Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

21 501-32

Landbouw- en Visserijraad

Nr. 1247

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 1 september 2020
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit over de brief van 20 augustus 2020 over
de geannoteerde Agenda Informele Landbouwraad van 1 september 2020
(Kamerstuk 21 501-32, nr. 1243) en over de brief van 28 juli 2020 over het
verslag Landbouw- en Visserijraad 20 juli 2020 (Kamerstuk 21 501-32,
nr. 1242).
De vragen en opmerkingen zijn op 24 augustus 2020 aan de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit voorgelegd. Bij brief van
28 augustus 2020 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Kuiken
Adjunct-griffier van de commissie,
Goorden

kst-21501-32-1247
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-32, nr. 1247

1

Inhoudsopgave
I

II

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdDfractie
Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP-fractie

2
2
3
5

Antwoord / Reactie van de Minister

9

6
9

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
Verslag Landbouw- en Visserijraad 20 juli
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van het verslag van
de Raad van 20 juli 2020. Deze leden lezen over de zorgen van andere
lidstaten over bijvoorbeeld de criteria voor de op te stellen Nationaal
Strategische Plannen (NSP), de zorg voor voedselzekerheid binnen de EU
en voor een gelijk speelveld ten opzichte van producenten uit derde
landen die de EU-markt betreden. Zij lezen in de reactie van de Minister
een vraag naar een transparant goedkeuringsproces voor het NSP, maar
de steun voor voedselzekerheid binnen de EU en het gelijke speelveld ten
opzichte van producenten uit derde landen die de EU-markt betreden
lezen zij niet terug. Deelt de Minister de mening dat ook voor Nederland
de zorg voor voedselzekerheid en het gelijke speelveld belangrijk zijn? Zo
ja, op welke manier gaat de Minister dit borgen? Zo nee, waarom niet?
De leden van de VVD-fractie maken zich zorgen over de marktsituatie van
landbouwsectoren (met name de dierlijke sector) die hard geraakt zijn
door het sluiten van de horeca. Deze leden vragen de Minister tijdens de
aanstaande Raad wederom de positie van deze sectoren bespreekbaar te
maken en te pleiten voor een oplossing. Op het gevaar af andere sectoren
tekort te doen, zien deze leden de problemen in bijvoorbeeld de kalverhouderij en de pluimveesector. Is de Minister bereid om deze en andere
sectoren waar de problemen aanwezig zijn, te agenderen? Zo nee,
waarom niet?
Geannoteerde agenda informele Landbouwraad op 1 september
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling de analyse
gelezen over weerbare voedselvoorzieningsketens. De Minister spreekt
over duurzame landbouwproductiesystemen die produceren in balans
met wat de aarde kan dragen met oog voor mens en dier, zoals aangegeven in haar visie «Waardevol en verbonden». Op basis van vier
elementen die het uitgangspunt vormen werkt zij aan een agenda. Deze
leden missen in deze vier elementen een belangrijk vijfde element,
namelijk het verdienvermogen van de boer. Zij zien heel veel aanpassingsvermogen, innovatie en ondernemerschap bij de huidige en nieuwe
generatie boeren, maar het ontbreekt aan een goede waardering. Op
welke manier gaat de Minister invulling geven aan het verdienvermogen
en op welke manier krijgt dat een plek in de Europese agenda?
De leden van de VVD-fractie lezen dat dierenwelzijnslabeling op de
agenda staat. Deze leden willen benadrukken dat Nederland op het gebied
van dierenwelzijn een vooruitstrevende rol heeft. Zij waarderen dat dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-32, nr. 1247

2

punt op de agenda staat. Nederland heeft aan haar boeren vaak strengere
eisen gesteld op het gebied van dierenwelzijn en diercomfort dan andere
Europese landen. Is er een actueel overzicht van maatregelen ten gunste
van dierenwelzijn in de verschillende lidstaten? De Minister stelt dat het
van belang is dat het voldoen aan hogere eisen ook leidt tot een beter
verdienmodel. Kan de Minister een overzicht geven van de verschillende
labels en de meerprijs voor de boer (dus niet de meerprijs die ergens in
de keten belandt)? Zo nee, is zij bereid om dit in kaart te brengen? Zo nee,
waarom niet?
De leden van de VVD-fractie lezen dat ook de veetransporten op de
agenda staan. Ook hier vinden deze leden een gemeenschappelijke
Europese aanpak van belang. De Minister heeft de toekomst van de
diertransporten geschetst. Kan de Minister bevestigen dat haar aanpak
een Europese aanpak zal zijn? Zo nee, waarom niet?
Kan de Minister aangeven of zij bij haar inbreng bij de aanstaande Raad
eveneens de opmerkingen van onder andere de tuinbouwsector over het
robuuster maken van waardeketens in de Nederlandse voedselproductie
mee zal nemen en betrekken? Zo ja, welke punten zijn dit?
Deelt de Minister het inzicht van de leden van de VVD-fractie dat ten
behoeve van het openhouden van handelsstromen binnen de agrofoodsector, ook ten tijde van crises, het sluiten van handelsverdragen waarin
hierover duidelijke afspraken gemaakt worden, een bijdrage kan leveren?
Zo ja, is zij bereid dit standpunt tijdens de Raad naar voren te brengen?
Deelt de Minister de opvatting van de leden van de VVD-fractie dat bij het
inzetten van technologie om de afhankelijkheid van de beschikbaarheid
van arbeid te verkleinen, eveneens een plaats is weggelegd voor
technologie die de afhankelijkheid van bepaalde materialen, zoals
bestrijdingsmiddelen, verkleint? Zo ja, is zij in dat kader bereid om tijdens
de Raad te pleiten voor een snelle herziening van het Europese biotechnologiebeleid?
In de geannoteerde agenda stelt de Minister dat met name zeer gespecialiseerde bedrijven in de agrofoodsector kwetsbaar zijn. Kan de Minister
toelichten of met «afhankelijkheid van het buitenland» gedoeld wordt op
producten die binnen of buiten de EU worden afgezet?
Kan de Minister tot slot toelichten welke concrete maatregelen zij
voorstaat om te voorkomen dat Green Lanes en de beschikbaarheid van
arbeidsmigranten uit elders in Europa in het geval van een nieuwe
pandemie, of in het geval van een tweede golf van de coronapandemie,
opnieuw in gevaar komen? Welke obstakels ziet zij bij het realiseren van
deze maatregelen?
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de geannoteerde agenda van de informele Landbouwraad op 1 september 2020 en
hebben nog enkele vragen.
Toekomst Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB)
De leden van de CDA-fractie lezen dat de Minister pleit voor het oormerken van 40% van het budget in de tweede pijler van het GLB voor klimaat
en leefomgeving en dat zij voorstander is van het oormerken van budget
voor ecoregelingen. Deze leden vinden het van groot belang dat het
overhevelen van budget naar de tweede pijler en de ecoregelingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-32, nr. 1247

3

bijdragen aan een goed verdienmodel voor groene en blauwe diensten
van Nederlandse agrariërs. Zij merken op dat uit sommige schattingen
blijkt dat 25% tot 40% van de huidige hectarebedragen straks niet meer
direct op het boerenerf terechtkomt, hetgeen volgens deze leden niet de
bedoeling kan zijn. Zij vragen hoe de Minister ervoor zal zorgen dat het
overhevelen van budget naar de tweede pijler bijdraagt aan een goed
verdienmodel voor onze boeren. Wat is de reactie van de Minister op
schattingen waaruit blijkt dat tot 40% van de huidige hectarebedragen
straks wellicht niet meer direct op het boerenerf terechtkomt? Deelt de
Minister de mening dat het niet zo kan zijn dat er een situatie ontstaat
waarin voor lagere bedragen aan landbouwsubsidies toch meer
maatschappelijke diensten worden verwacht van onze boeren?
Eisen voor import van buiten de EU
De leden van de CDA-fractie lezen dat de Minister ervoor pleit om een
overkoepelend, wettelijk EU-kader met criteria voor dierenwelzijnslabeling
nader uit te werken. Deze leden vragen de Minister of zij de mening deelt
dat dierlijke producten die uit derde landen worden geïmporteerd te allen
tijde ook aan de minimaal gestelde eisen moeten voldoen om toegang te
krijgen tot de Europese markt.
Importheffingen Pacifische Schol
De leden van de CDA-fractie merken op dat er vanuit de verwerkende
industrie bij de EU voor een uitzondering op importheffingen op
zogenoemde Pacifische Schol wordt gepleit. Deze goedkope scharachtige
filets zouden in dat geval zonder importheffing van buiten Europa kunnen
worden geïmporteerd en zodoende ernstig marktverstorend werken door
rechtstreeks met Noordzeeschol te concurreren. Deze leden spreken zich
uit tegen deze vorm van oneerlijke concurrentie voor de Nederlandse
vissers. Deelt de Minister de mening dat een uitzondering op importheffingen op zogenoemde Pacifische Schol zou leiden tot oneerlijke
concurrentie? Deelt de Minister tevens de mening dat oneerlijke concurrentie door goedkope import haaks staat op de nationale en Europese
beleidsdoelstellingen voor verduurzaming in de visserij? Is zij, dit
wetende, van plan om in te stemmen met het verzoek tot meer goedkope
import? Zo ja, welke redenen heeft zij daarvoor? Deze leden vragen de
Minister tevens of het juist is dat VisNed tegen deze mogelijke uitzondering op de importheffingen bezwaar heeft aangetekend bij het
Ministerie van LNV en vragen de Minister tevens duidelijk te maken hoe
zij op dit bezwaar zal reageren.
Weerbare voedselvoorzieningsketens
De leden van de CDA-fractie lezen dat de Minister wijst op het belang van
risicospreiding, het stimuleren en versterken van samenwerking,
technologie en innovatie, en het versterken van het ondernemerschap van
boeren door het versterken van de weerbaarheid van de voedselvoorzieningsketens. Deze leden onderkennen het belang van bovengenoemde
zaken, maar willen zeker ook het belang van het versterken van de positie
van boeren in de voedselvoorzieningsketens benadrukken. Ook het
versterken van deze positie is belangrijk voor de weerbaarheid van de
voedselvoorzieningsketens. Immers, een verbeterde positie van boeren in
de keten zorgt voor stabielere boerenbedrijven die beter tegen een stootje
kunnen in het geval van een crisis. Deelt de Minister de mening dat het
versterken van de positie van boeren in de ketens een belangrijk element
is om haar wens om «agrarische ondernemers te faciliteren bij het
versterken van hun weerbaarheid» te verwezenlijken? Zo ja, welke kansen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-32, nr. 1247

4

ziet zij, nationaal en Europees, om de positie van boeren in de voedselvoorzieningsketens te versterken?
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
agenda voor de informele Landbouwraad op 1 september 2020. Deze
leden hebben hier nog enkele vragen en opmerkingen over.
Lessen uit de coronacrisis
De leden van de D66-fractie lezen dat de weerbaarheid van de voedselvoorzieningsketens in toekomstige crisissituaties wordt besproken tijdens
de Raad. Deze leden vinden het positief dat dit onderwerp wordt
aangekaart. Zo benoemt de Minister in de geannoteerde agenda dat
Nederland een grote afhankelijkheid van het buitenland heeft, bijvoorbeeld voor wat betreft de import van sojaschroot voor de veevoederindustrie. Is de Minister bereid nogmaals het belang van kringlooplandbouw te agenderen, in het licht van een weerbaar en duurzaam
voedselsysteem? Deze leden zijn van mening dat het zeer belangrijk is dat
zo snel mogelijk een omslag wordt gemaakt naar kringlooplandbouw.
Hierbij is het essentieel is dat niet alleen Nederland een omslag maakt
naar natuurinclusieve landbouw, maar heel Europa.
Dierenwelzijn – Method of Production (MoP)-labelling
De leden van de D66-fractie waren verheugd te vernemen dat de Minister
positief aankijkt tegen een EU-kader voor dierenwelzijn en dat zij hierin
ook graag andere duurzaamheidsaspecten zou willen zien. Ziet de
Minister mogelijkheden voor het verplichten van een dergelijk welzijnslabel in de EU? Zo ja, hoe kijkt Nederland hiertegen aan? Deelt de
Minister de mening dat met een dergelijk label het concurrentievoordeel
van Nederlandse boeren aanzienlijk zou kunnen worden verbeterd? Deze
leden onderschrijven de noodzaak van het includeren van andere
duurzaamheidsaspecten die de Minister beschrijft ook. Deelt de Minister
de mening dat hiervoor een MoP-systeem, waarin met indicatoren wordt
aangegeven hoe dier- en milieuvriendelijk een product is geproduceerd,
het meest passend zou zijn? Deze leden zijn het bovendien eens met de
Minister dat een EU-breed label het bestaan van bestaande, bewezen
succesvolle keurmerken (zoals het Beter Leven Keurmerk) niet mag
verdringen. Zij zijn daarom benieuwd hoe de Minister dit wenst te
garanderen.
Dierenwelzijn – 30-gradenregel
De leden van de D66-fractie vragen de Minister om de status te delen van
de evaluatie van de diverse werkwijzen voor de 30-gradengrens. Kan de
Minister delen wat de bevindingen zijn die Nederland zal delen met
betrekking tot deze evaluatie?
Visserij – Pulsvisserij
De leden van de D66-fractie ondersteunen de keuze van de Minister, zoals
aangegeven in het verslag van de vorige Landbouw- en Visserijraad, om
per 1 augustus 2020 de tot 1 juli 2021 resterende periode te verdelen over
de 22 vissersvaartuigen waarvoor een pulstoestemming is afgegeven.
Deze leden zijn benieuwd of de Minister het onderzoek van de International Council for the Exploration of the Sea naar pulsvisserij nog heeft
aangekaart bij de afgelopen Raad of van plan is dit bij deze Raad aan te
kaarten, en, zo ja, wat hierop de reactie was binnen de Raad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-32, nr. 1247

5

Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdD-fractie
SCoPAFF-overleggen
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie maken zich ernstig zorgen
over het gebrek aan transparantie van de Europese overleggen van het
Standing Committee on Plants, Animals, Food and Feed (SCoPAFF). Bij
deze overleggen tussen afgevaardigden van Europese lidstaten worden
zaken besproken en besluiten genomen die een grote impact hebben op
het milieu en de volksgezondheid. De notulen van deze overleggen
worden echter niet openbaar gemaakt en het blijft voor Europese burgers
geheim welke standpunten lidstaten hebben ingenomen bij discussies en
stemmingen. Deelt de Minister de mening dat het ten goede zou komen
aan het democratische gehalte van deze overlegstructuur wanneer er
meer openheid zou zijn en wanneer de ingenomen standpunten van de
lidstaten achteraf (dus na de stemmingen) bekend worden gemaakt? Zo
ja, welke stappen gaat de Minister in deze richting zetten?
Hoewel de uitslagen van stemmingen in het SCoPAFF-overleg wel
openbaar gemaakt worden (zonder dat de posities van lidstaten daarbij
worden aangegeven) hebben Europese burgers de hele zomer in het
duister getast over de uitkomsten van het SCoPAFF-overleg van juli 2020.
Kan de Minister kenbaar maken of de toelating van het landbouwgif
mancozeb, dat politiek en maatschappelijk veelbesproken is, inderdaad
niet vernieuwd wordt door de Europese Commissie? En wordt de
residunorm, de Maximum Residu Limiet (MRL), voor epoxiconazool uit
derde landen geminimaliseerd naar het laagst detecteerbare niveau,
gezien het feit dat dit landbouwgif binnen Europa binnenkort niet meer is
toegelaten? De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen de
Minister of zij dergelijke uitkomsten van SCoPAFF-overleggen, die politiek
en maatschappelijk veelbesproken zijn, voortaan uit eigen beweging met
de Kamer kan delen.
Ook onderwerpen waar niet over wordt gestemd maar die wel in het
SCoPAFF-overleg besproken worden, kunnen van groot maatschappelijk
belang zijn. In dat kader vinden de leden van de Partij voor de Dierenfractie het onbestaanbaar dat de Minister de Kamer onvolledig heeft
geïnformeerd over het discussiepunt met betrekking tot het bijenrichtsnoer in het SCoPAFF-overleg van juli 2020. Tevens heeft het er de schijn
van dat de Minister pas besloot de Kamer te informeren over het
agendapunt van het bijenrichtsnoer toen een onderzoeksjournalist van
Follow the Money daar navraag naar deed bij het ministerie.1 Kan de
Minister daarop reageren?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie zijn zeer ontstemd over de
antwoorden van de Minister op de schriftelijke spoedvragen over de
Nederlandse inzet voor het bijenrichtsnoer en over het verslag van het
schriftelijk overleg over de geannoteerde agenda voor de Landbouw- en
Visserijraad op 20 juli 2020.2 3 Deze leden constateren dat de Minister
(achteraf) erkent dat er verschillende opties voorliggen (of hebben
voorgelegen) betreffende het beschermdoel van bijen en hommels in het
bijenrichtsnoer. Dat de Minister dit niet aan de Kamer heeft gemeld in
haar brief over het SCoPAFF-overleg is kwalijk, omdat zij de Kamer

1

https://www.ftm.nl/artikelen/kabinet-koerst-af-op-minder-bescherming-voor-bijen-in-plaats-vanmeer?share=TeATDFpPZSKPuzsX3ZSTMU3dQcn91jI8iSS1jzf%2BEUgXgerZV0FWvPOD2pT3ig%
3D%3D
2
Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 3539
3
Kamerstuk 21 501-32, nr. 1245

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-32, nr. 1247

6

hiermee onvolledig heeft geïnformeerd over een politiek gevoelige
kwestie.4 Deze leden ontvangen graag een reactie van de Minister hierop.
De discussie in het SCoPAFF-overleg van juli 2020 ging over de wijze van
vaststellen van het beschermingsdoel voor (wilde) bijen en hommels in
het bijenrichtsnoer. De vraag is of een acceptabel percentage voor
bijensterfte veroorzaakt door een pesticide vooraf vastgesteld dient te
worden, of dat dit per geval berekend kan worden aan de hand van de
«natuurlijke sterfte» (of «natuurlijke variabiliteit») van een bijenkolonie. De
Minister erkent dat «de «natuurlijke variabiliteit» in de EU-context bijna
altijd onderhevig is aan menselijke invloeden die een effect kunnen
hebben op die variabiliteit, zowel een negatief effect (bijvoorbeeld verlies
aan natuurlijke leefomgeving door bebouwing, infrastructuur, intensivering) als een positief effect (bijvoorbeeld bloemrijke akkerranden,
imkerpraktijken).» Erkent de Minister dat onderzoek na onderzoek laat zien
dat de hoeveelheid en diversiteit aan insecten in Europa dramatisch
achteruitgaat door menselijke invloeden? Erkent de Minister dat deze
negatieve menselijke invloeden dus worden meegenomen in de «natuurlijke variabiliteit», waardoor deze in feite onzichtbaar worden gemaakt?
Kan de Minister bevestigen dat de European Crop Protection Association,
de Europese koepelorganisatie van pesticidefabrikanten, heeft gesteld dat
de «veilige» sterfte onder bijen op deze manier opgerekt kan worden naar
maar liefst 20%?5 Kan de Minister bevestigen dat in het originele
bijenrichtsnoer, zoals dat in 2013 is ontwikkeld door de European Food
Safety Authority (EFSA), het acceptabele percentage sterfte onder (wilde)
bijen en hommels vooraf werd vastgesteld, en wel op maximaal 7%? De
Minister stelt in het verslag van het schriftelijk overleg over de geannoteerde agenda voor de Landbouw- en Visserijraad op 20 juli 2020 dat het
vooraf vastgestelde beschermingsniveau destijds was gebaseerd op
expert judgement, maar tegelijkertijd stelt zij dat dit niet gestoeld was op
solide wetenschappelijke biologische en ecologische overwegingen.
Waren de geraadpleegde experts geen wetenschappers? Indien (onafhankelijke) biologen en ecologen zouden worden geraadpleegd, zou dit
volgens de Minister gelden als wetenschappelijke overwegingen? Het
enige argument van de Minister om te kiezen voor het beschermingsniveau op basis van «natuurlijke variabiliteit» is dat deze wel gestoeld zou
zijn op een wetenschappelijke onderbouwing. Maar die wetenschappelijke
onderbouwing, het BEEHAVE-model, is mede ontwikkeld door gifproducent Syngenta: een stakeholder die geenszins onafhankelijk is ten
opzichte van de uitkomst van deze «wetenschappelijke» benadering. Kan
de Minister uitleggen waarom zij bereid is een «wetenschappelijke
onderbouwing» vanuit de industrie, die hier grote belangen bij heeft, te
accepteren? Waarom pleit zij – indien zij de wetenschappelijke onderbouwing zo belangrijk vindt – niet voor het uitwerken van een onafhankelijke ecologische onderbouwing van een acceptabel beschermingsniveau
dat vooraf vastgesteld kan worden?
Kan de Minister ingaan op de stelling van de leden van de Partij voor de
Dieren-fractie dat de keuze voor de wijze waarop een beschermingsdoel
voor insecten wordt vastgesteld, namelijk vaststaand (en daarmee
mogelijk strenger) of variabel (en mogelijk soepeler) grotendeels een
politieke keuze is? Deelt de Minister de mening dat een pesticide altijd
veilig moet zijn voor honingbijen, wilde bijen en hommels en dat een
hogere achtergrondsterfte (bijvoorbeeld door habitatvernietiging) geen
reden zou moeten zijn om een hogere toxiciteit van een pesticide te
4
5

Kamerstuk 27 858, nr. 513
https://www.ftm.nl/artikelen/kabinet-koerst-af-op-minder-bescherming-voor-bijen-in-plaats-vanmeer?share=TeATDFpPZSKPuzsX3ZSTMU3dQcn91jI8iSS1jzf%2BEUgXgerZV0FWvPOD2pT3ig%
3D%3D

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-32, nr. 1247

7

accepteren? Deelt de Minister de mening dat insecten in dat geval juist
een strengere bescherming verdienen? Deelt de Minister de mening dat
wanneer de keuze wordt gemaakt voor een vooraf vaststaand beschermingsniveau, de hoogte van dat niveau wetenschappelijk (ecologisch en
onafhankelijk) onderbouwd zou kunnen worden? Zo nee, waarom niet?
De Minister stelt in haar antwoorden op de schriftelijke spoedvragen over
de Nederlandse inzet voor het bijenrichtsnoer dat zij de motie van het lid
Ouwehand (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1175) uitvoert, omdat zij zich inzet
«voor een zo goed mogelijke bescherming van bijen op basis van de
laatste wetenschappelijke inzichten.» Kan de Minister bevestigen dat de
motie van het lid Ouwehand in plaats daarvan oproept tot invoering van
het originele bijenrichtsnoer als geheel? Deze leden roepen de Minister op
om de strekking van de motie niet anders te interpreteren en zich vanuit
het voorzorgsbeginsel in te zetten voor de snelle inwerkingtreding van het
oorspronkelijke bijenrichtsnoer, inclusief toetsen op de acute en
chronische toxiciteit voor honingbijen, wilde bijen en hommels, en een
vooraf vastgesteld beschermingsniveau van maximaal 7%. Zowel de
Tweede Kamer als het Europees Parlement hebben zich hier duidelijk voor
uitgesproken, dus het verzet hiertegen in besloten Brusselse overleggen
vinden deze leden onacceptabel.6 Zij ontvangen graag een reactie van de
Minister.
Visserij
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben kennisgenomen van
het bericht dat populaties van migrerende vissen, zoals zalm en forel, in
Europa met 93% zijn gedaald sinds 1970.7 Migrerende vissen spelen een
belangrijke rol in het gezond houden van ecosystemen. De hoofdoorzaken
van de achteruitgang van migrerende vissen zijn vernieling van habitat,
dammen en andere rivierbarrières en niet-duurzame visserij en bijvangst,
die voor ongeveer een derde verantwoordelijk is voor de achteruitgang. Is
de Minister het met deze leden eens dat de dramatische achteruitgang
van migrerende vissen aangepakt moet worden, zoals wordt voorgesteld
in actieplannen van deskundigen?8
Tevens hebben de leden van de Partij voor de Dieren-fractie er kennis van
genomen dat het Marine Stewardship Council (MSC) haar keurmerk voor
duurzaam gevangen vis heeft toegekend aan een bedrijf dat op de
Atlantische blauwvintonijn vist.9 Door overbevissing stond de Atlantische
blauwvintonijn lang op het punt van uitsterven. Dankzij vangstbeperkingen gaat het iets beter met de blauwvintonijn, maar de soort blijft
kwetsbaar, ook omdat er nog steeds illegaal wordt gevist op deze vis.
Daarnaast is er een gebrek aan data en waarnemingen op zee, waardoor
er nog steeds veel onduidelijkheid is over de ware grootte van de
populatie blauwvintonijn. Daarnaast worden zeedieren als haaien en
zeeschildpadden opgevist als bijvangst, maar slechts ten dele gerapporteerd. Deelt de Minister de zorgen van deze leden dat een MSC-keurmerk
voor blauwvintonijn de vraag naar deze soort zal doen toenemen,
waardoor de druk om meer tonijn te vissen toeneemt?

6

https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/B-9-2019-0149_NL.html
https://www.bnnvara.nl/kassa/artikelen/wereldwijd-verdween-76-procent-van-zalmen-enforellen-sinds-1970
8
https://academic.oup.com/bioscience/article/70/4/330/5732594
9
https://www.wwf.nl/wat-we-doen/actueel/nieuws/zorgen-atlantische-blauwvintonijn-msc
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-32, nr. 1247

8

Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP-fractie
De leden van de SGP-fractie hebben enkele vragen over het voorstel van
het Duitse voorzitterschap over de introductie van een EU-breed dierenwelzijnslabel. In de eerste plaats willen deze leden erop wijzen dat inzet op
dierenwelzijn ten koste kan gaan van diergezondheid (oplopen dierziekte)
of van de leefomgeving (fijnstofemissie). Zet de Minister ten minste in op
een brede, integrale benadering? In de tweede plaats vragen deze leden
zich af of import van buiten de Europese Unie ook aan de eisen voor
dierenwelzijnslabeling moet gaan voldoen. Wil de Minister dit punt
meenemen?
II Antwoord / Reactie van de Minister
Met deze brief beantwoord ik de vragen van de VVD-, CDA-, D66- en
SGP-fracties van uw Kamer op basis van de geannoteerde agenda voor de
videoconferentie van EU Landbouwministers op 1 september 2020.
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
1
De leden van de VVD-fractie maken zich zorgen over de marktsituatie van
landbouwsectoren (met name de dierlijke sector) die hard geraakt zijn
door het sluiten van de horeca. Deze leden vragen de Minister tijdens de
aanstaande Raad wederom de positie van deze sectoren bespreekbaar te
maken en te pleiten voor een oplossing. Op het gevaar af andere sectoren
tekort te doen, zien deze leden de problemen in bijvoorbeeld de kalverhouderij en de pluimveesector. Is de Minister bereid om deze en andere
sectoren waar de problemen aanwezig zijn, te agenderen? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord
De discussie op de informele Raad zal verlopen via vooraf geformuleerde
vragen van het Duitse voorzitterschap. Bij de vragen ligt het accent op de
lessen die geleerd zijn van de coronacrisis als het gaat om de productieprocessen in de landbouwsector, de beschikbaarheid en verdeling van
voedsel en de veerkracht van de landbouw- en voedingssector. Als er
ruimte door het Duitse voorzitterschap wordt gegeven om terug te kijken,
zal ik namens Nederland onder andere meegeven dat de private opslagregelingen goed lijken te hebben gewerkt voor de zuivelsector, maar niet
voor de vleessectoren.
Voor de Nederlandse pluimveesector is de marktsituatie afgelopen
maanden licht verbeterd door productiebeperkende maatregelen die de
sector zelf heeft genomen. De Nederlandse pluimveesector bewijst
hiermee dat het in staat is zich snel aan te passen aan veranderende
marktomstandigheden.
2
Geannoteerde agenda informele Landbouwraad op 1 september
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling de analyse
gelezen over weerbare voedselvoorzieningsketens. De Minister spreekt
over duurzame landbouwproductiesystemen die produceren in balans
met wat de aarde kan dragen met oog voor mens en dier, zoals aangegeven in haar visie «Waardevol en verbonden». Op basis van vier
elementen die het uitgangspunt vormen werkt zij aan een agenda. Deze
leden missen in deze vier elementen een belangrijk vijfde element,
namelijk het verdienvermogen van de boer. Zij zien heel veel aanpassingsvermogen, innovatie en ondernemerschap bij de huidige en nieuwe
generatie boeren, maar het ontbreekt aan een goede waardering. Op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-32, nr. 1247

9

welke manier gaat de Minister invulling geven aan het verdienvermogen
en op welke manier krijgt dat een plek in de Europese agenda?
Antwoord
Ik deel de mening van de leden van de VVD-fractie dat het vermogen van
boeren om een redelijk inkomen te verdienen in duurzame landbouw een
belangrijk onderdeel is om de weerbaarheid van de voedselvoorzieningsketen te versterken. Dat is kern van de agenda voor ecologisch, economisch en sociaal duurzaam ondernemerschap, waarnaar ik in mijn
analyse verwijs en waarover ik uw Kamer binnenkort nader zal informeren. Mijn inzet in de Raad, onder andere ten aanzien van de Van-Boertot-Bord strategie, zal ik mede bepalen op basis van de mate waarin deze
kan bijdragen aan het versterken van de positie van boeren in de keten en
het vergroten van hun verdienvermogen.
3
De leden van de VVD-fractie lezen dat dierenwelzijnslabeling op de
agenda staat. Deze leden willen benadrukken dat Nederland op het gebied
van dierenwelzijn een vooruitstrevende rol heeft. Zij waarderen dat dit
punt op de agenda staat. Nederland heeft aan haar boeren vaak strengere
eisen gesteld op het gebied van dierenwelzijn en diercomfort dan andere
Europese landen. Is er een actueel overzicht van maatregelen ten gunste
van dierenwelzijn in de verschillende lidstaten? De Minister stelt dat het
van belang is dat het voldoen aan hogere eisen ook leidt tot een beter
verdienmodel. Kan de Minister een overzicht geven van de verschillende
labels en de meerprijs voor de boer (dus niet de meerprijs die ergens in
de keten belandt)? Zo nee, is zij bereid om dit in kaart te brengen? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord
Een overzicht van alle verschillende maatregelen ten aanzien van
dierenwelzijn in de verschillende lidstaten wordt niet centraal bijgehouden. Aanvullende voorschriften voor dierenwelzijn in de individuele
lidstaten zijn ook een nationale bevoegdheid. Een EU-dierenwelzijnslabel
kan mogelijk wel bijdragen tot goede consumenteninformatie en
marktharmonisatie. Tijdens de informele Landbouwraad wil ik als
voorwaarde daarbij inbrengen dat het voldoen aan hogere eisen moet
leiden tot een beter verdienmodel.
4
De leden van de VVD-fractie lezen dat ook de veetransporten op de
agenda staan. Ook hier vinden deze leden een gemeenschappelijke
Europese aanpak van belang. De Minister heeft de toekomst van de
diertransporten geschetst. Kan de Minister bevestigen dat haar aanpak
een Europese aanpak zal zijn? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Belangrijke punten van mijn inzet zijn beperking van diertransporten,
verdere verbetering van de condities tijdens transport en verbetering van
handhaving van bestaande regels. Voor zover hier aanpassing van de EU
Transportverordening voor nodig is, zal ik hier zeker op aandringen. Ook
bekijk ik EU-breed met andere lidstaten en organisaties hoe naast via
wijziging van EU-regelgeving vermindering en beperking van transporten
mogelijk zijn (bijvoorbeeld door karkasvervoer).
5
Kan de Minister aangeven of zij bij haar inbreng bij de aanstaande Raad
eveneens de opmerkingen van onder andere de tuinbouwsector over het
robuuster maken van waardeketens in de Nederlandse voedselproductie
mee zal nemen en betrekken? Zo ja, welke punten zijn dit?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-32, nr. 1247

10

Antwoord
In mijn brief aan uw Kamer over de geannoteerde agenda van de Raad
heb ik aangegeven welke elementen belangrijk zijn om de waardeketens
in de Nederlandse voedselproductie robuuster te maken. Deze gaan ook
op voor de tuinbouwsector. Tegelijkertijd is de tuinbouwsector op dit
moment zelf bezig met het uitwerken van toekomstscenario’s, op basis
waarvan ondernemers keuzes voor de lange termijn kunnen maken. De
inzichten opgedaan in deze toekomstscenario’s zullen in het najaar
gedeeld worden.
6
Deelt de Minister het inzicht van de leden van de VVD-fractie dat ten
behoeve van het openhouden van handelsstromen binnen de agrofoodsector, ook ten tijde van crises, het sluiten van handelsverdragen waarin
hierover duidelijke afspraken gemaakt worden, een bijdrage kan leveren?
Zo ja, is zij bereid dit standpunt tijdens de Raad naar voren te brengen?
Antwoord
Juist in tijden van crises is het essentieel oneigenlijke verstoringen van
internationale waardeketens o.a. binnen de agrofoodsector te voorkomen.
Een open, op regels gebaseerd, multilateraal handelssysteem is daarvoor
de basis. Handelsverdragen kunnen in dat kader een belangrijke bijdrage
leveren aan het vergroten van de weerbaarheid van waardeketens. Deze
verdragen bieden immers een platform voor regulier overleg tussen de
EU en de landen waarmee de EU een handelsverdrag heeft afgesloten,
waarbij bijvoorbeeld het belang van het openhouden van handelsstromen
besproken kan worden. Tevens hebben 30 WTO-leden, waaronder de EU,
de door Canada opgestelde verklaring over open handel in landbouwproducten in een tijd van COVID-19 onderschreven (G/AG/30/Rev.2).
7
Deelt de Minister de opvatting van de leden van de VVD-fractie dat bij het
inzetten van technologie om de afhankelijkheid van de beschikbaarheid
van arbeid te verkleinen, eveneens een plaats is weggelegd voor
technologie die de afhankelijkheid van bepaalde materialen, zoals
bestrijdingsmiddelen, verkleint? Zo ja, is zij in dat kader bereid om tijdens
de Raad te pleiten voor een snelle herziening van het Europese biotechnologiebeleid?
Antwoord
In het kader van het beperkte thema van de Raad en de specialistische
aard van het thema biotechnologie is er weinig ruimte om dit te
agenderen. Desalniettemin blijf ik de Nederlandse ambities rond
innovatie, precisielandbouw en nieuwe veredelingstechnieken proactief
agenderen op Europees niveau. Nederland is wel afhankelijk van een
breed Europees draagvlak en bestaande procedures om regelgeving te
herzien.
8
In de geannoteerde agenda stelt de Minister dat met name zeer gespecialiseerde bedrijven in de agrofoodsector kwetsbaar zijn. Kan de Minister
toelichten of met «afhankelijkheid van het buitenland» gedoeld wordt op
producten die binnen of buiten de EU worden afgezet?
Antwoord
Het is een feit dat er gespecialiseerde bedrijven zijn die een groot deel van
hun productie buiten Nederland afzetten, op markten in EU-lidstaten of
derde landen. De COVID-19 crisis heeft laten zien dat ook gespecialiseerde
bedrijven die voor hun afzet sterk afhankelijk zijn van export naar markten
binnen de EU, kwetsbaar kunnen zijn. Deze situatie deed zich bijvoorbeeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-32, nr. 1247

11

voor in de sierteeltsector en die bedrijven uit de voedingstuinbouw die
vrijwel exclusief leveren aan de horeca en food service.
9
Kan de Minister tot slot toelichten welke concrete maatregelen zij
voorstaat om te voorkomen dat Green Lanes en de beschikbaarheid van
arbeidsmigranten uit elders in Europa in het geval van een nieuwe
pandemie, of in het geval van een tweede golf van de coronapandemie,
opnieuw in gevaar komen? Welke obstakels ziet zij bij het realiseren van
deze maatregelen?
Antwoord
Sinds de start van de coronacrisis kan de Nederlandse land- en tuinbouw
voldoen aan haar arbeidsvraag en hebben de Green Lanes ervoor gezorgd
dat de aan- en uitvoer van de goederen geen significante hinder heeft
ervaren. Nederland zal in het geval van mogelijke sluiting van grenzen
binnen de EU aandringen om deze zoveel mogelijk open te houden, in
ieder geval (net als gedurende de eerste golf) voor essentiële werknemers. De Europese Commissie heeft deze lijn reeds ook in haar
communicatie bevestigd. Vanuit het Rijk zijn we voortdurend in overleg
met EU-lidstaten om de grenzen zoveel mogelijk open te houden en de
mobiliteit van arbeid en goederen in de EU in stand te houden.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
1
Eisen voor import van buiten de EU
De leden van de CDA-fractie lezen dat de Minister ervoor pleit om een
overkoepelend, wettelijk EU-kader met criteria voor dierenwelzijnslabeling
nader uit te werken. Deze leden vragen de Minister of zij de mening deelt
dat dierlijke producten die uit derde landen worden geïmporteerd te allen
tijde ook aan de minimaal gestelde eisen moeten voldoen om toegang te
krijgen tot de Europese markt.
Antwoord
De EU kan, op basis van de regels geldend onder de WTO, niet algemeen
verplicht stellen dat dierlijke producten uit derde landen te allen tijde ook
aan de minimum-dierenwelzijnseisen die in de EU gelden voldoen. Voor
mijn inzet voor dierenwelzijn op internationaal vlak verwijs ik u naar de
voortgangsbrief dierenwelzijn landbouwhuisdieren van 4 september 2019
(Kamerstuk 28 286, nr. 1063).
2
Weerbare voedselvoorzieningsketens
De leden van de CDA-fractie lezen dat de Minister wijst op het belang van
risicospreiding, het stimuleren en versterken van samenwerking, technologie en innovatie, en het versterken van het ondernemerschap van
boeren door het versterken van de weerbaarheid van de voedselvoorzieningsketens. Deze leden onderkennen het belang van bovengenoemde
zaken, maar willen zeker ook het belang van het versterken van de positie
van boeren in de voedselvoorzieningsketens benadrukken. Ook het
versterken van deze positie is belangrijk voor de weerbaarheid van de
voedselvoorzieningsketens. Immers, een verbeterde positie van boeren in
de keten zorgt voor stabielere boerenbedrijven die beter tegen een stootje
kunnen in het geval van een crisis. Deelt de Minister de mening dat het
versterken van de positie van boeren in de ketens een belangrijk element
is om haar wens om «agrarische ondernemers te faciliteren bij het
versterken van hun weerbaarheid» te verwezenlijken? Zo ja, welke kansen
ziet zij, nationaal en Europees, om de positie van boeren in de voedselvoorzieningsketens te versterken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-32, nr. 1247

12

Antwoord
Ik deel de mening van de CDA-fractie dat het versterken van de positie van
de boer in de ketens essentieel is, zowel voor weerbaarheid in moeilijke
tijden als voor de transitie naar kringlooplandbouw. Ik zet mij daar ook
voor in en het is een belangrijke pijler van de agrarische ondernemerschapsagenda. Het gaat bij die agenda onder andere om het stimuleren
van (nieuw) ondernemerschap, het belonen van publieke diensten, het
versterken van de marktmacht van agrariërs en het bevorderen van een
gelijker speelveld. Binnenkort informeer ik uw Kamer nader over de
agrarische ondernemerschapsagenda en hoe ik daarin uitwerking geef
aan voornoemde elementen. De Europese Commissie onderkent dit
belang en de Van-Boer-tot-Bord strategie biedt goede aanknopingspunten
om de agrarische ondernemerschapsagenda ook op Europees niveau
verder te brengen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
1
Lessen uit de coronacrisis
De leden van de D66-fractie lezen dat de weerbaarheid van de voedselvoorzieningsketens in toekomstige crisissituaties wordt besproken tijdens
de Raad. Deze leden vinden het positief dat dit onderwerp wordt
aangekaart. Zo benoemt de Minister in de geannoteerde agenda dat
Nederland een grote afhankelijkheid van het buitenland heeft, bijvoorbeeld voor wat betreft de import van sojaschroot voor de veevoederindustrie. Is de Minister bereid nogmaals het belang van kringlooplandbouw te agenderen, in het licht van een weerbaar en duurzaam
voedselsysteem? Deze leden zijn van mening dat het zeer belangrijk is dat
zo snel mogelijk een omslag wordt gemaakt naar kringlooplandbouw.
Hierbij is het essentieel is dat niet alleen Nederland een omslag maakt
naar natuurinclusieve landbouw, maar heel Europa.
Antwoord
In mijn brief aan uw Kamer over de geannoteerde agenda van de
Informele Landbouwraad stel ik dat weerbare voedselvoorzieningsketens
beginnen met duurzame landbouwproductiesystemen die produceren in
balans met wat de aarde kan dragen en met oog voor mens en dier – lees
kringlooplandbouw – zoals aangegeven in mijn visie Waardevol en
verbonden. Dit uitgangspunt geldt niet alleen voor de Nederlandse
landbouw, maar voor heel Europa. Ik zal dit punt in de Raad zeker over het
voetlicht brengen en daarbij het belang van een EU-brede transitie
benadrukken.
2
Dierenwelzijn – Method of Production (MoP)-labelling
De leden van de D66-fractie waren verheugd te vernemen dat de Minister
positief aankijkt tegen een EU-kader voor dierenwelzijn en dat zij hierin
ook graag andere duurzaamheidsaspecten zou willen zien. Ziet de
Minister mogelijkheden voor het verplichten van een dergelijk welzijnslabel in de EU? Zo ja, hoe kijkt Nederland hiertegen aan? Deelt de
Minister de mening dat met een dergelijk label het concurrentievoordeel
van Nederlandse boeren aanzienlijk zou kunnen worden verbeterd? Deze
leden onderschrijven de noodzaak van het includeren van andere
duurzaamheidsaspecten die de Minister beschrijft ook. Deelt de Minister
de mening dat hiervoor een MoP-systeem, waarin met indicatoren wordt
aangegeven hoe dier- en milieuvriendelijk een product is geproduceerd,
het meest passend zou zijn? Deze leden zijn het bovendien eens met de
Minister dat een EU-breed label het bestaan van bestaande, bewezen
succesvolle keurmerken (zoals het Beter Leven Keurmerk) niet mag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-32, nr. 1247

13

verdringen. Zij zijn daarom benieuwd hoe de Minister dit wenst te
garanderen.
Antwoord
Tijdens de Informele Raad zal een eerste gedachtewisseling plaatsvinden
aan de hand van een aantal vragen; hierbij zal mogelijk ook aan de orde
komen of een label verplicht of vrijwillig zou moeten zijn. De opzet van
een EU-dierenwelzijnslabel zal nader moeten worden onderzocht,
uitgewerkt en beoordeeld; dit geldt ook voor een eventueel «Method of
Production -systeem». Ook zal bekeken moeten worden hoe goede,
bestaande succesvolle keurmerken in een EU-kader kunnen worden
ingeschaald. Dit vergt nader onderzoek en overleg in de Raad, maar ook
via de Europese Commissie. Daar wil ik nu niet op vooruit lopen.
3
Dierenwelzijn – 30-gradenregel
De leden van de D66-fractie vragen de Minister om de status te delen van
de evaluatie van de diverse werkwijzen voor de 30-gradengrens. Kan de
Minister delen wat de bevindingen zijn die Nederland zal delen met
betrekking tot deze evaluatie?
Antwoord
De evaluatie door Nederland en de andere EU-lidstaten van de diverse
werkwijzen voor de 30-gradengrens is nog niet gestart. Bevindingen
kunnen derhalve nog niet gedeeld worden. De evaluatie zal voor het einde
van het jaar in het kader van de Nationale Contactpunten van de Europese
Transportverordening aan de orde komen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP-fractie
1
De leden van de SGP-fractie hebben enkele vragen over het voorstel van
het Duitse voorzitterschap over de introductie van een EU-breed dierenwelzijnslabel. In de eerste plaats willen deze leden erop wijzen dat inzet op
dierenwelzijn ten koste kan gaan van diergezondheid (oplopen dierziekte)
of van de leefomgeving (fijnstofemissie). Zet de Minister ten minste in op
een brede, integrale benadering? In de tweede plaats vragen deze leden
zich af of import van buiten de Europese Unie ook aan de eisen voor
dierenwelzijnslabeling moet gaan voldoen. Wil de Minister dit punt
meenemen?
Antwoord
Bij de uitwerking van een EU-breed dierenwelzijnslabel wil ik mede bezien
of ook andere aspecten van duurzame veehouderij dan dierenwelzijn
ingebouwd kunnen worden.
De opzet van een EU-label zal nader moeten worden onderzocht,
uitgewerkt en beoordeeld. Voor wat betreft import uit derde landen zal
een Europees systeem moeten voldoen aan afspraken van de
Wereldhandelsorganisatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-32, nr. 1247

14