Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

31 497

Passend onderwijs

Nr. 389

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 oktober 2020
In deze brief reageer ik op de evaluatie van het passend onderwijs1 en het
advies «Steeds inclusiever» van de Onderwijsraad2, voor zover ze gaan
over het middelbaar beroepsonderwijs (mbo). Verder reageer ik op een
aantal moties en toezeggingen.
Het belang van passend onderwijs is groot in het mbo. Een derde van de
studenten heeft namelijk te maken met leerproblemen, beperkingen of
chronische ziektes.3
Volgens de evaluatie zijn deze studenten meestal tevreden over de
ondersteuning die zij krijgen. Er zijn echter ook verbeterpunten, zo laat de
evaluatie zien.
Daarom presenteer ik in deze brief een verbeteragenda voor «Passend
middelbaar beroepsonderwijs», voor de periode van 2020 tot en met 2025.
Deze agenda is opgesteld na consultatie van JOB, JongPIT, Ieder(in),
Ouders en Onderwijs, MBO Raad, AOB, BVMBO, SBB, VNG, Ingrado,
VNO-NCW en MKB-Nederland. Ook de departementen van SZW en VWS
zijn bij de verbeteragenda nauw betrokken. Alle genoemde partijen
hebben aangegeven graag de komende jaren gezamenlijk aan de slag te
gaan met het realiseren van zo passend mogelijk middelbaar beroepsonderwijs. Dit is namelijk ook een belangrijke bouwsteen om te komen tot
inclusief onderwijs, een ambitie die in 2016 in het VN-verdrag Handicap is
vastgelegd. Zo is in het VN-Verdrag onder meer opgenomen het recht op
onderwijs voor personen met een handicap, waarbij de overheid een
inclusief onderwijssysteem waarborgt om dit recht op basis van gelijke
kansen en zonder discriminatie te verwezenlijken.

1

Kamerstuk 31 497, nr. 364.
Onderwijsraad, 2020, Steeds inclusiever, Den Haag. www.onderwijsraad.nl/adviezen/
publicaties/adviezen/2020/06/23/steeds-inclusiever.
3
JOB-monitor 2020, zie https://www.jobmbo.nl/monitor/.
2

kst-31497-389
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389

1

Met de verbeteragenda werken we gezamenlijk aan:
1. de intake van aspirant-studenten en betrokkenheid van hun ouders;
2. de kwaliteit van ondersteuning door onderwijsteams;
3. de samenwerking tussen onderwijs en jeugdhulp en volwassenenzorg;
4. de begeleiding bij stages en eerste stappen op de arbeidsmarkt.
Met de betrokken partners zal ik het gesprek blijven voeren over de
uitvoering van de agenda. We concretiseren gezamenlijk de doelstellingen
op bovengenoemde vier thema’s en bewaken zorgvuldig de voortgang.
Daar waar aanvullende maatregelen nodig blijken te zijn, gaan wij daar
gezamenlijk mee aan de slag.
Dit najaar ontvangt uw Kamer ook de beleidsreactie op de evaluatie van
passend onderwijs in het funderend onderwijs. Ook hierin wordt ingezet
op het doorbouwen aan passend onderwijs, zodat leerlingen met en
zonder ondersteuningsbehoefte steeds vaker naar dezelfde school kunnen
om thuis nabij en gezamenlijk te leren.
Overzicht van acties in de verbeteragenda «Passend middelbaar
beroepsonderwijs 2020–2025»
de intake van aspirant-studenten en betrokkenheid van hun ouders
verbeteren
• In de voorlichting blijven partners het belang van een zorgvuldige
overgang naar het mbo benadrukken. Met de lopende evaluatie
en monitoring van de wet toelatingsrecht houden we gezamenlijk
een vinger aan de pols.
• Met het wetsvoorstel verbetering rechtsbescherming mbostudenten verankeren we de Wet gelijke behandeling handicap of
chronische ziekte in de WEB. Met dit wetsvoorstel krijgen scholen
de verplichting om de schriftelijke ondersteuningsafspraken die
zij met studenten met een beperking moeten maken minimaal
jaarlijks gezamenlijk (dus school met student) te evalueren.
• OCW, JOB, JongPIT, Ouders en Onderwijs, AOB, BVMBO,
gemeenten in het kader van de jeugdzorg en de MBO Raad
maken afspraken hoe de werking van het ondersteuningsprofiel
van mbo-scholen te verbeteren.
• OCW laat naar aanleiding van de motie Kuik en Westerveld
onderzoeken hoe de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) en
de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek
(WHW) verder geharmoniseerd kunnen worden voor studenten
met een ondersteuningsbehoefte.
de kwaliteit van ondersteuning door onderwijsteams verbeteren
• Begin 2021 is in opdracht van OCW onderzoek afgerond naar de
toereikendheid van de bekostiging, met onder meer aandacht
voor passend onderwijs.
• Het Kennispunt MBO Passend Onderwijs start een lerend netwerk
van scholen en zorgpartners over hoe om te gaan met de «open
norm» van passend onderwijs. Ook stelt het Kennispunt hierover
een servicedocument op voor onderwijsteams.
• Eind dit jaar volgt het eerste advies van de commissie onderwijsbevoegdheden. Dit zal naar verwachting doorwerking hebben op
de inhoud van lerarenopleidingen.
• Het Platform Samen Opleiden en Professionaliseren, een initiatief
van de PO-Raad, VO-raad, de MBO Raad en de lerarenopleidingen, verkent hoe het aanbod van opleidingsscholen met meer
aandacht voor passend onderwijs kan worden uitgebreid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389

2

de samenwerking tussen onderwijs en jeugdhulp en volwassenenzorg
• Verspreiden van best practices van samenwerking tussen
onderwijs en zorg.
• Verkennen van de noodzaak om wettelijk te borgen dat het
jeugdplan uit de Jeugdwet door de gemeente wordt afgestemd
met de mbo-school in de regio. In het funderend onderwijs wordt
een wetsvoorstel voorbereid die verplicht tot een doorbraakaanpak opdat jongeren weer naar school kunnen waar nodig met de
juiste ondersteuning, onder meer vanuit jeugdhulp. We verkennen of het mbo ook bij dit wetsvoorstel moet aansluiten.
• Het wetsvoorstel Aanpak meervoudige problematiek sociaal
domein beoogt snellere en gecoördineerde hulp voor mensen in
een kwetsbare positie, waaronder in het onderwijs.
• Vanuit het programma Zorg voor de Jeugd van het Ministerie van
VWS en veldpartijen ondersteunt het Ondersteuningsteam Zorg
voor Jeugd (OZJ) diverse regio’s bij het analyseren en aanpakken
van schadelijke wachttijden.
• Dit najaar informeren de Minister van Basis- en Voortgezet
Onderwijs en Media en ik de Tweede Kamer over de thuiszittersaanpak.
de begeleiding bij stages en eerste stappen op de arbeidsmarkt
verbeteren.
• SBB voert een actieplan uit om stages en leerbanen te behouden,
met daarbinnen extra aandacht voor jongeren in een kwetsbare
positie.
• SBB ondersteunt scholen en praktijkopleiders door dienstverlening in de vorm van onder meer (persoonlijke) advisering,
workshops, webinars en tipkaarten.
• SBB verkent de mogelijkheid van het aanscherpen van het
bpv-protocol, naar aanleiding van toezegging aan het lid Van den
Berge.
• SBB adviseert eind dit jaar over de mogelijkheid van erkenning
als inclusief leerbedrijf, naar aanleiding van de toezegging aan
het lid Van den Hul.
• Ingrado, SBB en MBO raad inventariseren de opbrengsten uit de
pilots Kwint/Ozdil en «Transitieroute» om te komen tot een
aanpak van een sluitende aanpak in de overgang van mbo naar
de arbeidsmarkt.
• Aanpak Breed Offensief door SZW voor de positie van mensen
met een beperking op de arbeidsmarkt.
1. Evaluatie passend onderwijs: knelpunten en reactie
1.1 Hoofdpunten uit de evaluatie
De evaluatie benadrukt dat in de mbo-sector de boodschap centraal staat
dat studenten niet geweigerd mogen worden en dat zij recht hebben op
passend onderwijs en ondersteuning. Dit hangt niet alleen samen met de
Wet passend onderwijs, maar ook met het toelatingsrecht, de Wet gelijke
behandeling handicap of chronische ziekte (Wgbh/cz), het VN-verdrag
inzake de rechten van personen met een handicap en de aanpak van
voortijdig schoolverlaten. Op grond van de Wgbh/cz mogen scholen
mensen met een handicap of chronische ziekte niet anders behandelen
dan anderen in een vergelijkbare situatie. Scholen zijn ook verplicht
aanpassingen door te voeren naar de behoefte van studenten met een
handicap of chronische ziekte, tenzij dat een onevenredige belasting voor
de school vormt. Zie bijlage 1 voor een overzicht van het wettelijk kader
rondom passend onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389

3

Volgens de evaluatie zijn studenten met extra ondersteuning gemiddeld
tevreden over de afspraken en de ondersteuning die zij krijgen.
Mbo-scholen helpen hen in het onderwijs, geven ze meer zelfvertrouwen
en verminderen stress.4 Tegelijkertijd blijkt dat de spreiding bij de
antwoorden hoog is. Dit betekent dat de tevredenheid van mbo-studenten
nogal verschilt. Ook ander onderzoek laat dit zien. Zo blijkt bijvoorbeeld
uit de recente JOB-monitor dat van studenten met een beperking,
leerprobleem of blijvende ziekte 31% aangeeft positief en 37% neutraal te
zijn over de geboden hulpmiddelen en aanpassingen.
Opleidingsteams van verschillende mbo-scholen maken melding van een
toename van het aantal studenten met een ondersteuningsbehoefte en de
complexiteit daarvan.5 De evaluatie geeft echter aan dat hiervoor geen
empirisch bewijs bestaat.
Het overhevelen van de leerlinggebonden financiering naar de lumpsum
heeft mbo-scholen meer ruimte gegeven om de ondersteuning naar eigen
inzicht vorm te geven. Mbo-scholen zijn zelf positief over de dekking van
hun ondersteuningsaanbod. De meerderheid geeft aan een dekkend
aanbod te hebben (71%), vindt dat het aanbod goed wordt benut (80%) en
ook dat er voldoende expertise is om de extra ondersteuning uit te voeren
(80%).6
Uit de evaluatie komt ook een aantal verbeterpunten naar voren,
waaronder:
• Het verbeteren van de intake van aspirant-studenten en betrokkenheid
van ouders;
• Het verder professionaliseren van ondersteuning door onderwijsteams;
• Het werken aan een betere samenwerking van onderwijs met
jeugdhulp en volwassenenzorg;
• Het verbeteren van begeleiding bij stages en eerste stappen op de
arbeidsmarkt.
Deze verbeterpunten bespreek ik hieronder. Daarbij zet ik ook uiteen welke
acties de partners en ik nemen om deze zo goed mogelijk te verhelpen.
Deze acties vormen de verbeteragenda «Passend middelbaar beroepsonderwijs».
1.2 Verbeteren intake van aspirant-studenten en betrokkenheid van
ouders
De intake en toelating bij mbo-scholen verlopen meestal goed. Zowel in
de eerste als in de tweede meting van de monitor passend onderwijs mbo
melden de mbo-scholen zelf dat weigering niet of sporadisch voorkomt.
Een kwart van de opleidingsmanagers geeft aan dat hun team studenten
4

Er is in een van de deelonderzoeken door ruim tweeduizend studenten met een ondersteuningsbehoefte een vragenlijst ingevuld. Er zijn vier thema’s onderscheiden die betrekking
hebben op aspecten van studentenzorg, namelijk: tevredenheid over communicatie en
informatievoorziening, tevredenheid over het welbevinden in de school, tevredenheid over de
feitelijke ondersteuning en tevredenheid over het schoolkeuzeproces. De tevredenheid per
aspect is uitgedrukt in een vijfpuntschaal. NRO, 2017, Ervaren bureaucratie en tevredenheid
passend onderwijs, Den Haag.
5
Deze uitkomsten zijn gebaseerd op een enquête onder opleidingsmanagers en zorgcoördinatoren. Opleidingsmanagers van 272 opleidingen en zorgcoördinatoren van 218 opleidingen zijn
uitgenodigd de vragenlijst in te vullen. Samen vertegenwoordigden zij 290 unieke opleidingen.
6
Het betreft hier uitkomsten op basis van een enquête onder contactpersonen van mbo-scholen.
In veel gevallen betreft het de manager of het hoofd van de tweedelijns ondersteuning, bij een
aantal instellingen aangevuld met andere contactpersonen voor de blokken organisatie en/of
ervaringen in de uitvoering. Ook in het vervolg van deze brief zijn, tenzij anders aangegeven,
de uitkomsten van de evaluatie gebaseerd op onderzoek onder de contactpersonen van
mbo-scholen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389

4

met een extra ondersteuningsbehoefte weleens doorverwijst naar andere
opleidingen. Het gaat daarbij volgens de opleidingsmanagers meestal om
kleine aantallen: een tot drie keer per jaar. Daar tegenover nemen
onderwijsteams ongeveer in gelijke mate van elders doorverwezen
studenten aan.
In de intake wordt vooral geworsteld met het beeld van docenten over de
mate van geschiktheid van de student om uiteindelijk het beroep
waarvoor wordt opgeleid uit te kunnen oefenen op de arbeidsmarkt. De
wet biedt echter behoudens enkele opleidingen geen mogelijkheid om
toelating hiervan af te laten hangen. Onderwijsteams geven echter vanuit
hun ervaring aan dat een keuze voor een bepaalde opleiding soms niet
verstandig is. Zij doen dit vooral om studenten te behoeden voor een
negatieve leerervaring of teleurstelling dat ze geen baan kunnen vinden.
Voorop staat uiteraard dat ongelijke behandeling en discriminatie niet
toegestaan zijn. Dit geldt zowel voor de toelating tot een mbo-opleiding
als voor het vinden van een stage of baan: afwijzingen horen er op de
arbeidsmarkt soms bij, maar dit mag nimmer het gevolg zijn van
discriminatie.
Verder zeggen veruit de meeste mbo-scholen (90%) dat ze ouders van
minderjarige studenten betrekken bij afspraken over extra ondersteuning
(voor meerderjarige studenten geldt dat voor 42%). Ouders voelen zich
goed geïnformeerd over het ondersteuningsaanbod van de school, maar
weten meestal niet hoe het ondersteuningsprofiel eruitziet.7
Reactie
Passend onderwijs begint met een zorgvuldige intake. Hoewel de intake
dus meestal goed verloopt, blijf ik – met de VO-raad en MBO Raad –
nieuwe studenten die meer ondersteuning nodig hebben op het hart
drukken dat ze zich uiterlijk 1 april aanmelden. Dan is er tijd voor een
grondige intake en kan de ondersteuning op tijd worden geregeld. Voor
de vo-scholen en mbo-scholen hebben het Steunpunt Passend Onderwijs
PO-VO en de MBO Raad een nieuwe handreiking opgesteld voor een
goede overgang naar het mbo. En op www.mbotoegankelijk.nl staat welke
rechten en plichten gelden voor mbo-scholen en mbo-studenten met een
extra ondersteuningsvraag. De site linkt direct naar het ondersteuningsaanbod van elke school. Verder bieden de Onderwijs(zorg)consulenten
gratis begeleiding, bemiddeling en advies wanneer studenten, ouders en
de mbo-school er niet in slagen voor een student geschikt onderwijs te
vinden. De intake is vanzelfsprekend onderwerp van de lopende evaluatie
en monitoring wet vroegtijdige aanmelddatum en toelatingsrecht mbo. De
uitkomsten voor wat betreft de intake en toelating van studenten met een
ondersteuningsbehoefte bespreek ik graag met de partners van de
verbeteragenda.
Uiteraard stopt dit proces niet na de intake. Met het wetsvoorstel
verbetering rechtsbescherming mbo-studenten ben ik voornemens om de
verplichtingen uit de Wet gelijke behandeling handicap of chronische
ziekte (Wgbh/cz) in de WEB te verankeren. Het wetsvoorstel ligt
momenteel voor advies bij de Raad van State en zal ik u dit najaar
aanbieden. Met dit wetsvoorstel krijgen scholen de verplichting om de
schriftelijke ondersteuningsafspraken die zij met studenten met een
beperking moeten maken minimaal jaarlijks gezamenlijk (dus school met
student) te evalueren. De Onderwijsinspectie ziet toe op het feit dat er
afspraken worden gemaakt met deze studenten met een ondersteunings7

Dit volgt uit interviews met ouders in de casestudies bij 5 mbo-scholen (als onderdeel van de
evaluatie passend onderwijs in het mbo).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389

5

behoefte en het feit dat deze afspraken worden geëvalueerd. Door de
verplichting om schriftelijke ondersteuningsafspraken vóór inschrijving te
maken is invulling gegeven aan dezelfde onderliggende gedachte als die
achter het hoorrecht voor leerlingen, waarvan het voornemen is om dat in
het funderend onderwijs steviger te verankeren.
Eind dit jaar wordt een onderzoek afgerond hoe de Wet educatie en
beroepsonderwijs (WEB) en de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW) aangepast kunnen worden. Bedoeling van
de aanpassing is dat studenten met een functiebeperking, een chronische
ziekte of een mantelzorgtaak via de Onderwijs- en Examenregeling (OER)
geïnformeerd moeten worden over mogelijkheden voor aanpassingen in
het onderwijsprogramma, de examens en het ondersteuningsaanbod.
Hiermee voer ik de motie van de leden Kuik en Westerveld uit.8
Met het JOB, JongPIT, Ouders en Onderwijs, AOB, BVMBO, gemeenten in
het kader van de jeugdzorg en de MBO Raad maak ik afspraken hoe we de
werking van het ondersteuningsprofiel van mbo-scholen kunnen
verbeteren. Zo’n profiel is namelijk voor het keuzeproces van aspirantstudenten van groot belang, want het maakt duidelijk op welke ondersteuning studenten en ouders kunnen rekenen. 90% van de mbo-scholen
heeft er één.
De motie van de leden Van Meenen en Westerveld verzoekt of ik met
Dedicon wil verkennen of studenten met dyslexie of een ernstige
motorische beperking een verzoek kunnen indienen bij Dedicon om
lesmateriaal aan te laten passen. De taak van Dedicon zou hiervoor
moeten worden uitgebreid.9 In reactie op deze motie geef ik aan dat het
de verantwoordelijkheid is van mbo-scholen om te zorgen voor passend
onderwijsaanbod, er sprake is van een vrije markt met betrekking tot
lesmateriaal en ik derhalve niet voornemens ben om de taak van Dedicon
uit te breiden.
1.3 Het verder professionaliseren van ondersteuning door
onderwijsteams
Hoewel studenten gemiddeld genomen positief zijn over de ontvangen
ondersteuning, is de spreiding in oordelen groot, zo blijkt uit de evaluatie.
Ook blijkt dat studenten zelden extra individuele ondersteuning krijgen in
de klas. Daardoor hebben ze minder contact met hun groepsgenoten, en
helpt de ondersteuning ze niet om hun gedrag aan te passen aan
medestudenten of de docent. Ook is de eigen docent of mentor minder
betrokken bij de ondersteuning, terwijl de studenten aangeven dat dat hen
wel zou kunnen helpen. Uit onderzoek van Ieder(in) in 2019 blijkt dat meer
dan de helft van de studenten met een beperking in het mbo last heeft van
het onbegrip van hun medestudenten en docenten.
De teammanagers zijn overwegend tevreden over de expertise binnen
hun team, maar de zorgcoördinatoren benoemen juist tekorten in kennis
en bekwaamheid bij docenten. Onder expertise kan bijvoorbeeld worden
verstaan het kunnen differentiëren, gesprekstechnieken hanteren en
noodzaak van ondersteuning herkennen.
Als gevolg van de Corona-crisis is duidelijk geworden dat studenten met
een ondersteuningsbehoefte soms baat hebben bij onderwijs op afstand.
Verdere professionalisering van onderwijsteams is hiervoor wenselijk.

8
9

Kamerstuk 31 524, nr. 425.
Kamerstuk 34 638, nr. 5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389

6

Reactie
Het mag niet van de kwaliteit van het onderwijsteam afhangen of een
student de juiste ondersteuningsbehoefte krijgt. Het is daarom van groot
belang dat blijvend wordt ingezet op professionalisering, zodat studenten
kunnen rekenen op passende ondersteuning. Uit de evaluatie passend
onderwijs blijkt immers ook hoe tevredener teams zijn over het professionaliseringsbeleid, hoe hoger zij hun competenties inschatten en hoe beter
zij – naar eigen zeggen – in staat zijn goede basisondersteuning te bieden.
Van mbo-scholen wordt verwacht hier nog meer werk dan nu van te
maken. Binnen de lumpsum zijn middelen beschikbaar voor passend
onderwijs. Mbo-scholen krijgen extra budget uit de kwaliteitsafspraken
voor maatregelen voor «Jongeren in een kwetsbare positie». Dat geld
kunnen ze ook inzetten voor professionalisering. Begin 2021 is het
onderzoek naar toereikendheid van de bekostiging afgerond. In dit
onderzoek zal ook de opdracht voor het mbo tot passend onderwijs
worden betrokken.
De verschillen tussen onderwijsteams kunnen ook samenhang hebben
met de onduidelijkheid die teams ervaren bij de norm van passende
ondersteuning zoals die in de Wet gelijke behandeling op grond van
handicap of chronische ziekte (Wghb/cz) is vastgelegd. Ik zal het NRO
vragen om op basis van onderzoek beter zicht te geven op wat wel en niet
goed werkt bij het verzorgen van passende ondersteuning door opleidingsteams. Opleidingsteams zullen hierbij nauw worden betrokken. De
lessen van dit onderzoek worden breed verspreid.
Om meer houvast te geven zal het Kennispunt MBO Passend Onderwijs
een lerend netwerk van scholen en zorgpartners opzetten over hoe om te
gaan met de «open norm» van passend onderwijs. Onderdelen van het
lerend netwerk zijn het ondersteunen van teams in het gesprek over
invulling geven aan de wettelijke verplichting tot ondersteuning, tenzij het
de school onevenredig belast. Het verlenen van medische zorg of
jeugdhulp valt in ieder geval niet onder de verplichting van scholen.
Vanzelfsprekend zijn mbo-scholen samen met zorgpartijen wel verantwoordelijk voor het goed organiseren van passende ondersteuning. Op
basis van de uitkomsten van dit netwerk zal het Kennispunt MBO Passend
Onderwijs de open norm voor passend onderwijs concretiseren in een
servicedocument voor het mbo waaronder ook de afbakening met inzet
van zorg op de school. Bij de uitwerking van dit servicedocument worden
alle bij deze verbeteragenda betrokken partners betrokken. Van belang is
om hierbij uit te gaan van de goede voorbeelden («Het kan dus wel») en
deze uit te werken («Hoe dan?»). OCW verstrekt het Kennispunt MBO
Passend onderwijs van MBO Diensten subsidie om de uitwerking van het
servicedocument in samenwerking met betrokken partners ter hand te
nemen.
De studenten aan de lerarenopleiding behoren gericht te kunnen werken
aan hun kennis over passend onderwijs. Eind dit jaar volgt het eerste
advies van de commissie onderwijsbevoegdheden. Dit zal naar
verwachting doorwerken op vormgeving en inhoud van de lerarenopleidingen. In het traject Samen Opleiden en Professionaliseren, waarin de
PO-Raad, VO-raad, de MBO Raad en de lerarenopleidingen samenwerken,
wordt verkend hoe het aanbod van opleidingsscholen met meer aandacht
voor passend onderwijs kan worden uitgebreid, conform het advies van
de Onderwijsraad.10
10

De Onderwijsraad beveelt in het advies «Steeds inclusiever» aan om deelnemers aan initiële
lerarenopleidingen volop stage te laten lopen in settings die inclusiever onderwijs nastreven.
Zo kunnen leraren in opleiding de geleerde theorie verbinden met de praktijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389

7

Om onderwijs op afstand nog verder te professionaliseren gaat de
mbo-sector aan de slag met de digitaliseringsagenda die door
bestuurders van mbo-scholen is opgesteld. Afstandsonderwijs voor de
doelgroep van passend onderwijs vraagt om maatwerk. Van mbo-scholen
wordt gevraagd zich goed rekenschap te geven van de wensen en
voorkeuren van de doelgroep. Het centrale punt voor informatie,
voorbeelden en ondersteuning is www.lesopafstand.nl. Binnen de
wettelijke kaders voor het mbo bestaat ruimte voor afstandsonderwijs. Zo
kan afstandsonderwijs meetellen als begeleide onderwijstijd, mits er
directe interactie is met de student. De docent moet, bijvoorbeeld in een
webinar, het leerproces kunnen sturen met interventies en er moet
directe, actieve begeleiding zijn. Vanzelfsprekend kan de student bij
bijvoorbeeld de mentor of het klachtenloket van de school terecht als er
zich knelpunten voordoen.
1.4 Werken aan een betere samenwerking van onderwijs met jeugdhulp
en volwassenenzorg
Veel mbo-scholen vinden dat de samenwerking met jeugdhulp, zorg en de
volwassen GGZ beter kan. 47% van de mbo-scholen is tevreden over de
samenwerking met aanbieders van jeugdhulp. En 41% is ook tevreden
over samenwerking met aanbieders in de geestelijke gezondheidszorg
voor volwassenen (GGZ). Ongeveer de helft van de zorgcoördinatoren is
tevreden over de samenwerking als het gaat om het gebruik maken van
elkaars deskundigheid (52% is tevreden), de bereikbaarheid (47%) en korte
lijnen (45%). Op veel andere aspecten zijn de meesten niet of deels
tevreden. Het vaakst zijn ze ontevreden over de wachtlijsten voor
jeugdhulp. Ook de leeftijdsgrens daarvoor (18 jaar) zien ze als knelpunt
omdat er dan tijdig een overgang naar andere vormen van hulp georganiseerd moet worden.11
De knelpunten bij de samenwerking tussen onderwijs en zorg laten zich
ook zien in de problematiek van thuiszitters in het mbo. Thuiszitters zijn
leer- en kwalificatieplichtige studenten (tot 18 jaar) die al dan niet
ingeschreven staan bij een onderwijsinstelling en langdurig geen
onderwijs volgen. Ook leer- of kwalificatieplichtige leerlingen die niet
ingeschreven staan op een school en geen vrijstelling van de
Leerplichtwet hebben, vallen onder de definitie van thuiszitter (absoluut
verzuim). Navraag onder opleidingsmanagers leidt tot een ruwe schatting
van het aantal thuiszitters in het hele mbo van tussen de 2.000 en 2.600.12
Reactie
Ik onderschrijf het belang van een goede samenwerking met jeugdhulp en
zorg waaronder de volwassen-GGZ. Daarom is het verheugend dat er
goede voorbeelden zijn van samenwerking tussen onderwijs en zorg.
Zoals in Friesland waar het Friesland College studenten rechtstreekse,
laagdrempelige toegang biedt tot hulpverleners inzet als preventief
middel voor schooluitval. Een team van hulpverleners uit diverse
disciplines is dagelijks aanwezig op school en in de klas om studenten en
docenten te ondersteunen wanneer daar behoefte aan is. Deze werkwijze
11
12

NRO, 2019, Passend onderwijs in het mbo, derde meting, Den Haag.
Het officiële aantal thuiszitters in het mbo is 565. Bij de opgave door opleidingsmanagers van
het aantal thuiszitters zijn mogelijk ook studenten ouder dan 18 jaar meegeteld. Voorts is er
mogelijk ook een groep studenten voor wie het in het geheel niet tot een inschrijving is
gekomen en thuis zitten (absoluut verzuim). En tot slot er is ook sprake van geoorloofd
verzuim. Volgens de opleidingsmanagers volgt ongeveer 60% van de thuiszitters geen
opleiding omdat zij te maken hebben met zware en complexe problemen, zoals angstproblemen en -stoornissen, zware psychische problemen, gedragsproblemen of sociaalemotionele problemen in combinatie met problemen in de thuissituatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389

8

leidt tot minder voortijdig schoolverlaters en minder doorverwijzingen
naar externe zorg. Ook andere scholen kennen een vergelijkbare manier
van werken. De MBO raad maakt onderdeel uit van de bestuurlijke coalitie
onderwijs, zorg, jeugd die in de aanpak Met Andere Ogen actief kennis en
praktijkvoorbeelden delen. Ik zal het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO) in aanvulling hierop vragen om in 2021 en 2022 onderzoek
te doen naar de geleerde lessen van deze praktijkvoorbeelden met als
doel deze lessen verder te verspreiden. De lessen uit eerder onderzoek
van het Nederlands Jeugdinstituut (NJI) en de MBO Raad betrek ik
daarbij. Dat geldt ook voor de analyse van de Commissie Kwaliteitsafspraken MBO (CKMBO) van de kwaliteitsagenda’s van scholen.13
Samenwerking tussen onderwijs en zorg start met een gezamenlijke visie.
Het is van belang dat onderwijs en zorg elkaar aan de voorkant goed
weten te vinden. In praktijk is dat nog niet altijd het geval waar het het Op
Overeenstemming Gericht Overleg (OOGO) tussen gemeenten en
samenwerkingsverbanden passend onderwijs voor het voortgezet
onderwijs (vo) betreft.14 Daarom kijk ik of het nodig is om beter te borgen
dat er afstemming plaatsvindt over het jeugdplan met de mbo-school.15
Ook bij een gezamenlijke visie kunnen zich knelpunten voordoen in de
praktijk. Daarom wordt voor het funderend onderwijs een wetsvoorstel
voorbereid dat verplicht tot een doorbraakaanpakopdat jongeren naar
school kunnen, waar nodig met de juiste ondersteuning, onder meer
vanuit jeugdhulp. Ik verken of het zinvol is dat het mbo daarbij aansluit of
dat dit sluitstuk ook op een andere manier gerealiseerd kan worden. 16
Deze versterkte doorzettingsmacht is een aanvulling op het wetsvoorstel
Aanpak meervoudige problematiek sociaal domein (Wams), dat moet
leiden tot snellere en meer gecoördineerde hulp voor mensen in een
kwetsbare positie, waaronder mbo-studenten. Het onderwijsdomein is in
het wetsvoorstel benoemd als aangrenzend domein (net als zorg, justitie
en veiligheid, wonen), wat kan zorgen voor een betere samenwerking
tussen gemeente en het onderwijs. Knelpunten met betrekking tot privacy
zouden zo tot het verleden moeten behoren. Het wetsvoorstel gaat dit
najaar naar de Raad van State.
Sociaal Werk Nederland als brancheorganisatie voor sociaal werk kan ook
een goede rol spelen. De leden hebben als doel om het welzijn van onder
meer jongeren te verbeteren door bijvoorbeeld de inzet van jongerenwerkers op scholen en te zorgen voor goede toegang tot bijvoorbeeld de
Jeugdwet of de WMO. Sociaal Werk Nederland bouwt aan een sterke
sociale infrastructuur in buurten via onder meer laagdrempelige
aanspreekpunten met en voor bewoners, het bevorderen van sociale
contacten en netwerken en het faciliteren van bewonersinitiatieven.

13

Kamerstuk 31 511, nr. 38.
Per 1 januari 2019 zijn mbo-scholen wettelijk verplicht aan te sluiten bij het OOGO tussen
gemeenten en samenwerkingsverbanden passend onderwijs voor het voortgezet onderwijs
(vo) in de regio van het samenwerkingsverband waar de scholen één of meer vestigingen
hebben. Op hun beurt hebben die samenwerkingsverbanden vo de taak om mbo-scholen uit
te nodigen voor dit overleg. En de gemeenten zijn verplicht het jeugdplan uit de Jeugdwet af
te stemmen in het OOGO.
15
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor jeugdhulp en (op basis van de Jeugdwet) treedt de
gemeente zo nodig in overleg met de mbo-school over individuele ondersteuning. Andere
zorgpartners zoals zorgverzekeraars komen in beeld bij de volwassenenzorg en GGZ.
16
Op basis van de huidige wet sluiten mbo-scholen aan bij het op overeenstemming gerichte
overleg (OOGO) tussen gemeenten en samenwerkingsverbanden passend onderwijs. Het doel
hiervan is om tot een samenhangend ondersteuningsaanbod in de regio te komen.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389

9

Vanuit het programma Zorg voor de Jeugd van het Ministerie van VWS en
veldpartijen ondersteunt het Ondersteuningsteam Zorg voor Jeugd (OZJ)
diverse regio’s bij het analyseren en aanpakken van schadelijke wachttijden.
Zoals uit de evaluatie blijkt, laten de knelpunten bij de samenwerking
tussen onderwijs en zorg zich ook zien in de problematiek van thuiszitters
in het mbo. Dit najaar zal ik u samen met de Minister van Basisonderwijs,
Voortgezet Onderwijs en Media informeren over de thuiszittersaanpak. De
aanpak van thuiszitters in het mbo verdient namelijk meer aandacht. Ik wil
hierbij zoveel mogelijk aansluiten bij de bestaande aanpak van voortijdig
schoolverlaten. RMC-regio’s zijn verplicht om voor 30 september 2020 hun
regionale programma vsv voor de periode 2020–2024 bij OCW ingediend
te hebben. In samenspraak met Ingrado en de accountmanagers van OCW
zullen we de partners in RMC-regio’s erop wijzen dat bij de uitvoering van
het programma gevraagd worden voldoende aandacht te besteden aan
thuiszitters én het voorkomen van thuiszitters door inzet op geoorloofd
verzuim.
1.5 Verbeteren begeleiding bij stages en eerste stappen op de
arbeidsmarkt
60% van de mbo-scholen vindt dat de basisondersteuning ook de
ondersteuning tijdens de stage (beroepspraktijkvorming) moet omvatten
en nog eens 25% vindt dat dit gedeeltelijk moet. Sommige studenten
kunnen als gevolg van het beperkter opvatten van verplichting tot
ondersteuning vastlopen tijdens hun stage.
Uit de evaluatie van de Participatiewet door het SCP blijkt dat van de
werkgevers 61% aangeeft bereid te zijn iemand uit de doelgroep van de
Participatiewet te plaatsen, 59% verricht ook inspanningen daartoe en
19% komt tot concrete plannen. Minder dan een kwart daarvan weet de
plannen ook te realiseren. Veel werkgevers zijn niet bekend met subsidieregelingen voor het in dienst nemen van mensen met een beperking.
Reactie
Het is van het allergrootste belang dat ook studenten met een ondersteuningsbehoefte – met succes – stage kunnen lopen. Stage is een
volwaardig deel van de opleiding, dus de ondersteuning moet ook tijdens
stage passend zijn. Dat maar 60% van de mbo-scholen dit onderschrijft,
laat zien dat hier nog een verbetering nodig is. Zeker voor de doelgroep
van passend onderwijs zal het als gevolg van de Corona-crisis nog
ingewikkelder worden om een goede stage te vinden. Vanwege deze crisis
heeft de Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven
(SBB) op mijn verzoek een actieplan opgesteld om stages en leerbanen te
behouden. Bij de uitwerking ervan heb ik SBB gevraagd extra aandacht te
besteden aan jongeren in een kwetsbare positie. Ook heb ik extra
middelen vrijgemaakt voor de regeling praktijkleren om leerbedrijven die
geraakt zijn door de Corona-crisis extra te ondersteunen.
De SBB onderzoekt verder hoe passende stages gemakkelijker gevonden
kunnen worden op stagemarkt.nl. In dit kader komt SBB ook met een
advies over hoe leerbedrijven hun inclusiviteit beter zichtbaar kunnen
maken voor studenten en over hoe inclusiviteit mee kan wegen bij de
erkenning van leerbedrijven. Het advies verwacht ik eind dit jaar.
Na het vinden van een stageplek biedt een zorgvuldige matching tussen
school en leerbedrijf grote kansen voor het welslagen van de stage. De
school kent de student en heeft de ondersteuningsbehoefte veelal in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389

10

beeld. Zorgvuldige matching biedt de praktijkopleider de gelegenheid
vragen te stellen, verwachtingen af te stemmen en voorafgaand aan de
stage de nodige ondersteuning op te zetten. Warme matching kan onder
meer aangemoedigd worden bij het aandacht vragen voor het opnemen
van de beroepspraktijkvorming in de basisondersteuning van scholen.
Daarnaast ondersteunt de SBB praktijkopleiders van leerbedrijven, met
een tipkaart, uitwisseling van goede voorbeelden en scholing voor
praktijkopleiders. SBB zal leerbedrijven wijzen op de mogelijkheid om
voorzieningen bij het UWV aan te vragen, zoals een schrijf- of
gebarentolk, orthopedische werkschoenen of een aangepaste auto. SBB
overlegt met de MBO Raad, MKB-Nederland, VNO-NCW, JOB en OCW
over de aanscherping van het protocol voor de beroepspraktijkvorming.
Dit naar aanleiding van mijn toezegging tijdens het AO MBO van 4 juni
aan Kamerlid Van den Berge (GroenLinks), over de mogelijkheid van een
richtlijn waaraan stagebegeleiding minimaal moet voldoen.
Naar aanleiding van de nader gewijzigde motie van het lid Kwint c.s.17
heb ik SBB gevraagd ervoor te zorgen dat er bij geconstateerde discriminatie die leidt tot het intrekken van de erkenning van een bedrijf als
leerbedrijf, altijd een discriminatieklacht ingediend wordt bij het College
voor de Rechten van de Mens en aangifte wordt gedaan.
Om de overstap naar de arbeidsmarkt te vergemakkelijken lopen er naar
aanleiding van de gewijzigde motie van de leden Kwint en Özdil regionale
pilots met nazorg na diplomering18. Ook wordt in regio’s geëxperimenteerd met de zogenaamde Transitieroute. De Transitieroute is een
individueel, doorlopend traject, dat een jaar voor het einde van de
mbo-opleiding start en doorloopt tot een jaar na het afronden van de
opleiding. Onder meer Ingrado, SBB en MBO raad inventariseren de
opbrengsten uit de pilots Kwint en Ozdil en de Transitieroute om te komen
tot een aanpak van een sluitende aanpak in de overgang van mbo naar de
arbeidsmarkt. Eind dit jaar volgt de eindrapportage. Het eventueel
wettelijk vastleggen van een nazorgverplichting is aan een volgend
kabinet.
In het derde steun- en herstelpakket van het kabinet wordt ingezet op
extra begeleiding en nazorg voor studenten, vooral in de overstap van
school naar werk. Er wordt voorzien in extra middelen om te voorkomen
dat kwetsbare schoolverlaters werkloos worden en blijven door hen te
begeleiden naar vervolgonderwijs dan wel werk. Deze aanpak is in lijn
met (de kabinetsreactie op) het IBO Jongeren met een afstand tot de
arbeidsmarkt.
Om de positie van mensen met een beperking op de arbeidsmarkt te
verbeteren, heeft het Ministerie van SZW de aanpak Breed Offensief
gestart. Onderdelen van de aanpak zijn het vereenvoudigen van de
loonkostensubsidie en de mogelijkheid voor werkzoekenden, werknemers
en (kandidaat-)werkgevers om ondersteuning op maat aan te vragen bij
de gemeente. Die zorgt voor een breed aanbod van ondersteuning. Er
lopen ook pilots praktijkleren voor werkzoekenden die nog geen startkwalificatie hebben en voor wie een volledig mbo-diploma of mbo-certificaat
een brug te ver is. Met de pilots verkennen we of een praktijkleerroute op
maat de overgang naar werk kan versoepelen en de kans op duurzaam
werk kan vergroten.

17
18

Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 199.
Kamerstuk 34 775 VIII, nr. 120.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389

11

Tot slot krijgen gemeenten uit het Europees Sociaal Fonds Plus (ESF+)
extra geld voor ondersteuning van werkzoekenden in een kwetsbare
positie, waaronder gediplomeerden met een ondersteuningsbehoefte.
Najaar 2020 volgt er meer duidelijkheid over de inzet van de ESF+-geld.
2. Advies Onderwijsraad: voer een zorgplicht in mbo in
In het advies «Steeds inclusiever» stelt de Onderwijsraad dat het
toelatingsrecht, de onderwijsovereenkomst en het ondersteuningsprofiel
onvoldoende zijn om inclusiever onderwijs in het mbo te borgen. De raad
stelt daarom voor een zorgplicht voor het mbo in te voeren, met vier
voordelen:
1. De zorgplicht maakt duidelijk welke ondersteuning de opleiding biedt
aan studenten met een beperking, en aan medestudenten, leraren en
ouders.
2. De zorgplicht legt vast dat scholen zich moeten inspannen om zorg te
organiseren met de ketenpartners.
3. Er wordt vastgelegd dat scholen zich extra in dienen te spannen voor
loopbaanondersteuning en -toerusting. Dit betreft toeleiding naar een
vervolgopleiding of de arbeidsmarkt, en eventuele teruggeleiding naar
de opleiding vanuit speciale zorg-onderwijsvoorzieningen.
4. Er wordt vastgelegd dat scholen zich moeten inspannen voor
gezamenlijk onderwijs van studenten met en zonder een beperking.
Reactie
De doelstellingen die de Onderwijsraad beoogt met het wettelijk
vastleggen van de zorgplicht onderschrijf ik. Ik ben echter van mening dat
ik met een bij het mbo beter passend instrumentarium dezelfde doelen
kan bereiken. Het mbo heeft nu al een zorgplicht voor passend onderwijs
op basis van de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of
chronische ziekte (Wgbh/cz). Zoals het advies van de Onderwijsraad al
aangeeft, hebben scholen verder nu al de verplichting om een ondersteuningsprofiel te maken en individuele afspraken over extra ondersteuning
vast te leggen in (een bijlage bij) de onderwijsovereenkomst. Deze
bestaande (zorg)plichten wil ik op de volgende manieren verbeteren en
aanvullen.
• In reactie op het duidelijker maken op welke ondersteuning onder
meer studenten kunnen rekenen, werk ik samen met partners aan het
verbeteren van het ondersteuningsprofiel. Ook werk ik zoals gezegd
aan het wetsvoorstel verbetering rechtsbescherming mbo-studenten.
Daarmee veranker ik in de WEB verdere randvoorwaarden om te
kunnen voldoen aan de zorgplicht voor passend onderwijs op basis
van de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische
ziekte (Wgbh/cz) vast.
• In reactie op het organiseren van zorg met de ketenpartners, verwijs ik
naar voorgenomen maatregelen in paragraaf 2.3 van deze brief, zoals
wetsvoorstel Aanpak meervoudige problematiek sociaal domein
(Wams).
• In reactie op het toeleiden naar een vervolgopleiding of de arbeidsmarkt, verwijs ik naar mijn maatregelen in paragraaf 2.4, waarin ik
onder meer pilots uitvoer naar het begeleiden van gediplomeerden op
de arbeidsmarkt.
• In reactie op het zoveel mogelijk verzorgen van gezamenlijk onderwijs
aan studenten met en zonder ondersteuningsbehoefte, geef ik aan dat
alle studenten gezamenlijk onderwijs volgen, dit in tegenstelling tot
het funderend onderwijs dat (voortgezet) speciaal onderwijs kent.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389

12

3. Tot slot
In het mbo gaat veel goed bij het bieden van passend onderwijs. Dat is
een compliment aan alle professionals die betrokken zijn bij het
middelbaar beroepsonderwijs. Er is ook verbetering mogelijk en nodig.
Vandaar dat de partners en ik de bovenstaande acties ondernemen om
knelpunten aan te pakken, als onderdeel van de Verbeteragenda passend
middelbaar beroepsonderwijs 2020–2025. Het Nationaal Regieorgaan
Onderwijsonderzoek (NRO) vraag ik de ontwikkeling van de ambitie van
passend mbo te monitoren. Ik zal u jaarlijks van de resultaten op de
hoogte houden in een voortgangsbrief.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389

13

Bijlage 1

– Wettelijke aspecten van passend onderwijs
Op basis van de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of
chronische ziekte (Wgbh/cz) mogen scholen mensen met een handicap of
chronische ziekte niet anders behandelen dan anderen in een vergelijkbare situatie. Scholen zijn ook verplicht aanpassingen door te voeren
naar de behoefte van leerlingen met een handicap of chronische ziekte,
tenzij dat een onevenredige belasting voor de school vormt.
In aanvulling op de Wgbh/cz is die inclusie ook vastgelegd in het
internationaal recht. Nederland heeft in 2016 het VN-verdrag inzake
rechten van personen met een handicap geratificeerd. Daarin staat dat
personen met een beperking recht hebben op kwalitatief goed onderwijs
zonder discriminatie en op basis van gelijke kansen.
De Wgbh/cz was in 2014 al van toepassing op het mbo, toen de Wet
passend onderwijs van kracht werd. De wet betekende voor het mbo een
beperkt aantal wijzigingen:
• Afschaffing (net als in het funderend onderwijs) van leerlinggebonden
financiering en toevoeging van de middelen aan de lumpsum.
• Vastleggen van afspraken tussen de student (en bij minderjarigen ook
hun ouders) en de school over de opleiding en extra ondersteuning.
Hiervoor kwam een bijlage bij de onderwijsovereenkomst.
• Verplichting voor mbo-scholen om (net als in het funderend onderwijs)
een schoolondersteuningsprofiel te maken. Daarin geeft de school
informatie over de extra ondersteuning die ze kan bieden.
In de jaren is met de wet- en regelgeving steeds meer op inclusiviteit
gestuurd:
• In 2016 is het toelatingsrecht tot het mbo wettelijk verankerd. Het doel
van de wet is om de overgang naar het mbo goed te laten verlopen en
de positie van de student te versterken. Dit wordt bereikt door betere
(studiekeuze)begeleiding voor en tijdens de overstap, door een vroege
aanmelddatum en door toelatingsrecht.
• Om voortijdig schoolverlaten te voorkomen en te bestrijden, voeren
scholen en gemeenten in elke RMC-regio een regionaal programma
uit. Dit programma omvat maatregelen als intensieve begeleiding bij
jongeren die dreigen uit te vallen, zorg binnen de school en reboundvoorzieningen voor uitgevallen jongeren. Volgens de wet moeten ook
jongeren uit praktijkonderwijs en voortgezet speciaal onderwijs door
de RMC-functie van de gemeente worden gevolgd totdat ze 23 jaar
worden. En elke regio moet het bestuurlijk overleg vsv uitbreiden met
partijen uit de domeinen arbeid en zorg. Daardoor kan elke regio een
sluitend regionaal vangnet vormen, om te voorkomen dat jongeren
maatschappelijke uitvallen.
• Mbo-scholen moeten aansluiten bij het overleg tussen gemeenten en
samenwerkingsverbanden voor passend onderwijs.
• Mbo-scholen voeren maatregelen uit voor het landelijk speerpunt
Jongeren in een kwetsbare positie in de kwaliteitsafspraken. Het gaat
om extra aandacht voor psychische problemen en hulp, snellere inzet
bij verzuim en hulp bij studie- en loopbaankeuze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389

14