Monitor
Kansrijke Start 2020

Monitor
Kansrijke Start 2020
Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting
Inleiding
Inleiding
Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

2

Publiekssamenvatting
De meeste kinderen in Nederland worden gezond geboren en groeien gezond op in een
veilige en beschermde omgeving. Maar dat geldt niet voor alle kinderen. Het ministerie van
VWS heeft daarom in september 2018 het ‘actieprogramma Kansrijke Start’ opgezet.
Gemeenten kunnen hiermee activiteiten opzetten om vrouwen vóór, tijdens en twee jaar na
de zwangerschap te begeleiden.
Er is speciale aandacht voor zwangere vrouwen en kinderen die geboren worden in een
kwetsbare situatie. Het doel is risico’s vroeg te signaleren en de professionals uit de geboorte­
zorg meer te laten samenwerken met de jeugdgezondheidszorg en gemeenten. Het actie­
programma loopt tot en met 2021.
Het RIVM volgt in hoeverre gemeenten activiteiten hebben opgezet en hoe de gezondheid
van jonge kinderen zich ontwikkelt. Deze monitor gaat tot 1 oktober 2020. Hieruit blijkt dat
het overgrote deel van de gemeenten met Kansrijke Start aan de slag is gegaan. De activiteiten
verschillen per gemeente. Voorbeelden zijn de programma’s Nu Niet Zwanger en VoorZorg.
275 gemeenten hebben de subsidie Impuls Kansrijke Start aangevraagd. Van hen heeft
21 procent een lokale of regionale samenwerking opgezet.

Het kost tijd voordat maatregelen effect hebben op de gezondheid. Daarom is dat voor de
korte periode die nu is gemonitord, moeilijk aan te geven. Dat wat er te zien is geeft een
wisselend beeld: sommige resultaten zijn verbeterd over de afgelopen jaren. Zo daalt het
aantal baby’s met een laag geboortegewicht en/of een vroeggeboorte. Daar staat tegenover
dat er meer zwangere vrouwen later dan gebruikelijk contact opnemen met de geboortezorg.
Het aantal uithuisplaatsingen van kinderen onder de twee jaar is niet veranderd.
De komende jaren zal blijken of de gezondheid van jonge kinderen verbetert. Naast de
activiteiten van Kansrijke Start kunnen ook andere factoren hier invloed op hebben, zoals
verbeteringen in de geboortezorg.

Kernwoorden: Kansrijke Start, geboortezorg, kwetsbare gezinnen.

Monitor
Kansrijke Start 2020
Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting
Inleiding
Inleiding
Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding

Het RIVM monitort het actieprogramma Kansrijke Start

Inleiding
Actieprogramma Kansrijke Start: meer kinderen een goede start
De periode vóór de zwangerschap, de zwangerschap en eerste twee levensjaren zijn cruciaal
voor de ontwikkeling van een kind (Barker, 2006; Campbell et al. 2014; Hanson & Gluckman,
2015; Kelly, 2018; Roseboom, 2018). De meeste kinderen in Nederland maken een goede start
in het leven en groeien gezond op in een veilige en beschermde omgeving. Maar er zijn ook
kinderen die een minder goede start maken. Het ministerie van VWS heeft daarom in
september 2018 het landelijke actieprogramma Kansrijke Start gelanceerd (Figuur 1). Dit
programma is gericht op kinderen in de eerste 1000 dagen vanaf de conceptie, waarbij wordt
ingezet op een goede verbinding tussen het medische, sociale en het publieke domein (VWS,
2018). De aandacht gaat specifiek uit naar kinderen die geboren worden in een kwetsbare
situatie (zie indicator 11). Deze omstandigheden beperken zich niet tot het medische domein,
maar bevinden zich nadrukkelijk ook in het sociale domein. Door risico’s vroeg te signaleren
en preventieve interventies in de eerste 1000 dagen in te zetten, maken meer kinderen kans
op een goede start. Het actieprogramma Kansrijke Start bestaat uit drie actielijnen met
diverse activiteiten: vóór de zwangerschap, tijdens de zwangerschap en na de geboorte
(Tekstbox 1). Het actie­programma loopt tot en met 2021.

Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag

Het RIVM monitort de voortgang van het actieprogramma Kansrijke Start tussen 2019 en
2021. Figuur 1 toont de tijdslijn van het actieprogramma en de RIVM-monitor. Voor de
monitoring is een indicatorenset ontwikkeld (RIVM, 2019a) en zijn de meest recente cijfers
van deze 15 indicatoren gepresenteerd in 2019 (RIVM, 2019b). Daarnaast worden jaarlijks
focusgroepen georganiseerd met onder andere gemeenten, zorg-, welzijn- en uitvoerings­
organisaties, en onderzoeks- en kennisinstituten. Gedurende de looptijd van het actieprogramma worden de (cijfers van de) indicatoren jaarlijks geactualiseerd en gerapporteerd.
In de huidige factsheet zijn een aantal indicatoren aangescherpt en voorgelegd aan de
wetenschappelijke adviescommissie van de monitor. Er zijn geen nieuwe indicatoren toegevoegd. Daarnaast voert het RIVM een kwalitatieve procesevaluatie uit om inzicht te krijgen in
de invoering en ervaringen met het actieprogramma Kansrijke Start. In 2021 organiseert het
RIVM daarvoor focusgroepen en interviews met betrokkenen. Ook zal het RIVM in 2021
gemeenten ondersteunen in hun lokale monitoring (zie beschouwing).

De stand van zaken
Deze factsheet bevat een actualisatie van de indicatorenset (zie dashboard). Door de indicatorenset jaarlijks te presenteren, wordt zichtbaar of de indicatoren zich in de gewenste
richting ontwikkelen. Van de programma­brede- en procesindicatoren worden recente cijfers
gepresenteerd (peildatum: 1 oktober 2020). Van de uitkomstindicatoren presenteren we
gegevens over 2018 of 2019 als meest recente gegevensjaar.

Figuur 1: Tijdslijn actieprogramma Kansrijke Start en de RIVM-monitor Kansrijke Start
Actieprogramma
Kansrijke Start

Impuls Kansrijke Start
1e tranche (15/03)

2018

Impuls Kansrijke Start
2e tranche (31/10)

Impuls Kansrijke Start
3e tranche (15/04)

2019

Einde looptijd
actieprogramma

2020

2021

13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

3

Focusgroepen
Factsheet
indicatorenset

Factsheet
2019

Focusgroepen

Factsheet
2020

Monitor
Kansrijke Start 2020

ondersteuning lokale monitoring
Focusgroepen +
interviews

Factsheet 2021

Monitor
Kansrijke Start 2020
Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting
Inleiding
Inleiding
Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden

Tekstbox 1: Toelichting actieprogramma Kansrijke Start
Het actieprogramma Kansrijke Start richt zich op kinderen in de eerste 1000 levensdagen,
met name op kinderen die geboren worden in een kwetsbare situatie. Hierbij zijn
verschillende doelgroepen te onderscheiden die elk specifieke behoeften aan ondersteuning hebben. Het actieprogramma stimuleert verschillende activiteiten en interventies.
Binnen het actieprogramma zijn er drie actielijnen en zes doelstellingen (VWS, 2018).
Doelen actielijn 1: vóór de zwangerschap
1. Meer kwetsbare ouders starten goed voorbereid met hun zwangerschap;
2. In kwetsbare gezinnen komen minder ongeplande en onbedoelde zwanger­
schappen voor.
Doelen actielijn 2: tijdens de zwangerschap
3. Problemen (ook niet-medische) worden beter gesignaleerd bij (aanstaande) kwetsbare gezinnen;
4. Meer aanstaande kwetsbare ouders krijgen eerder de juiste hulp.
Doelen actielijn 3: na de geboorte
5. Meer kwetsbare ouders zijn toegerust voor het ouderschap en de opvoeding;
6. Minder baby’s en jonge kinderen worden uit huis of onder toezicht geplaatst.

Lokale coalities en het stimuleringsprogramma
Gemeenten konden de Impuls Kansrijke Start (extra middelen via een decentralisatieuitkering) aanvragen bij het ministerie van VWS om een lokale coalitie Kansrijke Start te
versterken of te vormen rondom de eerste 1000 dagen van kinderen. Gemeenten zijn
verantwoordelijk voor het samenstellen van deze coalities. Het stimuleringsprogramma
‘lokale coalities Kansrijke Start’ ondersteunt gemeenten bij het opzetten en invullen van
een lokale coalitie Kansrijke Start. Pharos voert het stimuleringsprogramma uit. Er zijn
verschillende instrumenten ontwikkeld die gemeenten kunnen inzetten bij (het bepalen
van) hun aanpak. Voorbeelden zijn de analysetool, klantroutes en menukaart Kansrijke
Start.
Impuls Kansrijke Start
Inmiddels hebben 275 van de 355 Nederlandse gemeenten de Impuls Kansrijke Start
aangevraagd bij het ministerie van VWS (Figuur 2). In 2019 hebben Gezond In De Stad
(GIDS)-gemeenten zich kunnen aanmelden in de eerste en tweede tranche van de impuls.
Dat deden 147 van de 150 GIDS-gemeenten. In 2020 konden ook niet-GIDS-gemeenten
zich aanmelden in de derde tranche (tot 15 april 2020). Dat deden 128 gemeenten.
De mate waarin gemeenten met de Impuls Kansrijke Start een coalitie zijn gestart of
bijvoorbeeld een plan van aanpak hebben opgesteld, verschilt (zie indicator 1 en 2).

Figuur 2: Gemeenten die de Impuls Kansrijke Start hebben aangevraagd

CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.

15 maart 2019
(na inschrijving tranche 1)

31 oktober 2019
(na inschrijving tranche 2)

15 april 2020
(na inschrijving tranche 3)

11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

4

Aangemeld
Niet aangemeld

98
257

147
208

275
80

Monitor
Kansrijke Start 2020
Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Resultaten
Net als vorig jaar geeft het dashboard een samenvatting van alle vijftien indicatoren.
Per indicator wordt het meest recent beschikbare cijfer gepresenteerd. Daarna wordt iedere
indicator afzonderlijk besproken aan de hand van de volgende items: cijfer en brongegevens,

Inleiding
Inleiding
Dashboard
Resultaten

Programmabreed

Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale

21% Gemeenten met een lokale of regionale coalitie

belang van de indicator, berekening van de indicator en een inhoudelijke toelichting op de
cijfers, met waar mogelijk inzicht in de trend over de tijd.

(2020)

[ 33% van de GIDS-gemeenten]

48% Gemeenten met een gezamenlijk plan van aanpak Kansrijke Start

1
2

(2020)

Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan

Voor de zwangerschap

NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu

Tijdens de zwangerschap

Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
waar
58% Centrumgemeenten
Nu Niet Zwanger is gestart

VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering

CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering

Proces

10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.

waarin VoorZorg
37% Gemeenten
wordt aangeboden

5

die géén gebruik
5,0% Gezinnen
maken van kraamzorg

Verloskundigenpraktijken

in Centering
35% getraind
Pregnancy

(2018)

Uitkomst

(2020)

(2019)

10

6

TM (2020)

met schulden in jaar
2,6% Vrouwen
van bevalling

14 Overgewicht
Overgewicht
14.

5

die Centering
22% JGZ-organisaties
9
Parenting aanbieden

(2019)

13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.

Referenties
Referenties

4

(2020)

Start zwangerschapsbegeleid-

12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag

Beschouwing
Beschouwing

worden
65% huisbezoeken
uitgevoerd

ná de 10e week van de
14,6% ing
zwangerschap

11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.

15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.

3

(2020)

Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden

Gemeenten waar prenatale

(2020)

Na de geboorte

7

Kinderen geboren in een
kwetsbaar gezin

8

voor de
15,6% geboortegewicht
duur vd zwangerschap

12

Negatieve score op
spraak-taal ontwikkeling
rond twee jaar (2019)

13

11

Vroeggeboorte en/of laag
(2019)

6,2%
(inclusief
8,2% Overgewicht
obesitas) rond twee jaar
1.000 kinderen tot twee
1,6 per
jaar uit huis geplaatst

(2019)

(2019)

14
15

Monitor
Kansrijke Start 2020

1. Gemeenten* met een lokale of regionale coalitie
rondom de eerste 1000 levensdagen

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding
Inleiding

Binnen een lokale of regionale coalitie Kansrijke Start werken gemeenten en professionals uit
het medische en sociale domein structureel samen. Deze structurele samenwerking is een
belangrijke voorwaarde voor de uitvoering van het programma Kansrijke Start. Binnen een
lokale of regionale coalitie worden afspraken gemaakt om de zorg en ondersteuning rondom
de eerste 1000 levensdagen te verbeteren, met specifieke aandacht voor kwetsbare gezinnen.
Deze afspraken gaan bijvoorbeeld over de signalering, doorverwijzing en begeleiding van
(kwetsbare) gezinnen. Inzicht in het aantal lokale en regionale coalities is gewenst om na te
gaan in hoeverre het actieprogramma ingevoerd is.

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg

Berekening indicator

CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering

Teller: aantal gemeenten dat een lokale of regionale coalitie heeft gevormd.
Noemer: totaal aantal gemeenten dat de Impuls Kansrijke Start ontvangt (N=275).

Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding

Beschrijving en verdieping

Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

6

21% van de gemeenten met de ‘Impuls Kansrijke Start’ hebben een coalitie gevormd
Onder alle Nederlandse gemeenten is halverwege 2020 een online vragenlijst uitgezet
(Tekstbox 2). De 275 gemeenten die zich hebben aangemeld voor de Impuls Kansrijke Start
(zie inleiding) kregen daarbij vragen over de stand van zaken van de vorming van een lokale
of regionale coalitie. 59 gemeenten (21%) antwoordden dat zij een coalitie hebben gevormd.
Dit percentage is mogelijk een lichte onderschatting, omdat van 24 gemeenten informatie
ontbreekt. 149 gemeenten (54%) hebben een coalitie in voorbereiding of zijn hierover in
gesprek.
Toename van coalities binnen GIDS-gemeenten
Wanneer alleen gekeken wordt naar de GIDS-gemeenten (tranche 1 en 2), is het percentage
gemeenten dat aangeeft een lokale of regionale coalitie te hebben gevormd, gestegen: van
27% in 2019 naar 33% in 2020 (RIVM, 2019b).

21%

Bron: vragenlijst onder gemeenten
Jaar: 2020 (peildatum: 15 september)
*Het betreft gemeenten die de Impuls
Kansrijke Start ontvangen.

Ook gemeenten zonder de Impuls Kansrijke Start ontplooien activiteiten
Van de 80 gemeenten die géén Impuls Kansrijke Start ontvangen, hebben 38 gemeenten de
vragenlijst ingevuld (48%). Gezien de lagere respons interpreteren we de cijfers voorzichtig.
Een op de drie gemeenten geeft aan op uitvoeringsniveau of beleidsniveau samenwerkingsafspraken te hebben over de aanpak rondom de eerste 1000 dagen en kwetsbare gezinnen.
Ook geeft een op de drie gemeenten aan doelstellingen te hebben vastgesteld of te ontwikkelen. Daarmee lijken ook deze gemeenten actief te zijn op het thema. De meest genoemde
redenen om geen Impuls Kansrijke Start aan te vragen zijn: ‘onvoldoende capaciteit om het
thema op te pakken’, en ‘er zijn binnen de gemeente andere prioriteiten benoemd’.
Tekstbox 2: Vragenlijst onder gemeenten
Naar alle 355 Nederlandse gemeenten is een online vragenlijst gestuurd waarin wordt
gevraagd naar hun activiteiten op het gebied van Kansrijke Start. De gemeenten die de
Impuls Kansrijke Start hebben aangevraagd (n=275) ontvingen de vragenlijst via het
ministerie van VWS, waarbij 251 gemeenten reageerden (respons: 91%). De overige
80 gemeenten zijn benaderd via de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG),
waarbij 38 gemeenten reageerden (respons: 48%). In totaal hebben 289 gemeenten
de vragenlijst ingevuld (respons: 81%), waarbij per vraag de respons iets varieert.
De gegevens van de vragenlijst worden gebruikt om de drie indicatoren te kwantificeren
(indicator 1, 2 en 4). Bij een vergelijking met 2019 (zie RIVM, 2019b) moet rekening
gehouden worden met de uitbreiding met niet-GIDS-gemeenten en een aanscherping
van enkele vraagstellingen.

Monitor
Kansrijke Start 2020

2. Gemeenten* met een gezamenlijk plan
van aanpak Kansrijke Start

48%

Bron: vragenlijst onder gemeenten
Jaar: 2020 (peildatum: 15 september)
*Het betreft gemeenten die de Impuls
Kansrijke Start ontvangen.

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Beschrijving en verdieping

Inleiding
Inleiding

Een belangrijke stap om een integrale aanpak Kansrijke Start te bereiken, is een gezamenlijk
plan van aanpak vorm te geven. Het opstellen van een plan van aanpak kan plaatsvinden
terwijl wordt toegewerkt naar een structurele samenwerking binnen een lokale of regionale
coalitie. Het kan ook dat dit gebeurt nadat een coalitie is vormgegeven om de coalitie te
borgen. Voor het programma Kansrijke Start is het van belang om inzicht te hebben in het
aantal gemeenten met een gezamenlijk plan van aanpak.

48% van de gemeenten met Impuls Kansrijke Start heeft een plan van aanpak of is hiermee gestart
In ongeveer de helft van de gemeenten is met samenwerkingspartners een plan van aanpak of
stappenplan opgesteld (n=37), of wordt hiermee een begin gemaakt (n=96). Voor gemeenten
uit de eerste en tweede tranche ligt dit percentage hoger dan voor gemeenten uit de derde
tranche (zie Inleiding). Van 24 gemeenten die de Impuls Kansrijke Start hebben ontvangen,
ontbreken gegevens omdat zij de vragenlijst niet hebben ingevuld. Van de 80 gemeenten die
géén Impuls Kansrijke Start ontvangen, hebben 36 gemeenten vragen over een plan van
aanpak beantwoord. Zes van deze gemeenten geven aan ook een plan van aanpak te hebben
of hiermee te zijn gestart.

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

7

Berekening indicator
Teller: aantal gemeenten met een gezamenlijk plan van aanpak (afgerond of in ontwikkeling).
Noemer: totaal aantal gemeenten dat de Impuls Kansrijke Start ontvangt (N=275).

Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg

Medisch domein (78%, n=225)

10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.

9

11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.

212

20

d
Kr ige
n
aa
en
m
(in
zo
clu
rg
sie
Gy
f
na PO
ec H)
o
Ki log
nd
e
er n
Vo
ar
lw
ts
en
as
se
n−
GG
Z

un
sk

3

7

lo

1

rts
isa
Hu

Beschouwing
Beschouwing

8

40

0

15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.

Referenties
Referenties

60

Ve
r

14 Overgewicht
Overgewicht
14.

33

80

Figuur 3: Samenwerkingspartners waarmee gemeenten overleggen.

100
80
60
40
20
0

e
Pu zon Jeu
d
bl
ie hei gd
ke
d
ge szo
zo rg
nd
he
i
W d
Sc
e
lz
hu
ld Arm ijn
hu
o
W lpv ede
er
er
k e le
n nin
in
ko g
Hu me
isv n
es
tin
g

100

CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering

Gemeentelijke organisatie (89%, n=255)
% gemeenten dat in overleg
is met partners op thema...

8

Schulden
8.8 Schulden

% gemeenten dat in
overleg is met...

Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding

13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.

0

Sociaal/publiek domein (91%, n=262)

CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering

12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag

20

dg

NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu

In de (overlappende) cirkels staan het aantal gemeenten met een of meerdere
samenwerkingspartners binnen de domeinen. De staafdiagrammen presenteren
het percentage gemeente dat in overleg is met een speciﬁeke samenwerkingspartner
binnen het desbetreﬀende domein.

40

ug

Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan

60

Je

Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale

80

zo
nd
he
id
s
W zor
ijk g
M
te
a
aa
tsc Jeu ms
g
ha
pp dhu
lp
e
Ki lijk
nd we
er rk
o
Sc Jon pva
hu ge
n
ld re g
h
n
u
Zo
lp wer
rg
ve
(lic
rle k
ni
ht
ng
)v
er Ve
sta rsl G
nd avi GZ
eli ng
jk szo
b
r
In epe g
f
Op
or rkt
m
va
ele en
ng
P
kw sy zo
et cho rg
sb
ar loge
eg
n
ro
ep
en

Dashboard
Resultaten

% gemeenten dat in
overleg is met...

Inleiding
Inleiding

100

ug
dg
e

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Tekstbox 3: Met welke partijen overleggen gemeenten over Kansrijke Start?
Er zijn in totaal 288 gemeenten (met en zonder de Impuls Kansrijke Start) die in de
vragenlijst vragen hebben beantwoord over hun samenwerkingspartners. Een
aanzienlijk deel van de gemeenten heeft een of meerdere partners binnen het
sociale/publieke domein (91%), het medische domein (78%) en de gemeentelijke
organisatie (89%) waarmee zij overleggen over Kansrijke Start. Drie op de vier
gemeenten (n=212) overlegt met partners uit alle drie de domeinen. Figuur 3 laat
zien dat er veel wordt samengewerkt met jeugdgezondheidszorg, wijkteams,
verloskundigen, kraamzorg en partners binnen de gemeentelijke organisatie op het
thema jeugd, jeugdgezondheidszorg en publieke gezondheid. 15 gemeenten hebben
nog geen samenwerkingspartners.

Je

Monitor
Kansrijke Start 2020

voor de
zwangerschap

3. Centrumgemeenten waar
Nu Niet Zwanger is gestart

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding
Inleiding

Nu Niet Zwanger ondersteunt kwetsbare mensen om een bewuste keuze te maken over het
moment van hun kinderwens, zodat zij niet onbedoeld zwanger raken (Tekstbox 4). Het
actie­programma Kansrijke Start beoogt een landelijk dekkend netwerk van het programma
Nu Niet Zwanger te realiseren (VWS, 2018). GGD GHOR Nederland rolt, in samenwerking met
Rutgers, tussen 2018 en 2021 Nu Niet Zwanger landelijk uit door 50 programma’s te starten.
De programma’s zijn veelal gecentreerd in, of worden gestart vanuit een van de centrumgemeenten voor maatschappelijke opvang en beschermd wonen. Hier zijn namelijk regionale
samenwerkingsverbanden gepositioneerd. Daarna kunnen omringende gemeenten zich
aansluiten. Deze indicator geeft inzicht in de landelijke beschikbaarheid van het programma
Nu Niet Zwanger.

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding

Berekening indicator

Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering

Beschrijving en verdieping

10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.

Toename in aantal centrumgemeenten met het programma Nu Niet Zwanger
Het programma Nu Niet Zwangers is op 1 oktober 2020 in 29 centrumgemeenten gestart, met
106 omringende gemeenten die zich hebben aangesloten (Figuur 4). Dat betekent dat Nu Niet
Zwanger in ruim 1 op de 3 gemeenten actief is (135 van de 355). Dit is een verdubbeling ten
opzichte van een jaar eerder, toen het programma actief was in 1 op de 6 gemeenten (63 van
de 355). Het aantal cliënten dat wordt ondersteund verschilt per programma en is afhankelijk
van bijvoorbeeld het aantal inwoners, de programmaduur en het aantal deelnemende
instellingen. In juli 2020 rapporteerde GGD GHOR Nederland een totaal bereik van ruim
5700 cliënten sinds de start in 2018 (Nu Niet Zwanger, 2020).

12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

9

Figuur 4: Centrum- en omringende gemeenten* waarin het programma Nu Niet Zwanger is gestart
in 2019 (links) en 2020 (rechts) (peildatum: 1 oktober 2020).
2019
!

2020

!
!
!
!

Centrumgemeenten*
Gemeenten

!

!
"

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

! !

!

!

!

! !
!

!

!
!

!

!

!
!

!

!
"

!
!

!!

!

!!

!

!

!

!
!

!

"

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

"

!
!
!

"
!
!
!
!
"

!
!

!
! !

!

!

!

!

!

!
! !

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

"
!

!

!

!
!

!

!

!
!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!
!
!

!
!
!

!
!

!

!
!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!!
!
!

!

!

!

!

!

!

"

!

!
! !

"

!

Teller: aantal centrumgemeenten waar het programma Nu Niet Zwanger is gestart.
Noemer: totaal aantal centrumgemeenten (N=50).

11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.

58%

Bron: GGD GHOR Nederland
Jaar: 2020 (peildatum: 1 oktober)

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!
!
! ! !
" !!
!
" ! !
!
!
!
!

!
!
! ! !
! !!
!
! ! !
!
!
!
!

* Voor het Nu Niet Zwanger-programma bij GGD Noord- en Oost Gelderland is nog geen centrumgemeente bekend.

Tekstbox 4: Nu Niet Zwanger toegelicht
Hulpverleners gaan met kwetsbare mensen in gesprek over mogelijkheden, keuzes en
consequenties rondom een kinderwens, seksualiteit en anticonceptie. Dat voorkomt
onbedoelde zwangerschappen. De doelgroep van Nu Niet Zwanger omvat mannen en
vrouwen in de vruchtbare leeftijd met een verhoogde kwetsbaarheid. Dit komt veelal
door een opeenstapeling van problemen en beperkingen (multi-problematiek), zoals
ernstige psychiatrische problematiek, verstandelijke beperking, verslaving, dakloosheid, schulden, loverboyproblematiek en illegaliteit. In 2020 is een Maatschappelijke
Kosten Baten Analyse (MKBA) van het programma uitgevoerd door Society Impact, in
opdracht van de VNG, GGD Regio Utrecht en gemeente Utrecht (Society Impact, 2020).
Meer informatie over Nu Niet Zwanger staat op: www.nunietzwanger.nl

tijdens de
zwangerschap

4. Gemeenten waar prenatale huisbezoeken worden
uitgevoerd door de jeugdgezondheidszorg

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding
Inleiding

Prenatale huisbezoeken zijn ingesteld om goed voorbereid te zijn op het ouderschap en
tijdige, passende ondersteuning te krijgen. Aanstaande ouders kunnen vragen, problemen en
gewenste ondersteuning rondom het ouderschap bespreken met de jeugdverpleegkundige
(Tekstbox 5). Om het mogelijk te maken dat de jeugdgezondheidszorg (JGZ) al voor de geboorte (kwetsbare) ouders ondersteunt, past het ministerie van VWS de Wet Publieke Gezondheid
(Wpg) aan (VWS, 2018; VWS, 2020). Gemeenten krijgen de taak om een prenataal huisbezoek
aan te bieden aan zwangere vrouwen en/of gezinnen in een kwetsbare situatie (VWS, 2020).
Meerdere gemeenten zijn daar vooruitlopend op de wetswijziging al mee begonnen.
Gestreefd wordt naar inwerkingtreding van de wet per 1 juli 2021. Deze indicator geeft inzicht
in hoeverre prenatale huisbezoeken al binnen gemeenten worden uitgevoerd.

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

10

Berekening indicator
Teller: aantal gemeenten waar prenatale huisbezoeken uitgevoerd worden door de jeugd­
gezondheidszorg.
Noemer: totaal aantal gemeenten die de vragen hierover hebben beantwoord (N=280)

Beschrijving en verdieping
In twee derde van de responderende gemeenten voert de jeugdgezondheidszorg het prenataal huisbezoek uit
65% (n=181) van de responderende gemeenten gaf aan dat er in 2020 prenatale huisbezoeken
worden uitgevoerd door de jeugdgezondheidszorg (PHB-JGZ) (zie Tekstbox 2: vragenlijst
onder gemeenten). Van 75 gemeenten hebben we hierover geen gegevens, omdat zij de vragen­
lijst niet hebben ingevuld. Voor gemeenten die de Impuls Kansrijke Start hebben aangevraagd
ligt het percentage PHB-JGZ hoger dan voor gemeenten die dat niet deden.
Prenatale huisbezoeken: maatwerk voor kwetsbare gezinnen en later in de zwangerschap.
Van de 181 gemeenten waarbinnen in 2020 het PHB-JGZ wordt uitgevoerd, geeft 83% aan dat dit
wordt gedaan als maatwerk voor kwetsbare gezinnen. Binnen de overige gemeenten wordt het
standaard aangeboden aan alle gezinnen. Het PHB-JGZ vindt vaker plaats in de latere fasen van

65%

Bron: vragenlijst onder gemeenten
Jaar: 2020 (peildatum: 15 september)

de zwangerschap (Figuur 5). Zo geeft 25% van de gemeenten aan dat er prenatale huisbezoeken
vóór de 15e week plaatsvinden. In 69% van de worden ze (ook) na de 25e aangeboden.
De meeste gemeenten hebben niet meteen gegevens beschikbaar over het aantal huis­
bezoeken en eventuele doorverwijzingen naar aanvullend aanbod in het medische of sociale
domein. Vaak hebben gemeenten ook (nog) geen gegevens beschikbaar over extra uitgaven
op andere domeinen als gevolg van het PHB-JGZ.
Figuur 5. Percentage gemeenten met een PHB-JGZ (n=181), naar tijdsperiode
Percentage
70
60
50
40
30
20
10
0

69%
48%
25%

<15 wk

35%

15-20 wk

20-25 wk

> 25 wk

Tekstbox 5: Prenatale huisbezoeken door de Jeugdgezondheidszorg toegelicht
De JGZ biedt prenatale huisbezoeken aan als laagdrempelige ondersteuning in aanvulling op de verloskundige zorg. Na een of meerdere huisbezoeken kan er op basis van de
problemen en behoeften van het gezin verdere hulp en ondersteuning geboden
worden. Dat kan bijvoorbeeld vanuit het sociale domein of programma’s zoals
VoorZorg of Stevig Ouderschap. Door het contact tussen het gezin en de jeugdverpleegkundige wordt een vertrouwensband opgebouwd en een goede overgang naar de
jeugdgezondheidszorg mogelijk gemaakt (NCJ, 2014). Met de wijziging van de Wpg
krijgen gemeenten de taakopdracht dat de JGZ een prenataal huisbezoek aanbiedt aan
zwangere vrouwen en/of gezinnen in een kwetsbare situatie (VWS, 2020).

tijdens de
zwangerschap

5. Gemeenten waarin VoorZorg
wordt aangeboden

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding
Inleiding

VoorZorg is een intensief ondersteuningsprogramma vanuit de jeugdgezondheidszorg om de
gezondheid en ontwikkeling van zeer kwetsbare (jonge) moeders en hun kinderen te verbeteren (Tekstbox 6). Deze indicator geef﻿t inzicht in het aanbod van het programma VoorZorg.

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.

Berekening indicator

37%

Bron: Nederlands Centrum
Jeugdgezondheid
Jaar: 2020 (peildatum: 1 oktober)

Figuur 6: Gemeenten (n=130) waarin VoorZorg wordt aangeboden (peildatum: 1 oktober 2020).

!

Gemeenten
Verbinding met
JGZ-organisatie

!

!
!

!

!
!
!

!
!!
!

!
!
!! ! !
!

!

!
! !

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!! !

!

!
! ! !

!
!!
!
! ! !
!
! !!
!

!

! !

!

!

!

!

Beschrijving en verdieping
!

!

!
!

!

! !!
! !
! ! ! !!
!!
!
!
!

!
!

!

!

!

!

! !
!

!
!

!

In ongeveer een op de drie gemeenten wordt VoorZorg aangeboden
In totaal bieden 37 JGZ-organisaties zorg en ondersteuning aan ouders en kinderen in de eerste
1000 levensdagen. In 21 van deze 37 JGZ-organisaties wordt VoorZorg aangeboden (57%).
Het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ) heeft begin 2020 onder deze 21 organisaties
een vragenlijst uitgezet (100% respons, NCJ). De JGZ-organisaties bieden VoorZorg aan in
130 gemeenten; 37% van het totaal aantal gemeenten (Figuur 6). Vorig jaar gebeurde dat in
ten minste 117 gemeenten (33%), maar er ontbraken toen nog enkele gegevens. Begin 2020
werden in totaal 610 (aanstaande) jonge moeders met het programma ondersteund.

!
!

!

Teller: aantal gemeenten waarin het programma VoorZorg aangeboden wordt.
Noemer: totaal aantal gemeenten (N=355).

!

!

!
!

!

!

!

!

!
!

!
!

!
!
!
!
!

!
!
! ! !!
!
!
! ! !! !
! !!

11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

11

Tekstbox 6: VoorZorg toegelicht
De doelgroep van VoorZorg bestaat uit jonge moeders die zwanger zijn van een eerste
kind, weinig tot geen opleiding hebben gevolgd en te maken hebben met meerdere
problemen en risicofactoren (bijvoorbeeld huiselijk geweld, middelengebruik, mishandeling, verwaarlozing, alleenstaand). Vanaf de 16e week van de zwangerschap tot hun kind
2 jaar wordt, krijgen zij 40 tot 60 huisbezoeken van een VoorZorg-verpleeg­kundige. De
verpleegkundige ondersteunt hen bij de opvoeding en diverse andere levensterreinen

(onder andere financiën en sociaal netwerk). Onderzoek geeft goede aanwijzingen dat
VoorZorg positieve effecten heeft om kindermishandeling en huiselijk geweld te verminderen en de leefstijl te verbeteren (Mejdoubi, 2014). Met diverse projecten wordt
VoorZorg doorontwikkeld, waaronder VoorZorg-Verder (vervolgtraject op VoorZorg),
VoorZorg2 (bij een tweede kind) en VoorZorg Late Start (Startend later in de zwangerschap). Meer informatie over VoorZorg staat op: https://www.ncj.nl/voorzorg/

tijdens de
zwangerschap

6. Verloskundigenpraktijken getraind
in Centering PregnancyTM

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding
Inleiding

Centering PregnancyTM is een vorm van groepszorg voor zwangere vrouwen om de fysieke en
psychosociale gezondheid te verbeteren (Tekstbox 7). Deze indicator geeft inzicht in het
percentage verloskundigenpraktijken dat getraind is in Centering PregnancyTM.

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

12

35%

Bron: Stichting Centering Nederland
Jaar: 2020 (peildatum: 1 oktober)

Figuur 7: Verloskundigenpraktijken met minimaal één verloskundige getraind in Centering PregnancyTM
(peildatum: 1 oktober 2020).

Aantal
1
! 10

!
!

!

Berekening indicator

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!!

!

Ongeveer een derde van de verloskundigenpraktijken is getraind is Centering PregnancyTM

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

! !!

!
!

!

!
!
!

!
!

!

! !

!

!

!

!
!

!
!

!
!
! !
!
!

!

!

!

!

!

Beschrijving en verdieping

Tekstbox 7: Centering PregnancyTM toegelicht
Centering PregnancyTM is een vorm van verloskundige zorg waarbij een groep zwangere
vrouwen met een vergelijkbare zwangerschapsduur tien bijeenkomsten volgen om de
fysieke en psychosociale gezondheid van moeder en kind te verbeteren. Het zijn interactieve bijeenkomsten onder leiding van de verloskundige in samenwerking met een
kraamverzorgende, lactatiekundige of andere professional. Naast medische zorg (bijvoorbeeld bloeddruk meten) is er veel ruimte om kennis en ervaringen uit te wisselen.
Zo kunnen zwangere vrouwen van elkaar leren en hun gezondheidsvaardigheden en
sociale netwerken verbeteren.

!

!

!

!

Teller: aantal verloskundigenpraktijken waarvan minimaal één verloskundige een training
Centering PregnancyTM heeft gevolgd.
Noemer: totaal aantal verloskundigenpraktijken (op basis van gegevens van de Koninklijke
Nederlandse Organisatie van Verloskundigen (N=579).

Momenteel heeft in 35% (n=203) van alle verloskundigenpraktijken minimaal één verloskundige een training Centering PregnancyTM gevolgd (Figuur 7). Dit percentage is iets gestegen
ten opzichte van 2019, toen in 33% (n=194) van de verloskundigenpraktijken iemand was
getraind. Op de landkaart is te zien dat deze verloskundigenpraktijken verspreid zijn over het
hele land. Het is onbekend hoeveel verloskundigenpraktijken Centering PregnancyTM ook
daadwerkelijk aanbieden en hoeveel zwangere vrouwen deelnemen.

!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!
!

!

!
!

!

!

!
!

!

!

!

!

!
!
!

!

!

!

!
!

!

!
!
!

!

!
!

!

!

!
!

!

!

TNO vond positieve effecten op ervaringen van zwangere vrouwen en zwangerschapsuitkomsten (Rijnders et al., 2016). TNO, het LUMC en Stichting Centering Nederland voeren
verder onderzoek uit naar de Centering-methodiek. Dat gaat onder andere over: (online)
Centering tijdens de COVID-19 periode, Centering voor Eritrese vrouwen, preconceptiezorg, kinkhoestvaccinatie, EU-programma Horizon2020, borstvoeding, en een economische evaluatie. Meer informatie over Centering PregnancyTM staat op:
www.centeringhealthcare.nl

tijdens de
zwangerschap

7. Zwangerschappen waarbij zwangerschapsbegeleiding
ná de 10e week van de zwangerschap startte

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding
Inleiding

Het is van groot belang de zwangerschapsbegeleiding tijdig te laten beginnen (voor de 10e
week van de zwangerschap) (Zorginstituut Nederland, 2016; Volksgezondheidenzorg.info,
2019). De verloskundige kan de pas zwangere vrouw van nuttige informatie voorzien, zoals
voedingsadvies en andere leefregels. Ook wordt de gezondheid van moeder en kind gemonitord en worden andere problemen, bijvoorbeeld op sociaal vlak, bespreekbaar gemaakt.
Het actieprogramma Kansrijke Start is onder andere gericht op kwetsbare zwangere vrouwen.
Om deze reden is deze indicator gepresenteerd als het percentage zwangerschappen waarbij
de zwangerschapsbegeleiding ná de 10e week begon.

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg

Berekening indicator

CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering

Schulden
8.8 Schulden

Teller: aantal zwangerschappen vanaf 22 weken (≥22 weken) waarbij zwangerschapsbegeleiding startte na de 10e week van de zwangerschap, ongeacht of dit in de eerste of tweedelijn
plaatsvond.
Noemer: totaal aantal zwangerschappen vanaf 22 weken (≥22 weken).

CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering

Beschrijving en verdieping

10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.

Ongeveer 1 op de 7 zwangere vrouwen kwam laat in zorg
Het percentage zwangerschappen in 2019 waarbij de zwangerschapsbegeleiding ná de 10e
week van de zwangerschap startte is 14,6%. Dit percentage is tussen 2014 en 2019 heen
vrijwel stabiel, maar neemt in 2019 iets toe (Figuur 8).

Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding

11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

13

14,6%

Bron: Perined
Jaar: 2019

Figuur 8: Percentage zwangerschappen waarbij zwangerschapsbegeleiding na de 10e week van de
zwangerschap startte
Percentage
35
30
25
20

13,8

14,0

13,7

13,4

14,6

0
2015

2016

2017

2018

2019

15
10
5

tijdens de
zwangerschap
Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding
Inleiding

Chronische stress door financiële problemen binnen het gezin is nadelig voor de ontwikkeling
van het kind, zowel tijdens de zwangerschap als na de geboorte (Van Rossem & Pannecoucke,
2019). Inzicht in het percentage vrouwen met problematische schulden voor-, tijdens en kort
na de zwangerschap is gewenst.

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

14

2,6%

8. Vrouwen met (problematische) schulden
in het jaar van de bevalling

Berekening indicator*
Teller: aantal vrouwen met een bevalling in een bepaald jaar met in datzelfde jaar een
registratie in de schuldsanering en/of met een betalingsachterstand van 6 maanden of meer
bij de zorgverzekeraar.
Noemer: totaal aantal vrouwen met een bevalling in een bepaald jaar.
*De gegevens bij deze indicator betreffen alleen de schulden op naam van de zwangere vrouw in het jaar
van de bevalling en beslaan niet de situatie van het hele gezin (zie ook indicator 11. Percentage kinderen dat
geboren wordt in een kwetsbaar gezin).

Beschrijving en verdieping
Daling in het percentage vrouwen met schulden in het jaar van bevalling
In 2018 had 2,6% van de vrouwen die dat jaar bevielen problematische schulden (Figuur 9).
Dit betekent dat zij een betalingsachterstand van 6 maanden of meer bij de zorgverzekeraar
hadden (2,3%) en/of in de schuldsanering zaten (0,3%). Het percentage vrouwen met
problematische schulden in het jaar van de bevalling daalde de afgelopen jaren: van 3,7% in
2015 tot 2,6% in 2018.

Bron: CBS-microdata, Perined
Jaar: 2018

Figuur 9. Percentage vrouwen met problematische schulden in jaar van bevalling
Percentage

4 3,7
3 3,3

3,3
2,9

2
1
0

2,9
2,6

2,6
2,3

0,4

0,4

0,3

0,3

2015

2016

2017

2018

Betalingsachterstand bij zorgverzekeraar
In schuldsanering
Betalingsachterstand bij zorgverzekeraar en/of in schuldsanering

na de geboorte

9. JGZ-organisaties die
Centering ParentingTM aanbieden

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding
Inleiding

Centering ParentingTM is een programma vanuit de jeugdgezondheidszorg dat (kwetsbare)
ouders van jonge kinderen laagdrempelig ondersteunt (Tekstbox 8). Deze indicator geeft
inzicht in het aanbod van Centering ParentingTM.

Dashboard
Resultaten

22%

Bron: Stichting Centering Nederland
Jaar: 2020 (peildatum: 1 oktober)

Figuur 10: JGZ-organisaties (n=8) die Centering ParentingTM aanbieden (peildatum: 1 oktober 2020)

Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

15

Berekening indicator
Teller: aantal JGZ-organisaties dat Centering ParentingTM aanbiedt.
Noemer: totaal aantal JGZ-organisaties (N=37).

Beschrijving en verdieping
Het aantal JGZ-organisaties dat Centering ParentingTM aanbiedt is onveranderd ten opzichte van 2019
In totaal bieden 37 JGZ-organisaties zorg en ondersteuning aan ouders en kinderen in de
eerste 1000 levensdagen. In 8 van deze 37 JGZ-organisaties (22%) wordt in 2020 het
programma Centering ParentingTM aangeboden binnen een of meerdere gemeenten in de
regio (Figuur 10). Dat aantal is gelijk gebleven ten opzichte van 2019. Het precieze aantal
gemeenten waarin Centering ParentingTM wordt aangeboden is onbekend. Ook is onbekend
hoe vaak iedere JGZ-organisatie het programma jaarlijks aanbiedt en hoeveel (kwetsbare)
jonge ouders hier aan deelnemen.
Tekstbox 8: Centering ParentingTM toegelicht
Centering ParentingTM omvat negen bijeenkomsten voor een groep jonge ouders bij de
jeugdgezondheidszorg. In de interactieve bijeenkomsten bespreken ouders diverse
onderwerpen en ervaringen met elkaar. Ze hebben als doel om de eigen kracht, zelfregie
en het sociale netwerk van de ouders te bevorderen. Ouders kunnen voor deze groeps­

bijeenkomsten kiezen als vervanging van de individuele consulten bij de JGZ. TNO, het
LUMC en Stichting Centering Nederland onderzoeken de Centering-methodiek. Meer
informatie over Centering ParentingTM staat op: www.centeringhealthcare.nl.

na de geboorte

10. Gezinnen die geen gebruik maken
van kraamzorg

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding
Inleiding

De kraamperiode is belangrijk voor zowel de pasgeborene als het gezin (Lagendijk et al., 2019;
Shaw et al., 2006). In de eerste week na de bevalling biedt de kraamzorg fysieke en mentale
ondersteuning en signaleert zij mogelijke risico’s (Stuurgroep Zwangerschap & Geboorte,
2009). Onderzoek laat zien dat mensen met een lagere sociaaleconomische status minder
vaak gebruik maken van kraamzorg. Dit wordt geassocieerd met hogere zorguitgaven voor
moeder en kind na de bevalling (Lagendijk et al., 2019). Om kinderen een kansrijke start te
bieden, is het gewenst dat zoveel mogelijk gezinnen kraamzorg ontvangen.

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

16

Berekening indicator*
Teller: aantal moeders met een declaratie voor kraamzorg in de periode ná de geboorte
Noemer: totaal aantal moeders met levendgeborene(n) in het betreffende jaar.
*Dit jaar is de indicator berekend op basis van het aantal (unieke) moeders. In 2019 is deze indicator berekend
op basis van het aantal (unieke) levendgeborenen. De berekening van de indicator wijkt daarmee af.

5,0%

Bron: Vektis, CBS-microdata
Jaar: 2019

Figuur 11: Percentage gezinnen dat geen gebruik maakt van kraamzorg*
Percentage
10
8
6 5,7
4,6

5,0

4,0

4
3,6
2

Beschrijving en verdieping
Een op de twintig gezinnen maakte geen gebruik van kraamzorg
In 2019 maakte maximaal 5,0% van de gezinnen geen gebruik van kraamzorg. In werkelijkheid is dit percentage lager, omdat nog niet alle kraamzorgdeclaraties bij de zorgverzekeraars
beschikbaar zijn (97,5% is momenteel beschikbaar (Vektis, e-mail correspondentie, oktober
2020)). Tussen 2015 en2019 fluctueert het percentage enigszins (range van 5,7% naar 3,6%),
maar is er geen structurele daling of stijging te zien (Figuur 11). Mogelijk heeft een deel van de
gezinnen die geen kraamzorg ontvangen, een andere vorm van ondersteuning tijdens de
kraamperiode, bijvoorbeeld via familie. Het kan ook zijn dat deze gezinnen om financiële
redenen afzien van kraamzorg door de wettelijke eigen bijdrage per uur (Lagendijk et al., 2019).

0
2015

2016

2017

2018

2019

* Voor de berekening van deze indicator zijn declaraties voor de intake en bij de bevalling niet meegenomen.

na de geboorte

11. Kinderen geboren in een kwetsbaar gezin

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding
Inleiding

Voor een goede ondersteuning is het belangrijk om inzicht te hebben in het aantal kinderen
dat geboren wordt in een kwetsbaar gezin. Het Erasmus MC en de gemeente Rotterdam
hebben een definitie voor kwetsbaarheid in de zwangerschap ontwikkeld (Van der Meer, 2020).
Hierin is beschreven hoe kwetsbaarheid voortvloeit uit een disbalans tussen risicofactoren
(bijvoorbeeld armoede en een nadelige leefstijl) en beschermende factoren (bijvoorbeeld een
stabiele gezinssituatie en een ondersteunend sociaal netwerk). Het Erasmus MC, LUMC en
RIVM werken aan het operationaliseren van de term ‘kwetsbaarheid’ zodat het percentage
kinderen dat geboren wordt in een kwetsbaar gezin kan worden vastgesteld en gemonitord.
Daarbij wordt het conceptuele model gebruikt zoals in Tekstbox 9 staat beschreven.

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

17

Berekening indicator
Werk in uitvoering.

Beschrijving en verdieping
Geen inzicht in kwetsbaarheid
Hieronder staan kenmerken die mogelijk bijdragen aan de kwetsbaarheid van een gezin
(Figuur 12). In welke mate ze samenhangen met de kwetsbaarheid van het gezin, is vooralsnog onduidelijk. Van de volgende kenmerken zijn wel gegevens beschikbaar: één of beide
ouders met problematische schulden, een laag huishoudinkomen en een eenoudergezin
(Lauriks et al., 2013; Steegers & Been, 2016; Van der Meer et al., 2020).

Bron: CBS-microdata
Jaar: 2018

Figuur 12: Percentage pasgeboren kinderen in een gezin met problematische schulden, laag huishoudinkomen of eenoudergezin over de periode 2014-2018*.

Percentage
14
12 15,0

14,8

14,6

14,4

14,2

7,1

7,2

7,1

7,3

5,9
5,9

6,1

6,2

6,2

5,2

4,7

2016

2017

10
8

7,4

6

6,1

4

5,8

2

4,2

0
2014

2015

2018

Laag huishoudinkomen
Eenoudergezin
Problematische schulden (schuldsanering of betalingsachterstand zorgverzekeraar)
Een of meerdere factoren speelt

* Berekening van de kenmerken: de teller is het aantal levendgeborenen in gezinnen waarbij a) het huishoudinkomen
lager is dan het 10e percentiel, b) er sprake is van eenoudergezin, c) één of beide ouders in de schuldsanering zit of
een betalingsachterstand van minstens zes maanden bij de zorgverzekeraar heeft, d) sprake is van a en/of b en/of c.
De noemer is het totaal aantal levendgeborenen.

na de geboorte

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting
Inleiding
Inleiding

Tekstbox 9: Operationaliseren kwetsbaarheid binnen de monitor Kansrijke Start:
conceptueel model
Verschillende risico- en beschermende factoren beïnvloeden kwetsbaarheid tijdens de
zwangerschap en binnen het gezin. Deze factoren beperken zich niet tot het medische
domein, maar bevinden zich nadrukkelijk ook in het sociale domein. Om kwetsbaarheid
te operationaliseren gebruiken we binnen de monitor Kansrijke Start onderstaand
conceptueel model (National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, 2019).
Het model toont factoren die de gezondheid en ontwikkeling beïnvloeden, met een
specifieke focus op de vroege ontwikkeling van het kind. De sociaaleconomische en

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale

Figuur 13: conceptueel model

Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

18

Overgenomen uit Vibrant and Healthy Kids: Aligning science, practice, and policy to advance health
equity (p. 5) door National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, 2019,
Washington, DC: The National Academies Press. Copyright 2019 by the National Academy
of Sciences.

politieke factoren (groene ring) bestaan uit de wet- en regelgevingen die de sociale
determinanten van gezondheid (lichtblauwe ring) beïnvloeden. Deze sociale determinanten
van gezondheid gaan over de omgeving waarin mensen opgroeien, leven en werken.
Voorbeelden zijn inkomen, opleiding, werk, zorg, huisvesting en hun fysieke en sociale
leefomgeving. Ze beïnvloeden direct de dagelijkse ervaring van kinderen (grijze ring).
Al deze interacterende factoren zijn van invloed op de individuele ontwikkeling en
gezondheid gedurende de levensloop (donkerblauwe ronde en pijl) en die van toekomstige
generaties (intergenerationele effecten).

na de geboorte

12. Kinderen met een vroeggeboorte en/of een laag geboorte-­
gewicht voor de duur van de zwangerschap (Big2)

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding
Inleiding

Te vroeg geboren kinderen, kinderen met een laag geboortegewicht voor de duur van de
zwangerschap en kinderen met een combinatie van beide hebben een grotere kans op fysieke
gezondheidsproblemen of om te overlijden direct of kort na de geboorte (Barker, 2006).
Daarnaast hebben te vroeg geboren kinderen op latere leeftijd vaker een groeiachterstand,
een hoge bloeddruk, diabetes, longklachten en een minder goed gehoor dan gemiddeld
(Been et al., 2014; Hille et al., 2007; Luu et al., 2016; Van der Voort et al., 2014). Kinderen met
een laag geboortegewicht hebben een verhoogde kans op overgewicht en aandoeningen als
hart- en vaatziekten, kanker en diabetes (RIVM, 2010; RIVM, 2009; Barker, 2006). De combinatie van vroeggeboorte en/of laag geboortegewicht voor de zwangerschapsduur wordt
aangeduid als de ‘Big2’.

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

19

Berekening indicator*
Teller: het aantal kinderen dat geboren is na een zwangerschapsduur vanaf 22 weken
(≥ 22 weken) met een geboortegewicht onder geboortegewichtpercentiel 10 (volgens
Hoftiezer et al., 2019) en/of met een zwangerschapsduur van minder dan 37 weken.
Noemer: totaal aantal geboren kinderen met een zwangerschapsduur vanaf 22 weken
(≥ 22 weken).
*Vorig jaar zijn alleen levendgeboren kinderen meegenomen in de berekening van deze indicator; nu zijn
zowel levend- als doodgeboren kinderen meegenomen. De huidige berekening is afgestemd met Perined.
In Tekstbox 10 worden de verschillende definities en manieren van berekenen van de ‘Big2’ toegelicht.

Beschrijving en verdieping
15,6% van de geboren kinderen had een vroeggeboorte en/of een laag geboortegewicht in 2019
Van de 15,6% was 6,9% te vroeg geboren en 10,2% met een te laag geboortegewicht voor de
zwangerschapsduur (Figuur 14). Sommige kinderen zijn zowel te vroeg geboren als te klein,
waardoor de som van beiden niet gelijk is aan het totaal. Tussen 2015 en 2019 variëren deze
percentages van 10,7% tot 10,2% voor vroeggeboorte en 7,3% tot 6,9% voor laag geboortegewicht.

15,6%

Bron: Perined
Jaar: 2019

Figuur 14: Vroeggeboorte en/of een laag geboortegewicht voor de duur van de zwangerschap
Percentage
20
16

16,3

16,0

16,0

16,0

15,6

10,7

10,5

10,3

10,4

10,2

7,3

7,1

7,2

7,1

6,9

0
2015

2016

2017

2018

2019

12
8
4

Te vroeg geboren kinderen (<37 weken)
Kinderen met een laag geboortegewicht voor de zwangerschapsduur (Hoftiezer)
Te vroeg geboren kinderen en/of kinderen met een laag geboortegewicht voor de
zwangerschapsduur (Hoftiezer)

na de geboorte

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting
Inleiding
Inleiding
Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

20

Tekstbox 10: Verschillende definities en manieren van berekenen van de ‘Big2’
In de afgelopen jaren hebben Perined, waarstaatjegemeente.nl, VZinfo en het RIVM
verschillende definities gehanteerd voor de Big2. De verschillen betreffen de zwangerschapsduur (22 of 24 weken), én of alle kinderen worden meegeteld of alleen de kinderen
die levend worden geboren. Tabel 1 presenteert de percentages voor de verschillende
manieren van berekenen. Door deze verschillende manier van berekenen zijn verschillen
ontstaan in de percentages (range voor 2019: van 15,2% tot 15,6%). Logischerwijs ligt het
percentage onder alle kinderen (levend- en doodgeborenen) iets hoger in vergelijking
met de kinderen die levend worden geboren. Bij de berekeningen van een laag geboortegewicht voor de zwangerschapsduur worden de Hoftiezer-gewichtspercentielen gebruikt
(Hoftiezer et al., 2019).

Tabel 1.
In de 1.kruistabel
staan
vier verschillende
manieren
van berekenen
van de ‘Big2’ en de bijbehorende
Tabel
Verschillende
percentages
en manieren
van berekenen
van de ‘Big2’
percentages voor 2018 en 2019.
Alle geboren kinderen
Levendgeboren kinderen
1. Voor álle geboren kinderen(levendgeboren na
zwangerschapsduur van 22 weken was dit 16,0% in
en een
doodgeborenen)
2018
en 15,6%
in 2019.
en de
factsheet Kansrijke Start
2020
presenteren
Kinderen
geboren
na Het Jaarboek Perined 2019
2018:
16,0%
2018:
15,6%
dit
percentage.
zwangerschapsduur
2019: 15,6%
2019: 15,2%
2.≥Voor
álle geboren kinderen geboren na een zwangerschapsduur van 24 weken was dit 15,7% in
22 weken
2018 en 15,4% in 2019. Waarstaatjegemeente.nl
houdt2019;*
deze berekening
aan. ZijPerined
rapporteren
Jaarboek Perined
Jaarboek
2018; voor
iedere gemeente het gemiddeldeFactsheet
cijfer over
de afgelopen
jaar, per
1000 geboorten.
Kansrijke
Start 2020
Factsheet
Kansrijke Start 2019;
3. Voor alle levendgeboren kinderen geboren na zwangerschapsduur
22 weken was dit 15,6% in
Volksgezondheidenzorg.info
2018
en 15,2%
in 2019.
de
2018: 15,7%in het Jaarboek Perined
2018:2018,
15,6%
Kinderen
geboren
na Dit percentage werd gepresenteerd
factsheet
Kansrijke
Start
2019
en
op
volksgezondheidenzorg.info.
zwangerschapsduur
2019: 15,4%
2019: 15,2%
4.≥Voor
alle levendgeboren kinderen geboren na zwangerschapsduur 24 weken was dit 15,6% in
24 weken
2018 en 15,2% in 2019.
Waarstaatjegemeente.nl**
* Mogelijk wordt in het Jaarboek Perined 2019 alsnog gekozen voor de definitie ≥ 24 weken.
** W
 aarstaatjegemeente.nl rapporteert voor iedere gemeente het gemiddelde over de afgelopen 5 jaar, per 1000
geboorten. Dit in tegenstelling tot de andere bronnen welke een cijfer per jaar tonen.

na de geboorte

13. Kinderen die negatief scoren op spraak-taalontwikkeling rond de leeftijd van twee jaar

6,2%

Bron: 8 JGZ-organisaties
Jaartal: 2019

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Beschrijving en verdieping

Inleiding
Inleiding

Een taalontwikkelingsachterstand of -stoornis bij jonge kinderen kan op latere leeftijd
gevolgen hebben voor het dagelijks functioneren, zoals schoolprestaties, sociale relaties en
de psychische gezondheid (Johnson et al., 2010; Lanting et al., 2018). De JGZ voert ontwikkelingsonderzoek uit bij kinderen zodat risicofactoren en problemen rond spraak-taal ontwikkeling tijdig kunnen worden gesignaleerd. Deze indicator geeft inzicht in de spraak-taalontwikkeling rond de leeftijd van 2 jaar.

Een op de zestien kinderen rond de leeftijd van twee jaar had een achterstand in de spraak-taalontwikkeling
De JGZ-organisaties gebruiken ontwikkelingskenmerken van het Van Wiechen-onderzoek om
de spraak-taalontwikkeling van kinderen (0-4 jaar) te monitoren. Tijdens het contactmoment
rond de leeftijd van twee jaar zijn dat ‘zegt zinnen van 2 woorden’ en ‘wijst 6 lichaamsdelen aan bij
pop’. Voor 2019 waren gegevens van 29.001 kinderen beschikbaar vanuit acht JGZ-organisaties. Van deze kinderen had 6,2% (n=1.790) een negatieve score op beide items van de
spraak-taalontwikkeling. In 2018 was dit percentage lager, namelijk 5,5% (1.698 van de
30.743 kinderen). In beide jaren scoorde ongeveer 1 op de 8 kinderen negatief op een van de
items. Gezien het kleine aantal JGZ-organisaties dat deze cijfers heeft aangeleverd (8 van
de 37 organisaties, respons van 22%), kunnen de genoemde percentages afwijken van de
landelijke percentages. Daarnaast betekent een negatieve score op de twee items niet
automatisch dat een kind een spraak-taalachterstand heeft.

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

21

Indicator
Teller: aantal kinderen dat tijdens het contactmoment met de JGZ rond de leeftijd van twee
jaar negatief scoort bij de ontwikkelingskenmerken ‘zegt zinnen van twee woorden’ en ‘wijst
zes lichaamsdelen aan bij pop’.
Noemer: totaal aantal kinderen waarover gegevens beschikbaar zijn.

na de geboorte

14. Kinderen met overgewicht (inclusief
obesitas) rond de leeftijd van twee jaar

8,2%

Bron: 9 JGZ-organisaties
Jaartal: 2019

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Beschrijving en verdieping

Inleiding
Inleiding

Overgewicht en obesitas kunnen op latere leeftijd leiden tot gezondheidsproblemen en
psychosociale problemen (NCJ, 2012). De JGZ voert ontwikkelingsonderzoek uit bij kinderen
zodat risicofactoren en problemen tijdig kunnen worden gesignaleerd. Deze indicator geeft
inzicht in welke mate overgewicht en obesitas voorkomen bij kinderen rond de leeftijd van
twee jaar.

Een op de twaalf kinderen rond de leeftijd van twee jaar had overgewicht of obesitas
Om het percentage kinderen met overgewicht en obesitas te berekenen is met behulp van
lengte en gewicht een Body Mass-index (BMI) bepaald. Deze BMI-scores zijn volgens de
International Obesity Task Force-afkapwaarden in categorieën ingedeeld, rekening houdend
met geslacht en leeftijd van het kind. Voor 2019 waren gegevens van 30.285 kinderen
beschikbaar vanuit negen JGZ-organisaties uit verschillende delen van het land. Van deze
kinderen had 8,2% (n=2.487) overgewicht of obesitas. In 2018 was dit percentage binnen deze
JGZ-organisaties lager, namelijk 7,8% (2.509 van de 32.002 kinderen). Gezien het kleine aantal
JGZ-organisaties die deze cijfers hebben aangeleverd (9 van de 37 organisaties, respons van
24%), kunnen de genoemde percentages afwijken van de landelijke percentages.

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu

Berekening indicator

Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale

Teller: aantal kinderen waarbij tijdens het contactmoment met de JGZ rond de leeftijd van
twee jaar de Body Mass Index binnen de categorieën ‘overgewicht’ of ‘obesitas’ valt.
Noemer: totaal aantal kinderen waarover gegevens beschikbaar zijn.

VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

22

na de geboorte

15. Uithuisplaatsingen van kinderen voor
het tweede levensjaar

Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding
Inleiding

Soms wordt de gezonde en veilige ontwikkeling van een kind bedreigd en helpt hulp op
vrijwillige basis niet of niet voldoende. Dan kan de rechter dwingend een jeugdbeschermingsmaatregel opleggen. Een kind wordt dan ‘onder toezicht gesteld’ of ‘onder voogdij geplaatst’
om de bedreiging voor de veiligheid en ontwikkeling van het kind op te heffen. Deze indicator
geeft inzicht in hoe vaak baby’s en jonge kinderen uit huis worden geplaatst.

Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu

Berekening indicator

Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale

Schulden
8.8 Schulden

Teller: aantal kinderen tot twee jaar dat op enig moment in het desbetreffende jaar ten
minste een dag een jeugdbeschermingsmaatregel heeft ontvangen, in combinatie met
jeugdhulp met verblijf.*
Noemer: aantal kinderen tot 2 jaar in het desbetreffende jaar.
*Het CBS heeft geen directe informatie over uithuisplaatsingen. De combinatie tussen een jeugdbeschermingsmaatregel en jeugdhulp met verblijf geeft vermoedelijk een uithuisplaatsing weer. Maar er kan ook
vrijwillig gekozen zijn voor plaatsing in jeugdhulp met verblijf.

CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering

Beschrijving en verdieping

10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.

Aantal uithuisplaatsingen van kinderen tot twee jaar vrijwel onveranderd
In 2019 is 1,6 per 1000 kinderen tot 2 jaar vermoedelijk uit huis geplaatst (Figuur 15). Dit zijn
kinderen die onder voogdij zijn geplaatst of een ondertoezichtstelling hebben, in combinatie
met jeugdhulp met verblijf. Tussen 2015 en 2019 is het aantal uithuisplaatsingen min of meer
stabiel gebleven van 1,7 per 1000 in 2015 naar 1,6 per 1000 in 2019.

VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding

11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

23

1,6 per 1000

Bron: CBS-microdata
Jaar: 2019

Figuur 15: Totaal aantal kinderen tot 2 jaar dat vermoedelijk uit huis geplaatst is (per 1000), gespecificeerd naar laag huishoudinkomen, eenoudergezin of een combinatie van beide.

Aantal per 1000
2.0

1,7

1,7

1,6

0,6

0,6

0,5

0,6

0,3

0,3

2017

2018

1,6

1,5
1,0
0,5

0,7
0,5
0,3

0,0
2016

Kinderen tot 2 jaar uit huis geplaatst (per 1000)
Laag huishoudinkomen
Eenoudergezin
Laag huishoudinkomen én eenoudergezin

2019

Monitor
Kansrijke Start 2020
Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting
Inleiding
Inleiding
Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

24

Beschouwing
Deze factsheet beschrijft de ontwikkelingen rondom Kansrijke Start aan de hand van een
indicatorenset voor zowel ingevoerde activiteiten (programmabrede- en procesindicatoren)
als gezondheidsmaten (uitkomstindicatoren). In deze beschouwing worden de resultaten kort
samengevat en in perspectief geplaatst. Daarnaast volgen enkele opmerkingen bij de
gehanteerde dataverzameling binnen de monitor.

De activiteiten krijgen steeds meer vorm…
De indicatorenset laat zien dat er een ‘beweging’ op gang is gekomen sinds de invoering van
het actieprogramma Kansrijke Start. Van de gemeenten die de Impuls Kansrijke Start hebben
ontvangen, geeft ruim de helft aan dat het een lokale of regionale coalitie Kansrijke Start aan
het opzetten is. Daarnaast is in 59 gemeenten al een lokale of regionale coalitie gevormd.
Dit betekent dat driekwart van de gemeenten met de Impuls Kansrijke Start een coalitie heeft
gevormd of hier mee bezig is. Interventies en programma’s worden steeds meer geïmplementeerd. Zo wordt het programma Nu Niet Zwanger steeds vaker uitgerold. In aanvulling op
de gepresenteerde indicatoren, blijkt uit de vragenlijst dat 40% van de gemeenten (extra)
activiteiten is gestart na aanvraag van de Impuls Kansrijke Start. Ook is de meerderheid van
de gemeenten bezig doelstellingen te ontwikkelen op het gebied van Kansrijke Start. Daarbij
geeft een op de drie gemeenten aan zich te richten op een langere tijdsperiode (kinderen van
0-4 jaar of van 0-18 jaar) dan de tijdsperiode van Kansrijke Start (kinderen tot 2 jaar). De
Kansrijke Start-activiteiten zijn hiermee vaak ingebed in een breder beleidskader.

… maar gezondheidsuitkomsten zijn wisselend
De gezondheidsuitkomsten laten op landelijk niveau een wisselend beeld zien. Zo zijn er
indicatoren die licht dalen (bijvoorbeeld het percentage kinderen met een vroeggeboorte en/
of laag geboortegewicht voor de duur van de zwangerschap), terwijl andere indicatoren
stijgen (bijvoorbeeld het percentage zwangerschappen waarbij zwangerschapsbegeleiding na
de 10e week van de zwangerschap startte). Ook zijn er indicatoren die vrijwel onveranderd zijn
(bijvoorbeeld het aantal uithuisplaatsingen op tweejarige leeftijd) ten opzichte van eerdere
resultaten (RIVM, 2019b).
Hierbij merken we op dat de meest recente gegevens van de uitkomstindicatoren veelal de
jaren 2018 en 2019 betreffen. Hierdoor zijn eventuele effecten van het actieprogramma (start
september 2018) nog niet voor alle indicatoren te verwachten. Ook al blijken er in de komen-

de jaren veranderingen in gezondheidsuitkomsten op te treden, is een causaal verband
tussen de uitvoering van het actieprogramma en gezondheidsuitkomsten niet of moeilijk vast
te stellen. Het is zeer waarschijnlijk dat ook andere beleidsmaatregelen in de geboortezorg,
preventie en het bredere sociale domein invloed hebben.

Vertraging in de voortgang van programma’s vanwege coronapandemie
Bij driekwart van de responderende gemeenten is de voortgang van hun lokale Kansrijke
Start-programma door de coronapandemie vertraagd. Zij geven onder meer aan dat hun
personeel is ingezet op taken om de coronapandemie te bestrijden, en dat er vanuit hun
gemeente geen nieuwe projecten worden opgestart voordat duidelijk is wat de financiële
impact op het gemeentebudget is. Ook was het fysiek cliëntcontact tijdens de eerste golf
tijdelijk stopgezet. Voor programma’s zoals Centering Pregnancy, VoorZorg en Nu Niet
Zwanger geldt dat online en telefonische mogelijkheden zijn ingevoerd.
Opmerkelijk genoeg blijken er ook (onverwachte) positieve effecten te ontstaan. Zo blijkt uit
een eerste analyse van de impact van de coronapandemie dat het percentage vroeggeboorten
sterk is gedaald sinds de invoering van de coronamaatregelen in maart 2020 (Been et al.,
2020). Ook zijn er aanwijzingen dat vrouwen in de huidige coronapandemie langer borstvoeding (willen) geven (Markteffect, 2020).

Vragenlijst is aangescherpt en verspreid onder alle gemeenten
Voor de factsheet van 2019 zijn alleen de GIDS-gemeenten benaderd om een vragenlijst in te
vullen. Voor de huidige factsheet zijn álle gemeenten benaderd en zijn enkele vragen geherformuleerd. Dat maakt het mogelijk de gemeenten die de Impuls Kansrijke Start wel hebben
aangevraagd te vergelijken met gemeenten die dat niet deden. Door de uitbreiding en
aanscherping zijn echter niet alle indicatoren goed vergelijkbaar met vorig jaar. Uit de
vragenlijst blijkt dat gemeenten die de Impuls Kansrijke Start eerder hebben aangevraagd
(tranche 1 en 2), zich verder hebben ontwikkeld dan de gemeenten die dit in een later stadium
(tranche 3) hebben gedaan, of deze niet hebben aangevraagd. Door voor deze factsheet alle
gemeenten te betrekken, ontstaat een volledig beeld van de stand van zaken van het actieprogramma Kansrijke Start.

Monitor
Kansrijke Start 2020
Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting
Inleiding
Inleiding
Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

25

Beschikbaarheid van data is essentieel, ook voor de toekomst

Ondersteuning van gemeenten bij lokale monitoring

De factsheet bevat gegevens over zowel procesindicatoren als uitkomstindicatoren. Deze
betreffen vooral de periode ‘tijdens de zwangerschap’ en ‘na de geboorte’. Er zijn vrijwel geen
gegevens over de periode ‘voor de zwangerschap’. Daarnaast zijn er voor verschillende
indicatoren minder data beschikbaar in vergelijking met de vorige factsheet (RIVM, 2019b).
Zo waren alleen geaggregeerde kraamzorggegevens beschikbaar, waardoor het niet mogelijk
was ze naar specifieke achtergrondkarakteristieken uit te splitsen. Ook zijn minder JGZ-gegevens beschikbaar doordat het project Jeugd In Beeld (JIB) van het NCJ is gestopt. In het
actieprogramma Kansrijke Start is een algemene maatregel van bestuur (AMvB) aangekondigd
(VWS, 2018). Deze AMvB heeft als doel inzicht te geven in de gezondheid en de lichamelijke,
psychosociale en cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren van 0 – 18 jaar door
JGZ-gegevens landelijk te ontsluiten. De AMvB zal mogelijk een vliegwiel zijn om de gezondheidsuitkomsten van kinderen op tweejarige leeftijd landelijk inzichtelijk te maken.

Meerdere gemeenten hebben behoefte aan ondersteuning bij de vormgeving van hun lokale
monitoring om daarmee de lokale beweging Kansrijke Start te stimuleren. Zij hebben
bijvoorbeeld behoefte aan een regionale indicatorenset, aan betere vindbaarheid van
relevante gegevens, en instrumenten om het thema op de beleidsagenda te houden.
Gemeenten kunnen hierbij ook van elkaar leren. Het ministerie van VWS heeft daarom het
RIVM gevraagd om gemeenten te ondersteunen bij hun lokale monitoring en lessen te
identificeren die nodig zijn om de beweging Kansrijke Start te stimuleren. In meerdere
bijeenkomsten en thematische werksessies zal het RIVM de gemeenten in 2021 ondersteunen.
Momenteel bereidt het RIVM deze ondersteuning voor in afstemming met Pharos en
Erasmus MC.

Geen inzicht in regionale ontwikkelingen
De monitor van het RIVM geeft inzicht in het landelijk beeld en niet in eventuele regionale
verschillen. Het is mogelijk dat op lokaal of regionaal niveau meer eenduidige trends zichtbaar zijn. Experts uit de wetenschappelijke adviescommissie geven aan dat meerdere
indicatoren zich in de gewenste richting ontwikkelen bij de coalitie waar zij bij betrokken zijn.
Meerdere gemeenten hebben hier vooralsnog geen inzicht in. In 2021 zal er meer aandacht
zijn voor regionale verschillen binnen de lokale monitoring (zie volgende alinea).

Tot slot
Deze factsheet presenteert de cijfers van de indicatorenset Kansrijke Start wat betreft
programmabrede- en procesindicatoren (2020) en uitkomstindicatoren (2018 of 2019,
afhankelijk van databeschikbaarheid). Veel gemeenten zijn momenteel actief op het thema
Kansrijke Start, maar voor de gezondheidsuitkomsten wisselt het beeld. In hoeverre de
gezondheidsuitkomsten zich in de gewenste richting ontwikkelen, zal in de komende jaren
blijken.
Volgend jaar worden de cijfers van alle indicatoren wederom gepresenteerd. Er zal dan ook
een kwalitatieve procesevaluatie worden gehouden, met focusgroepen en interviews. De
nieuwe cijfers van de indicatoren in combinatie met de kwalitatieve procesevaluatie geeft een
completer beeld van de voortgang van het actieprogramma Kansrijke Start.

Monitor
Kansrijke Start 2020
Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting
Inleiding
Inleiding
Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.

Referenties
Barker, D. J. (2006). Adult consequences of fetal growth restriction. Clinical obstetrics and
gynecology, 49(2), 270-283.

Lagendijk, J., Steegers, E. A., & Been, J. V. (2019). Inequity in postpartum healthcare provision
at home and its association with subsequent healthcare expenditure. European Journal of
Public Health, 29(5), 849-855.

Been, J. V., Lugtenberg, M. J., Smets, E., van Schayck, C. P., Kramer, B. W., Mommers, M., &
Sheikh, A. (2014). Preterm birth and childhood wheezing disorders: a systematic review and
meta analysis. PLoS medicine, 11(1), e1001596.

Lanting, C. I., de Wolff, M. S., Wiefferink, K., & Uilenburg, N. (2018). JGZ-richtlijn taalontwikkeling. https://www.ncj.nl/richtlijnen/alle-richtlijnen/richtlijn/taalontwikkeling

Been, J. V., Ochoa, L. B., Bertens, L. C., Schoenmakers, S., Steegers, E. A., & Reiss, I. K. (2020).
Impact of COVID-19 mitigation measures on the incidence of preterm birth: a national
quasi-experimental study. The Lancet Public Health, 5(11), 604-611.

Lauriks, S., Buster, M., De Wit, M., Van de Weerd, S., Tigchelaar, G., & Fassaert, T. (2013).
Zelfredzaamheid-Matrix. http://www.invoorzorg.nl/docs/ivz/informatiecentrum/21694_
Handleiding_Zelfredaamheid-Matrix.pdf

Campbell, F., Conti, G., Heckman, J. J., Moon, S. H., Pinto, R., Pungello, E., & Pan, Y. (2014).
Early childhood investments substantially boost adult health. Science, 343(6178), 1478-1485.

Lindquist, A., Kurinczuk, J. J., Redshaw, M., & Knight, M. (2015). Experiences, utilisation and
outcomes of maternity care in England among women from different socio-economic
groups: findings from the 2010 National Maternity Survey. BJOG: An International Journal of
Obstetrics & Gynaecology, 122(12), 1610-1617.

Hanson, M. A., & Gluckman, P. D. (2015). Developmental origins of health and disease–global
public health implications. Best practice & research. Clinical obstetrics & gynaecology, 29(1),
24-31.

Luu, T. M., Katz, S. L., Leeson, P., Thébaud, B., & Nuyt, A. M. (2016). Preterm birth: risk factor
for early-onset chronic diseases. CMAJ, 188(10), 736-746.

Hille, E. T., Weisglas-Kuperus, N., Van Goudoever, J. B., Jacobusse, G. W., Ens-Dokkum,
M. H., de Groot, L., ... & Kollée, L. A. (2007). Functional outcomes and participation in young
adulthood for very preterm and very low birth weight infants: the Dutch Project on Preterm
and Small for Gestational Age Infants at 19 years of age. Pediatrics, 120(3), e587-e595.

Markteffect. (2020). Nationaal Borstvoeding Onderzoek 2020. https://www.markteffect.nl/
meer/nieuws/Nationaal-Borstvoeding-Onderzoek-2020?hash=ce834f585b497e71a900a699b301c87933fbdeec&download=1

Hoftiezer, L., Hof, M. H., Dijs-Elsinga, J., Hogeveen, M., Hukkelhoven, C. W., & van Lingen, R. A.
(2019). From population reference to national standard: new and improved birthweight
charts. American journal of obstetrics and gynecology, 220(4), 383.e1-383.e317.

Mejdoubi, J. (2014). The primary prevention of child maltreatment in early life: Study on the
effectiveness of VoorZorg. https://research.vu.nl/en/publications/the-primary-prevention-of-child-maltreatment-in-early-life-study-

Johnson, C. J., Beitchman, J. H., & Brownlie, E. (2010). Twenty-year follow-up of children with
and without speech-language impairments: Family, educational, occupational, and quality of
life outcomes. American Journal of Speech-Language Pathology, 19(1), 51-65.

National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (2019). Vibrant and healthy kids:
Aligning science, practice, and policy to advance health equity. Washington, DC: The National
Academies Press. https://doi.org/10.17226/25466

Kelly, M. P. (2018). How to make the first thousand days count. Health Promotion Journal of
Australia, 29(S1), 17-21.

NCJ, Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (2012). JGZ-richtlijn Overgewicht. Preventie,
signalering, interventie en verwijzing. Utrecht. https://www.ncj.nl/richtlijnen/alle-richtlijnen/
richtlijn/overgewicht

Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

26

Monitor
Kansrijke Start 2020
Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting
Inleiding
Inleiding
Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

27

NCJ, Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (2014). Prenataal huisbezoek door de jeugdgezondheidszorg. Een handreiking. http://assets.ncj.nl/docs/handreiking_prenataalhuisbezoek_2014_def.pdf
Nu Niet Zwanger (2020). Factsheet juli 2020. https://www.nunietzwanger.nl/wp-content/
uploads/2020/09/20200924-NNZ-factsheet-JULI-FINAL.pdf
Rijnders, M. E. B., Detmar, S. B., & Herschderfer, K. C. (2016). Implementatie van Centering
Pregnancy in Nederland 2012-2015. Leiden: TNO.
RIVM (2010). Onderzoek naar de relatie tussen geboortegewicht en chronische ziekten in het
Maastricht cohort. Bilthoven. https://www.rivm.nl/publicaties/onderzoek-naar-relatie-tussen-geboortegewicht-en-chronische-ziekten-in-maastricht
RIVM (2011). Geboortegewicht en chronische ziekten: Resultaten van de EPIC-NL studie.
Bilthoven. https://www.rivm.nl/publicaties/geboortegewicht-en-chronische-ziekten-resultaten-van-epic-nl-studie

Steegers, E. A. P., & Been, J. V. (2016). Sociale ongelijkheid: aangeboren of te voorkomen?
Ned Tijdschr Geneeskd., 160, D83.
Stuurgroep Zwangerschap & Geboorte (2009). Een goed begin. Veilige zorg rond zwangerschap en geboorte. Utrecht.
Van der Meer, L., Ernst, H., Blanchette, L., Steegers, E. (2020) Een kwetsbare zwangere, wat is
dat eigenlijk? Medisch Contact, 22, 34 – 35.
Van Rossem, R., & Pannecoucke, I. (2019). Poverty and a child’s height development during
early childhood: A double disadvantage? A study of the 2006–2009 birth cohorts in Flanders.
PLoS One, 14(1), e0209170.
VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2018). Actieprogramma Kansrijke
Start. Den Haag. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2018/09/12/actieprogramma-kansrijke-start

RIVM (2019a). Indicatoren Kansrijke Start. Een Delphi-studie. Bilthoven.
https://www.rivm.nl/documenten/indicatoren-kansrijke-start-delphi-studie

VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2020). Wetsvoorstel ‘Wijziging van
de Wet publieke gezondheid vanwege het opnemen daarin van een gemeentelijke taak om
prenataal huisbezoek te verrichten’. Kamerstuk 35593, nr. 3.

RIVM (2019b). Monitor Kansrijke Start 2020. Invoering van het actieprogramma en een
meting van de uitgangssituatie. Bilthoven. https://www.rivm.nl/documenten/factsheet-kansrijke-start

Zorginstituut Nederland (2016). Zorgstandaard Integrale Geboortezorg Versie 1.1. https://
www.zorginstituutnederland.nl/werkagenda/zwangerschap-geboorte-en-gynaecologische-aandoeningen/invoering-zorgstandaard-integrale-geboortezorg

Roseboom, T. (2018). De eerste 1000 dagen. Het fundamentele belang van een goed begin
vanuit biologisch, medisch en maatschappelijk perspectief. Utrecht: de Tijdstroom.
Society Impact. (2020). Nu Niet Zwanger. Onderzoek naar de maatschappelijke effecten en
kosten van ongewenste zwangerschap. https://besluitmetmuisjes.pleio.nl/file/download/57979365/BMM_NZZ_v3.pdf
Shaw, E., Levitt, C., Wong, S., Kaczorowski, J., & McMaster University Postpartum Research
Group. (2006). Systematic review of the literature on postpartum care: effectiveness of
postpartum support to improve maternal parenting, mental health, quality of life, and
physical health. Birth, 33(3), 210-220.

Toelichting bronverwijzing CBS-microdata

Monitor
Kansrijke Start 2020
Publiekssamenvatting
Publiekssamenvatting
Inleiding
Inleiding
Dashboard
Resultaten
Lokalecoalitie
coalities
1.1 Lokale
Planvan
vanaanpak
aanpak
2.2 Plan
NuNiet
NietZwanger
Zwanger
3.3 Nu
Prenataalhuisbezoeken
huisbezoek
4.4 Prenatale
VoorZorg
5.5 VoorZorg
CenteringPregnancy
Pregnancy
6.6 Centering
Zwangerschapsbegeleiding
7.7 Zwangerschapsbegeleiding
Schulden
8.8 Schulden
CenteringParenting
Parenting
9.9 Centering
10 Kraamzorg
Kraamzorg
10.
11 Kwetsbaar
Kwetsbaargezin
gezin
11.
12 Vroeggeboorte/
12.	Vroeggeboorte/
laaggeboortegewicht
geboortegewicht
laag
13 Spraak-taal
Spraak-taal
13.
14 Overgewicht
Overgewicht
14.
15 Uithuisplaatsingen
Uithuisplaatsingen
15.
Beschouwing
Beschouwing
Referenties
Referenties

28

Indicator 8: Dit zijn resultaten gebaseerd op eigen berekeningen van het RIVM op basis van
niet-openbare microdata van het Centraal Bureau voor de Statistiek betreffende In de
Basisregistratie Personen/de Gemeentelijke Basisadministratie Persoonsgegevens (GBA)
ingeschreven personen en hun juridische ouders, Personen die een schuldsanering hebben via
de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wsnp) en Wanbetalers Zorgverzekeringswet.
Indicator 10: Dit zijn resultaten gebaseerd op eigen berekeningen van het RIVM op basis van
niet-openbare microdata van het Centraal Bureau voor de Statistiek betreffende Persoons­
identificatoren van in de Basisregistratie Personen/de Gemeentelijke Basisadministratie
Persoonsgegevens (GBA) ingeschreven (levendgeboren) personen en Zorgkosten van
Nederlandse ingezetenen met een basisverzekering.
Indicator 11: Dit zijn resultaten gebaseerd op eigen berekeningen van het RIVM op basis van
niet-openbare microdata van het Centraal Bureau voor de Statistiek betreffende Inkomen
van huishoudens, In de Basisregistratie Personen/de Gemeentelijke Basisadministratie
Persoonsgegevens (GBA) ingeschreven personen en hun juridische ouders, Personen die een
schuldsanering hebben via de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wsnp), Wanbetalers
Zorgverzekeringswet, Huishoudenskenmerken van in de Basisregistratie Personen/de
Gemeentelijke Basisadministratie Persoonsgegevens (GBA) ingeschreven personen en
Zorgkosten van Nederlandse ingezetenen met een basisverzekering.
Indicator 15: Dit zijn resultaten gebaseerd op eigen berekeningen van het RIVM op basis van
niet-openbare microdata van het Centraal Bureau voor de Statistiek betreffende Persoons­
identificatoren van in de Basisregistratie Personen/de Gemeentelijke Basisadministratie
Persoonsgegevens (GBA) ingeschreven (levendgeboren) personen, Trajecten jeugdbescherming aan jeugdigen en Trajecten jeugdhulp aan jeugdigen.

Auteurs
Joyce Molenaar
Zoë Scheefhals
Eline de Vries
Jeroen Struijs

012386

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
November 2020

De zorg voor morgen begint vandaag
De inhoud van het document eindigt hier. Om technische redenen volgt hierna nog de inhoudsopgave die op elke
pagina van het document is geplaatst.