Aanpak onbedoelde en
ongewenste zwangerschap
2023-2025

Inhoud
Inleiding4
Pijler 1:	Voorkomen van een onbedoelde en/of ongewenste zwangerschap

6

A. Collectieve preventie door gerichte (publieks)communicatie
B. Relationele en seksuele vorming op school
C.	Gratis en toegankelijke anticonceptie voor personen in een kwetsbare situatie

6
7
7

Pijler 2:	Informatie en ondersteuning bij onbedoelde zwangerschap

9

A. Landelijk informatiepunt onbedoelde zwangerschap 
B. Keuzehulp bij onbedoelde zwangerschap 
C. Psychosociale hulp na een abortus 

9
9
10

Pijler 3:	Zorg en ondersteuning voor (aanstaande) ouders: een
Kansrijke Start

11

Pijler 4: Onderzoek en monitoring

12

A. RIVM monitor, integratie met monitor Kansrijke Start
B. ZonMw onderzoeksprogramma
C. Nieuw, aanvullend onderzoek

12
12
12

Inleiding
Er is op het vlak van preventie en hulp bij onbedoelde en/of ongewenste zwangerschap veel om tevreden over
te zijn. Het aantal tienerzwangerschappen in Nederland is, in vergelijking met de landen om ons heen, laag.
En onze abortuszorg wordt gezien als één van de beste ter wereld. Toch krijgt 1 op de 5 vrouwen te maken met
een onbedoelde zwangerschap, 68% van deze zwangerschappen blijkt ook ongewenst. Het lukt daarnaast nog
niet goed genoeg om het aantal herhaalde abortussen omlaag te brengen.
Een onbedoelde zwangerschap is een zwangerschap die ontstaat zonder dat dit de wens of planning was.
Een onbedoelde zwangerschap kan ongewenst zijn maar dat hoeft niet. En een bedoelde, geplande zwangerschap kan door een samenloop van omstandigheden toch ongewenst blijken.
Twee derde van de vrouwen die onbedoeld zwanger raakt gebruikt een vorm van anticonceptie. Bijna de helft
van alle abortussen vindt plaats bij vrouwen tussen de 25 en 35 jaar oud en meer dan de helft van de vrouwen
die kiest voor een abortus heeft al één of meerdere kinderen. Een onbedoelde of ongewenste zwangerschap
treft zeker niet uitsluitend personen in een kwetsbare situatie, het kan iedereen overkomen.
Het noodgedwongen moeten komen tot een besluit over een onbedoelde zwangerschap kan voor de
betrokkenen stressvol, verdrietig en belastend zijn. Vrouwen die onbedoeld zwanger raken, hebben meerdere
keuzeopties: de zwangerschap afbreken of uitdragen en eventueel kiezen voor afstand ter adoptie of pleegzorg. Het is de vrouw die hierin de beslissing maakt, ongeacht de redenen. Vrouwen die kiezen voor abortus
maken deze keuze weloverwogen. Al dan niet met ondersteuning van de partner, familie of vrienden of met
professionele hulp. Zij kunnen in Nederland rekenen op kwalitatief goede abortuszorg.
De aanpak ‘Onbedoelde en ongewenste zwangerschap’ is in oktober 2022 gepresenteerd door de staatssecretaris van
VWS, Maarten van Ooijen, en de Minister van VWS, Ernst Kuipers, en kent een looptijd van 2023 t/m 2025.
De aanpak richt zich op een brede doelgroep, jong en wat ouder, meiden en jongens, vrouwen en mannen.
In de plannen is extra aandacht voor personen in een kwetsbare situatie1, omdat zij meer risico lopen op
vervelende gevolgen van een onbedoelde zwangerschap. Problemen kunnen immers groeien als je, bovenop
bestaande zorgen, te maken krijgt met een onbedoelde en/of ongewenste zwangerschap.
Met deze aanpak zetten we in op een integrale aanpak van zwangerschap, abortus en geboorte. Een belangrijk
doel van onze inzet is het voorkomen dat een onbedoelde en/of ongewenste zwangerschap ontstaat. En daarnaast zorgen we voor goede, laagdrempelige informatie, keuzehulp en psychosociale nazorg bij onbedoelde
zwangerschap. We versterken de samenwerking met huisartsen, abortusartsen, verloskundigen, gynaecologen
en het sociaal domein. Onze inzet raakt aan de inzet van VWS op het gebied van seksuele gezondheid. Seksuele
gezondheid is een breed begrip. Het gaat over kennis en vaardigheden om zelf keuzes maken op het gebied van
seksuele gezondheid en seksualiteit. Maar ook over de bescherming tegen soa’s.
In 2018 is gestart met het Zevenpuntenplan Onbedoelde (tiener)zwangerschappen. Dit programma heeft zich
de afgelopen jaren gericht op preventieve activiteiten om onbedoelde en/of ongewenste zwangerschap te
voorkomen en op het bieden van ondersteuning en hulp bij een onbedoelde zwangerschap. De betrokken
partijen hebben hard gewerkt en dit heeft tot mooie resultaten geleid. Zoals de oprichting van het Landelijk
Informatiepunt onbedoelde zwangerschap, de start van diverse onderzoeksprojecten, de stimuleringsregeling
Relaties & Seksualiteit voor het onderwijs en keuzehulp voor iedereen in Nederland.

1

Omschrijving: Een persoon in de vruchtbare leeftijd bij wie de professional uit het sociale of medische domein één of meerdere
risicofactoren gesignaleerd heeft, die een eventuele zwangerschap en/of het ouderschap in de toekomst negatief kunnen beïnvloeden.
Vastgesteld is dat de beschermende factoren in relatie tot de zelfredzaamheid van de persoon ontoereikend zijn.
4 | Aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap 2023-2025

De nieuwe aanpak bouwt voort op het Zevenpuntenplan. Met deze vervolgaanpak zetten we ons als VWS
samen met onze partners in om het huidige beleid te versterken, voeren we verbeteringen door en geven
we de afspraken in het coalitieakkoord vorm.

Betrokken samenwerkingspartners
De partijen waarmee we samenwerken, waaronder kennisinstituten, uitvoeringsorganisaties en beroepsverenigingen, houden zich bezig met het thema onbedoelde en/of ongewenste zwangerschap.
Het gaat om: Fiom, Gezonde School, GGD-GHOR, iHUB (Fiom Amsterdam), JESS (Fiom Den Haag), Stichting Specifieke
Jeugdprojecten (Fiom Utrecht), Siriz, MBO Raad, VO raad, PO raad, Ministerie van OCW, RIVM, Rutgers, SOA Aids Nederland,
Stichting School en Veiligheid, ZonMw, Nederlands Genootschap van Abortusartsen, Nu Niet Zwanger, de Koninklijke
Nederlandse Organisatie van Verloskundigen en de Landelijke Huisartsen Verenging
Veel van de hierboven genoemde partners zijn betrokken geweest bij het Zevenpuntenplan en hebben
input geleverd voor de aanpak ‘Onbedoelde en ongewenste zwangerschap’. Zij zullen de komende jaren een
onmisbare rol gaan vervullen bij de uitvoering van onze plannen.

Vier Pijlers
De aanpak ‘Onbedoelde en ongewenste zwangerschap’ is ingericht aan de hand van vier pijlers. De eerste pijler
betreft een fase waarbij er nog geen conceptie/zwangerschap is en behelst activiteiten om een onbedoelde
en/of ongewenste zwangerschap te voorkomen. De tweede pijler is gericht op informatie en ondersteuning
bij een onbedoelde zwangerschap. De derde pijler richt zich op hen die besluiten de onbedoelde zwangerschap uit te dragen, zich in een kwetsbare positie bevinden en extra ondersteuning kunnen gebruiken tijdens
de eerste 1000 dagen om zo te zorgen voor een kansrijke start voor het (ongeboren) kind. In de vierde pijler is
onderzoek en monitoring rondom het thema onbedoelde en ongewenste zwangerschap gepositioneerd.

Aanpak ‘Onbedoelde en ongewenste zwangerschap’
Pijler 1: Voorkomen van een onbedoelde en/of ongewenste zwangerschap
A. Collectieve preventie door gerichte (publieks)communicatie
B. Relationele en seksuele vorming op school
C. Gratis en toegankelijke anticonceptie voor personen in een kwetsbare situatie

Pijler 2: Informatie en ondersteuning bij onbedoelde zwangerschap
A. Landelijk informatiepunt onbedoelde zwangerschap
B. Keuzehulp bij onbedoelde zwangerschap
C. Psychosociale hulp na een abortus

Pijler 3: Zorg en ondersteuning voor (aanstaande) ouders: een Kansrijke Start
Tijdige en passende zorg en ondersteuning voor en tijdens de zwangerschap en na de
geboorte aan (aanstaande) ouders in een kwetsbare situatie door meer samenwerking
tussen professionals uit het medisch en sociaal domein.

Pijler 4: Onderzoek en monitoring
A. RIVM monitor, integratie met monitor Kansrijke Start
B. ZonMw kennisprogramma
C. Nieuw, aanvullend onderzoek

5 | Aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap 2023-2025

Pijler 1: V
 oorkomen van een onbedoelde
en/of ongewenste zwangerschap
Met collectieve preventie willen wij iedereen, in de vruchtbare leeftijd, stimuleren om na te denken over het al
dan niet bestaan van een (actuele) kinderwens. We zullen onder andere bewustzijn creëren en informatie
geven over vruchtbaarheid, zwangerschap en voorzorgsmaatregelen (zoals anticonceptie), als er geen (actuele)
kinderwens is. Deze informatie moet voor iedereen beschikbaar komen, ook voor mensen die laaggeletterd
zijn of de Nederlandse taal niet goed beheersen. Het al dan niet kiezen voor anticonceptie, in welke vorm dan
ook, is uiteraard een vrije keuze. Mocht er wel sprake zijn van een kinderwens, dan is aandacht voor gezond
zwanger worden belangrijk.
Stigma’s en taboes kunnen de drempel om hulp te zoeken bij een onbedoelde en/of ongewenste zwangerschap verhogen. Er heersen soms uitgesproken beelden en opvattingen over vrouwen die onbedoeld zwanger
raken, over tienerouders of over vrouwen die kiezen voor een abortus. En natuurlijk mag een verschil van
mening er zijn. Maar de stigma’s die aan het onderwerp onbedoelde en ongewenste zwangerschap kleven zien
wij als onwenselijk, omdat het een open en eerlijk gesprek over een kinderwens, anticonceptie, onbedoelde
zwangerschap, moeilijkheden met opvoeden, kwetsbaar (jong) ouderschap en abortus in de weg staat. Dit kan
bijdragen aan verdere polarisatie en de groei van het taboe op deze onderwerpen. En het kan leiden tot
schaamte, met stil verdriet en eenzaamheid tot gevolg, bij hen die het overkomt. De stap om hulp of steun te
vragen, in de eigen omgeving of bij een professionele zorgverlener, kan hiermee groter of zelfs te groot
worden. Dat willen we voorkomen.
Wij wensen dan ook met onze aanpak een breed maatschappelijk en open gesprek tot stand te brengen,
met respect voor verschillende opvattingen. We betrekken bij dit brede gesprek ook mannen, omdat ook zij
verantwoordelijk zijn voor het voorkomen van en omgaan met een onbedoelde en/of ongewenste
zwangerschap.

A. Collectieve preventie door gerichte (publieks)communicatie
Het voorkomen en terugdringen van het aantal onbedoelde en/of ongewenste zwangerschappen is een
belangrijk doel binnen deze aanpak. Er zijn een aantal onderwerpen en (sub)doelgroepen waar onze
communi­catie zich de komende jaren op zal richten. Er zal worden geïnvesteerd in het verder op gang
brengen van het maatschappelijk gesprek over regie op de kinderwens, het voorkomen van een onbedoelde
en/of ongewenste zwangerschap en over abortus. Hierbij hebben we aandacht voor de gedeelde
verantwoorde­lijkheid van vrouwen én mannen.

Actie:
We willen afrekenen met foutieve beelden, taboes en stigma’s. Om zo een open en eerlijk gesprek op
gang te brengen. Daarvoor is het belangrijk om een beter beeld te krijgen van bestaande beelden en
(voor)oordelen en bij wie deze precies leven. In 2022 zal worden begonnen met een inventarisatie
daarvan, zodat in 2023 kan worden gestart met activiteiten die verbetering moeten brengen. We
zullen hierbij nauw samenwerken met veldpartijen zoals kennisinstituten en organisaties die veel
kennis hebben over het onderwerp en ervaring hebben met het bereiken van de verschillende (sub)
doelgroepen met een specifieke boodschap.

6 | Aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap 2023-2025

B. Relationele en seksuele vorming op school
Voorlichting over relaties en seksualiteit in het onderwijs aan jongeren over het voorkomen van onbedoelde en/of ongewenste zwangerschap is succesvoller, zo blijkt uit onderzoek2, wanneer dit wordt gegeven
vanuit een brede insteek waarin de onderwerpen seksueel plezier, seksuele diversiteit, wensen en grenzen,
seksuele gelijkwaardigheid en het voorkomen van soa’s een plek hebben. Jongeren hebben behoefte aan
een breder verhaal, waarin zij met elkaar kunnen praten over hun vragen, verwachtingen en ervaringen,
zo blijkt uit onderzoek naar de ervaringen van leerlingen met hun seksuele voorlichting3.
We zetten in op het voorkomen en verminderen van onbedoelde en/of ongewenste zwangerschappen
onder jongeren. Relationele en seksuele vorming is een krachtig middel om dit doel te bereiken.
Hierbij gaat het ook om respectvol en verantwoordelijk gedrag ten opzichte van elkaar. De school is
hiervoor een heel goede leer- en oefenplek. Leerkrachten hebben en pakken steeds vaker hun belangrijke
taak op in het aangaan van gesprekken over lastige onderwerpen, zoals seksualiteit, anticonceptie en
onbedoelde en/of ongewenste zwangerschap, met leerlingen en ouders. Maar ook in de thuissituatie,
met opvoeders, zou het gesprek over liefde, relaties en seksualiteit soms meer en beter gevoerd mogen
worden. Aandacht voor het onderwerp in de klas en thuis heeft een versterkende werking op elkaar.

Acties:
• We geven een vervolg aan de stimuleringsregeling Relaties & Seksualiteit om ervoor te
zorgen dat meer scholen in het primair, speciaal, voorgezet en middelbaarberoepsonderwijs
structureel werken aan het thema relaties en seksualiteit. In de schooljaren 2023/2024 en
2024/2025 kunnen tenminste 450 scholen deelnemen. Binnen de regeling bestaat de
mogelijkheid om ouders en docenten actief te betrekken, o.a. door het aanbieden van
scholingen en workshops.
• Bij de toekenning van het stimuleringsbudget door Gezonde School krijgen scholen met
groepen in een kwetsbare situatie voorrang. We zetten specifiek in op meer deelname van
het speciaal- en praktijkonderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs. Met de bij het
programma betrokken partijen zijn hierover afspraken gemaakt.
• Scholen die een volgend schooljaar opnieuw willen aanvragen krijgen voorrang.
Zo moedigen we scholen aan om structureel aan het thema te werken.
• Om de stimuleringsregeling succesvol te houden is een aantal overkoepelende activiteiten
nodig. De GGD’en hebben de afgelopen jaren naar behoefte extra ingezet op de versterking
van hun capaciteit voor hun taken binnen de stimuleringsregeling. We zullen deze extra
inzet blijven faciliteren. De coördinatie van de regeling en de inbreng van de betrokken
kennisinstituten blijft ook nodig.

C.	Gratis en toegankelijke anticonceptie voor personen in een kwetsbare
situatie
Om onbedoelde en/of ongewenste zwangerschappen en herhaalde abortussen te voorkomen zullen we
gratis en toegankelijk anticonceptie beschikbaar stellen voor personen in een kwetsbare situatie. Een
goede toegang tot anticonceptie is voor iedereen belangrijk, omdat een onbedoelde en/of ongewenste

2

https://www.loketgezondleven.nl/gezondheidsthema/seksuele-gezondheid/wat-werkt-dossier-seksuelegezondheid-op-school en ‘International technical guidance on sexuality education’ (WHO, 2018):
https://www.who.int/publications/m/item/9789231002595

3

https://rutgers.nl/onderzoeken/gewoon-het-taboe-eraf-halen/ en Cense, M., Grauw, de, S., and M. Vermeulen
(2020). ‘Sex is not just about ovaries.’ Youth participatory research on Sexuality Education in the Netherlands.
International Journal of Environmental Research and Public Health. 17(22), 8587.
7 | Aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap 2023-2025

zwangerschap iedereen kan treffen. Maar personen in een meer kwetsbare situatie kunnen soms een extra steuntje
in de rug gebruiken wanneer het gaat over hun regie op kinderwens en het betalen van anticonceptie.
We sluiten aan bij de al beproefde omschrijving van het begrip kwetsbaarheid zoals gebruikt in het programma
Kansrijke Start, de gemeente Rotterdam en Erasmus MC:
Een persoon in de vruchtbare leeftijd bij wie de professional uit het sociale of medische domein één of meerdere risicofactoren gesignaleerd
heeft, die een eventuele zwangerschap en/of het ouderschap in de toekomst negatief kunnen beïnvloeden. Vastgesteld is dat de
beschermende factoren in relatie tot de zelfredzaamheid van de persoon ontoereikend zijn. En dat het deze persoon, gelet op de specifieke
omstandigheden waarin zij/hij/hen leeft, niet lukt om zelfstandig te zorgen voor anticonceptie om daarmee een onbedoelde en/of
ongewenste zwangerschap te voorkomen, terwijl dit wel de uitdrukkelijke wens van de persoon in kwestie blijkt te zijn. Dit kan het gevolg
zijn van een gebrek aan financiële middelen om de anticonceptie te bekostigen, een gebrek aan gezondheidsvaardigheden en juiste kennis
om de anticonceptie voor zichzelf te bewerkstellingen dan wel (juist) te gebruiken, een situatie waarin de toegang tot anticonceptie door
derden wordt afgesneden, een onderschatting van de risico’s op een (onbedoelde) zwangerschap of een combinatie van deze factoren.
Er zijn verschillende factoren die iemand, tijdelijk of voor langere tijd, in een kwetsbare positie kunnen brengen.
De toegang tot anticonceptie is meestal een groter knelpunt dan de prijs.
Belangrijke barrières voor anticonceptiegebruik zijn:
• De benodigde gezondheidsvaardigheden ontbreken;
• Het niet (kunnen) maken van een bewuste keuze over kinderwens en anticonceptie door de (opeenstapeling van)
problemen en hectiek van de dag.
• Gebrek aan kennis over vruchtbaarheid, zwangerschap en de werking en betrouwbaarheid van verschillende
vormen van anticonceptie;
• Gebrek aan financiële middelen om anticonceptie (blijvend) te bekostigen;
• Het regelen van anticonceptie vergt behoorlijk wat stappen en afzonderlijke acties;
• Druk van familie of naasten om geen anticonceptie te gebruiken;
• Anticonceptiegebruik wordt als gevolg van een levensovertuiging als onwenselijk gezien;
• Klassieke genderrollen en/of culturele waarden maken dat het regelen van anticonceptie (nog steeds en te vaak)
als een verantwoordelijkheid van alleen de vrouw wordt gezien.
Met onze plannen, die moeten zorgen voor een betere toegang tot (gratis) anticonceptie voor personen in een
kwetsbare situatie, zetten we vooral in op verbetering van de toegang tot anticonceptie. Bij het bepalen van onze
acties is gezocht naar aansluiting op al bestaande en succesvolle methoden. Die aansluiting is gevonden bij Nu Niet
Zwanger (onderdeel van het Actieprogramma Kansrijke Start) en de subsidieregeling voor abortusklinieken.

Acties:
• We vergroten van de toegang tot Nu Niet Zwanger door het breder en beter aansluiten van instellingen
en professionals uit het medisch en sociaal domein op de Nu Niet Zwanger-programma’s.
Een landelijke uitrol van het programma Nu Niet Zwanger is ons uiteindelijke doel.
• We zorgen ervoor dat de anticonceptie voor de Nu Niet Zwanger-cliënten die dit niet zelf kunnen
betalen, voor hen wordt betaald. Hiermee komen we gemeenten tegemoet die deze kosten
momenteel nog volledig zelf dragen.
• We werken met de abortussector aan manieren om vrouwen die een abortus ondergaan beter en met
meer tijd te kunnen voorlichten over anticonceptie mogelijkheden. Die extra tijd kan de abortusarts of
verpleegkundige in de kliniek naar eigen inzicht gebruiken voor die vrouw die de extra uitleg en
begeleiding nodig heeft: voor en/of na afloop van de ingreep.
• We starten in juli 2023 met het invoeren van de mogelijkheid voor meer consulttijd voor de abortusarts
of verpleegkundige in de abortuskliniek om dit onderwerp te bespreken daar waar zij dit nodig en
wenselijk vinden. Eind 2024 evalueren we de werkwijze, waarbij we onder andere kijken naar best
practices en de bereikte effecten.

8 | Aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap 2023-2025

Pijler 2: Informatie en ondersteuning bij
onbedoelde zwangerschap
Ondanks alle activiteiten gericht op het voorkomen van onbedoelde en/of ongewenste zwangerschappen,
zullen deze blijven voorkomen, als onderdeel van het leven. Daarom is makkelijk bereikbare en goed
vindbare, feitelijk juiste informatie en hulp voor iedereen die dit nodig heeft heel belangrijk. Dit kan
bijvoorbeeld gaan om keuzehulp bij onbedoelde zwangerschap, om abortuszorg of om ondersteuning bij
het (aanstaand) ouderschap.

A. Landelijk informatiepunt onbedoelde zwangerschap
Het informatiepunt bestaat uit een in 2022 vernieuwde website www.infopuntonbedoeldzwanger.nl en een
chat- en telefoonlijn die 24 uur per dag, 7 dagen per week bereikbaar is. Bij het informatiepunt wordt
algemene informatie over onbedoelde zwangerschap gegeven, met de telefoon en chatlijn worden
informatieve vragen over onbedoelde zwangerschap beantwoord. Het informatiepunt verwijst door naar
keuzehulp mocht dit wenselijk zijn.

Acties:
• Het Landelijke Informatiepunt onbedoelde zwangerschap blijft beschikbaar.
• In samenwerking met Fiom werken we aan het vergroten van de bekendheid van het
informatiepunt. Er wordt promotie gedaan op plekken waar onbedoeld zwangere vrouwen
en de mensen om haar heen komen: zowel fysiek als online. En er wordt ingezet op meer
bekendheid onder zorgverleners.

B. Keuzehulp bij onbedoelde zwangerschap
Er zijn in Nederland verschillende organisaties die keuzehulp bieden bij een onbedoelde zwangerschap.
Niet iedereen die te maken krijgt met een onbedoelde zwangerschap heeft deze hulp nodig. Velen komen
zelf, of in gesprek met hun partner, omgeving, huisarts, verloskundige, gynaecoloog of abortusarts tot een
weloverwogen besluit. Maar voor sommigen is meer ondersteuning bij het nemen van een besluit nodig.
Voor hen is er, desgewenst, keuzehulp beschikbaar. Kosteloos en op verschillende plekken in het land.
Keuzehulpverleners zijn vaak maatschappelijk werkers of verpleegkundigen. Zij geven informatie over alle
verschillende keuzemogelijkheden, helpen bij het ordenen van gevoelens en gedachten en ondersteunen
in het keuzeproces. Zonder daarbij te sturen of adviseren.

Acties:
• Keuzehulp blijft landelijk dekkend beschikbaar. Voor vrouwen en mannen.
• Keuzehulp en de kwaliteit ervan is constant in ontwikkeling. Keuzehulpaanbieders
evalueren in samenwerking met elkaar en met Fiom hun werk en maken afspraken over
inhoudelijke verbeteringen mocht dit nodig zijn.
• Er wordt onderzoek gedaan naar de ervaringen van personen die te maken kregen met een
onbedoelde en/of ongewenste zwangerschap (zie ook pijler 4: onderzoek & monitoring).
De ervaringen met keuzehulp vormen onderdeel van het onderzoek.
• We verlichten de administratieve last voor aanbieders en laten veel kaders los. Hierdoor
ontstaat meer ruimte voor de professional om te doen wat voor de hulpvrager nodig is.
• De tijd die keuzehulpverleners besteden aan het volgen van verplichte (bij)scholingen en
intervisie, bedoeld om de kennis en kwaliteit van de keuzehulp op peil te houden,
zal voortaan worden vergoed.
9 | Aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap 2023-2025

• Een onafhankelijk toetsingspanel heeft in 2020 geconcludeerd dat de aanbieders van
keuzehulp bij onbedoelde zwangerschap voldoen aan de kwaliteitseisen. Omdat er sindsdien
nieuwe aanbieders bij zijn gekomen, en er destijds behoorlijk wat verbetersuggesties werden
gedaan, zal deze onafhankelijke toets in 2023 worden herhaald.

C. Psychosociale hulp na een abortus
Voor veel vrouwen is een abortus geen makkelijke keuze, maar de meeste vrouwen staan wel achter hun
besluit. Een abortus kan als een opluchting worden ervaren, omdat het een einde maakt aan de lastige en
soms stressvolle situatie van het ongewenst zwanger zijn. Als ze zich niet gedwongen of beïnvloed in hun
keuze hebben gevoeld door bijvoorbeeld een partner of ouders, krijgen vrouwen meestal geen spijt van een
abortus, zo stelt Rutgers. Gevoelens van rouw en verdriet horen er soms bij, maar verdwijnen meestal na
enkele weken. Sommige vrouwen (en mannen) hebben na een zwangerschapsafbreking behoefte aan
ondersteuning bij de verwerking van dat wat hen is overkomen. Deze hulp is voor hen soms lastig te krijgen
omdat (lokaal) specifieke kennis en expertise ontbreekt. Schaamte om over een abortus te spreken speelt
hierbij ook een rol. We zien het als onze verantwoordelijkheid om de psychosociale hulp na een zwangerschapsafbreking te verbeteren.
Er is overigens geen verhoogd risico op psychische aandoeningen na een abortus, zo blijkt uit onderzoek4.
Als vrouwen na een abortus wel psychische klachten krijgen, heeft dit te maken met eerdere psychische
aandoeningen, een instabiele relatie of een ingrijpende levensgebeurtenis voor de abortus.

Acties:
• Per 1 juli 2023 zal er een landelijk dekkend netwerk voor psychosociale hulp na een abortus
beschikbaar komen. De hulp is voor iedereen, vrouwen maar ook mannen, gratis en zonder
doorverwijzing beschikbaar. Ook voor hen die niet eerder keuzehulp kregen en/of langer
geleden te maken kregen met een abortus.
• In overleg met de huidige aanbieders van keuzehulp zal de opdracht aan hen met deze extra,
optionele taak worden uitgebreid.
• Fiom zal het (bij)scholingsprogramma uitbreiden en zorgen voor een gespreksleidraad.
Keuzehulpverleners die ook psychosociale nazorg gaan bieden worden hiertoe apart
gecertificeerd en geregistreerd door Fiom.
• In 2025 doet een onafhankelijke toetsingspanel onderzoek naar de kwaliteit van de
psychosociale hulp na een abortus.

4

Van Ditzhuijzen, 2017
10 | Aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap 2023-2025

Pijler 3: Zorg en ondersteuning voor
(aanstaande) ouders: een
Kansrijke Start
Als een onbedoelde zwangerschap uitgedragen wordt is het heel belangrijk dat de (aanstaande) ouders zich
optimaal ondersteund voelen tijdens de eerste 1000 dagen. Zorg, ondersteuning en interventies zullen niet
voor iedere aanstaande ouder die onbedoeld zwanger raakt(e) nodig zijn. Veel van hen kunnen na het
genomen besluit door met hun weg naar het aanstaand ouderschap, ondersteund door de verloskundige of
gynaecoloog. Ditzelfde geldt voor hen die keuzehulp kregen. Ook de meesten van hen zullen zich, eventueel
na wat aanwijzingen van de keuzehulpverlener en ondersteund door het eigen netwerk, zonder extra
ondersteuning voorbereiden op de komst van hun kind(eren). Voor een deel van de onbedoeld zwangere
aanstaande ouders is extra ondersteuning tijdens de zwangerschap en daarna wel gewenst en nodig.
De omgeving waarin een kind wordt geboren, groeit en zich ontwikkelt in de eerste 1000 dagen, bepaalt in
grote mate de kansen voor later. Een baby die tijdens die eerste 1000 dagen blootstaat aan medische,
psychische of sociale risicofactoren begint met een achterstand aan het leven. Zij hebben een grotere kans
op gezondheidsproblemen zoals hart- en vaatziekten, longziekten, diabetes, overgewicht en kanker. Maar
ook een grotere kans op sociale en mentale problemen zoals gedragsproblemen, leerproblemen, verslavingen en psychische problemen.
In 2018 is het actieprogramma Kansrijke Start gelanceerd. Inmiddels werken in 272 lokale coalities
Kansrijke Start professionals uit het medisch en sociaal domein samen om de zorg en ondersteuning
tijdens de eerste 1000 dagen te verbeteren. Professionals zetten daarbij in op het verbeteren van signaleren
van risico’s, het optimaal vinden van andere professionals en het informele netwerk, om samen tijdig de
juiste zorg en ondersteuning organiseren. In het coalitieakkoord is opgenomen dat er in elke gemeente
een Kansrijke Start-aanpak komt.
In de praktijk is de verloskundige meestal de toegangspoort naar verdere zorg en ondersteuning tijdens de
eerste 1000 dagen. Dat zal bij het uitdragen van een (in eerste instantie) onbedoelde zwangerschap niet
anders zijn.

11 | Aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap 2023-2025

Pijler 4: Onderzoek en monitoring
A. RIVM monitor, integratie met monitor Kansrijke Start
Het Zevenpuntenplan is de afgelopen jaren gemonitord door het RIVM door middel van drie jaarlijkse
kwantitatieve rapportages (cijferoverzichten) en daarnaast kwalitatief onderzoek. De komende jaren zetten we
in op een integrale kwantitatieve monitor samen met Kansrijke Start. Hiermee zullen we in 2023 starten.
Door de resultaten van Kansrijke Start en de aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschappen samen te
monitoren kunnen de resultaten worden vergeleken en met elkaar worden verbonden. Dat helpt ons bij
(beleids)keuzes in de toekomst.

Acties:
• De monitor over het jaar 2021 zal samen gepubliceerd worden met de monitor van Kansrijke
Start, waarbij de onderlinge verbindingen tussen beide programma’s worden benadrukt.
• Voor de monitor vanaf 2022 wordt aan nog meer verbinding tussen beide monitors gewerkt.
Bijvoorbeeld door resultaten samen en op eenzelfde plek te publiceren en door gezamenlijk
een congres te organiseren om de resultaten te delen.
• Het kwalitatieve onderzoek zal zoveel als mogelijk worden gericht op onderwerpen die zowel
onbedoelde en/of ongewenste zwangerschap als Kansrijke Start raken. De onderwerpen en
thema’s voor dit verdiepende onderzoek zullen in samenwerking met veldpartijen bepaald
worden.

B. ZonMw onderzoeksprogramma
Het Kennisprogramma Onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar (jong) ouderschap bij ZonMw is onderdeel van
het Zevenpuntenplan en loopt tot en met 2025. Binnen het ZonMw-programma worden verschillende
onderzoeken uitgevoerd. Hiermee werken we aan de (door)ontwikkeling, implementatie en borging van kennis
en aan het verbeteren van de preventie, zorg en ondersteuning bij onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar
(jong) ouderschap. Daarnaast is er een leernetwerk KOOZ (Kwetsbaar Ouderschap Onbedoelde Zwangerschap)
opgericht waar onderzoekers, professionals en ervaringsdeskundigen elkaar ontmoeten, samenwerken,
afstemmen en leren van elkaar. Dit gebeurt onder andere door het organiseren van bijeenkomsten, gerichte
werksessies en uitwisseling op het online platform van het leernetwerk (www.leernetwerkkooz.nl).

Actie:
• De ZonMw-projecten lopen nu ruim 1 jaar, er zijn kortdurende (2-jarige) en langer durende
(4-jarige) projecten. De (tussentijdse) resultaten van deze onderzoeken worden gebruikt in ons
beleid en worden onder andere via het leernetwerk gedeeld met alle partijen die dagelijks
werken aan de doelen in deze aanpak, zodat ook zij de resultaten en inzichten kunnen
gebruiken in hun werk.

C. Nieuw, aanvullend onderzoek
We doen aanvullend onderzoek naar de volgende onderwerpen:
• Factoren die leiden tot een onbedoelde zwangerschap;
• De omstandigheden die leiden tot het besluit van de vrouw om de onbedoelde en/of ongewenste
zwangerschap uit te dragen dan wel af te breken;
• De ervaringen van vrouwen (en mannen) met de zorg en ondersteuning bij een onbedoelde en/of
ongewenste zwangerschap.

12 | Aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap 2023-2025

Het doel van het aanvullende onderzoek is het zorgen voor passende hulp en ondersteuning, indien
wenselijk en nodig, bij onbedoelde en/of ongewenste zwangerschap en abortus. En het, op basis van de
ervaringen van betrokkenen, verder verbeteren van deze zorg en ondersteuning.
Er wordt voor dit onderzoek aangesloten bij het Kennisprogramma Onbedoelde zwangerschap en
kwetsbaar (jong) ouderschap van ZonMw. Het vinden van respondenten voor onderzoek op dit terrein is
niet gemakkelijk. We willen respondenten, hulp- en zorgverleners en de abortussector daarnaast niet
onnodig belasten. En we wensen een overlap met lopend onderzoek, en met onderzoek uit het verleden,
te voorkomen. Er zal daarom, voor zo ver mogelijk, gebruik worden gemaakt van bestaande data om een
antwoord te krijgen op onze aanvullende vraag.

Actie:
• In samenwerking met ZonMw wordt gewerkt aan een plan om bovenstaande aanvullende
vragen te beantwoorden. Voor een deel zijn deze antwoorden te halen uit lopende
onderzoeken, onderzoek uit het verleden en al beschikbare data, maar er zal ook nieuw
onderzoek worden gestart.
• Er wordt gewerkt met een begeleidingscommissie met daarin vertegenwoordiging vanuit
diverse veldpartijen en commissieleden van het programma Onbedoelde zwangerschap en
kwetsbaar (jong) ouderschap. De begeleidingscommissie bewaakt gedurende de uitvoering
van het project de kwaliteit en kan hierin adviseren.

13 | Aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap 2023-2025

15 | Aanpak onbedoelde en ongewenste zwangerschap 2023-2025

Dit is een uitgave van
Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
Bezoekadres
Parnassusplein 5 | 2511 vx Den Haag
Postadres
Postbus 20350 | 2500 ej Den Haag
Telefoon 070 340 79 11
Telefax 070 340 78 34
www.rijksoverheid.nl
september 2022