Eindrapportage juli 2015

Klinische arbeidsgeneeskunde
‐een verkenning

VU Medisch Centrum, Juli 2015

Auteurs:
Drs. Laura Viester, afdeling Sociale Geneeskunde VU Medisch Centrum Amsterdam
Drs. Marten van Til, afdeling Sociale Geneeskunde VU Medisch Centrum Amsterdam
Prof. dr. Kiki Lombarts, onderzoeksgroep Professional Performance, Academisch Medisch Centrum
Amsterdam
Prof. dr. Han Anema, afdeling Sociale Geneeskunde , VU Medisch Centrum Amsterdam

1

Eindrapportage juli 2015
INHOUDSOPGAVE

Samenvatting

p.4

1. Inleiding

p.10

1.1 Aanleiding van de verkenning

p.10

1.2 Methoden en werkwijzen

p.10

1.3 Afbakening verkenning

p.11

1.4 Opbouw van het rapport/leeswijzer

p.11

2. Klinische arbeidsgeneeskunde

p.12

2.1 Klinisch arbeidsgeneeskundige zorg

p.12

2.2 De klinisch arbeidsgeneeskundige

p.16

2.3 Ontstaansgeschiedenis

p.18

2.4 De Nederlandse vereniging voor klinische arbeidsgeneeskunde (NVKA)

p.20

3 Klinische arbeidsgeneeskunde, domein en werkveld

p.23

3.1 Inbedding van de zorg

p.23

3.2 Toegevoegde waarde

p.26

3.2.1 Beroepsziekten

p.26

3.2.2 Gezondheid en participatie

p.26

3.3 Opleiding en scholing

4. Financiering

p.28

p.31

4.1 Hoe is de huidige verwijzing en financiering geregeld?

p.31

4.1.1 Verwijzing

p.31

4.1.2 Financiering

p.32

2

Eindrapportage juli 2015
4.2 Vergelijking met diensten binnen andere beroepsgroepen

p.33

4.3 Maatschappelijke kosten en baten

p.34

4.3.1 Literatuuronderzoek

p.34

4.3.2 Rekenmodel

p.35

4.4 Toekomstige organisatie en financiering

p.37

4.5 Toename en verschuiving zorgvraag

p.40

5. Conclusies en aanbevelingen

p.42

5.1 Conclusies

p.42

5.2 Aanbevelingen

p.44

6. Literatuurverwijzingen

p.46

Afkortingen

p.48

Bijlage 1. Overzicht klinisch arbeidsgeneeskundige centra

p.49

Bijlage 2. Samenstelling van de verkenningscommissie

p.50

Bijlage 3. Geraadpleegde personen/lijst gesprekspartners

p.51

Bijlage 4. Commentaar (groeps)interview klinisch arbeidsgeneeskundigen
en beroepsverenigingen
Bijlage 5. Vragenlijst‐ semi‐gestructureerd interview

p.52
p.59

3

Eindrapportage juli 2015

SAMENVATTING
In 2014 is door de SER het advies “Betere zorg voor werkenden” uitgebracht. Ter verbetering van de
arbeidsgerelateerde zorg is een aantal scenario’s geschetst dat zich richt op een verbetering in de
samenwerking tussen de reguliere zorg en de bedrijfsgezondheidszorg. De SER ziet hierbij een
belangrijke rol voor de klinische arbeidsgeneeskundigen.. Een beter inzicht in de functie, rol en
positie van deze groep, inclusief een taakafbakening met andere zorgverleners is nodig om de
gewenste samenwerking, kwaliteit en efficiëntie te versterken. Dit verkenningsrapport is een aanzet
daartoe.
In dit rapport worden de resultaten van de verkenning over de stand van zaken van de klinische
arbeidsgeneeskunde in Nederland beschreven. Relevante documenten en publicaties zijn
geanalyseerd, medisch specialisten en klinisch arbeidsgeneeskundigen uit de praktijk,
beroepsverenigingen en andere stakeholders zijn geïnterviewd. De bevindingen uit de
documentstudie zijn aanvullend getoetst bij experts en andere stakeholders/belanghebbenden in de
vorm van een consultatieronde. Op basis daarvan is een beeld geschetst van de huidige stand van
zaken op het gebied van de klinische arbeidsgeneeskunde. In het rapport wordt de huidige
organisatie van de klinische arbeidsgeneeskunde beschreven, de toegevoegde waarde, de inbedding
in de zorg en de wijze van financiering. Tenslotte worden de door stakeholders gewenste
toekomstige ontwikkelingen van de klinische arbeidsgeneeskunde en haar beroepsbeoefenaren in
kaart gebracht.
Hieronder volgen de vragen en belangrijkste conclusies uit het rapport.
Wat wordt onder klinische arbeidsgeneeskunde verstaan? Welke klachten behandelen ze?
De klinische arbeidsgeneeskunde is ontstaan vanuit lacunes in de huidige zorg voor patiënten met
complexe arbeidsgerelateerde problemen. De initiatieven hiervoor zijn spontaan ontstaan vanuit
geïnteresseerde bedrijfs‐ en verzekeringsartsen samen met geïnteresseerde specialisten. Enerzijds
diagnosticeren en behandelen zij aandoeningen die (deels) door complexe factoren in de arbeid
worden veroorzaakt of versterkt (zgn. arbeidsgerelateerde aandoeningen en beroepsziekten) en
anderzijds bevorderen zij de participatie en terugkeer naar het werk van patiënten bij aandoeningen
met problematisch verzuim of arbeidsfunctioneren. Het gaat dan om patiënten die anders niet of
inadequaat geholpen kunnen worden.
Een scherpe definitie is nog niet te geven, omdat het vakgebied nog in ontwikkeling is. De volgende
omschrijving voldoet op dit moment het best: De klinische arbeidsgeneeskunde houdt zich in een
multidisciplinair team bezig met diagnostiek en behandeling van patiënten met ingewikkelde

4

Eindrapportage juli 2015
beroepsziekten, complexe arbeidsgerelateerde gezondheidsproblematiek of aandoeningen met
problematisch verzuim/arbeidsfunctioneren. De complexiteit betreft de relatie tussen de
gezondheidsproblemen en het werk.

Uit verschillende studies blijkt dat de klinisch arbeidsgeneeskundige toegevoegde waarde heeft ten
opzichte van de reguliere medische zorg en arbozorg, zowel bij het vaststellen van (ingewikkelde)
beroepsziekten als bij het bevorderen van participatie, en ook (kosten)effectief is. Verder blijkt dat
klinisch arbeidsgeneeskunde de gezondheid van de patiënt bij een aantal aandoeningen zowel direct
en/of indirect bevordert, omdat het de arbeidsparticipatie bevordert. In dit laatste geval is klinische
arbeidsgeneeskundige zorg vaak ook zeer kosteneffectief. Uit procesevaluaties blijkt dat de klinisch
arbeidsgeneeskundige zorg als positief wordt ervaren door patiënten, verwijzers en medisch
specialisten.
De klinische arbeidsgeneeskunde is op dit moment vooral georganiseerd in zelfstandige expertise
centra (ZBC’s) of gelieerd aan (universitaire) medische centra (poliklinische expertise centra).
Daarnaast is er een enkele klinisch arbeidsgeneeskundige zelfstandig werkzaam en zijn er
consulenten arbeidsoncologie werkzaam in een (poli)klinische setting. De klinische
arbeidsgeneeskunde richt zich niet zozeer op specifieke klachten, als wel op alle soorten complexe
arbeidsgerelateerde klachten die voor goede diagnostiek en behandeling multidisciplinaire
arbocuratieve zorg in de 2e of 3e lijn vereisen.

Wie zijn klinisch arbeidsgeneeskundigen en wat is hun achtergrond?
De professionele achtergrond van de huidig werkzame klinisch arbeidsgeneeskundigen is die van
bedrijfsarts of verzekeringsarts of die van medisch specialist (meestal dermatologen, KNO‐artsen,
cardiologen, longartsen). Een specifieke opleiding voor klinisch arbeidsgeneeskundigen bestaat op dit
moment niet. Het vakgebied heeft zich vooral ontwikkeld in de praktijk en vanuit het onderzoek.
Sommigen schatten hun aantal op 100, maar een nauwkeurige schatting is er niet.

Wat is het onderscheid tussen de klinisch arbeidsgeneeskundigen en andere specialisten?
De klinisch arbeidsgeneeskundige heeft ten opzichte van de bedrijfs‐ en verzekeringsarts in de eerste
lijn specialistische kennis en toegang tot specialistische diagnostiek en behandelmogelijkheden en
werkt vanuit een multidisciplinaire setting in de tweede lijn. De klinisch arbeidsgeneeskundige heeft
ten opzichte van de medisch specialist kennis van de werkplek en risicofactoren in arbeid en de
cultuur van organisaties, en ook indien nodig toegang tot de werkplek.

5

Eindrapportage juli 2015

Wat is de status van hun beroepsvereniging de NVKA?
In 2007 is de Nederlandse Vereniging voor Klinische Arbeidsgeneeskunde (NVKA) opgericht. Ze heeft
ongeveer 150 leden, die geïnteresseerd zijn in de ontwikkeling van het vakgebied.
Ongeveer 50 van hen, waaronder 30 bedrijfsarts consulenten oncologie, zijn daadwerkelijk en
meestal parttime, werkzaam in het vakgebied. De NVKA heeft nog geen afgesloten en
functionerende kwaliteitscirkel; op dit moment zijn er geen vastgestelde opleidingseisen,
professionele standaarden, toetsing en evaluatie. Zeer recent is wel de aanzet gedaan om te komen
tot een formele erkenning, registratie van en opleiding tot het beroep van klinisch
arbeidsgeneeskundige door het opstellen van een beroepsprofiel (NVKA, 2015). Dit beroepsprofiel is
een belangrijke stap voor de formele aanvraag voor registratie. Overigens zijn de klinisch
arbeidsgeneeskundigen wel onderworpen aan de opleidings‐ en kwaliteitseisen van hun primaire
specialismen.

Hoe is de klinisch arbeidsgeneeskundige zorg ingebed in de zorg?
De verwijzing naar de klinisch arbeidsgeneeskundige komt op dit moment in de praktijk tot stand via
de bedrijfsarts, verzekeringsarts of medisch specialist en sporadisch rechtstreeks via de huisarts. Alle
beroepsverenigingen vinden het van belang dat er duidelijke criteria voor verwijzing komen naar de
klinisch arbeidsgeneeskundige. De beroepsverenigingen verschillen in visie over de wenselijkheid van
de rol van de bedrijfsarts als poortwachter voor de klinisch arbeidsgeneeskundige. Allen
onderschrijven echter dat de onbekendheid met de klinisch arbeidsgeneeskundige en gebrek aan
duidelijke criteria voor verwijzing belangrijke factoren zijn voor de geringe omvang van de klinisch
arbeidsgeneeskunde.

Kan de benodigde klinisch arbeidsgeneeskundige kennis ook geborgd worden in de huidige curatieve
zorg?
In de 1e en 2e lijn is er onvoldoende kennis over complexe arbeidsgerelateerde
gezondheidsproblematiek. Uit de literatuur blijkt dat zelfs het borgen van kennis over niet complexe
arbeidsgerelateerde zorg onvoldoende tot stand komt bij huisartsen en specialisten. Alle
geconsulteerde partijen zijn het erover eens dat het noodzakelijk is, ook bij voldoende kennis over
niet complexe arbeidsgerelateerde zorg, dat er voldoende verwijsmogelijkheden naar klinisch
arbeidsgeneeskundigen voor complexe arbeidsgerelateerde gezondheidsproblematiek komen.

Hoe wordt de klinische arbeidsgeneeskunde gefinancierd?

6

Eindrapportage juli 2015
De klinische arbeidsgeneeskunde wordt op dit moment niet uit de zorgverzekering betaald, ook niet
als het gaat om evidente gezondheidsproblematiek bij de patiënt die niet in de curatieve zorg kan
worden opgelost. Hierop zijn wel enkele uitzonderingen; in incidentele gevallen zijn aparte
financieringsarrangementen getroffen. Voor de financiering zijn de meeste patiënten derhalve
aangewezen op de werkgever, die vaak alleen betaalt wanneer deze te overtuigen is van de
noodzaak of een eigen belang heeft (bijv. een vraag om expertise). Voor de beroepsbevolking zonder
werkgever is geen financiering geregeld.

Welke tarieven hanteren de klinisch arbeidsgeneeskundigen?
De tarieven van de klinisch arbeidsgeneeskundige wijken volgens de klinisch arbeidsgeneeskundigen
niet af van de tarieven van andere medisch specialisten. De kosten zijn daarmee vergelijkbaar met
die van andere medisch specialisten zij het dat consulten meer tijd kosten dan gemiddeld. Vooral
indien er werkplekonderzoek moet plaatsvinden, is daar veelal een apart tarief voor en komt dan
vaak voor rekening van de werkgever.

Wat zijn de kosten en de baten?
Uit wetenschappelijke literatuur blijkt dat voor verschillende aandoeningen (rugklachten,
gynaecologische aandoeningen) de klinische arbeidsgeneeskunde kosteneffectief is in een
maatschappelijke kosten baten analyse. Bij andere aandoeningen (handeczeem, depressie) is
weliswaar kosteneffectiviteit niet aangetoond maar is wel een positief gezondheidseffect gevonden.
De reacties van de geïnterviewde organisaties geven aan dat het plausibel is dat de inzet van klinisch
arbeidsgeneeskundige toekomstige zorgconsumptie vermindert en de re‐integratie en
arbeidsparticipatie bevordert en daarmee kosten bespaart. Uit procesevaluaties blijkt dat de klinisch
arbeidsgeneeskundige zorg als positief wordt ervaren door patiënten, verwijzers en medisch
specialisten.

Is een toename van zorgvraag naar klinische arbeidsgeneeskunde in de toekomst te verwachten?
In het artikel van Pal e.a. in Medisch contact 2013 schatten de auteurs dat op dit moment ca 10.000
verwijzingen per jaar in aanmerking komen voor verwijzing naar een klinisch arbeidsgeneeskundig
centrum. Dit zou leiden tot een extra uitgave van 10 tot 20 miljoen euro zorgkosten/jaar. Met de
toenemende gemiddelde leeftijd van de werkzame bevolking zal ook de behoefte aan klinische
arbeidsgeneeskunde stijgen en daarmee de kosten.

7

Eindrapportage juli 2015
Op basis van de uitgevoerde verkenning (documenten analyse, interviews en consultatie van
stakeholders) bevelen de onderzoekers aan om:
1. De beschikbare klinisch arbeidsgeneeskundige expertise effectiever in te zetten ten behoeve
van patiënten met complexe arbeidsgerelateerde problematiek.
2. Te komen tot eenduidige financiële inbedding en regulering van de klinisch
arbeidsgeneeskundige zorgverlening.
3.

De Klinische arbeidsgeneeskunde verder te professionaliseren.

Om dit te realiseren volgen hier enkele specifieke aanbevelingen:

Expertise centra
Uitbreiding van de klinisch arbeidsgeneeskundige zorg kan het best plaats vinden vanuit de huidige
expertise centra. Met het oog op regionale spreiding zou goed in kaart moeten worden gebracht
waar welke klinisch arbeidsgeneeskundige expertise ontbreekt. De lacunes zouden kunnen worden
opgevuld door UMC’s en topklinische ziekenhuizen te stimuleren expertise centra op te richten.

Verwijscriteria
Voor huisartsen, bedrijfs‐ en verzekeringsartsen en klinisch specialisten zou er de mogelijkheid
moeten zijn om te verwijzen naar een tweede‐ dan wel derdelijns voorziening van klinische
arbeidsgeneeskundige centra. Hiervoor dienen duidelijke verwijscriteria te worden opgesteld in
samenwerking met de klinisch arbeidsgeneeskundigen.

Wetenschappelijk onderzoek
Voor een aantal aandoeningen is de effectiviteit van de klinisch arbeidsgeneeskundige zorg
geëvalueerd in wetenschappelijke trials. Deze onderzoeken lieten positieve resultaten zien op
gezondheidsuitkomsten, participatie en reductie van zorg‐ &verzuim‐ en
arbeidsongeschiktheidskosten. Om de kosten‐effectiviteit van de klinisch arbeidsgeneeskundige zorg
voor andere aandoeningen en klinisch arbeidsgeneeskundige interventies te kunnen bevestigen is
verder wetenschappelijk onderzoek nodig.

Financiering
Op termijn zou volgens de geconsulteerde organisaties de financiering van de klinisch
arbeidsgeneeskundige zorg, voor zover die zorg medische zorg is, moeten vallen onder de
zorgverzekering. Tot die tijd zouden klinische arbeidsgeneeskundige zorg vanuit pilots en
experimenten in de zorgverzekering kunnen worden gefinancierd. Deze moeten dan goed worden

8

Eindrapportage juli 2015
geëvalueerd op de gezondheidseffecten en kosteneffectiviteit van de klinisch arbeidsgeneeskundige
zorg. De financiering van klinisch arbeidsgeneeskundige zorg ten behoeve van expertises, veelal in
het kader van problematisch verzuim, kan ten laste blijven komen van de opdrachtgever
(werkgever/UWV/inkomensverzekeraar).

Professionalisering
De verdere professionalisering van de klinisch arbeidsgeneeskundigen is in eerste instantie een taak
voor de beroepsvereniging NVKA. Zij zouden kunnen overwegen een eigen register op te stellen. In
het rapport van de profielcommissie zijn voldoende aanknopingspunten voor het opstellen van
criteria voor opname in een dergelijk register, en voor kwaliteitszorg en opleiding.

9

Eindrapportage juli 2015

Inleiding
1.1

Aanleiding van de verkenning

Tegen de achtergrond van een veranderende arbeidsmarkt en de noodzaak van een duurzame
inzetbaarheid van de beroepsbevolking, is door de SER in 2014 het advies “Betere zorg voor
werkenden” uitgebracht. Deze zogenoemde arbeidsgerelateerde zorg dient zich te richten op
beroepsziekten en arbeidsrelevante klachten en aandoeningen. Ter verbetering van de
arbeidsgerelateerde zorg is een aantal scenario’s geschetst dat zich richt op een verbetering in de
samenwerking tussen de reguliere zorg en de bedrijfsgezondheidszorg. De SER ziet hierbij een
belangrijke rol voor de klinische arbeidsgeneeskundigen.

Een beter inzicht in de huidige functie, rol en positie van de klinische arbeidsgeneeskunde, inclusief
een taakafbakening met andere zorgverleners, is nodig om de gewenste samenwerking, kwaliteit en
efficiëntie te versterken. Dit rapport beoogt dit inzicht te bieden. Daarbij is ook de betrokkenheid van
klinisch arbeidsgeneeskundigen in de praktijk, (patiënten)vertegenwoordigers, werkgevers en
werknemers, de medische beroepsorganisaties, de brancheorganisatie van arbodiensten, ZBC’s op
het gebied van klinische arbeidsgeneeskunde en de betrokken departementen (VWS en SZW)
gewenst.

1.2

Methoden en werkwijzen

In dit rapport beschrijven de onderzoekers de resultaten van de verkenning over de stand van zaken
van de klinisch arbeidsgeneeskunde in Nederland.
Het doel van dit rapport is:
1.

De huidige stand van zaken van de klinische arbeidsgeneeskunde te beschrijven

2.

De door de stakeholders gewenste ontwikkelingen van de klinische arbeidsgeneeskunde en
haar beroepsbeoefenaren te schetsen.

Ten eerste analyseerden de onderzoekers daartoe relevante documenten en publicaties en
samenwerkingsverbanden en interviewden zij medisch specialisten, klinisch arbeidsgeneeskundigen
en de betrokken medische beroepsorganisaties.
De bevindingen uit deze (document)studies werden vervolgens getoetst bij experts en andere
stakeholders/belanghebbenden (data‐triangulatie) door middel van semi‐gestructureerde interviews

10

Eindrapportage juli 2015
(bijlage 5). De resultaten van deze interviews werden ter verdere toetsing in een
consultatiebijeenkomst met de belanghebbenden voorgelegd. Het commentaar uit deze externe
beoordeling is gebruikt om tot de finale tekst van het onderhavige rapport te komen. Een lijst van
geïnterviewde en geconsulteerde personen is terug te vinden in bijlage 3.

1.3

Afbakening verkenning

Het rapport is explorerend van aard en heeft niet tot doel onderzoek te doen naar de effectiviteit of
efficiëntie van (een organisatievorm van) de klinische arbeidsgeneeskunde. Wel zullen ‘good
practices’ worden beschreven en mogelijke toekomstige ontwikkelingen in de klinische
arbeidsgeneeskunde in kaart worden gebracht.

1.4

Opbouw van het rapport/leeswijzer

In hoofdstuk 2 wordt in kaart gebracht wat men op dit moment onder de klinisch
arbeidsgeneeskunde verstaat, wordt uitgelegd hoe dit vakgebied is ontstaan en wat de mogelijke
relevantie/toegevoegde waarde is voor de patiëntenzorg. Ook wordt in dit hoofdstuk de oprichting
en doelstelling van de beroepsvereniging NVKA beschreven. Hoofdstuk 3 geeft een overzicht van het
huidige domein en werkveld en beschrijft de opvattingen over de gewenste ontwikkeling van de
klinische arbeidsgeneeskunde en van de opleiding voor klinisch arbeidsgeneeskundigen. Hoofdstuk 4
gaat in op het financieringsvraagstuk. In dit hoofdstuk geven de onderzoekers inzicht in de huidige
financieringsstructuren, organisatievormen, maatschappelijke kosten en baten en worden er
toekomstscenario’s geschetst. In de hoofdstukken 3 en 4 zijn de commentaren van de stakeholders
tijdens de consultatiebijeenkomst verwerkt. De conclusies en aanbevelingen worden in hoofdstuk 5
geformuleerd.

11

Eindrapportage juli 2015

2. Klinische arbeidsgeneeskunde
2.1 Klinische arbeidsgeneeskundige zorg
Welke zorg biedt de klinische arbeidsgeneeskunde en welke klachten worden behandeld?
“ Een chemicus in een verffabriek ontwikkelt astma. Kan dit door zijn werk veroorzaakt zijn en kan
deze chemicus doorwerken in zijn werkomgeving? Een geluidstechnicus in een theater krijgt
hardnekkig handeczeem. Kan dit van het werk komen? En wat kan er aan gedaan worden? Bij een
treinmachinist wordt een aortastenose en een coronairlijden vastgesteld. Is het verantwoord dat deze
machinist nog op de trein blijft rijden? Dergelijke vragen komen in Nederland jaarlijks duizenden
malen voor en zijn vaak niet eenvoudig te beantwoorden.” (Marku et al., 2012).

Dit is het soort vragen dat de klinische arbeidsgeneeskundige moet beantwoorden, omdat de
bedrijfs‐ of verzekeringsarts of de medisch specialist alleen geen antwoord hierop kan geven.

Klinisch arbeidsgeneeskundige vraagstellingen richten zich op de causale relatie van belasting door of
blootstelling aan risicofactoren in de arbeid bij het ontstaan van beroepsziekten of
arbeidsgerelateerde aandoeningen, maar kunnen ook betrekking hebben op de gevolgen die
aandoeningen voor het uitvoeren van werk hebben (conditionele relatie). Dit laatste kan uitmonden
in beoordeling van belastbaarheid en advisering respectievelijk behandeling gericht op behoud en
terugkeer naar het werk (de Groene & Pal, 2009). De klachten kunnen liggen op het gebied van vele
specialismen zoals dermatologie, longziekten, KNO/audiologie en orthopedie, maar ook cardiologie,
oncologie, oogheelkunde, toxicologie, revalidatiegeneeskunde, oogheelkunde, reumatologie,
infectieziekten, neurologie en psychiatrie. Het gaat in de klinische arbeidsgeneeskunde altijd om
diagnostiek/beoordeling en behandeling bij een complexe relatie tussen factoren in de arbeid en
gezondheid, waarvoor aanvullende 2e lijns diagnostiek en een multidisciplinaire expertise vereist
zijn. De relatie tussen gezondheid en arbeid is dus niet op voorhand duidelijk, maar kan alleen door
specialistisch onderzoek van de patiënt in samenhang met specialistisch onderzoek van de
werksituatie beoordeeld worden. Daarmee onderscheidt de klinische arbeidsgeneeskunde zich van
de bedrijfsgeneeskunde en van de medische specialismen.

De klinisch arbeidsgeneeskundige zorg wordt geleverd vanuit poliklinische (veelal universitaire)
expertise centra. Er zijn ook klinisch arbeidsgeneeskundigen actief binnen Zelfstandige Behandel
Centra (ZBC’s) waarvan een aantal voorbeelden wordt gegeven in bijlage 1 (bijlage 1, Bron: IKA‐

12

Eindrapportage juli 2015
NED/Elders&Spreeuwers 2013). In Nederland is een beperkt aantal klinisch arbeidsgeneeskundige
centra. Enkele centra hebben een breed aanbod van medische disciplines, de meeste centra zijn
categoraal en bieden zorg en dienstverlening op een beperkt terrein, zoals arbeidsdermatologie,
longziekten of ziekten van het bewegingsapparaat. Er zijn daarnaast veel lokale initiatieven, soms
gelieerd aan ziekenhuizen maar soms ook privaat georganiseerd, waardoor het niet eenvoudig is een
volledig overzicht te geven van het aanbod van klinisch arbeidsgeneeskundige centra in Nederland.

In het onderstaande kader zijn voorbeelden van klinische arbeidsgeneeskunde in de praktijk gegeven.

Voorbeelden genoemd in het groepsinterview met klinisch arbeidsgeneeskundigen:
‐Binnen de oncologie betreft het een nieuw specialisme. In de richtlijn “multidisciplinaire
oncologische revalidatie” wordt beschreven waar de bedrijfsartsconsulent oncologie een rol kan
spelen. Deze richtlijn wordt landelijk geïmplementeerd.
‐Longspecialisten ( NKAL): De zorg wordt geleverd vanuit zelfstandige behandelcentra in
samenwerking met het UMCU en Antonius ziekenhuis (regulier) i.s.m. bedrijfsgezondheidszorg
(ARBOUW, bakkerij centrum) i.s.m. individuele werkgevers.
‐KNO/audiologie: Er is in 2 UMC’s een poliklinisch centrum voor gehoor en arbeid (VUmc en AMC)
‐Dermatologie: Er zijn twee aan UMC’s verbonden arbeidsdermatologische centra (UMCG en VUmc)
‐Fysieke belastbaarheid: Belastbaarheidonderzoeken bij fysieke arbeid in reguliere zorg (Poli mens
en Arbeid AMC).

13

Eindrapportage juli 2015
In onderstaand kader is ter illustratie een (geanonimiseerde) casus over beroepsziekten opgenomen.
Deze is met toestemming van betrokkene welwillend ter beschikking gesteld door de Longalliantie
Nederland. Het verhaal van de patient geeft aan hoe belangrijk nauwkeurige diagnostiek van
beroepsziekten is in situaties waarin meerdere oorzaken van een beroepsgerelateerde aandoening
een rol kunnen spelen.
Casus longaandoeningen
‘Mijn baas wilde de luchtmeting zelf doen’
De heer G.K. (60) heeft lasserslongen (pulmonale siderose). Die kreeg hij door zijn werk als lasser in
de scheepsbouw. Toch leek er bij een luchtmeting op het bedrijf weinig aan de hand. G. weet waar
de schoen wringt.
‘Vanaf mijn twintigste werkte ik als lasser, de laatste jaren in een scheepshal. Die stond vaak vol
rook. Mijn collega’s en ik zeiden regelmatig tegen de baas dat we de lucht vies en ongezond vonden.
Dan vroeg hij een offerte aan voor een afzuiging, maar die was altijd te duur.
Een jaar of tien geleden kregen we luchthelmen ter bescherming. Maar na het lassen deden we die
helm omhoog. Je ademde de lasrook dan gewoon weer in. Met zo’n ding op je hoofd kon je ook niet
over de reling van het schip lopen. Er zit namelijk maar een klein kijkgat in.
Onhoudbaar
Rond mijn 45ste kreeg ik lichte klachten. Tien jaar later waren die onhoudbaar geworden. Ik hoestte
de longen uit mijn lijf. Vooral op vrijdag, als ik de hele week had gewerkt. Verder was mijn hele lijf
verschrikkelijk moe. Ik kon niet meer en meldde mij ziek.
Via de huisarts en longarts kwam ik bij het Nederlands Kenniscentrum Arbeid en Longaandoeningen,
NKAL. Daar kreeg ik te horen dat ik lasserslongen heb. Dat is een beroepsziekte die veroorzaakt
wordt door ophoping van ijzerdeeltjes in de longen.
Nieuwe medewerker
Toen ik ziek werd, kreeg ik werk in het magazijn. Ik deed daar eenvoudige reparatieklusjes.
Na een week vakantie kwam ik weer op het werk. Er stond ineens een nieuwe medewerker, iemand
van de sociale werkplaats. Die was natuurlijk veel goedkoper dan ik. Bovendien kon hij de
scheepshal vegen. Daar mocht ik met mijn lasserslongen niet meer komen.
De baas riep mij bij zich. Ik was volgens hem niet geschikt voor het magazijnwerk. Er waren klachten
over mij gekomen. Van wie dan? Dat zei hij niet. Ik geloofde er niks van, want ik deed mijn werk
altijd goed. Had mijn baas gezegd dat ik te duur was voor het magazijn, had ik hem wél geloofd. En
ook begrepen. Als lasser was ik voor mijn baas goud waard, maar in het magazijn leverde ik niks op.
Mooi rapportje
In die tijd is er een luchtmeting gedaan in de scheepshal. De arbodienst wilde er wel een bedrijf voor
inhuren. Maar mijn baas stond erop dat zelf te doen. De meting is uitgevoerd op het moment dat
het schip klaar was en er niet gelast werd, op een hoogte van 1.80 meter. Daar hangt nou net de
minste rook. Logisch dus dat er een mooi rapportje uitrolde. Was de meting boven op dat schip
gedaan terwijl er volop gelast werd, had deze heel anders uitgepakt.
Ik wil graag een oproep doen aan de politiek: verbied dat werkgevers bij een inspectie zelf een
luchtmeting uitvoeren. Zij weten hoe je de gunstigste resultaten krijgt. En daarvan zijn de
werknemers uiteindelijk de dupe.
Aan het lijntje

14

Eindrapportage juli 2015
Ik hoorde dat ik mijn baas aansprakelijk kon stellen voor mijn ziekte. Mijn rechtsbijstandverzekering
zag daar wel wat in. Er was immers aangetoond dat ik een beroepsziekte heb. Toch beweert mijn ex‐
baas dat ik de lasserslongen heb opgelopen door te roken. Ik rook inderdaad, maar in het rapport
van NKAL staat dat mijn kwaal daar niks mee te maken heeft.
De rechtsbijstandverzekering van mijn baas houdt ons nu aan het lijntje. Al een dikke drie jaar
rekken ze tijd en laten ze weinig van zich horen. Zo hopen ze waarschijnlijk dat wij er geen zin meer
in hebben.
Oostenrijk
Vier jaar ben ik nu thuis. Tot september 2016 zit ik nog in de WW. Ik ben er vijfhonderd euro per vier
weken op achteruitgegaan. Na de WW wacht de bijstand. Ik kom namelijk niet in aanmerking voor
een WIA‐uitkering. WIA krijg je pas als je 35 procent of minder van je oude loon kunt verdienen.
Voor mij is dat percentage vastgesteld op 22. Had ik het loon van mijn voorman gehad, dan had ik
die uitkering dus wél gekregen. Of de inkomensdaling veel betekent voor mijn leven? Wat dacht je!
Gezien mijn leeftijd hoef ik mijn huis hopelijk niet op te eten. Maar verder wordt het zuinig aan
doen. Mijn vrouw en gingen altijd heel graag naar Oostenrijk. Dat zit er niet meer in.
Natuurlijk probeer ik weer aan de slag te komen, bijvoorbeeld als koerier. Maar ik ben 60. Welke
werkgever neemt mij aan als hij ook jonge jongens kan krijgen die goedkoper gezonder én sneller
zijn?’
Conclusie:
Het vakgebied van de klinische arbeidsgeneeskunde betreft de multidisciplinaire benadering
,diagnostiek en behandeling van patiënten met complexe arbeidsgerelateerde problematiek,
ingewikkelde beroepsziekten en of problematisch verzuim/arbeidsfunctioneren. De complexiteit
komt voort uit de relatie tussen de gezondheidsproblemen en het werk.

15

Eindrapportage juli 2015

2.2 De klinisch arbeidsgeneeskundige
Wie zijn klinische arbeidsgeneeskundigen?
Klinisch arbeidsgeneeskundigen zijn gespecialiseerd in het diagnosticeren en behandelen van
patiënten met ingewikkelde beroepsziekten, en/of complexe arbeidsgerelateerde en
arbeidsrelevante gezondheidsproblemen al of niet met problematisch verzuim of functioneren in de
arbeid. Er is echter nog geen eenduidige definitie van de klinische arbeidsgeneeskunde die door
iedereen in het veld onderschreven wordt. Wat betreft de organisatie van zorg maken klinisch
arbeidsgeneeskundigen meestal deel uit van een multidisciplinair team en werken daarin veelal
samen met medisch specialisten in de tweede of derde lijn. Incidenteel komen, zo blijkt uit de
literatuur en de consultatiebijeenkomst, ook andere (organisatorische) varianten van de klinische
arbeidsgeneeskunde voor. Zo werkt er soms een klinisch arbeidsgeneeskundige in de 1e lijn in een
huisartspraktijk, soms ook zelfstandig en niet in een multidisciplinair team.

Aanvankelijk werkten de klinisch arbeidsgeneeskundigen vooral met specialisten die van oudsher
sterk verbonden waren met de factor arbeid, zoals dermatologen, longartsen, KNO‐
artsen/audiologen en orthopeden. De klinische arbeidsgeneeskundigen zijn thans ook gerelateerd
aan c.q. bevinden zich ook op het vakgebied van andere specialismen, zoals cardiologie, oncologie,
oogheelkunde, toxicologie, revalidatiegeneeskunde, oogheelkunde, reumatologie, infectieziekten,
neurologie en psychiatrie. Het is te verwachten dat de klinisch arbeidsgeneeskundigen in de
toekomst ook met nog andere geneeskundige specialismen zullen gaan samenwerken, omdat op
vrijwel elk medisch specialistisch gebied zich complexe arbeidsgerelateerde vraagstukken kunnen
voordoen.

Een gedetailleerde beschrijving van de kenmerken van de klinisch arbeidsgeneeskundige is gegeven
in het profielrapport van de NVKA (NVKA, 2015):


De klinisch arbeidsgeneeskundige is een specialist en bezit een ruimere mate van medisch‐
specialistische kennis van één of meer orgaangebieden.



De klinisch arbeidsgeneeskundige is gepositioneerd in de tweedelijns reguliere (curatieve)
gezondheidszorg en is daar medebehandelaar.



De klinisch arbeidsgeneeskundige werkt samen met de medisch specialist, in een
multidisciplinair team. In het team onderscheidt hij zich door deskundigheid op het terrein
van het betreffende specialisme in combinatie met zijn deskundigheid over diagnostiek en

16

Eindrapportage juli 2015
interventies gericht op oorzaak en gevolg(en) van de arbeidsgerelateerde aandoeningen van
de patiënt. Daarnaast kan in overleg met de behandelend specialist de diagnostiek en
behandeling van de patiënt worden afgestemd op de mogelijkheden voor het
verminderen/wegnemen van gezondheidsrisicofactoren in de arbeid, (snellere) re‐integratie
of behoud van arbeidsparticipatie.


De klinisch arbeidsgeneeskundige legt de verbinding bij complexe arbeidsgerelateerde
gezondheidsproblemen binnen één of meer specialisme(n) tussen de curatieve zorg en de
eerstelijnszorg.

Niet alle artsen die zich op dit vakgebied begeven noemen zich ook klinisch arbeidsgeneeskundigen.
Bijvoorbeeld medisch specialisten die musici met specifieke arbeidsgerelateerde aandoeningen
behandelen.

Conclusie
Er is geen alom geaccepteerde definitie van de klinisch arbeidsgeneeskundige.
Diagnostiek en behandeling van patiënten met complexe arbeidsgerelateerde problematiek,
ingewikkelde beroepsziekten of problematisch verzuim, in een multidisciplinair team in de 2e lijns
geneeskunde zijn de meest voorkomende en genoemde kenmerken.
De professionele achtergrond en opleiding van de klinisch arbeidsgeneeskundige.
De meeste thans werkzame klinisch arbeidsgeneeskundigen zijn primair opgeleid tot bedrijfs‐ of
verzekeringsarts dan wel tot medisch specialist. De bedrijfs‐ en verzekeringsartsen hebben zich
gespecialiseerd in de diagnostiek en behandeling van ingewikkelde beroepsziekten, complexe
arbeidsgerelateerde aandoeningen met of zonder problematisch verzuim/functioneren in de arbeid.
De medisch specialisten, zoals bijvoorbeeld dermatologen, longartsen en audiologen, specialiseerden
zich in complexe arbeidsgerelateerde gezondheidsproblematiek.
Een specifieke opleiding voor klinisch arbeidsgeneeskundigen bestaat op dit moment niet. Het
vakgebied heeft zich vooral in de praktijk en vanuit het onderzoek ontwikkeld. Het betreft dan
bijvoorbeeld bedrijfsartsen die praktijkervaring hebben opgedaan binnen klinisch
arbeidsgeneeskundige expertise centra. Een voorbeeld hiervan, zoals genoemd in het
groepsinterview met de klinisch arbeidsgeneeskundigen binnen de dermatologie, is een bedrijfsarts
die intern is opgeleid door hoogleraren arbeidsdermatologie. Vaak zijn daarnaast ook aanvullende
externe cursussen gevolgd (o.a. aan de Netherlands School of Public and Occupational Health,
NSPOH).

17

Eindrapportage juli 2015
De NVKA heeft onlangs een profielcommissie de opdracht gegeven een beroepsprofiel voor de
klinische arbeidsgeneeskunde (KAG) te maken dat als basis moet dienen voor een opleiding. Deze
commissie heeft die opdracht recent voltooid, en heeft daarin het werkdomein van de klinische
arbeidsgeneeskundige, de afbakening met andere specialismen, de competenties en de body of
knowledge van (tot op heden) de klinisch arbeidsgeneeskunde op 5 medisch specialistische
deelgebieden beschreven. Voor een gedetailleerde beschrijving verwijzen wij naar hoofdstuk 3.
Conclusie
De achtergrond van klinisch arbeidsgeneeskundigen is die van bedrijfs‐, verzekeringsarts of medisch
specialist. De klinische arbeidsgeneeskunde is op dit moment vooral georganiseerd in zelfstandige
expertise centra (ZBC’s) of gelieerd aan (universitaire) medische centra (poliklinische expertise
centra). De klinische arbeidsgeneeskunde richt zich niet zozeer op specifieke klachten, als wel op alle
soorten arbeidsgerelateerde klachten waarbij er een complexe relatie is tussen factoren in de arbeid
en de klachten waarvoor aanvullende diagnostiek en een multidisciplinaire expertise in de 2e of 3e
lijn vereist zijn.

2.3 Ontstaansgeschiedenis
Hoe is deze groep professionals ontstaan, vanuit welke zorgvraag, welke problemen lossen
ze op, hebben ze hierin een toegevoegde waarde en is er sprake van noodzakelijke zorg?

De klinische arbeidsgeneeskunde is ontstaan vanuit lacunes in de huidige zorg. De lacunes betreffen
enerzijds het gebrek aan kennis om specifieke beroepsgebonden gezondheidsrisico’s te herkennen
en arbeidsgerelateerde aandoeningen en beroepsziekten te diagnosticeren en te behandelen, en
anderzijds het gebrek aan kennis over de complexe effecten van gezondheidsaandoeningen op de
belastbaarheid en het functioneren in de arbeid.

Klinische arbeidsgeneeskunde ontwikkelde zich aanvankelijk in 2000 met de oprichting van
kenniscentra voor longaandoeningen, psychische aandoeningen, klachten aan het
bewegingsapparaat en huidaandoeningen door financiële ondersteuning van het Ministerie van
VWS. Deze centra hadden als taak door middel van het verzamelen, ontwikkelen en verspreiden van
nieuwe kennis een directe bijdrage te leveren aan de verbetering van de diagnostiek, behandeling en
begeleiding van patiënten met arbeidsrelevante gezondheidsproblematiek. Zij waren niet bedoeld
om ook daadwerkelijk patiënten te behandelen. De gedachte was dat deze kennisinfrastructuur er
voor zou zorgen dat in de 1e en 2e lijns gezondheidszorg de factor arbeid adequaat zou worden

18

Eindrapportage juli 2015
meegenomen in de diagnostiek en behandeling van patiënten met arbeidsgerelateerde
gezondheidsproblemen. De subsidies voor deze kenniscentra zijn echter gestopt.
Uit meerdere studies blijkt dat de beoogde doelstelling (verbeteren arbeidsgerelateerde zorg in 1e
en 2e lijnsgezondheidszorg) niet is gerealiseerd en dat de gesignaleerde lacunes in de zorg anno 2015
nog niet zijn opgelost.

Zo is er in de bouw bijvoorbeeld door Arbouw een goed systeem ontwikkeld, voor het signaleren en
voorkomen van beroepsziekten, maar is er nog steeds grote behoefte aan specifieke kennis over de
complexe relatie tussen arbeidsrisico’s en gezondheidsklachten. Ook Arbouw (2013) geeft aan dat er
in de reguliere gezondheidszorg onvoldoende kennis aanwezig is om specifieke beroepsgebonden
gezondheidsrisico’s te herkennen, of advies te kunnen geven aan de werknemer en werkgever over
preventieve maatregelen. Daarnaast is er weinig kennis in de curatieve zorg over de negatieve
effecten van aandoeningen en behandeling daarvan op arbeidsparticipatie (Witkamp et al., 2013;
Elders&Spreeuwers, 2013; Piebenga et al., 2005; de Groene en Pal 2009).

Welke problemen lossen ze op?
Volgens de Arbobalans 2011 heeft een groot aantal werknemers te maken met gezondheidsrisico’s
door blootstelling aan vormen van fysieke belasting (10‐35%), gevaarlijke stoffen (15%) of
psychosociale belasting (15‐30%) (Penders et al., 2013). Jaarlijks melden bedrijfsartsen ongeveer
zesduizend nieuwe beroepsziekten; dit is echter het topje van de ijsberg. Extra aandacht voor het
betrekken van de factor arbeid bij de preventie, diagnostiek en behandeling van
gezondheidsproblemen en van ziekteverzuim en productiviteitsverlies is daarom van groot belang.
In het SER advies wordt een aantal knelpunten bij het signaleren en melden van beroepsziekten
besproken, zoals onvoldoende kennis en bereidheid tot melden bij bedrijfsartsen en onvoldoende
kennis en aandacht voor de factor arbeid in de curatieve zorg. In antwoord op deze knelpunten pleit
men in het SER advies voor het versterken van de klinische arbeidsgeneeskunde om de diagnostiek
maar ook opsporing van nieuwe beroepsziekten te verbeteren (SER, 2014). Het grootste deel van
deze zorg kunnen bedrijfsartsen in de eerste lijn leveren, voor het overige deel is echter klinisch‐
arbeidsgeneeskundige zorg in de tweede lijn noodzakelijk. Het gaat bij de klinische
arbeidsgeneeskunde derhalve om diagnostiek en behandeling van arbeidsgerelateerde
aandoeningen en beroepsziekten met een complexe relatie tussen factoren in de arbeid en
gezondheidsklachten, waarvoor aanvullende 2e lijns diagnostiek en een multidisciplinaire expertise
vereist zijn. Uit het SER rapport blijkt dat er behoefte is aan dit soort zorg.

19

Eindrapportage juli 2015
Conclusie
De klinische arbeidsgeneeskunde is ontstaan vanuit lacunes in de huidige zorg voor patiënten met
complexe arbeidsgerelateerde problemen, zoals die in vele rapporten en studies zijn beschreven. De
initiatieven hiervoor zijn spontaan ontstaan vanuit geïnteresseerde bedrijfs‐ en verzekeringsartsen
samen met geïnteresseerde medisch specialisten. Enerzijds diagnosticeren en behandelen klinisch
arbeidsgeneeskundigen complexe aandoeningen die door factoren in de arbeid worden veroorzaakt
(arbeidsgerelateerde aandoeningen/beroepsziekten) of versterkt en anderzijds bevorderen zij de
participatie en terugkeer naar het werk van patiënten bij problematisch verzuim of verminderd
functioneren in de arbeid. Het gaat dan om patiënten die anders niet of inadequaat geholpen
worden.

2.4 De Nederlandse vereniging voor klinische arbeidsgeneeskunde (NVKA)
Wat is de status van de NVKA? Hebben we hier te maken met een beroepsvereniging met een
afgesloten en functionerende kwaliteitscirkel; zijn er heldere vastgestelde opleidingseisen,
een register, competentieschets of profiel, professionele standaarden, toetsing en evaluatie?

De Nederlandse Vereniging voor Klinische Arbeidsgeneeskunde (NVKA) is opgericht in 2007. De NVKA
formuleert haar missie als volgt: “Het bevorderen van de klinische arbeidsgeneeskunde in de ruimste
zin van het woord. De vereniging streeft naar een wetenschappelijke onderbouwing van de klinische
arbeidsgeneeskunde en naar het bevorderen en bewaken van een adequate uitoefening van de
klinische arbeidsgeneeskunde.”
Met diens oprichting had de vereniging tot doel:
– het bevorderen van diagnostiek en behandeling van arbeidsgerelateerde aandoeningen, zowel op
individueel als op populatieniveau;
– het stimuleren van wetenschappelijk onderzoek, onderwijs, zorgvernieuwing en professionele
ontwikkeling van de klinische arbeidsgeneeskunde;
– het vergroten van de betrokkenheid bij multidisciplinaire richtlijnontwikkeling en het ontwikkelen
van monodisciplinaire klinisch‐arbeidsgeneeskundige kennisproducten alsmede het bevorderen van
de toepassingen daarvan;
– het ontwikkelen van een eigen identiteit binnen de zorg;

20

Eindrapportage juli 2015
– het bevorderen van samenwerking met andere (beroeps)verenigingen in de zorg, zowel nationaal
als internationaal.
Er wordt geschat dat ongeveer honderd artsen zich identificeren als klinische arbeidsgeneeskundige
en dat deze artsen in totaal ongeveer 2000 patiënten per jaar onder hun behandeling hebben (Marku
et al., 2012). Op dit moment telt de NVKA 151 leden, waarvan 17 zich klinisch arbeidsgeneeskundige
noemen. Ongeveer 30 leden zijn tot bedrijfsartsconsulent (BACO) oncologie opgeleid, waarvan er 19
ook daadwerkelijk als BACO werkzaam zijn. De meningen zijn er over verdeeld of deze BACO’s
klinisch arbeidsgeneeskundigen zijn, maar ze voldoen wel aan veel voor de arbeidsgeneeskundigen
geformuleerde kenmerken: Zo werken de bedrijfsartsconsulenten ook vanuit een klinische setting. Ze
werken nauw samen met een medisch specialist in een multidisciplinair team en richten zich op de
bevordering van arbeidsparticipatie. Het gaat vaak om complexe relatie tussen aandoening en
functioneren in de arbeid (bijv. effecten van chemotherapie op cognitief functioneren in de arbeid).
De overige NVKA leden zijn belangstellenden in de klinische arbeidsgeneeskunde. De NVKA heeft
geen lidmaatschapscriteria omdat de vereniging open wil staan voor professionals met
uiteenlopende expertise en professionals die affiniteit hebben met of betrokken zijn bij klinisch
arbeidsgeneeskundig werk.

De NVKA heeft geen vastgestelde opleidingseisen en geen register, professionele standaarden en
criteria voor toetsing en evaluatie. Er is derhalve ook geen sprake van systematische kwaliteitszorg
c.q. een georganiseerde kwaliteitscirkel zoals gebruikelijk bij andere (wetenschappelijke)
beroepsverenigingen. Recent is er in opdracht van de NVKA competentieschets en beroepsprofiel
voor de klinisch arbeidsgeneeskundige opgesteld, die de aanzet moeten geven tot het formuleren
van (landelijke) opleidingseisen en een register, professionele standaarden, en criteria voor toetsing
en evaluatie (NVKA, 2015). Zie hiervoor Hoofdstuk 3.
Een en ander laat onverlet dat de huidig werkzame klinisch arbeidsgeneeskundigen vanuit hun eigen
opleiding, achtergrond en actuele werkplek – als bedrijfsarts dan wel medisch specialist –
onderworpen zijn aan kwaliteitszorg. Zo zijn aanbieders van klinisch arbeidsgeneeskundige zorg zijn
wel onderworpen aan de opleidings‐ en kwaliteitseisen van hun primaire specialismen. Voor alle
medisch specialisten geldt sinds 2011 een geheel vernieuwd kader voor competentiegericht opleiden
en dito kwaliteitszorg (conform eisen van het College van Geneeskundige Specialismen). De
wetenschappelijke verenigingen ontwikkelden een integraal kwaliteitsbeleid. Ook vanuit de
ziekenhuizen, onder eindverantwoordelijkheid van de Raden van Bestuur, wordt toegezien op

21

Eindrapportage juli 2015
systematische zorg voor de kwaliteit en veiligheid van de patiëntenzorg. Specialisten klinische
arbeidsgeneeskunde zijn hieraan net als alle specialisten (en andere zorgverleners) onderworpen.
Conclusie
Reflecterend op de huidige status van de NVKA is er nog geen sprake van een beroepsvereniging met
een functionerende kwaliteitscirkel; op dit moment zijn er geen vastgestelde opleidingseisen,
professionele standaarden, toetsing en evaluatie. De aanbieders van klinisch arbeidsgeneeskundige
zorg zijn echter wel onderworpen aan de opleidings‐ en kwaliteitseisen van hun primaire
specialismen. In opdracht van de NVKA is zeer recent een beroepsprofiel voor de klinisch
arbeidsgeneeskundige opgesteld.

22

Eindrapportage juli 2015

3 Klinische arbeidsgeneeskunde, domein en werkveld

3.1 Inbedding van de zorg
Hoe verhoudt de zorg geleverd door klinisch arbeidsgeneeskundigen zich tot wat door
andere zorgaanbieders wordt geleverd?

In het profielrapport van de NVKA is beschreven hoe de klinisch arbeidsgeneeskundige zich
onderscheidt van andere zorgaanbieders. De klinisch arbeidsgeneeskundige onderscheidt zich op een
aantal punten van de bedrijfsarts: De klinisch arbeidsgeneeskundige is een tweedelijns specialist en
geen generalist in de eerstelijnszorg zoals de bedrijfsarts. Daarnaast opereert de klinisch
arbeidsgeneeskundige binnen de reguliere gezondheidszorg en onafhankelijk van werkgevers. Ook is
de klinisch arbeidsgeneeskundige breder toegankelijk, voor alle mensen die betaalde of onbetaalde
arbeid verrichten, ook degenen die geen toegang hebben tot een bedrijfsarts (NVKA, 2015).

De klinisch arbeidsgeneeskundige is vooral gericht op de complexe multidisciplinaire zorg. Daar waar
in de eerste lijn (huisarts of bedrijfsarts) de generalistische zorg kan worden gegeven, gaat het hier
om de complexe problematiek waarvoor adequate begeleiding en de behandeling in de eerste lijn
niet mogelijk is:
1) omdat er geen goede diagnostiek kan plaatsvinden
2) omdat men over faciliteiten moet beschikken die niet in de eerste lijn aanwezig zijn
3) omdat er multidisciplinaire expertise nodig is in de vorm van specialistische zorg in combinatie met
specifieke klinisch arbeidsgeneeskundige kennis.

In vergelijking met de medisch specialist bezit de klinisch arbeidsgeneeskundige meer specialistische
kennis van de etiologie, diagnostiek en behandeling van arbeidsgerelateerde aandoeningen. In
overleg met de bedrijfsarts en/of werkgever kan de klinisch arbeidsgeneeskundige bovendien
factoren die arbeidsparticipatie bevorderen of belemmeren beïnvloeden doordat deze beschikt over
kennis over de belemmeringen en mogelijkheden voor activiteiten en arbeidsparticipatie (NVKA,
2015).

Conclusie
De klinisch arbeidsgeneeskundige heeft ten opzichte van de bedrijfs‐ en verzekeringsarts in de eerste
lijn meer specialistische kennis en toegang tot specialistische diagnostiek en behandelmogelijkheden
en werkt vanuit een multidisciplinaire setting in de tweede lijn. De klinisch arbeidsgeneeskundige

23

Eindrapportage juli 2015
heeft ten opzichte van de specialist meer kennis van de werkplek en risicofactoren in arbeid en de
cultuur van organisaties, en ook, indien nodig, toegang tot de werkplek.
Het specifieke commentaar van de verschillende beroepsverenigingen op deze vraag staat
weergegeven in bijlage 4.

Hoe is deze zorg ingebed in de reguliere bedrijfsgeneeskundige zorg en de medisch
specialistische zorg?
Veelal wordt de werknemer/patiënt doorverwezen door een bedrijfs‐ of verzekeringsarts. Echter ook
specialisten k en –sporadisch‐ huisartsen verwijzen naar de klinisch arbeidsgeneeskundige. Een
bijzondere vorm is de bedrijfsartsconsulent oncologie (BACO), die verbonden is aan de kliniek. Deze
adviseert over diagnostiek en behandelopties met het oog op het werk van de oncologische patiënt.

Hoewel het aantal verwijzingen naar klinisch arbeidsgeneeskundige centra zeker ook met betrekking
tot beroepsziektediagnostiek in de afgelopen jaren is toegenomen, blijft het aantal toch nog
betrekkelijk klein. Er zou bij potentiële verwijzers sprake kunnen zijn van de nodige
terughoudendheid omdat men vindt dat de toegevoegde waarde van klinische arbeidsgeneeskunde
nog onvoldoende duidelijk is uit wetenschappelijke publicaties, ondanks dat er inmiddels wel een
beperkt aantal is verschenen (de Groene & Pal, 2009).
Uit interviews met de beroepsverenigingen in de curatieve sector (NHG, FMS) blijkt echter dat de
toegevoegde waarde wel onderkend wordt, maar dat op dit moment de onbekendheid met de
klinisch arbeidsgeneeskundige een belangrijke factor is.
Er zouden duidelijke verwijscriteria nodig zijn en ook door terugkoppeling naar bijvoorbeeld de
huisarts zou de bekendheid moeten groeien.
De NVKA streeft naar eenduidige criteria voor verwijzing naar de klinisch arbeidsgeneeskundige
centra. Een voorbeeld voor verwijscriteria bij klachten aan houdings‐ en bewegingsapparaat staat
gegeven in onderstaand kader (Elders & Spreeuwers, 2013).

24

Eindrapportage juli 2015
Verwijscriteria (1 of meer criteria zijn van toepassing)
Klachten aan het houdings‐ en bewegingsstelsel
‐

die langdurig zijn (>6weken)

‐

waarvan de oorzaak niet bekend is;

‐

die re‐integratie in betaald werk; vanuit verzuim‐ of uitkeringssituatie; belemmeren en/of
waarbij eventueel ingezette behandeling geen of te weinig verbetering biedt;

‐

waarbij sprake is van bijkomende psychosociale of gedragsmatige problemen;

‐

een second opinion m.b.t. diagnose, behandeling of voortgang wenselijk is

Exclusiecriteria
‐

ernstige psychiatrische of verslavingsproblematiek;

‐

gebrek aan motivatie om de noodzakelijke stappen te zetten om te herstellen;

‐

gebrek aan motivatie om aan het werk te gaan (re)‐integratie

(zie www.interventiesnaarwerk.nl/sites/default/files/interventies/EMcare_0.pdf)

Conclusie
De verwijzing naar de klinisch arbeidsgeneeskundige komt op dit moment in de praktijk tot stand via
de bedrijfsarts, verzekeringsarts of medisch specialist en sporadisch rechtstreeks via de huisarts. Alle
beroepsverenigingen vinden het van belang dat er duidelijke criteria voor verwijzing komen naar de
klinisch arbeidsgeneeskundige. Allen onderschrijven echter dat de onbekendheid met de klinisch
arbeidsgeneeskundige en gebrek aan duidelijke criteria voor verwijzing belangrijke factoren zijn voor
het beperkte beroep dat op de klinisch arbeidsgeneeskundigen wordt gedaan.

Het specifieke commentaar van de verschillende beroepsverenigingen op deze vraag staat
weergegeven in bijlage 4

25

Eindrapportage juli 2015

3.2 Toegevoegde waarde van de Klinisch Arbeidsgeneeskundige
Er zijn verschillende redenen om door te verwijzen naar een klinisch arbeidsgeneeskundig centrum.
Het gaat daarbij niet alleen om diagnostiek, maar ook om klinische arbeidsgeneeskundige
interventies (dat wil zeggen dat de werksituatie uitdrukkelijk betrokken wordt in de behandeling), die
meerwaarde kunnen hebben vergeleken met alleen curatieve behandeling (Elders & Spreeuwers,
2013).
Enkele wetenschappelijke studies onderschrijven de toegevoegde waarde van de klinisch
arbeidsgeneeskundigen bij het vaststellen van beroepsziekten en het bevorderen van
(arbeids)participatie (zie 3.2.1. en 3.2.2).
3.2.1 Beroepsziekten
De omvang van het voorkomen van beroepsziekten voor alleen al de arbeidsdermatosen en de
luchtwegaandoeningen is onlangs beschreven door Penders et al (2013): “Een conservatieve
schatting leidt tot ongeveer 3500 nieuwe gevallen van beroepslong‐ en luchtwegaandoeningen per
jaar. Op het gebied van arbeidsgerelateerd contacteczeem is dit tot ongeveer 10.000 nieuwe
gevallen per jaar. Op grond van deze gegevens wordt geschat dat 500 verwijzingen naar een
specialistisch centrum voor (complexe) arbeidsgerelateerde luchtweg‐ en longaandoeningen nodig
zijn en maximaal 1500 verwijzingen naar een gespecialiseerd centrum voor arbeidsdermatosen.”.
Naar schatting zal een aanzienlijk percentage daarvan leiden tot een beroepsziektemelding. Het
solvent team, onderdeel van de poli mens en arbeid van het AMC, dat in 1997 is opgericht heeft
inmiddels ruimschoots zijn bestaansrecht bewezen als expertise centrum voor het vaststellen van
beroepsziekten door blootstelling aan oplosmiddelen. Ook is de toegevoegde waarde als het gaat om
advisering over preventieve maatregelen duidelijk. Het spreekt voor zich dat het vaststellen van een
beroepsziekte bij de patiënt ook diens gezondheid ten goede komt, omdat de juiste behandeling kan
worden ingezet en de juiste preventieve maatregelen, ook voor anderen, kunnen worden genomen.
3.2.2 Gezondheid en participatie
Onderzoek naar de effectiviteit van klinisch arbeidsgeneeskundige interventies heeft niet alleen
positieve gezondheidseffecten laten zien, maar vooral ook een snellere terugkeer naar het werk of
verbetering in het het functioneren in de arbeid.
De effectiviteit op terugkeer naar werk, gezondheidsklachten en/of kostenbesparingen zijn
bijvoorbeeld aangetoond voor chronisch handeczeem, depressie, bij perioperatieve zorg en
chronische rugklachten op de korte en/of lange termijn (Lambeek et al., 2010; Van Gils et al.,2012a;

26

Eindrapportage juli 2015
Van Gils et al. 2013; Vlasveld et al., 2013). Een bespreking van de maatschappelijke kosten en baten
is te lezen in paragraaf 4.3.
Zeer recent is een studie uitgevoerd onder werknemers met veel voorkomende psychische
problemen (Volker et al. 2015). In deze studie is gebruikelijke zorg voor onder andere depressie en
angststoornissen vergeleken met een opzet waarbij een bedrijfsarts in consultatie met een
psychiater werknemers begeleid. De studie laat ook positieve effecten zien op het herstel van de
klachten en terugkeer naar het werk.

Stichting Achmea heeft het Instituut voor Klinische Arbeidsgeneeskunde Nederland (IKA‐Ned) in staat
gesteld tot het uitvoeren van een pilot met patiënten die volgens het klinisch arbeidsgeneeskundig
zorgtraject werden begeleid. Deze pilot is geëvalueerd door VUmc. Het merendeel van de verwijzers
was van mening dat de klinisch arbeidsgeneeskundige zorg zeker een meerwaarde had ten opzichte
van de reguliere zorg. De toegevoegde waarde wordt gezien in de kwaliteit van zorg en de snelheid
van handelen. De medisch specialisten waren allen tevreden tot zeer tevreden over de
samenwerking met de klinisch arbeidsgeneeskundige (Van Dongen et al., 2013). Daarnaast zijn er ook
verschillende wetenschappelijke studies verricht naar de patiënttevredenheid over de klinisch
arbeidsgeneeskundige. In procesevaluaties zijn de uitvoerbaarheid van en de tevredenheid over de
klinisch arbeidsgeneeskundige beschreven, de ervaringen van patiënten, verwijzers en medisch
specialisten zijn hierbij geëvalueerd. Het merendeel van de patiënten is zeer tevreden met de
begeleiding en advisering door de klinisch arbeidsgeneeskundigen (Lambeek et al., 2009; Van Gils et
al., 2012b).

Conclusie
Uit verschillende studies blijkt dat de klinisch arbeidsgeneeskundige toegevoegde waarde ten
opzichte van de reguliere medische zorg en arbozorg heeft zowel bij het vaststellen van (complexe)
beroepsziekten/arbeidsgerelateerde aandoeningen als bij het bevorderen van participatie. De inzet
van klinische arbeidsgeneeskunde is in een aantal gevallen ook kosteneffectief. Verder blijkt dat het
de gezondheid van de patiënt bevordert, zowel direct als indirect, omdat het de participatie in arbeid
en samenleving bevordert. Uit procesevaluaties blijkt dat de klinisch arbeidsgeneeskundige zorg als
positief wordt ervaren door patiënten, verwijzers en medisch specialisten.
Hoewel de FMS en de NHG niet op de hoogte zijn of patiënten zijn verwezen naar een klinisch
arbeidsgeneeskundige, onderschrijven zij het belang van de klinisch arbeidsgeneeskundige voor de
patiënt in het algemeen. Zij zien de toegevoegde waarde vooral in het bevorderen van de re‐
integratie en participatie bij complexe gezondheidsproblematiek. De NVKA benadrukt ook de rol bij
het vaststellen van beroepsziekten.

27

Eindrapportage juli 2015

3.3 Opleiding, scholing en registratie
Op dit moment is klinische arbeidsgeneeskunde geen geneeskundig specialisme in de zin
van de wet BIG art. 14, de vraag is of ze dat moeten worden en wat daar voor nodig is.
Er bestaat in Nederland geen opleiding voor klinisch arbeidsgeneeskundigen. Er is thans geen
opleiding maar in het kader van professionalisering en borging van de kwaliteit van de klinische
arbeidsgeneeskunde wordt het wenselijk geacht wel te komen tot een opleiding. Hiertoe schetsten
de verschillende partijen drie routes en eindpunten. Namelijk (1) subspecialisatie (met aantekening
in het register) vanuit de medisch specialistische vervolgopleiding (2) of vanuit de
bedrijfsgeneeskunde of (3) een zelfstandige opleiding (met aparte BIG‐registratie).
De beroepsverenigingen verschillen van mening of een aparte BIG‐registratie nodig is of dat volstaan
kan worden met een aantekening voor een superspecialisatie vanuit een medisch specialisme of de
arbeids‐ en bedrijfsgeneeskunde. Alle betrokkenen zijn het er over eens dat een BIG registratie een
lange weg is en dat ondertussen naar andere mogelijkheden gezocht moet worden om de klinische
arbeidsgeneeskundigen beter herkenbaar te maken t.o.v. de bedrijfs‐ en verzekeringsartsen en de
medisch specialisten. De opleiding zou daarom ook gepositioneerd kunnen worden als een
verdiepende specialisatie na een opleiding tot medisch specialist of bedrijfsarts. Enerzijds kan de
medische specialist in een bepaald orgaangebied zich middels deze opleiding specialiseren in de
arbeidsgeneeskundige expertise en anderzijds kan de bedrijfsarts zich specialiseren in een bepaald
medisch specialisme.
Het commentaar van de verschillende beroepsverenigingen staat weergegeven in bijlage 4.

Conclusie
De beroepsverenigingen verschillen van mening of een aparte BIG‐registratie nodig is of dat volstaan
van worden met een aantekening voor een superspecialisatie vanuit een medisch specialisme of de
arbeids‐ en bedrijfsgeneeskunde. De opleiding voor klinische arbeidsgeneeskundige zou ook
gepositioneerd kunnen worden als een verdiepende specialisatie na een opleiding tot medisch
specialist en bedrijfsarts.

28

Eindrapportage juli 2015
Is een professionele ontwikkeling waarbij kennis over (complexe) arbeidsgerelateerde
problematiek wordt geconcentreerd in een klein groep klinisch arbeidsgeneeskundigen te
verkiezen boven het borgen van die kennis in alle (of de meest betrokken) geneeskundig
specialismen?
Uit veel recent onderzoek blijkt dat de samenwerking tussen curatieve sector en arbozorg moeizaam
verloopt: Het systeem is in Nederland zo ingericht dat de bedrijfs‐ en verzekeringsgeneeskunde de
rol heeft om in het zorgtraject aandacht te besteden aan participatie en werk. Dit vereist
nauwe samenwerking tussen bedrijfsgeneeskundige zorg en curatieve zorg: zogenoemde
arbocuratieve samenwerking. Deze samenwerking is belangrijk bij interventies, waar de bedrijfsarts
als casemanager fungeert in een traject waarbij meerdere partijen betrokken zijn, waaronder de
curatieve zorg. Er blijken echter belangrijke knelpunten te zijn in de totstandkoming van een
dergelijke samenwerking. Deze knelpunten zijn de afgelopen jaren goed gedocumenteerd. Een
belangrijke bijdrage hieraan is onlangs geleverd door het overzichtswerk van het Nivel (Batenburg
2012).

Volgens het Nivel zijn de obstakels bij arbocuratieve samenwerking van zowel structurele, culturele
als praktische aard:
“De structurele knelpunten liggen voornamelijk in de financiële schotten tussen bedrijfsgeneeskunde
en reguliere zorg. Culturele knelpunten liggen in statusverschillen binnen de zorg, waarbij de
bedrijfsgeneeskunde minder aanzien geniet en er wordt getwijfeld aan onafhankelijkheid. Praktische
knelpunten liggen voornamelijk in tijdgebrek en het niet kunnen declareren van de tijd die wordt
geïnvesteerd in samenwerking of informatie‐uitwisseling.”

Groepsinterview klinisch arbeidsgeneeskundigen
In het groepsinterview deelde men de mening dat specialisten en huisartsen onvoldoende kennis
hebben of zouden kunnen verkrijgen om de complexe problematiek op het gebied van de klinisch
arbeidsgeneeskundige te kunnen behandelen. Naast de bovengenoemde culturele factoren werd
vooral ook als reden gegeven dat deze curatieve zorgverleners geen kennis van en toegang tot de
werkplek hebben. Bovendien werd benadrukt dat de klinisch arbeidsgeneeskundige per definitie
multidisciplinair werkt, terwijl de meeste medisch specialisten of huisartsen niet in een setting
werken waarin ook de arbeidsgeneeskundige discipline een plaats heeft.

Consultatieronde:
In de consultatieronde werden nog nader de mogelijkheden en bereidheid van de 1e en 2e lijns
reguliere zorg geïnventariseerd om meer aandacht te geven aan de factor arbeid bij diagnostiek en

29

Eindrapportage juli 2015
behandeling. Hoewel de noodzaak daarvan wordt benadrukt, blijven voldoende
verwijsmogelijkheden naar klinisch arbeidsgeneeskundigen bij complexe arbeidsgerelateerde
gezondheidsproblematiek noodzakelijk.

Conclusie
In de 1e en 2e lijn is er onvoldoende kennis over complexe arbeidsgerelateerde
gezondheidsproblematiek. Uit de literatuur blijkt dat het borgen van algemene kennis over
arbeidsgerelateerde zorg moeizaam tot stand komt bij huisartsen en specialisten. Alle
geconsulteerde partijen zijn het erover eens dat het noodzakelijk is, zelfs bij voldoende basiskennis in
de curatieve zorg over arbeidsgerelateerde zorg, dat er voldoende verwijsmogelijkheden naar
klinisch arbeidsgeneeskundigen voor complexe arbeidsgerelateerde gezondheidsproblematiek
komen.

30

Eindrapportage juli 2015

4. Financiering
4.1 Hoe is de huidige verwijzing en financiering geregeld?
4.1.1 Verwijzing en toegankelijkheid

De verwijzing naar de klinisch arbeidsgeneeskundige en BACO vindt plaats door verwijzing via een
specialist, huisarts, bedrijfsarts of verzekeringsarts. Deze route van verwijzing is afhankelijk van de
diagnose en verschilt per specialisme. De meeste verwijzingen vinden plaats via de bedrijfsarts of de
verzekeringsarts vanwege de onbekendheid met de klinisch arbeidsgeneeskunde bij de andere
beroepsgroepen.

In het SER rapport wordt geconcludeerd dat in het bestaande stelsel onvoldoende toegankelijkheid is
tot de bedrijfsgezondheidszorg (SER, 2014). Contracten van werkgevers met de bedrijfsarts of
arbodienst voorzien vaak niet in de groep niet‐verzuimende werknemers die wel
gezondheidsklachten heeft of daar risico op loopt. Deze toegang is zelfs onmogelijk voor de
beroepsbevolking zonder werkgever zoals onder andere zzp’ers, werklozen en vrijwilligers.

Deze laatste groep patiënten, waaronder naast werkenden ook werklozen en gepensioneerden,
hebben geen toegang tot de bedrijfsarts in de eerste lijn. Vanwege de onbekendheid met de klinisch
arbeidsgeneeskundige bij de curatieve zorg zal deze groep ook niet verwezen worden, waar dat wel
noodzakelijk is bij complexe arbeidsgerelateerde gezondheidsproblemen en problematisch
verzuim/arbeidsfunctioneren.

Uit onderzoek blijkt verder dat werkenden zich met gezondheidsklachten veelal als eerste tot de
reguliere gezondheidszorg wenden (Buijs et al., 2014). Er is een duidelijke noodzaak voor het
integreren van kennis van arbeidsgerelateerde aspecten van gezondheidsproblemen, omdat in de
huidige situatie de oorzaak van problemen niet goed wordt herkend. Daarnaast wordt ook het
(tijdelijk) niet deelnemen aan arbeid nog wel gezien als oplossing, terwijl lang verzuim het risico op
blijvend uitvallen uit het arbeidsproces juist verhoogt, met bewezen negatieve gevolgen voor
gezondheid en welzijn (SER rapport, 2014).

31

Eindrapportage juli 2015
Conclusie
De verwijzing naar de klinisch arbeidsgeneeskundige en BACO vindt plaats door verwijzing via een
specialist, huisarts of bedrijfsarts. De meeste verwijzingen vinden plaats via de bedrijfsarts of de
verzekeringsarts vanwege de onbekendheid met de klinisch arbeidsgeneeskunde bij de andere
beroepsgroepen.
In vele rapporten en artikelen over de klinische arbeidsgeneeskunde en ook in de interviews met de
beroepsverenigingen wordt geconcludeerd dat de toegankelijkheid tot de klinisch
arbeidsgeneeskundige onvoldoende is door de onbekendheid met het bestaan van en verwijscriteria
voor de klinisch arbeidsgeneeskunde
4.1.2 Financiering
Hoe zit het met financiering? Wie en hoe worden voor de diensten van deze groep betaald?
De basis voor zorgfinanciering vormen de DOT’s. Op arbeid gerichte diagnostiek, begeleiding en
advisering maken op dit moment geen deel uit van deze DOT’s. Dit heeft tot gevolg dat verwijzingen
naar klinisch arbeidsgeneeskundige centra regelmatig stranden doordat een werkgever niet akkoord
gaat met de betaling, of doordat verwijzende huisartsen of specialisten in de veronderstelling
verkeren dat de zorgverzekeraar dit vergoedt. Dit leidt tot ongelijkheid in de toegankelijkheid tot
deze vorm van gezondheidszorg. Het is tot op heden nog niet gelukt om in overleg met
zorgverzekeraars te komen tot afspraken over structurele financiering van klinisch
arbeidsgeneeskundige zorgpaden voor diverse arbeidsgerelateerde aandoeningen. Wel is er een
aantal geïsoleerde initiatieven voor financiering van arbeidsgeneeskundige consultatie bij
oncologische patiënten en financiering van klinisch arbeidsgeneeskundige zorg in aanvullende
zorgverzekeringen door een aantal branches, gekoppeld aan branchegebonden gezondheidsrisico’s,
zoals longproblemen in de bouwnijverheid en bakkersbranche en huidproblemen in de
kappersbranche. Verder is er structurele financiering voor de diagnostiek van chronische toxische
encefalopathie (CTE) bij patiënten die mogelijk de schildersziekte hebben, op basis van afspraken die
door de toenmalige minister Borst zijn gemaakt met het College voor zorgverzekeringen.

Visierapport Arbouw
Arbouw signaleert hierbij nog een knelpunt: “Bij verwijzing door de curatieve zorg naar een centrum
als NKAL wordt het onderzoek volledig uit de reguliere zorg vergoed. Bij verwijzing door de
bedrijfsarts is dat echter niet het geval. Zelfstandige behandelcentra (ZBC’s) worden immers
geconfronteerd met volumekortingen. Daardoor worden bedrijfstakken die investeren in preventieve

32

Eindrapportage juli 2015
zorg, zoals bouwnijverheid, bakkerijen en landbouw, onnodig geconfronteerd met extra kosten. Naar
onze mening [Arbouw] zouden deze kosten volledig ten laste van de ziektekostenverzekeraar moeten
worden gebracht.” (Arbouw, 2013).
Uit de interviews met de klinisch arbeidsgeneeskundigen zelf blijkt duidelijk dat de wijze van
financiering of het ontbreken daarvan de toegang tot van deze zorg kan belemmeren. Soms wordt
een oplossing gevonden door het toch in een DOT op te nemen. Veelal betaalt de werkgever,
wanneer deze te overtuigen is van de noodzaak, maar lang niet altijd. En vaak wordt gedacht dat
deze zorg onder de verzekerde zorg valt. Er zijn in de interviews suggesties gedaan om dit te
verbeteren. Deze worden in paragraaf 4.4.1 weergegeven.
Bij verwijzing door de verzekeringsarts of bij verwijzing vanwege problematisch verzuim of
arbeidsfunctioneren is de financiering over het algemeen geen knelpunt omdat dit vanuit het
UWV/werkgever/opdrachtgever wordt betaald.

Conclusie
De klinische arbeidsgeneeskunde wordt op dit moment in principe niet door zorgverzekering betaald,
ook niet als het gaat om evidente gezondheidsproblematiek die niet in de curatieve zorg kan worden
opgelost. Hierop zijn wel enkele uitzonderingen. In incidentele gevallen zijn aparte
financieringsarrangementen getroffen. Voor de financiering zijn de meeste patiënten derhalve
aangewezen op de werkgever, die vaak alleen betaalt wanneer deze te overtuigen is van de
noodzaak of een eigen belang heeft (zoals een expertise). Voor de beroepsbevolking zonder
werkgever is geen financiering geregeld.

4.2 Vergelijking met diensten binnen andere beroepsgroepen
Zijn de kosten vergelijkbaar met soortgelijke diensten van andere beroepsgroepen?
Er zijn in de literatuur geen gegevens beschikbaar om deze vraag te kunnen beantwoorden.

Groepsinterview klinisch arbeidsgeneeskundigen
De geïnterviewde klinisch arbeidsgeneeskundigen waren over het algemeen van mening dat de
kosten van hun behandelingen niet wezenlijk verschilden van die van de gemiddelde medisch
specialist. De kosten van diagnostische verrichtingen zijn uiteraard afhankelijk van het ziektebeeld en
de vraagstelling. Voor zover ze via de DOT systematiek worden vergoed is er ook geen probleem,
maar dit is meestal niet het geval.

33

Eindrapportage juli 2015
Het consult zelf, de rapportage van de klinisch arbeidsgeneeskundige en deelname van de klinisch
arbeidsgeneeskundige aan het multidisciplinair overleg zijn nagenoeg in geen van de gevallen
onderdeel van een DOT.
Het aantal werkplekbezoeken dat nodig is/ plaats vindt, varieert sterk per specialisme. Vooral bij
allergieën op het gebied van longen en huid is werkplekbezoek vaak nodig. Voor het uitvoeren van
werkplekbezoeken is toestemming van patiënt en werkgever voor nodig.

NVKA
De tarieven liggen op het niveau van de medisch specialist. De kosten zijn afhankelijk van het
ziektebeeld en van het specialisme. Het gaat per definitie om complexe problematiek, dus ook om de
kosten van meerdere disciplines.

Conclusie
De tarieven van de klinisch arbeidsgeneeskundige wijken volgens de klinisch arbeidsgeneeskundigen
niet af van de tarieven van andere medisch specialisten. De kosten zijn daarmee vergelijkbaar met
die van andere specialisten zij het dat consulten meer tijd kosten dan gemiddeld, vooral indien er
werkplekonderzoek moet plaatsvinden.

4.3 Maatschappelijke kosten en baten
In de tijd van vergrijzing en verhoging van pensioengerechtigde leeftijd is het relevant om
toegevoegde waarde van klinische arbeidsgeneeskunde ook in relatie tot maatschappelijke kosten en
baten te kunnen uitdrukken.
4.3.1 Literatuuronderzoek
In 2013 is door het VU medisch centrum onderzoek uitgevoerd naar het proces en de kwaliteit van
de dienstverlening van de klinisch arbeidsgeneeskundige in opdracht van het Instituut voor Klinische
Arbeidsgeneeskunde Nederland (IKA‐Ned) en Achmea. Uit het literatuuronderzoek naar de
effectiviteit van vergelijkbare vormen van zorg1, werd geconcludeerd dat multidisciplinaire
samenwerking, waarbij de factor arbeid op een duidelijke manier wordt geïntegreerd in de
behandeling bij mensen met werkgebonden aandoeningen, bijdraagt aan verkorting van de
verzuimduur (Van Dongen et al, 2013).

1

Over het algemeen wordt er in deze programma’s gewerkt met “geïntegreerde zorg” verleend door een
multidisciplinair team, bestaande uit een medisch specialisten, verpleegkundigen en een bedrijfsarts of klinisch
arbeidsgeneeskundige.

34

Eindrapportage juli 2015

Van een aantal grote interventie studies waarbij de klinisch arbeidsgeneeskundige een belangrijke rol
in de zorgverlening heeft, zijn de kosteneffectiviteit en kosten‐baten analyses gepubliceerd in
wetenschappelijke tijdschriften (Lambeek et al. 2010; van Gils et al., 2013; Gussenhoven et al., 2012;
Bouwsma et al., 2014; Noben 2015).
In deze studies is de zorgverlening met klinisch arbeidsgeneeskundige vergeleken met gebruikelijke
zorg. De studie naar postoperatief herstel bij gynaecologie patiënten liet positieve resultaten zien en
is het programma waarvan de klinisch arbeidsgeneeskundige deel uitmaakte kosteneffectief, zowel
door lagere zorgkosten inde 2e lijn als door reduceren van verzuimkosten. Uit de studie van Lambeek
uitgevoerd bij langdurig verzuimende werknemers en zelfstandigen met lage rugklachten bleek dat
het programma niet alleen positieve effecten had op duurzame terugkeer naar werk, maar ook dat
de kosten in de 2e lijn lager waren dan bij gebruikelijke zorg. Voor studies waarbij de klinisch
arbeidsgeneeskundige werd ingezet bij handeczeem problematiek, patiënten met gehoorproblemen
op het werk en reumatoïde artritis is er geen bewijs voor kosten‐effectiviteit. Hier zijn de kosten
hoger dan de gebruikelijke zorg.
4.3.2 Rekenmodel
Om inzicht te geven in de maatschappelijke kosten en baten van de scenario’s genoemd in het SER
rapport) is een rekenmodel in opdracht van de NVKA opgesteld. Op verzoek van de opdrachtgevers
hebben de onderzoekers dit model globaal beoordeeld.
Het rekenmodel tracht een antwoord te geven op de vraag wat het beste zorgmodel is voor
arbeidsgerelateerde zorg in Nederland. Toetsing van de modellen op legitimiteit, effectiviteit en
efficiëntie van o.a. de klinische arbeidsgeneeskunde wordt gedaan op basis van een
Maatschappelijke Kosten Baten Analyse (MKBA Arbeidsgerelateerde zorg; dr.ir. E.C.M. Ruijgrok,
Witteveen en Bos, aug 2013). Hiermee kan inzicht worden verkregen in hoe verschillende
organisatiemodellen voor de arbeidsgerelateerde zorg in Nederland kunnen bijdragen aan een
duurzame inzetbaarheid van werknemers. Tevens kan met deze modellen worden bepaald of de
klinische arbeidsgeneeskunde tot kostenstijgingen of ‐dalingen leiden in de bedrijfsgezondheidszorg
(ministerie SZW) en in de reguliere gezondheidszorg (ministerie VWS) en wat de macro‐economische
baten zijn op de middellange termijn.
Resultaten van deze modellen laten zien dat klinische arbeidsgeneeskunde tot kostenbesparingen
leiden.

Er dienen wel een aantal kanttekeningen te worden geplaatst bij dit rekenmodel. Zo worden er een
aantal aannames gedaan, waarop de variabelen in het rekenmodel berusten. De aannames zijn

35

Eindrapportage juli 2015
gebaseerd de eerder vermelde studie van Lambeek et al. (2010). In deze studie is in een randomised
controlled trial (RCT) de effectiviteit van een ‘integrated care programma’, gecoördineerd door een
klinisch arbeidsgeneeskundige, vergeleken met gebruikelijke zorg. De kosten voor zorgconsumptie en
productiviteitsverlies enerzijds en de baten door sneller terugkeer naar het werk en besparingen in
zorgconsumptie uit deze studie vormen de basis van het rekenmodel. Dit onderzoek richtte zich op
een groep langdurig verzuimende werkenden (ook zelfstandigen) met chronische lage rugklachten.
De 4 maanden snellere duurzame terugkeer naar werk in de groep met de klinisch
arbeidsgeneeskundige zorg maakt dat bij deze groep patiënten de klinisch arbeidsgeneeskundige
zorg zeer kosten effectief is met een kosten‐baten verhouding van 1:26. Dat wil zeggen dat iedere
geïnvesteerde euro in de zorg er 26 voor terugkomen met name door bespaarde verzuimkosten. Een
vergelijkbaar resultaat wordt ook gevonden in de perioperatieve zorg waarbij de klinisch
arbeidsgeneeskundige betrokken is om patiënten sneller duurzaam te laten hervatten na een
operatie. Een dergelijke kosten baten verhouding is echter niet gevonden bij andere
(werkgerelateerde) gezondheidsproblematiek bij niet verzuimende werknemers. Hiervoor geldt dat
de financiële baten van de klinisch arbeidsgeneeskundige zorg niet opwegen tegen de hogere kosten
van de klinisch arbeidsgeneeskundige zorg. Voor alle duidelijkheid: Er zijn gezondheidsbaten van de
klinisch arbeidsgeneeskundige zorg vastgesteld bij rugklachten, perioperatieve klachten, bij depressie
en hand eczeem, al was bij deze laatste klachten het effect na een jaar niet meer meetbaar.

Het rekenmodel staat of valt, zoals alle modellen, met de vraag of de premissen op de werkelijkheid
berusten. Naarmate daarover meer bekend wordt zal het model waardevoller worden. Voor de
klinische arbeidsgeneeskundige interventies bij langdurig verzuimde werknemers met chronische
rugklachten berekent het hoge opbrengsten.

Conclusie
Uit de literatuur blijkt dat voor verschillende aandoeningen (rug‐ en perioperatieve klachten) de
klinische arbeidsgeneeskunde kosteneffectief is. Maar er zijn ook studies waarbij geen
kosteneffectiviteit is aangetoond ondanks positieve gezondheidseffecten (depressie, handeczeem).
De reacties van de geïnterviewde organisaties geven aan dat het plausibel is dat de inzet van klinisch
arbeidsgeneeskundige toekomstige zorgconsumptie vermindert en de re‐integratie en participatie
bevordert en daarmee kosten bespaart.

4.4 Toekomstige organisatie en financiering

36

Eindrapportage juli 2015
Een belangrijke belemmering voor de ontwikkeling van de klinische arbeidsgeneeskunde is het
ontbreken van structurele financiering vanuit de zorgverzekering. Zoals in paragraaf 4.1.4
(financiering) beschreven, onderschrijven verschillende partijen dat de huidige financieringsvormen
tot onwenselijke situaties kunnen leiden zoals inadequate of te late zorg of ongelijkheid bij toegang
tot noodzakelijke zorg . Vanuit deze geïdentificeerde problemen lijkt het wenselijk dat er andere
financiële regelingen komen om de toegang tot de klinische arbeidsgeneeskunde te verbeteren.

Een voorbeeld:
Een patiënt die voor chronische rugklachten naar de orthopedisch chirurg gaat kan dit vergoed
krijgen via de ZVW terwijl dezelfde patiënt bij de klinisch arbeidsgeneeskundige op dit moment de
zorgkosten zelf of via de werkgever moet betalen. Dat is vreemd te meer omdat beide specialisten,
de orthopedisch chirurg als ook de klinisch arbeidsgeneeskundige, een vergelijkbare behandeling als
graded activity zou kunnen voorschrijven. De orthopeed is echter blij als de patiënt weer zijn
dagelijkse activiteiten kan uitvoeren terwijl de klinisch arbeidsgeneeskundige een stap verder gaat
en de bedrijfsarts informeert over de wenselijke stappen in de behandeling en werkaanpassingen
ten behoeve van duurzame re‐integratie naar werk. Het maatschappelijk belang van de bijdrage van
de klinisch arbeidsgeneeskundige lijkt hierin dus van groot belang want, verzuimreductie,
participatie, verhoging van de productiviteit en werkhervatting kosten de samenleving niets maar
leveren juist op. De patiënt die de orthopedisch chirurg bezoekt wordt alleen gediagnosticeerd en
curatief behandeld maar mist in het advies de context die hierboven is beschreven.

NVAB
De NVAB geeft aan dat het medisch handelen van zowel de bedrijfsarts als de klinisch
arbeidsgeneeskunde uit de zorgverzekering zou moeten worden gefinancierd. De NVAB geeft aan dat
er heldere verwijscriteria noodzakelijk zijn voor verwijzing naar de klinisch arbeidsgeneeskundige
omdat zorg die door de bedrijfsarts geleverd kan worden, niet onnodig bij de klinisch
arbeidsgeneeskundige terecht moet komen (onnodige substitutie).

37

Eindrapportage juli 2015
Groepsinterview klinisch arbeidsgeneeskundigen
De klinisch arbeidsgeneeskundigen zijn van mening dat de financiële drempels voor verwijzing
opgeheven moeten worden uit het oogpunt van toegankelijkheid voor de patiënten. Het licht dan in
de lijn dit te regelen via de (basis)zorgverzekering. De behoefte aan klinisch arbeidsgeneeskundige
zorg is zeer gering t.o.v. volume van de totale verzekerde zorg. Het is te verwachten dat kosten
daarom op macro niveau nauwelijks waarneembaar zullen stijgen. Deze zijn geschat op 10‐20 miljoen
euro per jaar (Pal e.a., 2013).

Gewenste financiering
Groepsinterview klinisch arbeidsgeneeskundigen
Alle geïnterviewden waren van menig dat de financiering beter moet. Voor zover ze via de DOT
systematiek worden vergoed is er ook geen probleem, maar dit is meestal niet het geval.
Echter het consult zelf, de rapportage en het multidisciplinair overleg zijn nagenoeg in geen van de
gevallen onderdeel van een DOT. Daardoor wordt noodzakelijke zorg aan de patiënt onthouden.
Wel acht men het terecht dat het werkplekbezoek, indien dat geïndiceerd is, en de advisering
daarover aan de werkgever, door de werkgever wordt betaald. Ook indien het gaat om een
expertiseaanvraag acht men het redelijk dat de opdrachtgever dit betaalt.

De huidige financieringssituatie veroorzaakt ongelijkheid in de zorg en willekeur, en is daarmee
onwenselijk. Soms valt de medische verrichting wel onder de basiszorg, maar meestal niet. Dan is het
afhankelijk van de werkgever of deze zorg gegeven wordt (bereidheid van de werkgever om te
betalen). Alle geïnterviewde klinisch arbeidsgeneeskundigen kenden voorbeelden van verwezen
patiënten die niet onderzocht en behandeld konden worden, omdat de werkgever niet bereid was te
betalen.

NVAB
De NVAB ziet het handelen van de klinisch arbeidsgeneeskundige als medisch handelen, wat inhoudt
dat ook het gedeelte werkplekonderzoek opgenomen zou moeten worden in de DBC/DOT
systematiek.

NVKA
Klinisch arbeidsgeneeskundige zorg zou vanuit de zorgverzekering gefinancierd moeten worden
omdat deze professional zorg levert aan patiënten in de tweede lijn net als alle andere specialisten.

38

Eindrapportage juli 2015
De medisch wetenschappelijke verenigingen van specialisten stemmen het geneeskundig handelen af
in richtlijnen waarin zogenaamde zorgpaden zijn opgenomen. Daarin staat omschreven wanneer
welke specialist betrokken is bij welk zorgproces. In deze richtlijnen is de klinisch
arbeidsgeneeskundige nog niet opgenomen. Bij de introductie van de klinisch arbeidsgeneeskundige
in de zorg zal bij herziening van de richtlijn dan ook klinisch arbeidsgeneeskundig handelen moeten
worden opgenomen en in het zorgpad omschreven. Het zou daarom ook in aanmerking moeten
komen voor vergoeding conform het DBC model voor zorgproducten.

Een variant die nu in ontwikkeling is, is ‘integrale bekostiging’ waarbij verschillende zorgverleners
samenwerken en het deel arbeid voor de klinisch arbeidsgeneeskundige vergoed kan worden.
Financiering kan ook via private trajecten (incl. collectieve aanvullende zorgverzekeringen) gaan
waarbij de werkgever de kosten draagt, zoals re‐integratie‐inspanningen in het kader van de wet
verbetering Poortwachter. Wel zijn er voorbeelden van dat de zorg onthouden wordt, bijvoorbeeld in
de situatie dat er voorgesteld is een behandelplan op te stellen om re‐integratie te bevorderen, maar
dat de werkgever dit tegenhoudt.

FMS
De FMS wijst er op dat er wel mogelijkheden zijn om in het kader van zorginnovatie experimenten te
financieren vanuit de NZA. En ook zorgverzekeraars zouden hiervoor belangstelling kunnen hebben.
Deze experimenten zouden kunnen aantonen of er sprake zal zijn van effectieve zorg en aanzuigende
werking.
Conclusie
Op termijn zou volgens geconsulteerde organisaties de financiering van de klinisch
arbeidsgeneeskundige zorg, voor zover die medische zorg betreft, moeten vallen onder de
zorgverzekering. Maar tot die tijd zouden pilots en experimenten kunnen starten gefinancierd door
zorgverzekeringen vanuit bestaande innovatiefondsen. Deze moeten dan goed worden geëvalueerd
op gezondheidseffect en kosteneffectiviteit van de klinisch arbeidsgeneeskundige zorg.
De financiering van klinisch arbeidsgeneeskundige zorg ten behoeve van expertise, kan ten laste
blijven komen van de opdrachtgever.

39

Eindrapportage juli 2015

4.5 Toename en verschuiving zorgvraag
Preventie en werken aan duurzame inzetbaarheid vormen wezenlijke elementen van
arbeidsgerelateerde zorg. Een toekomstgericht stelsel van arbeidsgerelateerde zorg is
dan ook veel meer dan thans het geval is, gericht op het voorkomen van gezondheidsproblemen
(waaronder beroepsziekten), problemen met functioneren in de arbeid, ziekteverzuim en uitval. Niet
alleen zijn individuele werknemers en werkgevers hierbij gebaat, maar ook kunnen op deze manier
hoge maatschappelijke kosten worden vermeden (SER, 2014).

Gezondheid maakt werken mogelijk en van werken kan een gezondheidsbevorderende werking
uitgaan. Werken kan echter ook gepaard gaan met gezondheidsrisico’s, die tot uiting kan komen in
beroepsziekten of verergering van reeds bestaande aandoeningen. Alleen een werknemer bij wie
belasting en belastbaarheid met elkaar in evenwicht zijn en gedurende zijn loopbaan blijven,
participeert optimaal in onze samenleving. Om dat te realiseren is het noodzakelijk dat er veel meer
dan nu het geval is aandacht komt voor het betrekken van de factor arbeid bij de preventie,
diagnostiek en behandeling van gezondheidsproblemen en van arbeidsuitval/verminderde
productiviteit. Diagnostiek en behandeling dienen niet alleen gericht te zijn op medisch herstel, maar
vooral op functioneel herstel waardoor de arbeidsparticipatie geoptimaliseerd wordt . In het artikel
van Pal e.a. in Medisch contact 2013 schatten de auteurs dat op dit moment ca 10.000 verwijzingen
in aanmerking komen voor verwijzing naar een klinisch arbeidsgeneeskundig centrum per jaar. Dit
zou leiden tot een extra uitgave van 10 tot 20 miljoen euro zorgkosten/jaar.

Groepsinterview klinisch arbeidsgeneeskundigen
Langer doorwerken zal naar verwachting leiden tot meer complexe arbeidsgerelateerde
gezondheidsproblematiek. Hiervoor zullen meer zorginspanningen (diagnostiek en specifieke
begeleiding) nodig zijn. Dit betreft dan niet alleen curatieve zorg, maar juist ook onderzoek naar de
relatie met functioneren op het werk, adviezen/behandeling daarover en om het mogelijk te maken
in het arbeidsproces te blijven. Hiervoor zijn klinisch arbeidsgeneeskundigen nodig, omdat medisch
specialisten zich voornamelijk richten op functioneren in het dagelijks leven en niet in de
arbeidssetting.

40

Eindrapportage juli 2015
Beroepsverenigingen
Alle geïnterviewde beroepsverenigingen onderschrijven de verwachte toename van de zorgvraag als
gevolg van de vergrijzing en de noodzaak tot langer doorwerken. Zij bevestigen dat als gevolg
daarvan er een toename in complexe arbeidsgerelateerde problematiek en multimorbiditeit zal zijn.
Een multidisciplinaire invalshoek met de klinisch arbeidsgeneeskundige heeft dan duidelijke
meerwaarde. Het is dus zeker te verwachten dat met de toenemende gemiddelde leeftijd van de
werkzame bevolking ook de behoefte aan klinische arbeidsgeneeskunde stijgt. Ter illustratie is dit in
onderstaand kader uitgewerkt voor longaandoeningen.

Casus
De maatschappelijke kosten voor chronische respiratoire aandoeningen zijn in kaart gebracht in een
rapport (Suijkerbuik, NTvG, 2013), waarin ook een projectie van de zorguitgaven voor deze
aandoeningen tot 2032 wordt gegeven. De belangrijkste conclusies uit dit rapport waren dat de
kosten van zorggebruik van astma in deze periode zullen verdubbelen en die voor COPD
verdrievoudigen. Daarnaast leiden deze aandoeningen tot aanzienlijke productieverliezen vanwege
ziekteverzuim en ook speelt arbeidsongeschiktheid een grote rol (deze overtreffen de kosten van
het medisch zorggebruik). De komende 25 jaar zal het aantal patiënten stijgen, waarbij door
vergrijzing het aantal oudere patiënten flink toeneemt en ook de zorgkosten fors zullen stijgen.
Gezien de omvang van de productiviteitsverliezen is het belangrijk aandacht te hebben voor de
relatie werk en longpatiënt. Daarnaast is in het artikel van Pal e.a. in Medisch contact 2013 geschat
dat er heden ongeveer 500 gevallen per jaar van beroepslongaandoeningen in aanmerking komen
voor verwijzing naar een klinisch arbeidsgeneeskundig centrum. Door de verschuiving van de
pensioengerechtigde leeftijd zal de behoefte aan klinische arbeidsgeneeskunde dus ook stijgen.

Conclusie
In het artikel van Pal e.a. in Medisch contact 2013 schatten de auteurs dat op dit moment ca 10.000
verwijzingen in aanmerking komen voor verwijzing naar een klinisch arbeidsgeneeskundig centrum
per jaar. Dit zou leiden tot een extra uitgave van 10 tot 20 miljoen euro zorgkosten/jaar. Het is te
verwachten dat met de toenemende gemiddelde leeftijd van de werkzame bevolking ook de
behoefte aan klinische arbeidsgeneeskunde in de komende jaren zal stijgen en daarmee de kosten.

41

Eindrapportage juli 2015

5. Conclusie en aanbevelingen
5.1 Conclusie
In dit rapport zijn de resultaten van de verkenning over de stand van zaken van de klinisch
arbeidsgeneeskunde in Nederland beschreven.

Klinische arbeidsgeneeskunde is een specialisme dat zich bezighoudt met het diagnosticeren en
behandelen van ingewikkelde beroepsziekten, complexe arbeidsgerelateerde
gezondheidsproblematiek en problematisch verzuim of arbeidsfunctioneren. Overigens is er nog
geen door alle geconsulteerde partijen onderschreven sluitende definitie van de klinische
arbeidsgeneeskunde.

Diagnostiek en behandeling van patiënten met complexe arbeidsgerelateerde problematiek,
ingewikkelde beroepsziekten of problematisch verzuim of arbeidsfunctioneren, in een
multidisciplinair team in de 2e lijns geneeskunde zijn de meest genoemde kenmerken van de
klinische arbeidsgeneekunde. Het gaat in de klinische arbeidsgeneeskunde altijd om
diagnostiek/beoordeling en behandeling bij een complexe relatie tussen factoren in de arbeid en
gezondheid, waarvoor aanvullende 2e lijns diagnostiek en een multidisciplinaire expertise vereist is.
De relatie tussen gezondheid en arbeid is dus niet op voorhand duidelijk, maar kan alleen door
specialistisch onderzoek van de patiënt in samenhang met specialistisch onderzoek van (belastende
factoren uit) de werksituatie beoordeeld worden. Daarmee onderscheidt de klinische
arbeidsgeneeskunde zich van de bedrijfsgeneeskunde en van de medische specialismen.

Er zijn klinisch arbeidsgeneeskundigen werkzaam voor tal van medisch specialismen. Naar
verwachting zal zich dat uitbreiden. Zij behandelen naar hen verwezen patiënten met
gezondheidsklachten van velerlei aard. Het gaat dan om het zoeken van een antwoord op de vragen
zoals: of deze klachten veroorzaakt worden door het werk , of de patiënt met deze klachten
geschiktheid is voor specifieke werkzaamheden of kan terugkeren naar werk en of er belemmerende
factoren zijn in het werk voor herstel of terugkeer naar het werk. De beantwoording van deze vragen
vergt specialistische klinische deskundigheid, diagnostische faciliteiten een multidisciplinaire
benadering en toegang tot onderzoek op de werkplek en kennis van arbowetgeving en
verzekeringsgeneeskundige wetgeving en procedures.

42

Eindrapportage juli 2015
De zorg die klinisch arbeidsgeneeskundigen leveren draagt bij aan de juiste diagnose en aan het
herstel van de patiënten met complexe arbeidsgerelateerde gezondheidsproblemen en bespoedigt
de terugkeer naar het werk. Het levert een belangrijke bijdrage aan het signaleren van
beroepsziekten door de gedegen diagnostiek bij complexe gevallen. De klinische arbeidsgeneeskunde
heeft ook positieve preventieve effecten op derden, vanwege de advisering over interventies op de
werkplek.

Om de professionalisering van de klinisch arbeidsgeneeskundigen te stimuleren en het vakgebied
inhoudelijk verder te ontwikkelen is in 2007 de Nederlandse Vereniging voor Klinische
Arbeidsgeneeskunde (NVKA) opgericht. De NVKA heeft op dit moment geen beleid gericht op
systematische kwaliteitszorg (een zogenaamde PDCA‐ of kwaliteitscirkel). Onlangs zijn wel een
competentieschets en ‐profiel opgesteld in opdracht van de NVKA, die de aanzet moeten geven tot
opleidingseisen en een register, professionele standaarden, en criteria voor toetsing en evaluatie.

Nederland kent op dit moment slechts op een beperkt aantal plaatsen voorzieningen voor klinisch
arbeidsgeneeskundige zorg. Ook het aantal bij de Nederlandse Vereniging voor Klinische
Arbeidsgeneeskunde geregistreerde klinisch arbeidsgeneeskundigen is nog zeer beperkt in omvang.
De komst van de klinisch arbeidsgeneeskundige expertise centra, gelieerd of onderdeel van UMC’s,
of zelfstandige behandelcentra (ZBC’s ), is een belangrijke ontwikkeling in het leveren van zorg die is
toegesneden op complexe arbeidsgeneeskundige problematiek. Hun aantal is echter te gering om
aan de potentiële vraag te kunnen voldoen.

De huidige klinisch arbeidsgeneeskundige centra beschikken over het algemeen over de
noodzakelijke diagnostische en therapeutische faciliteiten en multidisciplinaire teams om de klinische
arbeidsgeneeskundige zorg verantwoord uit te oefenen. Zij hebben bovendien toegang tot de
werkplek, als dat noodzakelijk is voor diagnostiek en behandeling.

Voor huisartsen, bedrijfs‐ en verzekeringsartsen en medisch specialisten zou er de mogelijkheid
moeten zijn om te verwijzen naar een tweede‐ dan wel derdelijns voorziening van klinische
arbeidsgeneeskundige centra. Hiervoor dienen duidelijke verwijscriteria te worden opgesteld en de
bekendheid met de klnische arbeidsgeneeskunde vergroot.

Er is wetenschappelijke bewijs voor de effectiviteit van klinische arbeidsgeneeskunde voor een
beperkt aantal aandoeningen, maar de meeste aandoeningen zijn nog onvoldoende of niet
onderzocht.

43

Eindrapportage juli 2015
Voor een aantal aandoeningen zijn ook positieve economische resultaten aangetoond, voor een
aantal andere aandoeningen niet, maar wel positieve gezondheidseffecten. Positieve opbrengsten in
kosten‐baten worden gevonden bij die aandoeningen die een duidelijk effect/relatie hebben met
verzuim en arbeidsongeschiktheid.

Op dit moment is de financiering van de klinisch arbeidsgerelateerde zorg een lappendeken en
wordt meestal niet door zorgverzekering betaald. Voor de financiering zijn de meeste patiënten
derhalve aangewezen op de werkgever, die vaak alleen betaalt wanneer deze te overtuigen is van de
noodzaak of een eigen belang heeft (expertise). Voor de beroepsbevolking zonder werkgever is geen
financiering geregeld. De financiering van de klinisch arbeidsgeneeskundige zorg in het kader van
problematisch verzuim is in de huidige praktijk geen probleem. Dit geldt ook voor inzet van klinisch
arbeidsgeneeskundige expertise op verzoek van een belanghebbende opdrachtgever.

5.2 Aanbevelingen
Op basis van de uitgevoerde verkenning (documenten analyse, interviews en consultatie van
stakeholders) bevelen de onderzoekers aan om:
1. De beschikbare klinisch arbeidsgeneeskundige expertise effectiever in te zetten ten
behoeve van patiënten met complexe arbeidsgerelateerde problematiek.
2. Te komen tot eenduidige financiële inbedding en regulering van de klinisch
arbeidsgeneeskundige zorgverlening.
3.

De Klinische arbeidsgeneeskunde verder te professionaliseren.

Om dit te realiseren volgen hier enkele specifieke aanbevelingen:

Expertise centra
Uitbreiding van de klinisch arbeidsgeneeskundige zorg kan het best plaats vinden vanuit de huidige
expertise centra. Met het oog op regionale spreiding zou goed in kaart moeten worden gebracht
waar welk klinisch arbeidsgeneeskundig specialisme ontbreekt. De lacunes zouden kunnen worden
opgevuld door UMC’s en topklinische ziekenhuizen te stimuleren expertise centra op te richten.

Verwijscriteria
Voor huisartsen, bedrijfs‐ en verzekeringsartsen en klinisch specialisten zou er de mogelijkheid
moeten zijn om te verwijzen naar een tweede‐ dan wel derdelijns voorziening van klinische

44

Eindrapportage juli 2015
arbeidsgeneeskundige centra. Hiervoor dienen duidelijke verwijscriteria te worden opgesteld in
samenwerking met de klinisch arbeidsgeneeskundigen.

Wetenschappelijk onderzoek
Voor een aantal aandoeningen is de effectiviteit van de klinisch arbeidsgeneeskundige zorg
geëvalueerd in wetenschappelijke trials. Deze onderzoeken lieten positieve resultaten zien op
gezondheidsuitkomsten, participatie en economische uitkomsten. Om de effectiviteit van de klinisch
arbeidsgeneeskundige zorg voor andere aandoeningen te kunnen bevestigen is verder
wetenschappelijk onderzoek nodig.

Financiering
Op termijn zou volgens de geconsulteerde organisaties de financiering van de klinisch
arbeidsgeneeskundige zorg, voor zover die zorg medische zorg is, moeten vallen onder de
zorgverzekering. Tot die tijd zouden klinische arbeidsgeneeskundige zorg vanuit pilots en
experimenten in de zorgverzekering kunnen worden gefinancierd. Deze moeten dan goed worden
geëvalueerd op de gezondheidseffecten en kosteneffectiviteit van de klinisch arbeidsgeneeskundige
zorg. De financiering van klinisch arbeidsgeneeskundige zorg ten behoeve van expertises, veelal in
het kader van problematisch verzuim, kan ten laste blijven komen van de opdrachtgever
(werkgever/UWV/inkomensverzekeraar).

Professionalisering
De verdere professionalisering van de klinisch arbeidsgeneeskundigen is in eerste instantie een taak
voor de NVKA. Zij zouden kunnen overwegen een eigen register op te stellen. In het rapport van de
profielcommissie zijn voldoende aanknopingspunten voor het opstellen van criteria voor opname in
een dergelijk register,waarin kwaliteitszorg en opleiding ook geregeld worden.

45

Eindrapportage juli 2015

6. Literatuurverwijzingen
–

Arbouw. Visidocument Arbouw t.b.v. SER, 8 oktober 2013.

–

Batenburg RS, van Hassel D, van der Lee I.( 2012). Knelpunten in de samenwerking tussen
bedrijfsartsen en de eerstelijnszorg .

–

Bouwsma EV, Anema JR, Vonk Noordegraaf A, Knol DL, Bosmans JE, Schraffordt Koops SE,
van Kesteren PJ, van Baal WM, Lips JP, Emanuel MH, Scholten PC, Mozes A, Adriaanse AH,
Brölmann HA, Huirne JA. (2014). The cost effectiveness of a tailored, web‐based care
program to enhance postoperative recovery in gynecologic patients in comparison with usual
care: protocol of a stepped wedge cluster randomized controlled trial. JMIR Res Protoc,
18;3(2):e30.

–

Buijs P, Bongers P, van der Klauw D, van Genabeek J, van Putten D & Wevers C. (2014). Zorg
voor werk: Hoe kan de (eerstelijns)zorg bijdragen aan een gezonde beroepsbevolking?, TNO
Hoofddorp.

–

Elders, LAM. (2009). Tijdschrift voor bedrijfs‐ en verzekeringsgeneeskunde TBV 17 (nr 10),
458‐462.

–

van Gils RF, Bosmans JE, Boot CR, Rustemeyer T, van Mechelen W, van der Valk PG, Anema
JR.(2013). Economic evaluation of an integrated care programme for patients with hand
dermatitis. Contact Dermatitis, 69(3):144‐52.

–

van Gils RF, Boot CR, Knol DL, Rustemeyer T, van Mechelen W, van der Valk PG, Anema JR.
(2012a). The effectiveness of integrated care for patients with hand eczema: results of a
randomized, controlled trial. Contact Dermatitis, 66(4):197‐204.

–

van Gils RF, Groenewoud K, Boot CR, Rustemeyer T, van Mechelen W, van der Valk PG,
Anema JR. (2012b). Process evaluation of an integrated, multidisciplinary intervention
programme for hand eczema. Contact Dermatitis, 66(5):254‐63.

–

Goorden M, Vlasveld MC, Anema JR, van Mechelen W, Beekman AT, Hoedeman R, van der
Feltz‐Cornelis CM, Hakkaart‐van Roijen L. (2014). Cost‐utility analysis of a collaborative care
intervention for major depressive disorder in an occupational healthcare setting. J Occup
Rehabil, 24(3):555‐62.

–

Groene GJ de & Pal TM. (2009). Klinische arbeidsgeneeskunde in Nederland anno 2009:
Volop kansen en uitdagingen. Tijdschrift voor bedrijfs‐ en verzekeringsgeneeskunde; 17(3):
112‐115.

46

Eindrapportage juli 2015
–

Gussenhoven AH, Anema JR, Goverts ST, Bosmans JE, Festen JM, Kramer SE. (2012). Cost‐
effectiveness of a vocational enablement protocol for employees with hearing impairment;
design of a randomized controlled trial. BMC Public Health, 1;12:151.

–

Lambeek LC, Bosmans JE, Royen BJ van, Tulder MW van, Mechelen W van, Anema JR.(2010).
Effect of integrated care for sick listed patients with chronic low back pain: economic
evaluation alongside a randomised controlled trial BMJ;341:c6414

–

Lambeek LC, van Mechelen W, Buijs PC, Loisel P, Anema JR. (2009). An integrated care
program to prevent work disability due to chronic low back pain: a process evaluation within
a randomized controlled trial. BMC Musculoskelet Disord, 30;10:147.

–

Marku, van der Weide, Kroon & Spreeuwers (2012). Eindrapport voorstudie project
"Klinische Arbeidsgeneeskunde"

–

Noben, C. (2015). Investing in employability interventions? Methodological challenges and
economic evaluation results. (thesis). Universiteit van Maastricht, Maastricht.

–

NVKA (2015). Beroepsprofiel klinische arbeidsgeneeskunde.

–

Penders J, van Vliet C, Pal TM & Elders LAM. (2013). Gezondheidszorg voor werkenden moet
beter. Medisch contact, 18:966‐969.

–

Piebenga WP, Dijk F van, Frings‐Dresen MHW. (2006). Is er behoefte aan klinische
arbeidsgeneeskunde in Nederland? Tijdschr Bedrijfs Verzekeringsgeneeskd; 3: 126‐129.

–

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).(2007). Ziektelast van ongunstige
arbeidsomstandigheden in Nederland.

–

Sociaal‐Economische Raad (SER). Betere zorg voor werkenden. SER advies nr. 2014/07: 19
september 2014 (Commissie Arbeidsomstandigheden / Toekomst Arbeidsgerelateerde Zorg).

–

Suijkerbuijk AWM, de Wit GA, Wijga AH, Heijmans MJWM, Hoogendoorn M, Rutten‐van
Mölken MPMH, Maurits EM, Hoogenveen RT & Feenstra TL. (2013). Maatschappelijke kosten
van astma, COPD en respiratoire allergie Ned Tijdschr Geneeskd., 157:A6562.

–

Van Dongen D, van der Starre RE, Schaafsma FG & Anema JR. (2013). Evaluatie pilot Instituut
voor Klinische Arbeidsgeneeskunde (IKA‐Ned). VU medisch centrum, Amsterdam.

–

Vlasveld MC, van der Feltz‐Cornelis CM, Adèr HJ, Anema JR, Hoedeman R, van Mechelen W,
Beekman AT. Collaborative care for major depressive disorder in an occupational healthcare
setting. Br J Psychiatry. 2012 Jun;200(6):510‐1. doi: 10.1192/bjp.bp.111.095687. Epub 2011
Nov 24.

–

Vlasveld MC, van der Feltz‐Cornelis CM, Adèr HJ, Anema JR, Hoedeman R, van Mechelen W,
Beekman AT. (2013). Collaborative care for sick‐listed workers with major depressive
disorder: a randomised controlled trial from the Netherlands Depression Initiative aimed at
return to work and depressive symptoms. Occup Environ Med,70(4):223‐30.

47

Eindrapportage juli 2015
–

Volker, et al. (2015). Effectiveness of a blended web‐based intervention on return to work for
sick‐listed employees with common mental disorders: results of a cluster randomized
controlled trial. J Med Internet Res, 17(5):1.

–

Witkamp, Oploo & Ruig. (2013). Aandacht voor arbeid in de zorg, Panteia/research voor
beleid. Aandacht voor arbeid in de zorg: Effectieve interventies met het oog op
werkhervatting voor zieke werknemers en arbeidsongeschikten, Zoetermeer 2013.

Afkortingen
BACO – Bedrijfsarts consulent oncologie
DOT – DBC’s op weg naar transparantie
FMS – Federatie Medisch Specialisten
NHG – Nederlands Huisartsen Genootschap
NVAB – Nederlandse Vereniging voor Arbeids‐ en Bedrijfsgeneeskunde
NVKA‐ Nederlandse Vereniging voor Klinische Arbeidsgeneeskunde
NVVG‐ Nederlandse Vereniging voor Verzekeringsgeneeskunde
ZBC – Zelfstandig behandelcentrum

48

Eindrapportage juli 2015
Bijlage 1 Overzicht centra
Centrum

Plaats

Dienstverlening

Instituut voor Klinische
Arbeidsgeneeskunde Nederland
(IKA‐Ned)
Nederlands Kenniscentrum
Arbeid en Longaandoeningen
(NKAL)
Polikliniek Mens en Arbeid (PMA)

Vestigingen in Amsterdam, Leusden
en Den Haag.
www.ika‐ned.nl
Utrecht www.nkal.nl

Breed aanbod alle disciplines

Gevestigd bij AMC Amsterdam
www.mensenarbeid.nl

Breed aanbod alle disciplines

Solvent Team Enschede

MST Enschede www.mst.nl

Gericht op diagnostiek van CTE

Centrum voor Huid en Arbeid

Velp www.huidenarbeid.nl

Centrum voor
Arbeidsgerelateerde luchtweg‐,
huid‐ en allergische
aandoeningen Rotterdam
(CALHAR)
Ergatis, Medisch Expertise
Centrum op het gebied van
Arbeid en Gezondheid

Gevestigd bij Erasmus MC Rotterdam
www.erasmusmc.nl/dermatologie/
patiëntenzorg/info‐calhar/

Werkgebonden
huidaandoeningen
Beroepsgebonden allergieën

Medisch Centrum voor Dansers &
Musici (MCDM)
ArbeidsDermatologisch Centrum
VUmc (ADC)
ACAG
Integraal Centrum voor
Arbeidsrelevante Aandoeningen
(ICARA)
Expertise Centre Environmental
Medicine (ECEM)

Hoofdkantoor in Nijmegen, een
nevenvestiging in Breda en diverse
spreekuurlocaties verspreid over het
land. www.ergatis.nl
Gevestigd bij MCH Westeinde in Den
Haag www.mchaaglanden.nl/mcdm
Gevestigd bij VUMC Amsterdam
www.vumc.nl
Gevestigd bij UMCG Groningen
www.umcg.nl
Gevestigd bij Sint Maarten Kliniek
Nijmegen www.maartenskliniek.nl
Gevestigd bij Rijnstate Ziekenhuis
Arnhem www.ecem.nl

Werkgebonden aandoeningen
luchtwegen

Breed aanbod alle disciplines

Musici en dansers
Werkgebonden
huidaandoeningen
Arbeidsdermatologie en
allergologie
Werkgebonden aandoeningen
van het bewegingsapparaat
(Arbeids)toxicologie

Tabel 1: Overzicht bestaande klinische arbeidsgeneeskundige centra

49

Eindrapportage juli 2015

Bijlage 2 Samenstelling van de verkenningscommissie

Prof. dr. J.R. Anema MD PhD, projectleider
Hoogleraar Bedrijfs‐ en verzekeringsgeneeskunde, VUmc, betrokken bij onderzoek naar
effectiviteit en implementatie van onder andere Klinisch Arbeidsgeneeskundige zorg.
Voorzitter Profielcommissie klinische arbeidsgeneeskunde

Drs. H. Hoekstra MSc, projectadviseur
Onderwijskundige, VUmc

Prof. dr. M.J. Lombarts, projectadviseur
Hoogleraar professional performance, AMC

Drs. M. van Til MD, mede projectleider
Bedrijfsarts, klinisch arbeidsgeneeskundige gehoor en werk, audiologie VUmc en IKA
Lid profielcommissie klinische arbeidsgeneeskunde

Drs. Laura Viester MSc, wetenschappelijk medewerker Arbeid en Gezondheid, VUmc

50

Eindrapportage juli 2015
Bijlage 3 Geraadpleegde personen
Wij danken de volgende experts voor hun deelname aan de verkenning.2

Jan Bakker
Klinisch Arbeidsgeneeskundige, AMC
Jacintha van Balen
Wetenschappelijk medewerker, NHG
Natasja Bovee
Partner Zorg, APE Public Economics
Ernst Brand
Psychiater, AMC
Teus Brand
Bedrijfsarts, OVAL
David Bruinvels
Bedrijfsarts‐ klinisch arbeidsgeneeskundige, OVAL
Joke Brinkhuis
Bedrijfsarts, ArboVitale
Sylvia van der Burg‐Vermeulen Directeur, NVVG
Han Ceulen
Bestuurslid, NVAB
Ben Crul
Senior medisch adviseur zorginkoop, Achmea
Cule Cucic
Coördinator, ZonMw
Henny Eeman
Manager, Rijndam Arbeidsrevalidatie
Leo Elders
Voorzitter, NVKA
Hanneke Hoekstra
Projectadviseur, VUmc
Carel Hulshof
Bijzonder hoogleraar Arbeids‐ en Bedrijfsgeneeskunde en
Verzekeringsgeneeskunde, AMC
Philip de Jong
Directeur, APE Public Economics
Sophia Kramer
Hoogleraar audiologie, VUmc
Belinda Lagemaat
Senior Adviseur Beroepsbelangen, FMS
Jos Manders
Senior adviseur, NVAB
Meike Manders
Programma‐assistent, ZonMw
Harald Miedema
Coördinator Klinische Arbeidsgeneeskunde, Ergatis
Cobi Oostveen
Bedrijfsarts(consulent oncologie), Medicum Consult
Teake Pal
Bestuurslid, NVKA
Tomas Rejda
Bedrijfsarts, MetaPlanning
Aleid Ringelberg
Senior beleidsadviseur, Ministerie van SZW
Jos Rooijackers
Longarts, Nederlands Kenniscentrum Arbeid en Longaandoeningen
Vivienne Schelfhout
Directeur Opleidingen, FMS
Bas Sorgdrager
Bedrijfsarts, Bas BGZ
Dick Spreeuwers
Medisch Directeur, Instituut voor Klinische Arbeidsgeneeskunde
Frits Stam
Bedrijfsarts, Bedrijfsarts@work
Erik Stigter
Klinische Arbeidsgeneeskundige, Nederlands Kenniscentrum Arbeid
en Longaandoeningen
Bas Tomassen
Directeur, Ergatis
Wim van Veelen
Beleidsadviseur , FNV
Koos van der Velden
Hoogleraar Publieke Gezondheid, Radboud UMC
Lidwien Verweij
Senior beleidsmedewerker, Ministerie van VWS
Kees van Vliet
Directeur, NVAB

2

Gesprekspartners (geïnterviewden en geconsulteerden) hebben input gegeven voor dit verslag. In een
consultatiebijeenkomst is de mogelijkheid gegeven om de concepttekst en conclusies van commentaar te
voorzien. De opstellers van dit rapport blijven verantwoordelijk voor de inhoud.

51

Eindrapportage juli 2015
Bijlage 4 Commentaar (groeps)interview klinisch arbeidsgeneeskundigen en
beroepsverenigingen

Hoofdstuk 3
Commentaar van de stakeholders op onderscheid met andere specialisten
NVKA (Nederlandse Vereniging voor Klinische Arbeidsgeneeskunde)
De NVKA voegt hieraan nog toe dat andere medisch specialisten zoals ook de revalidatiearts
behandelen tot herstel van algemeen dagelijks functioneren (ADL), maar de klinisch
arbeidsgeneeskundige ook de stap en vertaalslag naar werk kan maken, met andere medisch
specialisten samenwerken en daardoor toegevoegde waarde heeft.

FMS (Federatie Medische Specialisten)
De toegevoegde waarde van de klinisch arbeidsgeneeskundige ten opzichte van de specialist ligt
vooral in de meer complexe of chronische aandoeningen in relatie tot werk. Vooral daar waar het
gaat om participeren in werk, waar op dit moment lang niet altijd genoeg aandacht voor is.

NVVG (Nederlandse Vereniging voor Verzekeringsgeneeskunde)
De klinische arbeidsgeneeskunde vanuit het domein arbeid en gezondheid is een gewenste
ontwikkeling. De arbeidsgeneeskunde is breder dan de bedrijfsgeneeskunde. De NVVG ziet een
duidelijke rol voor de verzekeringsgeneeskunde in de klinische arbeidsgeneeskunde. Vaak spelen er
bij de patiënten die verwezen (kunnen) worden naar de klinisch arbeidsgeneeskundige ook
verzekeringsgeneeskundige aspecten mee. Bijvoorbeeld als het gaat om het nauwkeurig vaststellen
van de belasting en belastbaarheid, de mogelijkheden en beperkingen van een patiënt met complexe
arbeidsgerelateerde gezondheidsproblematiek.

Commentaar van de stakeholders op inbedding in de zorg
NVAB
De NVAB geeft aan dat vooral de toegang tot de werkplek van belang is bij gezondheidsproblemen
die in relatie met arbeid staan. Daarom heeft de NVAB ook het standpunt dat verwijzing naar de
klinisch arbeidsgeneeskundige altijd met de bedrijfsarts van de patiënt moet worden overlegd en de
rapportage en eventuele advisering aan de werkgever ook altijd naar de eigen bedrijfsarts moet
worden gestuurd (ongeacht wie de verwijzer is).

52

Eindrapportage juli 2015
De NVAB benadrukt dat de bedrijfsarts voldoende geëquipeerd is zelfstandig, of in overleg met de
curatieve sector, de meeste arbeidsgerelateerde gezondheidsproblemen te behandelen. Als het
echter om complexe problematiek gaat, ziet de NVAB zeker een rol voor de klinisch
arbeidsgeneeskundige. De bedrijfsarts dient de centrale verwijzende (poortwachters)rol te hebben in
de toegang naar de klinisch arbeidsgeneeskundige. Ook als het intercollegiale verwijzing van de ene
specialist naar de andere betreft en ook als het verwijzing van de huisarts naar de specialist betreft.
De specialist of huisarts moet dus volgens de NVAB voor verwijzing eerst de bedrijfsarts consulteren.
Daar moeten verwijscriteria voor worden ontwikkeld.

NHG
De huisarts is beperkt wat betreft tijd en kennis om bedrijfsgeneeskundige taken uit te voeren.
Voor de huisarts is op dit moment de klinisch arbeidsgeneeskundige niet zichtbaar. Er is dus
onbekendheid met de klinisch arbeidsgeneeskundige. In het algemeen voor de arbo‐curatieve
samenwerking geldt dat een knelpunt is dat er weinig terugkoppeling vanuit de bedrijfsarts naar de
huisarts is.

Commentaar van de stakeholders op de toegevoegde waarde:

NVKA
De stap naar functionele geschiktheid van een patiënt wordt nu niet gemaakt. Een medisch specialist
mag geen uitspraken doen over werk en werkhervatting. Indien patiënten sneller aan het werk
kunnen, en participeren in de samenleving zullen ze daarmee ook minder zorgkosten genereren. Het
betrekken van de factor arbeid in de 2e lijn zou daar een meerwaarde hebben omdat het een zorg‐
transitie betekent van algemeen dagelijks functioneren naar participeren. Dat maakt ook gerichtere
behandeling noodzakelijk.
Dit is met name van belang bij:
‐complexe problematiek van patiënten in relatie tot werk (arbeidsrelevante aandoeningen)
‐beroepsziekten door middel van etiologische diagnostiek
‐arbeidsgeneeskundige interventies (bijvoorbeeld in de zin van werkplek interventies bij bepaalde
aandoeningen)
‐Het vaststellen van functionele belastbaarheid (bijvoorbeeld voor oncologische patiënten)
‐Arbeidsrevalidatie
‐Follow‐up na interventies

53

Eindrapportage juli 2015
[Voorbeelden uit het groepsinterview]
‐De klinisch arbeidsgeneeskundige kan een rol spelen bij die problemen bij het uitvoeren van werk,
waar bedrijfsartsen, specialisten en huisartsen niet uitkomen. Dus ook voor en bij de organisatie
waar iemand in moet functioneren
‐Een voorbeeld uit de psychiatrie: “Coping is een belangrijk begrip bij het kunnen functioneren in
werk bij diverse problematiek. Een psycholoog is niet per de aangewezen specialist om hier mee aan
de slag te gaan. De patiënt moet met een aandoening leren omgaan, maar ook aan de kant van de
werkgever kan er winst behaald worden omdat het terugkeer naar werk bevorderd. Hier heb je een
klinisch arbeidsgeneeskundige voor nodig met kennis van en toegang tot de werkplek.
‐De kapperspoli is nadrukkelijk tot stand gekomen omdat in deze branche behoefte was aan een
bedrijfsarts met kennis van de bedrijfstak, chemie, arbeidsdermatologie en omgekeerd een
dermatoloog met meer kennis van werk.

FMS
De FMS vindt het lastig om de precieze inzet van de klinisch arbeidsgeneeskundige te beoordelen,
maar kan zich voorstellen dat de klinisch arbeidsgeneeskundige van toegevoegde waarde kan zijn in
bijvoorbeeld in de oncologie (met als voorbeeld ONCO‐POL) en in bepaalde centra (CF, reuma), maar
dan wel complementair aan behandeling door de medisch specialist. Ook de situatie waarbij de
klinisch arbeidsgeneeskundige op consultatie kan komen in de ziekenhuizen, zoals op de Poli Mens
en Arbeid (PMA) is een toegevoegde waarde. De ontwikkeling van de klinische arbeidsgeneeskunde
zal bij voorkeur geleidelijk van vanuit specialistische centra moeten ontstaan en niet van bovenaf
moeten worden opgelegd (groeimodel).

NHG
Mede door de vergrijzing komen er meer chronisch zieken. Bij huisartsen groeit het besef dat werk
en participatie bijdraagt aan gezondheid, waarmee de behoefte aan de klinisch arbeidsgeneeskunde
zou groeien.

NVVG
In de 2e lijn en bij complexe gevallen kan een tijdige inbreng van de klinisch arbeidsgeneeskundige
re‐integratie bevorderen of arbeidsongeschiktheid voorkomen. Diagnostiek ten aanzien van
belastbaarheid in de werksetting is complex. Bijvoorbeeld voordat de relatie met de werkgever
verbroken is of tijdig in het poortwachtertraject. Behoud van arbeid of participatief vermogen is ook
over het algemeen bevorderend voor herstel van gezondheid. In die zin kan klinische
arbeidsgeneeskundige zorg ook noodzakelijke zorg zijn.

54

Eindrapportage juli 2015

Commentaar opleiding, scholing en registratie:

NVKA
Het is de wens van de NVKA dat op de langere termijn de klinisch arbeidsgeneeskundige een medisch
specialisme wordt, met het oog op professionalisering en kwaliteitsbewaking. Echter dit zal met een
gefaseerde ontwikkeling moeten gaan, waarbij de eerste stap de ontwikkeling van een profiel na de
bestaande opleiding tot bedrijfsarts of medisch specialist is.

NVAB
De NVAB spreekt zich ook uit voor de BIG registratie van de klinisch arbeidsgeneeskundige als
uiteindelijk doel, met als kanttekening dat er rekening moet worden gehouden met de twee stromen
(de route van de bedrijfsarts naar de klinisch arbeidsgeneeskundige en de route van de medisch
specialist naar de klinisch arbeidsgeneeskundige), waarbij mogelijk andere opleidingsvormen nodig
zijn.

Groepsinterview klinisch arbeidsgeneeskundigen
De meeste aanwezigen vonden een BIG registratie een goede zaak. Enkele deelnemers aan het
groepsinterview waren van mening dat een BIG registratie voor de klinische arbeidsgeneeskundigen
op dit moment geen noodzaak is, omdat het voor hen dan een extra registratie betreft. Wel is het
volgens hen nodig dat er een multidisciplinair team is waar een bedrijfsarts en een medisch specialist
naast andere deskundigen deel van uit maken.
Ook werd aandacht gevraagd voor het goed omschrijven van de juridische context waarin de klinisch
arbeidsgeneeskundige werkt (is de WGBO volledig van toepassing of zijn er situaties waarin dit niet
het geval is). Met name vanuit klinische arbeidsgeneeskunde in de psychiatrische setting werd dit
punt naar voren gebracht.

FMS
De klinisch arbeidsgeneeskundige is in het profiel nog voornamelijk neergezet vanuit de medisch
specialist, maar de FMS ziet juist de klinisch arbeidsgeneeskundige in aanvullende consulten (met de
verbinding tussen ziekte/behandeling/werk/sociale omgeving) als toegevoegde waarde. Hoewel
klinische arbeidsgeneeskunde als specialisatie van belang kan zijn voor de zichtbaarheid en
herkenbaarheid voor patiënten/werknemers, is het de vraag of een aparte BIG registratie echt
noodzakelijk is. De opleiding zou ook de vorm kunnen hebben van een aantekening
(“superspecialisatie”) vanuit bestaande specialisaties, analoog aan die bij kinderoncologen, of van

55

Eindrapportage juli 2015
vanuit de specialisatie als bedrijfsarts. Daarnaast plaatsen zij nog de kanttekening dat als je medici in
een apart profiel gaat opleiden er wel op de langere termijn ook specifiek vraag naar moet zijn.

NVVG
De NVVG is voorstander van een integraal domein Arbeid en Gezondheid. Een gemeenschappelijke
opleiding is hier dan onderdeel van. De noodzaak mensen langer gezond te laten werken, de hoge
kosten van verzuim, de noodzaak om een veel grotere groep mensen met een arbeidsbeperking mee
te laten doen in betaald werk vraagt om een vergroting van effectiviteit, professionaliteit en
efficiënte inzet van middelen. Om de kansen die hier liggen maximaal te benutten is structurele
samenwerking en krachtenbundeling van de medisch specialisten op het terrein van arbeid en
gezondheid van groot belang. De rollen van verzekeringsarts en bedrijfsarts zijn in het huidige sociale
zekerheidssysteem fundamenteel verschillend en gestrikt gescheiden ingevuld. De geschetste
uitdagingen ten aanzien van de Nederlandse arbeidsmarkt én de beroepsbevolking vragen om een
integraal domein arbeid en gezondheid met o.a. een gemeenschappelijke (wetenschappelijke)
kennisbasis, een goede kennisinfrastructuur en gezamenlijke protocol‐, richtlijn‐ en
instrumentontwikkeling.
De NVVG is voorstander van een gemeenschappelijke opleiding in het domein van de arbeid en
gezondheid van verzekeringsartsen en bedrijfsartsen. Vanuit deze basis kunnen er vervolgens
verschillen in focus dan wel specialisatie zijn. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan:
1 Focus op preventie
2 Focus op beoordeling van belastbaarheid en advisering/begeleiding bij re‐integratie
3 Specialisatie als een klinisch arbeidsgeneeskundige
De NVVG ziet geen noodzaak voor aparte BIG registratie van een klinisch arbeidsgeneeskundige. In
de kliniek is dit overigens ook niet het geval bij medisch specialisten die een super specialisatie
binnen hun vakgebied hebben. Daarnaast brengt een dubbele registratie een hoop werk met zich
mee.

Hoofdstuk 4
Commentaar van de geconsulteerde organisaties op verwijzing en toegankelijkheid

NVKA

56

Eindrapportage juli 2015
Er is ook de mogelijkheid dat klinisch arbeidsgeneeskundigen bij complexe arbeidsgerelateerde
problematiek op consult worden geroepen in de 1e lijns praktijk, vergelijkbaar met specialisten die op
een poli komen bij de huisarts.

NVVG
Ook in de eerste lijn kan er behoefte zijn aan verzekeringsgeneeskundige expertise. Dus zou er zeker
plaats zijn voor een consulent op het gebied van arbeid en gezondheid. Dat hoeft niet per se een
bedrijfsarts te zijn.

NHG
Waar mensen tegen problemen in hun werk aanlopen is er behoefte aan consultatiemogelijkheid.
Veel problematiek waarbij bedrijfsgeneeskundige kennis van belang is, zou met de bedrijfsarts
opgelost kunnen worden, voor meer complexe problematiek zou de klinisch arbeidsgeneeskundige
een toegevoegde waarde kunnen zijn.

Commentaar van de geconsulteerde stakeholders op de kosten en baten

NVKA
Er zou ook een preventieve werking uit kunnen gaan van vergoeding van de klinisch
arbeidsgeneeskundige zorg. Dit omdat werknemers/patiënten nu vaak veel te laat beoordeeld
worden. Als beoordeling in een eerder stadium plaatsvindt, kan preventief te werk worden gegaan
waardoor er bijvoorbeeld minder mensen in een arbeidsongeschiktheidsverzekering terechtkomen.
Daarnaast kan het gebruiken en toepassen van klinisch arbeidsgeneeskundige kennis in zorgpaden en
richtlijnen zorgen dat op een eerder moment de zorg kwalitatief kan verbeteren.

FMS
De toegevoegde waarde van de klinisch arbeidsgeneeskundige voor de werkgever/werknemer zal
nog meer geëvalueerd moeten worden. Het is denkbaar dat er andere baten zijn zoals bij de
physician assistant die niet alleen zorg overneemt van de specialist, maar ook extra/nieuwe zorg
levert.

NVVG
De NVVG ziet zeker een taak voor de klinisch arbeidsgeneeskundige als het gaat om expertise bij
complexe arbeidsgerelateerde gezondheidsproblematiek. De financiering daarvan is in het domein

57

Eindrapportage juli 2015
van de verzekeringsgeneeskunde geen probleem. Zowel in de private als de publieke sector van de
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen wegen de kosten van een klinische arbeidsgeneeskundige
expertise ruimschoots op tegen de baten van een verminderde schadelast.

58

Eindrapportage juli 2015
Bijlage 5. Vragenlijst‐ semi‐gestructureerd interview

a) Omvang van de klinisch arbeidsgeneeskunde







Kunt u een schatting geven van de omvang van de door u geleverde klinisch
arbeidsgeneeskundige zorg in Nederland in uw specialisme?
Het gaat om de volgende gegevens: (indien deze gegevens niet voorhanden zijn, kunt u
aangeven hoe die zijn te verzamelen?)
‐Hoeveel patiënten per jaar ziet u?
‐Hoeveel tijd besteed u per patiënt?
Welke andere specialisten zijn betrokken bij het onderzoek en de behandeling van uw
patiënten?
Hoe vaak doet u werkplekonderzoek?
Welke klachten of diagnoses hebben uw patiënten?
Hoeveel KAG’s zijn werkzaam in uw specialisme?

b) Positie en afbakening t.o.v. ander specialismen








Hoe verhoudt de zorg geleverd door klinisch arbeidsgeneeskundigen zich tot wat door andere
zorgaanbieders wordt geleverd?
Hoe is deze zorg ingebed in de reguliere bedrijfskundige zorg en de medisch specialistische
zorg?
Hoe verhoudt de klinische arbeidsgeneeskundige zich tot andere beroepen en functies in het
domein van arbeidsgerelateerde problematiek?
Wat is de toegevoegde waarde van de klinisch arbeidsgeneeskundigen?
Is er ook plaats voor de KAG buiten het ziekenhuis, bijvoorbeeld in de 1e lijn of in ZBC’s?
Hoe is deze groep professionals ontstaan, vanuit welke zorgvraag, welke problemen lossen ze
op, hebben ze hierin een toegevoegde waarde en is er sprake van noodzakelijke zorg?
Kan uitbreiding van de capaciteit van de klinisch arbeidsgeneeskunde bijdragen aan de
oplossing van het alom geconstateerde probleem van de samenwerking tussen arbozorg en
curatieve zorg?

c) Opleiding:





Op dit moment is klinische arbeidsgeneeskunde geen geneeskundig specialisme in de zin van
de wet BIG art. 14, de vraag is of ze dat moeten worden en wat is er voor nog nodig. Is een
professionele ontwikkeling waarbij kennis over (zeer complexe) arbeidsgerelateerde
problematiek wordt geconcentreerd in een klein groep specialisten te verkiezen boven het
borgen van die kennis in alle (of de meest betrokken) geneeskundig specialismen?
Welke achtergrond hebben de klinisch arbeidsgeneeskundigen in uw specialisme.
Bedrijfsarts, medisch specialist of anders?
Welke aanvullende opleiding en bijscholing heeft u gevolgd voor uw specialisme (hoe
intensief, hoe lang). Welke werkervaring heeft u in uw specialisme?

59

Eindrapportage juli 2015

d) Voor welke patiënten?


Vindt u dat de KAG zich moet beperken tot werknemers, en eventueel zzp,ers? Of zouden
ook andere categorieën van patiënten verwezen moeten kunnen worden bijvoorbeeld
potentiële werknemers zoals werklozen, bijstandgerechtigden, toetreders tot
beroepsopleidingen en gepensioneerden in geval van vragen over later optredende
beroepsziekten?

e) Financiering en kosten/baten:












Zijn de kosten van de klinisch arbeidsgeneeskundige zorg naar uw mening vergelijkbaar
met de kosten van een vergelijkbare behandeling door een specialist of eerder
vergelijkbaar met die van een huisarts of bedrijfsarts?
Hoe wordt de zorg die u levert in uw specialisme betaald? Wat zijn de vergoedingen?
Bijvoorbeeld uurtarief of consult (telefonisch, face to face) administratief/rapportage?
Kosten van faciliteiten? Werkplekbezoek?
Welke financieringsbronnen zijn er in de praktijk? Een DBC, eigen bijdrage van de
patiënt, van de werkgever? Mengvormen hiervan? Zijn er ook subsidies? En zo ja van
wie?
Zijn er problemen met de financiering, welke het opzetten van een aparte financiële
regeling vereisen (wel een regeling die geen aanzuigend effect zal hebben voor zorg die
gepast door anderen aangeboden kan worden en die verantwoordelijkheid van
werkgevers voor ziekteverzuim handhaaft)?
Heeft u de ervaring dat patiënten die wel uw zorg nodig hebben dat niet krijgen omdat
de financiering niet rond komt. En als dat op een of andere wijze wordt opgelost ziet u
dan wel eens onnodige verwijzingen?
Levert uw zorg besparingen op in de zorgconsumptie of baten in de inzetbaarheid en
productiviteit of algemener in de participatie van patiënten ? Is er kwantitatief
onderzoek daarnaar bekend? Of heeft u concrete voorbeelden hiervan?

f) Overige vragen:


Draagt de klinische arbeidsgeneeskunde bij aan de (toekomstige) zorg voor oudere
werknemers, werknemers met chronische zieken en re‐integratie arbeidsongeschikten?

Tot slot:
Zijn er nog andere aspecten van de klinische arbeidsgeneeskunde die u wilt vermelden?

60