Naar een evidence-based
aanpak van radicalisering
en extremisme
Een eerste evaluatie van de gemeentelijke
Versterkingsgelden 2020-2021
Samenvatting
Fook Nederveen, Emma Zürcher, Lana Eekelschot,
Emma Leenders, Iris Leussink en Stijn Hoorens

For more information on this publication, visit www.rand.org/t/RRA1807-1

About RAND Europe
RAND Europe is a not-for-profit research organisation that helps improve policy and
decision making through research and analysis. To learn more about RAND Europe, visit
www.randeurope.org.

Research Integrity
Our mission to help improve policy and decision making through research and analysis is enabled
through our core values of quality and objectivity and our unwavering commitment to the highest level
of integrity and ethical behaviour. To help ensure our research and analysis are rigorous, objective,
and nonpartisan, we subject our research publications to a robust and exacting quality-assurance
process; avoid both the appearance and reality of financial and other conflicts of interest through
staff training, project screening, and a policy of mandatory disclosure; and pursue transparency in our
research engagements through our commitment to the open publication of our research findings and
recommendations, disclosure of the source of funding of published research, and policies to ensure
intellectual independence. For more information, visit www.rand.org/about/principles.

RAND’s publications do not necessarily reflect the opinions of its research clients and sponsors.

Published by the RAND Corporation, Santa Monica, Calif., and Cambridge, UK
© 2022 RAND Corporation
R® is a registered trademark.

Limited Print and Electronic Distribution Rights
This publication and trademark(s) contained herein are protected by law. This representation of
RAND intellectual property is provided for noncommercial use only. Unauthorised posting of this
publication online is prohibited; linking directly to its webpage on rand.org is encouraged.
Permission is required from RAND to reproduce, or reuse in another form, any of its research
products for commercial purposes. For information on reprint and reuse permissions, please visit
www.rand.org/pubs/permissions.

Samenvatting

Ieder jaar verstrekt de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) zogenoemde
Versterkingsgelden aan gemeenten ter ondersteuning van hun activiteiten gericht op het bestrijden en
verzwakken van extremistische bewegingen in Nederland, het voorkomen van nieuwe aanwas en het
tegengaan van radicalisering. Door preventieve maatregelen in het tegengaan van radicalisering,
(gewelddadig) extremisme en terrorisme te intensiveren in die gemeenten waar de problematiek het grootst
is, beoogt het kabinet de lokale aanpak gericht te versterken waar dat het meest nodig is.
Versterkingsgelden kunnen aangevraagd worden door gemeenten binnen een aantal activiteitenclusters:
Cluster A: Analyse van de lokale problematiek met betrekking tot radicalisering of (gewelddadig)
extremisme

Dit cluster omvat onderzoeks- en analyse-activiteiten van actuele kwesties in een gemeente of regio. De
gefinancierde analyses zijn voor verschillende doeleinden ingezet, zoals voor het genereren van nieuwe
kennis of het verdiepen van bestaande kennis. Sommige van deze activiteiten zijn meerjarig en bouwen door
op voorgaande jaren, andere zijn nieuw wanneer er een behoefte ontstaat. Vereist is dat de activiteit een
verdieping betreft van de huidige inzet en dat er aandacht wordt besteed aan de lokale problematiek rondom
radicalisering, extremisme en terrorisme.
Cluster B: Persoonsgerichte aanpak (PGA) van geradicaliseerde personen

Omdat bij processen van radicalisering van individuen vaak meerdere factoren een rol spelen, zal doorgaans
per geval een inschatting moeten worden gemaakt van de interventiebehoefte. De PGA biedt hiertoe
mogelijkheden. Dit is vaak een meerjarig traject. Aanvragen binnen dit cluster zijn daarom vaak ingezet
voor specifieke expertise en duiding, ondersteuning van de casusregie in het Zorg- en Veiligheidshuis, het
opzetten van een signaleringsstructuur, het monitoren van casuïstiek en persoonsgerichte interventies.
Cluster C: Opbouwen, behouden en faciliteren van een netwerk van sleutelfiguren betrokken bij het
signaleren van mogelijke radicalisering

Dit netwerk van sleutelfiguren bestaat uit individuen die nauwe banden onderhouden met formele en
informele netwerken in de gemeenschap. Ze kunnen daardoor verschillende groepen in een gemeente, wijk
of buurt met elkaar verbinden. Door hun maatschappelijke betrokkenheid kunnen ze bovendien
doelgroepen benaderen die soms voor gemeenten en partnerorganisaties lastig te bereiken zijn. Het
opbouwen en onderhouden van deze netwerken is doorgaans een meerjarig traject. Versterkingsgelden zijn
ii

ingezet voor projectleiding, regelmatige contactmomenten, trainingen voor sleutelfiguren en andere
activiteiten die vanuit het netwerk worden opgezet.
Cluster D: Deskundigheidsbevordering en voorlichting

Activiteiten in dit cluster hebben betrekking op deskundigheidsbevordering en voorlichting van personen
en organisaties die betrokken zijn bij de preventie van radicalisering. In 2020 en 2021 is financiering
toegekend voor trainingen via het Rijksopleidingsinstituut tegengaan Radicalisering (ROR), trainingen van
externe aanbieders en bijeenkomsten voor professionals, georganiseerd door de gemeenten. Meestal wordt
geprobeerd om voort te bouwen op de in de voorgaande jaren verworven kennis door middel van
verdiepingstrainingen voor professionals die de basisopleiding reeds hebben voltooid.
Cluster E (in 2020) en clusters E en F (in 2021): Preventie-activiteiten gericht op specifieke kwetsbare
doelgroepen

Preventie-activiteiten zijn gericht op het verhogen van de weerbaarheid van kwetsbare doelgroepen of hun
directe omgeving en het voorkomen of vroegtijdig signaleren van radicalisering. In 2020 was er één
activiteitencluster van preventie-activiteiten waarvoor Versterkingsgelden konden worden aangevraagd. In
2021 is dit cluster echter in tweeën gesplitst. Het eerste daarvan is gericht op preventie-activiteiten voor
radicaliserende personen en de directe omgeving; denk aan begeleiding voor een (alternatief) sociaal
netwerk, toekomstperspectief en familieondersteuning. Het tweede betreft preventie-activiteiten die de
weerbaarheid versterken van specifieke groepen en individuen die mogelijk vatbaar zijn voor radicalisering,
zoals jongerenwerk, de inzet van sociale wijkteams, weerbaarheidstrainingen voor vatbare jongeren,
opvoedondersteuning en voorlichtingsbijeenkomsten voor ouders.
Cluster F (in 2020) en G (in 2021): Evalueren van de activiteiten die zijn verricht in het kader van het
tegengaan van radicalisering, extremisme en terrorisme

Gemeenten kunnen in het kader van de Versterkingsgelden ook een bijdrage aanvragen voor de uitvoering
van evaluaties. Voor activiteiten waarvoor meer dan €100.000,- is toegekend, is een onafhankelijke
effectevaluatie verplicht.
In 2020 en 2021 is er in totaal €7,3 miljoen en €6,6 miljoen euro uitgekeerd aan respectievelijk 18 en 19
gemeenten. In de meeste gevallen dienden deze gemeenten een aanvraag in namens een grotere groep
gemeenten in de regio. De toekende Versterkingsgelden en de bijbehorende aantallen activiteiten per cluster
in de jaren 2020 en 2021 worden getoond in Tabel S-1.

iii

Tabel S-1. Totaal toegekende bedragen per cluster
Aantal 2020

Cluster

Totaal per cluster

Aantal

Totaal per cluster

2020

2021

2021

A) Analyse

20

€670.969

23

€977.896

B) PGA

50

€2.212.366

41

€1.919.989

C) Sleutelfiguren

32

€859.166

34

€1.021.924

D) Deskundigheidsbevordering en
voorlichting

25

€1.198.708

59

€1.093.070

E) Preventie

45

€1.763.369

8

€266.424

F) Preventie

-

-

26

€1.107.189

F&G) Evaluatie

15

€558.806

11

€237.245

187

€7.263.385

202

€6.623.737

Totaal

Dit onderzoek komt voort uit de wens en de ambitie van de Kamer en de regering om beter zicht te krijgen
op de effectiviteit van de Versterkingsgelden en de behoefte om een stap te maken naar een meer evidencebased lokale integrale aanpak van radicalisering, (gewelddadig) extremisme en terrorisme. De centrale vraag
van het onderzoek luidt:
Wat waren de vooraf verwachte effecten van activiteiten gefinancierd door middel van
Versterkingsgelden in 2020-2021, hoe is de uitvoering van deze activiteiten geweest en welke opbrengsten
kunnen worden geïdentificeerd?
De centrale vraag is opgedeeld in een aantal deelvragen. Deze zijn verdeeld in vragen die het karakter hebben
van: een planevaluatie (wat is de coherentie en logica van de activiteiten op papier?); een procesevaluatie (in
hoeverre zijn de activiteiten daadwerkelijk uitgevoerd en hoe?); en een eerste aanzet voor een effectevaluatie
(wat kan er worden gezegd over de opbrengsten van de activiteiten?).
Om de centrale vraagstelling en de deelvragen te beantwoorden, zijn in dit onderzoek verschillende
methodologieën ingezet: bureauonderzoek van aanvragen en toekenningen, een analyse van evaluaties van
gemeentelijke activiteiten die reeds zijn uitgevoerd en semigestructureerde (groeps)interviews. Vanwege het
grote aantal afzonderlijke activiteiten dat is gefinancierd met de Versterkingsgelden in 2020 en 2021 (bijna
400), is er een selectie van 137 activiteiten gemaakt die als casestudies in deze studie zijn geanalyseerd.
Hoofdstuk 2 bevat een uitgebreide toelichting van de methodologische verantwoording.
In dit rapport wordt een eerste aanzet gedaan in de richting van het evalueren van de doeltreffendheid van
de activiteiten. Vanwege de voor dit onderzoek beschikbare gegevens, middelen en methoden kan er echter
nauwelijks sprake zijn van een beoordeling van de causaliteit tussen de activiteiten en eventuele effecten.
Daarom zijn wij terughoudend met het hanteren van de term ‘effectevaluatie’ of beoordeling van de
‘effectiviteit’. Waar mogelijk worden de opbrengsten geïnventariseerd: wat hebben de activiteiten
opgeleverd? Bij het in kaart brengen van de opbrengsten wordt een onderscheid gemaakt tussen resultaten
(een kwantitatieve, meetbare samenvatting van de interventie) en uitkomsten (kwalitatieve veranderingen
iv

die plaatsvinden als gevolg van de interventie). De bevindingen en conclusies van de analyse zijn
geaggregeerd op het niveau van de clusters, zodat algemene lessen kunnen worden getrokken voor de
gemeentelijke aanpak van radicalisering. Naast een eerste aanzet in de richting van het evalueren van de
doeltreffendheid van de activiteiten, wordt er in dit rapport ook een oproep gedaan voor en richting geboden
aan meer toekomstig systematisch effectonderzoek op dit gebied.

De vooraf veronderstelde effecten van de activiteiten gefinancierd met de
Versterkingsgelden
Veel activiteiten zijn gericht op kennisverbetering

Gemeenten richten zich in hun aanvragen voor Versterkingsgelden vaak op kennisverbetering. Door een
verbeterd inzicht in de problematiek rond de doelgroepen en hun drijfveren hopen gemeenten hun aanpak
beter te kunnen laten aansluiten bij deze groepen (met name in de clusters analyse [cluster A] en
deskundigheidsbevordering [cluster D]) en deze inzichten worden ook gebruikt ter ondersteuning van
activiteiten in andere clusters, zoals de PGA (cluster B). Verwacht wordt dat verbeterde inzichten op lange
termijn tot een versterking en een verbetering van vroegsignalering van tekenen van radicalisering en
extremisme leiden, wat de professionals in staat zou moeten stellen om sneller en doelgerichter te handelen.
Enkele gemeenten gebruiken analyses ook om het urgentiebesef onder ketenpartners aan te zwengelen.
Kennisverbetering is soms ook een beoogd resultaat van de inzet van sleutelfiguren (cluster C) en een PGA
(cluster B). Men hoopt namelijk dat toegenomen kennis bij sleutelfiguren leidt tot eerdere identificatie van
mogelijk kwetsbare of radicaliserende individuen. De gedachte achter het hebben van lokale netwerken van
sleutelfiguren is dat door onderlinge uitwisseling van kennis en ervaringen de deskundigheid en
informatiepositie van ambtenaren, bestuurders en sleutelfiguren zelf worden bevorderd. Bovendien zou
daardoor de communicatie tussen de gemeenten, sleutelfiguren en doelgroepen effectiever zijn.
Andere activiteiten zijn veelal gericht op het versterken van weerbaarheid onder kwetsbare groepen

Een tweede veel voorkomende doelstelling van de activiteiten gefinancierd met Versterkingsgelden is het
versterken van de weerbaarheid van kwetsbare groepen en hun omgeving. Zowel de PGA (cluster B) als
preventie-activiteiten (cluster E en F) zijn hierop gericht. De PGA, sleutelfiguren en verschillende preventieactiviteiten gebruiken de inzet van expertise om een vertrouwensband met individuen, kwetsbare groepen
of gemeenschappen te creëren en vervolgens te onderhouden. Verwachte effecten en doelstellingen zijn in
deze context vaak breed geformuleerd en gerelateerd aan het vergroten van weerbaarheid van familie en
individu, het wegnemen van een voedingsbodem voor radicalisering en extremisme, maatschappelijke
ondersteuning en sociale activiteiten die de terugkeer in de samenleving faciliteren. In 2020 en 2021 richtten
deze interventies zich met name op jongeren en migranten. De gefinancierde activiteiten lijken bovendien
nog steeds grotendeels gericht op religieuze radicalisering, en met name op jihadisme. Overige vormen van
extremisme, zoals rechts- of links-extremisme en radicalisering die gepaard gaat met het volgen van
complottheorieën,

lijken

vooralsnog

ondervertegenwoordigd.

Wel

is

er

een

geleidelijke

aandachtsverschuiving gaande richting andere vormen van extremisme. Ook voor activiteiten gericht op het
tegengaan van polarisatie of het versterken van inclusie, identiteit en verbinding zijn gelden toegekend.

v

Doelstellingen zijn overwegend gericht op de korte termijn

Het valt op dat de doelstellingen over het algemeen zijn geformuleerd voor een relatief korte termijn, waarbij
de direct beoogde producten van de activiteiten worden benadrukt. Langeretermijndoelstellingen ontbreken
nog weleens. Zo worden de doelstellingen van de analyses in cluster A veelal omschreven als: een verbetering
van de kennispositie van de gemeente, of zicht krijgen op een bepaalde doelgroep of problematiek. Wat er
echter vervolgens met die kennis of inzichten wordt gedaan, blijft vaak achterwege.

De vooraf veronderstelde wijze waarop de beoogde effecten gerealiseerd zouden
moeten worden
De manier waarop analyses en activiteiten gericht op deskundigheidsbevordering tot de beoogde
effecten leiden, wordt meestal niet expliciet uiteengezet

Bij de aanvraag en voorbereiding van de activiteiten ter besteding van de Versterkingsgelden blijken de
gemeenten zich vooral te baseren op de praktijkervaringen binnen de eigen gemeente. De aanvragen voor
analyses (cluster A) volgen bijvoorbeeld vaak op een inventarisatie van de behoefte binnen de organisatie,
op basis van signalen van de gemeenten in de regio, politie of NCTV, of in één enkel geval op basis van een
quick scan of een halfjaarlijks informatiebeeld. Ook blijkt dat analyses nog weleens voortvloeien uit
landelijke politieke druk, in plaats van uit een lokaal ontwikkelde langetermijnvisie. Activiteiten ten behoeve
van de deskundigheidsbevordering (cluster D), zoals cursussen voor gemeenteambtenaren, komen eveneens
vaak voort uit een interne inventarisatie van de behoefte onder potentiële doelgroepen. Hoe deze kennis- of
deskundigheidsverbetering het beste bereikt kan worden en/of welke typen activiteiten daarbij het meest
effectief zijn, wordt meestal niet expliciet gemaakt. Analyse van de casestudies laat zien dat gemeenten soms
gebruikmaken van methoden, zoals trainingen van private partijen, waarvoor weinig empirisch bewijs van
effectiviteit beschikbaar lijkt te zijn.
Voor activiteiten in andere clusters wordt daar meer bij stilgestaan

Bij activiteiten waarbij interventies gericht op specifieke doelgroepen een rol spelen, zoals de PGA (cluster
B), sleutelfiguren (cluster C) of preventie (clusters E en F), wordt over het algemeen grondiger nagedacht
over de wijze waarop de effecten gerealiseerd zouden moeten worden. Niettemin wordt er in de aanvraag of
in de voorbereiding zelden expliciet een systematisch overzicht gemaakt van de interventielogica en van de
uitgangspunten die aan de interventies ten grondslag liggen. Wel zijn in sommige gevallen heldere
doelstellingen geformuleerd en is er een plan van aanpak opgesteld, waaruit de interventielogica
gereconstrueerd kan worden. Gemeenten baseren hun voorgenomen activiteiten vaak op kennisuitwisseling
met ketenpartners, op ervaring met pilottrajecten en learning-by-doing, en op lessen uit casuïstiek. In enkele
gemeenten werd voor de voorbereiding van activiteiten met betrekking tot de PGA (cluster B) en
preventieve interventies (clusters E en F) gebruikgemaakt van wetenschappelijke literatuur en ervaringen uit
het buitenland. Er wordt niettemin, zo erkennen ook veel ambtenaren zelf, relatief weinig gebruikgemaakt
van beleidstheorieën of empirisch bewijs over de werking van interventies voor de aanpak van radicalisering
of extremisme. Dit is enigszins begrijpelijk aangezien er in binnen- en buitenland maar weinig
effectevaluaties van dergelijke interventies beschikbaar zijn. Uiteraard zou een meer systematische inzet van
onafhankelijke evaluaties een betere basis kunnen bieden voor een evidence-based interventielogica en
beleidstheorie.

vi

Er wordt amper gebruik gemaakt van prestatie-indicatoren

Om na te kunnen gaan of de activiteiten daadwerkelijk worden uitgevoerd, of ze de boogde werking hebben
en of de verwachte effecten worden verwezenlijkt, is het zinvol om succescriteria te formuleren. Deze
worden doorgaans uitgedrukt in een reeks prestatie-indicatoren. Bij de voorbereiding, planning en
uitvoering van de activiteiten ter besteding van de Versterkingsgelden wordt hier echter nauwelijks gebruik
van gemaakt. Betrokkenen bij gemeenten kunnen vaak wel de doelen van de activiteiten benoemen, maar
niet hoe het behalen daarvan vervolgens gemeten kan worden. Dit is mogelijk deels verklaarbaar omdat
concrete effecten vaak onduidelijk zijn. Bovendien zijn de resultaten en uitkomsten van sommige
activiteiten, zoals trainingen of verkennende analyses, doorgaans lastig te meten.

De uitvoering van de activiteiten
Door de coronapandemie is de uitvoering van activiteiten vertraagd

De coronapandemie in 2020 en 2021 heeft grote gevolgen gehad voor het uitvoeren van de activiteiten
gefinancierd met de Versterkingsgelden. Veel activiteiten waarbij persoonlijk contact een rol speelde, zijn
als gevolg van de coronamaatregelen uitgesteld. Dit gold voor een groot deel van de interventies met
kwetsbare groepen, maar ook voor cursussen en bijeenkomsten voor gemeenteambtenaren of tussen
ketenpartners. Hoewel het voor een aantal casestudies relatief lang duurde om de geplande interventies aan
te passen aan een online omgeving – dat gold met name voor trainingen – heeft een groot deel van de
activiteiten via virtuele bijeenkomsten doorgang kunnen vinden. Sommige activiteiten konden niet goed
online georganiseerd worden: omdat het bijvoorbeeld nodig was dat er een vertrouwensband zou ontstaan
tussen deelnemers, omdat een online omgeving als ‘minder veilig’ werd beschouwd, omdat de doelgroep
geen of geen goede toegang had tot het internet, of vanwege technische problemen. Veel activiteiten voor
sleutelfiguren waren dientengevolge ook kleinschaliger dan verwacht, waardoor deelnemers zich minder
betrokken voelden bij het netwerk. Omdat de NCTV vanwege de coronapandemie de gemeenten de
gelegenheid heeft gegeven om de Versterkingsgelden voor 2020 over te hevelen naar 2021, kan in het
algemeen gesteld worden dat de activiteiten – waar mogelijk – wel zijn uitgevoerd. Aan de andere kant bleek
dat sommige kennisbevorderingsactiviteiten (cluster D) juist een veel groter bereik hebben gehad als gevolg
van de coronapandemie. Omdat de beperkingen van een fysieke ruimte geen rol spelen bij online
bijeenkomsten, konden er meer professionals deelnemen.
Het succes van de activiteiten was vooral afhankelijk van individuele professionals en samenwerking

Activiteiten gefinancierd met Versterkingsgelden lijken voor een groot deel afhankelijk van de betrokken
professionals. Zo wordt voor zowel de PGA (cluster B) als voor preventie-activiteiten (clusters E en F) de
inzet van professionals en experts als succesfactor benoemd. Met name de bij hen aanwezige kennis over
thematiek en lokale context, hun talenkennis, hun oog voor cultuursensitieve aspecten en hun bevlogenheid
werden geprezen. De afhankelijkheid van individuele professionals vormt echter tevens een risico voor
continuïteit. Mensen zijn immers niet altijd blijvend beschikbaar. Doorgaans is bij gemeenten slechts een
zeer kleine groep ambtenaren verantwoordelijk voor een breed pakket van veiligheidsonderwerpen;
radicalisering is daar maar één onderdeel van. De capaciteit om complexe interventies grondig op te zetten,
te laten uitvoeren en uiteindelijk te monitoren en evalueren, is zeer beperkt. Ten slotte bemoeilijkt het

vii

relatief hoge personeelsverloop op deze afdelingen de continuïteit van deze programma’s, alsmede de
kennisopbouw en de kennisborging.
Aan de andere kant wordt over dezelfde twee clusters de samenwerking tussen betrokkenen op gemeentelijk
niveau en met opdrachtnemers en andere ketenpartners als succesvol beoordeeld. De lijnen tussen partners
zijn kort en partners weten de gemeente snel te vinden, wat ten goede komt aan de wederzijdse uitwisseling
van informatie. Het continu blijven investeren in het netwerk van gemeenten, jongerenwerkers, trainers,
welzijnsorganisaties, onderwijs en veiligheidspartners wordt daarom van groot belang geacht.
Mede als gevolg van de ervarenheid en deskundigheid van de betrokken professionals en hun onderlinge
samenwerking, kunnen gemeenten maatwerk bieden in hun interventies. Er wordt bij de uitvoering van
deze activiteiten belang gehecht aan het contact met de doelgroep, het overwinnen van wantrouwen en het
laten aansluiten van de interventies op de belevingswereld van de doelgroep. Enkele casestudies over
preventie-activiteiten noemden ook het belang van flexibiliteit bij de uitvoering van activiteiten. De
Versterkingsgelden laten ruimte voor de lokale invulling van de radicaliseringsaanpak en geven gemeenten
de gelegenheid om programma’s continu aan te passen aan de behoeften.
Een verbreding van de doelgroepen met andere vormen van extremisme is in gang gezet, maar vergt
ook een herijking van het instrumentarium

Een verbreding van een focus op voornamelijk jihadistisch extremisme richting andere vormen van
extremisme wordt door gemeenteambtenaren als wenselijk ervaren. Hoewel deze verbreding van
doelgroepen inmiddels in gang is gezet, richten interventies zoals de PGA zich nog vaak op jihadistisch
extremisme en zijn de instrumenten en de documentatie voor deze interventie nog onvoldoende toegespitst
op andere vormen van extremisme. Dit geldt ook voor de kennis en netwerken bij de gemeente, de
ketenpartners en de betrokken deskundigen. De netwerken die bepalend zijn voor het succes van de
activiteiten met kwetsbare doelgroepen liggen nog voornamelijk bij moskeeën, (v)mbo-scholen met een
groot aandeel leerlingen met een migratieachtergrond, of in wijken waarin deze groepen
oververtegenwoordigd zijn. Contacten en netwerken met groepen die kwetsbaar zijn voor andere vormen
van radicalisering, zoals rechts-extremisme of aanhangers van complottheorieën, zijn zeer beperkt. Het
vinden van een ingang bij en het opbouwen van een vertrouwensrelatie met gemeenschappen of organisaties
waar deze kwetsbare groepen zich bevinden, vergt jarenlange investeringen. Er ontbreekt momenteel een
signaleringsstructuur op deze nieuwe thema’s. Bij verschillende interventies in het preventiecluster gericht
op deze groepen hadden organisatoren moeite om het beoogde aantal deelnemers te bereiken. Daarnaast
kan het enige tijd kosten om een interventie voor een nieuwe doelgroep, waarvoor nog minder
wetenschappelijk bewijs beschikbaar is, op maat te ontwikkelen. Ten slotte kwam in verschillende
casestudies naar voren dat disproportionele aandacht voor de islam her en der tot frustratie onder de
doelgroep leidde. Door activiteiten te richten op polarisatie, maar ook op inclusie, identiteit en verbinding,
worden interventies mogelijk toegankelijker en minder als stigmatiserend ervaren dan wanneer dit onder de
noemer van radicalisering gaat.
Gezamenlijke afname van trainingen heeft schaalvoordelen, maar laat weinig ruimte voor maatwerk

Op dit moment moedigt de NCTV gemeenten aan om trainingen uitsluitend bij het ROR af te nemen.
Dit lijkt een logische keuze met het oog op de schaalvoordelen van deze trainingen en op het voorkomen
van een wildgroei aan externe training-aanbieders. Gemeenten waren bovendien enthousiast over het
viii

aanbod en de kwaliteit van deze trainingen die aangeboden worden voor onder andere sleutelfiguren (cluster
C), met name wanneer deze gebruikmaakten van concrete casuïstiek. Dat gold ook voor trainingen ten
behoeve van deskundigheidsbevordering van gemeenten en ketenpartners betrokken bij de preventie van
radicalisering in cluster D. Tegelijkertijd gaven gemeenten aan dat het ROR niet altijd passend maatwerk
kan realiseren, omdat de benadering van het ROR niet altijd goed aansluit bij de doelgroep of bij het niveau
van de deelnemers. Gemeenten zouden daarom graag meer ruimte hebben om ook in samenwerking met
andere aanbieders trainingen te organiseren.

De opbrengsten van de activiteiten
Voortgang en opbrengsten van activiteiten worden nauwelijks systematisch bijgehouden

Doelstellingen voor de besteding van Versterkingsgelden zijn over het algemeen relatief breed geformuleerd,
waarbij beoogde resultaten en uitkomsten vaak ontbreken en weinig gebruik wordt gemaakt van prestatieindicatoren. De voortgang en resultaten van de activiteiten in 2020 en 2021 zijn dan ook nauwelijks
systematisch gerapporteerd of bijgehouden. Informatie ligt vaak nog verspreid bij verschillende actoren. Een
compleet overzicht van de opbrengsten voor 2020 en 2021 is dan ook op basis van dit onderzoek niet
beschikbaar. We kunnen niettemin een indicatie geven van de opbrengsten, de mate waarin de
doelstellingen zijn bereikt en eventuele onbedoelde of onverwachte resultaten of uitkomsten.
Resultaten: De coronapandemie heeft geleid tot uitstel, maar niet noodzakelijk tot afstel

Door de coronapandemie hebben veel activiteiten vertraging opgelopen. Dit heeft ertoe geleid dat in een
aantal gevallen de beoogde resultaten (voor zover bekend) niet volledig zijn behaald, bijvoorbeeld omdat er
minder contactmomenten hebben plaatsgevonden. De pandemie was echter niet de enige reden voor de
vertraging in 2020 en 2021. Ook de noodzaak om meer draagvlak voor de kwestie te creëren en de werklast
van de betrokken ambtenaren werden genoemd als redenen voor de vertragingen en voor het niet-bereiken
van de beoogde resultaten. Niettemin zijn de meeste beoogde activiteiten uiteindelijk uitgevoerd. Weliswaar
zijn in sommige gevallen de oorspronkelijk geformuleerde doelstellingen niet bereikt, maar betrokken
ambtenaren en uitvoerders zijn over het algemeen overtuigd van het nut van de activiteiten in alle clusters.
Deelnemers aan de activiteiten zouden volgens hen doorgaans gesterkt de deur uitgaan. De activiteiten
lijken ook meer aandacht te vestigen op het thema radicalisering, en steeds meer veiligheidsambtenaren en
hun ketenpartners worden zich bewust van de activiteiten die worden aangeboden. Als het gaat om de
behaalde resultaten, spreken gemeenten vaak over concrete getallen die verband houden met de betreffende
activiteit. Het gaat dan bijvoorbeeld om het houden van een bepaald aantal sessies, het bereiken van de
beoogde doelgroepen, het afsluiten van casusdossiers of het aantal door een analist geleverde aanbevelingen.
Uitkomsten: Interventies bieden belangrijke houvast, maar langetermijneffecten zijn lastig of niet te
constateren

Zowel de interviews als de evaluaties leveren regelmatig positief anekdotisch bewijs dat de activiteiten
positieve uitkomsten hebben gehad. Naar aanleiding van preventieve interventies (clusters E en F en tot op
zekere hoogte cluster B) geven betrokken ambtenaren bijvoorbeeld aan het gevoel te hebben dat er meer
zicht en grip is op de situatie, en dat kwetsbare doelgroepen en ketenpartners beter weten waar zij zich
kunnen melden wanneer problemen ontstaan. Daarnaast bieden analyse-activiteiten (cluster A) over het
algemeen concretere handvatten en handelingsperspectief aan gemeenteambtenaren, en voelen deelnemers
ix

van activiteiten die zich richten op deskundigheidsbevordering (cluster D en tot op zekere hoogte cluster
C) zich vaak beter voorbereid om signalen van radicalisering op te kunnen vangen. In een aantal gevallen
worden ook veranderingen in de samenleving opgemerkt en wordt er gedragsverandering onder doelgroepen
gestimuleerd. Ondanks het feit dat het moeilijk is om causaliteit vast te stellen, melden betrokkenen zelfs
positieve effecten in termen van het voorkomen van (verdere) radicalisering bij individuen.
De ervaringen van betrokkenen zijn dus over het algemeen positief. Desondanks kan niet met zekerheid
worden geconstateerd of de activiteiten daadwerkelijk effect hebben gehad. Interventies gericht op
kennisverbetering (clusters A, C, D en in zekere zin ook het evaluatiecluster F en G) worden bijvoorbeeld
als effectief gezien door de betrokkenen, maar het blijft moeilijk te beoordelen of deze activiteiten in de
praktijk inderdaad kennisverbetering hebben opgeleverd en tot gewenste uitkomsten leiden, zoals een
verbeterde vroegsignalering van radicalisering. Dit is te wijten aan de doorgaans beperkte (of ontbrekende)
formulering van doelstellingen, het ontbreken van prestatie-indicatoren, ontoereikende evaluatieinspanningen en de beperkte bewijskracht van de beschikbare evaluaties. Verder blijkt dat de opvatting van
succes onder de respondenten nog weleens verschilt. Wanneer deze ervaringen sterk uiteenlopen en er geen
concrete doelstellingen en prestatie-indicatoren zijn geformuleerd, blijkt ook hier de bepaling van een effect
moeilijk te zijn. Gemeenten geven aan, hier behoefte aan te hebben. Gemeenteambtenaren willen vooral
graag weten of het werk dat zij verrichten ook daadwerkelijk effect heeft, en of hun inzet het proces ten
goede komt.
Daarnaast is het tijdsbestek te kort om langetermijnuitkomsten te kunnen constateren. Het is lastig om te
bewijzen of de interventies gericht op preventie en weerbaarheid (zoals de PGA [cluster B] en de preventieactiviteiten [clusters E en F]), evenals de analyses (cluster A) en activiteiten gericht op
deskundigheidsbevordering (cluster D) die in 2020 en 2021 zijn uitgevoerd, daadwerkelijk de gewenste
impact hebben. Dit betekent echter niet per se dat er geen effect is, maar veeleer dat het effect met de
huidige evaluatie-inspanning niet kan worden aangetoond.

Aanbevelingen
De evaluatiepraktijk met betrekking tot de aanpak van radicalisering en extremisme staat nog in de
kinderschoenen. Er is een aantal evaluaties uitgevoerd, waarvan enkele al een eerste aanzet vormen voor een
analyse van de effectiviteit. Zij laten het echter nog niet toe om betrouwbare uitspraken te doen over de
causaliteit van de interventies en deze opbrengsten. Mede door de complexiteit van de problematiek en de
interventies, de gevoeligheid van het onderwerp en de vertrouwelijkheid van informatie, zijn evaluaties
ingewikkeld en tijdrovend. Robuuste effectevaluaties op het gebied van radicalisering en gewelddadig
extremisme zijn dan ook schaars, zowel in het binnen- als in het buitenland. Dit betekent niet dat grondige
evaluatie van deze activiteiten onmogelijk is. Er zijn steeds meer initiatieven om grondige
evaluatiebenaderingen te ontwikkelen, evenals toegankelijke richtsnoeren te ontwikkelen voor mensen in
de praktijk. Onze voornaamste aanbevelingen hebben dan ook betrekking op hoe de evaluatiepraktijk bij
de besteding van de Versterkingsgelden verbeterd kan worden.
Om tot een meer evidence-based lokale aanpak van radicalisering te komen, is het nodig dat de doelstellingen
en de beoogde opbrengsten beter worden geformuleerd en dat beter wordt toegelicht hoe deze met behulp
van de activiteiten bereikt kunnen worden, bijvoorbeeld met behulp van een interventielogica. Bij voorkeur
wordt daarbij een duidelijke (wetenschappelijk onderbouwde) beleidstheorie gehanteerd en wordt verwezen
x

naar bewezen effectieve interventies in binnen- of buitenland. Op basis van deze interventielogica kunnen
vervolgens prestatie-indicatoren worden geïdentificeerd, die helpen bij het monitoren van de voortgang en
de resultaten van de activiteiten. Om tot een compleet overzicht van de resultaten en uitkomsten van de
besteding van de Versterkingsgelden te komen, is het noodzakelijk dat deze informatie systematisch wordt
verzameld. In de bijlagen van dit rapport hebben wij een concrete handreiking opgesteld voor het evalueren
van effectiviteit. Deze handreiking kan door gemeenten gebruikt worden bij het (laten) uitvoeren van een
effectevaluatie van hun interventies. Door het plan van aanpak dat hierin is opgenomen nauwgezet te
volgen, en de genomen stappen expliciet te maken, ontstaat een beter beeld van de verschillende resultaten
en uitkomsten van de interventie.

xi