> Retouradres Postbus 20201 2500 EE 's-gravenhage

Amnesty International
Afdeling Nederland

DG Toeslagen
Korte Voorhout 7
2511 CW 's-gravenhage
Postbus 20201
2500 EE 's-gravenhage
www.rijksoverheid.nl

Ons kenmerk
2021-0000214093
Uw brief (kenmerk)

Datum
Betreft

26 oktober 2021
Reactie op uw rapport

Op 26 oktober 2021 publiceerde u uw rapport “Xenofobic machines.
Discrimination through unregulated use of algorithms in the Dutch childcare
benefits scandal”. Het is van grote waarde dat een organisatie als Amnesty
International aandacht besteed aan deze zeer ernstige problematiek. Namens het
kabinet danken wij u voor uw waardevolle conclusies en aanbevelingen. In deze
brief reageren wij namens het kabinet op uw rapport.
Allereerst wil het kabinet nogmaals volstrekt helder zijn: niemand mag
gediscrimineerd worden. De overheid heeft daarbij een belangrijke voorbeeldrol.
Een eerlijke en onbevooroordeelde behandeling staat aan de basis van het
vertrouwen in de overheid. Het kabinet realiseert zich ten volle dat dit vertrouwen
diep beschadigd is bij ouders die te maken hebben gehad met discriminatie.
Helaas moeten we constateren dat dit bij de fraudeaanpak bij Toeslagen aan de
orde was. Zoals aangegeven in de reactie op het rapport van de Parlementaire
Ondervragingscommissie Kinderopvang van januari dit jaar betreurt het kabinet
dit ten zeerste en willen we zorgen dat dit nooit meer kan gebeuren.
De fraudeaanpak van Toeslagen was niet eerlijk en ook niet onbevooroordeeld.
Ouders zonder de Nederlandse nationaliteit hadden alleen al op basis daarvan
meer kans om door de Belastingdienst gecontroleerd te worden. Ook de Autoriteit
Persoonsgegevens constateerde juli vorig jaar dat het gebruik van nationaliteit bij
Toeslagen onrechtmatig en discriminerend was.1 Toeslagen registreerde en
gebruikte jarenlang gegevens over dubbele nationaliteit terwijl dat niet mocht.
Ook gebruikte Toeslagen deze gegevens om fraude te bestrijden, terwijl deze
gegevens hiervoor niet noodzakelijk waren. Dat had nooit mogen gebeuren en
daar bieden wij deze ouders nogmaals onze excuses voor aan.
Alles is erop gericht dat dit niet weer mag gebeuren. Dat betekent dat er bij
Toeslagen en Rijksbreed veel is veranderd. De conclusies in uw rapport
bevestigen deze noodzaak. In de eerste plaats worden alle gedupeerden van de
toeslagenaffaire gecompenseerd, zowel financieel als door hen op weg te helpen
hun leven te kunnen oppakken. Dit gaat om de ouders, maar ook (ex-)partners,
1

Zie de bijlage bij Kamerstukken II, 2019-2020, 32 761, nr. 683.
Pagina 1 van 3

kinderen en gedupeerden van andere toeslagen. In de 8ste Voortgangsrapportage
worden de laatste ontwikkelingen en stand van zaken met betrekking tot deze
hersteloperatie toegelicht.2

DG Toeslagen
Ons kenmerk
2021-0000214093

Ook is het toezicht en de handhaving binnen Toeslagen anders ingericht. Het
risicoclassificatiemodel waar het rapport naar verwijst is sinds 2020 niet meer in
gebruik. Vanaf 2019 is gestart met een nieuwe werkwijze die met alle
noodzakelijke waarborgen is omkleed. Onze inzet is dat alle terechte
kanttekeningen die u bij het oude model heeft gemaakt zijn ondervangen. We
gaan graag nader met u hierover in gesprek. Binnen Toeslagen is aandacht voor
het vergroten van het bewustzijn rondom privacy en ethiek, onder andere door
gesprekken en workshops met medewerkers. De nieuwe werkwijze wordt de
komende tijd, ook in het kader van de nieuwe handhavingskoers van Toeslagen,
verder ontwikkeld. Daar betrekken we uw inzichten en die van de Autoriteit
Persoonsgegevens en het College voor de Rechten van de Mens actief bij. Verder
is de inspectie voor de Belastingdienst, Toeslagen en Douane in oprichting die
bijdraagt aan het signaleren, onderzoeken en adresseren van structurele en
incidentele problemen in de uitvoering.
Het oplossen van de fundamentele problemen die mede naar aanleiding van de
problemen met de kinderopvangtoeslag aan het licht zijn gekomen vragen ook
om Rijksbrede inspanningen.3 De kabinetsreactie op het rapport ‘Ongekend
Onrecht’ van de POK benoemt maatregelen die in gang zijn gezet4. De
belangrijkste maatregelen zien op het verbeteren van dienstverlening aan burgers
door de overheid, het inbouwen van waarborgen om discriminatie te voorkomen
en waarborgen om te voorkomen dat het persoonskenmerk nationaliteit op
onrechtmatige wijze wordt gebruikt, het belang van een open overheid en een
betere aansluiting tussen beleid en uitvoering. De stand van zaken met
betrekking tot al deze acties is beschreven in de brief van 29 juni 2021.5 Uw
rapport onderstreept het belang om daar als kabinet aan verder te werken.
Zo beoordeelt het College voor de Rechten van de Mens individuele zaken over
discriminatie door overheidsinstanties. Het College heeft inmiddels de eerste
klachten over discriminatie door Toeslagen in behandeling genomen en oordeelt
of er sprake is van discriminatie in individuele gevallen op basis van de wet. Deze
oordelen zijn belangrijk voor ouders als onderdeel van het herstel en kunnen
ouders helpen om duidelijkheid te krijgen. Het College heeft ervoor gekozen om
het plannen van zittingen aan te houden totdat het zaaksoverstijgende onderzoek
is afgerond. Dit (voor)onderzoek is noodzakelijk voor een zorgvuldige afweging
van de vraagstukken die de individuele zaken opwerpen. Ook de Nationaal
Coördinator discriminatie en racisme die op 15 oktober jl. is benoemd draagt bij
aan het te allen tijde tegengaan van discriminatie en racisme door de
Rijksoverheid.6

Kamerstukken II, 2020-2021, 31 066, nr. 901.
Ook het rapport ‘Klem tussen balie en beleid’ van de Tijdelijke commissie
Uitvoeringsorganisaties en de rapporten die in het kader van Werk aan Uitvoering zijn
opgesteld zijn in dit verband relevant.
4
Kamerstukken II, 2020-2021, 35 510, nr. 4.
5
Kamerstukken II, 2020-2021, 35 510, nr. 60.
6
Kamerstukken II, 2020-2021, 30 950, nr. 276.
2
3

Pagina 2 van 3

Uw rapport gaat ook in op het gebruik van algoritmes en het toezicht daarop. Het
kabinet heeft de afgelopen tijd stappen gezet om een verantwoorde inzet van
algoritmen binnen de overheid te borgen. Over de stand van zaken hierover is de
Tweede Kamer bij brief van 10 juni 2021 geïnformeerd.7 In deze brief heeft het
Kabinet ook een beleidsagenda Normering en Toezicht Algoritmen gepresenteerd.
Veel van de acties op deze beleidsagenda sluiten aan bij de aanbevelingen van
uw rapport. Het kabinet heeft instrumenten ontwikkeld zoals een Impact
Assessments Mensenrechten Algoritmen (IAMA) en een handreiking nondiscriminatie die die helpen om mogelijke discriminatie in algoritmische systemen
in een vroegtijdig stadium te detecteren en te mitigeren. Partijen met
toezichthoudende taken hebben een normenkader ontwikkeld om algoritmen
beter te kunnen controleren. Diverse overheden doen momenteel ervaringen op
met een algoritmeregister. De acties uit de beleidsagenda moeten bijdragen aan
een robuust en gebalanceerd wettelijk kader, dat consistent en praktisch
toepasbaar is en moet bijdragen aan het verder verbeteren van het toezicht op de
naleving van deze wettelijke vereisten.

DG Toeslagen
Ons kenmerk
2021-0000214093

Daarnaast is het kabinet bezig met uitvoering van twee moties die hier ook aan
raken: de moties Marijnissen c.s. en Klaver c.s.8 Deze moties gaan over het
inventariseren waar (persoons)gegevens worden gebruikt die gerelateerd zijn aan
iemands afkomst. Als de overheid die gegevens onrechtmatig en oneigenlijk
gebruikt, wordt dat beëindigd en de vervuilde data opgeruimd. De Tweede Kamer
is op 21 oktober 2021 geïnformeerd over de voortgang van de uitvoering van
deze moties. Daarin wordt ook ingegaan op de werkwijze. Als eerste vindt een
inventarisatie plaats waar gegevens over nationaliteit een rol spelen. De tweede
stap betreft de toetsing in hoeverre sprake is van (on)rechtmatig of (on)eigenlijk
gebruik van deze gegevens in de aangetroffen risicomodellen en als derde en
laatste stap is het, voor de personen die het betreft, van belang dat
overheidsinstellingen zo snel mogelijk gegevens rectificeren of wissen wanneer
deze gebaseerd zijn op risicomodellen waarin onrechtmatig of oneigenlijk gebruik
is gemaakt van gegevens hierover.
Wij gaan graag op zeer korte termijn met u in gesprek over de bevindingen en
conclusies uit het rapport, waar deze verschillen van de conclusies van de
Autoriteit Persoonsgegevens en hoe wij uw aanbevelingen kunnen betrekken bij
de in gang gezette of te zetten acties.
Hoogachtend,
de staatssecretaris van Financiën –
Toeslagen en Douane

De minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Alexandra C. van Huffelen

drs. K.H. Ollongren

7
8

Kamerstukken II, 2020-2021, 26 643, nr. 765.
Kamerstukken II 2020/21, 35510, nr. 16 en 21.
Pagina 3 van 3