Stand van de uitvoering
Maart 2022

Justis
De screeningsautoriteit

Justis en de kracht
van screenen
Als screeningsautoriteit van Justitie en Veiligheid screent Justis al bijna twintig jaar personen
en organisaties. Dat doet Justis op verzoek van overheden, bedrijven en particulieren.
Daarnaast screent Justis in bepaalde sectoren continu, bijvoorbeeld in de kinderopvang
en taxibranche. Maar ook rechtspersonen worden door Justis continu gescreend.

Afnemers gebruiken de producten van Justis om
te bepalen of ze met een persoon of organisatie
in zee willen gaan. Justis geeft daarbij geen garanties.
Het gedrag van mensen is nooit helemaal te voorspellen. Maar screenen draagt wel bij aan vermindering
van risico´s. Het risico op misbruik van kwetsbare
mensen, het uitbuiten van werknemers of het
witwassen van crimineel geld.
In de twintig jaar dat Justis zich bezig houdt met
screenen, is er veel kennis en ervaring opgedaan.
Als uitvoeringsorganisatie staat Justis midden in de
samenleving. Justis werkt vanuit het perspectief van
de burger en is zich ervan bewust dat beslissingen
diep kunnen ingrijpen in de levens van mensen.
Justis ziet het als een belangrijke rol van een
uitvoeringsorganisatie om voortdurend zichtbaar
te maken wat de impact van beslissingen is op de
burger of ondernemer. Waarom dat belangrijk is?
Justis ziet dat de praktijk van het screenen verandert,
omdat de samenleving in hoog tempo verandert.

Dat kan tot gevolg hebben dat de uitvoering van de
wet niet meer helemaal in lijn is met de oorspronkelijke bedoeling, of minder tegemoet komt aan de
behoefte van de samenleving van nu. Of dat bepaalde
wetgeving zo ingewikkeld is geworden, dat die bijna
niet meer is uit te leggen aan de burger.
In deze eerste Stand van de uitvoering geeft Justis
graag een beeld van knelpunten vanuit de praktijk
van het screenen. Justis geeft daarbij ook aan hoe hij
daar in de praktijk mee omgaat en welke oplossingen
worden gevonden vanuit de voortdurende ontwikkeling van het vak screenen. Soms is er echter
meer nodig om tot een goede oplossing te komen,
bijvoorbeeld als wetgeving in de praktijk steeds meer
gaat schuren. Ook die effecten wil Justis structureel
zichtbaar gaan maken in een jaarlijkse Stand van de
uitvoering. Doel hiervan is dat Politiek, Beleid en
Uitvoering er gezamenlijk voor zorgen dat screenen
als preventief instrument maximaal bijdraagt aan
bescherming van de samenleving, de rechtsstaat en
het individu.

2

Welke producten
levert Justis
Cijfers producten uit 2021

Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG)

1.431.572 Aanvragen
2.401 Afwijzingen
Naamswijziging

2.219 Goedgekeurd
124 Afgewezen
Toezicht op rechtspersonen

268 Risicomeldingen
742 Netwerktekeningen
Buitengewoon opsporingsambtenaar

6.590 Afgegeven opsporingsaktes
8 Afgewezen

Particuliere beveiliging en
recherchebureaus

597 Verleend
26 Afgewezen
Garantstelling curatoren

700 Verleend

Gratie

131 Verleend
320 Afgewezen
Bibob onderzoeken per branche

150 Ernstige mate van gevaar
113 Geen gevaar
45 Mindere mate van gevaar
37 Overig

Gedragsverklaring aanbesteden

12.685 Nieuwe verzoeken
0 Geweigerd
Wet wapens en munitie

253 Goedgekeurd
16 Afgewezen
3

Knelpunten
in de uitvoering
Voor deze eerste Stand van de uitvoering is een aantal gespreksronden georganiseerd met
medewerkers. Dit leverde een overzicht van verschillende knelpunten op. Daarbij heeft Justis
gekeken van welke knelpunten de burger direct of indirect het meeste last heeft. Voor sommige
knelpunten heeft Justis zelf al een gedeeltelijke oplossing bedacht. Maar in een aantal gevallen
is er meer nodig. Voor de onderstaande knelpunten geldt dat Justis die niet helemaal zelf kan
oplossen, bijvoorbeeld omdat er aanpassingen in de regelgeving nodig zijn. Daarnaast wil Justis
de aandacht vestigen op nadelige effecten waarvan de burger de dupe is.

e Wetgeving sluit niet meer volledig aan bij de behoefte van de
• Dsamenleving


is lastig om informatie uit het buitenland te verkrijgen, terwijl dat
• Het
steeds vaker nodig is bij het screenen


ommerciële aanbieders gebruiken overheidsproducten om geld te
• Cverdienen
ten koste van de burger


4

Knelpunten i n de uitvoering

De Wetgeving sluit niet meer volledig aan
bij de behoefte van de samenleving
Justis heeft in een aantal gevallen te maken met wet- en regelgeving die niet meer volledig
aansluit bij de ontwikkelingen of behoeften in de samenleving, of bij het criminaliteitsbeeld
of bij de nieuwe samenwerkingsverbanden die de afgelopen jaren zijn ontstaan om fraude te
kunnen bestrijden. Hierdoor bemoeilijken de regels van de onderstaande wetten effectieve
en burgergerichte uitvoering.

Wet controle op rechtspersonen
Bij de invoering van de Wet controle op rechtspersonen
(wet COR) werd opgenomen met welke partijen Justis
risicomeldingen en netwerktekeningen over misbruik
van rechtspersonen mag delen. Staan deze partijen
niet in de wet of in het besluit COR, dan mag er géén
risicomelding worden gedeeld. Inmiddels, vijftien jaar
later, zijn er meer relevante partijen die een rol spelen
bij het voorkomen van fraude of misbruik van rechtspersonen. Overheidsorganen krijgen er taken en rollen
bij waardoor de risicomeldingen en netwerktekeningen
breder van nut kunnen zijn.
Binnen de wet- en regelgeving is het niet mogelijk om
in het kader van fraudebestrijding risicomeldingen van
misbruik van rechtspersonen rechtstreeks te delen met
partijen die niet in de wet worden genoemd. In sommige
gevallen kan dat wel via de Regionale Informatie- en
Expertise Centra (RIEC´s). Zo is het mogelijk dat een
RIEC via de politie risicomeldingen ontvangt.

Gemeenten staan op zichzelf niet als afnemer van
risicomeldingen in de wet genoemd, maar kunnen
deze als deelnemer van het RIEC wel ontvangen.
In de beleidsevaluatie die momenteel plaatsvindt
wordt het hier geschetste knelpunt meegenomen.
Ook wordt geëvalueerd welke oude partijen uit de wet
kunnen worden verwijderd en welke nieuwe partijen
daarin moeten worden opgenomen. De samenleving
verandert snel en dat geldt ook voor de verschillende
vormen van criminaliteit en voor de taken en rollen
van organisaties die betrokken zijn bij de bestrijding
daarvan.

Justis besteedt daarom veel aandacht aan voorlichting
via de website en met een digitale brochure over de
diverse (on)mogelijkheden van naamswijziging. Om een
indicatie te kunnen krijgen of naamswijziging tot de
mogelijkheden behoort, heeft Justis een tool ontwikkeld
die de verzorgingstermijn en de periode van samenleving
in gezinsverband kan berekenen. Dat zijn namelijk belangrijke factoren bij de afweging over toekenning. De
tool is via de website toegankelijk. Daarnaast heeft Justis
vorig jaar een verbeterslag gemaakt in de correspondentie
met de burger door de brieven over naamswijziging
helder en meer begrijpelijk te maken.
Om de naamswijzigingsprocedure toegankelijker en
minder complex te maken, is verheldering van het Besluit
geslachtsnaamswijziging gewenst onder meer door het
inhoudelijk herzien van enkele artikelen uit het besluit.

Wet wapens en munitie

Besluit Naamswijziging

De werkzaamheden die Justis uitvoert in het kader van de
Wet wapens en munitie (Wwm), zoals ontheffingsverzoeken
en administratieve beroepen, maar ook de beroeps- en
hoger beroepsprocedures, zijn arbeids- en kennisintensief.
Daarnaast is de Wwm door de vele doorgevoerde aanpassingen moeilijk leesbaar geworden en op bepaalde punten
onduidelijk. Voor een doeltreffende (juridische) uitvoering
van de Wwm is het wenselijk dat wet- en regelgeving
wordt aangepast.

Een voorbeeld van regelgeving die in de praktijk schuurt, is
het Besluit Naamswijziging. De naamswijzigingsprocedure
is complex, strikt en biedt als gevolg daarvan weinig ruimte voor een belangenafweging, terwijl de praktijk divers en
vaak emotioneel is. Per verzoek naamswijziging is gemiddeld vier keer contact met het Klantcontactcentrum.

De Commissie Van Dam gaat de mogelijkheden voor een
nieuwe Wwm in kaart brengen. Justis maakt onderdeel
uit van deze commissie. De knelpunten die in de praktijk
worden ervaren bij de uitvoering van de Wwm worden
door Justis geïnventariseerd en in de commissie besproken.

5

Knelpunten i n de uitvoering

Het is lastig om informatie uit het
buitenland te verkrijgen, terwijl dat
steeds vaker nodig is bij het screenen
Medewerkers die screenen voor de Verklaring omtrent
het Gedrag (VOG), voor Bibob en voor Toezicht op
rechtspersonen ervaren dat het vaak lastig is om
(tijdig) informatie uit het buitenland te verkrijgen.
Terwijl dat in onze mondiale samenleving wel steeds
vaker nodig is.
Als een Nederlander in het buitenland is veroordeeld
of als een aandeelhouder van een in Nederland
gevestigde ondernemer in het buitenland woont,
is het niet eenvoudig om justitiële informatie te
krijgen. Het buitenland kent het Bibob instrument
namelijk niet. Als informatie uit het buitenland niet te
verkrijgen is, wordt dit in het Bibob-advies vermeld.
Met een bevraging van het European Criminal Records
Information System (ECRIS) kunnen Justitiële gegevens
uit EU-lidstaten worden verkregen. Als de ECRIS‑
gegevens ontbreken, omdat de betreffende lidstaat
niet reageert op de bevraging, dan is niet bekend of er
in het buitenland sprake is van justitiële gegevens. De
VOG moet in dergelijke gevallen toch worden afgegeven.

In het kader van het Toezicht op rechtspersonen, zou
Justis vanuit diens signaalfunctie meer buitenlandse
bronnen nodig hebben om de signaleringen nog
beter te kunnen onderbouwen. Met name toegang
tot Europese- en internationale handelsregisters is
gewenst. Zonder toegang tot buitenlandse handels­
registers ontstaat er geen volledig beeld van het netwerk
rondom een (rechts)persoon. Dit kan gevolgen hebben
voor de screening. Als er te weinig informatie uit
het buitenland voorhanden is of als de risicomelding
onvoldoende kan worden onderbouwd, wordt deze
door Justis niet gedeeld met diens afnemers.
Justis heeft dit vraagstuk de afgelopen jaren op
verschillende plekken aangekaart en besproken met
andere screeningsorganisaties. Daarnaast heeft Justis
geïnventariseerd waar screeningstaken, zoals Justis
die uitvoert, in het buitenland zijn belegd.
Justis wil aandacht vragen voor het feit dat de waarde
van screening in toenemende mate afneemt, als de
internationale component van het screenen onderbe
licht blijft.

6

Knelpunten i n de uitvoering

Commerciële aanbieders gebruiken
overheidsproducten om geld te
verdienen ten koste van de burger
Justis geeft jaarlijks meer dan 1,4 miljoen Verklaringen
omtrent het Gedrag af. Een VOG-aanvraag dient door
de belanghebbende (vaak de werkgever) te worden
gestart, waarbij de belanghebbende ook aangeeft op
welk profiel moet worden gescreend. De burger voor
wie de VOG wordt aangevraagd, rondt de aanvraag
verder af.

Justis besteedt veel zorg aan toegankelijke en gerichte
communicatie over zijn producten en de aanvraagprocedures. Justis zorgt ervoor dat het bij de zoekresultaten
op internet zoveel mogelijk bovenaan staat als op
´VOG aanvragen´ wordt gegoogeld. Daarnaast is er
een klantcontactcentrum waar burgers met hun vragen
terecht kunnen.

In de praktijk werpen commerciële aanbieders zich op
als tussenpersoon en doen daarbij soms loze beloften als
zou een VOG-aanvraag via hen sneller gaan. Regelmatig
vragen commerciële aanbieders hiervoor naast het
VOG-tarief een aanzienlijke vergoeding, zonder dat
hier enige dienstverlening tegenover staat. Burgers
worden hierdoor misleid en onnodig op kosten gejaagd.

Justis wil aandacht vragen voor de effecten van
commerciële aanbieders die geen meerwaarde
leveren ten opzichte van overheidsdiensten.

7

Wat pakt Justis
zelf op
Waar mogelijk pakt Justis knelpunten in de uitvoeringspraktijk zelf op. Dat geldt zeker
voor knelpunten die te maken hebben met (digitale) toegankelijkheid, helderheid over
het screenen en de inzet van de screeningsproducten.

•
•

Als
 er onduidelijkheid bestaat over een VOG-aanvraag pakken medewerkers van Justis vaker de
telefoon om de klant te bellen in plaats van de
schriftelijke procedure te volgen.

Justis geeft uitgebreide voorlichting over de wet
	
Bibob om eenduidige en effectieve toepassing te
bevorderen. Bijvoorbeeld door het organiseren
van zogeheten Summer- en Winterschools, het
brengen van werkbezoeken en het nauw in contact
blijven met bestuursorganen. Verder brengt
Justis regelmatig factsheets, nieuwsbrieven en
mailings uit over actuele ontwikkelingen rondom
het Bibob instrument.

•
•

J ustis heeft het mogelijk gemaakt om een
zienswijze en bezwaar op een VOG-afwijzing ook
digitaal in te dienen. Dit vergroot de toegankelijkheid voor de burger. Tegelijkertijd realiseert
Justis zich dat verdergaande digitalisering niet
voor alle burgers helpend is. Daarom blijft het
mogelijk om zienswijzen en bezwaren schriftelijk
in te dienen.

Het beeld heerst dat jongeren die in het verleden
	
een strafbaar feit hebben gepleegd nooit meer
een VOG krijgen. Dit is een hardnekkig misverstand, dat ook bij jongeren zelf leeft. Via (social)
mediacampagnes, die specifiek gericht zijn op
jongeren, schetst Justis een realistisch beeld over
de VOG. Ook heeft Justis een VOG check (watdevog.nl) gemaakt waarmee jongeren op een simpele
manier inzicht krijgen wanneer ze wel of niet in
aanmerking komen voor een VOG.

8

Controle op rechtspersonen combinatie van
menselijke expertise en automatisering

Bibob onderzoeken per branche
Overige 10%

1.400.000

Subsidies 1%
Transport 2%
Huisvestigingswet 2%

Wijzigingen in het
handelsregister

Vastgoed 3%
Speelautomaten 4%
Automatisch
getoetst met het
systeem RADAR

400.000

Coffeeshop 4%

Horeca 45%

Milieu 5%
Waarvan er leiden
tot een signaal en
handmatige analyse

2100

300

Waar risicomeldingen uit
voortvloeien

Bij de controle op rechtspersonen maakt Justis gebruik van het systeem
RADAR. Dit systeem controleert op automatische wijze jaarlijks 1,4 miljoen
wijzigingen in het handelsregister van de Kamer van Koophandel.
Uit deze relevante wijzigingen worden door RADAR signalen opgepikt die
vervolgens handmatig worden geanalyseerd. In de handmatige analyse
wordt door een expert bepaald of het wel of niet gaat om een risicomelding
van misbruik van rechtspersonen. Zo bestaat er een efficiënte samenwerking
tussen een geautomatiseerd systeem en menselijke expertise.

Seksinrichting 7%

Bouw 17%

Jongeren (tot 23) en de VOG

316.128 Aanvragen VOG onder jongeren
285.936 Afgegeven zonder antecedenten
29.290 Afgegeven met antecedenten
379 Geweigerd

De genoemde cijfers zijn gebaseerd op een jaargemiddelde.

9

Justis en het vak
screenen
Screeningsautoriteit Justis werkt continu aan de ontwikkeling van het
vak screenen. Dat doet Justis het liefst samen met anderen.

Zo heeft Justis vijf jaar geleden met de Nederlandse school voor het openbaar bestuur (NSOB) de
leergang Screenen is een vak opgezet. Inmiddels
nemen hier ook andere screeningsorganisaties
aan deel.
Daarnaast heeft Justis samen met de NSOB het
essay Meer waarde(n) van screenen gemaakt.
Dit essay gaat nader in op de vraag wat screenen
al dan niet tot een vak maakt. Wetenschappelijke
inzichten worden gecombineerd met voorbeelden
uit diverse screeningspraktijken.

Het beschouwen van screenen als vak biedt een
basis om doorlopend met de ontwikkeling van dat
vak en de veranderingen om ons heen bezig te zijn.
Vanuit deze invalshoek gaat Justis in gesprek met
andere organisaties om een licht te laten schijnen
op gezamenlijke thema´s. Daarnaast biedt het de
mogelijkheid om de afwegingen tussen uniformiteit
en maatwerk die Justis als overheidsorganisatie
maakt, te motiveren en verantwoorden.
In het belang van de burger, de samenleving
en de rechtsstaat.

Contact
Justis gaat graag in gesprek over het vak screenen en over de knelpunten die genoemd worden in deze
eerste Stand van de uitvoering. Daartoe is het mogelijk contact op te nemen met Iep Visser, algemeen
directeur Justis, via standvandeuitvoering@justis.nl

10