Naar een vitaal platteland
Integrale aanpak opgaven Natuur, Landbouw en kwaliteit van de leefomgeving in het landelijk
gebied.

Samenwerkingsafspraken
De komende decennia zijn er grote opgaven op het terrein van voedselproductie, klimaat, waterveiligheid,
circulaire economie, biodiversiteit en energie. Een samenhangende aanpak van de transities is noodzakelijk om
een economisch vitaal, leefbaar en ecologisch duurzaam platteland te behouden en te versterken.
Het ministerie van LNV, IPO, VNG en Unie van Waterschappen willen werken aan een toekomstbestendig
landelijk gebied en zij maken de volgende samenwerkingsafspraken, om zo een belangrijke stap te zetten
richting het concretiseren van de samenwerking en de uitvoering in gebieden met maatschappelijke partners:
1.

2.

3.

4.

5.
6.

7.

8.

De vier partijen onderschrijven de in het startdocument Interbestuurlijk Programma (IBP) geschetste
transitieopgaves voor het Vitaal Platteland en de verdere uitwerking hiervan (zie bijgevoegde
toelichting Samenhangende aanpak transities in het landelijke gebied).
Het IBP gaat uit van de gezamenlijkheid van de partijen, die vanuit hun eigen rol en
verantwoordelijkheden een betekenisvolle bijdrage leveren. Samen optrekken is wat we delen.
Daarom is het van belang dat we de urgentie van de transities erkennen en open dilemma's en
knelpunten delen om gezamenlijk te bekijken wat nodig is om verder te komen.
We geven gezamenlijk sturing aan een gemeenschappelijke agenda en maken afspraken over de
inrichting van het vervolgproces, de bestuurlijke regie en wijze van meerjarig interbestuurlijk werken
en organiseren.
Om de onder 1. genoemde transitieopgaves te realiseren is een samenhangende, gebiedsgerichte
aanpak noodzakelijk. Wij starten in 15 kansrijke gebieden waar met partijen wordt gekeken naar de
gezamenlijke opgave (zie bijgevoegd kaartbeeld waar de gebieden grof zijn aangeduid).
We werken met een open agenda met ruimte voor aanpassing en uitbreiding.
De werkwijze kenmerkt zich door partnerschap in twee gelijktijdige uitwerkingen, die elkaar in
wisselwerking kunnen en moeten versterken:
a. Per gebied dynamisch programmeren: per gebied werken we als vier overheden met alle
betrokken partijen, met ondernemers en bewoners, zo snel mogelijk de inhoudelijke opgaves
uit inclusief crossovers met de andere IBP-thema's. We zetten die in de tijd uit, met daarbij
wat nodig is op het terrein van financiële inzet, wetgeving/experimenteerruimte, toezicht en
handhaving, kennis en onderzoek. In 2018 worden per gebied met alle relevante partijen de
financiële afspraken en inzet van overige instrumenten in een dynamische meerjarige
gebiedsagenda vastgelegd, zodat uitvoering z.s.m. kan starten.
b. Landelijk: we gaan als vier overheden de overkoepelende thema's uitwerken en
concretiseren: financiële inzet, wetgeving/experimenteerruimte, kennis en onderzoek, leren
en ervaringen delen.
LNV betrekt de andere relevante ministeries, opdat alle relevante ministeries zoveel mogelijk
eenduidig en proactief vanuit de gebiedsopgaven kijken naar beleid, regelgeving, financiële inzet en
experimenteerruimte ten behoeve van de opgaven in de gebieden.
Om gezamenlijk de resultaten van het IBP-VP te volgen en waar nodig bij te sturen, zal twee keer per
jaar een bestuurlijke bijeenkomst worden georganiseerd tussen de vier overheden.

Getekend juli 2018
De mingffi
7Várrlibouw, Natuur en Voe selkwaliteit

De voorzitter van dellnie van VlUte2:schanoen

I De vooriittar-van het Interprovinciaal Overleg
r

Portefeuillehouder Landelijk Gebied van de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten

Samenhangende aanpak transities in het landelijke gebied
GROTE TRANSITIES VRAGEN OM EEN SAMENHANGENDE AANPAK
Grote opgaven vragen om transitie
De komende decennia zijn er grote opgaven op het terrein van voedselproductie, klimaat, waterveiligheid,
circulaire economie, biodiversiteit en energie. Niet alleen mondiaal, maar ook regionaal hebben deze weerslag
in het leven en de kwaliteit van de directe leefomgeving van bewoners en gebruikers van het landelijk gebied.
De ontwikkelingen vragen om een transitie in de manier waarop we omgaan met de leefomgeving en zullen
ruimtelijk en sociaal/maatschappelijk een grote invloed hebben op Nederland.
Dat geldt in het bijzonder op het platteland, omdat daar de transities in belangrijke mate tot stand (zullen
moeten) komen en ook direct zichtbaar zijn in het landschap. Het landelijke gebied is geen 'leeg gebied' waarin
de niet-stedelijke functies worden gepland; het is een gebied met een grote economische, sociale, ecologische
en landschappelijke component. Een samenhangende aanpak van de transities is noodzakelijk om een
economisch vitaal, leefbaar en ecologisch duurzaam platteland te behouden en te versterken.
Een nieuwe aanpak
De opgaven in het landelijke gebied zijn complex en kennen een grote onderlinge samenhang. Hoewel de
afgelopen jaren veel taken en verantwoordelijkheden in het landelijke gebied bij decentrale overheden zijn
belegd en bevoegdheden scherp zijn afgebakend ('je bent ervan of niet'), is het besef dat de sectoren,
gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk elkaar nodig hebben •en elkaars partner zijn. Ook
maatschappelijke actoren nemen een steeds nadrukkelijkere rol bij de uitvoering. Voor hen is het belangrijk
dat de overheid zoveel mogelijk met één mond spreekt en overkomt als één overheid.
Vanuit die gedachte en vanuit de urgentie om nu aan de slag te gaan met deze transities, hebben de
decentrale overheden en het Kabinet afspraken gemaakt in het interbestuurlijke programma (IBP) over onder
meer 'Naar een Vitaal Platteland' en het Klimaatakkoord. Afspraken die niet op zichzelf staan, maar een
nadrukkelijke samenhang hebben met andere processen die op dit moment uitwerking krijgen, in ieder geval:
De visie die de Minister voorbereidt over haar beleidsdomein, met name landbouw en natuur
De uitwerking van het ruimtelijke instrumentarium in de nationale omgevingsvisie (NOVI) en in de
omgevingsvisies van provincies (POVI) en gemeenten (GOVI)
De ontwikkeling van het natuurbeleid (zoals de doorontwikkeling van het PAS en de vertaling van
aanbevelingen lerende evaluatie Natuurpact)
De ontwikkeling van het nieuwe Gemeenschappelijke Landbouwbeleid
Er is nu een urgentie om met de omschreven transities aan de slag te gaan. Om tot krachtige transities in het
landelijke gebied te komen, is het belangrijk dat deze processen een gelijke richting hebben en dat
instrumenten die daarin geregeld worden elkaar ondersteunen of aanvullen. Tegelijkertijd is het noodzakelijk
dat de.transities niet op papier, maar in de praktijk tot realisatie leiden en dat ook in de praktijk wordt
geëxperimenteerd met deze aanpak, Een aanpak gericht op concrete gebieden, waarbij ervaringen die worden
opgedaan ook benut kunnen worden in andere gebieden.
Naar een samenhangende uitwerking voor een vitaal landelijk gebied
De genoemde opgaven en transities zijn niet alleen fors; ze kunnen elkaar versterken of juist conflicterend zijn.
Een samenhangende aanpak is daarom essentieel. De uitvoering van de opgaven vraagt om een
samenhangende, regio specifieke benadering van landbouw, natuur, kwaliteit van de leefomgevingrrnilieu,
water en andere regionale opgaven.
Om het te illustreren: maatregelen die genomen worden in stalsystemen dragen niet alleen bij aan
milieucondities en de leefkwaliteit in de omgeving van die stallen, maar kunnen ook van belang zijn om de
klimaatdoelstelling te realiseren (vermindering uitstoot methaan). Kunnen kansen worden benut om naast een
'warme sanering' in veedichte gebieden het momentum te creëren om maatregelen te nemen die de kwaliteit
van de leefomgeving versterken. Kunnen landgebruiksmaatregelen in veenweide gebieden naast een
vermindering van CO2-uitstoot en de ontwikkeling van nieuwe verdienmodellen voor de landbouwsector ook
bijdragen aan versterking van biodiversiteit in deze gebieden. De samenhang tussen opgaven is dus groot.

Decentrale overheden pakken deze opgaven in eerste instantie op vanuit hun kerntaken (water, natuur en
ruimtelijke ordening). Vanuit die opgaven werken we samen met alle partijen aan een toekomstbestendig
landelijk gebied. Er zijn grote structuurverschillen tussen gebieden en de opgaven in deze gebieden, daarom is
een regionale aanpak noodzakelijk. De gebiedsgerichte aanpak kan ondersteunend zijn en leiden tot concrete
handelingsperspectieven, waarmee ook de doelen gerealiseerd kunnen worden t.a.v. bijvoorbeeld de
bodemstrategie.
Opgaven
In het 'startdocument interbestuurlijk programma' zijn gegeven de transities die spelen, opgaven op
hoofdlijnen beschreven. Belangrijke transities zijn de klimaat- en energietransitie, de verduurzaming van de
landbouw, de biodiversiteitsopgave, de toegenomen maatschappelijke aandacht voor gezond en veilig voedsel
en de nadrukkelijkere aandacht voor een gezonde leefomgeving die ook samenhangt met de demografische
ontwikkelingen in Nederland.
Deze opgave hebben uiteraard ook verbinding met andere onderdelen van het IBP, zoals regionale economie,
verduurzaming van de energievoorziening en / of verstedelijking. Deze opgaven hebben met name grote
invloed op de huidige landbouw en het landgebruik en hiermee op de economie (verdiencapaciteit) en
leefbaarheid van het platteland. Het meewerken aan toekomstbestendige verdienmodellen voor landbouw en
landgebruik en een goede leefbaarheid zijn daarmee onze overkoepelende, brede maatschappelijk opgaven.
De realisatie van een economisch vitaal, leefbaar en ecologisch duurzaam platteland is een traject van lange
adem. Daarom willen wij in kader van het IBP de komende jaren inzetten op structurele veranderingen in
gebieden waar deze opgaven samenkomen. Inzet is het op gang brengen van processen, waarmee de realisatie
van de lange termijn opgaven dichterbij komt.
Wij richten ons op een samenhangende aanpak van doelstellingen op het gebied van:
•
Duurzaam beheer van de bodem;
•
Duurzaam waterbeheer en waterveiligheid, inclusief klimaatadaptatie;
•
Klimaatmitigatie, waarbij het niet alleen gaat om het voorkomen van de uitstoot van broeikasgassen
vanuit de landbouw en de veeweidegebieden, maar ook om CO2-vastlegging in bodetris en bossen en
om duurzame opwekking van energie;
•
Ontwikkelen en inrichten van de circulaire economie, onder meer door het bevorderen van
kringlooplandbouw en het benutten van biomassa uit bossen en natuurgebieden;
Herstel biodiversiteit in natuurgebieden (o.a. door het verbeteren van de waterkwaliteit en kwantiteit
•
in en bij Natura2000-gebieden), op boerenland (inclusief agrobiodiversiteit) en elders in het landelijke
gebied;
Gezonde en veilige leefomgeving (o.a. asbest, geur, fijnstof, luchtkwaliteit);
•
•
Productie en afzet gezond voedsel, o.a. via regionale ketens; en
•
Economische dragers in het landelijk gebied, zoals:
o
Toekomstbestendige landbouw
o
Versterking recreatie en toerisme als onderdeel van de regionale economie
Onze inzet op deze opgaven draagt bij aan een economisch vitaal en leefbaar platteland. In concrete gebieden
zal een deel van het hierboven genoemde pakket van opgaven worden opgepakt. Onze inzet is dat de
transities in verschillende domeinen zorgen voor een goede landschappelijke en ruimtelijke kwaliteit.
Vertaling opgaven in gebieden
In hoofdlijnen zien we een viertal type gebieden waarin opgaven bij elkaar komen:
Veenweidegebieden: In deze gebieden is sprake van een combinatie van problematiek van bodemdaling, CO2uitstoot door veenoxidatie en waterhuishouding. De hiermee samenhangende vraag is op welke manieren
wordt een passend verdienmodel voor de landbouw en behoud en ontwikkeling van (van goed water
afhankelijke) natuur gerealiseerd?
Veedichte gebieden: Op de hoge zandgronden liggen, onder andere als consequenties van hoge veedichtheid,
uitdagingen op het gebied van milieucondities (bodem, water, lucht) en de kwaliteit van de leefomgeving.

Verduurzaming landbouw, gericht op bodem en water: Verduurzaming van de landbouw kan bijdragen aan
een beter waterbeheer, vasthouden van meer koolstof in de bodem en daarmee aan klimaatmitigatie en adaptatie. Natuur, landschap en burgers profiteren van deze verduurzamingsslag.
Natuur en samenleving: Natuuropgaven krijgen in samenhang met andere economische dragers, zoals
recreatie en toerisme en water- en klimaatopgaven vorm.
Hoewel deze gebieden ingestoken zijn vanuit de hierboven genoemde opgaven, wordt in alle gebieden
gewerkt aan verbinding van verschillende opgaven.
Uitwerking van de gemeenschappelijke open agenda
Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten zullen de beschreven transitieopgaven gezamenlijk aan moeten
pakken. Dat doen wij vanuit de eigen rol, maar ook vanuit het besef dat wij elkaar nodig hebben. Met een
gezamenlijke agenda Vitaal Platteland vertalen wij de lange termijndoelen naar tussendoelen in concrete
gebieden. Met een agenda met gebieden en projecten geven wij op gebiedsniveau invulling aan deze
transities. De focus is gericht op de inzet in de komende jaren (huidige jaar t/m 2022), de genoemde transities
zullen echter in een aanzienlijk langere tijdspanne tot realisatie komen.
De aanpak in deze gebieden moet ook leiden tot kennis/ervaring die in andere gebieden toegepast kan gaan
worden. We willen met deze agenda niet alleen concrete resultaten realiseren in de gebieden, maar ook meer
inzicht krijgen in de randvoorwaarden om deze resultaten te kunnen boeken, zoals verbeteringen in
regelgeving, extra experimenteerruimte, verdienmodellen die in andere gebieden toegepast kunnen worden.
Om agrariërs te helpen een nieuw perspectief te vinden voor een duurzame en houdbare landbouw willen we
op een gebiedsgerichte wijze innoveren. Dit wordt ondersteund door uitwerkingen op nationaal niveau. Het
helpt dat er een landelijke visie wordt opgesteld, waarbij helder wordt wat de Rijksinzet op landbouw en
natuur in de komende jaren zal zijn. Het klimaatakkoord geeft duidelijkheid over gezamenlijke opgaven en
maatregelen gericht op de klimaatopgave.
. We starten met de boven genoemde opgaven in 15 kansrijke gebieden. Het gaat om gebieden waar opgaven
bij elkaar komen en waar voldoende perspectief is om de komende jaren een betekenisvolle bijdrage te
leveren aan een stap in de transitie voor de lange termijn. Provincies hebben in deze uitwerking het initiatief
genomen om met partners op gebiedsniveau te onderzoeken hoe deze opgaven op gebiedsniveau opgepakt
kunnen worden. Voor de selectie van deze gebieden is een zestal criteria onderscheiden, te weten:
Er is een meerwaarde om met elkaar aan de slag te gaan. Partijen hebben elkaar nodig hebben (wat je
•
alleen kunt, vooral ook alleen blijven doen);
Waar nu al gebiedsproces loopt en energie zit bij partijen om aan de slag te gaan;
•
Het is praktisch uitvoerbaar in deze regeerperiode;
•
•
Er is een Multiplier-effect aanwezig;
•
Er is maatschappelijke urgentie;
De aanpak moet een effect hebben op de maatschappelijke doelstellingen die zijn benoemd
•
Het uitwerken en de uitvoering van de gebiedsafspraken doen provincies, gemeenten en waterschappen
samen met andere partijen. Dat betekent onder meer:
De opgaven worden gebiedsgericht aangepakt, dat betekent dat vergelijkbare opgaven in gebieden
een aanpak krijgen die past bij de partijen en problematiek in dat gebied
Waar partijen meerwaarde zien wordt verbreding naar overige maatschappelijke opgaven van
onderop gekoppeld
Voor de samenwerking zullen waar mogelijk bestaande uitvoeringsstructuren worden benut
In de praktijk is bij veel gebieden al een aanpak waarbij provincies, gemeenten en/of waterschappen
nauw betrokken zijn. Waar nodig wordt die samenwerking verder geïntensiveerd
In de gebiedsprogramma's wordt vanuit de IBP-gedachte samengewerkt en resultaten neergezet. Er is
ruimte om gaandeweg ideeën en oplossingsrichtingen in te brengen. Flexibiliteit in het gebiedsproces
is een randvoorwaarde

Om de opgaven in de gebieden op te kunnen pakken moeten de benodigde randvoorwaarden op orde zijn.
Zoals middelen, capaciteit en regelgeving. Ook zien we in de gebieden een aantal overkoepelende vragen, die
vanuit meerdere gebieden terugkomen, die programmatisch en in samenhang worden opgepakt:
1. Inzet van middelen (geld, capaciteit, procesvaardigheden) en instrumenten
2. Onderzoek, uitwisseling kennis en innovatie
3. Beleid, verbeteren regelgeving en experimenteerruimte
4. Faciliteren van het gezamenlijke leren
Aandacht voor toezicht/handhaving
In het IBP-onderdeel Vitaal Platteland is de gezamenlijke urgentie uitgesproken dat het, om van het landelijk
gebied te kunnen blijven genieten, noodzakelijk is dat alle betrokken actoren zorg dragen voor een goed
toezicht in het landelijk gebied. Het gaat daarbij om zaken als dumpingen van afval, asbest en drugs,
wildcrossen, stroperij e.d., waarbij steeds meer sprake is van agressief gedrag en verweving van (zware)
criminaliteit met functies in het landelijk gebied zoals de agrarische of recreatieve sector. Een samenhangende
aanpak met alle betrokken partijen en sectoren is essentieel. We verkennen de komende maanden op landelijk
niveau de mogelijkheden om inzet van alle actoren te verbeteren, zodat op regionaal niveau operationele
afspraken kunnen worden gemaakt.
Samenwerkingsafspraak
Het IBP gaat uit van de gezamenlijkheid van alle overheden, die vanuit hun eigen rol en verantwoordelijkheden
een betekenisvolle bijdrage leveren. We spreken af dat we samenwerken in de gebiedsaanpak, de voortgang in
de gebieden volgen, knelpunten oppakken en ook in gezamenlijkheid bekijken wat nodig is om verder te
komen. Dit is uitgewerkt in de hierboven benoemde samenwerkingsafspraken.

Gebieden IBP Vitaal Platteland

Ee4ipard
Natuur inclusieve landbouw
in Groningen
Fries Veen

bied

Drents Plateau

Salland-Twente

Holla
V

Achterhoek

De zuidwestelijke Delta's
Zuidoostelijke
Zandgronden

Veenweidegebieden
Veedichte gebieden
Natuur en Samenleving
Verduurzaming landbouw gericht op bodem en water

Heuvelland