OPINIE van mr.dr. T. (Teunis) van Kooten
Rondetafelgesprek d.d. 25 september 2019 inzake algehele plicht tot bedwelming van dieren
voorafgaand aan de slacht
RECHT OP GODSDIENSTVRIJHEID EN RITUELE SLACHT
Het (grond)recht op godsdienstvrijheid is vastgelegd in – onder andere – artikel 9 lid 1
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) en artikel 10 Handvest Europese
Unie (Hv EU). Daarin is expliciet verwoord het recht om (ook) religieuze geboden en
voorschriften toe te passen en te onderhouden.1 Het Europese Hof van Justitie (HvJ EU)
heeft - recent nog2 - uitgesproken dat de rituele slacht een uiting van de geloofsovertuiging
is. Deze valt rechtstreeks onder de bescherming van artikel 9 EVRM/10 HV Eu.3 Ook de
indiener van het wetsvoorstel lijkt dit met zoveel woorden te erkennen.4
Artikel 9 lid 2 EVRM/10 Hv EU geeft ook de mogelijkheid dit grondrecht te beperken:
daarvoor moet – in casu bij een verbod op ritueel (onverdoofd) slachten - aan een aantal
cumulatieve voorwaarden worden voldaan.5
Naast het vereiste dat dit in een wet moet worden vastgelegd moet de beperking van de
godsdienstvrijheid een specifiek, in het EVRM of Hv EU genoemd doel dienen: zie de
onderstreepte passage in noot 5. Dierenwelzijn is daarin niet genoemd. Weliswaar is
dierenwelzijn in het algemeen een legitiem doel - zoals er veel meer zijn - maar dit valt mijns
inziens niet onder die specifieke doeleinden. Overigens verschillen hierover de meningen in
de rechtsliteratuur.
Los daarvan is een dergelijke beperking mijns inziens niet noodzakelijk in een democratische
samenleving. De Staat heeft hierin minder beoordelingsvrijheid (margin of appreciation)
omdat (1) geen direct staatsbelang op het spel staat en (2) dit niet de kern van de
democratische samenleving raakt. Weliswaar is dierenwelzijn belangrijk maar het wel of niet
onverdoofd ritueel slachten verandert niet het functioneren van de democratische
samenleving.6
Een derde argument is dat in de wetgeving – zowel Europees als nationaal – reeds een
weging heeft plaatsgevonden tussen het – belang van – dierenwelzijn versus dat van het
1

Een ieder heeft recht op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst; dit recht omvat tevens de
vrijheid om van godsdienst of overtuiging te veranderen, alsmede de vrijheid hetzij alleen, hetzij met
anderen, zowel in het openbaar als privé zijn godsdienst te belijden of overtuiging tot uitdrukking te
brengen in erediensten, in onderricht, in practische toepassing ervan en in het onderhouden van
geboden en voorschriften. (onderstreping, TvK)
2
HvJ EU 29 mei 2018, EHRC 2018/187, C-426/16, ECLI:EU:C:2018:335, m.nt. A.J. Overbeeke
3
Rov. 45
4
Kamerstukken II 2018/19, 34908, 5, par. 2.5.2.
5
De vrijheid zijn godsdienst te belijden of overtuiging tot uiting te brengen kan aan geen andere
beperkingen worden onderworpen dan die die bij de wet zijn voorzien en in een democratische
samenleving noodzakelijk zijn in het belang van de openbare veiligheid, voor de bescherming van de
openbare orde, gezondheid of goede zeden of voor de bescherming van de rechten en vrijheden van
anderen. (onderstreping, TvK)
6
Zie ook G. van der Schyff, ‘Onverdoofd ritueel slachten getoetst aan het EVRM. Het Deense verbod
als Europees vraagstuk’, TRRB 2015(6), p. 64.

recht én belang op vrijheid van godsdienst. Dat heeft ertoe geleid dat een
uitzonderingsbepaling is opgenomen voor ritueel slachten.7 Daarmee wordt recht gedaan aan
het algemene uitgangspunt dat pas na bedwelming wordt geslacht maar óók dat om
religieuze redenen een uitzondering hierop mogelijk is. Wij zien voorbeelden van dergelijke
uitzonderingen op basis van de godsdienstvrijheid op meerdere plaatsen in de wetgeving
terug.8 Dan heeft dus al die weging tussen verschillende rechten en belangen
plaatsgevonden,
Een uitzonderingspositie voor gelovigen geeft hen overigens geenszins een ‘carte blanche’
ongecontroleerd hun eigen gang te gaan. Het is wel degelijk mogelijk dat de wetgever
bepaalde voorschriften – bijvoorbeeld van procedurele aard – geeft om zorgvuldigheid te
waarborgen. In casu kan dan worden gedacht aan aspecten als eisen aan de professionaliteit
van de slachter e.d.
In plaats van dergelijke eisen vanuit de wetgever, van hogerhand, op te leggen verdient het
doorgaans de voorkeur dat – naar goed Nederlands gebruik – in goed overleg met
belanghebbenden hierover afspraken worden gemaakt. Van oudsher gebeurt dat met
meerdere maatschappelijke (belangen)organisaties. Voor specifiek religieuze
aangelegenheden overlegt de overheid met bijvoorbeeld het CIO.9 In casu waren al
afspraken gemaakt met de slachtsector en religieuze organisaties in het Convenant
onbedwelmd slachten volgens religieuze riten10. Indien daartoe aanleiding bestaat, ligt het
dan juist voor de hand om te overleggen over aanpassing daarvan, eventueel door daarbij
ook dierenwelzijnsorganisaties te betrekken.
Een algeheel verbod op onverdoofd ritueel slachten lijkt tot slot de pluriformiteit van de
samenleving – een uitgangspunt bij het EVRM – te bedreigen. De overheid heeft namelijk de
opdracht – volgens vaste jurisprudentie van het EHRM – om als zogenoemde ‘neutral
organizer’ het samenleven van verschillende minderheden mogelijk te maken en die
minderheden de mogelijkheid te geven hun grondrechten effectief te kunnen uitoefenen.11
Daaronder valt ook het volgens een religieuze rite slachten van dieren. Het niet toestaan
daarvan zou een vorm van indirecte discriminatie impliceren: feitelijk worden door deze
maatregel twee bevolkingsgroepen getroffen waarbinnen de rituele slacht wordt
gepraktiseerd.

7

Artikel 4 lid 4 van de Verordening (EG) nr. 1099/2009 van de Raad van 24 september 2009 inzake
de bescherming van dieren bij het doden en artikel 2.10 lid 4 Wet dieren.
8
Bijvoorbeeld bij de uitzondering van het geestelijk ambt in het arbeidsrecht (artikel 7:671 lid 1 sub f
BW, de positie van kerkgenootschappen (artikel 2:2 BW), een vrijstelling van de leerplicht (artikel 5
sub b Lpw), gelijkebehandelingswetgeving (artikel 3 Awgb) en een uitzondering bij de
verzekeringsplicht (artikel 18 lid 1 WAM).
9
Interkerkelijk Contact in Overheidszaken.
10
Convenant onbedwelmd slachten volgens religieuze riten, Stcrt 2012, 13162..
11
Zie onder meer T. van Kooten, Het kerkgenootschap in een neutrale staat. Een verkenning en
analyse van de positie van het kerkgenootschap binnen de Nederlandse rechtsorde (diss. Amsterdam
VU), Den Haag: Boom juridisch 2017 en B.P. Vermeulen, ‘Freedom of thought, conscience and
religion’, in: P. van Dijk e.a. (red.), Theory and Practice of the European Convention on Human Rights,
Antwerpen: Intersentia 2006, p. 766.