I Universiteit

Ethiek Instituut

F Utrecht

I

i

1

t

||

m

r

te

4

L

\

V

li

f
f

w

r

■

j

V

l
t

y

i

m
l\

p

I

y
•■•

i

I
«U \

■

A\

•

A «

gsiim

V

f

Jt

^ 1

^1
r

■■

3

Blk

m

w

‘

i

4

lil

1

•»

s^iJS yl

■

■

Herstel na de

la

kinderopvangtoeslagaffaire
1

T

I

Een ethische analyse
t

c

ij

1644163

00018

Universiteit

Ethiek Instituut

Utrecht

Herstel na de

kinderopvangtoeslagaffaire
Een ethische analyse

2 december 2022

Rutger Claassen

Ingrid Robeyns

Omsiagfoto © iStockphoto com kate_sept2004

Filosoof en jurist Hoogleraar Economische en Politieke Filosofie Ethiek Instituut Universiteit Utrecht E

FjersoonsgegeverjsPuu nl
’

Filosoof en econoom

Hoogleraar Ethiek van Instituties Ethiek Instituut Universiteit Utrecht E

PersQonsgegeverS PP nl

1644163

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

INHOUDSOPGAVE

Samenvatting

3

Inleiding

6

1

2

Achtergrond en Ethische methode
van de

1 1

Achtergrond

1 2

Ethische Methode

1 3

Ethische aanbevelingen

S
8

Toeslagenaffaire
„

10

Individuele waarden focus op de ouders en kinderen

„

Materieel welzijn

12

2 2

Immaterieel welzijn

13

2 3

Individueel handelingsvermogen

2 4

2 5

13

Aanbeveling
spoedige zorgvuldige
royale afhandeling
van de daadwerkelijke schade
14
Collectief handelingsvermogen
16
Aanbeveling 2 geef een vertegenwoordiging van ouders een
medebeslissende stem in de organisatie van het herstelproces
17
18
Erkenning
3
een
van
van
mens
tot
mens
Aanbeveling
organiseer
proces
ontmoeting
waarin erkenning van het leed centraal staat
19
Aanbeveling 4 houdt bij de communicatie rekening met het effect op alle
zorg vooreen

en

morele waarden

4

12

2 1

l

3

9

„20

Publieke waarden focus op de samenleving

21

3 1

Democratische verantwoordelijkheld

„22

3 2

Herstel van de rechtsorde

„22

3 3

23
Maatschappelijke heling
5
een
door
de
ouders
ondersteunde
Aanbeveling
organiseer
symbolische
vorm om maatschappelijke heling tot stand te helpen brengen
„„24

Proceswaarden focus op de kwaliteit van de overheid
4 1

4 2

25

Empathische en Ethische Vermogens
Aanbeveling 6 Bevorder het empathisch vermogen en het gebruik van
ervaringskennis binnen de organisatie
Aanbeveling 7 Bevorder het ethische reflectievermogen binnen de
organisatie

25

Lerend vermogen

28

Aanbeveling S

creeer een

2

27

28

duidelijke zichtbare erfenis van geleerde lessen
„29
burgers

voor de omgang van de overheid met

5

Afsiuitende opmerkingen

32

Bijiage Prioritering van ouders in het herstelproces

„33

References

Ethlek Instituut

1644163

36

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

Sam ENVATTING

In dit rapport wordtvanuit een ethisch konnpas naar het herstelproces voordetoeslagenaffaire

gekeken Dit herstelproces heeft politieke bestuurlijke en juridische dimensies maar hier staat
de morele dimensie centraal

welke morele waarden

zijn in het geding

welke

mogelijke

spanningen tussen die waarden kunnen we vaststellen en welke opiossingsrichtingen worden
door die waarden gesuggereerd

Dit levert een bredere kljk op dan vaak het geval is

Deze bredere kljk zoomt uit ten opzichte van een exclusieve focus op de afhandeling van de
materlele schade voor de ouders Moreel gesproken gaat onn meer dan matehele schade
om

meer

partljen dan de ouders

Het ethisch

kompas presenteert tien waarden

en

in drie

categorieen

Categorie

1

Individuele waarden

De individuele waarden hebben betrekking op de meest direct geschade partij de ouders

In

het geding zIJn vijf waarden materieel welzijn van de ouders immaterieel welzijn van de ouders
het individueel handelingsvermogen van elke ouder

het collectief handelingsvermogen van de

ouders gezamenlijk en erkenning
3

De analyse van de schade die de ouders op elk van deze waarden hebben geleden

brengt ons

tot een viertal aanbevelingen

1

Zorg voor een spoedige en royale afhandeling van de daadwerkelijk schade

Ouders

hebben

daartoe

zelf

de

Vastellingsovereenkomst

VSO

als

kansrijk

middel

aangewezen Die zou als optie moeten aangeboden worden aan ouders die dit wensen
naast de bestaande route
2

Geef een vertegenwoordiging van ouders een medebeslissende stem in de organisatie van
het herstelproces Het nog veel explicieter en op gelijkwaardige basis betrekken van
ouders in dit proces is nodig om respect te herwinnen en erkenning te verlenen

3

Organiseer een proces van ontmoeting van mens tot mens waarin erkenning van het leed
centraal staat

De overheid staat in de

ouders in plaats van ernaast

en

belangrijk elkaar te ontmoeten
elkaars

perspectief te krijgen

herstelprocedure nog te vaak tegenover de

daardoor blijft erkenning van leed geschonden Het is
emoties de kans te geven te ontladen
en

hopelijk

ook

gezamenlijke

een

begrip voor
toekomst te

formuleren
4

Houdt

bij de

communicatie

rekening met het effect op

alle morele waarden

communicatiestiji zit nu nog te vaak in een bureaucratisch en juridisch register
zou veel meer in een

Ethiek Instituut

1644163

en

De

het

menselijk register van herstel en heling moeten zitten

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

2

Categoric

een ethische

analyse

Publieke waarden

De toeslagenaffaire is geen zaak tussen overheid en ouders alleen

Ook de samenleving als

geheel is party omdat het geschonden vertrouwen in de rechtsstaat bredere repercussies heeft
ook in combinatie met andere dossiers zoals de afhandeling van de aardbevingsschade in

Groningen

Het risico dreigt op het afgiijden van Nederiand naar een iow trust society waarin

burgers het gevoei hebben vogeivrij te zijn ten opzichte van de macht van de staat Drie publieke
waarden verdienen

rechtsorde

Een

en

specifieke aandacht

democratische

verantwoordelijkheid

herstel

de

van

maatschappelijke heling

analyse van wat die waarden vergen in de context van het herstelproces

leidt tot de

volgende bijkomende aanbeveiing
5

Organiseer een doorde ouders ondersteunde symbolische vorm om maatsch appelijke heling
tot stand te brengen Een dergelijke heiingis nodig omdat samenlevingen ais geheel een

grote behoefte hebben

om

op

symbolische

manier in

het reine te komen

met

aangedaan onrecht

Categoric

3

P r oce s wa a r d e n

Een derde cluster waarden gaat specifiek over het functioneren van een grote bureaucratische

organisatie als de Rijksoverheid

4

Overal worden fouten gemaakt De morele kwaliteit van een

organisatie kan worden afgemeten aan de manier waarop zij met haar fouten omgaat Omdat
binnen een bureaucratische logica verantwoordelijkheden verdeeld zijn over vele schijven is
het nodig aandacht te besteden aan proceswaarden

namelijk empathische vermogens

ethische

reflectie vermogens en daarnaast ook lerend vermogen
6

Bevorder het

organisatie

empathische vermogen

en

Bij overheidsorganisaties

het

gebruik van ervaringskennis binnen

die

groepen

burgers

bedienen

professionele samenstelling van deze organisatie geen afspiegeling van is

waar

de

de

moet de

noodzaak tot ervaringskennis serieus genomen worden
7

Bevorder het ethische

professionals

en

reflectievermogen

organisaties

om

binnen

moreel

de

organisatie

De

verdedigbare besiissingen

capaciteit

van

te maken kan

worden vergroot door oefening daarvan onder ethische begeleiding
8

Creeer een duidelijke zichtbare erfenis van geleerde lessen voor de omgang van de overheid
met burgers

Om heldere lessen te trekken voor de toekomst

terugblikkende wetenschappelijke studie laten maken

kan de overheid een

waarbij het proces zo gevormd

wordt dat de lessen in alle relevante delen van de samenleving belanden

Met dit rapport hopen wij een bijdragen te kunnen leveren aan beter Inzicht in welke waarden
in het geding zijn bij de hersteloperatie als ook het ethische en lerende vermogen binnen de

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

Rijksoverheid te versterken Wij zijn ervan overtuigd dat het gebruik van een ethisch kompas
geen

verspilde energie

zal

zijn

maar

een

investering

samenleving die zich zal terugbetalen in een

in

de

morele kwaliteit

hernieuwd vertrouwen

van

van

onze

burgers in hun

overheid

5

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

INLEIDING

De toeslagenaffaire heeft diepe wonden geslagen
en vooral

bij de betrokken ouders

kinderen en andere naasten

trager dan velen aanvaardbaar vinden
dat nu wordt geimplennenteerd

pleats

in de politiek in de sannenleving maar eerst
De hersteloperatie verioopt

In het voorjaar van 2022 vond een

herijkingsproces

Tegelijkertijd houdt de maatschappelijke kritiek op het

proces van afhandeling aan Hoe nu vender

Men kan vanuit verschillende invalshoeken hiernaar kijken

juridisch politiek finandeel etc In

ditadvies zijn wij gevraagd de toeslagenaffaire vanuit een ethisch perspectief te benaderen Als

hoofdvraag

welke

wij daarbij

nemen

morele

waarden

opiossingsrichtingen warden door die waarden gesuggereerd

in

zijn

het

geding

en

weike

^

In dit advies hanteren wij een ethisch kompas om te reflecteren op het herstelproces voor de

toeslagenaffaire Wij willen daarbij zowel reflecteren op hoe het herstelproces in verhouding
staat tot de verschillende waarden die we in dit advies hanteren als ook mogelijke suggesties

doen

over

hoe het proces anders

georganiseerd zou kunnen worden om alle

relevante

individuele collectleve en proceswaarden te beschermen en bevorderen Dit kompas verdelen
we in drie typen waarden

individuele waarden

publieke waarden en proceswaarden

6

Het doel van het advies is om met dit ethisch kompas beleidsmakers een handvat te geven om
naar het

herstelproces te kijken vanuit deze onderscheiden ethische invalshoek Doel was niet

om een

volledige bespreking en beoordeling van alle lopende processen te geven vanuit dit

ethisch

kompas

Dat

was

niet

mogelijk gegeven

de

beperkte tijd

en

omvang

van

de

adviesopdracht maar is ook niet onze primaire expertise Wij hopen vooral de meerwaarde van
de ethische invalshoek

duidelijk te maken

vanuit de

overtuiging dat deze

samenhang met de politieke bestuurlijke juridische expertise

een

naast en in

noodzakelijke voorwaarde

is voor vertrouwenwekkend handelen van de overheid

De

opbouw van het advies is als voIgt

In het eerste deel

bespreken we enkele feitelijke

achtergronden die voor het begrip van de tekst behuipzaam zijn Vervolgens bespreken we onze
uitgangspunten bij het hanteren van ethische waarden

In deel 2 3 en 4 presenteren we de 10

waarden

we

van

het

ethisch

kompas

en

reflecteren

op de

hersteloperatie

voor

de

toeslagenaffaire langs de lijnen van deze waarden Daarnaast doen we in dit deel ook 7 concrete

aanbevelingen over hoe in het herstelproces met deze waarden rekening gehouden kan

De oorspronkelijke adviesaanvraag die ons in mei 2022 bereikte had naast de vraag voor een algemene
ethische reflectie daarnaast ook specifiek betrekking op de vraag hoe de ouders in dit proces te

prioriteren bij de afhandeling van de compensatie Dit deel van de adviesaanvraag is gaandeweg minder
centraal komen te staan onze ethische analyse over deze specifieke vraag is opgenomen in een bijiage

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

worden Deel 5 vat onze belangrijkste bevindingen samen Tenslotte is er een bijiage toegevoegd
die

ingaat op de specifieke kwestie van bet prioriteren van ouders die nog op afhandeling

wachten

Dit advies is tot stand

gekomen in de pehode mei novennber 2022

door bestudering van

openbare bronnen en meerdere gesprekken met medewerkers van het Directoraat Generaai
Herstel Toeslagen
een

Wij danken hen voor het delen van hun kennis en op en aanmerkingen bij

conceptversie van deze tekst

De inhoud daarvan

blijft

uiteraard

geheei voor onze

rekening

7

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

1
1

een ethische

analyse

Achtergrond en Ethische methode

1

Achtergrond van de Toeslagenaffaire
De volgende feitelijke achtergrondinformatie is van belang voor het begrijpen van de huidige

fase waarin de hersteloperatie zich bevindt ^

Er

zijn meerdere instanties betrokken bij het herstelproces
in het bijzonder het Directoraat Generaai

Financien

Herstel Toeslagen UHT

waaronder het Ministerie

Herstei

DG

van

de Uitvoeringsorganisatie

de Vereniging van Nederiandse Gemeenten VNG

en de

afzonderlijke

gemeenten

in juni 2022 bevatte het traject voor ouders de volgende fasen Ten eerste
waarna

een

eerste toets

bij positieve beoordeling 30 000 euro wordt uitbetaald een hulptraject bij gemeenten

wordt opgestart

publieke schulden worden kwijtgescholden en private schulden opgeschort

Ten tweede de Integrate Beoordeling

terugbetaald

en

een

forfaitaire

waarin de onrechtmatige terugvorderingen worden

iB

vergoeding voor materiele en

immateriele schade wordt

gegeven

Tot slot voor een deel van de ouders een procedure voor de Commissie Werkelijke

Schade

CWS

voor

de

beoordeling van vervoigschade voor zover die uitstijgt boven

de

8

vergoedingen in de IB fase In het herijkingstraject zijn extra middelen ter beschikking gesteld
ten

opzichte van dit reguliere proces

Het

plan is deze middelen in te zetten op het zoveel

mogelljk versnellen van de IB waar nu de meeste ouders in de wacht staan alsmede om meer
middelen te besteden aan contact met de ouders

Het bestaande reguliere proces ziet er momenteel samenvattend als voIgt uit

a

er

zijn twee partijen die per definitie ongelijkwaardig zijn een staat die wetten stelt en

grote financiele middelen heeft

en een

ouder die als individu geen beslissingsmacht

heeft en beperkte financiele middelen
b

de

bovenliggende partij in deze ongelijkwaardige verhouding richt een proces in

waarover de ouder geen
c

regie heeft

dit proces heeft grotendeels een bureaucratisch juridisch karakter

hoorzittingen

brieven

besluiten

bezwaarmogelijkheden

gekenmerkt door

ingewikkelde regels

en

procedures Uitzondering hierop zijn de gesprekken tussen de ouders en de aan hen
toegewezen Persoonlijk Zaak Behandelaars

PZB er

die door sommige ouders ook als

^

Deze samenvatting is gedestilleerd op basis van meerdere gesprekken met medewerkers van de DG
Herstel in de periode mei juni en september oktober 2022 als ook op basis van de brieven die de

Staatssecrecaris naar de Tweede Kamer stuurde

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

het meest positieve onderdeel van de
2021

d

een ethische

procedure worden ervaren

analyse

LiveWork Studio

p 30

het in beeld brengen van de werkelijkgeleden schade kan complex zijn ende bewijslast

daarvoor ligt in aanzienlijke mate bij de ouder

Daarnaast wordt tot op heden het herstelproces gekenmerkt door de lange duurvan het traject
van financieel

herstel De gemiddelde wachttijd tussen aanmelding en IB kan opiopen tot meer

dan driejaar Rekent men inclusief de CWS fase dan kunnen hiernogenkele jaren bij opgeteld
worden

Daarbij is veel nog onzeker over deze CWS fase en specifiek zijn er zorgen over de

beschikbare capaciteit en snelheid die daarin gemaakt zal kunnen worden

1

2

Ethische

Methode

Wlj stellen voor het proces van de afhandeling van de toeslagenaffaire te analyseren vanuit
verschillende morele waarden

Wij komen in ons kompas tot 10 waarden verdeeld over drie

rubrieken

•

individuele waarden

materieel

handelingsvermogen erkenning
•

publieke

waarden

en

immaterleel

welzijn

individueel

en

collectlef

hoofdstuk 2

democratische

verantwoording

herstel

van

de

rechtsorde
9

maatschappelijke heling hoofdstuk 3
•

proceswaarden empathische en ethische reflectievermogens en het lerend vermogen
hoofdstuk 4

Dit zijn de waarden die

voor zover

wij kunnen overzien

relevant zijn in deze casus

De

relevantie van deze waarden wordt ook bevestigd door onderzoeken die onder slachtoffers van
de toeslagenaffaire zijn gehouden Livework Studio 2021 Van der Ghent en Kay 2021

^

Een morele waarde vatten wij hierbij op als een deelaspect van de overkoepelende vraag

horen wij met elkaar om te gaan

of welke behandeling zijn wij aan elkaar verschuldigd

hoe
Deze

algemene morele vraag stelt iedereen zich elke dag in de omgang met college s vrienden en
familie In dit advies heeft de vraag betrekking op de staat hoe moet de staat met zijn burgers
omgaan

^

In het advies koppelen wij deze waarden aan de verschillende rollen van de staat de

Naast de studies en overheidsdocumenten waar wij naar verwijzen is de ethische analyse in dit advies

ook gebaseerd op lezing van een groot aantal interviews met betrokkenen en politici in kranten

tijdschriften op televisie of online en op de radio Voorbeelden zijn het interview met oud ombudsman
Alex Brenninkmeijer Trouw 13 december 2020
Amsterdam Prometheus 2021

het boek van Pieter Omtzigt Een Nieuw Sociaal Contract

het boek en de podcast van Jesse Frederiks Zohadden we het niet bedoeld

De Correspondent 2022 de NPO documentaire4 een tegen de staat{202^
het debat bij Plein Publiek De
Huidige Stand van hetToeslagenschandaal Amsterdam De Balie 26 april 2022 Open brief van het
ouderpanel gepubliceerd door Trouw 6 mei 2022} en het interview met nationale ombudsman Reinier
van Zutphen De Volkskrant 8 mei 2022

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

staat als verzorgingsstaat de staat als rechtsstaat de staat als democratische staat en de staat

als bureaucratische staat

Hieronder geven

uitleg over deze koppelingen van

we

waarden aan de verschillende rollen van de staat

morele

expliciteren we elk van deze waarden

en

apart

Onderstaandetekst bevat een analyse van deze waarden en opiossingsrichtingen

Daarbij is het

goed te beseffen dat er niet een juist antwoord is vanuit de ethiek Over het moreel juiste valt
altijd te debatteren

er is

in compiexe situaties vaak niet een opiossing die als de enig moreel

juiste gei dentificeerd kan worden Denk bijvoorbeeld aan debatten over de doodstraf abortus
of de rechten van dieren

maar

ook gender

identiteitskwesties

en

handelsboycoCs na mensenrechtenschendingen
meerdere

moreel

verschillende

verdedigbare opiossingen

Controversiele kwesties kennen vaak

etc

Soms

blijven

partijen ook na Intens debat uiteen liggen

geen morele waarden

over

het hoofd te zien

eenzijdige blik op de zaak

de morele

standpunten

van

Ook al kan ethische reflectle geen

eenduidig antwoord geven toch heeft zlj een belangrijke taak
•

immigrate en integratie

en

Zij kan ertoe bijdragen
niet gevangen te taken In

een

bijvoorbeeld een jurldisch beleidsmatig of financieel

perspectlef
•

moreel onzuivere argumenten uit te fllteren

zelfs als er geen consensus is over wat

wel moreel acceptabel is kunnen partijen het vaak wel eens worden over wat moreel

10

onacceptabel is
•

begrip te kweken voor de morele standpunten van andere mensen waarmee

meer

men het oneens

is

maar die wel

redelijk zijn

De enige harde eis van ethische reflectie is dat alle relevante morele waarden in de reflectle oprecht

in ogenschouw genomen worden Een moreel verdedigbare opiossing probeert al die waarden
serieus te nemen

waar

mogelijk met elkaar te verenigen en

indien nodig

wegen Verschillende partijen kunnen tot een andere eindafweging komen
en

grondig

het proces

van

ethische

zal normaal

analyse doorlopen

tegen elkaar af te
maar

nauwkeurig

gesproken de morele

tegenstellingen verminderen Daarmee schept een dergelijke reflectie ruimte voor gezamenlijk
handelen naar de toekomst

1

3

Ethische AANBEVELiNGEN
Wat

onze

aanbevelingen betreft

bestaande keuzes

waardes

moet het volgende

zijn er alternatieven die

opgemerkt worden
beter

op

bepaalde

Wij geven onmiddellijk toe dat deze alternatieven zelf ook weer nadelen

kosten in

naar

onze

analyse

Voor veel van de

scoren

letterlijkeen figuurlijke zin kunnen hebben Doorgaan opdeingeslagen wegof een nieuwe weg
inslaan

beide

kosten baten

en

nadelen

analyse kan nooit zo gemakkelijk

Ethiek Instituut

1644163

opties hebben voor

Universiteit Utrecht

Wat

hard

weegt het

gemaakt

www uu

zwaarst

worden als

Een
een

ethische

financiele

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

kosten baten

analyse

Toch denken

een ethische

analyse

wij dat de nadelen van deze alternatieven geen reden

mogen zijn om geen nieuwe wegen te bewandelen De reden daarvoor is dat naar ons inzicht
de kosten voor bet blijven bewandelen van de huidige weg vele malen groter zijn omdat niet

allerelevante waarden en belangen in ogenschouwgenomen worden

Daarbi] gaathet om twee

typen kosten

•

Kosten voor degedupeerde ouders die nog vele Jaren in onzekerheid blijven verkeren
een

•

nieuw bureaucratisch juridisch proces door moeten maken

Kosten voor de

samenleving als geheel

geruststellende

maatschappelijke

manier

wordt

kosten

worden

hersteld
in

en geen

regie ervaren

omdat geschonden vertrouwen niet op een

onze

Hierop

beleving

dit

op

hierna

in

Deze

moment

te

weinig

we

gaan

meegewogen als een zelfstandige factor

Gezien bovengenoemde kosten

en

gegeven de causale rol die de staat gespeeld heeft in het

veroorzaken

en

gegeven dat

van

deze kosten

grondrechten betreft is er

sprake van een noodsituatie
maar ook voor de

een

aantal

van

deze kosten

in ieder geval voor een deel van de betrokken ouders

zeer

nog steeds

Er staat heel veel op het spel zowel voor de ouders en kinderen

samenleving als geheel Daarom moet de afhandeling van de toeslagenaffaire

worden behandeld door er grote morele urgentie aan toe te kennen

en

moeten onorthodoxe

middelen overwogen worden Het gaat hier om ernstige schade aan de rechtsstaat
voor onze
een

basale

en

die is

11

samenleving niet minder wezenlijk dan schade aan de gezondheid in het geval van

pandemie of de schade aan de economische voorspoed van grote hoeveelheden burgers

in het geval van een energiecrisis Deze schade kan blijvend zijn En schade aan de rechtsstaat
bei nvloedt het vermogen van de overheid om alle andere crises adequaat het hoofd te kunnen
bieden

Daarom kan de staat zich niet

beperken tot een aantal waarden die ze doorgaans

centraal stelt zoals rechtmatigheid {het strikt opvolgen van bestaande wet
efficientie

in

de

uitvoering

rechtstaat

en

als

zodanig dus ook onderdeel van het ethisch kompas

rechtsherstel

Dit

zijn belangrijke principes

van

een

en

regelgeving en

goed georganiseerde
zie ook onder 3 2

Maar die waarden kunnen op gespannen voet komen te staan met andere

morele waarden die we in het vervolg benoemen

Ethlek Instltuut

1644163

Unlversiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

2

INDIVIDUELE WAARDEN

FOCUS

OP DE

een ethische

OUDERS

analyse

EN

KINDEREN

Individuen zijn in moreel

opzicht respect aan elkaar verschuldigd nnet betrekking tot de vijf

volgende dimensies welzijn
collectief

en

Individuele

burgers kunnen

Echter de staat heeft ook een rol

voorzien

specialisatie
en

handelingsvermogen

individueel en

erkenning Deze werken wij hierna uit Wat is de staat aan burgers verschuldigd in

deze dimensies

partijen

nnaterieel en imnnaterieel

van morele arbeid

alleen of met anderen

in hun welzijn etc

die vaak ondersteunend is

Er is dus een zgn

de staat kan dingen doen

maar hoeft niet alles te doen

private

anderen doen namelijk ook het nodige zelf Over waar precies de grenzen van de

rol van de staat ligt in deze morele arbeidsdeling kan men in politiek opzicht twisten

2

1

Materieel welzijn
Zonder een materiele basis van voldoende voedsel

leven

Dit

zijn basale bestaansvoorwaarden

kleding onderdak energie etc kan niemand

Burgers kunnen zelf via hun arbeid

in hun

levensonderhoud voorzien Maar daar waar dit niet lukt komt de staat in beeld Dit is de kern
van het idee van de

verzorgingsstaat Er is een morele consensus in Nederland en veel andere

12

landen dat elke burger recht heeft op een minimum aan bestaanszekerheid door aanspraak
op financiele steun waar nodig om een minimale levensstandaard te bereiken Copp 1992
Hoever de zorg

van

de staat in dit opzicht reikt

besluitvorming

Echter de staat moet in ieder geval betrouwbaar zijn in de uitvoering van die

is voorwerp

van

voortdurende

politieke

financiele steun die hij organiseert voor burgers

Het is onomstreden dat de zorg van de overheid voor het materieel welzijn in het herstelproces
van

de Toeslagenaffaire omvat

terugbetaling

schade Maar hoe dat gestalte te geven

vergoeding

nog verre van voltooid

en

vergoeding van de daadwerkelijk geleden

Zoals hierboven geschetst zie 1 1

is het proces van

In het meest gunstige geval zijn als resultaat van de IB fase

de onterechte terugvorderingen weer terug bij de ouders als mede een forfaitaire compensatie
van

materiele en immateriele schade Of er in de fase daarna ook sprake zal zijn van volledige

compensatie van de daadwerkelijk geleden schade is in de huidige opzet hoogst onzeker Een
aantal ouders zal die fase niet eens willen doorlopen omdat die fase te veel van hen vergt
Anderen zullen

moeite

hebben

om

het

nodige bewijs

rond te

krijgen

Deze financiele

onzekerheid verdraagt zich slecht met het uitgangspunt dat elke gedupeerde ouder volledige

compensatie verdient We gaan hierop verder in bij Aanbeveling

Ethlek Instltuut

1644163

Unlversiteit Utrecht

1

www uu

hieronder

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

2 2

Immaterieel

een ethische

analyse

welzijn

Materiele basiscondities zijn hard

maar

zij zijn slechts de ene helft van de ethische waarde van

welzijn Toegangtot etenen drinken en andere materiele conditiesvan het bestaan dragen bij
aan ons

Layard 2005 Robeyns 2017
als

Maar welzijn reikt veel verder dan financien alleen

welzijn {Griffin 1986 Sumner 1996

een

veilig

gezondheid

familieleven

Dit duiden we hier aan als immaterieel welzijn

bevredigend

werk

zinvolle

en omvat condities

relaties met anderen

en

mentale

Ook hier is de politieke vraag in hoeverre de staat hieraan moet bijdragen Vaak

gaat het ook hier om indirecte ondersteuning de staat kan bijvoorbeeld niet de liefde geven die
ouders geven aan hun kinderen

maar moet wel

optreden als ouders hun taken verwaarlozen

Ook hier moet de staat in ieder geval betrouwbaar zijn in de uitvoering van die immateriele
steun die hij organiseert voor burgers Voor kinderen is het crudaal om te kunnen opgroeien in
een situatie zonder excessieve stress en zonder sociale

uitsluiting Voor kinderen heeft de staat

bijkomende verplichtingen gegeven hun kwetsbaarheid
De

lange duur van de procedure leidt tot zeer veel stress en beschadigt zo het immateriele

welzijn van de gedupeerde ouders en hun kinderen

Uit alle ervaringen die gedeeld worden

komt een beeld naar voren dat een aanzienlijk deel van de ouders en hun kinderen

al volwassen

aanzienlijke mentale schade hebben overgehouden aan de toeslagaffaire Er zijn

weliswaar individuele verschillen

ieders

in

incasseringsvermogen

omgaan met onzekerheid en bovenmatige stress

met

betrekking tot het

maar dat neemt niet weg dat zulke

onzekerheid een wetenschappelijk en juridische erkende vorm van schade is

recht op

nu vaak zelf

een

proces binnen

een

redelijke termijn

is

een

in het

langjarige

13

Bijvoorbeeld het

Europees recht erkend

mensenrecht

BIjzonder problematisch is deze lange duur van de voorziene procedure omdat deze ouders al
zoveel jaren in onzekerheid hebben verkeerd

Bij een belangrijk deel van de gedupeerde groep

wordt zo nieuw leed toegevoegd nieuwe stress en andere gezondheidsklachten onzekerheid
etc

Er wordt dan ook terecht gesproken over secundaire victimisatie

Dit zou reden moeten

zijn tot een buitengewone Inspanning om nu zo snel en zorgvuldig mogelijk een afronding van
deze zaak te bereiken Dit is ook waar veel ouders aangeven behoefte aan te hebben in het
onderzoek van Livework Studio

2021

waarin

meer

dan 1000 ouders over hun behoeften

hebben gesproken

2 3

INOIVIDUEEL HANDELINGSVERMOGEN
Naast welzijn is handeiingsvermogen

in de Engelstallge literatuur aangeduid als ‘agency’

een

belangrijke ethische waarde Handeiingsvermogen is het vermogen van elk individu om zijn of
haar leven naar eigen inzicht vorm te geven Dit omvat wat soms wel wordt aangeduid als de
waarden van

negatieve vrijheid

en

positieve vrijheid

Berlin 2002

Om het eigen leven te

kunnen vormgeven moet men niet door anderen belemmerd worden in de keuzes die men

Ethlek Instltuut

1644163

Unlversiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

maakt

negatieve vrijheid

vrijheid

Claassen 2018

van

ons

idee

handelingsvermogen
geholpen

worden

ook het vermogen hebben deze keuzes te maken

rechtsstaat

wanneer

om

op eigen

men

Griffin

helpt

dit

2008
zo

Voor

te

de

doen dat

benen kunnen staan

Naar

betekent dat men piannen kan maken voor de toekomst

dat verhinderen

analyse

positieve

Belangrijkegrondrechten beschermen deze vrijheden dit isonderdeel

de

van

en

een ethische

verzorgingsstaat

betekent

zoveel als

mogelijk

mensen

eigen

inzicht kunnen handelen

Oneigeniijke druk van anderen kan

Maar ook een gebrek aan zekerheid vanuit de staat kan het vermogen om

vooruit te leven ernstig aantasten

De langeduur van het herstei beschadigt niet alleen het immaterieie weizijn van de gedupeerde

ouders

ook hun individueel handelingsvermogen

maar

houdt aan waardoor

zoals veel ouders aangeven

De onzekerheid waarin zij verkeren

hun leven nog meerdere jaren ‘op de

pauzeknop staat Sommige ouders besluiten om de draad van hun leven wel weer op te pakken
uit moedeloosheid

en

frustratie

en

verdere

procedures te

staken

Dat

is

echter geen

tegenwerping aangezien ziJ dit doen omdat ziJ geen bevredigende afhandeling hebben
gevonden

Deze ouders zijn bereid dit onrechtte accepteren omdat zij zien hoeveel immaterieie

schade in het bijzonder stress het aanslepen van de procedure veroorzaakt

en

ook omdat zij

hun leven weer willen oppakken Deze ouders zijn hun individuele handelingsvermogen in grote
mate verloren

en

sommigen zijn bereid hun materieel weizijn op te offeren door geen toegang

tot het recht te zoeken

omdat ze weten dat de procedures zo lang duren

en

tevens zoveel

14

stress en gebrek aan erkenningveroorzaken

Naast de diepe wens om het leven op gebied van werk en woning weer op de rails te krijgen is
er

nog een andere

zeer

tragische dimensie aan het individuele handelingsvermogen

en

dat

zijn de meer dan duizend uit huis geplaatste kinderen van ouders die getroffen zijn door het

toeslagenschandaal

Indien de

uithuisplaatsing te voorkomen was

en

direct of indirect

gerelateerd is aan de schade die de toeslagenaffaire aan het gezin heeft gebracht heeft de staat
een

morele

compensatie

plicht tot herstel van
en

het

gedane leed

voor

zover

mogelijk

of ongedaan making van onterechte uithuisplaatsingen

door financiele

Een bespreking van

deze problematiekvalt buiten het bestek van onze opdracht

Aanbeveling i zorg voor een spoedige zorgvuldige en
royale afhandeling van de daadwerkelijke schade

Ouders hebben daarvoor zelf de Vaststellingsovereenkomst VSO als kansrijk middel
daartoe aangewezen
route kunnen

Ethlek Instltuut

1644163

LiveWork Studio 2021

zijn die

Unlversiteit Utrecht

met behoud

van

Naar ons huidige inzicht zou dit een

voldoende zorgvuldigheid

www uu

de snelheid

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

aanzienlijk verhoogt en door IB en CWS fasen te combineren in een keer zorgt voor
het afronden

bewijslast

van

het hele proces

geleden

voor

schade

Daartoe
moeten

zou

dan wel

gelden

een

aanzienlijk iichtere

de advocaten

en

of andere

begeleiders van dit proces ook niet meer bewijsvoering op zich moeten nemen dan
nodig omdat anders zowel de duur van het proces als het bureaucratische karakter
De VSO zou ais optie moeten worden aangeboden voor die ouders

weer toe nennen

die dit wensen naast de bestaande route

in de

gesprekken die wij voor dit advies voerden

bieken de volgende

mogelijke

kosten van dit alternatief brede omarming daarvan in de w eg te staan
•

Door een VSO verliezen ouders hun rechten voor bezwaar en mogelijke gang
naar de

•

rechter

Een VSO ieidt tot rechtsongeiijkheid tussen ouders

aangezien sommigen beter

in staat zullen zijn te onderhandelen dan anderen
•

Mogelijkheid van onterecht uitgekeerde schade

sommige ouders krijgen door

de iichtere procedure teveei
•

Precedentwerking

ten

opzichte van andere gevoeiige dossiers

denk aan de

afhandeling van de aardbevingsschade in Groningen
De zorg dat ouders hun rechten zouden verliezen is
wanneer
voor

ouders de mogelijkheid krijgen voor een VSO

het traject

IB

Bezwaar tegen IB

CWS

naar

ons

maar

inzicht onterecht

15

ook de mogelijkheid

gang naar de rechter open houden

Ouders moeten wel zorgvuldig gei nformeerd worden over de gevolgen van de keuze
voor de ene dan wel

de andere procedure

De zorg om rechtsongeiijkheid roept de bredere vraag op of een VSO route zelf wel

voldoende rechtsstatelijk is Het zou ironisch zijn een schending van de rechtsstaat te

bestrijden met niet rechtsstatelijke middelen
plaats

van VSO s in de

Echter dit miskent wat ons betreft de

rechtsorde van een rechtsstaat VSO’s wijken weliswaar af van

het bestuursrechtelijke pad

maar

zijn een veelgebruikt privaatrechtelijk middel om

slepende conflicten te beeindigen Zlj zijn dus niet anti rechtsstatelijk aangezien
zoals

hierboven

betoogd

ook

een

redelijke lengte

van

een

procesgang

een

rechtsstatelijke waarde is Daar komt nog lets bij De VSO past met haar horizontale
verhouding tussen twee partijen wat ons betreft beter bij de ontstane situatie dan de
verticale verhouding die kenmerkend is voor bestuursrechtelijke trajecten Ouders en
overheid zijn daarin fundamenteel gelijkwaardig

Deze gelijkwaardigheid moet zich echter in de praktijk wel

bewijzen Wij zien twee

morele risico’s in de VSO route die moeten worden voorkomen Ten eerste moet de

kwaliteit

Ethlek Instltuut

1644163

en

omvang

van

Unlversiteit Utrecht

de

juridische bijstand van

ouders in deze route niet

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

onderdoen voor die van de staat Dat vraagt om
van

een ethische

analyse

ruimhartig ter beschikking stellen

deze bijstand door de staat Ten tweede moet de staat niet door een strategisch

lage onderhandelingsinzet weg komen met een te minimale compensatie
zou een

Daarom

onafhankelijke beoordeling van hetgeval bijvoorbeeld door erkende schade

experts

voor

de hand

liggen

Dit is sowieso

goed

een

idee

aangezien

deze

onafhankelijkheid tegelijkertijd het risico verkleint dat sommige ouders door eigen
kennis of kunde meer uit het vuur weten te slepen dan andere die minder vaardig

zijn Kortom ook de rechtsgelijkheid tussen gevallen is hiermee gediend In deze lijn
denkend

zou

in

plaats van een onderhandeling tussen ouders en staat ook een

volledig onafhankelijke commissie die VSO s vaststelt een optie kunnen zijn

mits dit

niet leidt tot een vorm van sterke bureaucratisering waardoor de voordelen van de
VSO route weer ongedaan worden gemaakt

gaat onze expertise te buiten

maar

De

precieze inrichting van het proces

de morele

aspecten zijn hopelijk hiermee

voldoende belicht

Precedentwerking is naar ons inzicht niet aan de orde Het unieke karakter van deze
zaak is genoegzaam bewezen doordat zij heeft geleid tot de val van een Kabinet het

hoogst denkbare bewijs van overheidsfalen in onze rechtsorde
In zijn

Daarmee zou de

algemeenheid worden verschillende

precedentwerking beperkt moeten

zijn

problemen verschillend behandeld

afhankelijk van hun zwaarte

en

deze zaak is

16

uitzonderlijk zwaar
De mogelljkheid dat teveel wordt uitgekeerd is reeel
voor

noodsituatles

Ook in andere noodsituaties

bedrijven in de coronacrisis

wordt

Maar dat zou niet uniek zijn

zoals de financiele steun

voor

bestuurlijk geaccepteerd dat een deel van de

betalingen niet doelmatig is De omvang van dit risico kan bovendien worden beperkt
door VSO’s sterk te laten leunen op inschattingen van onafhankelijke schade experts

2 4

COLLECTIEF H A N D E L I N G S V E R M O G E N
In

vrijheid handelen

is deels

een

individuele zaak

Maar ook deze ethische waarde

van

handelingsvermogen heeft een wederhelft de collectieve vrijheid Belangrijke levensprojecten
kunnen alleen gestalte krijgen door samen met anderen te handelen in groepen
kerken en andere genootschappen

sportbeoefening

in

rechtsstaat heeft elke burger het recht om

bedrijven

en

organisaties

kaders van de wet

In

een

met anderen collectief te handelen

gemeenschappelijke waarden en belangen
vergadering

Dit is

denk aan

productieve activiteiten werk
binnen de

zich te verenigen en in te zetten voor

geborgd in het recht op vereniging en

De staat moet het bestaan van deze collectieven respecteren en zich er niet in

mengen White 2013

behalve wanneer zwaarder wegende waarden in het gedrang komen

Maar moet de staat ook meer doen

Ethlek Instltuut

1644163

maar ook

Unlversiteit Utrecht

Zeker in onze Nederlandse poldertraditie is als een morele

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

waarde geaccepteerd dat private collectieven ook

waar

bij belangrijke publieke besluiten die hen aangaan en
met de uitvoering van publieke taken

en

opportuun

waar

een ethische

analyse

nnedG betrokken worden

opportuun

mede belast worden

of het draagviak creeren voor zulke uitvoering door

de staat

Nederland staat bekend om haar poldercultuur waarin overlegd wordt tussen verschillende

partijen om via gesprek en onderling overleg tot akkoorden over probiemen te komen

In het

geval van de toeslagenaffaire zijn er ouders die zich collectief georganiseerd hebben Maar toch
hebben deze ouders herhaaldelijk aangegeven zich niet gehoord te voelen

en dat hun stem niet

of onvoldoende gehoord wordt in de processen rond het herstel van de kinderopvangtoeslag

vb De Zolderkamer 2021

Ouderpanel 2022

Een deel van de ouders is verenigd in een Ouderpanel

andere opiossingen

Respect

voor de waarde van

dat deze suggesties zeer serieus worden genomen
zou

een

en heeft diverse

suggesties gedaan voor

hun collectieve handelingsvermogen vereist
en waar

mogelljk overgenomen

Idealiter

procedure in gezamenlijkheid tussen staat en verenigde ouders moeten worden

overeengekomen Dat zou recht doen aan het ontwikkelde collectieve handelingsvermogen van
de ouders
ons

en hen een

stuk regie geven in de afhandeling van hun zaak De herijking blijft naar

huidige inzicht hier ver van af staan De regie blijft primair bij de staat

en

de slachtoffers

hebben geen directe invloed op de organisatie van het herstelproces

17

Aanbeveling 2 geef een vertegenwoordiging van
ouders een medebeslissende stem in de organisatie van

het herstelproces

Dit kan bijvoorbeeld door een besluitvormingsorgaan te vormen waarin de overheid
en

{vertegenwoordigers van de ouders elk voor de helft stemmen hebben

Er zijn mogelijk kosten

•

van

dit alternatief

Niet representativiteit van een minderheid van de ouders

die namens alien

zeggen te spreken of waarbij anderen dat zo interpreteren
•

Oncontroleerbaarheid van het proces vanuit de optiek van de overheid

Deze kosten kunnen reeel zijn

maar wegen naar ons inzicht niet op

Alleen met vertrouwen in de stem

erkenning verleend

Ethiek Instituut

1644163

worden

Universiteit Utrecht

Het

van

veel

de ouders kan

explicieter

www uu

en

tegen de baten

respect herwonnen en
op

gelijkwaardige

basis

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

betrekken van ouders in dit proces kan een grate katalyserende werking hebben
wat ook

hierna

belangrijk is vanuit het perspectief van de waarden van erkenning

en

zie

immaterieel welzijn Goed georganiseerde belangengroepen hebben in

Nederland de invioed verworven om mede vorm Ce geven aan publiek beleid in Cal
van

contexten

energie

en

zoals sociaaleconomische

klimaatakkoorden

onderzoeksagenda s

denk

denk

denk

de

wetenschappelijke

aan

de rol

aan

onderhandelingen
kllmaattafels

NWO

van

en

KNAW

etc

aan

de SER

Tegen deze

achtergrond is het eigeniijk beledigend om de gedupeerde ouders in deze zaak geen
medebesiissingsmacht te geven
dat zij niet behoren tot de

Daarmee wordt opnieuw de boodschap gegeven

invioedrijke groepen die zichzelf een plek aan de tafel

weten te geven waar de beslissingen worden gemaakt

2 5

Erkenning
Met

welzijn

en

handelingsvermogen

is in ethisch

opzicht nog niet alies gevat

Deze beide

dimensies kan men zien als voorwaarden die burgers nodig hebben om tot bloei te kunnen
komen Maar iemand die fysiek en psychisch ondersteund wordt en de ruimte krijgt om eigen

keuzes te maken in het leven kan toch nog het gevoel hebben alleen te staan

wanneer

die

keuzes of de identiteit van deze persoon niet door anderen als waardevol erkend worden
Honneth 1995

Mensen hechten waarde aan

erkenning van hun keuzes en bijdragen door

anderen als ook aan respect voor de persoon die zlj zijn Dit geeft hun het gevoel deel uit te
maken van de samenleving Vrienden familie

18

collega s en anderen geven erkenning van mens

tot mens in verschillende vormen Maar ook instanties en organisaties kunnen erkenning geven

of onthouden De staat erkent zijn burgers door hen niet als een nummer te behandelen hen
niet te vernederen of onterecht te beschuldigen of respect te onthouden

Margalit 1996

Door het opsturen van brieven naar ouders met excuses en het officieel erkennen dat zij geen

fraudeurs waren wordt er in zekere mate erkenning geboden Veel ouders delen dan ook in de

publieke ruimte dat zij dit heel belangrijk vinden bijvoorbeeld door op sociale media foto s te
delen van de brief die ze ontvangen hebben

vooral

dan

de

procedure

over

de

gelijkaardige ervaringen gecreeerd
misgegaan

plaats

compensatie

worden

opnieuw

oorspronkelijke procedure

waarin

zoveel

afhandeling
als

de

in de andere delen van het herstelproces
van

de

De overheid staat in een dergelijke procedure

van ernaast

van leed

Echter

opnieuw

is

tegenover de ouders in

ook wanneer zij dit uit de beste bedoelingen doet De waarde van erkenning

blijft hierdoor geschonden zelfs wanneer excuses gemaakt zijn omdat de behandeling

niet van karakter of register wijzigt

De staat werkt doorgaans vanuit een bureaucratische logica waarbij de burgers clienten zijn
waarvoor lets
zeer

geregeld wordt Maar dit is een totaal andere situatie een waarin de overheid een

ontwrichtende mate van schade heeft veroorzaakt

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

Het

register van handelen waarin

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

geopereerd moet worden moet dus veel meer lijken op die van mediation en via verzoening tot
een

opiossing komen

dit vergt dat de partijen als gelijkwaardigen worden beschouwd in dit

proces Maar dat is nu niet het geval de overheid bepaalt hoe alles loopt De ouders blijven
vanuit de

logica van de overheid ‘een geval

procedure

en

efficientie

centraal

waarbij

dat moet worden

afgehandeld in een Caaie

de waarden die de overheid belangrijk vindt

staan

niet

en

de

waarden

die

de

zoals

slachtoffers

rechtmatigheid en
vinden

belangrijk

Daadwerkelijk menselijk contact tussen ouders en mensen die de staat vertegenwoordigen
zoals de persoonlijke zaakbehandelaars PZB ers is cruciaal
na

de herijkingsinspanningen

Het is de vraag of hieraan

ook

in voldoende mate is voorzien

I

Aanbeveling 3 organiseer een proces van ontmoeting
van mens tot mens

waarin erkenning van het leed

centraal staat

Hoe kan deze aanbeveling uitgevoerd worden

Deels kan dit door een aantal op

de hele samenleving gerichte maatregelen zie deel 3

publieke waarden hierna

Wij beperken ons hier tot het leed van de gedupeerde ouders Onze aanbeveling
is

om een

niet vrijblijvend

en

niet oppervlakkig proces

van

19

bijeenkomsten te

organiseren waarbij betrokkenen uit alle overheidsinstanties waaronder in ieder

geval alle hoofdrolspelers

in direct contact worden gebracht met gedupeerde

ouders

Erkenning Vindt normaal plaats van mens tot mens In hetkadervan een Instantie
zoals de overheid die leed heeft veroorzaakt maakt dit erkenning complex Een

ambtelijk opgestelde brief met excuses namens de overheid heeft niet dezelfde
erkenningswaarde als een excuus van mens tot mens In dit geval komt daar nog
eens

bi] dat het te gemakkelijk is om een schuldige parti] aan te wijzen

verschillende
waren

Zoals de

rapporten die over de toeslagenaffaire zijn geschreven laten zien

meerdere

partijen betrokken waaronder de Belastingdienst Regering

Tweede Kamer en Raad van State Een dergelijke gedeelde schuld mag echter niet

wegnemen dat ook in dit geval mensenwerk heeft geleid tot de schade

Doel

van

een

proces van

erkenning is niet dat individuen uit de betrokken

instanties

op

individuele

titel

boetedoening te organiseren

lijkheid te complex
ontladen

Ethlek Instltuut

1644163

begrip

excuses

maken

Unlversiteit Utrecht

elkaars

gedupeerde

ouders

of

Daarvoor is de vraag van schuld verantwoorde

Doel is elkaar te ontmoeten

voor

aan

emoties de kans te geven te

perspectief te krijgen

www uu

en

hopelijk

ook

een

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

gezamenlijke toekomst te formuleren

een ethische

analyse

Het gaat er om elkaar in de ogen te kijken

Dit proces zou zo lang en intensief moeten zijn als nodig is vanuit het perspectief
van

de ouders

I Aanbeveling 4 houdt bij

1
de communicatie rekening

met het effect op alle morele waarden

Ouders

of in ieder geval een deel van de ouders

afhandeling zoals die tot

nu

toe

gelopen

ondermaats te vinden LiveWork studio 2021

is

hebben in hun reactie op de

aangegeven de communicatie

De Zolderkamer 2021

Ouderpanel

Verschillende stijien van communicatie hebben verschillend effect op de

2022

waarde

erkenning en op de waarde immaterieel welzijn

Ouders kunnen het als

zeer vervreemdend ervaren als ze doorde maniervan communiceren

krijgen
als

een dossiernummer te

mens

gezien te worden

De

communicatiestiji

bureaucratisch enjuridisch register
van

herstel

en

heling

het gevoel

zijn in een bureaucratische hersteloperatie

moeten

zit

nu

en

niet

nog te vaak in

een

en het zou veel meer in een

zitten

Ook

als

bepaalde

menselijk register
onderdelen

een

20

onvermijdelijke juridische component hebben blijft het belangrijk te kiezen voor
een communicatie die

erkenning en empathie uitstraalt zie ook 4 1 hieronder

die de mens achter de schadeclaim ziet

en

Bijvoorbeeld ouders hebben aangegeven

dat ze de procedure bi] het CWS als een rechtsverhoor ervaren dit is gegeven het

feit dat zij slachtoffers zijn en geen daders ongepast en lets dat aandacht verdient

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

3

PUBLIEKE WAARDEN

FOCUS

OP

DE

een ethische

analyse

SAMENLEVING

Publieke waarden hebben niet betrekking op het individu maar op de samenleving als geheel
en

de staat

inclusief de hele

gezamenlijk wil doen

publieke

Overkoepelend bij

democratische rechtsstaat centraal

sector

deze

als

die

uitdrukking van wat

publieke waarden staat het

samenleving

principe van de

De democratische rechtsstaat is de centrale ethische

waarde voor de publieke sfeer

•

In een rechtsstaat is de machtsuitoefening van de staat gebaseerd op het recht niet op

de willekeur van de personen die verkozen of benoemd zijn als politicus of ambtenaar
Het recht beschermt burgers tegen machtsuitoefening van de staat zodat hun meest

fundamentele rechten worden erkend
•

In een democratie kunnen

regering kiezen

en

burgers zelf de richting en personele bezetting van hun

mede deelnemen

niet overheerst door een vreemde
instantie

over zichzelf

Bellamy 2007 Winter 2022

aan

het

besluitvormingsproces

mogendheid

maar

heersen

Zo worden

zij

in laatste

burgers

Held 2006 Christiano 2008

Hleronder pretenderen we geen complete catalogus van publieke waarden

maar

beperken ons

21

tot drie waarden die In het geding ziJn in gevallen waarin de voorgaande individuele waarden

geschonden zijn door eerder handelen van de staat
zien dat

Het rapport Ongekend onrecht heeft laten

belangrijke uitgangspunten van de rechtsstaat op grote schaal en systematisch zijn

geschonden

Tweede Kamer der Staten Generaal 2020

Dan ontstaat naar ons inzicht

een

De schade wordt niet alleen door de ouders geleden De samenleving als geheel

speciale situatie

onden indt dan een vertrouwensbreuk

Dit kan vergaande gevolgen hebben omdat het effect van een vertrouwensbreuk zich ook ult in
andere contexten kan uiten Zo n vertrouwensbreuk kan namelijk het gezamenlijke vermogen
van

alle Nederlanders om toekomstige maatschappelijke crises en uitdagingen aan te gaan

onder druk zet Het risico dreigt op een afglijden naar een ‘low trust society
besef vogelvrij te

zijn ten opzichte van de macht van de staat

Daarin heerst het

De overheid is

er

niet voor

gewone burgers maar voor het snoeihard uitvoeren van wetten waarbij ze de menselijke maat
verliest Het reallseren van de volgende drie publieke waarden is dan

noodzakelljk om het

vertrouwen te herstellen niet alleen naar de ouders maar naar de samenleving als geheel

Ethlek Instltuut

1644163

Unlversiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

3

1

een ethische

analyse

D EMOCRATISCHE V E R A N T WO O R D E L IJ K H E I D

Publieke dienstverlening is mensenwerk Wanneer fouten gemaakt worden

verantwoording worden afgelegd
aangewezen

verantwoording
wanneer

Wanneer

plaats

nodig aftreden
dat

groot

ziJn

en

of

de

hoogst verantwoordeiijken

consequenties
fouten

openiijk

zwaar

kan

erkennen

en

Dit is in het gevai van de toesiagenaffaire met het aftreden van het

Kabinet Rutte lil ook gebeurd

beargumenteerden

reguliere democratische processen zijn hiervoor de

De

fouten

betekenen dat de

moet daarover

ook al

waren

democratische

er stemmen

in het

maatschappeiijk debat die

ook

verantwoordeiijkheid

had

betekend

dat

de

medeverantwoordeiijken zich ook niet opnieuw verkiesbaar zouden stellen Wij iaten deze
democratische dimensie in het vervoig
uiteraard niet dat deze waarde niet

het advies buiten

van

meer

relevant is

ook

beschouwing

over

de

Dit betekent

vervoigstappen moet

democratische verantwoording worden afgelegd

3

2

Herstel van de rechtsorde
Rechtsherstel is het herstellen van de rechtsorde waar deze geschonden is De analogie met het
strafrecht is hier behuipzaam

En misdaad is een inbreuk op de rechtsorde Een misdaad kan

niet letterlijk ongedaan gemaakt worden

maar de straf van

de rechter heeft als functie om de

rechtsorde te herstellen De nieuwe orde is niet die van voor de misdaad

22

maar omvat naast de

gepleegde misdaad de reactie van de gemeenschap de straf waarmee de rechtsnorm opnieuw
erkend wordt Vergelijkenderwijs vereisen ookgrote bestuurlijke fouten een herstel

In het besef dat een volledig herstel in veel gevallen niet mogelijk is moet de staat zo adequaat

mogelijk rechtsherstel bleden
en

Dit omvat immaterlele genoegdoening

excuses

en een

royale

spoedige materiele genoegdoening beiden op een respectvolle manierdie het leed van de

betroffen ouders en kinderen ook echt erkent

onnodig lang te Iaten duren

omdat een lange duur zowel een negatief effect heeft op het

immaterieel en mogelijk ook materieel
ervaren

Daarbij is het belangrijk dit rechtsherstel niet

welzijn op het individuele handelingsvermogen en ook

kan worden als een uiting van gebrek van erkenning

Indian de aanbeveiingen 1 t m 3 hierboven uitgevoerd zouden worden
van de rechtsorde ten

goede moeten komen

zou dit ook het herstel

Doorte zien dat onrecht voor gedupeerden wordt

hersteld kunnen alle burgers zich veilig weten in hun rechten Door te zien dat dit niet gebeurt
worden alle burgers onzeker of zij als hen lets overkomt ook aan hun lot worden overgelaten

Ethlek Instltuut

1644163

Unlversiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

3 3

een ethische

analyse

Deze waarde is wellicht het meest ongrijpbaar in vergelijking met de voorgaande twee

omdat

Maatschappelijke

heling

zij draaitom een psychologische behoefte die bovendien niet iedere Individuele burger in even
sterkte mate ervaart Toch zien we teikens dat samenlevingen als geheei een grote behoefte
hebben

om

op symbolische manier in het reine te komen met aangedaan onrecht dit op

blijvende manier zichtbaar en bespreekbaar te maken
Men

geheugen

kan

dit

zien

ais

de

publieke

en een

dimensie

piekte geven in het coliectieve
van

erkenning

Veerkrachtige

samenlevingen waarin een traumatische gebeurtenis heeft plaatsgevonden vinden vaak wegen
om

deze gebeurtenissen symbolisch te verwerken Voorbeelden zijn de talloze monumenten

die de Tweede Wereldoorlog herdenken processen zoals het Truth and reconciliation proces
na de

Apartheid in Zuid Afrika en herdenkingen en excuses vanwege de slavernij Dit zorgt voor

blijvende herkenning van wat is misgegaan Samenlevingen die hun misstanden verbergen of
on

bewust minimaliseren creeren een ongezond klimaat waarin slachtoffers van toekomstige

misstanden

moeilijker hun situatie aan

de kaak zullen

kunnen stellen

Het

zelfreinigend

vermogen neemt af

Hoewel met deze voorbeelden niet vergelijkbaar

Doel is te bewerkstelligen dat de last van het onrecht

maatschappelijke heling te organiseren
niet dat van de ouders alleen is

rijst ook na de toeslagenaffaire de vraag hoe

iedereen Zo worden de ouders opgenomen in een

maar van

groter geheei een samenleving die erkent wat heeft plaatsgevonden en zich dit toe eigent als

23

lets dat iedereen aangaat

Heling is belangrijk voor de direct betrokken slachtoffers maar ook voor de samenleving zelf
zij meet met zichzelf in het reine komen

Immers

de betrokken ouders

Een deel van de bevolking

deed hi]

in een democratische rechtsstaat

van alien

ook als dit niet door iedereen zo wordt gevoeld

Daar komt

nog lets

zelfs een deel van

zal hier geen behoefte aan hebben Echter wat de staat heeft gedaan

belangrijks bij

per definitie namens alien Daarom is dit een zaak

De

samenleving

is

zelf mede verantwoordelijk

Het

maatschappelijk klimaat waarin Tweede Kamer en Regering onder druk werden gezet om zeer
hard in te zetten op

fraudebestrijding

is

een

klimaat

waarvoor

alle

burgers een zekere

verantwoordelljkheid dragen het onzinnige alternatief is te zeggen dit klimaat viel ult de lucht
niemand was daarvoor verantwoordelijk
de rechterlijke macht

en mensen in de

De houding van ambtenaren bij de belastingdienst

samenleving die van oordeel waren dat de ouders deze

zichzelf te danken hadden

werd mede

mogelijk gemaakt door een klimaat

problemen

aan

waarin de

samenleving de verantwoordelljkheid voor persoonlijke problemen in de eerste

plaats bij individuen legt en onvoldoende de vraag stelt naar welke politieke structuren hier
mede

aan

ten grondslag liggen

Maatschappelijke heling organiseren betekent dus ook zelf

bezinning organiseren van de samenleving op zichzelf

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

WWW uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

Aanbeveling 5 organiseer een doorde ouders
ondersteunde symbolische vorm

om

maatschappelijke

heling tot stand te helpen brengen

Welke vorm deze heling zou moeten

krijgen

is niet aan ons

Sommigen hebben

gesuggereerd dat het oprichten van een monument voor de slachtoffers van de
kinderopvangtoeslag zoals bijvoorbeeld een wand met foto s van ouders en hun
kinderen die slachtoffers zijn waren in de Tweede Kamer of de Belastingdienst
zo n

rol zouden kunnen vervullen

sjongers 2021

Naar ons oordeel zijn ouders

kinderen het beste geplaatst om suggesties te doen over wat de beste vorm

en
van

maatschappelijke heling is

maar wel

Idealiter zou een van de staat onafhankelijke

door de staat gefinancierde

instantie dit kunnen organiseren

Uit gesprekken bleek ons dat initiatieven die in de geest van deze aanbeveling zijn

de afgelopen tijd wel zijn verkend door het Ministerie

maar

dat het ministerie

heeft geconcludeerd dat de meeste ouders nog niet toe bleken te zijn aan een

dergelijke stap

Ons advies

zou

zijn dit te respecteren

en

nauwgezet en

24

in

samenspraak met de ouders te bezien wanneer wel het geeigende moment zou

zijn om hiertoe over te gaan

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

4

Proceswaarden

focus

op

de

een ethische

kwaliteit van

analyse

de

OVERHEID

Fouten maken

is normaal

In

organisaties worden voortdurend fouten gennaakt

sonnmige organisaties er meer nnaken dan andere

hoewel

Ds functionele kwaliteit van een organisatie

kan onder andere worden afgemeten aan de hoeveelheid en ernst van de fouten die zij maakt
De more e kwaliteit van een organisatie kan worden afgemeten aan de manier waarop zij met

haar fouten omgaat Daarom zouden wij de voigende proceswaarden willen voorstellen als bril
voor de staat om te

In het

kijken naarhoe men omgaat metde afhandeling van de toeslagenaffaire

dagelijks leven kunnen er allerlei

redenen

zijn waarom

mensen

vertonen individuele karaktereigenschappen als luiheid onnadenkendheid

morele

gebreken

ongevoeligheid of

echte morele slechtheid kunnen een verklaring vormen Grote organisaties zoals de overheid
maar net zo

goed andere organisaties

handelen als organisatie bemoeilijkt

Herzog 2018

In deze

hebben daarnaast een specifiek probleem dat moreel

Zij worden gekenmerkt door een bureaucratische logica

logica zijn verantwoordelijkheden verdeeld over vele schijven

is het

hierarchische principe van besluitvorming leidend en is een gelijke behandeling van alle burgers
een

Deze kenmerken zijn zeer waardevol

belangrijk uitgangspunt

een enorme

Bureaucratische staten zijn

25

verbetering ten opzichte van clientelistische staten waarin deze kenmerken niet

worden gehonoreerd Anderson 2008

Maar zij bemoeilijken ook het tonen van morele kwaliteit

in specifieke situaties Aandacht voor de voigende twee proceswaarden is nodig om daaraan

tegenwicht te bieden

4 1

Empathische EN Ethische Vermogens
Om inzicht te kunnen krijgen in de situatie van een ander is empathie nodig

Empathie is het

vermogen om de emoties en de gedachten van anderen te begrijpen wat nodig is om hun
situatie te begrijpen en ons empathisch te kunnen opstellen naar hun belangen Stueber 2019
Een

empathische houding toont betrokkenheid voor de ander

verplaatsen

in

de ander

Empathie

kan

getoond

en

worden door

de bereidheid zlch te

een

professional

in

een

organisatie maar een organisatie kan ook empathie tonen in haar structuren en hoe zij haar
processen

vormgeeft

door

bijvoorbeeld professionals in dienst te nemen die over grote

empathische vermogens beschikken en door in de ultwerkingvan processen empathie mogelijk
te maken

Empathie is vaak moeilijk in bureaucratische organisaties omdat die gericht zijn op

efficientie in werkprocessen

terwiji empathie vergt dat men de tijd neemt om te luisteren naar

burgers of clienten Bovendien vindt heel wat van de communicatietussen een bureaucratie en

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

de burgers of clienten niet van persoon tot persoon plaats waardoor een belangrijk deel van
normale internnenselijke communicatie

Meer

non verbale communicatie

niet mogelijk is

empathie binnen het overheidsbeleid vergt doorgaans daC men meer epistemische

erkenning geeft aan kwetsbare burgers

dit wil zeggen

de

ervaringskennis van burgers

meeneemt in het ontwikkelen van beleid Beleidsambtenaren komen bijna altijd uit een sociale

laag die geen of nauwelijks kennis heeft van de leefwereld van de meest kwetsbaren waardoor
er

een

clash ontstaat tussen die leefwereld

gecreeerd

s

Jongers

2022

en

de

systeemwereld

die door beleid wordt

Bovendien wordt in de ethiek het toekennen van

epistemische

status aan mensen met minder macht als een belangrijke kwestie van rechtvaardigheid gezien

zowel binnen organisaties als bij het vormgeven van maatschappelijke structuren Fricker 2007

Het

belang van empathie in het opiossen van een crisis die mede veroorzaakt is

of die

aangepakt had moeten worden door de staat wordt mooi ge illustreerd in de receptie van het
rapport over de stikstofcrisis dat door Johan Remkes

2022 is gepresenteerd

In het rapport

staat dat de boeren een gebrek aan empathie hebben ervaren vanuit de staat en ook dat ze

eengroeiende kloof ervaren met de overheidsinstanties in Den Haag wanneer hetgaat om hun

epistemische status Ze voelen zich niet serieus genomen Ondanks dat het rapport van Remkes
geen goed nieuws bevat voor de boeren werd door boerenorganisaties in hun reactie op het

rapport expliciet gezegd dat ze zich gehoord voelden omdat Remkes empathie naar hen
toonde In het rapport wordt het belang van een empathlsche houding door de staat

en

26

het

toekennen van een gelijkwaardige epistemische status dan ook expliciet gemaakt

In het aandacht besteden aan empathie en een beter doorleefd begrip van de leefwereld van

de gedupeerden moet in ieder geval ook aandacht besteed worden aan de kloof die in ieder

geval een deel van

de ouders ervaren hebben tussen de onderdelen van de overheid die een

pivotale rol speelden in de toeslagenaffaire

en

de sociale klasse waartoe de meeste ouders

behoorden Dit gaat enerzijds over het etnisch profileren in de toeslagenaffaire

Anderzijds gaat

het ook over de vraag hoe hoger opgeleiden die in grote getallen de overheid uitmaken zich
verhouden tot lager opgeleiden
niet serieus genomen te voelen

vaker lagere

aangezien ouders meerdere keren hebben aangegeven zich
en

suggereerden dat dit ligt aan vooroordelen op basis van het

opieidingsniveau van ouders Dit suggereert voor ons dat de toeslagenaffaire een

illustratie is van de gevaarlijke tendens dat in een

elkaargroeien Bovens en Wille 2014
een

Tim

s

diplomademocratie groepen burgers uit

Jongers voormalig senioradviseur in de RvS heeft

gelijkaardige analyse gemaakt in verhouding tot het Nederlandse armoedebeleid Hij komt

ook tot de conclusie dat het armoedebeleid faalt omdat de beleidsmakers de leefwereld van de
armen

niet kennen

beleid

s

Ethiek Instltuut

1644163

en

de ervaringskennis van armen nietgebruiken bij het vormgeven van het

Jongers 2022

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

Naast

een ethische

empathisch vermogen verdient ethisch reflectievermogen apaite

analyse

aandacht

Beide

versterken elkaar maar zijn ook onderscheiden Ethisch reflectievermogen doelt op de capaciteit
van

organisaties en de individuen daarbinnen om moreel verdedigbare beslissingen te maken

Het gaat hier om een reflectief vermogen

fundamentele morele waarden

expertise

zoals

immers elke
morele

van

handelingsopties af te wegen in het licht van

juridische psychologische

dag morele afwegingen

overtuigingen

vaccinatiedwang

om

Dit vermogen

en

verwoorden

enerzijds geen

of economische

zaak

experts

van

vakspecifieke

leder

mens

iedereen kan desgevraagd een aantal

en

abortus of dierenleed

is

verdedigen

bijvoorbeeld

ten

maakt

persoonlijke

aanzien

van

Ethische reflectiekan daarom niet bij een paar experts
’

belegd worden die in een complexe organisatie dit Voor hun rekening nemen
onderdeel zijn van de gehele organisatie

en

kan niet volledig gedelegeerd worden

Het moet

Anderzijds

kunnen individuen en organisaties wel hun ethische vermogen versterken door begeleiding
door experts Voor individuen geldt dat het vermogen om op de eigen morele overtuigingen te

reflecteren iets is dat mensen in mindere of meerdere mate kunnen bezitten Het kan daarom
ook gescherpt worden door training en

begeleiding

alleen of

bij voorkeur

in groepen

Organisaties kunnen ethische expertise inroepen om helderder te krijgen welke waarden en
morele principes in een bepaalde context relevant zijn hoe die zich verhouden tot de situatie

welke

conflicten

er

tussen

die

waarden

spelen

in

die

context

en

welke

mogelijke

handelingsopties dit stelt Ethische expertise raadplegen is dus niet experts vragen naar het
moreel

juiste antwoord

maar

wel

mensen

vragen die

expert zijn in het begeleiden van

27

indlviduele en groepsreflectles in de zoektocht naar antwoorden op hun eigen morele vragen
en

dilemma’s

Aanbeveling 6

Bevorder het empathisch vermogen en het

gebruik van ervaringskennis binnen de organisatie

In alle organisaties is het belangrljk om de grenzen van het eigen weten te erkennen

Bij overheidsorganisaties

die

groepen

burgers

bedienen

waar

de

professionele

samenstellingvan deze organisatie geen afspiegelingvan is iserdaarom de noodzaak
tot

het

serieus

nemen

van

eerdergenoemde Aanbeveling 2

ervaringskennis

Dit

kan

bijvoorbeeld

de

het geven van een stem aan vertegenwoordigers

van de ouders maar wellicht ook door advies in te winnen van
van

door

of het in dienst nemen

professionals die ook de relevante ervaringskennis hebben

Dergelijke maatregelen zouden ook kunnen bijdragen aan het vergroten van de ervaren
empathie en epistemische erkenning van gedupeerden

Een

empathische staat die

ervaringskennis erkent vergt echter meer namelijk ook een bepaalde houding van de

Ethlek Instltuut

1644163

Unlversiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

professionals die in die organisatie werken Overheidsorganisaties hebben collectief
allerlei

vormen

expertise

van

vaardigheden vermogens nodig

en

empathisch vermogen binnen de organisatie cultuur

en

voldoende

is daar onderdeel van

Dit kan

gestimuleerd worden door binnen organisaties een cultuur te bewerkstellingen waarin
leidinggevenden verantwoordelijk zijn voor het
professionele hooding

en

dit ook

een

stimuleren

onderwerp

van

empathische

een

intercollegiaal gesprek en

van

training is

Bevorder het ethische reflectievermogen

Aanbeveling 7

binnen de organisatie

I
In samenhang met de wetenschappelijke bestudering van ethiek zijn diverse methoden
ontwikkeld voor moreel beraad en ethische reflectie in de beroepspraktijk vb

Verweij

en

Van Delden 2007

sommige beroepen
medische ethiek

technologie ethiek

veel

Kessler en Van

gebruik gemaakt bijvoorbeeld in de medische professies

het bedrijfsieven
Het

Steenbergen

verdient

bedrijfsethiek
aanbeveling

te

en

bi] technologische innovatie

onderzoeken

bestuurlijke praktijk ethische reflectie kan worden verankerd
begeleiding van ethische experts

Een

samenwerking met en uitbreiding van
Rijksoverheid
in

haar

Bolt

Daarvan wordt in

2023

hoe

ook

in

de

Dit kan door training en

28

mogelijkheid die onderzocht kan worden is
het programme

Dialoog en EthieK binnen de

Dit is een programme waartoe het kabinet heeft besloten tot oprichting

reactie

op

het

rapport

Ongekend

Onrecht

van

de

Parlementaire

Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag Het kabinet heeft toen als een van de
actiepunten besloten om het ambtelijk vakmanschap te versterken

Mlnisterie

van

Algemene Zaken 2021 p 24

4 2

Lerend vermogen
Alle voorgaande waarden vragen een grote opgave van de staat Deze op een systematische
manierte verankeren in de organisatie is nietgemakkelijk Dit vraagt een zeifkritische houding
een

bereidheid om permanent te reflecteren op de eigen organisatie

en

bi] te sturen waar

nodig Zo n lerende organisatie te vormen is zelf een morele waarde Want een staat die niet
leert van zijn fouten kan niet alleen opnieuw in de fout gaan het niet willen leren van fouten is
ook een nieuwe belediging aan de oorspronkelijke slachtoffers van het onrecht en schendt dus

de waarde

erkenning

zie 2 5 hierboven

Zichtbare veranderingen in de manier waarop de

overheidsuitvoering functioneert kunnen zin en betekenis geven aan de Inspanningen van alien
die het onrecht aan de kaak hebben gesteld en aandacht hebben gevraagd voor de slachtoffers

Ethiek Instltuut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

Een aspect van het lerend vermogen is de reflectie op de vraag of de organisatie een cultuur

heeft van afvinken

ticking the box

er op een bureaucratische

dan wel doen wat nodig is

Bij een afvinkmentaliteit wordt

maniergeopereerd zit men vast in protocollen en wordt men geleid

door eigen interne waarden zoals bijvoorbeeld rechtmatigheid als enige belangrijke waarde
door interne verantwoordingsmechanismen

en

Bij hierarchische organisaties waarin veel mensen

met dezelfde opieiding werken en met relatief weinig diversiteit bestaat er een risico dat er een

sterk dominance interne cultuur ontstaat waardoor medewerkers zich veel meer gaan richten
op

het afvinken van

de interne verantwoordingscriteria Men loopt dan het risico om andere

zaken die er echt toe doen

en

dus andere waarden

uit het oog te verliezen

Een lerende

organisatie zorgt er daarom voor dat ze haar eigen interne tegenspraak organiseert en koestert
haar interne dissidenten

Aanbeveling 8
van

creeer een

duidelijke zichtbare erfenis

geleerde lessen voor de omgang van de overheid
met burgers

Opdat alle inspanningen van ouders en anderen die zich voor deze zaak hebben

29

ingezet niet voor niets zijn geweest moet de overheid leren van deze affaire Dit
betekent ook dat zi] in het vervolg anders haar relatie met burgers organiseert
Deze andere omgang met burgers moet helder gedefinieerd worden als erfenis
van de

toeslagenaffaire

Voor een deel bestaan de lessen uit het op de schop nemen van de systematiek
van de

bestaande toeslagen systemen bij de Belastingdienst Daarover hebben

wij geen expertise
de staat
discussies

Hier gaat het om een breder punt

in zijn uitvoerende capaciteit
over

aangekondigd

namelijk de omgang van

met zijn burgers Dit raakt aan bredere

de

nieuwe bestuurscultuur

Het

Kabinet heeft in haar reactie op het rapport

die het

afgelopen jaar vaak is
van

de

Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag een uitgebreide

agenda opgesteld van veranderingen die ze in de relatie tussen burgers en
overheid wil bereiken

Ministerie van Algemene Zaken 2021

concrete stappen genomen

maar

Er zijn hiertoe al

in hoeverre deze cultuurverandehng op dit

moment al plaatsvindt is voor ons onmogelijk te beoordelen

Er zijn in het proces van de toeslagenaffaire al de nodige rapporten geschreven
over

Ethiek Instituut

1644163

deelonderdelen

Universiteit Utrecht

van

wat er mis is

gegaan

www uu

door de ombudsman

de

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

commissie onder leiding van voormalig minister Donner
Kamerleden die

het rapport

en

analyse

door de Tweede

Ongekend Onrecht schreven

Maar omdat de

de

wetgevende

en

uitvoerende macht volgens meerdere analyses deel van het probleem zijn

zou

macht

wetgevende
het beter zijn

een

ais

ook

terugblikkende

verhouding

de

tussen

studie te laten maken door een team dat

hoofdzakelijk bestaat uit onafhankelijke wetenschappers

De vorm waarop dit

gestalte krijgt is belangrijk omdat het proces ertoe moet leiden dat de lessen in
alle relevante delen van de samenleving belanden

het Binnenhof

Hiervoor

en

niet enkel in een lade op

zijn ongetwijfeld inspirerende voorbeelden

uit het

buitenland te vinden zoals toen in Duitsland na de hereniging van de BRD en
DDR de samenleving de erfenis van de SED dictatuur verwerkte middels

parlementaire enquetecommissie

een

die ook een groot aantal wetenschappers

omvatte

Wlj gaven eerder aan dat een belangrijk onderdeel van het organiseren van het lerend
vermogen ook inhoudt dat men nagaat in hoeverre er binnen de organisaties gewerkt wordt
met een afvinkmentaliteit’ of resultaatgerichte mentaliteit waarbij men ook out of the box gaat

denken

om

tot de

gewenste resultaten

te

komen

en

niet tevreden is met het kunnen

rapporteren dat men deed wat gevraagd werd We willen tot slot een illustratie geven van waar
we

denken dat dit relevant kan

zijn

Het viel

ons

op in de

gesprekken met voormalige

30

medewerkers van DG Herstel dat er vaak gezegd werd dat het niet mogelljk was om bepaalde
zaken te

regelen

zoals

bijvoorbeeld een uitbreiding van de capaciteit

Het is binnen het

vakgebied van de ethiek een onbetwist uitgangspunt dat ought implies can
overheid alle

gedupeerde

compenseren

ought to do

ouders

spoedig royaal

zeer

en

te zeggen dat de

niet bureaucratlsch

impliceert dat zij hiertoe ook in staat is

can

zou

do this

moeten

Men kan

iemand geen morele schendingen verwijten als zij simpelweg niet in staat is deze schendingen
te voorkomen Wellicht is er simpelweg geen alternatief

Deze vraag is een mooi voorbeeld hoe het onderscheid tussen

resultaatgerichte attitude
kritisch

een

verschil maakt

Een

een afvink

PZB ers 30K ers

van

onze

versus

een

resultaatgerichte attitude zal altijd zeer

blijven kijken naar beweringen dat lets niet mogelijk is

momenteel door veel

attitude

Concreet is

bijvoorbeeld

gesprekspartners aangegeven dat de beperkte capaciteit

de voornaamste oorzaak is voor de lange duur van de procedure Echter in

alle gevallen moet grondig nagegaan worden of uitspraken dat lets niet mogelijk is zoals het is
niet mogelijk het aantal PZB ers uittebreiden met meerdan maximaal 10
men

out of the box’ denkt

schikken VSO

Indien

men

over zou

ook waar zijn indien

gaan op het aanbieden van de optie tot

geldt eenzelfde vraag over de aannames over hoeveel beroep gedaan

worden op juristen

arbeidsvoorwaarden

en

schade experts

geboden

worden

Wellicht is

er

meer

mogelijk

Dergelijke voorstellen

om

indien

meer

er

kan

veel betere

mogelijk te maken

kunnen op de kritiek stuiten dat dit ongelijkheid zou creeren tussen binnen ambtenaren die

Ethiek Instltuut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

gelijkaardig werk doen Wanneer men net als de ouders van mening is dat de afhandeling van
de schade van de

toeslagenaffaire als een uitzonderlijke situatie getypeerd moet worden

zouden

uitzonderlijke maatregeien wei gerechtvaardigd

kunnen

arbeidsmarkttoelages geboden worden

voor

langere tijd

verbonden

blijven

aan

kunnen worden

bijvoorbeeid

er

of bonussen indien de ingehuurde juristen

het hersteiproces

Er

iopen momenteel meerdere

processen om de capaciteit op te schaien en het proces te versneiien of dit voidoende zai zijn
is niet aan ons
alternatieven

in

om

te beoordelen

beeid te

alternatieven uitsiuiten

hebben

Hoe dan ook het is en
en

kritisch

na

te

blijft belangrijk om alle mogelijke

gaan of

beperkingen

die

bepaalde

werkelijk onvermijdelijkzijn

31

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

5

een ethische

analyse

Afsluitende opmerkingen

Met deze ethische analyse
verdere

hopen wlj een bijdrage te hebben geleverd aan de vraag hoe de

afwikkeling van de toeslagenaffaire gestalte kan krijgen Wij hebben betoogd dat

gegeven de morele waarden die in het geding zijn

een

bredere kijk nodig is dan momenteel

het geval is Deze bredere kijk omvat

1

ruimhartige aandacht voor de schade aan het immateriele welzijn respect voor het
collectieve

erkenning

handelingsvernnogen van de
van leed en

ouders

en

het

belang van

symbolische

menselijk contact tussen vertegenwoordigers van de staat en de

gedupeerde ouders Mensen leven niet bij geld alleen
2

een

pleidooi voor een proces voor de financiele afhandeling waarbi] meer in termen

van een

noodsituatie wordt gedacht Een proces dat voor menig ouder nog 5 10 jaar

zal slepen is onaanvaardbaar al helemaal tegen de achtergrond van de reeds lange
duur van de situatie en de grote schade die de duur van het herstel veroorzaakt aan

het welzijn en het individuele handelingsvernnogen van gedupeerden

maar ook aan

het noodzakelijke herstel van de rechtsorde

3

aandacht

meer

voor

de schok

aan

32

de rechtsorde zelf

de schok die

voorbij de

gedupeerde ouders door alle burgers gevoeid wordt of gevoeld zou moeten worden
en

daarmee aandacht voor collectieve heling en een duidelijk geformuleerde erfenis

van

4

geleerde lessen

binnen het overheidsapparaat meer aandacht voor de proceswaarden die in het geding

zijn

de grote behoefte aan empathie het belang van epistemische erkenning van de

gedupeerden
vermogen

en de focus op het bevorderen van een

tervervanging

5

het bevorderen van ethisch vermogens

het

organiseren van lerend

resultaatgerichte organisatiecultuur

van een afvinkcultuur

Wij zijn ervan overtuigd dat het gebruik van een ethisch kompas geen verspilde energie
zal zijn

maar een

investering in de morele kwaliteit van onze samenleving die zich zal

terugbetalen in een hernieuwd vertrouwen van burgers in hun overheid

Ethlek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

bijlage

een ethische

analyse

Prioritering van ouders in het herstelproces

In deze bijlage focussen wi] op de specifieke vraag of er vanuit ethisch perspectief reden is om

in dit proces extra middelen capaciteit toe te wijzen om bepaalde groepen wachtende ouders
boven andere metvoorrang te behandelen

In de bestaande systematiek zoals die ons in mei 2022 Is uitgelegd door medewerkers van DG

Herstel worden degenen die zich als eerste hebben aangemeld als eerste behandelt {First in
First out het FIFO principe

i

Afwijking van het FIFO principe is denkbaarvoor

de licht gedupeerden d w z ouders met schade ruim onder 30 000 euro

kan met een vereenvoudigde IB relatief sneller worden

afgesloten

Hun dossier

zodat zij uit de

wachtri] kunnen worden verlost
ii

zwaar

d wz

gedupeerden

zij die een hoge terugvordering {30 000 euro of meer

hebben gekregen

{iii

degenen die een nee hebben gekregen op de eerste toets {en dus vooraisnog zonder
enige terugbetaling in de wachtri] zitten als eerste in de IB te beoordelen op zoek naar
degenen onder hen die bij nader beschouwing wel een ja verdienen

Naar ons inzicht is er vanuit ethisch perspectief geen eenduidig antwoord te geven op de vraag

of het FIFO principe moet worden losgelaten

en zo

33

ja voor welke van deze groepen De reden

hienzoor is dat het daadwerkelijke teed {in termen van de door ons geformuleerde waarden

individueel handelingsvermogen materieel en immaterieel welzijn

zeer sterk verschilt tussen

ieden van deze groepen

•

Voor materieel leed geldt dat een
meer

materieel leed

vervoigschade

maar

lemand met

hoger terugvorderingsbedrag weliswaar duldt op

dIt abstraheert van het

een

overige materiele leed door

kleine terugvordering kan stappen hebben gezet

{bijvoorbeeld baan opgezegd om zelf voor kinderen te zorgen

die financieel grote

negatieve gevolgen hadden
•

Voor

immaterieel

echtscheidingen
•

leed

geldt

sowieso

dat

dit

sterk

persoonsafhankelijk

Is

burn outs en andere gezondheidsklachten etc

Voor Individueel handelingsvermogen geldt dit wordt met name geschonden door de

tijdsduur van het wachten

Vanuit deze waarde hebben de

langstwachtenden het

meeste prioriteit en dit correspondeert met het FIFO principe

Dit in ogenschouw nemend is zoveel mogelijk vasthouden aan het FIFO principe ons inziens de
moreel meest verdedigbare optie Daarnaast zijn er nog twee andere redenen die pleiten om
vast te houden aan het FIFO principe De eerste is dat het FIFO principe het mogelijk zou moeten

Ethiek Instituut

1644163

Universltelt Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

kunnen maken om een redelijke schattingte maken hoelang ouders nog moeten wachten tot
ze aan de beurt

zijn en voor een deel van de ouders kan het een vorm van rust en vermindering

van stress geven als ze meer zekerheid

hebben wanneer ze aan de beurt zijn De tweede reden

is dat andere principes zeker die waarbij de volgorde van behandeling wordt bepaald op basis
van

schattingen aan de hand van grote datasets kunnen ieiden tot een verhoogd niveau van

wantrou\wen in de overheid omdat dit proces niet navoigbaar is en er opnieuw geen contact
van mens tot mens

algoritme

en

is maar ouders hun positie in het proces in handen zien komen van een

dat terwiji het gebruik van databestanden en algoritmes op een kwalijke manier

gebruikt zijn in de toeslagenaffaire

Men zou ook kunnen beweren dat wanneer het leed tussen verschillende oudergroepen niet

goed vergelijkbaar

is

en or

moreel

irrelevant is

dat dan

een

loting

de moreel

rechtvaardige strategie is {vergelijk de discussies over triage tussen corona patienten

meest

Echter

in desannenlevingin den brede worden FIFOen loting beide gebruikt als methode om schaarse

capaciteit

verdelen

te

tussen

inschrijvingen voor basisscholen

moreel

vender

gelijke groepen

denk

bijvoorbeeld

aan

FIFO geeft in vergelijking met loting een bepaald gewicht aan

de gevoelde urgentie van de aanmelders zelf die hen heeft aangezet tot snel melden Dat lijkt
in dit geval ook verdedigbaar Immers ouders die zeer gedupeerd waren hebben zich relatief

snel

gemeld

en

de late

aanmeldingen

bevatten

alle

naar

waarschijnlijkheid

meer

ruis

aanmeldingen die uiteindelijk niet zullen Ieiden tot compensatle

34

Naar ons inzicht zou afwijking van het FIFO principe dan ook alleen in de rede liggen indien

•

Vervroegde afhandeling van lichtgedupeerden zo weinig capaciteit zou kosten dat de
zwaargedupeerden

daarvan

nauwelijks

vertraging

van

hun

procedure

van

ondervinden
•

Een betrouwbare methode

zou

kunnen worden

gevonden om degenen met grote

vervoigschade te identificeren zonderde IB CWS fasen al helemaalgedaante hebben
•

Een

betrouwbare methode

zou

kunnen worden

gevonden om degenen met een

onterecht nee op de eerste toets te identificeren zonder de IB CWS fasen al helemaal

gedaan te hebben
Met betrekking tot de laatste twee bulletpoints zijn wij sceptisch

Op basis van ons beperkte

onderzoek zien wij niet goed in hoe de genoemde identificatie mogelijk zou zijn zonder het
IB CWS onderzoek al te hebben

tegendeel

gedaan

maar op dit moment menen

Weliswaar staan

wij dat

investeren in ontwikkeling van deze methoden

wij open voor bewijzen van het

beter dan bestuurlijke energie en capaciteit te
men

dan de energie zou kunnen investeren in

extra capaciteit voor de IB en CWS fasen zelf Maar nog weer beter zou zijn om alle energie te

besteden aan het uitvoeren van aanbeveling 1 hierboven de VSO route ontwikkelen

Ethlek Instltuut

1644163

Unlversiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

Een

uitzondehng

zouden

wij

willen

bepleiten

het

investeren

een ethische

in

analyse

capaciteit

voor

ontmoetingen tussen ouders en hun persoonlijk zaakbegeleiders zgn driegesprekken

Het

voor

vervroegd aanbieden van deze optie aan ouders die dit wensen lijkt ons

erkenning

een

vanuit de waarde van

belangrijke zaak

35

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

Referenties

Anderson Elizabeth 2008

Expanding the Egalitarian Toolbox Equality and Bureaucracy

Proceedings of the Aristotelian Society Supplementary Volume LXXXII

139 60

Bellamy Richard 2007 Political Constitutionalism A Republican Defense of the Constitutionality of
Democracy Cambridge Cambridge University Press
Berlin Isaiah 2002

Liberty Oxford Oxford University Press

Bolt L L E„ M F Verweij

en J J M

Van Delden 2007 Ethiekin Praktijk Assen Van Gorcum

Bovens Mark en Anchrit Wille 2014

Diplomademocratie Amsterdam Prometheus

Christiano Thomas 2008 The Constitution of Equality Democratic Authority and Its Limits
Oxford Oxford University Press

Claassen

Rutger 2018 Capabilities in a Just Society A Theory of Navigational Agency Cambridge

Cambridge University Press
Copp David

The Right to an Adequate Standard of Living Justice Autonomy and the

1992

Basic Needs

Social Philosophy

De Zoiderkamer 2021

Policy 9 1

231 61

Geiijk Waardig herstel’ Inzichten en aanbevelingen van kinderen

jongeren en ouders zelften dinste van de landelijke en lokale aanpak van de
kinderopvangtoeslagaffaire
Fricker Miranda 2007

De Haag Numbers Foundation

Epistemic Injustice Power and the Ethics of Knowing Oxford Oxford
36

University Press
Grient Rebecca van der

gedupeerden

en

van de

Guda Kay 2021

Behoeftenonderzoek onder mogelijk

kinderopvantoeslag

Amsterdam Motivaction

Griffin James 1986 Well Being Its Meaning Measurement and Moral Importance Oxford

Ciarendon Press
2008 On Human Rights Oxford Oxford University Press

Held David 2006 Models of Democracy Vol 3rd Stanford California Stanford University
Press

Herzog Lisa 2018 Reclaiming the System Moral Responsibility Divided Labour and the Role of

Organizations in Society Oxford Oxford University Press
Honneth Axei 1995 The Struggle for Recognition The Moral Grammar of Social Conflicts

Cambridge Massachusetts The MIT Press
s

Jongers Tim 2022

De massavernedering in de toeslagenaffaire verdient een monument

tegen het vergeten

De Volkskrant 7 november 2021

Beledigende Broccoli Over de Ervaringskennis van Kwetsbare Mensen Amsterdam
VanGennep
Ministerie van Algemene Zaken 2021

aangeboden

aan de Tweede

Kabinetsreactie rapport Ongekend Onrecht

Kamer der Staten Generaal op 15 januari 2021

Kessler Carla en Naomi Van Steenbergen 2023 Ethiekin Praktijk[herwerkte editie

26 pp
Assen Van

Gorcum

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018

Herstel na de kinderopvangtoeslagaffaire

een ethische

analyse

Layard Richard 2005 Happiness Lessons from a New Science New York The Penguin Press
Livework Studio 2021

Ouderbeleving herstelproces kinderopvantoeslagaffaire Eindrapport

Rotterdam Lifework Studio 46 pp

Margalit Avishai 1996 The Decent Society Cambridge Massachusetts Harvard University
Press

Ouderpanel 2022 Open brief voor Trouw 6 mei 2022
Remkes Johan

Wat wel kan Uit de impasse en een aanzet tot perspectief

Rapport op

verzoek van het ministerie LNV 60 pp

Robeyns Ingrid 2017 Wellbeing Freedom and Social Justice The Capability Approach Reexamined Cambridge
Sumner L W 1996

Open Book Publishers

Welfare Happiness

Stueber Karsten 2019

Empathy

Ethics Oxford Oxford University Press

in Stanford Encyclopedia of Philosophy edited by Edward N

Zalta 76 pp

Tweede KamerderStaten Generaal 2020

Ongekend Onrecht Verslag Parlementaire

Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag 133 pp
White Stuart 2013

Freedom of Association

In The International Encyclopedia of Ethics edited

by Hugh LaFollette 373 82 London Blackwell Publishing
Winter Steven 2022

Who or what Is the Rule of Law

Philosophy and Social Criticism 48 5

655 73
37

Ethiek Instituut

1644163

Universiteit Utrecht

www uu

nl onderzoek ethiek instituut

00018