Jaarbericht 2021
Procesvertegenwoordiging
Hof van Justitie van de EU

caal recht | Handvest | Institutioneel recht | Intellectuele eigendom | Landbouw | Mededinging | Milieu | Telecom | Procesrecht | Vervoer | Sociaal recht |

onAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgier
apeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairo
ohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMosc
wPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunich
agueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBa
kokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIsl
mabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSa
oséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSant
DomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJa
iroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiVienna
twerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBud
estDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabu
uscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamari
SydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgrad
erlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLj
ljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDam
cusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaK
laLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSing
oreVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkop
VallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBr
slavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulN
YorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTel
ivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeCh
YangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonA
ersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkara
iroDohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKiev
oscowPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaM
ichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgToro
oBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHel
kiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLu
daSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRo
eSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoR
DeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallahShanghai
ennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVancouverAth
sBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzh
KabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiP
amariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagu
elgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingC
onouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCar
asDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberr
DhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilan
batSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPr
oriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoli
makoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavana
anbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOslo
hranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSanti
oDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWas
ngtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilni
AnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresD
linKievMoscowPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaK
mpalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasb
rgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeiru
ernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenL
donLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbon
adridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwai
aputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallah
anghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVanc
verAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrussels
angzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNe
DelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiT
HagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaCho
qingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisA
baCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmman
nberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKiga
MilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMu
baiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockhol
TripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogot
HavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHong
ngOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFran
coSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSao
uloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRiga
oulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBue
sAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBuchares
enevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiP
sStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTi
naBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCop
hagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDak
LisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaa
KuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiR
mallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPeters
rgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBak
russelsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJ
artaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOtta
aTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagreb
ujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingt

Jaarbericht 2021
Procesvertegenwoordiging
Hof van Justitie van de EU
Inbreng van de Nederlandse regering

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Inhoudsopgave
Voorwoord6
Hoofdstuk 1:
Procesvertegenwoordiging bij het Hof van Justitie van de EU

10

Plaats en bezetting
11
Zaakbehandeling11
Totstandkoming van de Nederlandse inbreng: de ICER-H
11
Procedures voor het Hof en het Gerecht
12
- Prejudiciële zaken
12
- Prejudiciële spoedprocedure en versnelde procedure
13
- Rechtstreekse zaken
13
- Advieszaken14
De Raadswerkgroep Hof van Justitie
14
Het EU-Agentennetwerk
14
Kennisoverdracht15

Hoofdstuk 2
Uitspraken van het Hof van Justitie, het Gerecht en het EVA-Hof
16
Asiel en Migratie
17
Associatierecht21
Beroepskwalificaties22
Burgerschap23
Burgerlijke en handelszaken
24
Consumentenbescherming24
Douane25
Fiscaal recht
26
Gegevensbescherming28
Investeringsbescherming28
Landbouw en visserij
29
Milieu30
Rechtsstaat32
Sancties33
Sociaal recht
35
Sociale zekerheid
37
Staatssteun39

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Strafrecht40
Telecom42
Vrij verkeer – Diensten
44
Vrij verkeer – Goederen
45
Vrij verkeer – vestiging
46
Doorhalingen46

|6|

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

|7|

Voorwoord

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Voor u ligt het zestiende jaarbericht van de Nederlandse procesvertegenwoordiging bij het Hof van Justitie van de Europese Unie. Het jaarbericht
geeft de inbreng van de Nederlandse regering weer in zaken die in 2021 door
het Hof van Justitie, het Gerecht en het EVA-Hof (de Europese hoven) zijn
afgedaan. De Europese hoven waarborgen de eerbiediging van het recht van
de Unie voor ongeveer 450 miljoen burgers en hun rechtspraak kan invloed
hebben op het Nederlandse recht en beleid. Om die reden brengt de
Nederlandse regering actief haar visie naar voren in zaken bij de Europese
hoven.
De Nederlandse regering heeft in 62 zaken die de Europese hoven in 2021
hebben afgedaan een bijdrage geleverd. Van de in totaal 54 prejudiciële
uitspraken waarin de Nederlandse regering schriftelijke opmerkingen heeft
ingediend, zijn er 15 gewezen naar aanleiding van verwijzingsuitspraken van
Nederlandse rechters. De Nederlandse regering heeft in één zaak beroep
ingesteld en heeft in 7 rechtstreekse zaken geïntervenieerd aan de zijde van
één van de hoofdpartijen bij het geschil. Het oordeel van de Europese hoven
van de in dit jaarbericht besproken zaken komt in ruime meerderheid
overeen met het door de Nederlandse regering ingebrachte standpunt.
In 2021 waren ook nog steeds de gevolgen van de COVID-19 crisis merkbaar
bij de Europese hoven. De negatieve reisadviezen in de verschillende
lidstaten leidde er onder meer toe dat partijen niet altijd konden afreizen
naar Luxemburg. In dat licht heeft het Hof het mogelijk gemaakt dat
partijen via videoconferentie konden deelnemen aan de mondelinge
behandeling in Hofzaken. Ook in 2021 heeft Nederland op deze wijze een
aantal keer aan een zitting van het Hof deelgenomen.
De COVID-19 crisis heeft in 2021 ook zijn sporen nagelaten in de rechtspraak: op verzoek van Ryanair vernietigde het Gerecht de goedkeuring door
de Europese Commissie (de Commissie) van de door Nederland, vanwege de
COVID-19 crisis, aan KLM verleende steun. Vanwege de grote implicaties van
de vernietiging gaf het Gerecht evenwel de Commissie de gelegenheid de
geconstateerde gebreken te herstellen door binnen twee maanden een
nieuw besluit vast te stellen.

|9|

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Verder heeft het Hof in 2021 wederom een aantal belangrijke uitspraken
gedaan over het beginsel van de rechterlijke onafhankelijkheid en de
rechtsstaat (rule of law). Deze uitspraken hadden onder meer betrekking op
Roemeense hervormingen op het gebied van de rechterlijke organisatie
(zaak C-83/10 e.a.), en de Poolse tuchtregeling voor rechters (zaak C-791/19).
Hoewel het Hof veelal in lijn met de Nederlandse inzet uitspraak doet, moet
Nederland soms ook verliezen incasseren. Zo verwierp het Hof het door
Nederland ingestelde beroep tegen het door de Raad en het Europees
Parlement ingestelde verbod op pulsvisserij (zaak C-733/19).
Dit jaarbericht is in twee hoofdstukken ingedeeld. Het eerste hoofdstuk
geeft een overzicht van de werkzaamheden van de Nederlandse procesvertegenwoordiging in Luxemburg. Het tweede hoofdstuk bevat een nadere
toelichting op de uitspraken in zaken waaraan Nederland heeft
deelgenomen.
| 10 |

Wij hopen dat dit jaarbericht de Nederlandse inbreng in Hofzaken voor de
lezer inzichtelijk maakt. Mocht u naar aanleiding van dit jaarbericht vragen
en/of suggesties hebben dan stellen wij dit zeer op prijs. Deze vragen en/of
suggesties kunt u sturen naar DJZ-ER@minbuza.nl. Ook wijzen wij u graag
op de website van het Expertise Centrum Europees Recht van de afdeling
Europees recht van het ministerie van Buitenlandse Zaken voor meer
informatie over Unierechtelijke vraagstukken (www.minbuza.nl/ecer).
Den Haag, 3 juni 2022

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Namens de gemachtigden bij het Hof van Justitie en het EVA-Hof,

Mielle Bulterman, Hoofd van de afdeling Europees recht, ministerie van Buitenlandse
Zaken
Jurian Langer, Hoofd Hofcluster
Marianne Gijzen
Annemarie Hanje
Joost Hoogveld
Pauline Huurnink
Michelle de Ree
Charlotte Schillemans
Siemen van Ditmarsch, Secretaris ICER-H
Awesta Rassa, Griffier
Marie Vesayt, Griffier
Zandria Pattiiha, Paralegal
| 11 |

Hoofdstuk 1:
Procesvertegenwoordiging bij
het Hof van Justitie van de EU

Jaarbericht 2020 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Plaats en bezetting
Nederland is een actieve lidstaat bij de Europese hoven. De procesvoering
namens de Nederlandse regering bij de Europese hoven wordt uitgevoerd
door het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Zaakbehandeling
Momenteel zijn acht juristen bij de afdeling Europees recht van de Directie
Juridische Zaken (DJZ/ER) bij het ministerie van Buitenlandse Zaken
gemachtigd om in Luxemburg op te treden namens de Nederlandse
regering. Deze gemachtigden, ook wel ‘agenten’ genoemd, maken deel uit
van het Hofcluster. Naast het Hofcluster bestaat DJZ/ER uit een Adviescluster
en het Expertisecentrum Europees Recht (ECER). Het hoofd van de afdeling
Europees recht is samen met het hoofd van het Hofcluster verantwoordelijk
voor de coördinatie van de procesvoering. Samen met de andere agenten
treden zij regelmatig op namens de Nederlandse regering in zaken bij de
Europese hoven. Het Hofcluster wordt ondersteund door een griffier. Deze
is belast met de registratie van de zaken, de stroom van processtukken van
en naar de hoven, en de distributie naar de verschillende departementen.
Het Hofcluster coördineert de voorbereiding en de formulering van het
standpunt van de Nederlandse regering voor de Europese hoven in zowel
prejudiciële als rechtstreekse zaken. Deze zaken kunnen alle mogelijke
onderwerpen van het Europese recht beslaan.

Totstandkoming van de Nederlandse inbreng: de ICER-H
Beslissingen over deelname aan een procedure bij de Europese hoven
worden genomen in de Interdepartementale Commissie Europees Recht
– Hofzaken (ICER-H). De ICER-H is een vaste interdepartementale werkgroep
waarin alle departementen zijn vertegenwoordigd. De ICER-H komt elke
twee weken bijeen en wordt voorgezeten door het hoofd van de afdeling
Europees recht of het hoofd van het Hofcluster. Tijdens deze vergaderingen
worden de bij de Europese hoven aanhangige zaken en de door deze hoven
gedane uitspraken beoordeeld op hun relevantie en mogelijke gevolgen
voor Nederland. Het Hof heeft in 2021 772 zaken afgedaan, waarvan 567
prejudiciële zaken. Het Gerecht heeft in 2021 951 zaken afgedaan.

| 13 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Een reden voor een Nederlandse inbreng in een bepaalde zaak kan
bijvoorbeeld zijn gelegen in de mogelijke gevolgen van een uitspraak voor
de Nederlandse regelgeving of het Nederlandse beleid. Ook mogelijke
financiële consequenties of het streven naar beïnvloeding van bepaalde
Europese rechtsontwikkelingen in een door Nederland wenselijk geachte
richting kunnen redenen zijn om in een zaak te interveniëren.

Procedures voor het Hof en het Gerecht

| 14 |

Prejudiciële zaken
In een prejudiciële zaak stelt een nationale rechter het Hof een vraag over
de uitleg van het Unierecht. Deze procedure, die wordt geregeld in artikel
267 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU),
beoogt een doeltreffende en uniforme toepassing van het Europese recht te
waarborgen, zodat een verschil in uitleg van het Unierecht in diverse
lidstaten wordt voorkomen. In deze procedure stelt de nationale rechter
een prejudiciële vraag in een zogenoemde verwijzingsuitspraak. De term
‘prejudicieel’ duidt erop dat de uitspraak van het Hof over de gestelde vraag
voorafgaat aan de eindbeslissing van de nationale rechter. Op deze
prejudiciële vraag geeft het Hof antwoord in de vorm van een arrest of met
redenen omklede beschikking. De nationale rechter past vervolgens de
gegeven uitleg toe op het nationale geschil. Aan de prejudiciële procedure
kunnen de betrokken nationale procespartijen, de lidstaten en de
EU-instellingen deelnemen door hun standpunt over de gestelde vragen
kenbaar te maken aan het Hof. Alle nationale verwijzingsuitspraken worden
door het Hof aan het Hofcluster van de afdeling Europees recht toegestuurd.
Deze uitspraken worden vervolgens in de ICER-H beoordeeld op een
eventueel Nederlands belang. Is er een belang voor Nederland, dan wordt
besloten tot deelname aan de procedure voor het Hof.
De prejudiciële procedure kent in beginsel twee fasen: de fase van de
schriftelijke opmerkingen en die van de mondelinge behandeling oftewel
de zitting. Zaken kunnen evenwel zonder zitting worden afgedaan.
Lidstaten kunnen zowel in zaken van eigen bodem als in zaken afkomstig
uit andere lidstaten opmerkingen indienen. De Nederlandse regering dient
in beginsel altijd opmerkingen in bij prejudiciële zaken die het gevolg zijn
van verwijzingsuitspraken van de Nederlandse rechters.

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Prejudiciële spoedprocedure en versnelde procedure
De gemiddelde looptijd van een zaak bij het Hof is ongeveer 15 maanden.
De prejudiciële spoedprocedure en de versnelde procedure kunnen, bij
wijze van uitzondering, deze duur aanmerkelijk verkorten. Op 1 maart 2008
is de prejudiciële spoedprocedure, de zogenaamde Procédure Préjudicielle
d’Urgence (PPU), in werking getreden. Volgens deze procedure, vastgesteld in
artikel 107 van het procesreglement van het Hof, kan een nationale rechter
het Hof verzoeken om een spoedbehandeling van een prejudiciële
verwijzing wanneer er vragen aan de orde zijn die betrekking hebben op
politiële en justitiële samenwerking in strafzaken of op visa, asiel en
migratie (deel III, titel V, VWEU). In deze procedure kunnen uitsluitend de
nationale procespartijen, de EU- instellingen en de lidstaat van de verwijzingsuitspraak deelnemen aan de schriftelijke fase. De overige lidstaten
kunnen wel deelnemen aan de mondelinge behandeling. In 2021 heeft het
Hof 3 uitspraken gedaan in een prejudiciële spoedprocedure waarbij
Nederland betrokken was.
| 15 |

Naast de spoedprocedure is er de mogelijkheid voor het Hof om een zaak
versneld te behandelen. Deze versnelde procedure is verankerd in artikel 105
van het procesreglement van het Hof. Dit is de zogenaamde Procédure
Préjudicielle Accélérée (PPA). In deze procedure kunnen alle lidstaten aan
de schriftelijke fase meedoen. In 2021 heeft de Nederlandse regering aan
één PPA zaak meegedaan.
Rechtstreekse zaken
Nederland kan in rechtstreekse zaken optreden als partij of als interveniënt.
Als partij kan Nederland zowel optreden in de hoedanigheid van verzoeker
als in de hoedanigheid van verweerder. Nederland kan in rechtstreekse
zaken als verzoeker optreden middels een beroep tot nietigverklaring
krachtens artikel 263 VWEU. Vaak betreffen deze zaken een beroep tegen een
Commissiebesluit dat is gericht aan Nederland, bijvoorbeeld met betrekking tot staatssteun. Deze beroepen worden in de regel door het Gerecht
behandeld. Hoger beroep is doorgaans mogelijk bij het Hof. In 2021 is in
één directe zaak uitspraak gedaan waarin Nederland partij was.
Nederland kan zich ook als interveniënt voegen in een zaak tussen derde
partijen (particulieren, lidstaten, instellingen). Een interventie dient altijd
plaats te vinden ter ondersteuning van een van de partijen. De mogelijkheid

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

voor een interveniënt in een rechtstreekse procedure om eigen punten op
te werpen is beperkt. Om die reden wordt door de lidstaten selectief gebruik
gemaakt van deze interventiemogelijkheid. In 2021 zijn 7 uitspraken gedaan
in directe zaken met Nederland als interveniënt.
Ook rechtstreekse procedures kennen in de regel twee fasen: een schriftelijke en een mondelinge. De schriftelijke fase bestaat in de regel uit twee
ronden. In de eerste ronde maken de partijen hun zienswijze bekend in een
verzoekschrift of verweerschrift. In de tweede schriftelijke ronde doen
partijen dit middels repliek of dupliek.

| 16 |

Advieszaken
Op grond van artikel 218, lid 11, VWEU kunnen de lidstaten, het Europees
Parlement, de Raad en de Commissie bij het Hof advies inwinnen over de
verenigbaarheid van een beoogde internationale overeenkomst met de
EU-Verdragen. Deze advisering door het Hof betreft vooral de verdeling van
de bevoegdheden tussen de EU en de lidstaten. In een dergelijke adviesprocedure kunnen zowel lidstaten als instellingen interveniëren om hun visie
naar voren te brengen. Advieszaken doen zich niet elk jaar voor.

De Raadswerkgroep Hof van Justitie
In deze Raadswerkgroep vinden de onderhandelingen plaats over
onderwerpen die het Hof aangaan. De Nederlandse inbreng in deze
Raadswerkgroepen wordt geleverd door medewerkers van het Hofcluster in
samenwerking met de collega’s van de (beleids-)Directie Integratie Europa
(DIE) en de juridisch adviseur van de Permanente Vertegenwoordiging van
Nederland bij de EU. De Nederlandse instructies voor de onderhandelingen
worden afgestemd in de ICER-H. In 2021 hebben er geen bijeenkomsten van
de Raadswerkgroep Hof van Justitie plaatsgevonden.

Het EU-Agentennetwerk
Het Hofcluster participeert actief in het netwerk van agenten waaraan alle
EU-lidstaten deelnemen. Dit informele netwerk is op Nederlands initiatief
in 2002 opgericht. Er wordt binnen het netwerk (elektronisch) informatie
uitgewisseld over lopende zaken. Daarnaast biedt het netwerk de gelegenheid om het optreden van de verschillende lidstaten in zaken te

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

coördineren.
Eén-à tweemaal per jaar komen alle agenten uit de verschillende lidstaten
bijeen. De Nederlandse regering wordt daarbij doorgaans vertegenwoordigd
door het hoofd van de afdeling Europees recht en het hoofd van het
Hofcluster. Vanwege de COVID-19 crisis zijn de agentenbijeenkomsten in
Berlijn en Ljubljana digitaal gehouden.
Daarnaast vinden soms bijeenkomsten in Brussel plaats ter coördinatie van
standpunten in aanloop naar een zitting waaraan meerdere lidstaten, en
soms ook de EU-instellingen, deelnemen.

Kennisoverdracht
Het Hofcluster maakt deel uit van de afdeling Europees recht. Deze afdeling
is een kennisafdeling die ten dienste staat van het Nederlandse overheidsbeleid. Medewerkers van de afdeling verzorgen regelmatig lezingen en
cursussen bij andere departementen en uitvoerende diensten. Leden van
het Hofcluster verzorgen ook regelmatig cursussen over de Hofpraktijk en
lezingen over de ontwikkelingen in het Unierecht, bijvoorbeeld aan
universiteiten, de Academie voor Wetgeving en rechtbanken.
Er bestaan verschillende mogelijkheden om stage te lopen bij het
Hofcluster. Zo bestaat de gelegenheid om de buitenstage van de opleiding
tot rechter door te brengen bij het Hofcluster. Daarnaast kunnen studenten
een stage lopen bij DJZ/ER om zo kennis te maken met de procesvoering bij
de Europese hoven. In 2021 hebben 5 studentenstagiairs op de afdeling
meegewerkt.

| 17 |

Hoofdstuk 2
Uitspraken van het Hof van
Justitie, het Gerecht en het
EVA-Hof

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Asiel en migratie
Arrest van het Hof van 14 januari 2021, zaak C-441/19, Staatssecretaris van Justitie en
Veiligheid, (Rechtbank Den Haag, zittingsplaats 's-Hertogenbosch, Nederland)
TQ is een onbegeleide minderjarige asielzoeker uit Guinee, tegen wie
Nederland een terugkeerbesluit op grond van de terugkeerrichtlijn
(2008/115) heeft uitgevaardigd. Hij kan echter voorlopig niet terug naar
Guinee omdat er geen adequate opvang voor hem is. TQ kwam ook niet in
aanmerking voor het speciale beleid dat Nederland voert ten aanzien van
onbegeleide minderjarige asielzoekers die bij het doen van hun eerste
verblijfsaanvraag jonger waren dan 15 jaar. Voor deze groep wordt eerst
gekeken of zij in aanmerking komen voor een verblijfstitel in het kader van
het zogenoemde ‘buitenschuldbeleid’. In dit verband wordt ook getoetst of
er opvang is in het land van terugkeer. Het Hof oordeelt dat Nederland dit
onderscheid op basis van leeftijd niet mag maken. Bovendien mag een
lidstaat alleen een terugkeerbesluit tegen een onbegeleide minderjarige
asielzoeker nemen nadat is vastgesteld dat de minderjarige in het land van
herkomst kan rekenen op adequate opvang. Als een lidstaat zich ervan
overtuigd heeft dat die opvang aanwezig is, mag niet gewacht worden met
de verwijdering van de onbegeleide minderjarige asielzoeker tot hij de
leeftijd van 18 jaar heeft bereikt. Deze uitspraak komt niet overeen met het
standpunt van Nederland.
Arrest van het Hof van 24 februari 2021, zaak C-673/19, M e.a. (Raad van State, Nederland)
M heeft in Nederland asiel aangevraagd. Zijn aanvraag is afgewezen, omdat
hij eerder de vluchtelingenstatus in Bulgarije heeft verkregen. Verder heeft
M het bevel gekregen om Nederland te verlaten en naar Bulgarije te
vertrekken. Wegens de weigering daar gevolg aan te geven is hij in bewaring
gesteld. De Raad van State wil weten of dat mocht, nu tegen M geen formeel
terugkeerbesluit is genomen. Ja, antwoordt het Hof. Het Unierecht staat
hier niet aan in de weg. Een dergelijke situatie wordt niet geregeld door de
terugkeerrichtlijn, zodat die richtlijn geen toepassing heeft. Datzelfde geldt
voor het Handvest. Bij de gedwongen overbrenging en de inbewaringstelling
moeten wel de grondrechten van het EVRM en het Vluchtelingenverdrag
volledig worden geëerbiedigd. De uitspraak is in lijn met het Nederlandse
standpunt.

| 19 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 20 |

Arrest van het Hof van 4 maart 2021, zaak C-193/19, Migrationsverket (Zweden)
Artikel 25 van de Schengenuitvoeringsovereenkomst (SUO) vereist dat een
lidstaat voorafgaand aan de afgifte van een verblijfstitel het
Schengeninformatiesysteem (SIS) raadpleegt. Als de betrokken derdelander
gesignaleerd staat, kan een verblijfsvergunning alleen worden afgegeven
wegens ‘ernstige redenen’ , zoals humanitaire overwegingen of internationale
verplichtingen. Centrale vraag in deze zaak is of artikel 25 SUO in de weg
staat aan de afgifte van een verblijfsvergunning aan een derdelander met
het oog op gezinshereniging, wanneer die derdelander gesignaleerd staat in
het SIS en hij zijn identiteit niet kan aantonen met een geldig reisdocument. Het Hof wijst erop dat artikel 25 SUO geen materiële eisen stelt aan de
binnenkomst of het verblijf in Schengengebied en dus ook geen eisen stelt
met betrekking tot de vaststelling van de identiteit van een derdelander.
Verder oordeelt het Hof dat de ernstige redenen, zoals bedoeld in artikel 25
SUO, ook redenen in verband met de bescherming van het gezinsleven
kunnen omvatten. In dat licht concludeert het Hof dat artikel 25 SUO zich
niet verzet tegen de afgifte, verlenging of vernieuwing van een verblijfstitel
met het oog op gezinshereniging van een in het SIS-gesignaleerd persoon
zoals in het hoofdgeding. Deze uitkomst sluit aan bij de Nederlandse
inbreng in deze zaak.
Arrest van het Hof van 15 april 2021, zaak C-194/19, État Belge (België)
De Palestijns staatsburger H.A. diende in België een asielverzoek in. De
Belgische autoriteiten besloten echter, na instemming door de Spaanse
autoriteiten, tot overdracht van H.A. aan Spanje. In beroep tegen dit besluit
voerde H.A. aan dat zijn broer inmiddels ook in België verbleef en dat zijn
verzoek nu gezamenlijk met dat van zijn broer moest worden onderzocht.
De verwijzende rechter vraagt het Hof om te verduidelijken of het recht op
een effectief rechtsmiddel, zoals bedoeld in artikel 27 van de Dublin
III-verordening (verordening 604/2013) in samenhang of los van artikel 47
van het Handvest, inhoudt dat de nationale rechter rekening moet houden
met gegevens die dateren van na het besluit tot Dublin-overdracht. De
Nederlandse regering betoogde dat de nationale rechter bij de beoordeling
van een overdrachtsbesluit rekening moet kunnen houden met gegevens
die dateren van na dat besluit, wanneer dit beslissend is voor de juiste
toepassing van de Dublin III- verordening. In deze zaak is echter het feit dat
de meerderjarige broer in België verbleef niet beslissend, omdat deze broer
geen gezinslid is in de zin van de Dublin III-verordening, aldus de

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Nederlandse regering. Het Hof bevestigt deze punten, maar voegt daaraan
toe dat lidstaten moeten voorzien in een specifiek rechtsmiddel dat in de
praktijk waarborgt dat de betrokkene niet aan een andere lidstaat wordt
overgedragen wanneer een omstandigheid, die dateert van na het overdrachtsbesluit, aan de tenuitvoerlegging van dit besluit in de weg staat. De
uitspraak is in lijn met het Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van 3 juni 2021, zaak C-546/19, Westerwaldkreis (Duitsland)
Aan derdelander BZ is om redenen van openbare orde een inreis- en
verblijfsverbod opgelegd. Een terugkeerbesluit is echter niet aan hem
opgelegd. Door een passage in het terugkeerhandboek twijfelt de Duitse
verwijzende rechter of dit besluit om ‘niet-migratiegerelateerde’ redenen
onder de terugkeerrichtlijn valt. Het Hof oordeelt dat de werkingssfeer van
de richtlijn uitsluitend wordt bepaald door de situatie van illegaal verblijf
waarin de derdelander zich bevindt. Welke redenen aan deze illegale situatie
ten grondslag liggen is niet relevant. Het terugkeerhandboek is een
aanbeveling van de Commissie die geen bindende kracht heeft en hier dus
niet aan af kan doen, aldus het Hof. Verder is het Hof van oordeel dat een
inreisverbod niet van kracht kan blijven als het terugkeerbesluit, waaraan
dit inreisverbod is gekoppeld, is ingetrokken. Het zou in strijd zijn met het
doel van de richtlijn om het bestaan van een dergelijke intermediaire status
van illegaal verblijvende derdelanders te dulden. Dit geldt evenzeer als de
betreffende derdelander niet kan worden verwijderd omdat het beginsel van
non-refoulement zich hiertegen verzet. Ook in die situatie geldt de plicht
een terugkeerbesluit vast te stellen tegen een illegaal verblijvende derdelander, waarna de verwijdering moet worden uitgesteld. Dit arrest komt
grotendeels overeen met de Nederlandse inbreng.
Arrest van het Hof van 10 juni 2021, zaak C-901/19, CF e.a. (Duitsland)
Verzoekers, Afghaanse staatsburgers en afkomstig uit de provincie
Nangarhar, hebben verzocht om subsidiaire bescherming in Duitsland. Hun
verzoeken zijn afgewezen. In het kader van de beroepsprocedure vraagt de
verwijzende rechter het Hof of verzoekers te vrezen hebben voor een ‘ernstige
en individuele bedreiging’ als gevolg van willekeurig geweld in het kader van
een gewapend conflict als bedoeld in artikel 15, onder c, van de kwalificatierichtlijn (2011/95). Het Hof overweegt ten eerste dat de vaststelling of sprake
is van een dergelijke bedreiging niet afhankelijk mag worden gesteld van de
voorwaarde dat de persoon die om subsidiaire bescherming verzoekt

| 21 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

aantoont dat hij specifiek wordt getroffen op grond van elementen die
eigen zijn aan zijn persoonlijke situatie. Ten tweede mag deze vaststelling
evenmin afhankelijk worden gesteld van één enkel kwantitatief criterium.
De in de Duitse rechtspraak ontwikkelde voorwaarde, dat de verhouding
tussen het aantal slachtoffers in het betrokken gebied en het totale aantal
personen dat de bevolking van dat gebied telt een bepaalde drempel
bereikt, kan daarom geen stand houden. Ten derde oordeelt het Hof dat alle
omstandigheden van het concrete geval globaal in aanmerking moeten
worden genomen bij die vaststelling, met name die omstandigheden die
kenmerkend zijn voor de situatie in het land van herkomst van de verzoeker.
De uitspraak is deels in lijn met het Nederlandse standpunt.

| 22 |

Arrest van het Hof van 10 juni 2021, zaak C-921/19, (Rechtbank Den Haag, zittingsplaats
’s- Hertogenbosch, Nederland)
In deze zaak hebben de Nederlandse autoriteiten het asielverzoek van een
Afghaan afgewezen, omdat zijn verklaringen gedeeltelijk ongeloofwaardig
zijn geacht. Het besluit tot afwijzing is daarna in rechte komen vast te staan.
Verzoeker heeft nadien een nieuw verzoek ingediend en wilde met nieuwe
documenten zijn eerdere relaas alsnog staven. Hij heeft daarbij originele
documenten overgelegd van de stukken die hij bij het eerdere asielverzoek
als kopie had overgelegd. De authenticiteit van die documenten kon echter
niet worden vastgesteld, zodat de staatssecretaris deze documenten
automatisch niet als nieuw element in de zin van artikel 40, lid 2, van de
procedurerichtlijn (2012/32) beschouwde. Volgens het Hof is deze praktijk in
strijd met het Unierecht. De beoordeling van het bewijsmateriaal bij een
eerste of een volgend verzoek om internationale bescherming mag van het
Hof niet van elkaar verschillen. Ook moeten de lidstaten met de verzoeker
samenwerken bij de beoordeling van de relevante elementen van een
volgend verzoek als de betrokkene documenten inbrengt waarvan de
authenticiteit niet kan worden vastgesteld. De uitspraak van het Hof is niet
in lijn met het Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van 9 september 2021, zaak C-18/20, Bundesamt für Fremdenwesen
und Asyl (Oostenrijk)
Nadat zijn eerste asielverzoek in Oostenrijk is afgewezen, wordt het
daaropvolgende verzoek van derdelander XY niet-ontvankelijk verklaard op
grond van het gezag van gewijsde. In de door XY aanhangig gemaakte
beroepsprocedure stelt de Oostenrijkse rechter vragen aan het Hof over

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

artikel 40 van de procedurerichtlijn betreffende ‘volgende verzoeken’. Het Hof
oordeelt ten eerste dat een volgend verzoek kan worden gebaseerd op zowel
elementen of bevindingen die nieuw zijn, omdat zij zich ná de beslissing
over het vorige verzoek hebben voorgedaan, als op elementen of bevindingen die nieuw zijn, omdat zij voor het eerst door de verzoeker zijn voorgelegd. Dit is in lijn met het Nederlandse standpunt. Anders dan door de
Nederlandse regering bepleit, oordeelt het Hof ook dat de behandeling ten
gronde van een volgend verzoek kan plaatsvinden in het kader van de
heropening van de vorige asielprocedure. Tot slot gaat het Hof in op artikel
40, lid 4, van de procedurerichtlijn. Die bepaling ziet op de situatie dat de
verzoeker buiten zijn toedoen bepaalde elementen of bevindingen niet in
de eerdere procedure heeft aangevoerd. Lidstaten kunnen bepalen dat enkel
in dat geval een volgend verzoek inhoudelijk wordt behandeld, aldus het
Hof, nu het gaat om een facultatieve bepaling die slechts effect kan sorteren
wanneer lidstaten deze omzetten in nationaal recht. Dit oordeel komt niet
overeen met de Nederlandse inbreng.
| 23 |

Associatierecht
Arrest van het Hof van 3 juni 2021, zaak C-194/20, BY/Stadt Duisburg (Duitsland)
Deze zaak gaat over een Turks gezin dat in Duitsland verblijft. De ouders
voldoen niet aan de voorwaarden voor een arbeidsvergunning op grond van
artikelen 6 en 7 van besluit 1/80 en kunnen hieraan geen recht op verblijf
ontlenen. De vraag is of de kinderen van het gezin een recht op verblijf
kunnen ontlenen aan artikel 9 van besluit 1/80, en of de ouders hieraan een
afgeleid recht op verblijf kunnen ontlenen. Artikel 9 van besluit 1/80 bevat
voor kinderen van Turkse werknemers een recht op gelijke behandeling bij
de toegang tot het onderwijs. Het Hof oordeelt dat voor een geslaagd
beroep op dit artikel aan twee voorwaarden moet zijn voldaan: de kinderen
moeten legaal bij hun ouders wonen en de ouders moeten legaal werken of
hebben gewerkt conform de voorwaarden van de artikelen 6 en 7 van besluit
1/80. Turkse kinderen van ouders die, zoals in deze zaak, niet voldoen aan
de voorwaarden van deze artikelen kunnen dus geen beroep doen op artikel
9 van besluit 1/80. Daarmee komt het Hof niet toe aan de vraag of dit artikel
een verblijfsrecht toekent aan de kinderen en de ouders. De Nederlandse
regering nam in deze zaak de positie in dat artikel 9 van besluit 1/80 geen
verblijfsrecht toekent aan kinderen en ook niet aan hun ouders.

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Beroepskwalificaties

| 24 |

Arrest van het Hof van 2 september 2021, zaak C-502/20, TP (België)
De Belgische TP heeft jarenlang in België het beroep van auto-expert
uitgeoefend. Vanaf 2014 woont hij in Luxemburg waar hij datzelfde beroep
uitoefent. Ook heeft hij vanaf die tijd nog enkele opdrachten in België
uitgevoerd. In 2015 is TP door de Belgische autoriteiten verzocht om zich in
te schrijven op de lijst van vaste auto-experts om zijn situatie in België te
regulariseren. TP heeft dit geweigerd en verzocht om inschrijving in het
register van auto-experts die tijdelijk en incidenteel hun beroep in België
uitoefenen. Volgens de Belgische autoriteiten is dit laatste niet mogelijk,
omdat de eerdere uitoefening gedurende 25 jaar van het beroep van
auto-expert in de weg staat aan de erkenning van het tijdelijke en incidentele karakter van dezelfde werkzaamheid. TP zet namelijk een activiteit
voort die hij lange tijd in België heeft uitgevoerd. Het Hof oordeelt dat het
enkele feit dat TP in het verleden over een vestiging in België beschikte er
niet aan in de weg kan staan dat hij in de uitoefening van de vrijheid van
dienstverrichting zijn beroep nadien tijdelijk en incidenteel in België kan
uitoefenen. Ook kan de omstandigheid dat de diensten die een in een
andere lidstaat gevestigde beroepsbeoefenaar in de ontvangende lidstaat
verricht een zekere herhaling vertonen er niet aan in de weg staan dat zij in
de ontvangende lidstaat worden aangemerkt als ‘tijdelijk en incidenteel’, aldus
het Hof. Dit oordeel is in overeenstemming met de Nederlandse inbreng.
Arrest van het EVA-Hof van 25 maart 2021, zaak E-4/20, Tor-Arne Martinez Haugland and
others v The Norwegian Government (Noorwegen)
Dhr. Haugland en anderen hebben aan Hongaarse universiteiten een master
in de psychologie behaald en willen de hiermee verband houdende titels in
Noorwegen laten erkennen ter uitoefening van werkzaamheden als
psycholoog in Noorwegen. De Noorse autoriteiten weigeren dit omdat er
geen sprake is van onder meer het ‘hetzelfde beroep’ in de zin van artikel 14 van
de beroepskwalificatierichtlijn (2005/36). De verwijzende rechter twijfelt
hierover en stelt vragen aan het EVA-Hof. Die oordeelt dat beroepen niet
identiek hoeven te zijn om te vallen onder het begrip ‘hetzelfde beroep’. Per
zaak moet worden beoordeeld of de beroepsbeoefenaar vergelijkbare
activiteiten verricht als die in de lidstaat van ontvangst worden verricht. Bij
die beoordeling speelt de mogelijkheid tot aanvullende eisen geen rol,
aldus het EVA-Hof. Voor zover de betrokkenen geen beroep kunnen doen op

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

de kwalificatierichtlijn, kunnen zij via de artikelen 28 en 31 afdwingen dat
hun buitenlandse kwalificaties en ervaring worden gewogen om te bepalen
of zij als psycholoog mogen werken in Noorwegen, aldus het EVA-Hof. Dit
oordeel is grotendeels in lijn met de Nederlandse inbreng.
Arrest van het Hof van 8 juli 2021, zaak C-166/20, BB tegen Lietuvos Respublikos sveikatos
apsaugos ministerija (Litouwen)
BB heeft in het VK haar master in de farmacie behaald en zes maanden stage
gelopen in een apotheek. Daarna heeft ze nog zes maanden stage gelopen
in Litouwen. Om in het VK de beroepskwalificatie van apotheker te
verkrijgen, moet echter aldaar een stage van twaalf maanden worden
voltooid. Het Litouwse ministerie van Volksgezondheid heeft vervolgens
geweigerd de beroepskwalificatie van BB te erkennen, omdat zij in het VK
niet aan alle voorwaarden heeft voldaan. De verwijzende rechter vraagt zich
in dat licht af of de beroepskwalificatierichtlijn van toepassing is als de
kwalificaties in meerdere lidstaten zijn verkregen. Die vraag beantwoordt
het Hof ontkennend: enkel een aanvrager die een opleiding heeft genoten
die hem in de lidstaat van oorsprong in staat stelt een gereglementeerd
beroep uit te oefenen valt onder de werkingssfeer van het algemene stelsel
van erkenning van opleidingstitels. Dat er een richtlijn inzake onderlinge
erkenning van diploma’s is vastgesteld betekent echter niet dat de in het
VWEU erkende vrijheden niet van toepassing zijn, aldus het Hof. De
ontvangende lidstaat moet dus onder de artikelen 45 en 49 VWEU onderzoeken of de behaalde titels aldaar moeten worden erkend. Dit oordeel van het
Hof stemt overeen met de Nederlandse inbreng.

Burgerschap
Arrest van het Hof van 22 juni 2021, zaak C-719/19, Staatssecretaris van Justitie en
Veiligheid (Raad van State, Nederland)
Deze zaak vloeit voort uit vragen van de Raad van State over de verwijdering
van een Unieburger op grond van de artikelen 7 en 15 van de burgerschapsrichtlijn (2004/38). De betrokken Unieburger verblijft langer dan 3 maanden
in Nederland, maar hij heeft geen inkomsten uit arbeid noch een vaste
woon- en verblijfplaats. De autoriteiten hebben een verwijderingsbesluit
tegen hem genomen, omdat hij niet voldoet aan de vereisten van de
burgerschapsrichtlijn voor verblijf langer dan 3 maanden. Na verwijdering
verblijft hij slechts kortstondig in een andere lidstaat en keert terug naar

| 25 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Nederland. In Nederland claimt hij een nieuw verblijfsrecht op grond van
artikel 6 van de richtlijn voor verblijf korter dan 3 maanden. Het Hof
oordeelt dat een Unieburger tegen wie een verwijderingsbesluit is genomen
slechts opnieuw een verblijfsrecht op het grondgebied van het gastland
geniet wanneer hij zijn verblijf daadwerkelijk en effectief heeft beëindigd en
daarmee voldaan heeft aan het verwijderingsbesluit. De door de
Nederlandse regering voorgestelde termijn van minimaal 3 maanden
verblijf buiten de gastlidstaat heeft het Hof niet overgenomen. Wel is de
duur van het verblijf buiten het gastland bepalend om vast te stellen of het
verblijf in het gastland effectief en daadwerkelijk is beëindigd, aldus het
Hof. De uitspraak is grotendeels in lijn met het Nederlandse standpunt.

| 26 |

Arrest van het Hof van 14 december 2021, zaak C-490/20, V.M.A. (Bulgarije)
V.M.A. is een Bulgaarse vrouw die in Gibraltar is getrouwd met een Britse
vrouw. Zij hebben een dochtertje, dat in Spanje is geboren en dat, naar kan
worden aangenomen, de Bulgaarse nationaliteit heeft. De Spaanse
geboorteakte vermeldt beide moeders. Wanneer het gezin in Bulgarije een
geboorteakte voor de dochter aanvraagt – die met name nodig was voor
afgifte van een identiteitsbewijs –, wordt deze geweigerd. De Bulgaarse
autoriteiten achten de vermelding van twee ouders van gelijk geslacht in
een geboorteakte in strijd met de openbare orde, omdat in Bulgarije het
homohuwelijk niet is toegestaan. V.M.A. stapt naar de Bulgaarse rechter, die
het Hof vraagt of de weigering geoorloofd is onder de artikelen 20 en 21
VWEU en het recht op gezinsleven en het belang van het kind dat is
neergelegd in het Handvest. In lijn met het arrest Coman uit 2018 oordeelt
het Hof dat uit die bepalingen volgt dat het kind met elk van beide ouders
vrij moet kunnen reizen en verblijven in de lidstaten van de Unie. Bulgarije
moet het kind een identiteitsbewijs verstrekken en kan niet tegenwerpen
dat daarvoor eerst een Bulgaarse geboorteakte nodig is. De Spaanse
geboorteakte moet worden erkend en Bulgarije kan zich daarbij niet
beroepen op haar nationale identiteit. Het arrest komt overeen met het
Nederlandse standpunt.

Burgerlijke en handelszaken
Arrest van het Hof van 15 juli 2021, zaak C-30/20, RH tegen AB Volvo e.a. (Spanje)
De Europese Commissie heeft aan verweersters geldboetes opgelegd wegens
deelname aan een prijskartel. RH, gevestigd te Cordoba in Spanje, stelt dat

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

zij als gevolg van dit kartel teveel heeft betaald voor aangeschafte vrachtwagens en daardoor schade heeft geleden. Om die reden vordert zij van
verweersters schadevergoeding bij de verwijzende rechter. Volgens
verweersters is deze rechter echter onbevoegd om hierover te oordelen. Zij
stellen dat op grond van artikel 7, punt 2, van verordening inzake rechterlijke bevoegdheid (1215/2020) de bevoegde rechter wordt bepaald aan de
hand van de plaats waar het schadebrengende feit heeft plaatsgevonden en
dat in dit geval de mededingingsbeperkende regeling buiten Spanje tot
stand is gekomen. Het Hof komt tot het oordeel dat de internationale en
relatieve bevoegdheid om kennis te nemen van een dergelijk verzoek om
schadevergoeding berust bij de rechter in wiens rechtsgebied de onderneming, die stelt schade te hebben geleden, de betreffende goederen heeft
gekocht, dan wel wanneer de goederen op verschillende plaatsen zijn
gekocht, de rechter in wiens rechtsgebied de zetel van de onderneming is
gevestigd bevoegd is. Dit oordeel is in lijn met het Nederlandse standpunt.

Consumentenbescherming
Arrest van het Hof van 3 februari 2021, zaak C-922/19, Stichting Waternet (Hoge Raad,
Nederland)
Stichting Waternet is exclusief belast met de levering van drinkwater in de
gemeente Amsterdam. Toen MG een Amsterdamse woning betrok, meldde
hij zich niet als nieuwe bewoner bij Waternet. Hij kreeg facturen voor het
water dat hij verbruikte, maar betaalde niet. Waternet vorderde daarop
betaling. De kantonrechter oordeelde dat er een ‘ongevraagde levering’ was
en wees de vordering af. Waternet stelde cassatieberoep in. De Hoge Raad
stelt vragen over wanneer sprake is van oneerlijke handelspraktijken en
ongevraagde levering van drinkwater. Vraag is ook of een overeenkomst
geacht wordt te zijn gesloten tussen een drinkwaterbedrijf en een consument, wanneer de consument niet expliciet heeft ingestemd. Het Hof
oordeelt dat het aan de nationale rechter is om overeenkomstig het
nationale recht te beoordelen of rechtsgeldig een overeenkomst tot stand is
gekomen. Verder oordeelt het Hof dat het begrip ‘ongevraagde levering’ zich
niet uitstrekt tot een handelspraktijk van een drinkwaterbedrijf die erin
bestaat dat de openbare drinkwatervoorziening in stand wordt gehouden
wanneer een consument een eerder bewoonde woning betrekt. Hiervoor is
relevant dat de consument geen keuzevrijheid heeft in het kiezen van een
drinkwaterbedrijf, dat het drinkwaterbedrijf kostendekkende, transparante

| 27 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

en niet- discriminerende tarieven hanteert die gebaseerd zijn op het
drinkwaterverbruik, en dat de consument weet dat die woning is aangesloten op de drinkwatervoorziening en de levering niet gratis is, aldus het Hof.
De uitspraak is overeenkomstig het Nederlandse standpunt.

Douane

| 28 |

Arrest van het Hof van 3 juni 2021, zaak C-39/20, Jumbocarry Trading (Hoge Raad,
Nederland)
Jumbocarry Trading voert op 4 juli 2013 een partij porseleingoed in. Na een
controle blijkt dat het certificaat van oorsprong (Bangladesh) een vervalsing
is. De Nederlandse douane deelt daarom op 18 juli 2016 de openstaande
douaneschuld mee. Jumbocarry betoogt dat deze mededeling te laat is
gedaan, omdat er voor dit soort mededelingen een verjaringstermijn van
drie jaar geldt. Op 1 mei 2016 is echter een nieuwe regel ingevoerd, op grond
waarvan de verjaringstermijn 30 dagen voorafgaand aan de mededeling
wordt opgeschort. Die periode dient om de schuldenaar in de gelegenheid
te stellen zich te verdedigen tegen het voornemen van de douane om de
schuld mee te delen. Het Hof oordeelt dat de opschorting van de douaneschuld ook van toepassing is op douaneschulden die vóór 1 mei 2016 zijn
ontstaan. Hierbij is met name van belang dat op 1 mei 2016 de douaneschuld van Jumbocarry nog niet was verjaard of tenietgegaan. Jumbocarry
had derhalve bij de inwerkingtreding van de nieuwe regel nog geen
definitieve rechtspositie verworven over de verjaring van de schuld, aldus
het Hof. De uitkomst komt overeen met het Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van 10 juni 2021, zaak C-279/19, The Commissioners for Her Majesty’s
Revenue and Customs (Verenigd Koninkrijk)
De Britse douane heeft aan betrokkene een naheffingsaanslag voor accijns
opgelegd alsmede een boete, omdat hij een lading bier vervoerde zonder
dat hij over een geldig document beschikte waaruit bleek dat de overbrenging plaatsvond onder een accijnsschorsingsregeling. Betrokkene voerde
aan dat hij de goederen enkel voor een ander vervoerde en dat hij niet wist
dat de papieren niet in orde waren. Het Hof oordeelt dat een persoon die
voor rekening van een ander accijnsgoederen vervoert naar een andere
lidstaat en die fysiek in het bezit is van deze goederen op het tijdstip waarop
de accijns daarover verschuldigd wordt, op grond van richtlijn 2008/118 deze
accijns moet voldoen. Dit geldt ook als hij geen enkel recht of belang kan

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

doen gelden met betrekking tot die goederen en hij niet weet dat over die
goederen accijns is verschuldigd, aldus het Hof. Deze uitspraak komt
overeen met het Nederlandse standpunt.

Fiscaal recht
Arrest van het Hof van 20 januari 2021, zaak C-484/19, Lexel (Zweden)
In deze zaak gaat het om de vraag of een nationale regeling op grond waarvan
een in een lidstaat gevestigde vennootschap géén rente mag aftrekken die is
betaald aan een in een andere lidstaat gevestigde vennootschap die deel
uitmaakt van dezelfde groep van ondernemingen. De reden voor deze
rentebeperking is dat aangenomen wordt dat de schuld is gecreëerd omwille
van het verkrijgen van een aanzienlijk belastingvoordeel, terwijl die aanname
er niet is als beide vennootschappen in de eerste lidstaat gevestigd zouden
zijn, omdat zij in dat geval onder de bepalingen inzake groepsbijdragen
zouden vallen. Het Hof gaat daar niet in mee en oordeelt dat een dergelijke
nationale rentebeperking niet verenigbaar is met de vrijheid van vestiging. Dit
arrest is niet in lijn met het Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van 25 februari 2021, zaak C-403/19, Société Générale SA (Frankrijk)
Société Générale is de moedermaatschappij van een fiscale eenheid, die is
gevestigd in Frankrijk. Een van haar dochters verricht voor verschillende
partijen in Europa effectenleningtransacties en beheert aandelenmandjes in
het kader van fondsen. Over de dividenden uit deze transacties heeft de
dochtermaatschappij bronbelasting betaald in het VK, Italië en Nederland.
Vervolgens heeft zij die belasting verrekend met de in Frankrijk verschuldigde vennootschapsbelasting. De Franse nationale regeling stelt een limiet
voor verrekening tot het bedrag van de Franse vennootschapsbelasting die
over die inkomsten zou worden geheven. Société Générale betoogt dat dit
een ontoereikende verrekening is en in strijd met artikel 63 VWEU inzake
het vrij verkeer van kapitaal, omdat zij tot gevolg heeft dat transacties met
effecten van buitenlandse vennootschappen nadeliger worden behandeld
dan die van binnenlandse vennootschappen. Het Hof oordeelt dat de Franse
regeling niet in strijd is met het vrij verkeer van kapitaal. De lidstaten
hoeven bij het verlenen van een mogelijkheid tot verrekening niet de
volledige belastingheffing in de andere lidstaat te compenseren. Zij mogen
de compensatie beperken tot het bedrag aan vennootschapsbelasting over
de betrokken inkomsten dat deze lidstaat zelf bij heffing zou ontvangen,

| 29 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

aldus het Hof. Het arrest komt overeen met het Nederlandse standpunt.

| 30 |

Arrest van het Hof van 15 juli 2021, zaak C-241/20, BJ tegen Belgische Staat (België)
BJ is een Belgisch fiscaal ingezetene, die beroepsactiviteiten heeft uitgeoefend
in Luxemburg en daarnaast onroerende goederen bezit in België en
Luxemburg. Volgens BJ loopt hij belastingvoordelen mis door de volgorde
in de wijze van berekening ter voorkoming van dubbele belasting die de
Belgische belastingregeling voorschrijft. In geding is of onder meer artikel
45 VWEU zich verzet tegen deze berekeningswijze. Het Hof oordeelt dat BJ is
benadeeld, aangezien hij de belastingvoordelen waarop hij recht zou
hebben gehad indien hij al zijn inkomsten in België had ontvangen, niet
volledig heeft kunnen genieten. De Belgische regeling leidt aldus tot een
verschil in fiscale behandeling tussen Unieburgers die in België wonen
naargelang de herkomst van hun inkomsten. Dat is in strijd met artikel 45
VWEU. De omstandigheid dat BJ het grootste deel van zijn inkomen in
Luxemburg verwerft maakt dit niet anders, omdat hij voldoende inkomsten
in België ontvangt op grond waarvan die staat hem belastingvoordelen had
kunnen toekennen, aldus het Hof. Ook de omstandigheid dat er tussen
België en Luxemburg een overeenkomst ter voorkoming van dubbele
belasting is gesloten maakt dit niet anders. Deze overeenkomst verzekert
namelijk niet dat de gehele persoonlijke en gezinssituatie van Belgisch
fiscaal ingezetenen uiteindelijk volledig en naar behoren in aanmerking
wordt genomen in de werkstaat Luxemburg. Dit arrest komt niet overeen
met het Nederlandse standpunt.

Gegevensbescherming
Arrest van het Hof van 22 juni 2021, zaak C-439/19, Latvijas Republikas Saeima (Letland)
Deze zaak is van belang in het bijzonder voor de uitleg van de Algemene
Verordening Gegevensbescherming (AVG). Het Hof oordeelt dat de AVG zich
verzet tegen een Letse regeling op grond waarvan het overheidsorgaan,
verantwoordelijk voor het register voor de strafpunten die aan bestuurders
van voertuigen zijn gegeven wegens verkeersovertredingen, die gegevens
toegankelijk maakt voor het publiek, zonder dat de persoon die om toegang
verzoekt hoeft aan te tonen dat hij een specifiek belang heeft bij het
verkrijgen van die gegevens. Ook verzet de AVG zich tegen het verstrekken van
de opgeslagen gegevens aan marktdeelnemers met het oog op hergebruik.
Het arrest van het Hof is grotendeels in lijn met het Nederlandse standpunt.

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Investeringsbescherming
Arrest van het Hof van 2 september 2021 (Grote Kamer), zaak C-741/19, République de
Moldavie (Frankrijk)
De zaak betreft een geschil tussen de Republiek Moldavië en de Oekraïense
onderneming Komstroy. Moldavië is door een arbitragetribunaal veroordeeld tot het betalen van een geldsom aan die onderneming. Dit op basis
van het bij artikel 26 van het Verdrag inzake het Energiehandvest (EHV)
ingevoerde stelsel van geschillenbeslechting. Moldavië probeert via de
Franse rechter het arbitrale vonnis van tafel te krijgen. De Franse rechter
stelt vragen aan het Hof over het EHV. Het Hof overweegt allereerst dat het
EHV een Unierechtelijk handeling is, omdat de EU partij is bij dit verdrag.
Vervolgens oordeelt het Hof dat het stelsel van geschillenbeslechting onder
het EHV niet van toepassing is tussen EU-lidstaten. Een intra-EU toepassing
is onverenigbaar met het primaire recht van de Unie, omdat het de
autonomie van het rechtsstelsel van de Unie aantast, aldus het Hof. Het
arrest is in lijn met het Nederlandse standpunt.

| 31 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Arrest van het Hof van 26 oktober 2021, zaak C-109/20, PL Holdings (Zweden)
Deze zaak is een vervolg op de zaak C-284/16 Achmea uit 2018 waarin het
Hof oordeelde dat een arbitragebeding in een investeringsbeschermingsovereenkomst (IBO) tussen twee lidstaten in strijd is met het Unierecht.
Polen heeft bij de Zweedse rechter beroep ingesteld tot vernietiging van een
arbitraal vonnis in een procedure met het Luxemburgse bedrijf PL Holdings.
Deze procedure was gebaseerd op een arbitragebeding in een IBO tussen
Luxemburg en Polen. Hoewel vaststaat dat het arbitragebeding nietig is
gelet op het arrest Achmea, vraagt de Zweedse rechter zich af of er niet toch
een geldige arbitrageovereenkomst tot stand is gekomen, op basis van de
vrije wil van de partijen. Het Hof oordeelt dat lidstaten zo’n overeenkomst
niet mogen sluiten, aangezien het neer zou komen op een omzeiling van
het Unierecht. Deze uitkomst komt overeen met het Nederlandse
standpunt.

Landbouw en visserij
| 32 |

Arrest van het Hof van 27 januari 2021, zaak C-361/19, De Ruiter vof, (College van Beroep
voor het bedrijfsleven, Nederland)
De Ruiter vof is een Nederlandse veehouderij die niet had voldaan aan een
aantal randvoorwaarden inzake het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Zij
was daarom door de minister van LNV gekort op haar subsidies. De
niet-nalevingen waren begaan in 2015, maar pas bij een controle in 2016
geconstateerd. De korting was berekend op basis van de betalingen over het
jaar van constatering. De vraag is of dat terecht is in het licht van de
bepalingen van verordening inzake financiering en beheer van het
gemeenschappelijk landbouwbeleid (1306/2013) en de daarbij horende
uitvoeringsverordening (809/2014). Ofschoon de vragen van de verwijzende
rechter de geldigheid van artikel 99 van verordening 1306/2013 aan de orde
stelden, richt het Hof zich op de uitleg van die bepaling. De verlagingen van
de rechtstreekse betalingen wegens niet-naleving van de randvoorwaarden
moeten worden berekend op basis van de betalingen die zijn toegekend of
moeten worden toegekend voor het jaar waarin de niet-naleving heeft
plaatsgevonden, aldus het Hof. Dit is niet in lijn met het Nederlandse
standpunt.

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Arrest van het Hof van 15 april 2021, zaak C-733/19, Nederland/Raad en Parlement
Nederland heeft in deze zaak beroep ingesteld tegen het door de Raad en
het Europees Parlement ingestelde verbod op pulsvisserij. Het Hof heeft dit
beroep afgewezen. Beslissend is dat de Uniewetgever over een ruime
beoordelingsbevoegdheid beschikt en daarom een verbod kon instellen.
Alleen als de Uniewetgever een overduidelijke vergissing heeft gemaakt is er
reden om het verbod te vernietigen. Daarvan is volgens het Hof geen sprake.
De wetenschappelijke en technische adviezen die de Uniewetgever heeft
gebruikt oordelen deels positief over pulsvissen, maar wijzen ook op
bepaalde resterende risico’s. Daarom kan het verbod in stand blijven.
Gevolg daarvan is dat de laatste groep Nederlandse vissers die tot 1 juli 2021
met puls mochten vissen, op die datum definitief moesten stoppen. Het
oordeel van het Hof is niet in overeenstemming met het Nederlandse
standpunt.

Milieu
| 33 |

Arrest van het Hof van 14 januari 2021, zaak C-826/18, Stichting Varkens in Nood e.a.,
(Rechtbank Limburg, Nederland)
Het Verdrag van Aarhus waarborgt het recht op inspraak en toegang tot de
rechter op het gebied van milieubesluiten. In Nederland heeft in beginsel
‘eenieder’ recht op inspraak maar is de toegang tot de rechter beperkt. Alleen
belanghebbenden kunnen beroep instellen (waaronder niet- gouvernementele organisaties). Bovendien moet een belanghebbende een zienswijze
naar voren hebben gebracht in de fase van de inspraak. Het Hof maakt
duidelijk dat het recht op inspraak in het Verdrag van Aarhus alleen geldt
voor het ‘betrokken publiek’. Nederland mag een bredere groep recht op
inspraak geven maar dan moeten die personen wel hun inspraakrechten
kunnen afdwingen bij de rechter. Daarnaast is de vereiste dat een verzoeker
een zienswijze naar voren moet hebben gebracht in de fase van inspraak, te
beperkend voor leden van het betrokken publiek. Voor personen die niet
tot het betrokken publiek behoren mag die eis wél gesteld worden. De
uitkomst is niet volledig in lijn met het Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van 20 mei 2021, zaak C-120/19, X (Raad van State, Nederland)
De gemeente Purmerend heeft een omgevingsvergunning verleend aan de
exploitant van een tankstation dat ook LPG verkoopt. De vergunning bevat
een aantal veiligheidsvoorschriften voor de bevoorrading van LPG. De

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 34 |

bevoorrading mag enkel plaatsvinden met LPG-tankwagens die zijn
uitgerust met een hittewerende bekleding. Volgens een omwonende is dat
voorschrift in strijd met het Unierecht en daarmee niet handhaafbaar. Zij
beoogt de vernietiging van het voorschrift en uiteindelijk de intrekking van
de vergunning. De Raad van State wil weten of het voorschrift over
hittewerende bekleding een door richtlijn inzake vervoer van gevaarlijke
stoffen (2008/68) verboden constructievoorschrift is. Het Hof oordeelt van
wel. De Raad van State wil ook weten of het Nederlandse ‘evidentiecriterium’ in overeenstemming is met het Unierechtelijke doeltreffendheidsbeginsel. Dat criterium houdt in dat een met de richtlijn strijdig voorschrift
dat in rechte onaantastbaar is geworden, kan worden gehandhaafd, tenzij
sprake is van evidente strijd met het Unierecht. Daarbij moet de rechtzoekende aantonen dat het op basis van een summier onderzoek dat geen
ruimte voor twijfel laat, evident is dat het betreffende voorschrift niet had
mogen worden vastgesteld in het licht van het Unierecht. Het Hof oordeelt
dat dit criterium toelaatbaar is, mits het niet zo restrictief wordt toegepast
dat de mogelijkheid tot nietigverklaring van het voorschrift in feite louter
fictief is. De uitspraak is gedeeltelijk in lijn met het Nederlandse standpunt.
Arrest van het Gerecht van 15 december 2021, zaak T-569/20, Stichting Comité N65
Ondergronds Helvoirt/Commissie
In 2019 heeft de Stichting Comité N65 een klacht tegen Nederland ingediend
bij de Commissie. De Stichting is van mening dat de wijze waarop
Nederland de luchtkwaliteit rond de rijksweg weg N65 had gecontroleerd en
beoordeeld, in strijd is met richtlijn inzake luchtkwaliteit (2008/50). Na
onderzoek van de klacht besloot de Commissie om geen inbreukprocedure
tegen Nederland te beginnen. De Stichting diende vervolgens bij de
Commissie een verzoek tot interne herziening in op grond van de verordening over de toepassing van het Aarhus-verdrag op de instellingen en
organen van de Unie (1367/2006). De Commissie oordeelde dat dit verzoek
niet-ontvankelijk was, omdat verordening 1367/2006 niet van toepassing is
op besluiten over inbreukprocedures. De Stichting gaat hiertegen in beroep.
Het Gerecht geeft de Commissie gelijk en oordeelt dat er geen strijd is met
het Verdrag van Aarhus. Nederland intervenieerde in deze procedure aan de
zijde van de Commissie en de uitkomst komt overeen met het Nederlandse
standpunt.

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Rechtsstaat
Arrest van het Hof van 20 april 2021 (Grote Kamer), zaak C-896/19, Repubblika (Malta)
Deze zaak gaat over de onafhankelijkheid van Maltese rechters. Het Hof
oordeelt eerst dat (enkel) artikel 19 VEU van toepassing is. Artikel 47
Handvest is dat niet, omdat de zaak niet gaat over de effectuering van
materiële rechten die aan het Unierecht ontleend kunnen worden. Bij de
uitleg van artikel 19 VEU moet wel rekening worden gehouden met de uitleg
van artikel 47 Handvest. Het Hof vervolgt dat een nationale regeling die,
naast de betrokkenheid van een onafhankelijk orgaan dat belast is met de
beoordeling van de kandidaten en met het uitbrengen van een advies, de
minister-president een doorslaggevende bevoegdheid verleent bij de
benoeming van rechters, niet in strijd is met artikel 19 VEU. Daarbij
overweegt het Hof dat de bevoegdheid voor de minister-president om af te
wijken van het advies van het onafhankelijk orgaan, blijkens de relevante
nationale bepalingen, aan voorwaarden is gebonden. Het arrest strookt met
de Nederlandse visie over het beoordelingskader onder artikel 19 VEU.
Arrest van het Hof van 18 mei 2021 (Grote Kamer), gevoegde zaken C-83/19, C-127/19,
C-195/19, C-291/19, C-355/19 en C-397/19, Asociaţia "Forumul Judecătorilor din
România" (Roemenië)
De Grote Kamer van het Hof spreekt zich in deze zaken uit over een reeks
Roemeense hervormingen op het gebied van de rechterlijke organisatie, de
tuchtregeling voor rechters en de staatsaansprakelijkheid en de persoonlijke aansprakelijkheid van rechters ingevolge rechterlijke dwalingen. Die
hervormingen worden op Unieniveau gevolgd in het kader van het
mechanisme voor samenwerking en toetsing dat is ingesteld bij beschikking 2006/928 voor de toetreding van Roemenië tot de EU. Ten eerste
oordeelt het Hof dat deze beschikking juridisch bindend is en effecten blijft
sorteren zolang die niet is ingetrokken. Roemenië is dan ook verplicht de
ijkpunten in de bijlage bij de beschikking in acht te nemen die zien op de
naleving van de waarde van de rechtstaat uit artikel 2 VEU. Daarbij moet
Roemenië rekening houden met de door de Commissie gedane aanbevelingen. Ten tweede oordeelt het Hof dat artikelen 2 en 19 VEU en de beschikking zich verzetten tegen de betrokken Roemeense regelingen, omdat zij
niet voldoen aan de in de rechtspraak van het Hof geformuleerde criteria
met betrekking tot de waarde van de rechtstaat. De uitspraak is in lijn met
het Nederlandse standpunt.

| 35 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Arrest van het Hof van 15 juli 2021 (Grote Kamer), zaak C-791/19, Commissie/Polen
Het Hof heeft in deze zaak geoordeeld dat de Poolse tuchtregeling voor
rechters, die onder andere voorziet in de oprichting van een speciale
tuchtkamer, in strijd is met het Unierecht, meer specifiek met artikel 19 VEU
en artikel 267 VWEU. De tuchtkamer wordt namelijk niet beschermd tegen
invloeden van de Poolse regering. Verder maakt de tuchtregeling het
mogelijk om de inhoud van rechterlijke beslissingen als een tuchtrechtelijke inbreuk aan te merken waardoor deze regeling gebruikt kan worden
om politieke controle uit te oefenen op rechterlijke beslissingen of deze te
beïnvloeden. Bovendien perkt de tuchtregeling het recht in van de
nationale rechter om prejudiciële vragen te stellen aan het Hof. De
uitspraak is in lijn met het Nederlandse standpunt.

| 36 |

Arrest van het Hof van 23 november 2021 (Grote kamer), zaak C-564/19, IS (Hongarije)
In deze zaak geeft het Hof antwoord op vragen die betrekking hebben op
het Hongaarse rechterlijke stelsel. Naar Hongaarse recht kan de hoogste
Hongaarse rechter prejudiciële verwijzingen van lagere rechters naar het
Hof onwettig verklaren. Het Hof oordeelt dat deze Hongaarse praktijk in
strijd is met het Unierecht en meer in het bijzonder met artikel 267 VWEU.
Elke nationale rechter moet immers de bevoegdheid hebben om vragen aan
het Hof te stellen en alleen het Hof is bevoegd de ontvankelijkheid ervan te
beoordelen. Iedere nationale rechter moet voormelde praktijk vanwege de
voorrang van het Unierecht daarom buiten toepassing laten. Verder
oordeelt het Hof dat ook de Hongaarse praktijk van tuchtrechtelijke
vervolging van rechters die een zaak prejudicieel verwijzen in strijd is met
het Unierecht. Enkel het risico van dergelijke vervolging kan reeds afbreuk
doen aan het mechanisme van artikel 267 VWEU en aan de onafhankelijkheid van de rechter, aldus het Hof. De uitspraak is in overeenstemming met
het Nederlandse standpunt.

Sancties
Arrest van het Gerecht van 10 februari 2021, zaak T-157/19, Şanli/Raad
De heer Șanli is door Nederland op de nationale sanctielijst gezet, vanwege
betrokkenheid bij de financiering en rekrutering voor de PKK in Europa. In
navolging hiervan is hij door de Raad bij besluit 2016/2384 en uitvoeringsverordening 2016/2373 ook op de EU-sanctielijst geplaatst van personen
waarvan de tegoeden zijn bevroren. Hiertegen heeft Șanli beroep ingesteld

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

bij het Gerecht. Nederland heeft in de beroepsprocedure geïntervenieerd
aan de zijde van de Raad. Het Gerecht verklaart voormeld besluit en de
uitvoeringsverordening nietig, voor zover zij betrekking hebben op Șanli,
wegens een ontoereikende motivering en omdat deze te weinig ingaan op
de EU-listing van de PKK. De uitspraak komt niet overeen met het
Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van 22 april 2021, zaak C-46/19, Raad/PKK
In deze hogere voorziening verzocht de Raad om vernietiging van het arrest
van het Gerecht in zaak T-316/14, PKK/Raad. Dit arrest betreft de nietigverklaring van een aantal besluiten inzake de bestrijding van terrorisme en de
listing van Kurdistan Workers’ Party (PKK). De Raad had de PKK omschreven
als een entiteit die betrokken was bij terroristische daden. PKK ging
hiertegen in beroep. Het Gerecht heeft vervolgens geoordeeld dat de als
terroristische daden gemarkeerde handelingen ontoereikend waren
gemotiveerd. Nederland heeft geïntervenieerd aan de zijde van de Raad. Het
Hof vernietigt het arrest van het Gerecht en verwijst de zaak terug naar het
Gerecht. De Raad diende voldoende nauwkeurige en concrete redenen op te
geven om de PKK in staat te stellen kennis te nemen van de redenen die zijn
aangevoerd voor de handhaving van haar listing. Anders dan het Gerecht
aanneemt, was de Raad niet verplicht om in dat kader de juistheid aan te
tonen van de feiten die ten grondslag lagen aan de aangevoerde redenen
voor de handhaving van de listing van de PKK, aldus het Hof. Deze uitkomst
is conform de Nederlandse insteek in deze zaak.
Arrest van het Hof van 22 juni 2021, zaak C-872/19 P, Venezuela/Raad
Deze zaak betreft de hogere voorziening van de Bolivariaanse Republiek
Venezuela tegen de uitspraak van het Gerecht in zaak T-65/18. In geding is de
ontvankelijkheid van Venezuela om een vernietigingsprocedure te starten
tegen de beperkende maatregelen die de Raad in 2017 heeft genomen in het
licht van de verslechterende situatie in Venezuela. Allereerst oordeelt het
Hof dat Venezuela, als staat met internationale rechtspersoonlijkheid, moet
worden gekwalificeerd als rechtspersoon in de zin van artikel 263 VWEU. Dat
betekent dat Venezuela een beroep kan doen op de vernietigingsprocedure,
mits aan de ontvankelijkheidsvoorwaarden voor natuurlijke of rechtspersonen is voldaan. Anders dan het Gerecht, oordeelt het Hof dat Venezuela
weldegelijk rechtstreeks geraakt wordt door de beperkende maatregelen.
Het Hof vindt dat de beperkende maatregelen zijn genomen ten aanzien van

| 37 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Venezuela en deze neerkomen op een verbod voor Venezuela om handelstransacties te verrichten met bepaalde marktdeelnemers. Het Hof
vernietigt aldus het arrest van het Gerecht en verwijst de zaak terug naar het
Gerecht voor een uitspraak ten gronde. De uitspraak is deels overeenkomstig het Nederlandse standpunt.

Sociaal recht

| 38 |

Arrest van het Hof van 9 maart 2021, zaak C-580/19, Stadt Offenbach am Main
(Duitsland)
RJ werkt als brandweerman bij het brandweerkorps van Offenbach am Main.
Voor een deel van zijn diensten moet hij permanent bereikbaar zijn. Ook
moet hij bij een oproep binnen twintig minuten met zijn dienstvoertuig en
in werkkleding bij de stadsgrenzen zijn. In geschil is of deze wachtdiensten
gelden als ‘arbeidstijd’ in de zin van artikel 2, punt 1, van de arbeidstijdenrichtlijn (2003/88). Het Hof geeft uitleg over de maatstaf om te beoordelen
of sprake is van ‘arbeidstijd’. In het geval van wachtdiensten zoals de
onderhavige moet worden beoordeeld of de verplichtingen die aan de
werknemer worden opgelegd van dien aard zijn dat zij een objectieve en
aanzienlijke beperking vormen van zijn mogelijkheden om tijdens de
wachtdienst de tijd waarin geen beroepswerkzaamheden van hem worden
verlangd, vrij in te vullen. Daarbij moet met name rekening worden
gehouden met de reactietijd die de werknemer heeft na een oproep en het
gemiddeld aantal interventies tijdens de dienst. Als sprake is van een
objectieve en aanzienlijke beperking zoals hiervoor omschreven, dan is de
wachtdienst aan te merken als arbeidstijd, aldus het Hof. Het is aan de
nationale rechter om dit te beoordelen in het licht van alle omstandigheden
van het geval. De uitspraak is in lijn met het Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van 17 maart 2021, zaak C-585/19, Academia de Studii Economice din
Bucureşti (Roemenië)
De Universiteit voor Economische Studies in Boekarest heeft subsidies
ontvangen van de Roemeense autoriteiten voor de salariskosten van
werknemers van de universiteit. De werknemers hadden meerdere
arbeidsovereenkomsten met de universiteit gesloten. De autoriteiten
hebben vervolgens een correctie op de subsidies toegepast, omdat een deel
van de uitbetaalde salarissen een vergoeding zou vormen voor arbeidsuren
waarmee de werknemers de in richtlijn 2003/88 gestelde maximum

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

arbeidstijd van 13 uur per dag hebben overschreden. De Roemeense rechter
vraagt het Hof of de minimale rusttijd van artikel 3 van de richtlijn geldt per
arbeidsovereenkomst of per werknemer, ongeacht het aantal arbeidsovereenkomsten. Dat laatste, aldus het Hof. Wanneer een werknemer met
dezelfde werkgever meerdere arbeidsovereenkomsten heeft gesloten, is de
minimale rusttijd van toepassing op alle arbeidsovereenkomsten gezamenlijk. Het arrest is in lijn met het Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van 8 juli 2021, zaak C-428/19, Rapidsped (Hongarije)
In deze zaak heeft de Hongaarse rechter prejudiciële vragen aan het Hof
gesteld over de toepasselijkheid van de detacheringsrichtlijn (96/71) op
Hongaarse vrachtwagenchauffeurs die door een Hongaarse onderneming in
Frankrijk te werk zijn gesteld tegen een loon dat ver onder het Franse
minimumloon ligt. Het Hof oordeelt dat de richtlijn van toepassing is op
transnationale dienstverrichtingen in de wegvervoersector. Verder oordeelt
het Hof dat de chauffeurs voor de Hongaarse rechter een beroep op de
richtlijn moeten kunnen doen om daarmee naleving te vorderen van het
Franse minimumloon. Het oordeel van het Hof is in overeenstemming met
het Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van 11 november 2021, zaak C-214/20, Dublin City Council (Ierland)
MG werkt op oproepbasis als brandweerman in dienst van de gemeente
Dublin. Tijdens zijn oproepdiensten moet MG permanent bereikbaar zijn en
na een oproep binnen maximaal tien minuten op de kazerne zijn. Hij is
verplicht om deel te nemen aan 75% van de interventies van zijn brandweerkorps. MG werkt tijdens de oproepdiensten als zelfstandig taxichauffeur. In
de procedure voor de Ierse rechter staat ter discussie of de oproeptijd van
MG geldt als ‘arbeidstijd’ in de zin van artikel 2, punt 1, van de arbeidstijdenrichtlijn. Onder verwijzing naar het arrest in de zaak Stadt Offenbach am
Main (zie hiervoor), merkt het Hof op dat het begrip ‘arbeidstijd’ ook ziet op
alle perioden van oproepdienst, inclusief die waarbij de werknemer
permanent bereikbaar moet zijn, en waarin de verplichtingen die de
werknemer worden opgelegd van dien aard zijn dat zij een objectieve en
aanzienlijke impact hebben op zijn mogelijkheden om tijdens die perioden,
de tijd waarin geen beroepswerkzaamheden van hem worden verlangd, vrij
in te vullen. De mogelijkheid voor MG om tijdens zijn oproepdienst een
andere beroepsactiviteit uit te oefenen vormt evenwel een belangrijke
aanwijzing dat de oproepdienst geen aanzienlijke gevolgen heeft voor het

| 39 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

beheer van zijn tijd, aldus het Hof. Het is aan de nationale rechter om op
basis van alle omstandigheden van het geval te beoordelen of er sprake is
van arbeidstijd. Het arrest komt overeen met het Nederlandse standpunt.

Sociale zekerheid

| 40 |

Arrest van het Hof van 30 september 2021, zaak C-285/20, Raad van bestuur van het Uwv
(Centrale Raad van Beroep, Nederland)
K heeft van 1979 tot 2015 in Nederland gewerkt. Vanaf 2005 woonde hij net over
de grens in Duitsland, waar hij per 1 mei 2015 ook ging werken. In augustus
2015 werd hij ziek en kon hij zijn werk niet meer verrichten. Hij kreeg eerst nog
salaris doorbetaald en vervolgens ontving hij een ziekte-uitkering, die doorliep
tot 4 april 2016. In de tussentijd is K. gaan wonen bij zijn broer in Nederland en
onderging hij ook een operatie in een Duits ziekenhuis. De arbeidsovereenkomst met de Duitse werkgever was per 15 maart 2016 ontbonden.In geding is
de vraag of K per 4 april 2016 in Nederland aanspraak maakt op een werkloosheidsuitkering op grond van artikel 65 van de coördinatieverordening
883/2004. Dat artikel geldt speciaal voor mensen die tijdens het verrichten van
hun ‘laatste werkzaamheden’ in een andere lidstaat woonden of hun woonplaats
verleggen naar een andere lidstaat dan het werkland. Voor hen is niet het
werkland, maar het woonland verantwoordelijk voor de werkloosheidsuitkering. ook al verrichtte K. niet daadwerkelijk werkzaamheden in loondienst, Het
Hof oordeelt dat Nederland als het woonland verantwoordelijk is ,voor de
uitkering, op voorwaarde dat onder het Duitse nationale recht het ontvangen
van een ziekte-uitkering wordt gelijkgesteld met het verrichten van werkzaamheden in loondienst. De uitspraak is deels in lijn met de inbreng van de
Nederlandse regering.
Arrest van het Hof van 28 oktober 2021, zaak C-636/19, CAK (Centrale Raad van Beroep,
Nederland)
In deze zaak heeft het Hof geoordeeld dat het begrip ‘verzekerde’ uit
verordening 883/2004 óók betrekking heeft op de persoon die krachtens de
wetgeving van een lidstaat pensioengerechtigd is en op grond van artikel 24
van de verordening recht heeft op verstrekkingen die door de woonstaat
worden verleend voor rekening van de pensioenstaat, ook al heeft de
betrokkene geen verplichte ziektekostenverzekering in de pensioenstaat (in
dit geval: Nederland). Dit betekent dat die persoon aanspraak kan maken op
de vergoeding van de kosten van grensoverschrijdende gezondheidszorg die

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

hij heeft ontvangen in een derde lidstaat, zonder te zijn aangesloten bij het
stelsel van verplichte ziektekostenverzekering van de lidstaat die zijn
pensioen uitkeert. Het oordeel van het Hof is niet in overeenstemming met
het Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van 9 december 2021, zaak C-217/20, Staatssecretaris van Financiën
(Rechtbank Overijssel, Nederland)
Wanneer een werknemer in Nederland arbeidsongeschikt is wordt vanaf het
tweede ziektejaar een korting op het loon toegepast. De werknemer ontvangt
voor de niet-gewerkte uren 70% van zijn loon. Deze korting geldt ook voor
perioden van vakantie. In dit arrest beslist het Hof dat artikel 7 van de
arbeidstijdenrichtlijn zich verzet tegen het toepassen van de korting op het
vakantieloon. Artikel 7 bevat immers het recht op jaarlijkse vakantie met
behoud van loon. Vanwege dit recht moet het loon tijdens een vakantie
hetzelfde zijn als het loon tijdens gewerkte perioden. Een zieke werknemer
moet in dit verband gelijk worden gesteld aan een niet-zieke werknemer,
omdat ziekte onvoorzienbaar is en losstaat van de wil van de werknemer. Dit
betekent dat het loon voor perioden van vakantie niet mag worden gekort
vanwege ziekte. Een zieke werknemer dient dus in perioden van vakantie
100% van het loon voor gewerkte perioden te ontvangen. Deze uitkomst is
anders dan het standpunt dat Nederland had ingenomen in deze zaak.
Arrest van het EVA-Hof van 30 juni 2021, zaak E-13/20, O t. Arbeids- og velferdsdirektoratet
(Noorwegen)
O heeft van 2012 tot en met 2014 van de Noorse overheid een werkloosheidsuitkering ontvangen. Gedurende deze periode verbleef hij meerdere keren
tijdelijk in Duitsland en werkte hij daar voor zijn eenmanszaak zonder de
Noorse autoriteiten daarvan op de hoogte te stellen. Het is echter voor het
ontvangen van een Noorse werkloosheidsuitkering vereist dat de werkloze
in Noorwegen verblijft. Een belangrijke reden hiervoor is dat de werkloze
beschikbaar moet zijn voor de Noorse arbeidsmarkt. Het EVA-Hof oordeelt
dat de Noorse verblijfseis is toegestaan, gelet op de specifieke regels voor
werkloosheidsuitkeringen in verordening 883/2004. De uitspraak komt
overeen met het Nederlandse standpunt.
Arrest van het EVA-Hof van 30 juni 2021, zaak E-15/20, Criminal Proceedings Against P
(Noorwegen)
P heeft vanaf 2014 een werkloosheidsuitkering ontvangen van de Noorse

| 41 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

overheid. Gedurende deze periode verbleef hij meerdere keren tijdelijk in
Denemarken en Spanje zonder daarvan melding te maken bij de Noorse
autoriteiten. Het is echter voor het ontvangen van een Noorse werkloosheidsuitkering vereist dat de werkloze in Noorwegen verblijft. Een belangrijke reden hiervoor is dat de werkloze beschikbaar moet zijn voor de
Noorse arbeidsmarkt. Het EVA-Hof oordeelt dat de Noorse verblijfseis is
toegestaan, gelet op de specifieke regels voor werkloosheidsuitkeringen in
verordening 883/2004. De zaak komt in essentie overeen met de hiervoor
genoemde zaak E-13/20 en komt overeen met het Nederlandse standpunt.

| 42 |

Arrest van het EVA-Hof van 14 december 2021, zaak E-1/21, ISTM International Shipping &
Trucking Management GmbH (Liechtenstein)
ISTM heeft zijn statutaire zetel in Liechtenstein en is actief op het gebied van
transport over de Rijn. Het personeel van ISTM komt uit Duitsland,
Nederland en Tsjechië en verricht werkzaamheden in Duitsland, Nederland,
Frankrijk, België en Luxemburg. Tegen deze achtergrond vraagt het
Fürstliches Obergericht het EVA-Hof om verduidelijking inzake het
vaststellen van de toepasselijke wetgeving onder verordening 883/2004 als
een onderneming zoals ISTM statutair gevestigd is in een EVA-land maar de
werkzaamheden uitoefent in meerdere andere EVA-landen. Het EVA-Hof
maakt duidelijk dat de statutaire zetel van een onderneming niet voldoende
is om aan te nemen dat de onderneming aldaar gevestigd is ter vaststelling
van de toepasselijke wetgeving. De statutaire zetel is een van de elementen
waarnaar gekeken moet worden. Ook de plek waar de directie gevestigd is
en vergadert is bepalend evenals de plek van de administratie, de plek waar
de boekhouding wordt bewaard en vanuit welke plek het personeel wordt
aangestuurd, aldus het EVA- Hof. De uitspraak is conform de Nederlandse
inbreng in deze zaak.

Staatssteun
Arrest van het Gerecht van 19 mei 2021, zaak T-643/20, Ryanair DAC/Commissie
Deze zaak ziet op het vernietigingsberoep van Ryanair tegen de goedkeuring
door de Commissie van de Nederlandse steun aan KLM in verband met de
COVID-19 crisis. Nederland en Frankrijk hebben geïntervenieerd in deze
procedure aan de zijde van de Commissie. Het Gerecht honoreert het
beroep van Ryanair en vernietigt het goedkeuringsbesluit wegens een
ontoereikende motivering. Volgens het Gerecht heeft de Commissie

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

nagelaten te motiveren waarom de verleende steun uitsluitend toekomt aan
KLM en er geen spill-over is richting de holding Air France-KLM waarvan
KLM onderdeel vormt. Gelet op de bijzonder schadelijke gevolgen van de
pandemie voor de Nederlandse economie heeft het Gerecht de gevolgen van
de nietigverklaring opgeschort totdat de Commissie binnen 2 maanden een
nieuw besluit vaststelt. De uitspraak komt niet overeen met de Nederlandse
positie in deze zaak.

Strafrecht
Arrest van het Hof van 29 april 2021, zaak C-665/20 PPU, X (Rechtbank Amsterdam,
Nederland)
Duitsland verzoekt bij Nederland om overlevering van X met het oog op
strafvervolging voor feiten die hij in Berlijn zou hebben gepleegd. X beroept
zich op het ne bis in idem-beginsel, omdat hij voor dezelfde strafbare feiten
al onherroepelijk zou zijn berecht in Iran. Het probleem hierbij is dat X zijn
straf in Iran niet volledig heeft uitgezeten, omdat hij bij de 40ste verjaardag
van de Iraanse revolutie door de Opperste Leider van Iran clementie is
verleend. Tegen die achtergrond stelt de rechtbank Amsterdam vragen over
de facultatieve weigeringsgrond van artikel 4, punt 5, van het kaderbesluit
(2002/584) inzake het Europees Aanhoudingsbevel (EAB) op grond waarvan
overlevering geweigerd kan worden wanneer de opgeëiste persoon
onherroepelijk door een derde land is berecht voor dezelfde feiten en de
sanctie ten uitvoer is gebracht. Het Hof benadrukt allereerst de beoordelingsmarge van de uitvoerende rechterlijke autoriteit bij de toepassing van
de weigeringsgrond, nu het gaat om een facultatieve grond. Verder moeten
in beginsel alle clementiemaatregelen worden erkend waarin het recht van
de staat van veroordeling voorziet en die tot gevolg hebben dat de opgelegde sanctie niet meer ten uitvoer kan worden gelegd. Dit geldt ook
wanneer deze zijn uitgesproken door een niet-gerechtelijke autoriteit zoals
aan de orde is in dit geding, aldus het Hof. Bij toepassing van de weigeringsgrond dient de uitvoerende rechterlijke autoriteit vervolgens een afweging
te maken tussen het doel om straffeloosheid te voorkomen en het doel de
rechtszekerheid van de opgeëiste persoon te waarborgen door onherroepelijke beslissingen van overheidsorganen in acht te nemen. Dit arrest komt
grotendeels overeen met het Nederlandse standpunt.

| 43 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 44 |

Arrest van het Hof van 11 mei 2021, zaak C-505/19, Bundesrepublik Deutschland
(Duitsland)
In deze zaak gaat het om een Unieburger die bij de Duitse rechter opkomt
tegen een bij Interpol geregistreerde signalering, een zogenaamde ‘red
notice’. Dit is een verzoek aan de rechtshandhavingsinstanties van de landen
die lid zijn van Interpol om de gezochte persoon op te sporen en aan te
houden, met het oog op zijn uitlevering aan het derde land. De betrokken
Unieburger was voor dezelfde beschuldigingen reeds definitief vervolgd in
Duitsland. De Duitse rechter wil weten of het Unierechtelijke beginsel van
ne bis in idem en het vrij verkeer van personen beletten dat lidstaten de red
notice zouden uitvoeren. Daarnaast vraagt hij zich af of plaatsing van de
gegevens van de betrokkene op de nationale opsporingslijsten in overeenstemming is met richtlijn inzake gegevensbescherming opsporing en
vervolging (2016/680). Het Hof oordeelt dat lidstaten een derde land niet
mogen bijstaan bij de vervolging van een persoon, wanneer vaststaat dat die
persoon door een andere lidstaat reeds bij onherroepelijk vonnis is berecht
voor dezelfde feiten. Dan is sprake van bis in idem. Wel houden lidstaten
ruimte voor een eigen verificatiemogelijkheid. Verder oordeelt het Hof dat
richtlijn 2016/680 zich niet verzet tegen de verwerking van de persoonsgegevens van de gezochte persoon, zolang een bis in idem niet is vastgesteld. Als
is vastgesteld dat sprake is van een bis in idem, dan kan de betrokkene
verzoeken dat zijn gegevens gewist worden. Gebeurt dat niet, dan moet
erbij worden gezet dat de betrokkene voor dezelfde feiten niet nogmaals
kan worden vervolgd. De uitspraak van het Hof is in lijn met het
Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van 6 oktober 2021, zaak C-338/20, Prokuratura Rejonowa ŁódźBałuty (Polen)
In deze zaak is een Pool die in Nederland een verkeersovertreding had
begaan opgekomen tegen een Nederlands verzoek aan de Poolse rechter
over de tenuitvoerlegging van de opgelegde geldboete. Het Hof heeft
geoordeeld dat de tenuitvoerlegging op grond van artikel 20, lid 3, van
kaderbesluit inzake wederzijdse erkenning van geldelijke sancties (2005/214)
mag worden geweigerd als de beslissing aan de betrokkene is betekend: (i)
zonder dat de elementen die essentieel zijn om zich te kunnen verweren in
een voor hem begrijpelijke taal zijn vertaald en (ii) zonder hem de mogelijkheid te bieden om op verzoek een vertaling van die beslissing te krijgen. De
uitspraak komt grotendeels overeen met het Nederlandse standpunt.

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Arrest van het Hof van 26 oktober 2021, gevoegde zaken C-428/21 PPU en C-429/21 PPU,
HM en TZ (Rechtbank Amsterdam, Nederland)
In deze gevoegde zaken heeft de rechtbank Amsterdam vragen gesteld over
de overlevering vanuit Nederland naar Hongarije van een Nigeriaans
onderdaan. De betrokkene is op grond van een EAB overgeleverd en bevindt
zich in Hongarije in detentie. Het EAB zag op het witwassen van opbrengsten van misdrijven. Een Hongaarse rechter wil de betrokkene ook voor
andere feiten berechten die zouden zijn gepleegd vóór de daadwerkelijke
overlevering aan Hongarije. Op grond van artikel 27, lid 4, of artikel 28, lid 3,
van kaderbesluit EAB dient de uitvoerende rechterlijke autoriteit hiervoor
toestemming te geven. In het licht hiervan is de vraag of de betrokkene
daarover in Nederland of in Hongarije moet worden gehoord? Naar het
oordeel van het Hof heeft de betrokkene het recht om hierover door de
uitvoerende rechterlijke autoriteit te worden gehoord. Omdat het kaderbesluit EAB niet regelt hoe en waar dit horen vorm dient te worden gegeven, is
het aan de lidstaten om dit bepalen. Gelet op de gewenste voortvarendheid,
kunnen lidstaten het recht om te worden gehoord concreet uitoefenen in
de uitvaardigende lidstaat, zonder dat de uitvoerende rechterlijke autoriteit
rechtstreeks deelneemt. Belangrijk is wel dat de uitvoerende rechterlijke
autoriteit ervoor zorgt dat zij over voldoende gegevens beschikt om met
volledige kennis van zaken een beslissing te kunnen nemen over het
toestemmingsverzoek. Het gaat met name om voldoende gegevens over het
standpunt van de betrokkene, aldus het Hof. De uitspraak komt overeen
met het Nederlandse standpunt.

Telecom
Arrest van het Gerecht van 10 maart 2021, zaak T-245/17, ViaSat/Commissie
Nederland heeft in deze zaak geïntervenieerd aan de zijde van het bedrijf
ViaSat. Dit bedrijf is het niet eens met de manier waarop de Commissie is
omgegaan met de praktijken van het bedrijf Inmarsat, een concurrent van
ViaSat. Inmarsat heeft van de Unie (samen met een ander bedrijf ) het
exclusieve gebruiksrecht op de 2-Ghz band radiospectrum gekregen. Dit
moet gebruikt worden voor mobiele satellietdiensten. ViaSat vindt dat
Inmarsat het radiospectrum wil gebruiken voor andere zaken, zoals
internetdiensten in vliegtuigen, wat mogelijk geen mobiele satellietdienst
is. ViaSat verwijt de Commissie hier niet tegen op te treden. Het Gerecht
oordeelt dat het volgens beschikking 626/2008 aan de lidstaten is om ervoor

| 45 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

te zorgen dat de voorwaarden voor het gebruik van radiospectrum worden
nageleefd en om passende maatregelen te nemen in geval van niet- naleving. De Commissie kan de lidstaten wel bijstaan, maar heeft geen
beslissingsbevoegdheden. De uitspraak komt niet overeen met het
Nederlandse standpunt.

| 46 |

Arrest van het Hof van 2 september 2021, zaak C-854/19, Vodafone (Duitsland)
Telecombedrijf Vodafone biedt haar abonnees zero-rating-tariefopties aan.
Hiermee kunnen zij diensten van partnerondernemingen van Vodafone
gebruiken zoals het luisteren naar muziek, zonder dat dit ten koste gaat van
het datavolume dat bij het abonnement hoort. Deze tariefopties zijn echter
alleen geldig op het nationale grondgebied. Bij gebruik in het buitenland
(roaming) worden de datavolumes wel aangesproken. Het Hof oordeelt dat
deze praktijk in strijd is met de verordening inzake netneutraliteit
(2015/2120). Alle internetaanbieders moeten volgens deze verordening alle
verkeer op gelijke wijze behandelen, zonder discriminatie, beperking of
interferentie. Internetaanbieders mogen daarentegen wel redelijke
verkeersbeheersmaatregelen treffen die transparant, niet-discriminerend
en evenredig zijn. Deze maatregelen mogen echter niet berusten op
commerciële overwegingen. De door Vodafone aangeboden tariefoptie
voldoet niet aan deze voorwaarden gelet op het onderscheid tussen de
binnenlandse datavolumes en de buitenlandse volumes. Deze uitkomst
komt overeen met het Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van 2 september 2021, zaak C-34/20, Telekom Deutschland (Duitsland)
Deze zaak gaat over de zero-rating-tariefoptie die telecomaanbieder
Telekom Deutschland biedt aan haar klanten. Na activering van de gratis
optie wordt een bandbreedtebeperking ingesteld voor videostreamingverkeer. Volgens de Duitse toezichthouder, voor onder meer telecommunicatie, is die bandbreedtebeperking in strijd met artikel 3 van de verordening
inzake netneutraliteit. De verwijzende rechter vraagt het Hof of dit juist is.
Volgens het Hof is dat inderdaad het geval. De aangeboden tariefoptie
voldoet niet aan de in artikel 3 van de verordening inzake netneutraliteit
neergelegde algemene verplichting om het dataverkeer gelijk te behandelen
zonder discriminatie of interferentie. Zo’n optie maakt immers een
onderscheid binnen het internetverkeer op basis van commerciële
overwegingen, waardoor open-internettoegang niet is gegarandeerd. De
uitspraak is in lijn met het Nederlandse standpunt.

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Arrest van het Hof van 2 september 2021, zaak C-5/20, Vodafone (Duitsland)
Vodafone biedt haar klanten een gratis zero-rating-tariefoptie aan die wordt
aangeduid als de ‘Vodafone Pass’. Deze tariefoptie maak het gebruik van
bepaalde diensten van partnerondernemingen mogelijk, zoals bepaalde
streamingdiensten, zonder dat het bijbehorende dataverbruik wordt
aangerekend op het bij het basistarief behorende datavolume. De gebruiksvoorwaarden stellen evenwel dat dataverbruik bij het gebruik via ‘tethering’
(hotspots) wél wordt aangerekend op het bij het basistarief behorende
datavolume. De verwijzende rechter wil weten of deze gebruiksvoorwaarde
verenigbaar is met de verordening inzake netneutraliteit. Het Hof oordeelt
dat het aanbieden van een ‘zero-rating’-tariefoptie op zichzelf in strijd is
met de verordening omdat deze optie op basis van commerciële overwegingen onderscheid maakt in internetverkeer. Dit geldt ongeacht de vorm of de
aard van de gebruiksvoorwaarden, zoals de beperking van tethering. De
beperking van tethering wordt uitsluitend toegepast wegens de activering
van de zero-rating-tariefoptie, hetgeen onverenigbaar is met de verplichtingen die voortvloeien uit artikel 3 van de verordening. Deze uitspraak ligt in
het verlengde van het door Nederland ingebracht standpunt.

Vrij verkeer – Diensten
Arrest van het Hof van 15 juli 2021, zaak C-325/20, BEMH en CNCC (Frankrijk)
Het adviesbureau BEMH en de nationale raad van winkelcentra (CNCC)
vechten voor de Franse Conseil d’État een Franse regeling aan over de
samenstelling van departementale commissies voor ruimtelijke ordening.
Deze commissies geven een bindend advies over individuele aanvragen voor
bedrijfsvergunningen en zijn onder meer samengesteld uit gekwalificeerde
personen die het bedrijfsleven vertegenwoordigen. De Conseil d’État vraagt
het Hof of de Franse regeling in strijd is met artikel 14, punt 6, van de
dienstenrichtlijn (2006/123). Op grond van deze bepaling is het verboden
dat (potentiële) concurrenten direct of indirect betrokken zijn bij vergunningverlening. Het Hof antwoordt dat sprake is van strijdigheid. Dat geldt
ook wanneer degenen die het bedrijfsleven vertegenwoordigen niet
meestemmen over de vergunningsaanvraag. Deze personen nemen
namelijk wel deel aan de procedure voor de vaststelling van de vergunning
en kunnen daarin belangen behartigen van (potentiële) concurrenten van
de aanvrager. Het arrest komt geheel overeen met het Nederlandse
standpunt.

| 47 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Vrij verkeer – Goederen

| 48 |

Arrest van het Hof van 15 juli 2021, zaak C-190/20, DocMorris NV (Duitsland)
Deze zaak gaat om een geding tussen een in Nederland gevestigde postorderapotheek, DocMorris, en de beroepsorganisatie van apothekers van
Noordrijn-Westfalen over een flyer die DocMorris in Duitsland heeft
verspreid voor een promotioneel kansspel. Klanten van DocMorris kunnen
hieraan deelnemen door een recept voor een aan medisch recept onderworpen geneesmiddel in te zenden. De beroepsorganisatie probeert via
rechterlijke weg deze vorm van reclame te verbieden. De vraag speelt of het
Unierecht en in het bijzonder de richtlijn tot vaststelling van een communautair wetboek betreffende geneesmiddelen voor menselijk gebruik
(2001/83) zich verzet tegen een dergelijk reclameverbod. Het Hof oordeelt
dat het verbod op het organiseren van promotionele kansspelen ter
bevordering van postorderverkoop van geneesmiddelen niet geharmoniseerd is door de richtlijn. Dat betekent dat lidstaten bevoegd blijven om ter
zake regels vast te stellen mits zij de verankerde fundamentele vrijheden in
acht nemen. De uitspraak is deels in overeenstemming met de Nederlandse
inbreng in deze zaak.

Vrij verkeer – vestiging
Arrest van het Hof van 8 juli 2021, zaak C-71/20, Anklagemyndigheden tegen VAS
Shipping ApS (Denemarken)
De Zweedse reder VAS Shipping Aps wordt in Denemarken strafrechtelijk
vervolgd omdat de zeelieden uit derde landen die zij in dienst had, aan
boord van schepen die de Deense vlag voerden niet in het bezit waren van
een Deense werkvergunning. Derdelander bemanningsleden moeten op
grond van de Deense wetgeving beschikken over een werkvergunning als
het schip waarop zij werken vaker dan 25 keer per jaar een haven in
Denemarken binnenvaart. In de hoger beroepsprocedure twijfelt de
verwijzende rechter of dit werkvergunningsvereiste verenigbaar is met de
vrijheid van vestiging. Het Hof wijst op artikel 79, lid 5, VWEU op grond
waarvan lidstaten het recht behouden om te bepalen hoeveel derdelanders
tot hun grondgebied worden toegelaten teneinde daar te werken. In dat
licht mag een lidstaat een werkvergunningseis stellen om te controleren
hoeveel derdelanders in die lidstaat werken. Omdat de Deense regeling
zonder onderscheid van toepassing is op alle schepen die de Deense vlag

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

voeren en in overeenstemming is met artikel 79, lid 5, VWEU concludeert
het Hof dat het werkvergunningsvereiste geen beperking van de vrijheid van
vestiging vormt. Dit oordeel is in overeenstemming met het Nederlandse
standpunt.

Doorhalingen
In de volgende zaken waarin de Nederlandse regering schriftelijke opmerkingen heeft ingediend hebben de verwijzende rechters de gestelde
prejudiciële vragen ingetrokken of heeft de verzoekende partij het beroep
ingetrokken. Om die reden heeft het Hof in die zaken geen uitspraak
gedaan.
Zaak E-08/15, Financial Services Compensation Ltd vs TIF (Verenigd
Koninkrijk) Zaak C-37/21, Flightright (Duitsland)
Zaak C-155/21, Athena Investments e.a. (Zweden) Zaak C-165/21, Orion
Corporation (Denemarken)
Zaak C-663/15 en C664/15, Umweltverband WWF Österreich e.a. (Oostenrijk)

| 49 |

Bijlage 1
In 2021 afgedane zaken met
Nederlandse inbreng

Jaarbericht 2020 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Zaaknummer Zaaknaam

Trefwoord

T-245/17

ViaSat/CIE

Telecom

C-826/18

Stichting Varkens in Nood
e.a.

Milieu

C-46/19 P

Raad PKK

Sancties

C-83/19,
C-127/19 en
C-195/19

Asociaţia “Forumul
Judecătorilor din România”
e.a.

Rechtsstaat

C-120/19

X

Milieu

T-157/19

Șanli/Raad

Sancties

C-193/19

Migrationsverket

Asiel en Migratie

C-194/19

État belge

Asiel en Migratie

C-279/19

Commissioners for Her
Majesty's Revenue and
Customs

Douane

C-355/19

Asociaţia “Forumul
Judecătorilor din România”
e.a

Rechtsstaat

C-361/19

De Ruiter vof

Landbouw en visserij

C-403/19

Société Générale

Fiscaal recht

C-428/19

Rapidsped

Sociaal recht

C-439/19

Latvijas Republikas Saeima

Gegevensbescherming

C-441/19

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-484/19

Lexel

Fiscaal recht

C-505/19

Bundesrepublik Deutschland Strafrecht

C-546/19

Westerwaldkreis

Asiel en Migratie

C-564/19

IS

Rechtsstaat

C-580/19

Stadt Offenbach am Main

Sociaal recht

C-585/19

Academia de Studii
Economice din Bucureşti

Sociaal recht

C-636/19

CAK

Sociale zekerheid

C-673/19

M e.a.

Asiel en Migratie

| 51 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 52 |

Zaaknummer Zaaknaam

Trefwoord

C-719/19

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Burgerschap

C-733/19

Nederland / Raad en
Europees Parlement

Landbouw en visserij

C-741/19

République de Moldavie

Investeringsbescherming

C-791/19

Europese Commissie/
Republiek Polen

Rechtsstaat

C-854/19

Vodafone

Telecom

C-872/19 P

Bolivariaanse Republiek
Venezuela / Raad van de
Europese Unie

Sancties

C-896/19

Repubblika

Rechtsstaat

C-901/19

Bundesrepublik Deutschland Asiel en Migratie

C-921/19

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-922/19

Stichting Waternet

Consumentenbescherming

E-4/20

E-4/20 Tor-Arne Martinez
Haugland v The Norwegian
Government

Beroepskwalificaties

C-5/20

Vodafone

Telecom

E-13/20

O v Arbeids- og velferdsdirektoratet

Sociale zekerheid

E-15/20

Criminal Proceedings
Against P

Sociale zekerheid

C-18/20

Bundesamt für Fremdenwesen und Asyl

Asiel en Migratie

C-30/20

Volvo e.a.

Burgerlijke en handelszaken

C-34/20

Telekom Deutschland

Telecom

C-39/20

Jumbocarry Trading

Douane

C-71/20

Anklagemyndigheden

Vrij verkeer - Vestiging

C-109/20

PL Holdings

Investeringsbescherming

Jaarbericht 2020 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Zaaknummer Zaaknaam

Trefwoord

C-166/20

Lietuvos Respublikos
sveikatos apsaugos
ministerija

Beroepskwalificaties

C-190/20

DocMorris

Vrij verkeer – Goederen

C-194/20

Stadt Duisburg

Associatierecht

C-214/20

Dublin City Council

Sociaal recht

C-217/20

Staatssecretaris van
Financiën

Sociale zekerheid

C-241/20

État belge

Fiscaal recht

C-285/20

Raad van bestuur van het
Uitvoeringsinstituut
werknemersverzekeringen
(Uwv)

Sociale zekerheid

C-325/20

BEMH et Conseil national
des centres commerciaux

Vrij verkeer – Diensten

C-338/20

Prokuratura Rejonowa
Łódź-Bałuty

Strafrecht

C-490/20

PPA Stolichna obshtina,
rayon „Pancharevo“

Burgerschap

C-502/20

Institut des Experts en
Automobiles

Vrij verkeer - Diensten

T-569/20

Stichting Comité N 65
Ondergronds Helvoirt/
Commissie

Milieu

T-643/20

Ryanair DAC v European
Commission

Staatssteun

C-665/20 PPU

Openbaar Ministerie

Strafrecht

E-1/21

ISTM International Shipping
& Trucking Management
GmbH v AHV-IV-FAK

Sociale zekerheid

C-428/21 en
C-429/21 PPU

Openbaar Ministerie e.a.

Strafrecht

| 53 |

Bijlage 2
Aanhangige zaken per 1 mei 2022
waarin de Nederlandse regering
meedoet

Jaarbericht 2020 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Zaaknummer Zaaknaam

Trefwoord

C-59/18

Italie / Raad

Agentschappen, EMA

C-106/19

Italie / Raad

Agentschappen, EMA

C-232/19

Comune di Milano - Parlement en Raad

Agentschappen, EMA

C-743/19

Europees Parlement / Raad

Agentschappen, EMA

C-793/19 en
C-794/19

Spacenet e.a.

Gegevensbescherming

C-817/19

Ligue des droits humains

Gegevensbescherming

T-868/19

Nouryon Industrial
Chemicals / Europese
Commissie

REACH

A-1/20

Adviesverzoek Belgie

Investeringsovereenkomst

C-24/20

Europese Commissie / Raad

Bevoegdheidsverdeling

C-148/20 en
C-150/20

Deutsche Lufthansa e.a.

Gegevensbescherming

C-215/20 en
C-222/20

Bundesrepublik Deutschland Gegevensbescherming
e.a.

T-273/20 en
C-355/20

Bundesrepublik Deutschland Asiel en Migratie
e.a.

T-279/20

CWS Powder Coatings /
Europese Commissie

REACH

T-283/20

Billions Europe e.a. /
Europese Commissie

REACH

T-288/20

Brillux en Daw / Europese
Commissie

REACH

C-391/20

Boriss Cilevičs e.a.

Vrij verkeer

C-420/20

HN

Strafrecht

C-459/20

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-436/20

ASADE

Sociale zekerheid

C-453/20

City Rail

Vervoer

| 55 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 56 |

Zaaknummer Zaaknaam

Trefwoord

T-469/20

Nederland / Europese
Commissie

Staatssteun

C-525/20

Association France Nature
Environnement

Milieu

C-541/20 t/m
C-555/20

Republiek Litouwen e.a. /
Vervoer
Europees Parlement en Raad
van de EU

C-560/20

Landeshauptmann von Wien Asiel en Migratie

C-577/20

Sosiaali- ja terveysalan
lupa- ja valvontavirasto

Sociale zekerheid

C-579/20

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-597/20

LOT

Consumentenbescherming,
luchtvaartpassagiers

C-599/20

Baltic Master

Belastingen

C-615/20 en
C-671/20

YP e.a.

Asiel en Migratie

C-624/20

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

T-639/20

TIB Chemicals / Europese
Commissie

REACH

C-676/20

ASADE

Overheidsopdrachten

C-702/20 en
C-17/21

DOBELES HES e.a.

Staatssteun

C-704/20 en
C-39/21

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid (Examen
d’office de la rétention) e.a.

Asiel en Migratie

C-713/20

Raad van bestuur van de
Sociale verzekeringbank

Sociale zekerheid

C-720/20

Bundesrepublik Deutschland Asiel en Migratie

C-6/21 P en
C-16/21 P

Duitsland en Estland /
Pharma Mar en Europese
Commissie

Geneesmiddelen

Jaarbericht 2020 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Zaaknummer Zaaknaam

Trefwoord

C-19/21

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-22/21

Minister for Justice and
Equality

Burgerschap

C-36/21

Sense Visuele Communicatie Landbouw en Visserij
en Handel

C-51/21

Aktsiaselts M.V.WOOL

Voedselveiligheid

C-61/21

Ministre de la Transition
écologique et Premier
ministre

Milieu

C-66/21

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-69/21

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-83/21

Airbnb Ireland et Airbnb
Payments UK

Dienstenrichtlijn

C-88/21

Lietuvos Respublikos vidaus
reikalų ministerija

Schengen

T-102/21

Bastion Holding e.a. /
Europese Commissie

Staatssteun

C-147/21

CIHEF e.a.

Landbouw en Visserij

C-153/21

Ministre de l’Immigration et
de l’Asile

Asiel en Migratie

C-159/21

Országos Idegenrendeszeti
Főigazgatóság e.a

Asiel en Migratie

C-162/21

PACCAR e.a.

Mededinging

T-163/21

De Capitani / Raad

Eurowob

C-164/21

Baltijas Starptautiska
Akademija

Staatssteun

T-167/21

European Gaming and
Betting Association v
Commission

Staatssteun

| 57 |

Zaaknummer Zaaknaam

Trefwoord

C-180/21

Inspektor v Inspektorata
kam Visshia sadeben savet

Gegevensbescherming

C-189/21

R. en R.

Landbouw en Visserij

C-194/21

Staatsssecretaris van
Financiën

Belastingen

C-204/21

Europese Commissie / Polen

Rechtsstaat

C-213/21 en
C-214/21

Italy Emergenza e.a.

Overheidsopdrachten

T-216/21

Ryanair and Malta Air /
Europese Commissie

Staatssteun

T-227/21

Illumnia / Europese
Commissie

Mededinging

C-228/21,
C-254/21,
C-297/21,
C-315/21 en
C-328/21

Ministero dell’Interno

Asiel en Migratie

C-270/21

A

Beroepskwalificaties

C-283/21

Deutsche Rentenversicherung Bund

Sociale zekerheid

T-289/21

Bastion Holding e.a. /
Europese Commissie

Staatssteun

C-291/21

Starkinvest

Rechterlijke bevoegdheid

C-292/21

CNAE e.a.

Dienstenrichtlijn

C-318/21

Stockholm School of
Economics in Riga

Staatssteun

C-323/21

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-324/21 en
C-325/21

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-330/21

The Escape Center

Belastingen

Jaarbericht 2020 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Zaaknummer Zaaknaam

Trefwoord

C-338/21

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-356/21

TP

Gelijke behandeling

C-402/21

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-410/21

DRV Intertrans

Vervoer

C-422/21

Ministero dell'Interno

Asiel en Migratie

C-449/21

Towercast

Mededinging

C-480/21

Minister van Veiligheid en
Justitie

EAB

T-494/21

Ryan Air en Malta Air /
Europese Commissie

Staatssteun

T-518/21

EPPA / Europese Commissie

Milieu

C-521/21

Rzecznik Praw
Obywatelskich

Rechtsstaat

C-544/21

Stadt Mainz

Dienstenrichtlijn

C-548/21

Bezirkshauptmannschaft
Landeck

Gegevensbescherming

C-551/21

Europese Commissie / Raad

Institutioneel recht

C-556/21

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-568/21

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-631/21

Taxi Horn Tours

Aanbesteding

C-637/21

K.R.

Asiel en Migratie

C-646/21

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-647/21 en
C-648/21

D. K. e.a.

Rechtsstaat

C-661/21

Verbraeken J. en Zonen

Sociale Zekerheid

| 59 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 60 |

Zaaknummer Zaaknaam

Trefwoord

C-663/21

Bundesamt für Fremdenwesen und Asyl

Asiel en Migratie

C-665/21 P

MKB Multifunds

Staatssteun

C-669/21

E. D. L.

EAB

C-711/21 en
C-712/21

Etat Belge

Asiel en Migratie

C-718/21

Krajowa Rada

Rechtsstaat

C-745/21

Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid

Asiel en Migratie

C-756/21

International Protection
Appeals Tribunal

Asiel en Migratie

C-806/21

TF

Strafrecht

C-819/21

Staatsanwatlschaft Aachen

Rechtsstaat

C-8/22

Commissaire général aux
réfugiés et aux apatrides

Asiel en Migratie

C-24/22

PR Pet

Geneesmiddelen

C-27/22

Volkswagen

Oneerlijke handelspraktijken

C-51/22

PannonHitel

Consumentenbescherming,
luchtvaartpassagiers

C-107/22

X et inspecteur van de
Belanstingdienst Douane

Douane

C-119/22

Teva et Teva Finland

Geneesmiddelen

T-137/22 en
203/22

Nederland / Europese
Commissie

Landbouw en Visserij,
subsidie

C-142/22

The Minister for Justice and
Equality

Strafrecht

C-151/22

Staatssecretaris van
Veiligheid en Justitie

Asiel en Migratie

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 61 |

Bijlage 3
Statistieken van de Nederlandse
inbreng bij het Hof van Justitie

Jaarbericht 2020 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

80
70
60

39

50
40

27

39

36

39

30
20

9

5

1
4
1

10

1
7

Directe zaken 2020

Directe zaken 2021

Prejudiciële zaken 2021

Prejudiciële zaken 2020

Prejudiciële zaken 2019

Prejudiciële zaken 2018

Prejudiciële zaken 2017

0

2

Directe zaken 2019

15

Directe zaken 2018

19

18

Directe zaken 2017

10

36
23

Nederlandse verwijzingsuitspraak
Buitenlandse verwijzingsuitspraak
Nederland verweerder
Interventies
Nederland verzoeker

| 63 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

700
600

601

500

520
453

400

556

567

58
2020

54
2021

447

300
200
100
0
| 64 |

57

50

2016

2017

54
2018

75

Bijdrage Nederland
Totaal aantal prejudiciële zaken

2019

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 65 |

Jaarbericht 2021 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 66 |

ngonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlg
sCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCa
DohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMo
owPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMun
PragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgToronto
ngkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsink
amabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuanda
nJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSa
oDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDe
neiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiVien
AntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVancouverAthensB
apestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKa
lMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParam
boSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgr
eBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonou
ubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDa
ascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhak
ualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSi
aporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSk
jeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamako
atislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbu
ewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehran
AvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDe
ileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingto
lgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnka
CairoDohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinK
MoscowPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampala
unichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTo
ntoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernH
sinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondon
andaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadrid
meSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaput
ioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallahShangh
ViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVancouverA
ensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuang
ouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelh
aramariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHa
eBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqin
otonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaC
acasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanb
aDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMil
RabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumba
etoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTrip
BamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHava
IstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongO
TehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSa
agoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloW
hingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVi
usAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAire
ublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenev
ampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStra
ourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBe
tBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhage
ondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisb
MadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuw
tMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamall
ShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVa
ouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBruss
GuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakarta
wDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbili
heHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaC
ngqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAdd
babaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmm
CanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKi
liMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumM
mbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockh
mTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBog
aHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHo
KongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFr
ciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhS
PauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSalaamKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRi
SeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiamiRamallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaB
nosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPetersburgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucha
tGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisBakuBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairob
arisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHarareJakartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinn
ranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaOttawaTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboC
enhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagrebAbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoD
arLisbonMadridRomeSantoDomingoWellingtonAddisAbabaCaracasDamascusLimaManilaRiyadhSaoPauloWashingtonAlgiersCapeTownDarEsSal
mKuwaitMaputoRioDeJaneiroSarajevoWarsawAmmanCanberraDhakaKualaLumpurMexicoCityRigaSeoulVilniusAnkaraCairoDohaKinshasaMiam
amallahShanghaiViennaAntwerpBujumburaDubaiKigaliMilanRabatSingaporeVaticanCityAstanaBuenosAiresDublinKievMoscowPristinaSaintPet
burgVancouverAthensBudapestDusseldorfKhartoumMumbaiPretoriaSkopjeVallettaBaghdadBucharestGenevaKampalaMunichPragueSofiaTunisB
uBrusselsGuangzhouKabulMuscatPortOfSpainStockholmTripoliBamakoBratislavaHanoiJubaNairobiParisStrasbourgTorontoBangkokBrasiliaHara
akartaNewDelhiParamariboSydneyTokyoBeijingBogotaHavanaIstanbulNewYorkPanamaCityTallinnTiranaBeirutBernHelsinkiIslamabadNicosiaO
waTbilisiTheHagueBelgradeBerlinHoChiMinhCityHongKongOsloTehranTelAvivAbuDhabiColomboCopenhagenLondonLuandaSanJoséSana’aZagr
AbujaChongqingCotonouLjubljanaLuxembourgSanFranciscoSantiagoDeChileYangonAccraChicagoDakarLisbonMadridRomeSantoDomingoWellin

dviezen | Asiel en Migratie | Associatieverdrag Turkije | Burgerschap | Burgerlijke en handelszaken - EEX-verordening | Douane | Externe betrekkingen

Deze brochure is een uitgave van:
Het ministerie van Buitenlandse Zaken
Postbus 20061 | 2500 eb Den Haag
www.rijksoverheid.nl
© Buitenlandse Zaken | mei 2022
22403439