Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2014–2015

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3263
Vragen van de leden Omtzigt (CDA), Ulenbelt (SP) en Krol (50PLUS) aan
de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid over de aanpassing
in de Ultimate Forward Rate (UFR) voor pensioenfondsen (ingezonden 30 juli
2015).
Antwoord van Staatssecretaris Klijnsma (Sociale Zaken en Werkgelegenheid)
(ontvangen 3 september 2015)
Vraag 1
Herinnert u zich dat u in december 2014 aan de Eerste Kamer schreef:
«Naar aanleiding van het debat met uw Kamer over het wetsvoorstel
aanpassing financieel toetsingskader heb ik De Nederlandsche Bank (DNB)
verzocht om uitstel van de per 1 januari 2015 voorziene wijziging van de
ultimate forward rate (ufr) voor pensioenfondsen, in verband met het
aangekondigde onderzoek naar het stroomlijnen van deze ufr met de ufr die
EIOPA naar verwachting in 2015 zal vaststellen voor Europese verzekeraars.»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Kunt u DNB vragen dat onderzoek openbaar te maken en bij de antwoorden
van deze vragen te voegen?
Antwoord 2
De uitkomsten van bedoeld onderzoek zijn verwoord in de onderbouwing van
het besluit van DNB van 14 juli 2015, dat is meegezonden met mijn brief van
17 juli jl., waarmee ik u over dat besluit heb geïnformeerd. Voor de volledigheid heb ik dit besluit bijgevoegd.
Vraag 3 en 4
Zowel de ufr voor verzekeraars als de ufr voor pensioenfondsen impliceert
een rentevisie, waarin de DNB een input heeft; waarom verschillen deze twee
rentevisies van elkaar?

1

ah-tk-20142015-3263
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2015

Kamerstuk 33 972, nr. O

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

1

Waarom moeten verzekeraars en pensioenfondsen nu verschillende rentevoeten hanteren om toekomstige pensioenverplichtingen te verdisconteren?
Antwoord 3 en 4
Tussen pensioenfondsen en verzekeraars bestaat een verschil ten aanzien van
de bevoegdheid om een ufr vast te stellen en de context waarin deze
vaststelling plaatsvindt. De rekenrente voor pensioenfondsen komt op
nationaal niveau tot stand, door DNB, terwijl de rekenrente voor verzekeraars
op Europees niveau wordt bepaald, door EIOPA.
De ufr voor pensioenfondsen, een aanpassing van de rentecurve voor
pensioenverplichtingen met een lange looptijd, dateert van september 2012.
Mede naar aanleiding van debatten met uw Kamer was voorafgaand aan de
invoering van de ufr voor pensioenfondsen reeds besloten om onafhankelijk
advies in te winnen over een structureel realistische invulling. Hiervoor is in
2013 de Commissie UFR geïnstalleerd die in oktober heeft geadviseerd tot
aanpassing van de ufr.
De commissie adviseerde – onder meer – de hoogte van de UFR vast te
stellen op het voortschrijdend 120-maands gemiddelde van de
20-jaarsforward rente. De commissie geeft de voorkeur aan het baseren van
de UFR op marktinformatie boven een inschatting van het evenwichtsniveau
op basis van macro-economische overwegingen (een rentevisie). Een
dergelijke inschatting is volgens de commissie met teveel onzekerheden
omgeven en sluit daarom niet goed aan bij een zo realistisch mogelijke
beprijzing van pensioenverplichtingen. Een zo realistisch mogelijke beprijzing
is nodig om ervoor te zorgen dat pensioenfondsen genoeg geld in kas
hebben om de nominale pensioenverplichtingen met een zo groot mogelijke
zekerheid na te komen. Dit uitgangspunt wordt door het kabinet onderschreven.
Het besluit van DNB over de ufr is gebaseerd op het advies van de Commissie UFR. In haar advies geeft de commissie twee redenen om af te wijken van
de destijds beoogde ufr voor verzekeraars. Ten eerste merkt de commissie op
dat de ufr voor verzekeraars een integraal onderdeel is van het totale
toezichtkader voor verzekeraars, Solvency II. Het solvabiliteitskader voor
verzekeraars wijkt op veel aspecten af van het financieel toetsingskader voor
pensioenfondsen, bijvoorbeeld ten aanzien van de hogere zekerheidsmaat
(99,5%) en de kortere hersteltermijnen. De commissie acht het niet opportuun
om losse elementen uit het kader voor verzekeraars te halen.
De tweede reden is dat er in 2013 nog onvoldoende duidelijkheid was
wanneer Solvency II zou worden geïmplementeerd en hoe de definitieve
vereisten er uit zouden komen te zien. Inmiddels is duidelijk dat Solvency II
per 1 januari 2016 in werking treedt. DNB merkt in haar besluit op dat «de
vormgeving van de definitieve UFR in het kader van Solvency II, zoals door
EIOPA bekendgemaakt op 28 februari 2015, niet afwijkt van de specificaties
die bekend waren ten tijde van het opstellen van de advies van de Commissie
UFR». De inschatting op basis waarvan de Commissie UFR haar advies heeft
uitgebracht, geldt daarom nog steeds.
Vraag 5
Welke gevolgen gaan de verschillende rentevoeten in de ufr hebben bij
waardeoverdracht?
Antwoord 5
De gevolgen van de aanpassing van de ufr voor waardeoverdrachten zijn niet
goed voorspelbaar. Bij waardeoverdracht van een uitkeringsovereenkomst
geldt in het algemeen dat grotere verschillen tussen de disconteringsvoeten
van de betrokken uitvoerders leiden tot grotere bijbetalingen tussen
pensioenuitvoerders of werkgevers. Op de bijbetalingsproblematiek ben ik
ingegaan in mijn brief van 24 juni 2015, naar aanleiding van de vragen over
het ontwerpbesluit houdende wijziging van het Besluit uitvoering Pensioenwet en Wet verplichte beroepspensioenregeling in verband met aanpassing
van de regels bij waardeoverdracht (Kamerstuk 32 043, nr. 261). Dat
ontwerpbesluit voorziet in een maximering van die bijbetaling op € 15.000
voor alle werkgevers met ingang van 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

2

Vraag 6
Hoeveel stijgen de totale pensioenverplichtingen van de Nederlandse
pensioenfondsen door de wijziging in de ufr, wanneer die over een jaar
helemaal is doorgevoerd?
Antwoord 6
De totale waarde van de verplichtingen van pensioenfondsen neemt door de
wijziging van de ufr het komend jaar met ongeveer 2,8% toe. Deze toename
verschilt van fonds tot fonds, afhankelijk van de gemiddelde leeftijd van het
deelnemersbestand. Bij jonge fondsen is de toename hoger, bij meer
vergrijsde fondsen is deze lager. Door de 12-maands middeling werkt de
toename van de pensioenverplichtingen geleidelijk door in de beleidsdekkingsgraad van de pensioenfondsen.
Vraag 7
Hoeveel stijgen de totale kostendekkende pensioenpremies als gevolg van de
hogere ufr? Hoeveel stijgen de totale pensioenpremies?
Antwoord 7
Het effect van de aanpassing van de ufr op de kostendekkende pensioenpremie hangt af van de door het fonds gehanteerde premiesystematiek en van
de gemiddelde leeftijd van de deelnemers. Voor fondsen die werken met een
gedempte kostendekkende premie op basis van een voortschrijdend
gemiddelde van de rente is het effect in 2016 minder groot dan voor fondsen
die werken met een kostendekkende premie die gedempt wordt met een
voortschrijdend gemiddelde van de rente of het verwacht rendement.
Ongeveer twee derde van de actieve deelnemers zit bij een fonds dat de
kostendekkende premie baseert op het verwacht rendement.
Het effect op de feitelijke premies is op voorhand niet duidelijk. De feitelijke
premie is bij veel fondsen hoger dan de kostendekkende premie. Deze
fondsen kunnen (een deel van) de marge gebruiken om de stijging van de
kostendekkende premie als gevolg van de aanpassing van de ufr op te
vangen.
Vraag 8
Is bij de vaststelling van de ufr rekening gehouden met het drukkend effect
van Quantitative Easing op de rentecurve?
Antwoord 8
De kwantitatieve verruiming door de ECB heeft de marktrente verder
verlaagd. De discrepantie tussen de «oude» ufr (4,2%) en de marktrente is
hierdoor vergroot. DNB heeft dit effect meegewogen in haar besluit over de
aanpassing van de ufr.
Vraag 9
Welk effect heeft de aanpassing van de ufr op de netto lonen en inkomsten
van gepensioneerden op korte en langere termijn? Kunt u dat (laten)
uitwerken voor een aantal grote fondsen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 9
Een raming van de effecten van de aanpassing van de ufr op de netto lonen
en de inkomsten van gepensioneerden is met veel onzekerheid omgeven.
Veel factoren, zowel beleidsmatige (bijvoorbeeld arbeidsvoorwaardenonderhandelingen en fiscale maatregelen) als exogene (bijvoorbeeld toekomstige
renteontwikkelingen en beleggingsrendementen) beïnvloeden de uitkomsten.
Het effect van de aanpassing van de ufr op de pensioenpremies werkt op
termijn door in de lonen van werknemers. Hogere pensioenpremies beperken
immers de ruimte voor arbeidsvoorwaardelijke onderhandelingen (loonruimte). De stijging van de kostendekkende pensioenpremie als gevolg van
de aanpassing van de ufr is afhankelijk van de gekozen premiesystematiek.
Zo is het effect voor fondsen die dempen met verwacht rendement minder
groot dan voor fondsen die de kostendekkende premie baseren op de actuele
wettelijke rentetermijnstructuur. Fondsen die een marge toepassen tussen de
feitelijke pensioenpremie en de (gedempte) kostendekkende premie, kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

3

een stijging van de kostendekkende pensioenpremie deels opvangen door
verkleining van deze marge.
Het effect van de aanpassing van de ufr op de beleidsdekkingsgraden
verschilt per fonds, bij oudere fondsen is het kleiner, bij jongere groter.
Vraag 10
Kunt u in detail aangeven wat de gevolgen zijn voor herstelplannen die al
lopen en voor herstelplannen die door wijziging van de ufr moeten worden
ingediend?
Antwoord 10
Pensioenfondsen die hun herstelplan vóór 1 juli 2015 bij DNB hebben
ingediend, hoeven dit plan naar aanleiding van de aanpassing van de ufr niet
te wijzigen. Zij moeten de aangepaste ufr wel meenemen bij de toekomstige
actualisatie van hun herstelplannen. De aanpassing van de ufr leidt tot een
geleidelijke daling van de beleidsdekkingsgraad van pensioenfondsen.
Hierdoor moeten naar verwachting meer pensioenfondsen een herstelplan
indienen.
Vraag 11
Op welke wijze zult u ervoor zorgen dat pensioenfondsen niet zwaar in de
problemen komen bij een plots stijgende rente?
Antwoord 11
Bij een stijgende rente daalt niet alleen de waarde van de vastrentende
beleggingen van pensioenfondsen, maar ook de waarde van hun pensioenverplichtingen. Het effect van een rentestijging op de pensioenverplichtingen
is sterker dan het effect op de beleggingen. Een stijgende rente heeft een
positief effect op de dekkingsgraden van de pensioenfondsen.
Het effect van een stijgende rente op de financiële positie van pensioenfondsen wordt meegenomen in het onderzoek dat DNB momenteel uitvoert naar
de effecten van het renteafdekkingsbeleid van pensioenfondsen, naar
aanleiding van de motie Vermeij c.s.2. Ik verwacht dat ik u eind september
over de uitkomsten van dit onderzoek kan informeren.
Overigens sluit de ufr onder de nieuwe systematiek nauwer aan bij de
marktrente en zullen veranderingen in de marktrente door de 120maandsmiddeling zeer geleidelijk doorwerken in de ufr, wat de ufr voorspelbaarder maakt.
Vraag 12
Kunt u deze vragen beantwoorden vóór 30 augustus a.s. en ze samen met het
rapport naar de Kamer sturen, zodat ze bestudeerd kunnen worden voor het
Algemeen overleg Pensioenen voorzien op 3 september a.s.?
Antwoord 12
Na mijn vakantie heb ik met verschillende partners overleg gevoerd waardoor
de beantwoording helaas niet voor 30 augustus jl. naar uw Kamer kon
worden gestuurd. Wel ben ik er in geslaagd de beantwoording voor het
Algemeen Overleg van 3 september naar uw Kamer te verzenden.

2

Kamerstuk 33 972, nr. 39

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

4