijn alternatieve financieringsvormen in ontwikkeling, zoals microfinanciering, crowdfunding, kredietunies en durfkapitaal, maar dit blijven voorlopig
nichemarkten.
De problematiek bij levensverzekeraars vereist een combinatie van kostenreductie, herbezinning op bedrijfsmodellen en een oplossing voor het dossier
beleggingsverzekeringen. Om de risico’s in verband met een structurele krimp te
verminderen, is kostenreductie belangrijk, waarbij consolidatie binnen de sector kan
helpen om schaalvoordelen te realiseren. Kostensynergieën zijn overigens niet altijd
vanzelfsprekend, vanwege operationele complexiteit en ICT-legacy. Daarnaast is
belangrijk dat verzekeraars streven naar een voldoende duurzaam bedrijfsmodel; dit
is één van de kernonderwerpen die dit jaar centraal staan in het thematische toezicht
van DNB. Tot slot is het van onverminderd belang om op korte termijn een definitieve oplossing te vinden voor het dossier beleggingsverzekeringen. Onzekerheid
over mogelijke claims vormt een belangrijk risico en bemoeilijkt andere aanpassingen zoals consolidatie door middel van fusies en overnames.
Tot slot zal DNB, voor zover bovengenoemde maatregelen onvoldoende zijn,
actief aansturen op beperking van financiële stabiliteitsrisico’s via het toezicht
en macroprudentieel beleid (zie box 1 in hoofdstuk 1). Zo heeft het toezicht
de komende jaren als doel gesteld om banken minder complex en beter afwikkelbaar te maken, de kapitalisatie verder te versterken en de afhankelijkheid van
marktfinanciering te verminderen.6 Een eerste voorbeeld van een macroprudentieel
instrument is de bufferopslag voor systeembanken, die de komende jaren moet
worden opgebouwd.

6 Zie DNB (2014), Visie DNB toezicht 2014-2018.

19

Overzicht Financiële Stabiliteit

3 Risico’s in de Nederlandse hypotheken­
portefeuille

De Nederlandse hypothekenportefeuille lijkt op een Januskop. Enerzijds zijn betalingsachterstanden en verliezen op hypotheken tot nu toe heel beperkt gebleven. Anderzijds
blijft de grote hypothekenportefeuille een kwetsbaarheid van het Nederlandse financiële
stelsel. Vooral het grote aantal onderwaterhypotheken vormt nog geruime tijd een latent
risico voor banken en voor de overheid. In de AQR wordt beoordeeld of banken hiervoor
voldoende voorzieningen aanhouden.
Ondanks een forse prijsdaling op de Nederlandse woningmarkt zijn de betalingsachterstanden en verliezen op hypotheken tot nu toe beperkt gebleven.
Nederlandse woningprijzen zijn sinds 2008 met ruim 21% gedaald. Hierdoor staat
bijna 30% van de hypotheken onder water. Hiervan is sprake als de marktwaarde
van de woning lager is dan de hypotheekschuld, waarbij wordt gecorrigeerd voor
aan de hypotheek verpande spaartegoeden of vermogens. Vooralsnog heeft dit niet
tot grote verliezen geleid. Het aantal hypotheken met betalingsachterstanden neemt
weliswaar toe, maar bevindt zich nog altijd op een laag niveau. Ook in vergelijking
met andere landen die te maken hebben gehad met een correctie op de huizenmarkt,
zoals Ierland, Spanje en de VS, zijn de verliezen in Nederland gering. Wel zullen de
betalingsachterstanden naar verwachting verder oplopen, mede doordat de stijging
van de werkloosheid vertraagd doorwerkt op hypotheekverliezen. Deze vertraging
houdt verband met de financiële buffers waarop huizenbezitters tijdelijk kunnen
terugvallen (zoals werkloosheidsuitkering en spaargeld) en de mogelijkheden die
banken bieden om bij achterstanden de hypotheeklasten tijdelijk te verminderen.
Tabel 1 - Internationale vergelijking
		

Nederland Denemarken

Ierland

Spanje

VK

VS

Totale uitstaande hypotheekschuld (% bbp), maximum 2001-2012

108,4

103,4

91,7

64,9

87,2

101,0

Nominale huizenprijzen, relatieve daling piek naar dal (%) (1)

-21,5

-20,1

-48,9

-30,1

-13,5

-18,1

Werkloosheid, absolute stijging dal naar piek (%)

4,5

4,5

11,4

18,5

3,7

6,0

Betalingsachterstanden, 2013H2 (2)

1,3

0,3

12,3

5,2

1,3

9,3

Onderwater (%) (3)

30

n.b.

52

20

1,6 - 6,4

13

Bron: EMF, FRB, BEA, Dallas Fed						
(1) De gekozen periode is afhankelijk van het land en heeft betrekking op de daling vanaf het moment dat de huizenzeepbel in het betreffende land barstte.
(2) Bronnen: Council of Mortgage Lending (VK); FRB (VS), DNB (NL), Central Bank of Ireland (IE), Association of Danish mortage banks (DK), Banco de
España (ES).						
(3) Bronnen: Corelogic (VS), Financial Conduct Authority (VK), Banco de España (ES), DNB (NL), Central Bank of Ireland (IE).

Aflossingsvrije hypotheken komen vooral voor bij oudere huishoudens, terwijl onderwaterhypotheken zijn geconcentreerd bij jonge huishoudens. Van
de Nederlandse huiseigenaren heeft 35% een volledig aflossingsvrije hypotheek,
waarop niet wordt afgelost gedurende de looptijd en waarbij ook geen vermogen
wordt opgebouwd ten behoeve van aflossing van de hypotheek aan het einde van
de looptijd. Vooral bij oudere huishoudens (50-plussers) komt deze hypotheekvorm
veel voor; 58% van de hypotheken bij deze groep is volledig aflossingsvrij. Doordat
deze huishoudens vaak een forse overwaarde op hun huis hebben en daarnaast
21

Overzicht Financiële Stabiliteit

Grafiek 10 - Hypotheekrisico’s verschillen per leeftijdscohort
Per ultimo september 2013. In procenten

Gemiddelde
aflossings­
percentage in
hypotheek

Aandeel met
onderwater­
hypotheek

100
80
60
40
20
0
20 - 30

30 - 40

40 - 50

50 - 60

60 - 70

70 of ouder

Bron: DNB.

een substantieel financieel vermogen bezitten, is het kredietrisico van deze hypotheken beperkt. Van de jongere huishoudens (50-minners) heeft 15% een volledig
aflossingsvrije hypotheek. Bijna twee derde van alle huiseigenaren lost gedurende
de looptijd de lening (deels) af of bouwt vermogen op dat aan de hypotheek is
verpand. Hiertoe wordt vaak een aflossingsvrije hypotheek gecombineerd met een
spaar- of levenhypotheek. Dit resulteert voor jongere huishoudens in een gemiddeld
aflossingspercentage van meer dan 50% van de hypotheek (grafiek 10). Hier staat
tegenover dat deze huishoudens minder vermogen bezitten en vaker onder water
staan. Van de dertigers en veertigers met een hypotheek staat 40% onder water.
Ontwikkelingen in risicokenmerken
Nieuwe hypotheken zijn minder risicovol doordat ze volledig annuïtair worden
afgelost en een lagere maximale loan-to-value (LTV) ratio hebben. Nieuwe hypotheken komen alleen in aanmerking voor fiscale renteaftrek wanneer ze (ten minste)
volledig annuïtair worden afgelost. Als gevolg hiervan is het aandeel annuïtaire
hypotheken in de nieuwe productie fors toegenomen (grafiek 11). Daarnaast geldt
sinds 2013 een wettelijke LTV-limiet, die op dit moment 104% bedraagt en geleidelijk afloopt naar 100% in 2018, wat internationaal gezien overigens nog steeds erg
hoog is. Voor hypotheken waarbij restschulden worden meegefinancierd geldt een
uitzondering. De genoemde maatregelen verminderen voor huishoudens het risico
op een restschuld en voor hypotheekverstrekkers het kredietrisico.
De sterke toename van vrijwillige aflossingen in 2013 heeft maar beperkt bijgedragen aan de vermindering van het onderwaterprobleem. Huishoudens hebben
in de eerste drie kwartalen van 2013 bijna EUR 7 miljard vrijwillig afgelost op hypotheken, ruim 1% van de totale hypotheekschuld. Het gaat hierbij vooral om aflossingen door ouderen op aflossingsvrije hypotheken, die doorgaans een lage LTV
hebben (grafiek 12). Minder dan een kwart van de vrijwillige aflossingen vond plaats
bij hypotheken die onder water staan. Dit illustreert dat huishoudens met onderwaterhypotheken maar beperkt beschikken over financieel vermogen om in te zetten
voor extra aflossing. Het feit dat huishoudens meer hebben afgelost naarmate ze
22

Overzicht Financiële Stabiliteit

Grafiek 11 - Aandeel annuïtaire hypotheken neemt toe
Als aandeel van totale nieuwe productie inclusief oversluitingen, gewogen naar leningsom. 2013 betreft
cijfers t/m september

Annuitair

Spaar

Overig

Aflossingsvrij

100
80
60
40
20
0
07

08

09

10

11

12

13

Bron: DNB.

een hogere rente op de uitstaande hypotheekschuld betalen, wijst er bovendien op
dat de toename in vrijwillige aflossingen vooral terug te voeren is op rentearbitrage.
Gegeven de lage depositorente en de vaste vermogensrendementsheffing levert het
aflossen van hypotheekschulden immers vaak meer op dan sparen, zelfs als daardoor
hypotheekrenteaftrek wordt gederfd. Daarbij zijn de aflossingen gepaard gegaan met
een daling van spaartegoeden van huishoudens bij banken van zo’n EUR 5 miljard
in de tweede helft van 2013. Deze vorm van schuldafbouw, waarbij spaartegoeden
worden ingezet voor aflossing van de hypotheek, is een welkome verkorting van
de balansen van huishoudens, maar draagt niet bij aan het verminderen van het
depositofinancieringsgat. Het verschil tussen de uitstaande leningen van banken en
de omvang van de deposito’s verandert immers niet.
De beperkte ruimte voor vrijwillige aflossingen op onderwaterhypotheken
maakt de toekomstige ontwikkeling van het onderwaterprobleem sterk afhankelijk van de ontwikkeling van huizenprijzen. Wanneer huizenprijzen constant
blijven en geen extra vrijwillige aflossingen plaatsvinden, neemt het aantal onderGrafiek 12 - Vrijwillige aflossingen vooral bij hypotheken met een lage LTV
Aflossingen in januari t/m september 2013, als percentage van uitstaande schuld per LTV-categorie
1,5
1,0
0,5
0,0
0-80

80-100

100-110

110-120

>120

Bron: DNB.

23

Overzicht Financiële Stabiliteit

water hypotheken alleen af door reguliere aflossingen en stortingen op verpande
spaar- en vermogensrekeningen. In dit scenario staat twee derde van de hypotheken
die eind 2012 onder water stonden, over tien jaar nog steeds onder water. In een
scenario waarin nominale huizenprijzen vanaf 2014 jaarlijks met 2% stijgen, zijn de
huizenprijzen over tien jaar weer op het niveau van 2008, en is driekwart van de
huidige onderwaterhypotheken weer boven water. Hoewel het aantal onderwaterhypotheken in dit scenario sterk daalt, is het probleem voor de resterende hypotheken
hardnekkig. Ter vergelijking: in de jaren tachtig was het onderwaterprobleem binnen tien jaar volledig verdwenen, mede doordat LTV ratio’s destijds een stuk lager
waren. Het onderwaterprobleem vormt daarmee naar verwachting nog geruime tijd
een latent kredietrisico voor hypotheekverstrekkers.
Het kredietrisico is het grootst bij huishoudens met een onderwaterhypotheek
die een fors deel van hun inkomen kwijt zijn aan hypotheeklasten. Deze huishoudens hebben minder ruimte om een inkomensterugval of rentestijging op te vangen
en komen daardoor naar verwachting eerder in betalingsproblemen. Doordat de
hypotheek onder water staat, leidt (gedwongen) verkoop tot een restschuld en een
mogelijk verlies voor de kredietverstrekker. De groep huishoudens die onderwater
staat en daarnaast een loan-to-income (LTI) ratio heeft van vijf of hoger is goed voor
ruim 6% van de hypotheken. Het hogere risico van deze groep komt tot uiting in de
betalingsachterstanden, die met 5,3% hoger zijn dan bij hypotheken met een lagere
LTV en/of LTI (grafiek 13).
De risico’s van onderwaterhypotheken worden voor een belangrijk deel gedragen door de overheid (grafiek 13). Ruim de helft van de hypotheken die onder
water staan, heeft een NHG. De overheid staat bij deze hypotheken garant voor
eventuele restschulden bij gedwongen verkoop. Dit beperkt het kredietrisico voor
banken. Het NHG-aandeel bij onderwaterhypotheken is tweemaal zo hoog als bij
andere hypotheken. Dit impliceert dat de risico’s van NHG-hypotheken relatief
hoog zijn, en dat een groot deel van dit risico uiteindelijk bij de overheid ligt. In dit
licht is het opvallend dat het aantal NHG-schadegevallen in 2013 ruim twee keer zo
hoog was als op het dieptepunt van de huizenmarktcrisis in de jaren tachtig, terwijl

Grafiek 13 - Meer achterstanden bij huishoudens met hoge lasten; veel onderwaterhypotheken met NHG
Per ultimo september 2013. Als percentage van totale hoeveelheid hypotheken per categorie
Achterstanden

NHG-dekking

5

75

4

60

3

45

2

30

1

15

0

0
Lage LTV
Lage LTV Hoge LTV Hoge LTV
en lage LTI en hoge LTI en lage LTI en hoge LTI

Lage LTV
Lage LTV Hoge LTV Hoge LTV
en lage LTI en hoge LTI en lage LTI en hoge LTI

Achterstanden betreft meer dan 30 dagen betalingsachterstand. Hoge LTV is gedefinieerd als groter dan 100,
hoge LTI als groter dan 5.
Bron: DNB.

24

Overzicht Financiële Stabiliteit

Grafiek 14 - In stress-scenario kunnen verliezen verdrievoudigen
In basispunten van uitstaande schuld
40
30
20
10
0
12

13

14

15

16

17

18

19

20

Het stress-scenario is gebaseerd op de volgende veronderstellingen: bbp-krimp van cumulatief 2,5% in 2014 en
2015; daarna langzaam aantrekkende groei van 0 naar 1,5% per jaar in 2020. Werkloosheid: stijging tot 9,5% in
2016, daarna daling naar 8,9% in 2020. Huizenprijzen: verdere daling van 27% van 2014-2017, daarna stijging van
2-3% per jaar. Hypotheekrente (lang): stijging van 4,4% naar 5,2% (2014) en 5,5% (2015), daarna verdere stijging
naar 5,8% in 2020.
Bron: DNB.

destijds de huizenprijzen sterker daalden en de werkloosheid opliep tot boven de
10%. Het hoge NHG-aandeel van onderwaterhypotheken is hier mede debet aan.
Invloed op financiële stabiliteit
De verliesratio’s op hypotheken zullen de komende tijd waarschijnlijk verder
toenemen. Vanwege de omvang van de hypotheekportefeuilles zou een forse
stijging van verliezen een risico vormen voor het financiële stelsel. Met behulp
van stresstesten analyseert DNB welke gevolgen sterk tegenvallende economische
omstandigheden kunnen hebben voor banken. In een zeer pessimistisch scenario
met tegenvallende economische groei, hogere werkloosheid, verder dalende huizenprijzen en stijgende hypotheekrentes, zouden de verliesratio’s op Nederlandse
hypotheken volgens het stresstestmodel van DNB oplopen van elf basispunten van
de uitstaande schuld in 2013 tot 33 basispunten in 2017 (grafiek 14). Dit komt overeen
met een maximaal verlies van ongeveer EUR 2 miljard per jaar. Dit is ruim 20% van
de hoeveelheid kapitaal en voorzieningen die banken aanhouden voor verliezen op
hypotheken.Banken zouden daarmee in staat zijn om dergelijke hoge verliesratio’s
gedurende enkele jaren op te vangen. Een kanttekening hierbij is dat stresstestmodellen zeer beperkt rekening houden met zogenoemde tweederonde-effecten, zoals
het effect van dalende huizenprijzen op de economische groei en de inkomensontwikkeling. Deze tweederonde-effecten kunnen de verliezen van banken verder doen
oplopen. Uit de stresstest blijkt ook dat het effect van een renteschok aanzienlijk
is, ondanks de relatief lange rentevaste periode van Nederlandse hypotheken. Een
verklaring hiervoor is dat een renteschok, in vergelijking met een stijging van de
werkloosheid, een relatief grote groep huizenbezitters raakt.
Door de grote afhankelijkheid van marktfinanciering staan hypotheekverstrekkers ook bloot aan financieringsrisico. Oplopende achterstanden en onduidelijkheid over de risico’s van de hypotheekportefeuille kunnen het animo van beleggers
om Nederlandse hypotheken te financieren verminderen, waardoor financieringskosten oplopen. In dit licht is de recente toetreding van nieuwe partijen, zoals
verzekeraars op de Nederlandse hypotheekmarkt (zie hoofdstuk 2), te verwelkomen.
Deze partijen bevorderen de concurrentie, en kunnen eventuele belemmeringen in
25

Overzicht Financiële Stabiliteit

het aanbod van hypothecair krediet als gevolg van de sterke concentratie bij banken
verminderen.
Beleidsmaatregelen
In reactie op de oplopende betalingsachterstanden hebben banken hun voorzieningen verhoogd. In de AQR wordt beoordeeld of deze voorzieningen voldoende zijn. In het kader van de AQR (zie hoofdstuk 1) leveren de zeven significante
Nederlandse banken die onder ECB-toezicht komen gedetailleerde informatie aan
over hoe zij omgaan met probleemleningen en wanneer zij hiervoor een voorziening aanhouden. Banken kunnen gedwongen verkoop van woningen voorkomen
door de voorwaarden van de hypotheek tijdelijk aan te passen, bijvoorbeeld door
het geven van een rentepauze. Aanpassing van de voorwaarden kan daarmee onnodige verliezen voorkomen en bijdragen aan een zachte landing van de woningmarkt. Het is wel van belang dat dit alleen gebeurt als de betalingsachterstanden
een tijdelijke oorzaak hebben en voldoende zekerheid bestaat dat de huiseigenaar
de hypotheeklasten ook op de langere termijn kan dragen. Daarnaast dienen banken
afdoende voorzieningen te treffen voor deze leningen.
De recente aanpassingen in de NHG-voorwaarden en de oprichting van de NHI
dragen bij aan een efficiëntere inzet van overheidsgaranties. Sinds begin dit
jaar geldt voor nieuwe NHG-hypotheken dat hypothecaire kredietverstrekkers 10%
van het eventuele schadebedrag zelf moeten dragen. Dit versterkt de prikkel voor
hypothecaire kredietverstrekkers om de risico’s van hypotheken goed te beoordelen
en ook na afsluiting van de hypotheek in de gaten te houden. Daarnaast wordt
de NHG-grens afgebouwd van EUR 290 duizend nu naar EUR 265 duizend vanaf
juli 2014. Het aandeel nieuwe hypotheken met NHG-dekking, dat in 2013 ruim
75% bedroeg, zal hierdoor dalen, en meer gericht worden op de onderkant van de
markt. Gelet op het depositofinancieringsgat lijkt het bovendien efficiënter om
door middel van de oprichting van de NHI (zie hoofdstuk 2) de overheidsgarantie
rechtstreeks te richten op vermindering van het financieringsrisico.

26

Overzicht Financiële Stabiliteit

4 Systeemrisico’s door centrale afwikkeling van
derivaten

Derivaten zijn cruciaal voor het risicobeheer van financiële instellingen. Het financiële
stelsel is daarom gebaat bij een transparante en goed functionerende derivateninfrastructuur. De wereldwijde hervormingen die zijn aangekondigd na de financiële crisis dragen
hier aan bij, maar deze hervormingen veroorzaken ook nieuwe risico’s: concentratierisico, onderpandschaarste en toegenomen procycliciteit. Deze risico’s kunnen verminderd
worden door de soliditeit van centrale tegenpartijen te versterken, de impact van het
faillissement van een centrale tegenpartij te verkleinen en procyclische elementen terug
te dringen.
Door derivaten kunnen risico’s in het financiële stelsel worden verkleind en
herverdeeld. Derivaten vervullen daarmee een cruciale rol. Een derivaat verzekert
de koper tegen fluctuaties in marktprijzen, zoals rentes, aandelenprijzen, wisselkoersen, of tegen onderliggende risico’s, zoals kredietrisico. Indien een derivaat wordt
afgesloten tussen twee partijen met een tegengestelde risicoblootstelling, kan zo’n
risico op systeemniveau worden geneutraliseerd. Banken gebruiken bijvoorbeeld
rentederivaten om zich in te dekken tegen rentestijgingen en levensverzekeraars en
pensioenfondsen tegen rentedalingen. Zulke transacties introduceren wel andere
risico’s zoals tegenpartijrisico: het risico dat de tegenpartij haar verplichtingen niet
nakomt. Derivaten kunnen ook afgesloten worden tussen twee partijen zonder dat
deze een tegengestelde risicoblootstelling kennen: in dat geval neemt het risico in
het systeem niet af, maar verschuift dit naar partijen waar het beter aansluit bij het
door hen gewenste risicoprofiel.
Bilaterale rente- en valutaderivaten zijn het meest gangbaar. Gemeten naar
nominale waarde wordt momenteel circa 90% van de derivaten bilateraal (over-thecounter, OTC) afgesloten en de rest via handelsplatformen. OTC-derivaten hebben ten opzichte van gestandaardiseerde varianten het voordeel dat ze kunnen
worden toegespitst op een specifieke risicoblootstelling van de belegger. Ultimo
2013 bedroeg de marktwaarde van derivaten die door Nederlandse banken zijn afgesloten circa EUR 372 miljard.7 Voor verzekeraars en pensioenfondsen bedroeg deze
respectievelijk EUR 36 miljard en EUR 64 miljard (grafiek 15). Door het huidige lage
renteniveau is de totale waarde van derivatenposities van banken negatief en van
pensioenfondsen en verzekeraars positief.
Het gebruik van derivaten is in de jaren voor de crisis toegenomen door innovatie in risicomanagement, aanpassingen van toezichtsmethodiek en speculatie.
Derivaten worden gebruikt voor risico-afdekking, arbitrage of het innemen van
beleggingsposities. Indien dit laatste met een korte horizon gebeurt, is sprake van
speculatie. In de jaren voor de crisis ging aanhoudende innovatie in kwantitatief
risicomanagement gepaard met toenemend gebruik van derivaten (grafiek 16).
Hier droeg tevens de juridische standaardisatie van derivatencontracten door de
internationaal erkende ISDA-raamovereenkomst aan bij. Ook de aanpassing van
de toezichtsmethodiek voor pensioenfondsen in 2007 vergrootte de vraag naar ren7 Dit betreft de som van bruto positieve en bruto negatieve marktwaardes per derivatentype (rente-,
valuta, aandelen- of kredietderivaten), zonder dat rekening is gehouden met saldering. De nominale waarde
van uitstaande derivaten contracten is nog hoger, maar deze geeft minder informatie over de daadwerkelijke
risicoblootstelling, omdat deze slechts aangeeft over welke waarde het contract van toepassing is.

27

Overzicht Financiële Stabiliteit

Grafiek 15 - Derivatencontracten belangrijk voor Nederlandse financiële instellingen
Marktwaarde financiële derivaten op de activa- en passivazijde van de balans, in EUR miljard

Banken

Verzekeraars

Pensioenfondsen

Beleggingsinstellingen

400

Activazijde

300
200
100
0
-100
-200
-300

Passivazijde

-400
10K2 10K3 10K4 11K1 11K2 11K3 11K4 12K1 12K2 12K3 12K3 13K1 13K2 13K3 13K4
Bron: DNB.

tederivaten, omdat zij vanaf dat moment onder het Financieel Toetsingskader hun
toekomstige verplichtingen op basis van de actuele rentetermijnstructuur moesten
verdisconteren. Tot slot nam het gebruik toe voor speculatieve doeleinden omdat
derivaten het mogelijk maken om met een hefboom te beleggen: doordat beleggers
bij afsluiting van het derivaat slechts een klein percentage van de nominale waarde
betalen, kunnen zij meer risico aangaan dan met traditionele beleggingsinstrumenten. Voor kredietderivaten is de liquiditeit in de markt vaak groter dan voor de
onderliggende bedrijfsobligaties.

Grafiek 16 - Marktwaarde derivatenportefeuille sterk beïnvloed door rentecontracten
Som van bruto positieve en negatieve marktwaardes in EUR miljard bij Nederlandse banken. Per jaar ultimo

Rentecontracten

Valutacontracten

Aandelen
contracten

00

03

Kredietderivaten
(vanaf 2004)

800
600
400
200
0
98
Bron: DNB.

28

99

01

02

04

05

06

07

08

09

10

11

12

13

Overzicht Financiële Stabiliteit

Hoewel derivaten de mogelijkheid bieden om risico’s af te dekken, vergroten
zij ook de complexiteit van de risicobeheersing. In het recente verleden hebben meerdere semipublieke instellingen zoals woningcorporaties grote verliezen
geleden op hun derivatencontracten. Deze voorbeelden illustreren de noodzaak
van een adequate risicobeheersingsomgeving wanneer derivaten afgesloten worden.
Bij de uitbraak van de crisis bleek het toegenomen derivatengebruik de verwevenheid en intransparantie in het financiële stelsel te hebben vergroot. Ten tijde
van de crisis was het merendeel van de derivatencontracten ongestandaardiseerd en
daardoor slecht verhandelbaar. Doordat deze contracten bilateraal waren afgesloten, was de markt sterk verweven, maar ontbrak transparantie daarover. Bij sommige transacties werd geen onderpand uitgewisseld waardoor het tegenpartijrisico
groot was. Toen de financiële crisis uitbrak, bestond hierdoor veel onzekerheid bij
marktpartijen en beleidsmakers over de financiële risico’s waaraan instellingen en
het financiële stelsel door derivaten blootstonden.
In reactie hierop worden wereldwijd beleidshervormingen doorgevoerd. In
navolging van de afspraken die de G20-landen hebben gemaakt tijdens de Pittsburghtop van 2009, worden maatregelen getroffen die de transparantie in de derivatenmarkt vergroten en tegenpartijrisico’s verkleinen. In Europa zijn deze hervormingen
opgenomen in de European Market Infrastructure Regulation (EMIR) en de Capital
Requirements Regulation (CRR), in de VS maken zij deel uit van de Dodd Frank-wet.
De hervormingen sturen aan op centrale afwikkeling van derivaten en verplichte afdracht van onderpand. Transparantie wordt vergroot door derivaten in
toenemende mate centraal af te wikkelen en door transacties verplicht te registreren bij transactieregisters. Om afwikkeling via centrale tegenpartijen (Central
Counterparties, CCP’s) te stimuleren worden de kapitaalseisen van bilateraal afgewikkelde contracten verder verhoogd dan die van centraal afgewikkelde contracten.
Gestandaardiseerde derivaten moeten altijd centraal worden afgewikkeld. CCP’s
treden op als intermediair bij een transactie, waarbij de CCP de verplichtingen van
beide partijen overneemt, waarvoor zij onderpand eist (figuur 2). Veel niet-bancaire
instellingen hebben zelf geen directe toegang tot een CCP en gebruiken hiervoor
een general clearing member: een bank die direct op de CCP is aangesloten en transacties uitvoert voor derden. Een bank die zijn directe toegang enkel gebruikt voor
afwikkeling van haar eigen derivatenportefeuille staat bekend als een clearing member.
CCP’s verkleinen risico’s die samenhangen met OTC-handel. Zij verminderen de
informatie-asymmetrie: doordat partijen bij centrale afwikkeling nog maar met één
tegenpartij te maken hebben, worden due diligence en risicobeheersing vergemakkelijkt en transparantie vergroot. Daarnaast worden verliezen door middel van CCP’s
op een voorspelbare manier verdeeld onder de aangesloten clearing members. Tot

Figuur 2 - CCP’s spelen een sleutelrol in de derivatenmarkt
Bilaterale afwikkeling

CCP-afwikkeling
Bank
clearing member

Bank
Pensioenfonds

Bank

Hedge
fonds

Pensioenfonds

Bank
clearing member
Bank
clearing member

Niet-financiële
instelling

Bank

Bank
clearing member
Bank
clearing member

CCP

Bank
clearing member

Bank
clearing member

Bank
general clearing member

Verzekeraar

Verzekeraar

Bank

Hedge
fonds

Pensioenfonds

Niet-financiële
instelling

29

Overzicht Financiële Stabiliteit

slot salderen CCP’s onderpand multilateraal wat het risico van onderpandschaarste
beperkt.
Invloed op financiële stabiliteit
Tegelijkertijd zorgen deze hervormingen ook voor nieuwe risico’s zoals toenemende concentratie op CCP’s en general clearing members. De verplichte centrale afwikkeling van gestandaardiseerde contracten vergroot het concentratierisico
van banken door stijgende uitzettingen op CCP’s en op general clearing members.
Het is te voorzien dat het gros van de centrale afwikkeling op den duur zal worden
uitgevoerd door enkele grote CCP’s vanwege schaalvoordelen en netwerkeffecten
– hoe meer partijen zich aansluiten, hoe waardevoller het netwerk is. Bepaalde
CCP’s vervullen inmiddels een dusdanig grote rol in de financiële infrastructuur
dat een faillissement van zo’n instelling een zeer negatieve impact zou hebben op
het financiële stelsel. Evenzo stijgt het concentratierisico en de afhankelijkheid van
kleine banken en niet-bancaire instellingen op general clearing members. Vanwege
deze toegenomen systeemrelevantie staan CCP’s en ook general clearing members
als bancaire instelling onder toezicht. DNB houdt toezicht op de twee Nederlandse
CCP’s (EuroCCP N.V. en HCH). Aangezien deze twee partijen geen OTC-derivaten
afwikkelen, maken Nederlandse instellingen ook gebruik van buitenlandse CCP’s.
Het toenemende gebruik van onderpand kan in tijden van marktturbulentie
leiden tot schaarste bij individuele instellingen. Door de verplichte afdracht van
onderpand in derivatentransacties in combinatie met toenemende onderpandbehoefte door aangescherpte liquiditeitseisen die onder Bazel III gelden, zal de vraag
naar onderpand toenemen. Het aanbod van geschikt onderpand is daarbij achtergebleven vanwege de afgenomen kredietwaardigheid van overheden, bedrijven
en huishoudens. Onderzoek laat zien dat deze ontwikkelingen op korte termijn
waarschijnlijk niet tot onderpandschaarste op systeemniveau zullen leiden, maar
dat dit in tijden van marktturbulentie wel bij individuele instellingen kan optreden.8 Onderpandschaarste leidt tot liquiditeitsrisico indien instellingen activa tegen
ongunstige prijzen te gelde moeten maken of, indien dit niet mogelijk is, dat hun
derivatencontract ontbonden wordt waardoor hun risico-afdekking vervalt.
Het verplichte gebruik van onderpand vergroot de procycliciteit in het stelsel.
Doordat het onderpand op marktwaarde wordt gewaardeerd, worden afslagen in
tijden van marktturbulentie verhoogd en moeten partijen extra onderpand inbrengen. Dit geldt ook voor verzekeraars en pensioenfondsen wanneer zij hun variatiemarge met kasmiddelen voldoen. Omdat verzekeraars en pensioenfondsen relatief
weinig kasmiddelen bezitten, zullen zij in dat geval andere activa te gelde maken,
wat de marktturbulentie vergroot. Om het procyclische effect van het gebruik van
onderpand te beperken, is het belangrijk dat de marges en afslagen in stabiele tijden
voldoende prudent zijn. Wanneer blijkt dat dit niet het geval is, kan DNB voor
Nederlandse CCP’s minimumniveaus opleggen. Voor buitenlandse CCP’s dient dit
te gebeuren via internationaal samenwerkende toezichtscolleges (supervisory colleges).
De verwevenheid van het financiële stelsel neemt toe doordat instellingen hun
onderpand in geval van schaarste zullen hergebruiken of transformeren. Uit
een steekproef van DNB blijkt dat instellingen onderpandschaarste op meerdere
manieren trachten te voorkomen.9 Soms wordt afgezien van een derivatentransactie. Verder worden activa door securitisatie geschikt gemaakt als onderpand. Ook
geven instellingen aan dat zij overwegen om bij bilaterale contracten onderpand dat
8 Levels, A., Capel, J. (2012), Is Collateral Becoming Scarce? Evidence for the euro area, DNB Occasional
Studies, Vol.10, No.1.
9 Levels, A., Capel, J. (2014), Collateral optimization, re-use and transformation - developments in the
Dutch financial sector, nog te verschijnen.

30

Overzicht Financiële Stabiliteit

Figuur 3 - Verlieswaterval beschermt CCP tegen faillissement
Toegangscriteria
Onderpand
(inclusief afslag)
Faillissementsfonds
faillerende bank
Faillissementsfonds
CCP
Faillissementsfonds
andere banken
Eigen vermogen
CCP

bij hen in bewaring is gegeven, voor zover dat is toegestaan, door te gegeven aan
andere partijen. Tot slot geven zij aan onderpand te transformeren. Dit houdt in dat
onderpand wordt verkocht of geruild tegen ander soort onderpand, bijvoorbeeld
via de repomarkt, of via een externe partij. Door het hergebruik en de transformatie
van onderpand, neemt de verwevenheid in het financiële stelsel toe.
Beleidsmaatregelen
Het concentratierisico op CCP’s stelt hoge eisen aan hun risicobeheersing en
schokbestendigheid. Door de verplichte afwikkeling van gestandaardiseerde contracten via CCP’s zal de systeemrelevantie van deze partijen toenemen. Studies
voorspellen dat het aandeel centraal afgewikkelde contracten zal verdubbelen tot
ruim de helft van alle bilaterale derivaten.10 Het is daarom van groot belang de
kans op een faillissement van een CCP te minimaliseren. Deels is dit geborgd door
het bedrijfsmodel. Doordat CCP’s zelf geen netto blootstelling hebben op derivaten, lopen zij geen risico op prijsveranderingen. Daarnaast hanteren CCP’s een
uitgebreide waterval om verliezen die volgen uit het faillissement van een clearing
member te kunnen opvangen (figuur 3). Allereerst hanteren zij strenge toegangscriteria, onder andere wat betreft de risicobeheersingsomgeving. Voorts zijn clearing
members verplicht om zowel bij afsluiting van het derivaat, als bij een tussentijdse
waardedaling van het derivaat onderpand af te dragen aan de CCP; de zogenaamde
initiële- en variatiemarge. Deze variatiemarge moet in kasgeld betaald worden zodat
de CCP dit kan doorgeven aan clearing members van wie het derivaat in waarde is
gestegen. Ook moeten clearing members ex ante onderpand afdragen aan een eigen
faillissementsfonds. Wanneer dit fonds in geval van een deconfiture ontoereikend
is, worden ook het faillissementsfonds van de CCP en daarna van andere clearing
members gebruikt. Tot slot heeft de CCP eigen vermogen dat kan worden aangesproken. Deze waterval moet tegenwoordig bestand zijn tegen het gelijktijdige
faillissement van de twee grootste aangesloten clearing members. Het faillissement
van de Amerikaanse zakenbank Lehmann Brothers, die zeer actief was op de derivatenmarkt, kon door de toenmalige structuur reeds worden opgevangen.
Omdat een faillissement van een CCP nooit helemaal uitgesloten kan worden,
is het van belang om de impact van een onverhoopt faillissement te verkleinen.
Ondanks de uitgebreide verlieswaterval is een faillissement van een CCP nooit
helemaal uit te sluiten. Het is daarom van belang dat een CCP bij faillissement op
een ordelijke manier kan worden afgewikkeld. In FSB-verband wordt momenteel
10 BCBS (2013), Macroeconomic impact assessment of OTC derivatives regulatory reforms, Report issued
by the Macroeconomic Assessment Group on Derivatives (MAGD), August 2013.

31

Overzicht Financiële Stabiliteit

gewerkt aan standaarden voor herstel- en resolutieplannen voor CCP’s en andere
marktinfrastructuren. Dergelijke standaarden zijn van groot belang om een CCP bij
een eventueel faillissement ordelijk te kunnen afwikkelen.
De omvang en systeemrelevantie van de derivatenmarkt maakt monitoring op
basis van transactiedata noodzakelijk. De verplichte registratie van derivatentransacties bij een transactieregister geeft inzicht in de concentratie en verwevenheid
van het financiële stelsel door derivaten. Hierdoor kunnen onevenwichtigheden
vroegtijdig worden geïdentificeerd. Toezichthouders dienen deze transactiedata
goed te monitoren.

32

Overzicht Financiële Stabiliteit

Afkortingen
AQR
Asset Quality Review
CCP
Central Counterparty
CRR
Capital Requirements Regulation
EME
Emerging Market Economy
EMIR European Market Infrastructure Regulation
FSB
Financial Stability Board
LTI
Loan to Income
LTV
Loan to Value
NHG Nationale Hypotheekgarantie
NHI
Nederlandse Hypotheekinstelling
OFS
Overzicht Financiële Stabiliteit
OTC
Over-The-Counter
SRM
Single Resolution Mechanism
VLTRO Very Long-Term Refinancing Operation

Afkortingen landen
AT
BE
DE
DK
ES
FI
FR
GB
GR
IE
IT
NL
PT
SE
VS

Oostenrijk
België
Duitsland
Denemarken
Spanje
Finland
Frankrijk
Verenigd Koninkrijk
Griekenland
Ierland
Italië
Nederland
Portugal
Zweden
Verenigde Staten

33