Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1946
Vragen van het lid Baudet (FvD) aan de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties over het verloop van het verkiezingsproces inzake de
komende Tweede Kamerverkiezing (ingezonden 26 februari 2021).
Antwoord van Minister Ollongren (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties)
(ontvangen 8 maart 2021).
Vraag 1
Welke risico’s op fraude bij de komende Tweede Kamerverkiezing ziet u?
Welke maatregelen heeft u getroffen om te waarborgen dat deze risico’s zich
niet voor zullen doen?
Antwoord 1
Sinds 2007 hanteert het kabinet acht waarborgen waaraan het verkiezingsproces moet voldoen. Deze waarborgen zijn in dat jaar geformuleerd door de
Adviescommissie inrichting verkiezingsproces (commissie-Korthals Altes)1, en
het kabinet heeft die overgenomen2. Deze waarborgen zijn: transparantie,
controleerbaarheid, integriteit, kiesgerechtigheid, stemvrijheid, stemgeheim,
uniciteit en toegankelijkheid. Telkens als er veranderingen worden doorgevoerd in het verkiezingsproces, wordt opnieuw een afweging tussen de
waarborgen gemaakt, zoals ook door de Adviescommissie is geadviseerd.
Ook bij de totstandkoming van de Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 is dat
gebeurd; zie de memories van toelichting bij de wetsvoorstellen die hebben
geleid tot de wet zoals die nu luidt3. In de wet zijn diverse keuzes gemaakt
die risico’s kunnen meebrengen voor bepaalde waarborgen. In de toelichting
is beargumenteerd waarom de regering die risico’s, in het belang van andere
waarborgen (met name de waarborg toegankelijkheid), tijdelijk, gedurende de
werking van de Tijdelijke wet, aanvaardbaar acht. Een voorbeeld daarvan is
de uitbreiding van het maximumaantal volmachten dat een kiezer mag
aannemen, van twee naar drie. Die uitbreiding brengt een verhoging mee van
het risico op ronselen van volmachten (met een risico op schending van de
waarborg integriteit), maar de regering acht de kans groot dat bij de
komende verkiezing de behoefte aan het geven van een volmacht vanwege
de coronamaatregelen hoger zal zijn dan normaal, en heeft het daarom, gelet

1

Kamerstuk 31 200 VII, nr. 5.
Kamerstuk 31 200 VII, nr. 26.
3
Kamerstuk 35 590, nr. 3; Kamerstuk 35 654, nr. 3.
2

ah-tk-20202021-1946
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

op het belang van de waarborg toegankelijkheid, van belang geacht om
tijdelijk tegemoet te komen aan die grotere behoefte4.
Verder wijs ik op de waarborgen controleerbaarheid en transparantie. De
zitting van alle (brief)stembureaus (zowel de stemming als de eventuele
vooropening en de telling) is toegankelijk voor iedereen die dat wil (uiteraard
met inachtneming van de coronamaatregelen), en iedereen kan tijdens deze
zittingen bezwaren inbrengen. De zittingen van de hoofdstembureaus en het
centraal stembureau worden digitaal uitgezonden, zodat ook voor deze
zittingen de controleerbaarheid en transparantie zijn gewaarborgd. Na afloop
worden de processen-verbaal van alle zittingen gepubliceerd op het internet.
Zo is voor iedereen die dat wil na te gaan hoe de uitslag van de verkiezing tot
stand komt.
Vraag 2
Waar worden de uitgebrachte briefstemmen bewaard tussen het moment dat
zij per post zijn ontvangen en het moment dat de stemmen worden geteld?
Wie hebben toegang tot deze locatie? Hoe wordt deze locatie beveiligd?
Antwoord 2
De Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 en de Tijdelijke regeling verkiezingen
covid-19 (Stcrt. 2021, 4502) stellen regels over het vervoer en de opslag van
de briefstembescheiden (zie met name paragraaf 2b van de Tijdelijke regeling
verkiezingen covid-19). De opslag vindt plaats in:
a. een inbraakvertragende en brandwerende voorziening, waaronder in elk
geval wordt begrepen een gesloten inbraakwerende waardekast of kluis;
b. een ruimte, uitgerust met een inbraakalarmeringssysteem dat in
verbinding staat met een door de rijksoverheid toegelaten alarmcentrale;
of
c.
een ruimte die onder permanente fysieke (24-uurs) bewaking staat.
Het Ministerie van BZK heeft ten behoeve van de gemeenten in een digitale
toolkit een aantal factsheets geplaatst, waaronder ook de Factsheet hoe
ontvangt de gemeente de briefstemmen? | Publicatie | Rijksoverheid.nl.
Daarin staat een overzicht van de regels die gelden voor het vervoer en de
opslag van briefstembescheiden op basis van de Tijdelijke regeling.
Vraag 3
Waarom heeft u ervoor gekozen dat briefstemmen waarbij de verplichte
handtekening ontbreekt, toch worden meegeteld? Erkent u dat het tolereren
van het ontbreken van een handtekening het risico op fraude vergroot?
Verwacht u dat een dermate groot deel van de 70-plussers niet in staat is om
een handtekening te zetten, dat deze werkwijze het vergrote risico op fraude
rechtvaardigt?
Antwoord 3
De kiezer wordt gevraagd de stempluspas te ondertekenen, waarmee hij
verklaart dat hij het briefstembiljet persoonlijk heeft ingevuld. Ik ga ervan uit
dat verreweg de meeste kiezers de handtekening zullen zetten. Maar de
wetgever heeft geoordeeld dat het te ver gaat om te regelen dat het
ontbreken van een handtekening moet leiden tot het niet meetellen van de
briefstem, inderdaad omdat sommige kiezers niet in staat zijn om zelf een
handtekening te zetten5. Dit onderwerp is overigens ook uitvoerig besproken
tijdens het plenaire debat over de Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 in de
Eerste Kamer6. Het mogelijke risico op fraude dat hierdoor ontstaat, is naar
mijn mening beperkt (zie het antwoord op vraag 4).
Ik zal bij de evaluatie van de verkiezing bezien in welke mate het is voorgekomen dat er geen handtekening is gezet op de stempluspas7.

4

Kamerstuk 35 590, nr. 3, p. 17.
Kamerstuk 35 654, nr. 3, p. 8.
6
Handelingen Eerste Kamer, 26 januari 2021, nr. 21, item 8.
7
Zie ook: Handelingen Eerste Kamer, 26 januari 2021, nr. 21, item 8, p. 14.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

Vraag 4
Hoe voorkomt u dat personen substantiële hoeveelheden briefstemmen
zonder handtekening (die conform uw beleid wel worden meegeteld) op
frauduleuze wijze bij de geldig uitgebrachte briefstemmen voegen?
Antwoord 4
Dat het ontbreken van een handtekening er niet toe leidt dat de briefstem niet
meetelt, is niet alleen mijn beleid, maar is geregeld in de (door beide Kamers
vrijwel unaniem aangenomen) Tijdelijke wet verkiezingen covid-19. Anders
dan de vragensteller lijkt te veronderstellen, is het de stempluspas die moet
worden ondertekend, en niet het briefstembiljet. Er is dus geen risico dat
briefstembiljetten zonder handtekening worden gevoegd bij briefstembiljetten
met handtekening. Een briefstembiljet telt uitsluitend mee als de kiezer ook
een geldige stempluspas in de retourenveloppe doet. Per stempluspas kan
maximaal één stem worden uitgebracht. Als het aantal briefstembiljetten in
een retourenvelop niet overeenkomt met het aantal stempluspassen, wordt
de envelop terzijde gelegd door het briefstembureau (artikel 11h, tweede lid,
Tijdelijke wet verkiezingen covid-19). Deze stembiljetten tellen dan dus niet
mee. Degene die substantiële fraude zou willen plegen met niet-ondertekende
stempluspassen, zou dus grote hoeveelheden stempluspassen en briefstembiljetten (die separaat van de stempluspassen naar het adres van de
kiesgerechtigden worden verstuurd) moeten onderscheppen, en vervolgens
daarmee moeten proberen te stemmen. Het risico daarop bestaat, maar is
naar mijn mening beperkt. Als iemand grote hoeveelheden stempluspassen
onderschept, zal zeker een deel van de kiezers voor wie deze passen bestemd
waren, ontdekken dat zij geen stempluspas hebben ontvangen. Zij kunnen bij
de gemeente een vervangende stempluspas aanvragen, als gevolg waarvan
de oorspronkelijke stempluspas ongeldig wordt verklaard (het nummer
daarvan wordt opgenomen in het door het briefstembureau te raadplegen
register van ongeldige stempassen).
Ik wijs er verder op dat misbruik van de stempluspas, zoals iemand die zich
uitgeeft voor een andere kiezer, strafbaar is (zie artikel 128 van het Wetboek
van Strafrecht). Dat staat ook uitdrukkelijk vermeld op de stempluspas.
Vraag 5
Welke risico’s ziet u in de nieuwe mogelijkheid dat uitgebrachte stemmen op
een andere locatie dan in het stembureau geteld worden (indien het
stembureau niet groot genoeg is om tijdens het tellen 1,5 meter afstand te
houden)? Hoe worden de stemmen naar de andere locatie vervoerd en
beveiligd? Worden de kiezers die toezicht willen houden op het tellen van de
stemmen, in de gelegenheid gesteld om zich naar de andere locatie te
verplaatsen en daar toe te zien op het proces.
Antwoord 5
Er zijn risico’s verbonden aan het vervoer van de stembescheiden naar een
andere locatie, zoals ook toegelicht in de memorie van toelichting bij de
Tijdelijke wet8. De regelgeving bevat maatregelen die beogen die risico’s te
minimaliseren. Zo moeten de leden van het stembureau de stembus afsluiten
en verzegelen, en moeten zij de sleutel van de stembus, samen met het
proces-verbaal van het stembureau, in een enveloppe bewaren, die eveneens
moet worden afgesloten en verzegeld. De stembus enerzijds en de enveloppe
anderzijds moeten separaat worden vervoerd. De burgemeester is ervoor
verantwoordelijk dat de stembus onder toezicht staat gedurende het vervoer.
Dat houdt in dat er steeds twee personen per vervoermiddel betrokken zijn bij
het vervoer, zodat de stembus niet onbeheerd wordt achtergelaten en altijd
onder toezicht staat, ook als de ophaaldienst eventueel stembussen ophaalt
bij andere stemlokalen. Ook het (separate) vervoer van de verzegelde pakken
en de enveloppe vindt plaats door twee personen9. Verder tekenen de leden
van het stembureau, voorafgaand aan het vervoer van de stembescheiden,
een verklaring van authenticiteit. Deze verklaring maakt deel uit van het
proces-verbaal en is een veiligheidsmaatregel. Door de ondertekende

8
9

Kamerstuk 35 590, nr. 3, p. 10.
Zie artikel 19 en artikel 21 van de Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 en paragraaf 4 van de
Tijdelijke regeling verkiezingen covid-19.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

verklaring heeft het stembureau, wanneer het op een andere locatie de
stemopneming vervolgt, een mogelijkheid om vast te stellen dat het
proces-verbaal dat uit de verzegelde enveloppe wordt gehaald identiek is aan
het proces-verbaal dat in de enveloppe is gestopt.
Het tellen van de stemmen is een openbare aangelegenheid. Iedere belangstellende heeft de bevoegdheid om de telling waar te nemen, uiteraard met
inachtneming van de coronamaatregelen. Bij de ingang van de tellocatie staat
iemand die moet bewaken dat het binnen niet te druk wordt. Als er binnen
zoveel belangstellenden zijn dat er, gelet op de coronamaatregelen, niemand
meer bij kan, moet deze persoon eventuele nieuwe belangstellenden vragen
om even buiten te wachten totdat er binnen weer ruimte is.
Vraag 6
Waarom is de mogelijkheid gecreëerd dat het tellen van de stemmen
geschorst kan worden indien de tellers «vermoeid dreigen te raken»?
Waarom verwacht u dat tellers eerder vermoeid raken tijdens de komende
verkiezingen, dan bij alle vorige verkiezingen?
Antwoord 6
Het tellen van de stemmen kan lang duren, niet zelden tot na middernacht.
Verwacht mag worden dat dit zich bij de komende verkiezing in sterkere mate
zal voordoen dan bij andere verkiezingen. In de eerste plaats is er bij een
Tweede Kamerverkiezing doorgaans een hoge opkomst, zodat er meer
stembiljetten zijn te tellen dan bij andere verkiezingen. Die hoge opkomst kan
ook tot gevolg hebben dat er om 21.00 uur, als de stemming sluit, nog een rij
kiezers staat die willen stemmen. Uit de wet volgt dat alle kiezers die om
21.00 uur in de rij staan, nog moeten kunnen stemmen. Het kan daardoor na
21.00 uur nog even duren voordat kan worden begonnen met tellen. In de
tweede plaats doen aan de komende verkiezing meer partijen mee dan in
decennia is voorgekomen, met als gevolg zeer grote en moeilijk te hanteren
stembiljetten, wat het tellen bemoeilijkt. In de derde plaats is, zoals de
vragensteller zelf in vraag 5 ook opmerkt, de mogelijkheid gecreëerd om de
stemmen op een andere locatie te tellen, namelijk als de stemlocatie gelet op
het houden van een veilige afstand tussen tellers te klein is om te tellen. Het
vervoer van de stembescheiden naar de tellocatie zal de nodige tijd in beslag
nemen, vóórdat kan worden begonnen met tellen.
Het is om die redenen dat in de Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 de
mogelijkheid is gecreëerd om het tellen van de stemmen te schorsen,
namelijk als de tellers zodanig vermoeid dreigen te raken dat van een
zorgvuldige telling redelijkerwijs geen sprake meer kan zijn. De voorzitter van
een stembureau kan uitsluitend schorsen in afstemming met de burgemeester, en uitsluitend nadat eerst ten minste een uitslag op lijstniveau is
vastgesteld, waarvan de resultaten moeten worden ingevuld op het procesverbaal.
Vraag 7
Waar worden de stemmen bewaard, indien tijdens het tellen wordt besloten
om het tellen te schorsen? Erkent u dat het de transparantie niet ten goede
komt, indien het tellen geschorst wordt en de stemmen elders bewaard
worden totdat het tellen weer wordt hervat?
Antwoord 7
Het is bij de komende Tweede Kamerverkiezing onvermijdelijk dat de telling
niet steeds kan worden afgerond op dezelfde dag en/of op dezelfde locatie als
waarop de stemmen zijn uitgebracht. Dat geldt niet alleen in het geval de
telling wordt geschorst vanwege vermoeidheid van de tellers, maar bijvoorbeeld ook voor de vervroegd uitgebrachte stemmen (per brief of in het
stemlokaal op 15 en 16 maart), die op 17 maart worden geteld. De regelgeving schrijft maatregelen voor die beogen om de risico’s die gepaard gaan
met het vervoer en de opslag van de stembescheiden, te minimaliseren.
Na het sluiten van de stembussen op 17 maart telt elk (brief)stembureau ten
minste voor iedere lijst het gezamenlijke aantal op de kandidaten uitgebrachte stemmen. Er is dus net als bij elke verkiezing in de avond van of
nacht volgend op 17 maart ten minste een voorlopige uitslag bekend op
lijstniveau. De mogelijkheid tot schorsing van de stemopneming is wettelijk
geregeld om te voorkomen dat door vermoeidheid fouten worden gemaakt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

bij de telling. Een betrouwbare en juiste uitslag staat voorop, waarbij geldt
dat de gehele stemopneming toegankelijk en transparant is voor kiezers.
Als de telling vanwege vermoeidheid van de stembureauleden moet worden
geschorst, moet het stembureau de lijstgewijs gerangschikte stembiljetten
weer in de stembus stoppen, en de stembus afsluiten en verzegelen. Zij
tekenen de verklaring van authenticiteit (zie het antwoord op vraag 5), en
stoppen het proces-verbaal, samen met de sleutel van de stembus, in een
enveloppe, die eveneens wordt verzegeld (artikel 17f van de Tijdelijke wet
verkiezingen covid-19). De burgemeester draagt er zorg voor dat de stembus
en de verzegelde enveloppe gescheiden van elkaar worden vervoerd en, tot
het moment dat de telling wordt hervat, gescheiden van elkaar worden
opgeslagen (zie artikel 11b van de Tijdelijke regeling verkiezingen covid-19)
in:
a. een inbraakvertragende en brandwerende voorziening, waaronder in elk
geval wordt begrepen een gesloten inbraakwerende waardekast of kluis;
b. een ruimte, uitgerust met een inbraakalarmeringssysteem dat in
verbinding staat met een door de rijksoverheid toegelaten alarmcentrale;
of
c.
een ruimte die onder permanente fysieke (24-uurs) bewaking staat.
De burgemeester bepaalt waar en wanneer de telling wordt hervat, en maakt
dit op algemeen toegankelijke wijze bekend (artikel 17e, derde lid, van de
Tijdelijke wet verkiezingen covid-19).
Vraag 8
Hoe worden de betrokkenen bij het verkiezingsproces gescreend? Wordt van
alle tellers, alsmede van degenen die toegang hebben tot de stemmen die
buiten het zicht van de kiezers bewaard worden, een verklaring omtrent het
gedrag gevraagd? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 8
Personen die bij rechterlijke uitspraak uit het kiesrecht zijn ontzet, kunnen niet
fungeren als stembureaulid of teller (zie artikel E 4, tweede lid, aanhef en
onder a, van de Kieswet). Voor het overige zijn er geen wettelijke regels over
het screenen van de genoemde betrokkenen, en is evenmin een verklaring
omtrent het gedrag voorgeschreven. Er is tot op heden geen aanleiding
gevonden om daarover wél nadere regels te stellen, mede gelet op het
belang dat het stembureaulidmaatschap (een vrijwilligersfunctie) toegankelijk
is voor iedere kiesgerechtigde.
Vraag 9
Kunnen kiezers die om hen moverende redenen weigeren een mondneusmasker te dragen – en het risico op een boete voor lief nemen – geweigerd
worden als zij het stemlokaal willen betreden om hun stem uit te brengen?
Antwoord 9
Kiezers moeten in het stemlokaal een mondkapje dragen (artikel 5, eerste lid,
onder a, van de Tijdelijke regeling verkiezingen covid-19). Er geldt krachtens
het derde lid een uitzondering voor:
a. personen die vanwege een beperking of een ziekte geen mondkapje
kunnen dragen;
b. begeleiders van personen met een verstandelijke beperking, voor zover
deze personen van het door begeleiders dragen van een mondkapje
ernstig ontregeld raken, en voor personen die spreken met iemand die
vanwege een auditieve beperking moet kunnen spraakafzien; en
c.
personen aan wie gevraagd wordt krachtens een wettelijke bepaling hun
mondkapje af te zetten om zich te identificeren op het moment waarop
het stembureaulid dat is belast met de toelating van de kiezer tot de
stemming, daarom vraagt.
Als een kiezer om andere redenen weigert een mondkapje te dragen, kan de
toegang tot het stemlokaal worden geweigerd (artikel 9, zesde lid, Tijdelijke
wet verkiezingen covid-19). Het niet dragen van een mondkapje in het
stemlokaal is niet strafbaar.
Vraag 10
Wilt u deze vragen afzonderlijk van elkaar en uiterlijk op 5 maart 2021
beantwoorden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5

Antwoord 10
Ik heb de vragen zo snel als mogelijk beantwoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

6