Anticiperen en innoveren in een veranderlijke wereld

Rijksoverheid
Postbus 00000 | 2500 aa Den Haag
t 0800 646 39 51
(ma t/m vrij 9.00 – 21.00 uur)
Juni 2008
Publicatie-nr. ac-000198

Strategie-, kennis- en innovatieagenda 2011-2015

Deze brochure is een uitgave van:

→ Anticiperen en
innoveren in een
veranderlijke wereld
Strategie-, kennis- en innovatieagenda 2011-2015

Anticiperen en
innoveren in een
veranderlijke wereld
Strategie-, kennis- en innovatieagenda 2011-2015

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave
Voorwoord minister van Defensie
Management­samenvatting
Inleiding

3
4
6
10

1 Strategievorming bij Defensie

14

1.1 Inrichting van de strategiefunctie
1.2 Strategisch leren
1.3 Strategisch denken

14
15
16

1.4 Strategisch beslissen en handelen

17

2 Kennisagenda

18

2.1 Kennis: een factor van groeiend belang
2.2 De voor Defensie relevante kennisbasis
2.3 Kennisprioriteiten: waar wil Defensie meer van weten?
2.3.1 Militair optreden in een complexe en dynamische omgeving
2.3.2 Nieuwe technologieën voor defensiedoeleinden
2.3.3 Digitale weerbaarheid en cyberoperaties
2.3.4 Gebruik van de ruimte
2.4 Kennisinfrastructuur
2.4.1 Vakkennis binnen Defensie
2.4.2 Nederlandse Defensieacademie (NLDA)
2.4.3 Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
2.4.4 Strategische partners
2.4.4.1 TNO
2.4.4.2 Nationaal lucht- en ruimtevaartlaboratorium (NLR)
2.4.4.3 Maritime Research Institute Netherlands (Marin)
2.4.4.4 Nederlands Instituut voor Internationale
Betrekkingen ‘Clingendael’
2.4.5 Universiteiten
2.4.6 Interdepartementale samenwerking
2.4.7 Internationale samenwerking

18
20
21
23
24
26
30
33
36
37
37
38
38
39
39

2.5

Kennismanagement - op de agenda!

39
40
40
40
41

3 Innovatieagenda
3.1 Innovatie: de sleutel tot een moderne én
		 betaalbare defensieorganisatie
3.2 Innovatiedoelen
3.2.1 Optreden in informatiegestuurde netwerken
3.2.2 Effectieve beïnvloeding in operaties
3.2.3 Een energiebewuste krijgsmacht
3.2.4 Een innovatieve en flexibele organisatie
3.3 De bijdrage van Defensie aan de bredere
		 innovatieagenda van Nederland

44
44
44
45
45
46
48
48

4 Cultuur, organisatie, aansturing en financiering

52

4.1 Cultuur, organisatie, aansturing
4.2 Financiering

52
54

Voorwoord minister van Defensie
Defensie moet het de komende jaren met
aanzienlijk minder doen. De financiële
situatie bij Defensie noopt tot tal van
pijnlijke ingrepen, die ik in mijn beleidsbrief heb toegelicht (TK 32 733, nr. 1, 8 april
2011).
Bij een modern en welvarend land als
Nederland hoort niettemin een krijgsmacht
die ertoe blijft doen. Een krijgsmacht die
Nederlanders bescherming biedt en,
samen met NAVO-bondgenoten en
EU-partners, onze vitale belangen
veiligstelt in een onrustige wereld. Een
krijgsmacht die de internationale rechtsorde met raad en daad bevordert en
samen met onze diplomaten, ontwikkelingswerkers, politie en de rechtspraak
bouwt aan vrede en stabiliteit. Een
krijgsmacht die de georganiseerde
misdaad, piraterij en het terrorisme helpt
bestrijden en de civiele autoriteiten in
Nederland op tal van manieren met
deskundigheid en unieke capaciteiten
bijstaat.
Juist nu Defensie over de volle breedte
moet bezuinigen terwijl de wereld in snel
tempo verandert, blijft het van belang
ruimte te bieden aan nieuwe ideeën en
initiatieven. De intensiveringen in mijn
beleidsbrief geven hiervan ook blijk.
Defensie moet niet in het schuttersputje
kruipen. Zij moet het voorliggende terrein
actief en voortdurend verkennen, tijdig van
positie veranderen en optreden waar dat

nodig is. De defensieorganisatie moet haar
dynamische omgeving zelfbewust en met
open vizier tegemoet blijven treden. Zij
moet voldoende ruimte blijven scheppen
voor kennis en innovatie. Dat is niet alleen
van belang voor de effectiviteit van het
optreden van de krijgsmacht en haar
vernieuwend vermogen. Ook de structurele betaalbaarheid van Defensie wordt er
door bevorderd. Ik zeg het Alexander
Rinnooy Kan graag na: “Wie denkt dat
kennis duur is, weet niet wat domheid
kost.”
Deze strategie-, kennis- en innovatieagenda (SKIA) geeft uitvoering aan de beleidsbrief door de strategievorming in het kader
van het bestuur van Defensie te verbeteren, richting te geven aan de defensiespecifieke kennisontwikkeling en de innovatie
van en voor Defensie te stimuleren. De
kennisprioriteiten en de innovatiedoelen in
de SKIA hangen nauw samen met de
toekomstgerichte intensiveringen en de
prioriteiten in de beleidsbrief. Zij geven
ook uitvoering aan mijn visie op een
krijgsmacht die uitmunt door de kwaliteit
en het innovatieve karakter van haar
bijdragen in complexe en dynamische
conflicten waarin tegenstanders reguliere
en irreguliere strijdmethodes hanteren.
Het innovatieve vermogen van de
defensieorganisatie wordt daarbij niet
alleen bepaald door nieuwe technologische oplossingen of grote materieelprojecten. Zij schuilt ook in de medewerkers van
Defensie zelf. Zij weten wat werkt - en wat
niet werkt. Zij moeten dan ook de ruimte

krijgen met vindingrijke oplossingen te
komen en deze binnen hun werkkring toe
te passen. Innovatie van onderaf dus. Ook
op die manier kan Defensie in de wereld
een herkenbaar verschil maken.
Het lijdt geen twijfel dat Defensie als
gevolg van de bezuinigingen zware tijden
doormaakt. De maatregelen in de
beleidsbrief maken dit eens te meer
duidelijk. Zij beperken onvermijdelijk ook
de mogelijkheden voor de uitvoering van
de SKIA. Tegelijkertijd staat het kabinet
voor de uitdaging een nieuw begin te
definiëren voor een veelzijdig inzetbare
krijgsmacht gericht op vernieuwing. Met
het vizier op 2020. Deze SKIA draagt
daaraan bij.
Minister van Defensie
Drs. J. S. J. Hillen

6

Management­samenvatting
Waarover gaat de strategie-, kennis- en
innovatieagenda (SKIA)?
De strategie-, kennis- en innovatieagenda
(SKIA) is een afgeleide van de beleidsbrief
van het kabinet over de toekomst van de
krijgsmacht (TK 32 733, nr. 1, 8 april 2011).
Zij geeft uitvoering aan de voornemens in
deze brief door:
de strategievorming in het kader van
de beleids-, plannings- en begrotingsprocedure (BPB-procedure) van Defensie
te ondersteunen, waarbij gebruik wordt
gemaakt van ervaringen die in het kader
van het interdepartementale projectVerkenningen zijn opgedaan;
richting te geven aan de defensiespecifieke kennisontwikkeling ter
ondersteuning van de prioriteiten die in
de beleidsbrief zijn gesteld. Zij komt
tevens tegemoet aan het verzoek van de
Tweede Kamer om een integrale visie op
veiligheid en het R&D-cluster en geeft
gevolg aan aanbevelingen in het
jaarverslag 2009 van de Inspecteurgeneraal der Krijgsmacht (Kamerstuk nr.
32 123-X, nr. 139);
de innovatie van en voor Defensie te
stimuleren door de invoering van
nieuwe werkwijzen, processen en
technologieën mogelijk te maken. Ook
gaat de SKIA in op de bijdragen van
Defensie aan het bedrijfslevenbeleid van
het kabinet, zoals uiteengezet in de
Bedrijfslevenbrief van de minister van
Economische Zaken, Landbouw &
Innovatie (TK 32 637, 4 februari 2011).

Waarom is de SKIA belangrijk?
De versterking van de strategiefunctie bij
Defensie is van belang vanwege de
onzekerheid over onze toekomstige
veiligheid en de onmiskenbare veranderlijkheid van onze omgeving. Defensie moet
zijn voorbereid op voorziene en onvoorziene ontwikkelingen en gebeurtenissen
die de belangen van het Koninkrijk en de
internationale rechtsorde beïnvloeden.
Doel van de strategiefunctie is in een
veranderlijke omgeving de goede keuzes te
blijven maken. Een goed werkend
strategieproces is ook onmisbaar voor de
moderne en professionele organisatie die
Defensie wil zijn.
De SKIA is ook van belang omdat de
toegevoegde waarde van de Nederlandse
krijgsmacht naar het oordeel van het
kabinet is gelegen in de kwaliteit en het
innovatieve karakter van haar militaire
bijdragen, in het bijzonder in conflictsituaties waarin tegenstanders asymmetrische
strijdmethodes hanteren. De komende
jaren zet Defensie bovendien krachtig in op
een slimme en slagvaardige organisatie
met een aanzienlijk kleinere overhead. Om
deze ambities te ondersteunen, moet de
komende jaren bij Defensie meer ruimte
worden geschapen voor de invoering van
nieuwe ideeën, technologie en processen.
De SKIA maakt dit concreet.

7

Wat gaat Defensie (anders) doen als
gevolg van de SKIA?
Strategievorming
1. Defensie richt samen met Buitenlandse
Zaken een strategische monitor in
waarmee de veiligheidspolitieke
implicaties en de gevolgen voor Defensie
van (mogelijke) ontwikkelingen op het
wereldtoneel in kaart worden gebracht.
De strategische monitor zal onder meer
input leveren voor besluiten in het kader
van de BPB-cyclus bij Defensie. Deze
wordt tevens gekoppeld aan de
Nationale Risicobeoordeling van het
Programma Nationale Veiligheid
teneinde de internationale bedreigingen
van de nationale veiligheid in kaart te
helpen brengen (overeenkomstig de
brief van de minister van Veiligheid en
Justitie over nationale veiligheid, 22
februari 2011). Bij de strategische
monitor worden de Militaire
Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
(MIVD), het postennetwerk en kennisinstellingen, zoals het Nederlandse
Instituut voor Internationale
Betrekkingen Clingendael en TNO,
ingeschakeld.
2. Om de regie over de beleidsontwikkeling
bij Defensie te versterken, zullen vaker
beleidsverkenningen worden uitgevoerd. Zij beoogt mogelijke handelingsperspectieven in een vroeg stadium van
de beleidsontwikkeling in kaart te
brengen zonder dat sprake is van een
zwaar opgetuigd bureaucratisch proces.
Ook zal de ambtelijke en de politieke

leiding van Defensie vaker van gedachten wisselen met externe deskundigen
over onderwerpen van strategisch
belang. De zogenaamde ‘kenniskamer’
bij Defensie zal daartoe anders worden
ingericht.
3. Om ook in de uitvoeringsfase zicht te
houden op de strategische doelstellingen in de beleidsbrief en waar nodig bij
te sturen, zal de Bestuurstaf, naar het
voorbeeld van andere grote professionele organisaties, een strategische kaart
hanteren. Met dit hulpmiddel zijn op
verschillende plekken in de defensieorganisatie inmiddels goede ervaringen
opgedaan waarop kan worden
voortgebouwd.
Kennis
4. In overeenstemming met de prioriteiten
in de beleidsbrief en op grond van een
interne inventarisatie van kennisbehoeften onderkent Defensie voor deze
kabinetsperiode de volgende kennisprioriteiten bij de ontwikkeling van
(toegepaste) wetenschappelijke kennis:
militair optreden in een complexe
en dynamische omgeving;
nieuwe technologieën voor
defensiedoeleinden;
digitale weerbaarheid en
cyberoperaties;
gebruik van de ruimte.
De kennisprioriteiten geven richting aan
het jaarlijks op te stellen
research&development-plan van Defensie,
waarmee de onderzoeksprogramma’s
die de publieke kennisinfrastructuur (in

8

het bijzonder TNO en de Grote
Technologische Instituten) met behulp
van programmafinanciering ten behoeve
van Defensie uitvoert wordt vastgesteld.
Ook in de onderzoeksplannen van de
NLDA en Clingendael zal voor deze
kennisprioriteiten nadrukkelijk aandacht
worden gevraagd.
5. Het kennismanagement bij Defensie
krijgt meer structurele aandacht en de
regie daarover wordt versterkt. Samen
met haar strategische partners ontplooit
Defensie initiatieven om de toepassing
van kennis binnen de organisatie te
bevorderen. Het kennismanagement
blijft een verantwoordelijkheid voor
leidinggevenden binnen Defensie. Zij
dienen daaraan in hun bedrijfsplannen
aandacht te besteden en door deskundigen te worden ondersteund. De
operationele kennis bij Defensie wordt
per domein gebundeld en de regie wordt
versterkt, waarbij de operationele
kennisontwikkeling relatief laag in de
defensieorganisatie blijft verankerd. De
beleidsverantwoordelijkheid voor het
kennismanagement wordt belegd bij de
Hoofddirectie Beleid van Defensie. Deze
draagt in 2011 zorg voor een departementale visie op kennismanagement en
een bijbehorend actieplan. Daarmee
worden de aanbevelingen van de
inspecteur-generaal der krijgsmacht in
zijn jaarverslag 2009 uitgevoerd.
Innovatie
6. In het verlengde van de in de beleidsbrief geschetste visie op de krijgsmacht,

geeft de SKIA uitwerking aan de
volgende innovatiedoelen van en voor
Defensie:
informatiegestuurd optreden in
netwerken;
effectieve beïnvloeding in
operaties;
een energiebewuste krijgsmacht;
een innovatieve en flexibele
organisatie.
Deze innovatiedoelen maken zichtbaar
op welke terreinen Defensie in het
bijzonder vernieuwing nastreeft. Zij
vormen voor zowel Defensie als
defensiegerelateerde instellingen en
bedrijven een inspirerende concrete
doelstelling om zich de komende jaren
op te richten. Voor het realiseren van
deze innovatiedoelen zullen de komende
jaren diverse activiteiten en projecten
worden uitgevoerd.
7. Defensie is goed gepositioneerd om aan
de versterking van de concurrentiekracht van het Nederlandse bedrijfsleven bij te dragen. In het kader van de
Bedrijfslevenbrief van het kabinet zal
Defensie de komende jaren in het
bijzonder een actieve rol spelen ter
ondersteuning van de economische
topsectoren high tech (inclusief veiligheid)
en water (inclusief de maritieme bouw)
en van clusters als Maintenance Valley
(ondergebracht in de topsector chemie).
De Nederlandse defensiegerelateerde
industrie bestaat uit ongeveer 300
bedrijven, die doorgaans aan zowel
militaire als civiele afnemers producten
leveren. Zij hebben door hun technolo-

9

gisch hoogwaardige en innovatieve
karakter een relatief grote toegevoegde
waarde en uitstraling. De aanwezigheid
van een vitale en innovatieve defensiegerelateerde industrie in Nederland is
ook van belang voor een moderne
krijgsmacht gericht op vernieuwing.
Defensie zal de uitvoering van de
Defensie Industrie Strategie (DIS)
krachtig voortzetten.
Financiering
Als gevolg van de financiële situatie bij
Defensie is realiteitszin bij de implementatie van de SKIA geboden. Het is onvermijdelijk dat als gevolg van de bezuinigingsmaatregelen zowel wetenschappelijke
kennis als vakkennis verloren zal gaan, ook
al zal bij reorganisatietrajecten specifiek
aandacht worden gegeven aan het behoud
of de overdracht van kennis. In het licht
van de doelstellingen in de beleidsbrief
streeft Defensie, ondanks de bezuinigingen
op een breed terrein, naar een stabiele
financiële basis ten behoeve van de
ontwikkeling en instandhouding van de
defensiespecifieke kennisbasis. De
beleidsbrief bevat daarom geen aanvullende bezuinigingen op de defensiebudgetten voor kennis- en technologieontwikkeling, waarmee tevens ten dele wordt
tegemoetgekomen aan de motie-Ten
Broeke (Kamerstuk 32 500-X, nr. 58). Als
gevolg van het amendement-Ten Broeke
op de defensiebegroting 2011 is voorts
eenmalig 6 miljoen euro vrijgemaakt voor
projecten bij TNO. Het streven van
Defensie laat onverlet dat de bezuinigin-

gen bij Defensie en bij de rijksoverheid als
geheel ook de defensiespecifieke kennisbasis bij de strategische partners van
Defensie niet ongemoeid zullen laten. Om
de gevolgen voor de defensiespecifieke
kennisbasis zo veel mogelijk te kunnen
beperken, zal Defensie, in overleg met haar
strategische partners en andere ministeries, de eventuele effecten hiervan in kaart
brengen.

10

Inleiding
Deze strategie-, kennis- en innovatieagenda (SKIA) is een afgeleide van de beleidsbrief van het kabinet over de toekomst van
de krijgsmacht (“Defensie na de kredietcrisis: een kleinere krijgsmacht in een
onrustige wereld”, 8 april 2011) en geeft
uitvoering aan enkele belangrijke aspecten
in deze brief. De SKIA dient in het bijzonder
de volgende doelen:
de versterking van de strategische
functie ter ondersteuning van de
beleids-, plannings- en begrotingsprocedure (BPB-procedure) van Defensie.
Strategievorming en het vermogen ook
in de uitvoeringsfase strategische focus
aan te brengen en te behouden zijn van
wezenlijk belang voor het realiseren van
de visie op de krijgsmacht die in de
beleidsbrief staat beschreven. Het gaat
bij strategievorming onder meer om het
voorbereid zijn op voorziene en
onvoorziene ontwikkelingen en
gebeurtenissen die de belangen van het
Koninkrijk en de internationale rechtsorde kunnen beïnvloeden en die voor de
krijgsmacht van betekenis zijn;
het richting geven aan de kennisontwikkeling ten behoeve van Defensie en
het bevorderen van de kennistoepassing bij Defensie. Het gaat daarbij onder
meer om de verwezenlijking van de in de
beleidsbrief genoemde strategische
doelstellingen door de ontwikkeling en
de toepassing van de daarvoor beno-

digde kennis (aan de hand van kennisprioriteiten). Ook wordt tegemoetgekomen aan het verzoek van de Tweede
Kamer om een integrale visie op
veiligheid en het R&D-cluster tijdens het
algemeen overleg va 3 februari 2010 en
geeft gevolg aan aanbevelingen in het
jaarverslag 2009 van de Inspecteurgeneraal der Krijgsmacht (Kamerstuk nr.
32 123-X, nr. 139);
het stimuleren van de innovatie van
en voor Defensie. Het gaat daarbij
onder meer om de verwezenlijking van
de in de beleidsbrief genoemde
strategische doelstellingen door de
invoering van nieuwe werkwijzen,
processen en technologieën aan de hand
van innovatiedoelen. Terwijl de
strategische doelstellingen duidelijk
maken wat Defensie de komende jaren
wil bereiken, zijn de innovatiedoelen
vooral gericht op de vraag hoe deze
strategische doelstellingen dichterbij
kunnen worden gebracht. Ook gaat de
SKIA in op de bijdragen van Defensie
aan het bedrijfslevenbeleid van het
kabinet, zoals uiteengezet in de
Bedrijfslevenbrief van de minister van
Economische Zaken, Landbouw &
Innovatie (TK 32 637, 4 februari 2011).
De SKIA komt in de plaats van de strategische kennisagenda (SKA) van Defensie
(november 2008, Kamerstuk 31700-X, nr.
60).

11

Strategie, kennis en innovatie
In de SKIA worden strategievorming,
kennis en innovatie in één samenhangende
benadering bijeengebracht. De SKIA gaat
enerzijds uit van een onderscheid tussen
deze begrippen en veronderstelt anderzijds
dat daartussen een zodanig nauw verband
bestaat dat zij als één geheel moeten
worden benaderd.
Met strategie wordt gedoeld op het geheel
van hoofddoelen van de organisatie, de
manier waarop Defensie deze denkt te
bereiken en de allocatie van middelen die
daaruit voortvloeit (‘ends, ways and means’).
De doelstellingen van Defensie en de in dat
licht te nemen maatregelen zijn het
onderwerp van de beleidsbrief. De SKIA
richt de strategische functie bij Defensie in

ter ondersteuning van de uitvoering van de
beleidsbrief en van de BPB-procedure van
Defensie. Zij gaat er daarbij van uit dat
strategievorming een dynamisch proces is.
Hoofdstuk 1 is aan de strategiefunctie
‘nieuwe stijl’ gewijd.
Met kennis wordt zowel gedoeld op
wetenschappelijke kennis als op vakkennis.
Wetenschappelijke kennis berust op
volgens wetenschappelijke maatstaven
verricht onderzoek. Toegepaste wetenschap heeft daarbij als doel met behulp
van wetenschappelijke kennis een specifiek
probleem op te lossen of een product,
dienst of techniek te ontwikkelen. Bij
kennisprioriteiten draait het om de vraag
op welke terreinen Defensie de komende
jaren (toegepaste) wetenschappelijke

strategie

ends, ways and means

kennisprioriteiten

kennis

(toegepaste)
wetenschappelijke
kennis + vakkennis

innovatiedoelen

kennistoepassing

innovatie

invoering nieuwe werkwijze,
technologieën, processen bij Defensie

12

kennis nodig heeft: waarover en waarvan
dient Defensie meer te weten? Vakkennis
(‘knowhow’) is de kennis die nodig is voor de
bekwame uitoefening van een militaire en
burgerfunctie bij Defensie. Zij wordt in de
praktijk beproefd en berust veelal op
ervaring, vaardigheden, geleerde lessen,
vakopleidingen en toegepaste wetenschappelijke kennis. In hoofdstuk 2 wordt
ingegaan op de omgang van Defensie met
kennis als productiefactor.

komt alleen tot stand in combinatie met
processen, management, nieuwe attitudes
en vaardigheden. Innovatiedoelen liggen
in het verlengde van de strategische
doelstellingen van de organisatie, zoals
deze zijn verwoord in de beleidsbrief.
Kennis en innovatie staan ten dienste van
zowel het ontwikkelen als het uitvoeren
van de door de politiek vastgestelde of
vast te stellen strategie. Dat geldt ook voor
het strategiedeel van de SKIA.

Innovatie betreft het invoeren van nieuwe
ideeën, technologie, materieel, diensten en
processen. In het innovatiedeel van de
SKIA gaat het primair om innovatie van en
voor de defensieorganisatie. De innovatiedoelen in de SKIA maken duidelijk op
welke terreinen Defensie vernieuwing
nastreeft. Deze innovatiedoelen liggen
vanzelfsprekend in het verlengde van de
strategische doelstellingen van de
beleidsbrief. Naast de innovatie van en voor
de defensieorganisatie, is Defensie goed
gepositioneerd om bij te dragen aan de
bredere innovatieagenda van Nederland
en aan de Bedrijfslevenbrief van het
kabinet. Hoofdstuk 3 gaat op beide
innovatiedimensies in.

In hoofdstuk 4, tot slot, wordt ingegaan
op de cultuur, organisatie, aansturing en
financiering.

Er bestaat een nauwe samenhang tussen
strategie, kennis en innovatie. Kennis is
zowel nodig om de strategie te kunnen
bepalen als om deze uit te voeren.
Kennisprioriteiten zijn een afgeleide van de
door de politiek vastgestelde strategische
doelstellingen. Innovatie ligt vooral in de
sfeer van de toepassing van kennis, maar

13

14

1 Strategievorming bij Defensie
1.1 Inrichting van de strategiefunctie
Een goed werkend strategieproces is
onmisbaar voor de moderne en professionele organisatie die Defensie wil zijn. De
strategiefunctie bij Defensie is van belang
vanwege de uit veel analyses gebleken
onzekerheid over onze toekomstige
veiligheid en de veranderlijkheid van onze
omgeving. Defensie moet zijn voorbereid
op voorziene en onvoorziene ontwikkelingen en gebeurtenissen die de belangen van
het Koninkrijk en de internationale
rechtsorde beïnvloeden. Doel van de
strategiefunctie is in een dynamische en
onvoorspelbare omgeving de goede
keuzes te blijven maken.
De strategiefunctie bij Defensie wordt
vormgegeven in nauwe samenhang met de
BPB-procedure, die de kern vormt van de
besturing van Defensie. De strategiefunctie
bestaat daarbij uit vier deelprocessen:
leren, denken, beslissen en handelen. Het
strategische ‘leren’ en ‘denken’ zijn van
belang voor het anticiperende vermogen
van Defensie. Hierbij kan onder meer
gebruik worden gemaakt van de ervaringen die in het kader van de Verkenningen
zijn opgedaan. Behalve het ‘weten’ omvat
het anticiperend vermogen van Defensie
ook het ‘vermogen tot handelen’ in
antwoord op - te verwachten - ontwikkelingen in de veiligheidsomgeving. Het
anticiperende vermogen kent dus naast
een kenniscomponent een organisatorische component. Daarin zijn flexibiliteit,

15

Doel

Strategisch management
Leren

Denken

Beslissen

Handelen

Ken de wereld. Ken je

Handelings-

De goede dingen doen.

De dingen goed doen.

zelf. Ken je vak.

perspectieven

- Strategische

- Beleidsverkenningen

- Vierjaarlijkse en

- Strategische kaart

inlichtingen

(incl. militair-strategi-

jaarlijkse BPB-cyclus

- Communiceren

sche visie) en -studies

(visie, plan, begroting)

- Samenwerken

Activiteiten & instrumenten

- Toekomstverkenningen
- Strategische monitor

- Zerobased decision

- Vergelijkende studies

support tool

(benchmarks)
- Evaluaties
(lessons identified)

- Innoveren
(incl. lessons learned)

- SWOT-analyses

- Controleren

- Kenniskamer-

- Sturen

bijeenkomsten
- Adviesraad
Internationale
Vraagstukken

aanpassingsvermogen en veerkracht
kernbegrippen. Het anticiperend vermogen
is dus zowel afhankelijk van de besluiten
die Defensie neemt (strategisch ‘beslissen’)
als van de uitvoering (strategisch ‘handelen’). In deze deelprocessen worden de
onderstaande activiteiten uitgevoerd en
instrumenten gehanteerd.

gebruik maken van de ervaringen die in het
kader van het interdepartementale project
Verkenningen zijn opgedaan. Ook het
rapport-Uit Zicht van de Wetenschappelijke
Raad voor Regeringsbeleid over toekomstverkennen bij de rijksoverheid bevat
bruikbare aanwijzingen die navolging
krijgen.

1.2 Strategisch leren

Om de implicaties van - mogelijke - ontwikkelingen in de wereld voor de veiligheidsbelangen van het Koninkrijk en de
internationale rechtsorde stelselmatig en
tijdig in kaart te brengen, richt Defensie
samen met het ministerie van
Buitenlandse Zaken een strategische
monitor in. In het kader van deze monitor
wordt regelmatig aan de minister en de
ambtelijke en militaire top gerapporteerd
over:
de drijvende krachten - dat wil zeggen
in hoge mate autonome, externe

Een van de doelen van het strategische
leren is het blijvend bevorderen van het
omgevingsbewustzijn en van een oriëntatie op de toekomst. Een toereikende
strategische inlichtingenpositie en een
relevante kennisbasis zijn hiervoor
onmisbaar. Om de oriëntatie op de
toekomst te verbeteren, vormen toekomstverkenningen integraal onderdeel
van de BPB-procedure en van de ‘normale’
werkwijze van Defensie. Defensie kan
daarbij de komende jaren vanzelfsprekend

1
In opdracht van Defensie heeft het Haags Centrum voor Strategische Studies (HCSS) de mogelijkheden onderzocht om de
anticipatiefunctie te versterken, waarbij de ervaringen van andere landen zijn betrokken. HCSS, Anticipatie (HCSS, nr. 5, 2010). De
resultaten van dit onderzoek worden betrokken bij de versterking van het strategische management van Defensie.

16

ontwikkelingen - die van invloed zijn op
de veiligheidsbelangen van het
Koninkrijk en de internationale rechtsorde en op de krijgsmacht;
de actoren die invloed uitoefenen op
de veiligheidsbelangen van het
Koninkrijk, de internationale rechtsorde
en op de krijgsmacht;
mogelijke scenario’s en strategische
schokken.
Het gaat daarbij steeds nadrukkelijk om
het in kaart brengen van de mogelijke
implicaties op strategisch niveau, zowel
voor het beroep dat op de krijgsmacht kan
worden gedaan (de ‘vraagzijde’) als voor
de krijgsmacht als organisatie (de
‘aanbodzijde’).
De rapportages in het kader van de
strategische monitor zullen bij Defensie
onder meer als input dienen voor besluiten
in het kader van de BPB-cyclus bij Defensie.
De strategische monitor wordt tevens
gekoppeld aan de Nationale
Risicobeoordeling in het kader van het
Programma Nationale Veiligheid, waarmee
uitvoering wordt gegeven aan het uitdrukkelijke voornemen meer aandacht te
besteden aan de internationale bedreigingen van de nationale veiligheid (zie de brief
van de minister van Veiligheid en Justitie
over nationale veiligheid, 22 februari 2011).
Hierover zijn afspraken gemaakt met het
ministerie van Veiligheid & Justitie.
In het kader van de strategische monitor
zullen interne en externe kennisinstellingen worden ingeschakeld. Het Nederlandse

Instituut voor Internationale Betrekkingen
‘Clingendael’ richt zich daarbij op het
beroep op de krijgsmacht dat in de
toekomst mogelijk wordt gedaan (‘vraagzijde’), terwijl TNO zich richt op de
implicaties voor de krijgsmacht als
organisatie (‘aanbodzijde’). Ook de
Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
(MIVD) en, in overleg met BZ, het postennetwerk leveren een bijdrage aan de
strategische monitor.
Behalve het bevorderen van het omgevingsbewustzijn en van een oriëntatie op
de toekomst, is zelfkennis (‘ken je zelf’) en
vakkennis (‘ken je vak’) van belang.
Defensie is een omvangrijke organisatie
met een grote verscheidenheid aan
medewerkers en disciplines. Besluiten over
de krijgsmacht dienen mede te berusten
op een goed beeld van de kenmerken en
van de sterke en zwakke punten van de
defensieorganisatie. Waar zijn we goed in?
Wat zijn onze zwakke punten? Ook
vergelijkende studies (benchmarks) en
evaluaties (lessons identified) dragen bij aan
de beleidsontwikkeling bij Defensie.

1.3 Strategisch denken
Dit deel van het strategische managementproces heeft tot doel de leiding van
Defensie te ondersteunen bij het ontwikkelen van strategische denkrichtingen en
beleidsopties. Ook in dit verband kan
gebruik worden gemaakt van ervaringen
die Defensie in het kader van de
Verkenningen heeft opgedaan. Daarbij valt
te denken aan de strategische functies en

17

aan het zerobased decision support tool dat
binnen de Defensiestaf is ontwikkeld.
Behalve beleidsverkenningen zal de
ambtelijke en de politieke leiding van
Defensie vaker van gedachten wisselen
met externe deskundigen over onderwerpen van strategisch belang. De ‘kenniskamer’ zal daartoe worden heringericht. Om
richting te helpen geven aan de ontwikkeling van de krijgsmacht vanuit militairoperationeel perspectief, stelt de CDS
regelmatig een geactualiseerde militairstrategische visie op. Voor strategische
beleidsadviezen kan Defensie, in overleg
met Buitenlandse Zaken, een beroep doen
op de Adviesraad Internationale
Vraagstukken (AIV). Jaarlijks stellen de
ministers van Buitenlandse Zaken en van
Defensie het werkprogramma voor de AIV
op, dat in de ministerraad wordt vastgesteld. Defensie maakt voorts gebruik van
de adviezen van de Wetenschappelijke
Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), een
onafhankelijk adviesorgaan van de
regering. De taak van de WRR is te
adviseren over sectoroverstijgende
vraagstukken die van groot belang zijn
voor de samenleving, waarbij de adviezen
betrekking hebben op de langere termijn.
Kenmerkend voor de WRR-adviezen is de
sterke verankering ervan in de wetenschap.

1.4 Strategisch beslissen en
handelen
Als gevolg van de maatregelen in de
beleidsbrief zal de komende jaren veel in
de defensieorganisatie veranderen. De
uitvoeringsfase is daarbij geen statische

aangelegenheid waarin een enkelvoudig
plan wordt opgesteld om ‘het’ doel van
‘de’ organisatie te bereiken. Dat zou
veronderstellen dat de omgeving waarin
de defensieorganisatie opereert niet aan
verandering onderhevig is. De internationale veiligheidsituatie wordt juist gekenmerkt door veranderlijkheid. Ook de
strategievorming is onder deze omstandigheden een dynamisch proces. De vierjaarlijkse cyclus en de jaarcyclus van de
BPB-procedure maken daarbij regelmatige
actualisering en toetsing mogelijk. Het
vermogen focus op de strategische
doelstellingen van de defensieorganisatie
te blijven aanbrengen, is ook voor de
uitvoering van wezenlijk belang. Om in de
uitvoeringsfase zicht te houden op de
doelstellingen in de beleidsbrief en waar
nodig bij te sturen, zal de Bestuurstaf,
evenals veel andere grote, professionele
organisaties, een ‘strategische kaart’
hanteren. Een strategische kaart formuleert op handzame wijze de belangrijkste
doelen van de organisatie en brengt in
kaart waarop de defensieorganisatie wordt
beoordeeld. Ook maakt zij duidelijk wie
ten behoeve van het realiseren van deze
doelen waarvoor verantwoordelijk is en
helpt de focus en de samenhang aan te
brengen in de processen en de activiteiten
van Defensie. Het proces van totstandkoming is daarbij minstens zo belangrijk als
de kaart zelf. Met dit hulpmiddel zijn op
verschillende plekken in de defensieorganisatie inmiddels goede ervaringen
opgedaan waarop kan worden
voortgebouwd.

18

2 Kennisagenda
2.1 Kennis: een factor van groeiend
belang
Een hoogwaardige kennisbasis is voor
Defensie op een breed terrein van
wezenlijk belang. Zij is in de eerste plaats
onontbeerlijk voor een zo doeltreffend en
doelmatig mogelijke uitvoering van
defensietaken en voor het scheppen van
maatschappelijke aanvaardbare voorwaarden voor militair optreden. Tevens is zij
van belang voor de veilige inzet, de
opleiding en de training van defensiepersoneel. Dat kennisinstellingen tot in het
operatiegebied een waardevolle bijdrage
kunnen leveren, blijkt uit de inzet van
TNO-medewerkers en de inschakeling van
het Nederlandse Lucht- en
Ruimtevaartlaboratorium (NLR) tijdens de
ISAF-operatie in Afghanistan. Een brede
kennisbasis blijft ook nodig voor de
verwerving van militair materieel, door
Defensie te ondersteunen als smart
customer, smart specifier of smart developer, en
voor het innovatieve vermogen van
Defensie. Tot slot draagt de kennisbasis bij
aan de in het eerste hoofdstuk beschreven
strategievorming bij Defensie.
Het belang van de defensiespecifieke
kennisbasis wordt bovendien versterkt
door de volgende factoren:
de grotere mate van onzekerheid over
de toekomstige veiligheidssituatie en
het toekomstige beroep op de krijgsmacht. Om snel en doeltreffend te
kunnen inspelen op veranderende

19

omstandigheden en een mogelijk snel
wisselend beroep op de krijgsmacht is
een voldoende brede kennisbasis van
Defensie onontbeerlijk;
de toenemende complexiteit en het
dynamische karakter van hedendaagse
operaties. Kennis en de toepassing van
kennis in een korte innovatiecyclus zijn
daardoor een noodzaak geworden. De
toepassing van kennis in het operationele domein vergt naast domeinkennis
bij de kennisinstellingen ook een nauwe

samenwerking met deze instituten, zelfs
tot in het operatiegebied. Een goed
voorbeeld hiervan is het zo snel mogelijk
ontwikkelen van een doeltreffend
antwoord op de dreiging die in
Afghanistan uitgaat van bermbomme
de groeiende complexiteit van
wapensystemen als gevolg van technologische ontwikkelingen;
de steeds stringentere maatschappelijke eisen die aan het optreden van de
krijgsmacht worden gesteld. Daarbij valt

Wat levert kennis Defensie op?
Een willekeurige greep:
ontwikkeling van een simulator voor de training onder realistische omstandigheden van forward air controllers van het Commando landstrijdkrachten. Er zijn nu
minder F-16 vlieguren per piloot in opleiding nodig, en daarmee ook minder
inzeturen van de F-16.
ontwikkeling van de laag frequent actieve sonar (LFAS) voor de M-fregatten van
het Commando Zeestrijdkrachten, nodig voor de onderwaterbeeldopbouw in
kustwateren. Door de betere prestaties zijn ook besparingen mogelijk gebleken.
verlenging gebruiksduur van de Lynx-helicopters door het aanbrengen van een
specifiek gebruikersregistratiesysteem (AIDA).
ontwikkeling van een geavanceerd videozichtsysteem (drie keer nauwkeuriger
dan het blote oog) om gevechtsvliegtuigen in de lucht bij te tanken. Door de betere
prestaties zijn ook besparingen mogelijk gebleken.
ontwikkeling zelfbeschermingsysteem (AMASE) tegen infraroodraketten voor de
Apache helicopters waardoor de Apache nu de best tegen raketten beschermde
helikopter ter wereld is.
ontwikkeling van slimme bemanningsconcepten en inrichting van operationele
ruimten. De besparingen in personeelskosten zijn aanzienlijk en hieraan gerelateerd zijn er een minder grote wervingsinspanning, minder personeelskosten bij
operationele inzet en minder opleiding- en trainingkosten vereist;
verlenging van de levensduur van munitie en raketten. Naast een verhoogde
veiligheid is er een grote besparing bereikt door minder vervanging van onderdelen en afstotingskosten.

20

onder meer te denken aan arbeidsvoorwaarden, milieueisen, het voorkomen
van (geluids-)overlast, de bescherming
van Nederlandse militairen en het
voorkomen van burgerslachtoffers en
nevenschade in operaties. Alleen met
behulp van (toegepaste) wetenschappelijke kennis kan de vereiste militaire
inzetbaarheid worden verbonden met
deze eisen;
het belang van de beheersing van
kosten, zowel in de sfeer van investeringen als exploitatie. De relatief snelle
stijging van de reële kosten van militair
materieel vormt een substantieel risico
voor de bedrijfsvoering van Defensie.
Ook ondervindt Defensie al jaren een
toenemende druk op de exploitatielasten. De beheersing van zowel investerings- als exploitatiekosten vormt de
komende jaren een forse opgave voor
Defensie. De kennisbasis kan hieraan
een belangrijke bijdrage leveren.

2.2 De voor Defensie relevante
kennisbasis
In het kader van de Verkenningen is, in
nauw overleg met de kennisinstellingen en
de behoeftestellers bij Defensie, de
ordening van de kennisbasis - de zogenaamde taxonomie - van Defensie
geactualiseerd. Zij bestaat nu uit negen
kennisgebieden onderverdeeld in veertig
expertisegebieden die voor Defensie van
belang zijn. De nieuwe indeling in deze
kennis- en expertisegebieden biedt een
stabiele en transparante basis voor het
beheer van de kennisportefeuille. De

indeling strookt met die van de NAVO en
het Europese defensieagentschap (EDA),
wat de internationale samenwerking
vergemakkelijkt. De indeling moet
overigens niet worden beschouwd als
rigide: er bestaat een nauwe samenhang
tussen kennis- en expertisegebieden en
juist op de snijvlakken doen zich dikwijls
interessante uitdagingen en toepassingsmogelijkheden voor. Juist onderzoek met
een multidisciplinair karakter is dan ook
van belang.
Kennis van technologische ontwikkelingen blijft in hoge mate bepalend voor de
doeltreffendheid van het militaire
optreden. De krijgsmacht moet zich
voortdurend bewust zijn van haar
technologiebehoefte. Defensie moet ook
in de toekomst in staat zijn te beoordelen
welke technologieën voldoende levensvatbaar, robuust en betaalbaar zijn om voor
militaire toepassing gebruikt te kunnen
worden. Het doelmatig opsporen, volgen
en evalueren van relevante technologische
ontwikkelingen vraagt om een sterke
kennispositie binnen een netwerk van
nationale en internationale experts. Ook
voor de verwerving, het onderhoud en de
inzet van militair materieel is een stevige
technologische kennisbasis onmisbaar.
Defensie koopt daarbij als regel materieel
van de plank. Het kan daarbij gaan om
civiele producten (commercial off the shelf COTS) of militaire producten (military off the
shelf -MOTS). Overeenkomstig de
beleidsbrief blijft Defensie alleen in
uitzonderingsgevallen als smart specifier en

21

developer betrokken bij de ontwikkeling van
defensiematerieel. Dit houdt in dat het
innovatieve vermogen van de krijgsmacht
vooral gestalte krijgt door van de plank
verworven materieel zo slim mogelijk te
combineren en te gebruiken (smart user) en
nieuwe technologieën snel binnen de
krijgsmacht toe te passen (early adopter).
Behalve technologische ontwikkelingen
zijn ook ontwikkelingen op het gebied van
de alfa- en gammawetenschappen van
groot belang voor Defensie. Het functioneren van de krijgsmacht is immers in sterke
mate afhankelijk van de factor mens. Het
gaat in deze gevallen eerder om wetenschappelijk onderzoek dan om research and
development. Het verhogen van het
prestatievermogen en het verhogen van de
weerbaarheid van de individuele militair
kunnen in sterke mate bijdragen aan de
doeltreffendheid van de krijgsmacht. Ook
het voorkomen van blijvende fysieke of
mentale schade als gevolg van inzet en de
optimale verzorging en nazorg van
militairen zijn van groot belang.

2.3 Kennisprioriteiten: waar wil
Defensie meer van weten?
Defensie houdt de komende jaren op een
breed terrein behoefte aan de ontwikkeling van (toegepaste) wetenschappelijke
kennis. Om de in de beleidsbrief genoemde
doelstellingen te realiseren en een
doeltreffende besteding van defensiemiddelen te waarborgen, is het niettemin
noodzakelijk prioriteiten te stellen. De
SKIA gaat vooral uit van de kennisbehoefte

van Defensie, al blijft daarbij ruimte voor
eigen initiatieven van de kennisinstellingen
(‘Kennis als Vermogen’). Het bieden van
deze ‘vrije’ ruimte voor kennisontwikkeling
versterkt het anticiperende vermogen op
nieuwe technologische en wetenschappelijke doorbraken met mogelijke implicaties
voor het defensieoptreden en is daardoor
in het belang van Defensie.
Aan de volgende drie criteria moet zijn
voldaan alvorens Defensie in de ontwikkeling van kennis investeert:
1. de ontwikkeling of de instandhouding
van kennis is nodig ter ondersteuning
van beleidsdoelen zoals deze zijn
geformuleerd in de beleidsbrief of
worden vastgesteld door de minister van
Defensie (beleidsrelevantie). Daarbij moet
tevens worden gedacht aan kennisontwikkeling die nodig is voor projecten die
deel uitmaken van het investeringsprogramma van Defensie. Ook ondersteunt
de kennisontwikkeling, indien nodig, de
innovatiedoelen van Defensie die in de
beleidsbrief zijn genoemd en die in de
SKIA zijn uitgewerkt.
2. er bestaat een specifieke kennisbehoefte
aan defensiezijde en er is concreet zicht
op de toepassing van de te ontwikkelen
of in stand te houden kennis binnen
Defensie (utilisatie). Wat de diepgang van
de kennisbehoefte betreft, is het
ambitieniveau van Defensie op het
desbetreffende terrein een belangrijke
parameter: wil Defensie een smart
customer, smart specifier of smart developer
zijn?

22

3. de kennis is zodanig defensiespecifiek
dat zij zonder investeringen van
defensiezijde niet beschikbaar komt of
levensvatbaar is (uniciteit). Het kan hierbij
ook gaan om de kennis die nodig is om
civiele technologie en kennis toe te
passen in het militaire domein.

Op grond van de beleidsbrief en een
interne inventarisatie van kennisbehoeften
onderkent Defensie voor deze kabinetsperiode vier prioriteiten voor de ontwikkeling
van wetenschappelijke kennis

Naast de drie bovenstaande criteria kan de
verdere ontwikkeling van een sterke
kennispositie met het oog op internationale samenwerking wenselijk worden
geacht. Deze ‘excellente’ kennis kan dan in
internationaal verband worden uitgeruild
tegen kennis waarover Defensie niet of in
mindere mate beschikt, maar waaraan zij
wel behoefte heeft (‘quid pro quo’). Deze
vorm van internationale samenwerking,
waarbij landen zich toeleggen op bepaalde
kennis, biedt wellicht mogelijkheden tot
een doelmatiger inspanning op het gebied
van wetenschap en technologie te komen.
Zie paragraaf 2.3.7 over internationale
samenwerking.

Militair optreden in een complexe
en dynamische omgeving

Hoewel de defensiebehoefte leidend is en
zal blijven, zal Defensie, overeenkomstig
de Defensie Industrie Strategie, waar
mogelijk rekening houden met de
innovatiedoelstellingen van het ministerie
van Economie, Landbouw & Innovatie en
met de sterke punten van de Nederlandse
defensiegerelateerde industrie (in het
bijzonder de prioritaire technologiegebieden). Zie verder paragraaf 3.3 over de
defensiebijdrage aan bredere
innovatiedoelstellingen.

Kennisprioriteiten Defensie

Nieuwe technologieën voor
defensiedoeleinden
Digitale weerbaarheid en
cyberoperaties
Gebruik van de ruimte
De kennisprioriteiten geven richting aan
het jaarlijks op te stellen
research&development-plan van Defensie,
waarmee de onderzoeksprogramma’s van
de publieke kennisinfrastructuur (in het
bijzonder TNO en de Grote Technologische
Instituten) worden vastgesteld die met
behulp van programmafinanciering ten
behoeve van Defensie worden uitgevoerd.
Ook in de onderzoeksplannen van de NLDA
en Clingendael zal voor deze kennisprioriteiten nadrukkelijk aandacht worden
gevraagd.
In 2010 heeft Defensie de kennisportfolio
herijkt in het rapport-“Herijking
Kennisportfolio Defensie” (TK 27 830, nr.
71). De uitkomsten van deze herijking
geven de breedte van de defensiespecifieke kennisbasis aan en zijn inmiddels bij
TNO doorgevoerd. De SKIA maakt, op

23

grond van de beleidsbrief, duidelijk welke
prioriteiten daarbinnen de komende jaren
worden gelegd.
2.3.1		 Militair optreden in een complexe
en dynamische omgeving
Relatie tot beleidsbrief:
Krijgsmacht gericht op vernieuwing
(intensiveringen in onbemande luchtsystemen, middelen voor optreden in
netwerken, bescherming tegen geïmproviseerde explosieven, psychologische
operaties).
Relatie tot innovatiedoelen:
Optreden in informatiegestuurde
netwerken Effectieve beïnvloeding in
operaties
De toegevoegde waarde van de
Nederlandse krijgsmacht is de komende
jaren vooral gelegen in de kwaliteit en het
innovatieve karakter van militaire
bijdragen in complexe en dynamische
conflicten waarin tegenstanders asymmetrische strijdmethodes hanteren. Het
onderscheid dat sinds de Prioriteitennota
van 1993 werd gemaakt tussen operaties in
het lagere deel van het geweldsspectrum
en die in het hogere deel, heeft in de
praktijk allengs aan betekenis ingeboet In
alle militaire operaties kan sprake zijn van
een lage en een hoge geweldsintensiteit,
die elkaar afhankelijk van de aard van het
conflict snel kunnen opvolgen.. Niet alleen
de NAVO- en EU-geleide operaties, maar
ook VN-operaties worden complexer. De
traditionele VN-vredesoperaties waarbij

met gebruik van minimaal geweld werd
toegezien op de naleving van een interstatelijk bestand hebben in toenemende mate
plaats gemaakt voor zogenoemde
‘multidimensionale’ vredesoperaties,
waarbij een zwaarbewapende troepenmacht met een breed mandaat een
veelheid aan taken uitvoert in complexe
intrastatelijke conflictsituaties.
Irreguliere tegenstanders zijn doorgaans
paramilitairen of bewapende burgers, die
hun relatieve militaire zwakte compenseren door onorthodoxe strijdmethodes te
hanteren en die geen rekening houden met
de vereisten van militaire noodzaak en
proportionaliteit. Om hun militaire zwakte
te compenseren hanteren tegenstanders
asymmetrische strijdmethodes. Hierbij
worden vaak criminele activiteiten gebruikt
om hun (financiële) belangen veilig te
stellen.
Ook staten bedienen zich van irreguliere
strijdmethoden, al dan niet met inschakeling van niet-statelijke partijen. Andersom
beschikken sommige niet-statelijke
actoren eveneens over een conventioneel
militair potentieel waarmee zij op westerse
leest geschoeide krijgsmachten veel
weerstand kunnen bieden. De Taliban in
Afghanistan en Hezbollah in Libanon zijn
hiervan pregnante voorbeelden. Bij
toekomstig militair optreden moet dan
ook rekening worden gehouden met zowel
reguliere militaire tegenstand als irreguliere strijdmethoden. Deze ‘hybride’ vorm
van oorlogvoering kenmerkt zich door

24

grote complexiteit en veranderlijkheid.
Vooral op land en op zee vervaagt het
onderscheid tussen combattanten en
niet-combattanten. Ook is niet langer
sprake van een afgebakend en beheersbaar
“operatiegebied”. Het irreguliere optreden
heeft een veel groter geografisch bereik en
kan zich uitstrekken tot aan het “thuisfront” en in het informatie- en communicatiedomein (onder meer door pogingen
het draagvlak van operaties te
verminderen).
De combinatie van de eigen intenties en
aard van optreden met die van de
opponent is bepalend voor het type
conflict waarin de krijgsmacht optreedt.
Hoewel rekening moet worden gehouden
met wisselende geweldsniveaus en
tegenstanders die zowel reguliere als
irreguliere strijdmethoden hanteren, blijft
het onderscheid tussen staten en nietstatelijke actoren relevant. Doorgaans
hebben staten namelijk meer mogelijkheden tegenstand te bieden dan niet-statelijke actoren. Anders dan niet-statelijke
actoren, beschikken staten immers vaak
over - soms ook moderne - wapensystemen als jachtvliegtuigen, helikopters,
gepantserde voertuigen en schepen.
Bovendien kunnen politieke gezagsdragers
van staten een oorlog beëindigen, terwijl
irreguliere strijdgroepen dikwijls niet
centraal worden geleid en er tevens belang
bij kunnen hebben de strijd zo lang
mogelijk te rekken.
Hedendaagse en toekomstige veiligheid-

sproblemen zijn complex. De oorzaken zijn
divers met nagenoeg altijd economische,
ideologische en culturele dimensies.
Dergelijke complexe problemen vragen om
een geïntegreerde oplossing en een
geïntegreerde aanpak. De samenwerking
met nationale en internationale, gouvernementele en niet-gouvernementele
organisaties zal naar verwachting toenemen. Strategievorming waarbij alle
machtsfactoren integraal worden
beschouwd en waarbij deze strategie
geïntegreerd wordt uitgevoerd, is
bepalend voor de militaire inzet in de
toekomst. Binnen een geïntegreerde
aanpak beïnvloeden veel niet-militaire
factoren en actoren het resultaat van de
inzet van militair vermogen. Omgekeerd
heeft militaire inzet invloed op niet-militaire domeinen als bestuur, economie en
het maatschappelijk veld.
2.3.2 Nieuwe technologieën voor
defensiedoeleinden
Relatie tot beleidsbrief:
Krijgsmacht gericht op vernieuwing
(intensiveringen in onbemande luchtsystemen, middelen voor optreden in
netwerken, bescherming tegen geïmproviseerde explosieven, verdediging tegen
ballistische raketten).
Relatie tot innovatiedoelen:
Optreden in informatiegestuurde
netwerken. Effectieve beïnvloeding
operaties. Een energiebewuste krijgsmacht. Een innovatieve en flexibele
organisatie

25

Militair optreden in een complexe en dynamische omgeving
De met deze prioriteit samenhangende kennisvragen richten zich in het bijzonder op:
a. De mens in het militaire optreden. De mens is de doorslaggevende factor in veel militaire operaties.
Militairen moeten in elk type conflict (regulier, irregulier of hybride) vaak onder grote druk en in complexe
omstandigheden kunnen optreden. Het onderzoek moet zich in het bijzonder richten op verbetering van de
fysieke en mentale weerbaarheid en belastbaarheid, het omgaan met prestatieverlagende omstandigheden en
de mens-machine relatie (inclusief de ethische aspecten). Er blijft ook kennis noodzakelijk over de mogelijke
effecten die toepassing van nieuwe technologie op de gezondheid van de militair, als gebruiker van die
technologie, kan hebben.
b. Militair optreden in dichtbevolkte gebieden en ‘ungoverned spaces’. Toenemende verstedelijking in
combinatie met demografische concentraties in kustgebieden en het verschijnsel van “ungoverned spaces” waar
georganiseerde criminaliteit domineert, heeft effecten op de manier waarop op het land (in grote verstedelijkte
gebieden waar wetteloosheid heerst), in de lucht (boven dergelijke gebieden) en vanaf zee wordt opgetreden.
Het onderzoek dient zich te richten op de vraag hoe de krijgsmacht in een dergelijke operationele omgeving zo
effectief mogelijk kan optreden en aan welke eisen platforms, wapensystemen en commandovoering dienen te
voldoen. Om optimaal op huidige en toekomstige conflicten te zijn voorbereid, is ook de modellering en de
simulatie van conflicten belangrijk (complex adaptive systems).
c. Bescherming. Bescherming betreft maatregelen en middelen die erop gericht zijn bedreigingen die tegen onze
burgers, militairen, platforms en compounds uitgaan van reguliere en irreguliere opponenten en (plaatselijke)
omstandigheden te voorkomen of te minimaliseren. Het gaat om een samenhangend stelsel van beschermingsmaatregelen tegen uiteenlopende bedreigingen (bermbommen, mortieren, etc.). Het onderzoek dient zich niet
alleen te richten op fysieke beschermingsmaatregelen, maar ook op de mentale en de conceptuele component.
De bescherming tegen chemische, biologische, radiologische en nucleaire dreigingen vergt specifieke kennis die
op een toereikend niveau in stand gehouden moet worden, bij voorkeur samen met civiele partners in het
veiligheidsdomein.
d. Militair optreden in netwerken. De netwerkcentrische benadering stelt vooral nieuwe eisen aan de
conceptuele en doctrinaire aspecten van het militaire optreden. Het observeren, verkennen en vergaren van
inlichtingen met een diversiteit aan sensoren op alle niveaus van besluitvorming is daarnaast randvoorwaardelijk voor militaire inzet. De mogelijkheden voor en behoefte aan waarneming zullen de komende decennia
toenemen. Kennisvragen richten zich voorts op besluitvormingsconcepten (C2) en beveiligingsconcepten, maar
ook onbemande luchtvaartuigen, genetwerkt optreden via datalinks en het gebruik van de ruimte.
e. Effectieve samenwerking met civiele partners. Zowel in binnen- als in buitenland zijn de werkterreinen van
de krijgsmacht en die van civiele organisaties aanzienlijk dichter bij elkaar komen te liggen. Militaire operaties
maken meestal deel uit van een veel bredere, geïntegreerde benadering (vaak aangeduid als de ‘3D’-aanpak).
Ook in eigen land wordt op de krijgsmacht een beroep gedaan om civiele instanties te steunen.
f. Effectieve beïnvloeding in het kader van operaties. Naast het technologische overwicht wordt de effectiviteit
van het militaire optreden bepaald door kennis op het terrein van alfa- en gammawetenschappen, zoals de
sociale, culturele en psychologische dimensies van conflict(preventie). Het onderzoek dient zich te richten op de
werking van zogenaamde ‘non-kinetische’ capaciteiten, zoals informatieoperaties, psychologische operaties en
strategische communicatie. Ook dient aandacht te worden besteed aan het meten van de effectiviteit van het
militaire optreden (operational assessment).

26

Gebruik maken van - en voorbereid zijn op
- nieuwe technologische ontwikkelingen is
voor een innovatieve krijgsmacht van
groot belang. Technologische ontwikkelingen gaan in hoog tempo door, waarbij
civiele technologieën in toenemende mate
worden gebruikt voor militaire toepassingen. Defensie moet zich dan ook voortdurend oriënteren op nieuwe technologische
ontwikkelingen en de kansen en de
bedreigingen die daarvan uitgaan.
De voor Defensie belangrijkste ontwikkelingen zijn te verwachten op het terrein van
ruimtevaarttechnologie, biotechnologie,
nano-technologie, energietechnologie,
informatie- en simulatietechnologie,
geavanceerde materialen en cognitieve
wetenschappen. Convergentie van en
wisselwerking tussen oorspronkelijk
gescheiden velden van onderzoek en
innovatie kunnen leiden tot kwalitatief
nieuwe technologische opties met
mogelijk revolutionaire gevolgen. De trend
dat civiele technologieën in toenemende
mate worden gebruikt voor militaire
toepassingen (“spin-in”) zet naar verwachting verder door.
De afhankelijkheid van technologie bergt
ook een gevaar in zich. Samenlevingen zijn
kwetsbaar geworden door hun afhankelijkheid van technische infrastructuur zoals
elektriciteitsnetwerken en informatie- en
communicatiesystemen. Uitval van deze
voorzieningen of de beschadiging van
gegevensbestanden kan ingrijpende
maatschappelijke en economische

gevolgen hebben. Ook de militaire
afhankelijkheid van technische infrastructuur en digitale communicatie is een
kwetsbaar punt. Bovendien is kennis op
het gebied van wapentechnologie voor
meer partijen binnen bereik gekomen, als
gevolg van de informatierevolutie en de
groeiende overlap tussen civiele en
militaire technologieën. Ook kleinere
staten, groeperingen of zelfs individuen
kunnen gaan beschikken over effectieve
geweldsmiddelen met een grote vernietigingskracht die mogelijk ook over grote
afstand kunnen worden ingezet. Om al
deze redenen is het van belang de
ontwikkelingen in de genoemde velden
van wetenschappelijk onderzoek in de
gaten te houden, opdat Defensie zo goed
mogelijk is voorbereid op nieuwe,
onverwachte toepassingen.
2.3.3 Digitale weerbaarheid en
cyberoperaties
Relatie tot beleidsbrief:
Krijgsmacht gericht op vernieuwing
(intensivering cyber)
Relatie tot innovatiedoelen:
Optreden in informatiegestuurde
netwerken. Effectieve beïnvloeding
operaties
Door de snelle ontwikkeling van informatie- en communicatietechnologie zijn de
Nederlandse samenleving en de krijgsmacht in toenemende mate afhankelijk
geworden van het ongehinderd gebruik
van het digitale domein. Uitval van digitale

27

Nieuwe technologieën voor defensiedoeleinden
De met deze prioriteit samenhangende kennisvragen richten zich in het bijzonder op:
a. Doorbraaktechnologieën. De komende decennia tekenen zich mogelijk technologische doorbraken af als
gevolg van de convergentie van biotechnologie, nanotechnologie en cognitieve wetenschappen. Door deze
integratie van de bètawetenschap met alfa- en vooral gammagerichte vakgebieden worden nieuwe militaire
toepassingsmogelijkheden mogelijk. Bio- en nanotechnologie brengen nieuwe mogelijkheden binnen bereik op
het gebied van miniaturisering en robotisering. In combinatie met informatietechnologie en cognitieve kennis
hebben deze ontwikkelingsgebieden de potentie om te komen tot microsystemen die bijvoorbeeld beschikken
over uiteenlopende mechanische, elektrische, chemische, optische en zelfs intelligente eigenschappen. De
toepassingsmogelijkheden hiervan zijn grensverleggend en gaan onvermijdelijk gepaard met discussies over
ethische en morele kwesties en mogelijke risico’s voor gezondheid en milieu.
b. Systeemontwikkeling. Door de groeiende schaal waarop civiele technologieën in het militaire domein
worden toegepast, wordt het militaire overwicht in toenemende mate bepaald door het innovatieve vermogen
om nieuwe toepassingsmogelijkheden te combineren in functioneel samenhangende systemen.
Systeemintegratie zal, met andere woorden, in de toekomst van grotere betekenis zijn dan specifieke
militair-technologische ontwikkelingen. Daarbij zal zich ook een verruiming van de systeemgrenzen aftekenen.
c. Network enabled capabilities. Gebruikmakend van de snelle ontwikkelingen op het gebied van informatietechnologie in zowel het civiele als het militaire domein en van command- , control-, communications-, computer-,
intelligence (C4I)-systemen zal de integratie van militaire capaciteiten in een informatienetwerk steeds verder veld
winnen. Door binnen een operatiegebied alle sensoren te koppelen, ontstaat een gedeeld en compleet overzicht
van de situatie. Door ook de besluitvorming en wapensystemen in het netwerk te integreren kunnen bovendien
de precisie van wapeninzet en de reactietijd worden vergroot. Operationele informatievoorziening en
commandovoering moeten onder alle omstandigheden blijven functioneren en bestand zijn tegen tegenmaatregelen van de opponent.
d. Training en simulatie. Naast opleidings- en trainingsdoeleinden kan simulatie worden gebruikt bij
missievoorbereiding, doctrinevorming of om in het veld de optimale handelwijze in bepaalde militaire situaties
te bepalen. Op het terrein van de civiele technologie is de ontwikkeling van gaming software van belang. Met de
invoering van simulatiemiddelen wordt tevens gestreefd naar kostenbesparing.
e. Opereren op afstand. Verscheidene technologische ontwikkelingen bieden mogelijkheden voor het opereren
op afstand. In combinatie met ontwikkelingen ten aanzien van platforms en wapensystemen kunnen deze
leiden tot verkleining van de operationele en logistieke footprint in een operatiegebied. Het onderhoud kan in
toenemende mate worden ondersteund met intelligente technologische hulpmiddelen om bij apparatuurstoringen de diagnose te stellen en reparaties uit te voeren (remote diagnostics). Deze ontwikkelingen brengen een
verdere reductie van de logistic footprint van uitgezonden militaire eenheden binnen bereik.

28

Nieuwe technologieën voor defensiedoeleinden
De met deze prioriteit samenhangende kennisvragen richten zich in het bijzonder op:
f. Miniaturisering, onbemande systemen en robotisering. Naast logistieke voordelen biedt miniaturisering in
operationele zin verdere mogelijkheden om gebruik te maken van onbemande of gerobotiseerde systemen voor
de uitvoering van arbeidsintensieve, routinematige of gevaarlijke taken. Robots kunnen worden ingezet onder
omstandigheden en in omgevingen die voor militairen te riskant zijn. Nu al kunnen onbemande bewapende
vliegtuigen worden ingezet en op grote afstand van het operatiegebied worden bestuurd. Op het land worden
robotvoertuigen ingezet voor het uitvoeren van tactische verkenningen en het onschadelijk maken van
bijvoorbeeld explosieven en bermbommen. Ook op zee hebben onbemande platforms hun intrede gedaan,
zowel boven als onder water. Vooralsnog zijn inlichtingen, bewaking en verkenning de belangrijkste toepassingsgebieden voor onbemande systemen. Er zullen ook steeds meer toepassingen op het gebied van publieke
veiligheid alsmede politie- en brandweertaken in zicht komen. Onderzoeksuitdagingen liggen op het gebied van
navigatie, energievoorziening en swarming. In de toekomst valt te verwachten dat volledig autonome systemen
die gebruik maken van kunstmatige intelligentie in het operatiegebied verschijnen. Deze ontwikkeling gaat
uiteraard gepaard met een discussie over de ethische toelaatbaarheid van het automatiseren van de toepassing
van dodelijk geweld. Daarbij dient onderzoek te worden verricht naar de optimale balans en het samenspel
tussen autonome, onbemande en bemande systemen in een operationele omgeving.

netwerken en besturingssystemen en de
beschadiging of manipulatie van gegevensbestanden kunnen ernstige gevolgen
hebben. Moderne open samenlevingen als
de Nederlandse staan bloot aan het risico
dat industriële belangen of veiligheidsbelangen schade wordt berokkend door de
schending van gevoelige digitale informatiebronnen en databestanden. Ook de
militaire afhankelijkheid van digitale
communicatie en informatievoorziening is
een kwetsbaar punt.
In de afgelopen tien jaar is bij overheden
het besef gegroeid dat opzettelijke ICTverstoringen in het kader van criminaliteit,
terrorisme, sabotage en conflicten een
bedreiging vormen voor de nationale
veiligheid en de effectiviteit van het eigen
militair optreden. Daarom staat in de
meeste landen, ook in Nederland, cyber
security hoog op de agenda. Deze prioriteit

voor digitale veiligheid komt mede voort
uit het besef dat in eventuele toekomstige
conflicten altijd sprake zal zijn van zowel
reguliere als irreguliere dreiging, waaronder ook het gebruik van grootschalige
cyberaanvallen valt. De vrees voor deze
dreiging wordt nog verder versterkt
doordat sommige staten investeren in het
vermogen om op grote schaal vitale
systemen in andere landen uit te schakelen. Een effectieve aanpak van vermeend
misbruik van het digitale domein vergt
actuele en betrouwbare kennis van
kwetsbaarheden en risico’s en het
vermogen hier actief of reactief, tegen op
te treden binnen een toereikend juridisch
kader.
Het digitale domein wordt inmiddels
beschouwd als de ‘vijfde dimensie’ waarin
sprake kan zijn van militair optreden, naast
land, zee, lucht en ruimte. Net als in de

29

andere dimensies kan in het digitale
domein zowel het defensief als het
offensief optreden van krijgsmachten aan
de orde zijn. Het digitale domein kent
echter geen grenzen en de richting van
waaruit de verstoring komt zegt nagenoeg
niets over de oorsprong. Ook ontbreekt
het in deze vijfde dimensie aan goed
bruikbare definities van toelaatbaar en
ontoelaatbaar handelen op grond waarvan
de aard, de proportionaliteit, het moment
en de rechtmatigheid van het eigen
optreden kan worden bepaald.
Het uitvoeren van cyberoperaties vereist
veel kennis. De verdediging hiertegen vergt
wellicht een nog grotere kennis en nog
verder ontwikkelde capaciteiten aangezien
de beschermingssoftware de aanvallende
software onschadelijk moet kunnen
maken. Dit houdt niet automatisch in dat
de kennis die benodigd is voor een
verdedigende capaciteit ook kan worden
aangewend voor offensieve doeleinden.
Daarvoor is naast specifieke kennis van de
aan te vallen systemen ook kennis nodig
van de systemen die niet door de aanval
mogen worden geraakt. Cyberoperations
roepen ook nieuwe conceptuele vragen op.
Kan een cyberaanval worden afgeschrikt of
vergolden? Het feit dat vaak niet duidelijk
is wie achter een cyberaanval zit maakt
deze kwesties ook in juridisch opzicht extra
ingewikkeld.
Om de inzetbaarheid van de krijgsmacht te
blijven waarborgen, zal Defensie haar
digitale weerbaarheid de komende jaren

belangrijk moeten versterken.
Om onder deze omstandigheden de
inzetbaarheid van de Nederlandse
krijgsmacht te waarborgen en haar
effectiviteit te verhogen, zal Defensie haar
digitale weerbaarheid de komende jaren
versterken en het vermogen ontwikkelen
tot het uitvoeren van cyberoperaties. Deze
versterking behelst onder meer de
oprichting van een Defensie Cyber
Expertise Centrum. Dit cyberexpertisecentrum is nadrukkelijk gericht op de
kennisuitwisseling tussen het civiele en het
militaire domein en zal nauw samenwerken met het eveneens in oprichting zijnde
National Cyber Security Centrum. Uit
militair oogpunt bestaat tevens behoefte
aan meer inzicht in cyber operations, zowel
als onderdeel van offensieve operaties als
bij wijze van reactie op een aanval.

30

Digitale weerbaarheid en cyberoperaties
De met deze prioriteit samenhangende kennisvragen richten zich in het bijzonder op:
Wat zijn de lange termijn gevolgen voor het optreden van de krijgsmacht van het groeiende belang van cyber
space? Hoe verhoudt het digitale domein zich tot de andere vier dimensies waarin de krijgsmacht optreedt?
Welke gevolgen hebben de groeiende afhankelijkheid van ICT en de ontwikkeling van specifieke cybermiddelen
voor het geïntegreerd optreden van de krijgsmacht?
Wat zijn de kwetsbaarheden van sensor-, wapen- en commandovoeringssystemen en hoe hiermee om te gaan?
Hoe kan het voortzettingsvermogen van de krijgsmacht gewaarborgd worden bij een groeiende mogelijkheid
van gekoppelde netwerken en genetwerkt optreden?
Er is nog zeer weinig bekend over de aard van cyberconflicten. Hoe kunnen ze ontstaan, hoe ontwikkelen ze zich
(escalatie) en welke rechtsgronden gelden voor de respons?
Welke mogelijkheden bestaan er om de actieve verdediging van netwerken en systemen te verbeteren door
onder meer het monitoren van data verkeer, analyseren van dreigingen, etc.? Hoe kan een actieve verdediging
bijdragen aan het versterken van de mogelijkheden tot attributie? Welke juridische beperkingen zijn hier
mogelijk aan verbonden?
Welke maatregelen kunnen genomen worden ter verbetering van de besluitvormingsprocedure om tijdig op
aanvallen of bedreigingen te kunnen reageren? Hoe kan het primaat van de politiek gewaarborgd blijven
wanneer een beslissing over een reactie onmiddellijk genomen moet worden?
Hoe kan common defence-principe van de NAVO in het digitale domein behouden blijven wanneer offensieve
cybercapaciteiten door lidstaten niet bekend gesteld of gedeeld kunnen worden. Hoe kan gezamenlijke
cybercapaciteit ontwikkeld worden?
In het digitale domein vervagen de grenzen tussen misdaad, spionage en gewapende conflicten. Hoe moet de
overheid hier op inspelen om het handelingsperpectief van betrokken instanties
op basis van wettelijke bevoegdheden te behouden?

2.3.4 Gebruik van de ruimte
Relatie tot beleidsbrief:
Krijgsmacht gericht op vernieuwing
(intensivering militaire
satellietcommunicatie)
Relatie tot innovatiedoelen:
Optreden in informatiegestuurde
netwerken
De mogelijkheden voor het gebruik van de
ruimte ontwikkelen zich snel. Mondiaal
bestaat een scala aan ruimtevaartonder-

zoeksprogramma’s om zowel de algemene
kennis als de civiele en militaire toepassingsmogelijkheden te vergroten. Een
beperkt aantal landen kent een nationaal
ruimtevaartprogramma waarbij ook
ruimtemiddelen in eigen beheer worden
ontwikkeld en ingezet. De Verenigde
Staten zijn verreweg de grootste speler in
de ruimte. China is het land dat zich
momenteel het snelst ontwikkelt op het
gebied van de ruimtevaart. Geen enkel
Europees land is in staat om zelfstandig
een complete ruimtevaartinfrastructuur op

31

Het is te verwachten dat de beschikbaarheid van nieuwe technologische toepassingsmogelijkheden in de ruimte snel zal
blijven groeien. Deze trend wijst op
kleinere systemen met grotere prestaties
in nauwkeurigheid, tijdigheid en datavolume, tegen een lagere prijs. De kosten
voor verwerving en exploitatie van
ruimtesystemen vertonen al jaren een
neergaande trend. Hierdoor komt voor
meer landen een eigen ruimtevaartprogramma binnen bereik. De keerzijde
hiervan is dat er een toenemende druk
ontstaat op het gebruik van het
frequentiespectrum.

diensten voor communicatie, navigatie en
aardobservatie. Gemeenschappelijk
civiel-militair gebruik van ruimtevaartmiddelen (dual use) voorkomt dubbel (ontwikkelings-)werk. Door deze civiele spin in
zullen ook militaire toepassingsmogelijkheden in hoog tempo beschikbaar komen
en voor een groeiende groep van landen
betaalbaar worden. Het valt niet uit te
sluiten dat zich in de komende decennia
ook een wapenwedloop in de ruimte
voordoet, in weerwil van een reeks van
VN-resoluties en verdragen die deze
ontwikkeling trachten te beheersen. Het
kan daarbij zowel gaan om wapensystemen die vanuit de ruimte worden ingezet
als om wapensystemen die vanuit de
atmosfeer binnen de ruimte worden
ingezet. Sommige landen investeren al
decennia in wapenprogramma’s om de
ruimtemiddelen van andere landen te
bedreigen of deze uit te schakelen.

De afhankelijkheid van het (militair)
gebruik van de ruimte neemt de komende
decennia naar verwachting verder toe. Zo
wordt de situational awareness van commandanten in operaties op alle niveaus sterk
bepaald door waarnemingen met
satellietsystemen. Nu al kunnen veel
communicatie- en commandovoeringsystemen, onbemande vliegtuigen, precisiegeleide wapens en logistieke volgsystemen
niet meer zonder ruimtevaarttoepassingen. Veel van deze toepassingen zijn
gebaseerd op civiele technieken en
diensten. Voor militaire inzet kan gebruik
worden gemaakt van civiele ruimtevaart-

De toenemende afhankelijkheid van
ruimtetoepassingen maakt niet alleen het
militaire optreden, maar ook de economie
en het maatschappelijk verkeer in
toenemende mate kwetsbaar voor al dan
niet opzettelijke verstoringen van de
technologische infrastructuur en de
datacommunicatie. Afgezien van de
bescherming van ruimtemiddelen tegen
militaire dreigingen, moeten krijgsmachten
ook aanvullende maatregelen treffen om
de beschikbaarheid van civiele technieken
en commerciële diensten onder alle
omstandigheden te kunnen verzekeren.
De kennis binnen Defensie van (de

te bouwen en te onderhouden. In Europees
verband wordt onder meer gewerkt aan
een autonome Europese toegang tot de
ruimte door de ontwikkeling van draagraketten en satellieten voor bijvoorbeeld
waarneming en navigatie.

32

mogelijkheden van) ruimtevaartsystemen
is versnipperd en beperkt zich hoofdzakelijk tot “eigen” systemen. Versterking is
vereist op het gebied van kennisopbouw
en het vermogen te anticiperen op nieuwe
technologische ontwikkelingen en
toepassingsmogelijkheden. Er bestaat ook
behoefte aan integrale planning, centrale
coördinatie en beleidsontwikkeling.
Inmiddels heeft Defensie activiteiten
ontplooid om de samenwerking met
andere departementen en zowel civiele als
militaire partners te verbeteren.
Een interessante recente ontwikkeling
betreft het Amerikaanse programma voor
Operationally Responsive Space (ORS). Dit
programma heeft tot doel Joint Force
Commanders op maat gesneden militaire
ruimtecapaciteit te kunnen verschaffen
binnen een operationeel-relevante tijdlijn.
Dit ter vervanging van capaciteit die
verloren is gegaan, ter versterking van
bestaande middelen of om nog ontbrekende functionaliteiten beschikbaar te
maken. Het streven is op zeer korte termijn
(dagen tot weken) satellieten te kunnen

assembleren door middel van een
modulaire benadering (‘plug and play’) en
deze tijdens een lopende militaire operatie
in te zetten. Het gaat daarbij om relatief
goedkope, gemakkelijk lanceerbare,
disposable capaciteiten. Daarnaast is het
streven om samen met militaire bondgenoten de toepassingsmogelijkheden van
nieuwe technieken te onderzoeken,
technologie te ontwikkelen, te testen en te
evalueren. Daarbij kunnen ook civiele
partners worden betrokken. Dit heeft als
voordeel dat kosten laag worden gehouden, de technologische kennisbasis wordt
vergroot en dat er harmonisatie en
flexibiliteit ontstaat. Defensie is betrokken
bij het opstellen van een Memorandum of
Understanding dat zal dienen als een
raamwerk voor internationale informatieuitwisseling op dit terrein.
De door Defensie benodigde kennis
bevindt zich op conceptueel niveau en is
erop gericht Defensie als smart buyer bij
toekomstige behoeftestellingen te kunnen
ondersteunen.

Gebruik van de ruimte
De met deze prioriteit samenhangende kennisvragen richten zich in het bijzonder op:
a. Toepassing ‘enabling’ technologieën en nieuwe concepten. De mogelijke doorbraken in ‘enabling’
technologieën en systeemontwikkeling brengen een breed veld van nieuwe toepassingen met militaire
raakvlakken binnen bereik, ook voor het gebruik van de ruimte. Interessant in dit verband zijn de ontwikkelingen
op het terrein van sensoren en informatietechnologie. Nieuwe concepten kunnen betrekking hebben op het
gebruik van ruimtecapaciteiten als onderdeel van een groter netwerk voor command and control, communicatie
en inlichtingen, systeemontwikkeling, alsook de bouw van satellieten.

33

Gebruik van de ruimte
De met deze prioriteit samenhangende kennisvragen richten zich in het bijzonder op:
b. Bescherming. Bescherming betreft maatregelen en middelen die erop gericht zijn bedreigingen die tegen
militair benutte ruimtecapaciteiten uitgaan van opponenten en ‘space environmental’ omstandigheden
(ruimtepuin, ‘space weather’) te voorkomen of te minimaliseren. Onder te beschermen ruimtecapaciteiten
kunnen worden verstaan zowel in de ruimte geplaatste middelen of systemen, grondstations en achterliggende
infrastructuur alsmede specifieke delen van het radiospectrum (dreiging van verstoring of manipulatie van
dataverkeer). Onder bescherming valt mede het vergroten van het overzicht van in de ruimte geplaatste
middelen en relevante omgevingsfactoren (‘Space Situational Awareness’). Het gaat om een samenhangend stelsel
van beschermingsmaatregelen voor civiele en militaire ruimte-infrastructuur. Het onderzoek dient zich niet
alleen te richten op fysieke beschermingsmaatregelen, maar ook op conceptuele en doctrinaire maatregelen.
c. Veiligheidsaspecten van civiel gebruik van de ruimte. Het gebruik van civiele ruimtevaarttoepassingen zal
een vlucht nemen. Naast satellietnavigatiesystemen (GNSS) betreft dit bijvoorbeeld ook grote civiele
aardobservatieprogramma’s als Global Monitoring for Environment and Security (GMES). Vrij databeleid (open data
policy) kan door misbruik van hoge resolutie beelden en positie- en tijdinformatie nieuwe bedreigingen
opleveren voor vitale maatschappelijke infrastructuur. Positie-informatie van militaire eenheden en operatiepatronen worden mogelijk eenvoudig herleidbaar. Het inzicht moet worden vergroot in de risico’s en in de wijze
waarop misbruik van commerciële of vrij beschikbare data kan worden voorkomen. Krijgsmachten dienen
wellicht aanvullende maatregelen te nemen om de beschikbaarheid van vitale of strategische infrastructuur
(energievoorziening, betalingsverkeer, telecommunicatie) onder alle omstandigheden te waarborgen. Dit zal,
gezien de ondersteunende rol die Defensie vervult binnen het kader van de derde hoofdtaak, moeten
geschieden in nauwe samenwerking met civiele partners.
d. Onafhankelijkheid van ruimtesystemen. Naast kennis van de mogelijkheden voor optimaal gebruik van de
ruimte en noodzakelijke bescherming van ruimtecapaciteiten, ligt het ook in de rede onderzoek te verrichten
naar manieren waarop afhankelijkheid van ruimtesystemen kan worden verminderd. Militaire inzet moet onder
alle omstandigheden kunnen worden gegarandeerd, ook indien ruimtesystemen niet bruikbaar zijn.
Conceptuele en doctrinaire maatregelen zijn mogelijk vereist.
e. Haalbaarheid en betaalbaarheid van ruimtecapaciteiten. Ruimtetoepassingen worden goedkoper. Hierdoor
wordt het voor Defensie wellicht interessant meer gebruik te maken van ruimtetoepassingen, betrokken te zijn
bij de ontwikkeling van civiele capaciteiten, of om eigen capaciteit te ontwikkelen en te verwerven. De
haalbaarheid kan worden onderzocht van ontwikkeling en verwerving van bijvoorbeeld eigen satellietcommunicatie of -inlichtingencapaciteit, als uitvloeisel van mogelijke internationale samenwerking op dit terrein. Dit zou
zowel binnen de Navo, de EU alsook in bi- of multilateraal verband gestalte kunnen krijgen.

2.4 Kennisinfrastructuur
Dit deel brengt de kennisinfrastructuur die
voor de taakuitoefening van Defensie van
belang is in kaart en biedt daarop de visie
van Defensie voor de komende jaren. De
kennis die binnen deze kennisinfrastructuur aanwezig is en wordt ontwikkeld is

voor Defensie van groot belang.
Overeenkomstig de toezegging van de
toenmalige staatssecretaris van Defensie
in het algemeen overleg van 3 februari
2010 wordt hieronder niet alleen ingegaan
op de relatie tussen Defensie en TNO,
maar wordt een integraal beeld geschetst

34

van de defensiespecifieke infrastructuur.
Defensie heeft op een groot aantal
expertisegebieden wetenschappelijke
advisering nodig. Een deel van de benodigde kennis is weinig defensiespecifiek en
op de markt verkrijgbaar. In die gevallen
voorziet Defensie in de behoefte door
concurrentiestelling. Een deel van deze
expertisegebieden is echter zo defensiespecifiek dat Defensie zelf zorg moet
dragen voor de beschikbaarheid van de
benodigde kennis. In die gevallen investeert Defensie zelf in de opbouw en de
instandhouding van een expertisegebied
bij een kennisinstelling uit de publieke
infrastructuur. Voor deze defense-onlygebieden bepaalt Defensie het ambitieniveau van de kennisontwikkeling en is het
verantwoordelijk voor de financiering
daarvan. De kennisinstelling is op de
desbetreffende expertisegebieden dé
kennisleverancier voor Defensie en mag de
ontwikkelde kennis op deze gebieden waar
mogelijk vermarkten om zo de eigen
afhankelijkheid van defensie-investeringen
te verkleinen.
De kennisinfrastructuur die voor Defensie
van belang is, bestaat uit een interne en
een externe component.
De interne kennisinfrastructuur betreft:
a. organisatieonderdelen en netwerken
binnen Defensie die zijn gericht op het
behoud en de ontwikkeling van
vakkennis en die voorzien in de
aansluiting tussen de (operationele)

kennisontwikkeling en analyse binnen
Defensie en het (externe) wetenschappelijke onderzoek;
b. de Nederlandse Defensieacademie
(NLDA);
c. de Militaire Inlichtingen- en
Veiligheidsdienst.
De externe kennisinfrastructuur is zeer
divers en betreft zowel nationale als
internationale kennisinstellingen:
d. organisaties en instellingen buiten
Defensie die defensiespecifieke
(toegepaste) wetenschappelijke kennis
ontwikkelen en waarmee Defensie,
samen met andere ministeries (in het
bijzonder EL&I, Buitenlandse Zaken en
V&J), een financiële en bestuurlijke
relatie onderhoudt. Het gaat om TNO,
NLR, Marin en Clingendael. Zij fungeren
als ‘strategische partners’ van Defensie;
e. overige organisaties en instellingen in de
(semi-)publieke infrastructuur, zoals
planbureaus, instituten die tot de
Koninklijke Nederlandse Academie van
Wetenschappen (KNAW) en de
Nederlandse Organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)
behoren, de Wetenschappelijke Raad
voor Regeringsbeleid, Technologische
Topinstituten (TTI’s), het RIVM en het
Nederlands Forensisch Instituut (NFI);
f. de publieke universitaire instellingen;
g. internationale samenwerkingsverbanden op het gebied van wetenschap en
technologie, waaronder de NATO
Research & Technology Organisation (RTO),
het NATO Undersea Research Centre

35

(NURC), het NATO Consultation, Command
& Control Agency (NC3A), het Europese
defensieagentschap (EDA) en bi- en
trilaterale alsmede multinationale
samenwerkingsverbanden. Ook wordt,
vooral in NAVO-verband, gebruik
gemaakt van internationale kenniscentra. Zo onderhoudt Defensie structurele
relaties met het Allied Command
Transformation (ACT) en het Joint Analyses
and Lessons Learned Centre (JALCC) in
Lissabon. Voorts maakt Defensie gebruik
of zelfs deel uit van centres of excellence.

Uiteraard is ook bij marktpartijen kennis
aanwezig die voor Defensie relevant kan
zijn en die van geval tot geval kan worden
ingehuurd. Daarbij beschikt vooral de
defensiegerelateerde industrie over
defensiespecifieke kennis, zij het dat de
continuïteit daarvan niet op voorhand is
gewaarborgd. De betrekkingen tussen
Defensie en de defensiegerelateerde
industrie in Nederland worden behandeld
in paragraaf 3.3. Ook adviesbureaus
kunnen over defensiespecifieke kennis
beschikken. Deze blijven hier echter buiten
beschouwing.

Internationale kennisinfrastructuur
NAVO

Europese Unie

Bi- en Multinationale
Samenwerking
Nationale kennisinfrastructuur

TNO
Planbureau's

Universiteiten

NLR
Bedrijfsleven
MARIN

Interne kennisinfrastructuur Defensie

Clingendael

NLDA

Kenniscentra

Overige (semi-)
publieke instellingen

MIVD

Kennisnetwerken

Schematische weergave kennisinfrastructuur Defensie (strategische partners gemarkeerd)

36

Het defensiebeleid is er de komende jaren
op gericht de interne en de externe
defensiespecifieke kennisbasis te behouden en verder te ontwikkelen en effectiever
gebruik maken van de beschikbare
wetenschappelijke kennis ten behoeve van
de doeltreffende en de doelmatige
uitoefening van defensietaken. Zeker in het
licht van de bezuinigingen op Defensie,
komt het er eens te meer op aan hiervan zo
goed mogelijk gebruik te maken.
Overeenkomstig de Bedrijfslevenbrief van
het kabinet wordt ook het bedrijfsleven
nauwer betrokken, waarbij de defensiebehoefte uiteraard leidend blijft.
Met betrekking tot de kennisinfrastructuur
zal Defensie:
de interne kennisinfrastructuur
herinrichten, waarbij operationele
kennis enerzijds per domein wordt
gebundeld en de regie wordt versterkt
en anderzijds de operationele kennisontwikkeling relatief laag in de defensieorganisatie blijft verankerd (paragraaf
2.4.1);
intensiever gebruik maken van de
NLDA (zie verder paragraaf 2.4.2);
de banden met de strategische
partners verder ontwikkelen en samen
met hen de toepassing en de impact van
(toegepaste) wetenschappelijke kennis
bij Defensie bevorderen (paragraaf
2.4.4);
de banden met universiteiten en de
overige (semi-)publieke instellingen in
Nederland aanhalen voor zover deze
over voor Defensie relevante kennis

beschikken waarin de strategische
partners van Defensie niet of onvoldoende kunnen voorzien (paragraaf
2.4.5);
de interdepartementale samenwerking versterken bij het ontwikkelen of
instandhouden van een kennisbasis die
voor zowel civiele als militaire doeleinden van belang is (paragraaf 2.4.6);
de internationale samenwerking op
het gebied van onderzoek en ontwikkeling versterken, waarbij onder meer de
mogelijkheden van een samenwerkingsmodel dat uitgaat van complementaire
onderzoeksprogramma’s worden
onderzocht (paragraaf 2.4.7).
2.4.1 Vakkennis binnen Defensie
Defensiemedewerkers beschikken over
veel vakkennis, die in kenniscentra en
-netwerken van uiteenlopende aard wordt
samengebracht. Door aansluiting tussen
de operationele kennisontwikkeling en het
wetenschappelijk onderzoek en de
operationele kennisontwikkeling relatief
laag in de defensieorganisatie te verankeren, blijft Defensie in staat snel en
doeltreffend in te spelen op veranderingen
in het operationele domein (‘korte
innovatiecyclus’) en wordt de behoefte aan
wetenschappelijke kennisondersteuning
gewaarborgd. Bij de operationele commando’s wordt operationele kennis
gebundeld per domein (land, zee, lucht).
Ook niet-operationele kennis is van belang
voor de taakuitvoering en de ondersteuning van de krijgsmacht en is in kenniscentra gebundeld. Zo is voor het wapensy-

37

steemmanagement bij Defensie veel
kennis nodig die bij de DMO/DWS is
gebundeld en daar wordt geïntegreerd met
kennis afkomstig van kennisinstituten,
kennisnetwerken, kenniscentra, defensiegerelateerde industrieën en organisaties
zoals NAVO en EDA. De uiteenlopende
kennisnetwerken die binnen Defensie
actief zijn, blijven een belangrijke rol
vervullen bij het bepalen van het nut, de
samenhang en de gewenste breedte en
diepgang van het wetenschappelijke
onderzoek. Zij vormen een belangrijk
klankbord voor vragen, problemen,
initiatieven en plannen binnen hun
aandachtsgebied.
2.4.2 Nederlandse Defensieacademie
(NLDA)
De NLDA verzorgt het militair-wetenschappelijke onderwijs binnen Defensie.
Overeenkomstig de beleidsbrief wordt het
aanbod van studierichtingen bij de NLDA
verkleind tot drie bacheloropleidingen,
wordt het aantal profielen en minors tot
een minimum beperkt en worden delen
van de opleiding op civiele universiteiten
gevolgd. Als onderdeel van en als bijdrage
aan het wetenschappelijk onderwijs wordt
binnen de NLDA tevens onafhankelijk
wetenschappelijk onderzoek uitgevoerd.
Het kabinet heeft inmiddels besloten tot
de oprichting van de Stichting voor
Wetenschappelijk Onderwijs en Onderzoek
NLDA (SWOON), waardoor de opleidingen
aan de NLDA zijn geaccrediteerd in het
kader van het Nederlandse stelsel van
hoger onderwijs en wetenschappelijk

onderzoek. Zoals toegelicht in de brief over
de herijking van de kennisportfolio van
Defensie van 28 januari 2010 (Kamerstuk
27 830, nr. 71), zal Defensie meer gebruik
gaan maken van het onderzoek dat door
de NLDA wordt uitgevoerd. Defensie wil de
NLDA vooral nauwer betrekken bij de
beleidsadvisering en het trekken van
lessen uit operaties (lessons learned). Om het
onderzoeksprogramma van de NLDA meer
dan voorheen te laten aansluiten bij
beleidsprioriteiten en de kennisbehoeften,
wordt daarover, met ingang van dit jaar,
halfjaarlijks met de NLDA overlegd. De
NLDA werkt nauw samen met onderzoekers van civiele universiteiten en met TNO
en NLR via een gemeenschappelijk
aio-programma. De samenwerking met
universiteiten komt ook tot uitdrukking in
de aanstelling van hoogleraren die zowel
aan de NLDA als aan een civiele universiteit
zijn benoemd.
2.4.3 Militaire Inlichtingen- en
Veiligheidsdienst
De MIVD onderzoekt factoren die van
invloed zijn op de belangen van het
Koninkrijk en op de internationale
rechtsorde voor zover de krijgsmacht
daarbij betrokken is of kan worden. Zij
beschikt daartoe over personeel met
uiteenlopende achtergronden.waarbij
militaire vakkennis en academische kennis
elkaar aanvullen. De MIVD richt zich op
mondiale veiligheidsontwikkelingen en op
thema’s als militair-technologische
ontwikkelingen en de verspreiding van
massavernietingswapens (dreigingsanaly-

38

ses). Behalve met andere inlichtingendiensten onderhoudt de MIVD hiervoor nauw
contact met kennisinstellingen binnen en
buiten Defensie en de academische wereld.
2.4.4 Strategische partners
Defensie heeft zijn wetenschappelijke en
technologische expertise voor defensiespecifieke kennisgebieden belegd bij
strategische kennispartners. Door de
nauwe strategische relatie zijn deze
partners goed bekend met de operaties,
processen, doctrines en middelen van
Defensie. Deze “domeinkennis” is van
grote toegevoegde waarde in de kennisondersteuning. Anders dan in veel andere
NAVO-landen heeft Defensie daarmee zijn
wetenschappelijke kennisbasis voor een
belangrijk deel uitbesteed aan organisaties
en instellingen buiten de krijgsmacht.
Defensie is voor de wetenschappelijke
kennisondersteuning afhankelijk van deze
instituten. Naast het genereren van kennis
ten behoeve van Defensie, beschikken
strategische kennispartners ook over
faciliteiten voor het ontwikkelen en testen
van nieuwe concepten en capaciteiten
(Concept Development &
Experimentation). CD&E kan kennis vanuit
de operatiën inbrengen in technologieassessment en -ontwikkeling en de operationele gebruikswaarde van nieuwe technologieën inzichtelijk maken. Ook zijn de
strategische kennispartners van belang
voor Defensie op het gebied van internationale samenwerking waarbij ze Defensie
in het buitenland vertegenwoordigen. Dit
zijn redenen dat Defensie, samen met

andere ministeries (in het bijzonder EL&I,
Buitenlandse Zaken en V&J), een financiële
en bestuurlijke relatie onderhoudt met
deze instellingen. Defensie heeft al vele
jaren een strategisch partnerschap met
TNO, NLR, MARIN en Clingendael.
2.4.4.1 TNO
TNO is al meer dan 75 jaar een strategische
partner van Defensie en dat blijft zo. De
bijzondere relatie tussen TNO en Defensie
is vastgelegd in de TNO Wet, die voorziet in
een Raad voor het Defensieonderzoek
(RDO). Het penvoerderschap van TNO is
overgegaan van het ministerie van
Onderwijs, Cultuur & Wetenschap naar het
ministerie van Economische Zaken,
Landbouw & Innovatie. Dit betekent dat
het EL&I de plaats van OC&W heeft
ingenomen in de RDO.
TNO ondersteunt Defensie enerzijds op de
‘harde’ defensietechnologiegebieden,
zoals wapens en munitie, bescherming van
militairen en platforms en sensoren en
anderzijds op het gebied van human factors.
TNO heeft voorts het Den Haag Centrum
voor Strategische Studies (HCSS) opgericht. Het HCSS voert voor Defensie
relevant onderzoek uit op het gebied van
vrede en veiligheid. Het valt echter buiten
de door de overheid gehanteerde financieringsmethodiek voor de programmafinanciering bij TNO.
Defensie heeft, zoals bekend, met ingang
van 2010 minder middelen beschikbaar
gesteld voor research and development (R&D)

39

uit de centrale budgetten van Defensie.
Deze bezuiniging had vooral gevolgen voor
de onderzoeksprogrammering van TNO. In
goed overleg met TNO is in de RDO
overeenstemming bereikt over de
implementatie van de herijkte kennisportfolio van Defensie (Kamerstuk 27 830, nr.
79).
2.4.4.2 Nationaal lucht- en ruimtevaartlaboratorium (NLR)
Het NLR is de belangrijkste Nederlandse
kennisleverancier voor zowel de civiele als
de militaire lucht- en ruimtevaart. Het doel
is hoogwaardige aerospace technologie te
ontwikkelen en daarmee het innovatieve
en concurrerende vermogen van de
overheid en het bedrijfsleven in Nederland
te versterken. Voor Defensie is het NLR de
kennisleverancier voor luchtvaartgerelateerde technologische ondersteuning en
luchtvaartgebruik.
Defensie en vooral het CLSK en de DMO
zijn voor een groot deel van hun technische luchtvaartkennis afhankelijk van het
NLR. Het militair vliegbedrijf maakt zowel
in het behoeftestellingstraject, tijdens de
verwerving en de introductie, als bij
oefeningen, operationele inzet, training en
onderhoudsprocessen intensief gebruik
van de ondersteuning van het NLR. Het
penvoerderschap van het NLR is overgegaan van het voormalige ministerie van
Verkeer & Waterstaat naar het ministerie
van Economische Zaken, Landbouw &
Innovatie.

2.4.4.3 Maritime Research Institute Netherlands
(Marin)
Het Marin is wereldwijd een gezaghebbend
instituut op het gebied van vaargedrag van
schepen. Het Marin is voor Defensie
belangrijk vanwege de hydrodynamische
en nautische kennis die nodig is voor de
beoordeling van scheepsontwerpen. Het
betreft vooral de specifieke kennis van het
Marin over het effect van de rompvorm en
voortstuwers op het vaar- en manoeuvreergedrag en de onderwatersignatuur
van een schip. Daarnaast is kennis over het
gedrag en de inzetbaarheid van schepen in
golven een belangrijk specialisme van het
Marin. Tot slot kunnen Marin’s nautische
kennis en stimulatoren worden gebruikt
voor het vooraf simuleren en optimaliseren van operaties op zee. Deze drie
aspecten zijn belangrijk voor het effectief
functioneren van een schip.
2.4.4.4 Nederlands Instituut voor Internationale
Betrekkingen ‘Clingendael’
Het Nederlands Instituut voor
Internationale Betrekkingen “Clingendael”
is sedert zijn oprichting in 1983 een
belangrijke kennisleverancier voor
Buitenlandse Zaken en Defensie.
Clingendael is een kennisinstituut op het
gebied van internationale vraagstukken.
Het voert studies uit over actuele internationale vraagstukken en verzorgt daarover
opleidingen. De ministeries van
Buitenlandse Zaken en Defensie stellen
hiervoor, op basis van het meerjarenplan
van Clingendael, gezamenlijk een basissubsidie aan het instituut beschikbaar.

40

Defensie zal de komende jaren het overleg
met Clingendael versterken. De bijdrage
van Defensie aan de basissubsidie van
Clingendael maakt geen onderdeel uit van
de centrale financiële middelen voor
Defensie R&D.
2.4.5 Universiteiten
Universiteiten worden nu vooral ingeschakeld via de onderzoeksprogramma’s van
de strategische partners en het NLDA.
Defensie wil de relaties met universiteiten
intensiveren. Zij kunnen Defensie relevante
kennis bieden, zij het dat de continuïteit in
de kennisondersteuning daarbij een
aandachtspunt is.
2.4.6 Interdepartementale
samenwerking
Defensie streeft naar verdergaande
interdepartementale samenwerking bij de
ontwikkeling en de instandhouding van
kennis die niet alleen voor Defensie maar
ook voor andere departementen relevant
is. Op deze manier kunnen dubbelingen
worden voorkomen en schaarse financiële
middelen doelmatiger en effectiever
worden ingezet. Daarbij valt te denken aan
interdepartementale samenwerking ten
aanzien van onderzoek op het gebied van
chemische, biologische, radiologische en
nucleaire dreigingen (CBRN), het gebruik
van de ruimte, cyber security (in het kader
van de Nationale Cyber Security Strategie)
en het genetwerkte optreden. Met het
ministerie van Buitenlandse Zaken wordt
nauwer samengewerkt om de kennisbasis
op het gebied van buitenlands- en

veiligheidspolitieke vraagstukken aan te
sturen door middel van gezamenlijke
onderzoeksprogrammering bij het
Nederlands Instituut voor Internationale
Betrekkingen ‘Clingendael’.
2.4.7 Internationale samenwerking
Internationale samenwerking op het
gebied van research & development is voor
Nederland en veel andere lidstaten van de
NAVO en de EU een hoeksteen van de
nationale kennis- en innovatiestrategie. De
belangrijkste drijfveren voor samenwerking zijn het verkrijgen van toegang tot
kennis en tot - vaak kostbare - onderzoeksfaciliteiten. Internationale samenwerking bevordert de kwaliteit van het
wetenschappelijke advies en doelmatigheid en doeltreffendheid van nationale
kennisinvesteringen.
Al decennialang werken Defensie en de
Nederlandse defensiegerelateerde
industrie op R&D-gebied daarom intensief
met andere landen samen. Defensie is
bovendien een actief pleitbezorger voor
intensievere internationale R&Dsamenwerking. De huidige vormen van
internationale R&D-samenwerking hebben
als oogmerk de nationale kennisbasis
zoveel mogelijk te behouden of te
versterken. Zij passen in het zogenaamde
synergiemodel: door op een bepaald
expertisegebied met andere landen samen
te werken komt meer kennis van het
desbetreffende expertisegebied beschikbaar voor nationale doeleinden zonder dat
hierin significant extra hoeft te worden

41

geïnvesteerd. De internationale R&Dsamenwerking op grond van dit model is
sterk ontwikkeld in de NAVO, het Europese
defensieagentschap (EDA) en in het
kadervan multinationale of bilaterale
R&D- samenwerkingsverbanden.
Op initiatief van Nederland onderzoeken
enkele landen - naast Nederland in ieder
geval Australië, Canada, Duitsland,
Noorwegen en België - sinds 2009 de
mogelijkheden van een nieuw multinationaal of bilateraal samenwerkingsmodel
dat uitgaat van ‘strategic mutual assistence in
research and technology’ (SMART). Het
SMART-model houdt in dat landen voor
bepaalde kennisontwikkeling complementaire investeringen verrichten en dat zij op
deelterreinen afspraken maken over de
onbelemmerde toegang tot elkaars
kennisbases. Het SMART-model veronderstelt een gezamenlijk beheer van de
betrokken expertisegebieden. Hiervoor is
het nodig te komen tot gezamenlijke
onderzoeksplanning, het gezamenlijk
opbouwen en in stand houden van
internationale kennisbases en zogenaamd
portfoliomanagement. Het streven is de
internationale kennisbases zo te structureren en gezamenlijk aan te sturen dat
kennislacunes worden vermeden en
complementariteit en synergie worden
bevorderd. Om deze samenwerkingsvorm
te ontwikkelen, heeft Defensie de
afgelopen jaren drie internationale
bijeenkomsten georganiseerd. Dit concept
kan overigens alleen werken als Nederland
op kwalitatief gelijkwaardig niveau kennis

met andere landen kan blijven delen: quid
pro quo blijft ook hier het uitgangspunt.

2.5 Kennismanagement - op de
agenda!
Kennismanagement behelst het besturen
en het beheersen van kennis in de
organisatie. Het betreft alle leiderschapsen managementtaken die betrekking
hebben op kennis als productiefactor en
daarom op de gehele kennisketen van
behoeftestelling tot kennistoepassing.
Doel van het kennismanagement is de
kennisbehoefte in kaart te brengen, de
kennis van medewerkers optimaal te
ontwikkelen en te benutten, kennis
toegankelijk te maken, eenvoudiger te
delen en beter vast te houden (bijvoorbeeld bij het vertrek van medewerkers).
Kennis is contextgebonden, dynamisch en
persoonsgebonden. Een organisatie
beschikt dus niet zozeer over kennis, maar
over medewerkers met kennis. Het
kennismanagement is daarom in de eerste
plaats een verantwoordelijkheid van iedere
leidinggevende binnen Defensie.
De kennisketen van Defensie bestaat uit
vier deelprocessen: het vaststellen van de
kennisbehoefte; de verwerving van de
benodigde kennis; de vastlegging en
verspreiding van de verworven kennis; en
de toepassing van kennis. Het onderscheid
tussen kennisontwikkeling en kennistoepassing blijft daarbij van belang, al mag dit
onderscheid niet ten koste gaan van de
flexibiliteit van Defensie om in haar
kennisbehoefte te voorzien. Ook in de

42

kennisketen
Behoefte
(Vaststellen benodigde
kennis+ inventariseren
binnen Defensie
beschikbare kennis.)

Verwerving
(incl. door kennisinvesteringen bij kennisinstellingen)

kennisontwikkelingsfase wordt zeer nauw
samengewerkt met de gebruikers van de
kennis, waardoor in de praktijk kennisontwikkeling en kennisgebruik al hand in hand
gaan.
Er is aanleiding meer structurele aandacht
aan het kennismanagement bij Defensie te
schenken en de regie daarvan te versterken. Ook zijn maatregelen nodig die ervoor
zorgen dat eenmaal opgebouwde kennis
optimaal wordt behouden en toegepast.
Vooral de relatie tussen enerzijds wetenschappelijke kennis en anderzijds vakkennis, de toepassing van kennis in beleid en
ten behoeve van innovatie binnen
Defensie moeten worden versterkt.
Het jaarverslag 2009 van de inspecteurgeneraal der krijgsmacht (IGK) stelde
eveneens vast dat het kennismanagement
bij Defensie voor verbetering vatbaar is. De
IGK constateerde dat binnen de defensieorganisatie op zichzelf veel kennis
aanwezig is en dat bij de defensieonderdelen bruikbare initiatieven zijn ontplooid om
het kennismanagement te professionalise-

Vastlegging en
verspreiding

Toepassing

ren. Binnen de gehele organisatie wordt
over een breed scala aan onderwerpen
kennis geproduceerd. Niettemin stelde de
IGK vast dat het beheer en de vastlegging
van kennis en de kennisoverdracht te
wensen overlaat en dat overkoepelend
beleid op het gebied van kennismanagement ontbreekt. De productie, het behoud
en de overdracht van voor de organisatie
relevante kennis vergt meer gerichte
aandacht en sturing. De IGK achtte het
bovendien wenselijk dat aan enkele
belangrijke randvoorwaarden voor het
kennismanagement beter wordt voldaan,
waarbij onder meer moet worden gedacht
aan het personeelsbeleid. Defensie
onderschrijft de bevindingen en de
aanbevelingen van de IGK. Ter verbetering
van het kennismanagement zal Defensie
stappen zetten die in hoofdstuk vier
worden toegelicht.

43

44

3 Innovatieagenda
3.1 Innovatie: de sleutel tot een
moderne én betaalbare
defensieorganisatie
Innovatie - of vernieuwing - betreft het
invoeren van nieuwe ideeën, technologie,
diensten en processen. In dit deel van de
SKIA gaat het in de eerste plaats om het
stimuleren van innovatie van en voor de
defensieorganisatie. De Nederlandse
krijgsmacht is een van de meest innovatieve krijgsmachten van Europa. De relatief
geringe omvang van de defensieorganisatie noopt, zo blijkt in de praktijk, tot
innovatieve oplossingen. De Nederlandse
krijgsmacht moet het bovendien hebben
van haar kwaliteit. Het gaat er niet om dat
we van alles ‘veel’ hebben, maar dat we de
beschikking hebben over de slimste en
meest doeltreffende manieren van
optreden, door middel van combinaties
van de inzet van materieel en personeel.
De bezuinigingen, tot slot, nopen Defensie
nog innovatiever te worden om de
gewenste operationele effecten te
sorteren.

3.2 Innovatiedoelen
De beleidsbrief maakt duidelijk in welke
richting Defensie zich de komende jaren
ontwikkelt. In het verlengde hiervan
maken de onderstaande innovatiedoelen
zichtbaar op welke terreinen Defensie
samen met defensiegerelateerde kennisinstellingen en bedrijven vernieuwing
nastreeft. Daarbij zullen in de uitvoeringsfase per doel concrete stappen worden

45

uitgewerkt en binnen Defensie “voortrekkers” worden geïdentificeerd. Voor het
realiseren van deze innovatiedoelen zullen
de komende jaren diverse activiteiten en
projecten worden uitgevoerd. Veel lopende
activiteiten dragen al bij aan de realisatie
van deze doelen. Het stellen van innovatiedoelen helpt in dat opzicht hun samenhang te bevorderen. Waar nodig zullen
echter ook nieuwe activiteiten worden
ondernomen.
3.2.1		 Optreden in informatiegestuurde
netwerken
Dit innovatiedoel richt zich op de optimalisatie van het militaire optreden in het
informatietijdperk. Door intensiever
gebruik te maken van netwerken en
informatie(technologie) kan de doeltreffendheid en de doelmatigheid van het
militaire optreden verder worden verbeterd. Als gevolg van de toenemende
complexiteit van militaire operaties
worden bovendien steeds hogere eisen
gesteld aan de interoperabiliteit van
middelen. Relevante informatie moet tijdig
beschikbaar zijn en gedeeld kunnen
worden, waardoor de situational awareness en de besluitvorming wordt verbeterd
en versneld. Genetwerkt en informatiegestuurd optreden biedt ook kansen op het
gebied van bewaken en beveiligen, onder
meer door de invoering van nieuwe
bewakings- en beveiligingsconcepten. Dit
kan onder meer objecten, ambassades in
risicolanden of compounds op een missie
betreffen. De groeiende migratiedruk op
de Europese Unie stelt ook hoge eisen aan

het grenstoezicht. Nieuwe technologische
mogelijkheden bieden kansen om het
grenstoezicht meer informatie- en
risicogestuurd en daardoor effectiever te
laten verlopen.
In het kader van dit innovatiedoel voert
Defensie al uiteenlopende activiteiten uit.
Het gaat bijvoorbeeld om het verbeteren
van de samenwerkingsverbanden en
-processen, informatievoorziening,
informatiemanagement en de informatieen communicatietechnologie in het kader
van de internationale en nationale
civiel-militaire samenwerking. Ook de
implementatie van de Netwerk en
Informatie Infrastructuur (NII)-visie past
binnen dit innovatiedoel. Voorts is er een
Concept Development & Experimentation-traject
begonnen voor de geleidelijke ontwikkeling van diverse informatiesystemen voor
de ondersteuning van het commandovoering- en inlichtingenproces (zoals MAJICC,
Purple Nectar, I-bridge en de Passenger
Information Unit), voor het concept
“bewaken en beveiligen 2020” en het
ontwikkelen en implementeren van het
nieuwe concept grenstoezicht.
3.2.2 Effectieve beïnvloeding in
operaties
Dit innovatiedoel is gericht op de versterking van de mogelijkheden van de
krijgsmacht om zonder de toepassing van
geweld in het kader van operaties invloed
uit te oefenen. De toepassing van militair
geweld is en blijft een kerncompetentie
van de krijgsmacht. Bij het inzetten van de

46

krijgsmacht gaat het vaak echter niet in de
eerste plaats om het gebruik van geweld
om het doel te bereiken, maar om het
beïnvloeden van het gedrag van anderen.
De toepassing van militair geweld kan
daarbij soms zelfs contraproductief
werken. Tegenwoordig is het militair
optreden vaak onderdeel van een brede en
samenhangende aanpak. Het verkrijgen
van de steun van de bevolking en (para-)
militaire en civiele actoren in het operatiegebied is daarbij van wezenlijk belang.
Tegelijkertijd moet rekening worden
gehouden met tegenstanders die door hun
optreden en moderne communicatiemogelijkheden de beeldvorming over een
missie gericht beïnvloeden. Percepties zijn
een belangrijke factor in het militaire
optreden die zowel in het operatiegebied
als daarbuiten aandacht vragen.
In het kader van dit innovatiedoel wordt
op grond van de beleidsbrief onder meer
geïnvesteerd in zogenaamde psychologische operaties. Ook informatieoperaties
zijn een belangrijk element van operaties
waaraan meer aandacht zal worden
besteed.
3.2.3 Een energiebewuste krijgsmacht
Defensie streeft in het kader van dit
innovatiedoel naar een aanzienlijke
verkleining van de afhankelijkheid van
fossiele brandstoffen door het verbruik te
verminderen en alternatieve energiebronnen te benutten. Dat geldt zowel voor
wapensystemen als voor de infrastructuur
in Nederland en in missiegebieden.

Energiereducerende maatregelen zijn om
operationele redenen wenselijk en dragen
voorts bij aan vermindering van kosten.
Omdat wapensystemen lang meegaan,
moet Defensie zich nu al nadrukkelijk
afvragen waar over twintig jaar de
brandstof vandaan moet komen en hoe die
moet worden betaald. Er komt daarom een
defensiebrede visie op energie die alle
aspecten omvat (beschikbaarheid,
verbruik, kostenbesparing, efficiency and
duurzaamheid) in alle domeinen (vastgoed, materieel, operaties). Defensie zoekt
tevens aansluiting bij overheidsbrede
initiatieven.
Alternatieve energiebronnen. De afnemende
beschikbaarheid van ruwe olie dwingt
Defensie na te denken over energiebesparende maatregelen, alternatieve energiebronnen en het daaruit voortvloeiende
gebruik van nieuwe technieken.
Alternatieve brandstoffen en nieuwe
technieken kunnen de afnemende
beschikbaarheid van ruwe olie de komende decennia vermoedelijk niet opvangen.
Luchtsystemen gebruiken verreweg de
meeste brandstof en zijn afhankelijk van
vloeibare brandstoffen. Luchtvaart en
luchtmachten doen volop mee in het
onderzoek naar alternatieve brandstoffen.
In dit kader voert Defensie onder meer de
volgende activiteiten uit:
onderzoek naar de toepassing van
absorptiekoeling als koelsysteem voor
gebruik op militaire compounds;
onderzoek naar de haalbaarheid van
een sky-sail op een van de nieuwe

47

patrouilleschepen om de voortstuwing
met windenergie te ondersteunen;
innovatie door eigen energieopwekking. Het concept van ‘Distributed
Generation’ biedt daartoe kansen. Daarbij
is vooral het op de man opwekken van
energie voor Defensie van belang.
Defensie doet ervaring op met een eigen
windmolenpark in Coevorden;
innovatietechnieken en de ontwikkeling van alternatieve brandstoffen. Bij
samenwerking heeft de militaire
luchtvaart in de luchtvaartsector een
sterke partner;
het gebruik van biobrandstoffen voor
militaire toepassingen en in het
bijzonder voor het gebruik voor
vliegtuigen.
Energiezuinige systemen. Energiezuinigheid
is ook van groot belang om de exploitatiekosten te drukken, zowel in Nederland als
in missiegebieden. Er is veel brandstof en
een grote logistieke inspanning nodig om
de voorraden op peil te houden. Ongeveer
160 miljoen euro (ongeveer 2 procent) van
het defensiebudget gaat op aan de
verwerving van energie. De werkelijke
kosten van energie zijn nog groter omdat
de brandstof voor de wapensystemen
(65% van het totale energiegebruik)
opgeslagen, behandeld, getransporteerd,
gedistribueerd en beschermd moet
worden. De beschikbaarheid van fossiele
brandstoffen zal de komende jaren
afnemen waardoor de prijs zal stijgen. Dit
zal op den duur militaire operaties niet
alleen hinderen, maar in bepaalde gevallen

zelfs onmogelijk maken.
Traditionele wapensystemen hebben vaak
een hoog brandstofverbruik. Daarom
zullen andere, meer energiedoelmatige
wapensystemen hun plaats moeten
innemen. Het is noodzakelijk nu de juiste
keuzes te maken bij de verwerving van
nieuw materieel, te investeren in onderzoek en ontwikkeling en te zoeken naar
samenwerking met relevante industriële
partners. In dit kader voert Defensie onder
meer de volgende activiteiten uit:
reductie van gewicht van land en
luchtsystemen waardoor het brandstofverbruik daalt;
toepassing van technieken uit de
auto-industrie bij kleine schepen;
toepassing van technieken uit de
stationaire energieopwekking of
nucleaire energie zijn voor grotere
schepen mogelijke energiereducerende
opties;
de voor wapensystemen kenmerkende combinatie van high-puls systemen en
elektrische aandrijving kan worden
geoptimaliseerd. Die combinatie kan
door een slimme opzet het totale
energieverbruik verminderen;
onderzoeken of optimalisatie van de
basis design-parameters van toekomstige wapensystemen mogelijk is zodat
het gewenste (wapen)effect kan worden
bereikt met zo min mogelijk brandstof;
door hun bepantsering zijn landsystemen vaak zwaar waardoor voortbeweging veel energie kost. De wedloop
tussen wapen en bepantsering wordt

48

uiteindelijk door de wapens gewonnen
tenzij andere concepten, lichtere
materialen en efficiëntere energie- en
tractiesystemen de inzittenden dezelfde
of betere bescherming kunnen bieden
met minder energieverbruik.
3.2.4 Een innovatieve en flexibele
organisatie
Ook in het kader van de bedrijfsvoering zal
Defensie nieuwe ideeën, technologieën en
processen invoeren. Zo zet Defensie de
komende jaren krachtig in op het “genetwerkt samenwerken” (ofwel het “nieuwe
werken” bij Defensie). De medewerker
staat daarbij centraal. Hij - of zij - mag
binnen bepaalde grenzen bepalen hoe hij
werkt, waar hij werkt, wanneer hij werkt,
waarmee hij werkt en met wie hij werkt.
Defensie stelt zich op de langere termijn
ten doel dat elke defensiemedewerker een
digitale omgeving heeft die hem in staat
stelt geautoriseerd vanaf de plaats waar hij
zijn werk doet (any place) te allen tijde (any
time) op een veilige manier toegang te
verkrijgen tot juiste, volledige en actuele
informatie benodigd voor de taakuitvoering. De informatie kan daarbij geleverd
worden in een vorm die is toegesneden op
de gebruiksomstandigheden, actuele
samenwerkingsverbanden (op basis van
digitale identiteit) en die bovendien
onafhankelijk is van de apparatuur van de
betreffende medewerker (any device). Dit
moet resulteren in verbeterde samenwerking, hogere arbeidsproductiviteit, betere
bedrijfsvoering, stijgende medewerkertevredenheid en een goede positie op de

arbeidsmarkt. Een belangrijke stap daarbij
is die naar naadloze en veilige koppelbaarheid van de verschillende informatie- en
communicatiesystemen. Het managen van
informatie in plaats van de sturing op
structuur wordt bovendien het belangrijkste instrument voor het besturen van
Defensie. Een goede manier om op een
incrementele en kosteneffectieve manier
innovatie te stimuleren is voorts de
toepassing van de Concept, Development and
Experimentation-aanpak die in NAVOkringen wordt gehanteerd.

3.3 De bijdrage van Defensie aan de
bredere innovatieagenda van
Nederland
Op grond van het regeerakkoord voert het
kabinet gericht beleid ter bevordering van
innovatie en ondernemerschap. Doel van
dit beleid is de concurrentiekracht van het
Nederlandse bedrijfsleven te versterken in
een uitdagend en snel veranderend
internationaal krachtenveld. Daarbij
besteedt het kabinet bijzondere aandacht
aan de versterking van de negen economische topsectoren die in het regeerakkoord
zijn genoemd. Het kabinet wil in verband
hiermee tevens gebiedsgerichte clusters
van bedrijven maximaal faciliteren. Ook de
samenwerking tussen bedrijfsleven,
kennisinstellingen en overheid wordt
gestimuleerd. In de Bedrijfslevenbrief van
de minister van Economie, Landbouw en
Innovatie (TK 32 637, nr. 1) is dit beleid
uiteengezet.
Defensie is goed gepositioneerd om aan

49

deze overheidsbrede benadering ter
versterking van de concurrentiekracht van
het Nederlandse bedrijfsleven bij te
dragen. Zij wordt dan ook actief betrokken
bij de uitwerking van het nieuwe bedrijvenbeleid van het kabinet. De toegevoegde waarde van onze defensie-inspanning
voor de Nederlandse economie is aanzienlijk. Het gaat daarbij niet alleen om de
salarissen van defensiepersoneel,
aankopen bij (plaatselijke) toeleveranciers
van diensten en gebruiks- en consumptieartikelen, maar ook om hoogwaardige
investeringen bij Nederlandse bedrijven en
kennisinstellingen en compensatieorders
voor buitenlandse aanbestedingen.
Hoewel de operationele behoefte van de
krijgsmacht bij verwervingsbesluiten
leidend is en blijft, bevordert Defensie
voorts op uiteenlopende manieren het
innovatieve vermogen en de concurrentiekracht van de Nederlandse economie en
industrie. Samen met Economische Zaken
en in nauw overleg met het bedrijfsleven
en de kennisinstellingen heeft Defensie in
2007 daartoe de Defensie Industrie
Strategie (DIS) opgesteld (TK 31 125, nr. 1).
De DIS gaf destijds uitvoering aan de motie
van de leden Kortenhorst en Herben
(Kamerstuk 30 800 X nr. 32), die de
integratie bepleitte van het technologiebeleid van Defensie en het innovatiebeleid
van Economische Zaken. Defensie draagt
verder bij aan exportbevordering door
deelneming aan toonaangevende
internationale defensiebeurzen, waar zij
laat zien waartoe Nederland als industrieland in staat is. Defensie is, tot slot, een

belangrijke motor voor de kennisopbouw
in Nederland. De samenwerking tussen
bedrijfsleven, kennisinstellingen en
overheid is op defensiegebied van oudsher
hoogontwikkeld. Een aanzienlijk deel van
de kennisinfrastructuur in Nederland houdt
zich bezig met defensieonderzoek. Daarbij
valt in het bijzonder te denken aan TNO,
grote technologische instituten als het NLR
en Marin, en de technische universiteiten
Delft en Twente en het instituut
Clingendael (zie paragraaf 2.4 over de
kennisinfrastructuur van Defensie).
Uitgaande van de Bedrijfslevenbrief zal
Defensie de komende jaren in het
bijzonder een actieve rol spelen in het
kader van de economische topsectoren
high tech (inclusief veiligheid), water
(inclusief maritieme bouw) en creatief (in
verband met serious gaming en simulatie) en
en van clusters als Maintenance Valley. De
Nederlandse defensiegerelateerde
industrie bestaat uit ongeveer 300
bedrijven, die doorgaans aan zowel
militaire als civiele afnemers producten
leveren. Deze ondernemingen hebben een
relatief klein aandeel in de Nederlandse
economie (0,5 procent). Zij hebben door
hun technologisch hoogwaardige en
innovatieve karakter echter een grote
toegevoegde waarde en uitstraling. Zo is
de Nederlandse defensiegerelateerde
industrie in vergelijking tot veel andere
bedrijfstakken research and developmentintensief (ruim twintig procent van de
werknemers is bezig met onderzoek en
ontwikkeling). Niet alleen vanuit econo-

50

misch oogpunt maar ook vanuit het
oogpunt van Defensie is de aanwezigheid
van een vitale en innovatieve defensiegerelateerde industrie in Nederland van
belang.
Ter ondersteuning van de doelstellingen in
de Bedrijfslevenbrief zal Defensie de
uitvoering van de DIS de komende jaren
krachtig ter hand nemen. De DIS bevat
immers een integrale visie op de
Nederlandse defensiegerelateerde
industrie en de rol van de overheid daarbij.
Zij identificeert tevens zes ‘prioritaire
technologiegebieden’, uitgaande van de
defensiebehoefte, de sterke punten van de
Nederlandse industrie en de kansen op de
internationale markt (zowel de defensiemarkt als de civiele markt). Het gaat om de
volgende technologiegebieden:
1. Command, Control, Communications,
Computers and Intelligence;
2. Sensorsystemen;
3. Geïntegreerd platformontwerp,
-ontwikkeling en fabricage;
4. Elektronica en mechatronica;
5. Geavanceerde materialen
6. Simulatie, training en kunstmatige
omgevingen
Defensie hanteert de volgende instrumenten om de concurrentiepositie en het
innovatieve vermogen van de Nederlandse
defensiegerelateerde industrie te versterken en de deelname aan de internationale
netwerken (‘supply chains’) voor de ontwikkeling, de productie en de instandhouding

van defensiematerieel te bevorderen. De
onderstaande inspanningen laten onverlet
dat de defensiebehoefte voor Defensie
leidend is en dat de Nederlandse defensiegerelateerde industrie zelf verantwoordelijk is voor haar positionering op de
nationale en internationale markt:
er wordt structureel informatie
uitgewisseld tussen Defensie, EL&I en de
Nederlandse defensiegerelateerde
industrie over de (toekomstige)
behoeften van Defensie en de mogelijkheden voor de Nederlandse industrie
daarin te voorzien;
de relatie met de industrie op het
gebied van instandhouding wordt
geïntensiveerd. Om strategische
redenen zal Defensie een deel van het
onderhoud laten uitvoeren door de
eigen instandhoudingsbedrijven.
Overeenkomstig de beleidsbrief is
ondersteuning door de industrie hierbij
echter mogelijk en noodzakelijk.
Innovatieve projecten, zoals de
publiek-private samenwerking voor het
onderhoud van F-100 motoren voor de
F-16 (Kamerstuk 25 820, nr. 19, 7
december 2010), stimuleren de samenwerking met marktpartijen en de
ontwikkeling van Maintenance Valley;
de mogelijkheden van Defensie om als
launching customer op te treden, worden
verruimd. Met het begrip launching
customer wordt bedoeld dat de overheid
als belangrijke eerste afnemer een

51

stimulerende rol speelt bij de toepassing
van nieuwe technieken in de ontwikkeling van innovatieve producten. Als
launching customer kan de overheid - en
Defensie in het bijzonder - onder meer
de prioritaire technologiegebieden uit de
DIS verder versterken en het vertrouwen
in Nederlandse producten verder
vergroten. Daarmee wordt een basis
gecreëerd voor de verdere productie en
verkoop op de nationale en internationale defensie- en veiligheidsmarkt.
Omdat de ontwikkeling van innovatieve
militaire producten door het
Nederlandse midden- en kleinbedrijf die
aansluiten bij de operationele behoefte
van Defensie soms moeizaam verloopt,
heeft Defensie een financieringsinstrument in het leven geroepen waarmee in
een vroeg stadium kansrijke projecten
worden gefinancierd met het oog op
latere verwervingscontracten (zie
kamerbrief 18 november 2010). Het
budget dat Defensie hiervoor beschikbaar heeft, bedraagt in totaal € 5 miljoen
voor de jaren 2010 tot en met 2012. Met
dit instrument geeft Defensie gevolg aan
de motie terzake van de leden Eijsink,
Knops en Voordewind (Kamerstuk 32 123
X, nr. 76);
in internationale materieelprojecten
en productienetwerken bevordert
Defensie waar mogelijk de betrokkenheid van de Nederlandse defensiegerelateerde industrie. Defensie wil voorts,
overeenkomstig de beleidsbrief van
Defensie, toetreden tot het «Letter of

Intent»-samenwerkingsverband (LOI)
van zes Europese landen.
Defensie stimuleert het bedrijfsleven
en kennisinstituten om innovatieve
oplossingen voor defensiebehoeften te
ontwikkelen. De ‘Defensie Innovatie
Competitie’ (DIC) is een van de initiatieven die Defensie heeft ondernomen. De
DIC daagt vooral het midden- en
kleinbedrijf uit met innovatieve
oplossingen te komen voor specifieke
defensievraagstukken. Naast de DIC
organiseert Defensie, samen met TNO,
NLR, Marin en het bedrijfsleven, jaarlijks
een Innovation Game. Hierin worden
ideeën ontwikkeld voor nieuwe
technologische innovaties in de
krijgsmacht.

52

4 Cultuur, organisatie, aansturing en financiering
4.1 Cultuur, organisatie, aansturing
Belangrijker dan de SKIA per se is de
uitwerking ervan op mens en organisatie.
Om de doelen in de beleidsbrief en de SKIA
te realiseren, is aandacht nodig voor
cultuur, organisatie, aansturing en
financiering. Geen nieuwe bureaucratie,
maar het versterken van een cultuur
waarin nieuwsgierigheid, openheid en het
scheppen van ruimte voor innovatief
denken en handelen centraal staan.
Innovatie bij Defensie is het werk van
mensen. Een ondernemende bedrijfscultuur is cruciaal voor het innoverend
vermogen van Defensie: ruimte voor
ondernemerschap, experimenten en
anders denken. Defensie wil een cultuur
versterken die innovatief gedrag bevordert. Openheid, inspraak, toekomstgerichtheid, kennisdeling, flexibel organiseren, talentontplooiing en een zekere
tolerantie voor het nemen van risico zijn
daarbij essentieel. Zonder deze aandacht
blijven op een breed terrein kansen
onbenut.
Ter aanzien van de organisatie en de
aansturing zet Defensie de volgende
stappen:
1. het kennismanagement op het niveau
van een organisatieonderdeel blijft
nadrukkelijk de verantwoordelijkheid
van leidinggevenden. Zij zijn er in dat
verband ook verantwoordelijk voor dat
bij reorganisatietrajecten specifiek

53

aandacht wordt gegeven aan het
behoud of de overdracht van kennis.
Juist vanwege de voorziene personele
reducties en de organisatorische
veranderingen die Defensie in de
komende jaren zal ondergaan, is
kennismanagement van groot belang.
Het is desondanks onvermijdelijk dat als
gevolg van de bezuinigingsmaatregelen
zowel wetenschappelijke kennis als
vakkennis verloren zal gaan;
2. als gevolg van de in de beleidsbrief
beschreven herinrichting van de
Bestuurstaf wordt de Hoofddirectie
Beleid verantwoordelijk voor het
kennis- en innovatiebeleid bij
Defensie. De HDB is tevens verantwoordelijk voor de strategiefunctie bij
Defensie en voor de beleidsmatige
aansturing van de kennis- en innovatieagenda. De Defensie Research &
Development-organisatie zal in de HDB
opgaan;
3. in antwoord op de aanbevelingen van
de IGK wordt de beleidsverantwoordelijkheid voor kennismanagement
eveneens belegd bij de HDB. In deze
hoedanigheid draagt de HDB zorg voor
de totstandkoming van een departementale visie op het kennismanagement
bij Defensie en een bijbehorend
actieplan. Deze visie is eind 2011
beschikbaar en moet handvatten en tools
bevatten die voor leidinggevenden
eenvoudig hanteerbaar zijn. In deze visie
zal onder meer aandacht worden

besteed aan de aanbevelingen van de
IGK ten aanzien van het personeelsbeleid van Defensie. De departementale
visie moet de voorwaarden scheppen
voor een professionele omgang met
kennis, zoals de erkenning dat kennismanagement een integraal onderdeel is
van de bedrijfsvoering, het investeren in
een cultuur waarin kennis wordt
gewaardeerd en het gebruik van
ICT-middelen die het ontwikkelen,
delen, toepassen en vastleggen van
kennis ondersteunen;
4. Defensie zal samen met de interne en
externe kennisinstellingen initiatieven
ontplooien om de toepassing van
beschikbare wetenschappelijke kennis
binnen de organisatie te bevorderen.
Interne en externe kennisinstellingen
zullen nog meer worden betrokken bij
het toepassen van kennis binnen
Defensie. Waar mogelijk zullen (aanbestedings-)procedures worden vereenvoudigd om de flexibele inschakeling
van kennisinstellingen mogelijk te
maken. Ook zal Defensie samen met
kennispartners werken aan een
hernieuwde visie om de impact en
toepassing van kennisinvesteringsprogramma’s te verhogen. Met de nieuwe
aanpak wordt beoogd de kennis in
intensievere samenwerking met
Defensie en andere partijen te ontwikkelen, het kennisgebruik te verhogen en
daarmee uiteindelijk het innovatieve
vermogen van onze krijgsmacht te
vergroten. De kern van de nieuwe visie is

54

een gezamenlijke mindset die uitgaat van
inniger samenwerken aan onderzoek,
scherpe concrete uitdagingen, flexibiliteit, betrokkenheid en een veilige
omgeving om in te innoveren;
5. de kennisinfrastructuur in het operationele domein wordt heringericht. Door
de operationele kennisontwikkeling
relatief laag in de defensieorganisatie te
verankeren, blijft Defensie in staat snel
en doeltreffend in te spelen op veranderingen in het operationele domein
(‘korte innovatiecyclus’). De regie over
de operationele kennisontwikkeling
wordt echter versterkt. De Defensiestaf
wordt voor deze regie verantwoordelijk.
Daardoor kunnen kennisnetwerken
krijgsmachtbreed beter worden benut
en doublures worden weggehaald of
vermeden. Bij de defensieonderdelen
wordt (operationele) kennis per domein
(land, zee, lucht) of expertisegebied
(zoals arbeid en gezondheidszorg,
geneeskundige opleiding en training)
gebundeld. Er worden initiatieven
ontplooid om de aansluiting tussen de
operationele kennisontwikkeling binnen
de krijgsmacht op het wetenschappelijk
onderzoek te verbeteren.

4.2 Financiering
Als gevolg van de financiële situatie bij
Defensie is realiteitszin bij de implementatie van de SKIA geboden. Het is onvermijdelijk dat als gevolg van de bezuinigingsmaatregelen zowel wetenschappelijke
kennis als vakkennis verloren zal gaan, ook

al zal bij reorganisatietrajecten specifiek
aandacht worden gegeven aan het behoud
of de overdracht van kennis. In het licht
van de doelstellingen in de beleidsbrief
streeft Defensie, ondanks de bezuinigingen
op een breed terrein, naar een stabiele
financiële basis ten behoeve van de
ontwikkeling en instandhouding van de
defensiespecifieke kennisbasis. De
beleidsbrief bevat daarom geen aanvullende bezuinigingen op de defensiebudgetten voor kennis- en technologieontwikkeling, waarmee tevens ten dele wordt
tegemoetgekomen aan de motie-Ten
Broeke (Kamerstuk 32 500-X, nr. 58). Als
gevolg van het amendement-Ten Broeke
op de defensiebegroting 2011 is voorts
eenmalig 6 miljoen euro vrijgemaakt voor
projecten bij TNO. Het streven van
Defensie laat onverlet dat de bezuinigingen bij Defensie en bij de rijksoverheid als
geheel in het kader van de Voorjaarsnota
2011 ook de defensiespecifieke kennisbasis
bij de strategische partners van Defensie
niet ongemoeid zullen laten. Om de
gevolgen voor de defensiespecifieke
kennisbasis zo veel mogelijk te kunnen
beperken, zal Defensie, in overleg met haar
strategische partners en andere ministeries, de eventuele effecten hiervan in kaart
brengen.

55

Anticiperen en innoveren in een veranderlijke wereld

Rijksoverheid
Postbus 00000 | 2500 aa Den Haag
t 0800 646 39 51
(ma t/m vrij 9.00 – 21.00 uur)
Juni 2008
Publicatie-nr. ac-000198

Strategie-, kennis- en innovatieagenda 2011-2015

Deze brochure is een uitgave van:

→ Anticiperen en
innoveren in een
veranderlijke wereld
Strategie-, kennis- en innovatieagenda 2011-2015