Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

Nr. 587

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 mei 2017
Met deze brief informeer ik u – mede namens de Minister en Staatssecretaris van Economische Zaken en de Staatssecretaris van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap – over de analyse die ik op verzoek van de Tweede
Kamer (motie Rog/Duisenberg) heb gemaakt van de bekostigingssystematiek van het hoger onderwijs.1 In de analyse ga ik in op de effecten die
de huidige bekostigingssystematiek in den brede heeft op bekostigde
instellingen in het hoger onderwijs. Verschillende vraagstukken vormen
de aanleiding om deze analyse op te stellen en komen in deze brief
integraal aan bod.
De eerste aanleiding om de bekostigingssystematiek tegen het licht te
houden zijn de sterk groeiende studentenaantallen in het bijzonder bij
bètatechnische opleidingen aan de brede en technische universiteiten,
mede als gevolg van de succesvolle inzet van het Techniekpact. De vraag
is in welke mate instellingen deze groei kunnen opvangen. Hierbij komt
ook de situatie van de vier technische universiteiten (4TU) aan de orde. Dit
deel van de analyse komt tegemoet aan de motie Rog/Duisenberg die om
een onderzoek vraagt naar de financiële knelpunten en capaciteitsproblemen van de 4TU.2
De tweede aanleiding is de situatie van universiteiten en hogescholen met
relatief veel studenten die een deel van hun bekostiging al hebben
verbruikt bij een andere instelling en/of opleiding. Daarbij gaat het
bijvoorbeeld om studenten die zijn geswitcht naar een andere opleiding,
overstappen van het wo naar het hbo of via een omweg op de universiteit
komen. Met het aanbieden van onderwijs aan deze «tweedekans»
1

2

kst-31288-587
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 24. Op het eerste deel van de motie is ingegaan bij de Kamerbrief
«Numerus fixus bij technische universiteiten» van 20 januari 2017. (Kamerstuk 31 288, nr. 572).
Er is gebruik gemaakt van gegevens van de 4 technische universiteiten (4TU), zijnde de TU
Delft, TU Eindhoven, Wageningen University en de Universiteit van Twente.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

1

studenten vervullen de instellingen een belangrijke maatschappelijke taak
in het perspectief van gelijke kansen voor alle studenten. Als gevolg van
de systematiek van bekostigen, worden zij hiervoor niet (volledig)
financieel tegemoet gekomen. Een voorbeeld van een instelling waar deze
problematiek zich voordoet is de Vrije Universiteit met relatief veel
«tweedekans» studenten (indirecte instroom). Ik heb dit voorbeeld al in
eerdere debatten met uw Kamer genoemd. Zoals ik heb aangegeven
tijdens de behandeling van de OCW begroting voor dit jaar, betrek ik deze
problematiek ook bij de analyse.
Ten derde is de manier van verdelen van middelen over de instellingen en
de sturende werking die daarvan uitgaat, een belangrijk aanknopingspunt
voor verdere analyse. Het IBO Wetenschappelijk onderzoek heeft in 2014
al grondig gekeken naar de middelen voor wetenschappelijk onderzoek.3
Dit heeft op basis van de Wetenschapsvisie met ingang van 2017 geleid
tot concrete aanpassingen van de bekostigingssystematiek in het wo.4 Op
verzoek van uw Kamer bij motie Straus/Duisenberg ga ik in deze brief
nader in op de manier waarop de bekostigingssystematiek meer recht kan
doen aan de taken van instellingen voor onderwijs, onderzoek en
valorisatie en aan de prioriteiten uit de Nationale Wetenschapsagenda
(NWA).5
Tot slot zijn er ontwikkelingen zoals experimenten met flexstuderen en
vraagfinanciering die mogelijk vragen om meer flexibiliteit in de bekostigingssystematiek. Deze ontwikkeling van flexibilisering komt ook aan bod.
In deze brief schets ik een aantal denkrichtingen voor de wijze waarop het
bekostigingsmodel meer rekening kan houden met bovenstaande punten,
en maatwerk kan bieden voor de knelpunten en ontwikkelingen. Deze
denkrichtingen – waaronder ook een aantal voorstellen voor vervolgonderzoek – zijn opgenomen in bijlage 36 en kunnen gebruikt worden door
een nieuw kabinet.
Het bekostigingsmodel voor hoger onderwijs
In 2017 gaat er via de rijksbijdrage ruim € 6,7 miljard naar het hoger
onderwijs. Hiervan is € 4,1 miljard bestemd voor universiteiten, inclusief
de bijdrage voor de Universitair Medische Centra, en € 2,6 miljard voor
hogescholen.7 De rijksbijdrage is bestemd voor de uitvoering van taken
op het terrein van onderwijs, onderzoek en kennisbenutting. In bijlage 1
wordt het bekostigingsmodel en de verdeelsystematiek nader
beschreven8.
Het huidige bekostigingsmodel hoger onderwijs is een verdeelmodel om
het beschikbare geld over de instellingen te verdelen. Die verdeling van
de rijksbijdrage over de instellingen gebeurt op grond van zaken als
aantallen studenten, het aantal behaalde graden en afgeronde promoties.
Daarnaast wordt een deel van de rijksbijdrage uitgekeerd als vaste voet.
De instellingen hebben de autonomie om zelf te beslissen op welke wijze
ze het geld verdelen over faculteiten en afdelingen en waar ze accenten
leggen.

3

Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) Wetenschappelijk onderzoek. Ministerie van
Financiën, rijksoverheid, Den Haag, rijksoverheid (2014).
4
Wetenschapsvisie 2025: Keuzes voor de Toekomst.
5
Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 119.
6
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
7
In 2012 is het Interdepartementaal Beleidsonderzoek Universitair Medische Centra verschenen,
gericht op de huidige financiering en aansturing van de umc’s.
8
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

2

Het verdeelmodel is relatief eenvoudig, met een minimum aan bureaucratie en wordt, ook in het IBO Wetenschappelijk onderzoek, gezien als
evenwichtig en effectief. Het lumpsum karakter van de rijksbijdrage, de
autonomie van instellingen en de verwevenheid van onderwijs en
onderzoek vormen een belangrijk onderdeel van het succes van het
Nederlandse stelsel. Door studenten op te leiden in een academische
omgeving komt er synergie tussen het academisch onderwijs en
onderzoek. Onderzoekers brengen de meest recente inzichten en
innovaties in het onderwijsprogramma wat bijdraagt aan de kwaliteit van
de opleiding en de interesse van jong talent voor het wetenschappelijk
onderzoek en innovatie.9 Op hogescholen geldt dit voor de inbedding van
praktijkgericht onderzoek in het onderwijs. Een sterke en structurele
verwevenheid van onderwijs en onderzoek draagt bij aan het onderzoekend vermogen van studenten en andersom stimuleert het onderzoekers bij hun onderzoek of bij het formuleren en exploreren van nieuwe
onderzoeksvragen.10
In 2011 is het huidige bekostigingsmodel ingevoerd in samenspraak met
de Vereniging Hogescholen, de VSNU en studentenbonden. In aanvulling
daarop zijn voor de jaren 2013–2017 prestatieafspraken met individuele
hogescholen en universiteiten gemaakt naast het reguliere verdeelmodel.
Met de Wetenschapsvisie 2025 zijn, op basis van het IBO, recentelijk
aanpassingen doorgevoerd in de bekostigingssystematiek en is de
stabiliteit en voorspelbaarheid in de bekostiging verder vergroot. Dit
illustreert hoe binnen de kaders van het model aanpassingen geaccommodeerd kunnen worden. Het ligt daarom niet direct voor de hand om het
huidige bekostigingsmodel ingrijpend te veranderen. Deze visie wordt ook
gedeeld door de VSNU en de Vereniging Hogescholen. Er zijn wel redenen
voor aanpassingen op onderdelen van het model. In de volgende
paragraaf ga ik hier op in.
Analyse van de bekostigingssystematiek voor hoger onderwijs
Hoewel de bekostigingssystematiek op hoofdlijnen goed werkt, kan deze
in een aantal situaties tegen grenzen aanlopen. Hieronder licht ik dit per
vraagstuk toe, te weten:
1. Druk op rijksbijdrage als gevolg van studentengroei en matching.
2. Geen (volledige) bekostiging voor «tweedekans» studenten.
3. Verdeling van middelen die (meer) recht doet aan taken en activiteiten
van instellingen.
Per onderdeel reik ik opties aan voor aanpassing van de bekostigingssystematiek of doe ik voorstellen voor vervolgonderzoek. Deze denkrichtingen zijn nader uitgewerkt in bijlage 3. Feiten en cijfers ter onderbouwing van de analyse zijn opgenomen in bijlage 211.
1. Druk op rijksbijdrage als gevolg van studentengroei en
matching
De rijksbijdrage van universiteiten bestaat uit een onderwijsdeel en een
onderzoekdeel. Het hbo heeft in verhouding een relatief beperkte omvang
van onderzoekmiddelen (ontwerp en ontwikkeling). Het onderwijsdeel
wordt jaarlijks gecorrigeerd voor studentenaantallen, het onderzoekdeel
niet. Een aanhoudende snelle en forse toename van studentenaantallen
9

Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) Wetenschappelijk onderzoek. Ministerie van
Financiën, rijksoverheid (2014).p.20–21: Bijdrage aan hoogwaardig wetenschappelijk onderwijs;
De Goede, M., Hessels, L.
10
Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek «De waarde(n) van weten), juli 2015.
(Kamerstuk 31 288, nr. 481).
11
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

3

kan er voor zorgen dat de verwevenheid van onderwijs en onderzoek in
het gedrang komt, omdat het onderzoekdeel van de rijksbijdrage niet
toeneemt en het onderwijsdeel wel. Dit veroorzaakt een toenemende druk
op (onderzoek)middelen en de inzet van wetenschappelijk personeel.
Matchingsverplichtingen op verkregen onderzoeksmiddelen uit de tweede
en derde geldstroom versterken de druk op het vrije onderzoeksbudget
van universiteiten uit de eerste geldstroom. Hieronder licht ik deze punten
nader toe.
Ongelijke groei tussen onderwijsmiddelen en onderzoekmiddelen
In de afgelopen tien jaar is het aantal studenten snel en fors toegenomen:
in het wo met 24% en in het hbo met 22% (exclusief niet-EER studenten).
Sinds 2000 wordt het onderwijsdeel jaarlijks financieel gecorrigeerd voor
veranderingen in studentenaantallen. Dit is destijds besloten omdat de
studentenaantallen explosief stegen waardoor de prijs per student
aanzienlijk daalde. Het onderzoekdeel in het wo is als gevolg van de
systematiek niet meegegroeid. Het aantal gewogen bekostigde studentinschrijvingen is in het wo in de afgelopen vijf jaar drie keer harder
gestegen dan de rijksbijdrage. Het verschil wordt vooral verklaard door
het onderzoekdeel van universiteiten dat een substantieel deel uitmaakt
van de rijksbijdrage en niet meebeweegt. In het hbo volgt de rijksbijdrage
de groei van het aantal studenten. Zie ook indicator 1.a in bijlage 2.
Het onderzoekdeel in het wo bestaat voornamelijk uit vaste bedragen en is
niet gekoppeld aan studentenaantallen. Dit waarborgt een zekere
stabiliteit in de onderzoeksmiddelen. Het voorkomt bovendien dat
voorkeuren voor studiekeuze sterk bepalend worden voor de omvang en
de besteding van onderzoeksmiddelen door universiteiten. Tegelijkertijd is
door de forse toename van studentenaantallen de verhouding tussen het
onderwijsdeel en het onderzoekdeel verschoven. In het jaar 2000 was er
nog sprake van een verhouding tussen onderwijs en onderzoek van 35/65.
De afgelopen jaren is het onderwijsdeel harder gegroeid dan het
onderzoekdeel waardoor de verhouding is verschoven naar 50/50 in 2016.
Indicator 1.a in bijlage 2 toont dat in vijf jaar het onderwijsdeel in het wo
is gegroeid met 5% en het onderzoek gelijk is gebleven (prijspeil 2016).
Dankzij de succesvolle inzet van het in 2013 gesloten Techniekpact tussen
werkgevers, werknemers, onderwijsinstellingen en de overheid, is de
toename van studentenaantallen in het wo en het hbo de laatste jaren
vooral sterk geweest bij bètatechnische opleidingen.12 Het Techniekpact
werpt zijn vruchten af en steeds meer studenten kiezen voor een
bètatechnische opleiding. Technische Universiteiten groeien fors en ook
bij de algemene universiteiten is er specifiek een grote groei te zien bij
hun bètatechnische opleidingen. Ook in het hbo tekent zich de groei zich
met name af in de richting van bètatechniek waaronder het groene
onderwijs. Naar verwachting blijft de instroom in bètatechnische
opleidingen de komende jaren hoog. Zo nam in de jaren 2010–2015 het
aandeel vwo-leerlingen toe dat kiest voor de profielen Natuur & Techniek
en Natuur & Gezondheid.13
De ontwikkeling van studentenaantallen en van het onderzoekdeel,
verschilt sterk per universiteit. Indicator 1.1 toont deze ontwikkelingen per
universiteit over de afgelopen vijf jaar. Instellingen met én een negatieve
ontwikkeling van het onderzoekdeel, én een forse stijging van studentenaantallen ondervinden relatief gezien het meeste financiële nadeel. De
verschillen in ontwikkeling van het onderzoekdeel van een universiteit
12
13

Kamerstuk 32 637, nr. 57.
Onderwijs in cijfers, profielkeuze in het vo. www.onderwijsincijfers.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

4

worden verklaard door een samenspel van verschillende factoren zoals
het aandeel in de vaste voet, financiële penvoering voor een onderzoekconsortium namens meerdere instellingen, het aandeel in de promotiecomponent en het aantal behaalde graden.
Bij Wageningen University speelt ook het zogenaamde afbufferen een rol
bij het achterblijven van de ontwikkeling van het onderwijs- en onderzoekdeel ten opzichte van studentengroei. Wageningen University valt als
enige groene universiteit onder het Ministerie van Economische Zaken. De
«afbufferregeling» is een afspraak waarbij de totale rijksbijdrage van
Wageningen University per jaar maximaal 2% mag stijgen of dalen. De
regel is bedoeld om al te sterke fluctuaties in de begrotingen van de
instelling en het Ministerie van Economische Zaken te voorkomen. Bij de
uitwerking van de denkrichtingen zal meer in het algemeen steeds goed
moeten worden gekeken hoe het gewenste effect ook bereikt kan worden
voor door Economische Zaken bekostigde instellingen.
Indicator 1.1: Ontwikkeling studentenaantallen per universiteit in relatie tot onderzoekdeel van de rijksbijdrage (over de periode 2011–2016)

Bron: De aantallen zijn afkomstig van DUO. De bedragen voor onderzoek zijn afkomstig van
OCW. Het omrekenen naar prijspeil 2016 is gebeurd op basis van gegevens uit bijlage 8 MEV
2017 (prijs netto materiële overheidsconsumptie).
Noot: De aantallen zijn exclusief niet-EER studenten en inclusief studenten in het groene
onderwijs. De ontwikkeling van het aantal gewogen bekostigde inschrijvingen per universiteit is
weergegeven bij indicator 1.b in bijlage 2. De bedragen voor onderzoek zijn exclusief bedragen
voor internationale instellingen en het zwaartekrachtprogramma.

Matchingsdruk
Matchingsverplichtingen kunnen de druk op de rijksbijdrage bij universiteiten versterken. Groeiende studentenaantallen in combinatie met
matchingsverplichtingen zet dan aan twee kanten druk op de onderzoeksmiddelen in de eerste geldstroom. Matchingsverplichtingen ontstaan
wanneer middelen uit de rijksbijdrage worden gebruikt om de projectfinanciering uit andere geldstromen aan te vullen. Dit is nodig omdat de
subsidies van NWO of de EU niet alle kosten dekken. Bovendien is een
bepaald percentage cofinanciering vaak verplicht. De koppeling aan eerste
geldstroommiddelen stimuleert daarbij de aansluiting op het onderzoeksprogramma van een universiteit. Aanvullende financiering kan ook
worden gevonden vanuit (incidentele) baten door samenwerking met
publieke of met private partijen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

5

In het rapport Chinese borden (2016) geeft het Rathenau Instituut aan dat
de praktijk van het matchen van onderzoeksgeld een groot beroep doet op
het onderzoeksbudget van de universiteiten.14 Volgens deze analyse is uit
de eerste geldstroom een bedrag van bijna 1.580 miljoen euro nodig om
de inkomsten uit de tweede en derde geldstromen te matchen. Vooral in
natuur- en technische wetenschappen vormen matchingsverplichtingen
een aanzienlijk bedrag omdat deze gebieden een relatief groot aandeel in
de tweede geldstroom en inkomsten uit EU-middelen (derde geldstroom)
hebben. Sociale en geesteswetenschappen zijn weer sterker vertegenwoordigd in de eerste geldstroom en minder in de tweede en veel minder
in de derde geldstroom (EU-middelen).15 Indicator 1.2 illustreert dit.
In de natuur- en technische domeinen is de onderzoekscapaciteit van
wetenschappelijk personeel vanuit de eerste geldstroom relatief laag
vergeleken met de onderzoekscapaciteit in deze domeinen vanuit de
tweede en derde geldstroom. Daarbij is er sprake van een neerwaartse
trend in de uit de eerste geldstroom gefinancierde onderzoekscapaciteit
gemeten in fte’s bètatechniek en landbouw, en ook voor het alfa domein.
Deze neerwaartse trend zet ook druk op het alfa domein te meer omdat in
dit onderzoeksgebied reeds een relatief grotere afhankelijkheid is van de
eerste geldstroom middelen, zoals indicator 1.2 hieronder laat zien.
Gelijktijdig is er een opwaartse trend in capaciteit uit de tweede en derde
geldstroom. Indicator 1.d in de bijlage toont hoe het aandeel van de
onderzoekscapaciteit van wetenschappelijk personeel in de loop der jaren
is ontwikkeld.
Hogescholen geven aan dat de relatief beperkte omvang van onderzoekmiddelen in het hbo (de middelen voor ontwerp en ontwikkeling)
matchingsdruk op praktijkgericht onderzoek veroorzaakt. Dit merken zij
bijvoorbeeld wanneer ingezet wordt op deelname aan Europese subsidieprojecten in het kader van Horizon2020. De betrokkenheid van studenten
bij praktijkgericht onderzoek is van groot belang voor de kwaliteit van het
onderwijs, zoals ik ook heb benadrukt in de Strategische Agenda Hoger
Onderwijs en Onderzoek «De waarde(n) van weten».16
Indicator 1.2: Onderzoekscapaciteit Nederlandse universiteiten, naar wetenschapsgebied, in % van het totaal, op basis van fte, 2015.

Bron: VSNU/Kengetallen Universitair Onderzoek.
Noot: WP 1 = wetenschappelijk personeel eerste geldstroom; WP 2 = wetenschappelijk personeel
tweede geldstroom; WP 3 = wetenschappelijk personeel derde geldstroom. Zie ook de exacte
percentages in tabel 1.c in bijlage 2.

14

Rathenau Instituut (2016). Chinese borden – financiële stromen en prioriteringsbeleid in het
Nederlandse universitaire onderzoek.
15
Rathenau Instituut (2016). Factsheet Rathenau R&D-uitgaven en -capaciteit naar wetenschapsgebied.
16
Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek «De waarde(n) van weten), juli 2015.
(Kamerstuk 31 288, nr. 481).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

6

Om de matchingsdruk op Europese onderzoeksprojecten te verlichten, is
financiële compensatie via de SEO-regeling (Stimulering Europees
Onderzoek) beschikbaar. Vanaf 2015 is er via deze regeling € 50 miljoen
structureel beschikbaar gesteld om de matchingsdruk bij universiteiten,
Universitair Medische Centra, hogescholen en onderzoekinstellingen te
verlichten en de ruimte voor ongebonden onderzoek en het versterken
van verwevenheid tussen onderwijs en onderzoek te vergroten.17
Impact op universiteiten
Scheefgroei tussen de onderwijs- en onderzoekmiddelen en druk op de
onderzoeksbudgetten vanuit matching, kunnen zorgen voor knelpunten in
de onderzoekscapaciteit, de ruimte voor investeringen in onderzoeksfaciliteiten en de vrije onderzoeksruimte. Zoals ook de KNAW aangeeft in het
rapport «Ruimte voor ongebonden onderzoek» is de onevenwichtige
financiering van onderwijs en onderzoek voor decanen een steeds groter
wordend probleem, zeker bij de onderwijsintensieve faculteiten.18 Het
vormt een risico voor de goede balans tussen onderwijs- en onderzoekstaken van wetenschappelijk personeel en daarmee ook voor het kunnen
aantrekken en behouden van wetenschappelijk talent. Dit trekt een wissel
op de onderzoekspositie en heeft impact op het wetenschappelijke
karakter van het onderwijs en op de werkdruk onder wetenschappelijk
personeel.19
Een stijgend aantal studenten per docent (student-staf ratio) in onderwijsintensieve sectoren met stijgende studentenaantallen zoals techniek,
natuur, landbouw en economie, toont ook dat de verwevenheid tussen
onderwijs en onderzoek en de balans tussen onderwijs- en onderzoekstaken van wetenschappelijk personeel onder druk staan. Indicator 1.f in
bijlage 2 toont de student-staf ratio’s per sector in de afgelopen jaren. Een
sterke groei van studentenaantallen leidt tot een stijgend aantal studenten
per docent. Een intensieve begeleiding van studenten – die expliciet van
belang is in de masterfase van opleidingen – verlangt een lager aantal
studenten per docent, zeker in de onderwijsintensieve vakgebieden als het
techniekonderwijs. De cultuur binnen universiteiten die met name gericht
is op onderzoek en publicaties, kan deze ontwikkeling versterken. Het
aantal docenten dat geen onderzoek doet, wordt bij universiteiten tot een
minimum beperkt. Het op die manier borgen van goede verwevenheid
tussen onderwijs en onderzoek is een van de verdiensten van de
Nederlandse universiteiten. Zoals ik ook in de kamerbrief over wetenschappelijk talent heb bepleit, is het van belang dat onderwijs en
onderzoek en ook de waardering van onderwijsprestaties en onderzoekprestaties in evenwicht zijn en dat onderwijs, onderzoek en valorisatie als
teamwork moeten worden gezien.20

17

De omvang van de toekenning van de SEO-regeling bedraagt in 2016 een percentage van 9%
van de verworven middelen uit Horizon2020.
18
KNAW (2015). «Ruimte voor ongebonden onderzoek. Signalen uit de Nederlandse wetenschap». Amsterdam, KNAW.
19
Onderzoek FNV op: https://www.fnv.nl/over-fnv/nieuws/nieuwsarchief/2017/januari/Werkdrukmedewerkers-universiteiten-ongezond-hoog-2/.
Onderzoek SP op: http://nos.nl/artikel/2129667-sp-werkdruk-op-universiteiten-te-hoog.html.
Onderzoek SoFoKles op: https://www.sofokles.nl/project/leert-medewerkersonderzoekwerkdruk-wetenschappers/.
20
Kamerstuk 31 288, nr. 569.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

7

Mogelijke denkrichtingen:
a) Sluit het onderzoekdeel van de overheidsfinanciering nog aan op
het onderwijsdeel?
Een aanpassing van de vaste voet in het onderzoekdeel kan zorgen
voor een meer evenwichtige verdeling van de middelen over de
instellingen en opleidingstypen. De vraag die hierbij centraal staat, is
of het onderzoekdeel en onderwijsdeel van de middelen nog
voldoende op elkaar aansluiten. In acht genomen moet worden dat
een budgetneutrale variant tot herverdeeleffecten tussen instellingen
kan leiden. Dit vraagt om een geleidelijke invoering en om onderzoek
om de grondslag voor herverdeling te bepalen. Er kan ook gekeken
worden naar de parameters waarlangs de middelen verdeeld
worden (zie hiervoor ook de denkrichting over de veroorzakers van
kosten van onderzoek). In een variant met extra financiële middelen
kan sneller het onderzoekdeel van alle instellingen in balans worden
gebracht met het onderwijsdeel.
b) Kan de door instellingen ervaren matchingsdruk worden
verlaagd?
Deze vraag staat ook centraal in het rapport van de ambtelijke
werkgroep wetenschap, onderzoek, ontwikkeling en innovatie
(WOOI) dat is opgesteld in het kader van de Studiegroep Duurzame
Groei.21 De balans tussen de eerste en tweede geldstroom is hierbij
van belang en heeft invloed op de vrije onderzoeksruimte voor
instellingen. Een goede balans tussen de geldstromen versterkt de
verwevenheid van onderzoek met onderwijs. Dit kan met of zonder
extra middelen toe te voegen. Om de matchingsdruk bij de
deelname aan Europese onderzoeksprogramma’s te verlagen, geeft
de werkgroep WOOI als oplossing om meer compensatie te geven
aan universiteiten, hogescholen en andere publiek gefinancierde
kennisinstellingen. Bij maatregelen voor verlaging van de
matchingsdruk is het van belang dat de financieringsstromen in de
eerste en tweede geldstroom in evenwicht blijven, dit geeft ook het
IBO Wetenschappelijk onderzoek aan.22
2. Geen (volledige) bekostiging voor «tweedekans» studenten
In de huidige systematiek ontvangen instellingen na de nominale
studieduur geen bekostiging meer voor een student, waardoor de
schaarse middelen van de bekostiging per student vaststaan voor de
nominale duur van de opleiding. Deze systematiek leidt echter tot
knelpunten bij specifieke groepen zoals «tweedekans» studenten die
switchen naar een andere wo opleiding of via een omweg op de universiteit terecht komen, bijvoorbeeld na een hbo-propedeuse of na uitval in
het wo. Deze studenten hebben al een deel van hun inschrijvingsbekostiging verbruikt bij een andere instelling en/of opleiding. Dit betekent dat
de instelling van de tweede opleiding niet meer de volledige inschrijvingsbekostiging ontvangt, terwijl deze student wel een volledige opleiding
volgt. Een ander voorbeeld zijn studenten die uitgeloot worden vanwege
een numerus fixus en tijdelijk een andere studie gaan volgen («parkeerstudies») om op een later moment alsnog ingeloot te worden voor hun
voorkeursopleiding. Dit laatste is bijvoorbeeld het geval bij opleidingen
zoals geneeskunde en tandheelkunde.
21

Studiegroep Duurzame Groei (2016), «Rapport werkgroep wetenschap, onderzoek, ontwikkeling, innovatie», bijlage bij Kamerstuk 34 300 VIII, nr. 176.
22
Kamerstuk 31 288, nr. 561.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

8

Als het gaat om de «tweedekans» studenten die geswitcht zijn naar een
andere opleiding, laat onderzoek van de Vrije Universiteit zien dat een
aantal hbo- en wo-instellingen onevenredig veel indirecte instroom
hebben (studenten met een voorgeschiedenis elders in het hoger
onderwijs). Indicator 3.1 illustreert dit. Hiervoor ontvangen zij niet het
volledige bekostigingsbedrag. Indicator 1.g. in de bijlage toont het beeld
voor het hbo.
Kansenongelijkheid in het onderwijs manifesteert zich onmiskenbaar bij
de overgangen in het onderwijs. Het verbeteren van de aansluiting en
doorstroom van het voortgezet onderwijs/middelbaar beroepsonderwijs
naar het hoger onderwijs is essentieel voor het bevorderen van gelijke
kansen, zoals ik ook heb benadrukt in de strategische agenda en het
Actieplan Gelijke Kansen.23 Met het bieden van onderwijs aan
«tweedekans» studenten vervullen instellingen een belangrijke
maatschappelijke taak om gelijke kansen te bieden aan elke student door
er voor te zorgen dat alle jongeren hun kwaliteiten en talenten verder
kunnen ontwikkelen en naar een diploma in het hoger onderwijs worden
begeleid. In de huidige systematiek van nominaal bekostigen, worden
deze instellingen niet (volledig) tegemoet gekomen in hun bijdrage aan
het vergroten van de kansen van deze studenten.
Indicator 3.1: Verdeling van de instroom over universiteiten in 2016

Bron: DUO
Noot: de tabel illustreert de voorgeschiedenis van eerstejaars studenten bij de verschillende
universiteiten.

Er is uitgegaan van de hoogste vooropleiding. De instroom vanuit
hbo-bachelor is niet meegenomen. Alleen van de groep «nieuw in ho» kan
gesteld worden dat hiervoor nog geen eerdere aanspraak op bekostiging
HO is gemaakt.

23

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2016), Kamerbrief over gelijke kansen in het
onderwijs. (Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 16).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

9

Mogelijke denkrichting:
c) Biedt de nominale bekostiging in het onderwijsdeel gelijke kansen
voor iedereen?
Het is mogelijk gelijke kansen in het hoger onderwijs te bevorderen
door middel van de aanpassing van de systematiek van nominale
bekostiging. De systematiek van nominale bekostiging kan deels
losgelaten worden voor instellingen met «tweedekans» studenten.
Hierdoor ontvangen instellingen gedeeltelijk bekostiging voor
studenten (of specifieke groepen studenten) die 1 jaar langer dan
nominaal studeren. Dit zou kunnen gelden voor doorstromers met
een hbo-propedeuse diploma en studenten die na een jaar van
studie wisselen. De groep bekostigde studenten neemt hierdoor toe,
waardoor beschikbare middelen over meer inschrijvingen verdeeld
worden.
Tweede studies en schakeltrajecten
Sinds 2010 ontvangen instellingen geen bekostiging meer voor studenten
die een tweede studie volgen omdat de overheidsbekostiging is teruggebracht tot één (nominale) bachelor- en één (nominale) masteropleiding.24
De student betaalt voor deze tweede studie het instellingscollegegeld. In
antwoord op de motie van Dijk/Mohandis die vraagt uit te zoeken hoe het
collegegeld voor een tweede studie kan worden gemaximeerd, heeft u
recent een Kamerbrief ontvangen met twee opties om het instellingscollegegeld te maximeren.25
Ook voor studenten die een schakeltraject tussen het hbo en wo volgen
ontvangen instellingen geen bekostiging. De tarieven voor studenten aan
deze schakeltrajecten zijn gemaximeerd en worden vanaf september 2017
verder gemaximeerd naar maximaal het wettelijk collegegeld. De
afgelopen tijd zijn mogelijke knelpunten rond schakeltrajecten onderzocht.
In februari heeft uw Kamer het rapport «Schakelen tussen bachelor en
master in het hoger onderwijs», ontvangen. Recent heeft u mijn beleidsreactie ontvangen naar aanleiding van de uitkomsten van dit rapport. Daarin
ga ik in op de slagen die met name in de randvoorwaarden voor
studenten in schakeltrajecten nog te maken zijn.26
3. Verdeling van middelen die (meer) recht doet aan taken en
activiteiten van instellingen
Het bekostigingsmodel is geen kostprijsmodel dat een-op-een aansluit bij
de activiteiten van instellingen en bijbehorende kosten. De verdeling van
de rijksbijdrage gebeurt via een verdeelmodel en die verdeling, met een
vast en een variabel deel, is deels historisch gegroeid. De systematiek van
verdeling van middelen roept de vraag op in hoeverre deze recht doet aan
de taken en activiteiten van instellingen. Hieronder ga ik daar op in en
behandel ik ook de motie Straus/Duisenberg die verzoekt te kijken naar
denkbare variabelen in de bekostiging die meer recht doen aan de taken
van universiteiten en de prioriteiten uit de NWA.

24

Tenzij de tweede studie zorg of onderwijs betreft en de student hier niet eerder een graad in
heeft behaald.
Kamerstuk 31 288, nr. 583. Kamerbrief over maximering collegegeld voor tweede studies.
26
Kamerstuk 31 288, nr. 585. Kamerbrief over rapport Schakelen tussen bachelor en master in
het hoger onderwijs.
25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

10

Historisch gegroeide vaste voet
Onderdeel van de rijksbijdrage is een vaste voet. Deze houdt rekening met
vaste kosten van instellingen bijvoorbeeld voor personeel, onderzoeksinfrastructuur en huisvesting. De onderzoeksmiddelen in het wo bestaan
voor een groot deel uit de vaste voet. Door de historische ontwikkeling
van deze vaste component zijn er verschillen in het aandeel dat universiteiten hebben in de vaste voet. Hogescholen hebben een beperkte
omvang van onderzoeksmiddelen in de rijksbijdrage en een relatief lage
vaste voet in hun onderwijsdeel. Daar speelt het onderscheid tussen
instellingen dan ook minder.
Via een correctie van het onderzoekdeel in denkrichting a) is het mogelijk
een meer realistische aansluiting te maken tussen de omvang en
activiteiten van een universiteit en het aandeel in de vaste voet. Het
vormgeven van een verdeling van de rijksbijdrage die (meer) recht doet
aan de taken en activiteiten van instellingen vraagt om nadere verkenning
van de veroorzakers van kosten van onderzoek. Bij denkrichting e) ga ik
hier op in.
Bekostigingstarieven in relatie tot kosten van opleidingen
Voor de bekostiging van inschrijvingen en graden worden sinds 2011 drie
tarieven vastgesteld per soort opleiding: laag, hoog en top (zie ook tabel 1
in bijlage 1). Bijvoorbeeld: economie is laag, techniek is hoog is en
geneeskunde is top. De vier technische universiteiten geven aan dat de
kosten van bètatechnische opleidingen niet overeenkomen met het tarief
(hoog) dat zij daarvoor ontvangen. Zij geven aan dat dit leidt tot een
toenemende druk op de vaste voet gezien ook de forse toename van
studentenaantallen en de verschuiving naar relatief meer studenten in de
hoog bekostigde (bètatechnische) studies.27 Daardoor komen bijvoorbeeld
onderhoud van onderwijsfaciliteiten en investeringen in gebouwen en
innovatie in het gedrang en zien groeiende instellingen zich genoodzaakt
student-staf ratio’s te verhogen (zie indicator 1.c in bijlage 2). Dit kan
drukken op de onderwijskwaliteit. De groeiende instellingen en faculteiten
zoals die op de technische universiteiten, nemen al enige jaren efficiencymaatregelen om hoogstaand academisch onderwijs en goede begeleiding
te bieden aan meer studenten. Dit is zeker ook van belang gezien de
groeiende arbeidsmarktvraag naar bètatechnisch afgestudeerden en de
doelstelling om R&D-intensieve sectoren – waarin veel bètatechnisch
geschoolden werkzaam zijn – te versterken.28 29 Voorbeelden van
maatregelen zijn een andere invulling van practica, slimmere benutting
van huisvesting en de beschikbare ruimte en een versnelde invoering van
vernieuwende onderwijsconcepten en digitaal onderwijs.30 31
Instellingen met een homogeen opleidingsaanbod hebben beperkter
mogelijkheden om de middelen uit de rijksbijdrage op een andere manier
te verdelen en daarmee tekorten (tijdelijk) op te vangen. De technische
universiteiten (alleen bètatechnische opleidingen met het «hoog» tarief)
geven aan dat dit een knelpunt is, gezien de forse groei in studentenaan27

https://www.4tu.nl/nl/nieuws/studentengroei/.
Researchcentrum voor onderwijs en arbeidsmarkt (ROA) (2015), De arbeidsmarkt naar
opleiding en beroep tot 2020.
29
Ministerie van Economische Zaken, kamerbrief d.d. 17 maart 2017 «analyse met betrekking tot
het bereiken van de 2,5% doelstelling voor R&D en het centraler stellen van maatschappelijke
uitdagingen in het topsectorenbeleid».
30
TU Delft Campus Research Team (2016), Campus NL: investeren in de toekomst, in opdracht
van de VSNU en 14 Nederlandse universiteiten.
31
Ministerie van OCW, 2017. Kamerbrief numerus fixus bij technische universiteiten. (Kamerstuk
31 288, nr. 572).
28

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

11

tallen in de afgelopen jaren. Ook de groene hogescholen (monosectoraal
en relatief klein) herkennen dit als een probleem mede door de snelle
studentengroei. Universiteiten met een homogeen opleidingsaanbod zijn
bijvoorbeeld de TU Eindhoven en Wageningen University (alleen hoog
bekostigde opleidingen) en de Universiteit van Tilburg (voornamelijk laag
bekostigde opleidingen). In het hbo zijn dit de monosectorale pabo’s
(alleen laag bekostigde opleidingen) en de kunstinstellingen en groene
hogescholen (voornamelijk hoog bekostigd).
Bij instellingen met een opleidingsaanbod dat meer multisectoraal is, of
juist specialistisch is met kleine opleidingen, kunnen ook financiële
knelpunten optreden als zij – bijvoorbeeld door de studentengroei bij
hoog bekostigde studies – gaan compenseren met middelen vanuit
andere opleidingen. Dit kan nadelig uitpakken voor bijvoorbeeld laag
bekostigde alfa/gamma opleidingen waaruit gecompenseerd wordt.
De beschikbare monitoringsgegevens geven onvoldoende beeld of de
bekostigingsfactoren per opleidingstype juist zijn ingesteld. Het vergt
nader onderzoek om te bepalen hoe de verschillende bekostigingstarieven
zich verhouden tot de (vaste en variabele) kosten en wat effecten zijn van
een homogeen of multisectoraal opleidingsaanbod. Bij denkrichting d) ga
ik hier nader op in.
Nader onderzoek naar bekostigingstarieven en kostenveroorzakers van
onderzoek
Het vormgeven van een structurele oplossing voor een verdeling van de
rijksbijdrage die (meer) recht doet aan de taken, activiteiten en studentengroei van instellingen – zowel in het onderwijsdeel als het onderzoekdeel
– vraagt om nader onderzoek. Dit onderzoek zou zich moeten richten op
twee aspecten die zowel het onderwijsdeel als het onderzoekdeel van de
rijksbijdrage aangaan:
– De bekostigingstarieven van opleidingen in wo en hbo.
– De daadwerkelijke veroorzakers van kosten van onderzoek.
Mogelijke denkrichtingen:
d) Zijn de bekostigingstarieven voor opleidingen nog passend?
Aanpassing van de bekostiging van verschillende type opleidingen
(alfa, bèta, gamma) kan leiden tot een verbetering van de aansluiting
tussen taken en bekostiging. Het vergt nader onderzoek om te
bepalen of en op welke manier de bekostigingstarieven in het
onderwijsdeel van universiteiten en hogescholen kunnen worden
aangepast zodanig dat deze beter aansluiten op de kosten. De
onderzoekscomponent in de opleidingstarieven van hbo en wo, kan
in die analyse worden betrokken.
e) Kan er een betere koppeling worden gemaakt tussen onderzoeksfinanciering en de veroorzakers van kosten van onderzoek?
Om taken en activiteiten van universiteiten op het gebied van
onderzoek beter te weerspiegelen in de rijksbijdrage, is het mogelijk
om daarvoor een nieuwe variabele in de verdeelsleutel van het
onderzoekdeel op te nemen. Dit vergt wel nader onderzoek. Wanneer
de uitkomst van het onderzoek is dat er een objectieve, meetbare en
toekomstbestendige variabele is, die een significante invloed heeft
op de kosten van onderzoek, dan kan overwogen worden om deze
variabele op te nemen in het onderzoekdeel. Belangrijke voorwaarde
daarbij is dat de stabiliteit en voorspelbaarheid van de rijksbijdrage

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

12

geborgd moeten blijven, conform het advies uit het IBO Wetenschappelijk onderzoek.
Motie Straus/Duisenberg over alternatieve verdeelsleutels in de eerste
geldstroom
Via de motie Straus/Duisenberg heeft de Tweede Kamer recentelijk ook
gevraagd naar denkbare variabelen in de eerste geldstroom. De motie
verzoekt te kijken naar alternatieve verdeelsleutels die meer recht doen
aan de drie taken van universiteiten: onderwijs, onderzoek en valorisatie
en aan de prioriteiten uit de NWA. Aan het eerste deel van deze motie
waar het gaat om verdeelsleutels voor de taken onderwijs en onderzoek,
wordt voldaan via het hierboven (in denkrichtingen d en e) voorgestelde
onderzoek. Het opnemen van variabele parameters voor beleidsmatige en
dynamische elementen als de NWA en valorisatie in het verdeelmodel van
de bekostiging, kan perverse prikkels creëren en komt de stabiliteit en
voorspelbaarheid niet ten goede. Andere instrumenten lenen zich beter
voor sturing op zaken als onderzoeksprofilering of valorisatie.
Sturing op onderzoeksprofilering in het kader van de NWA, kan worden
bereikt via toekomstige kwaliteits- en profileringsafspraken. Zo is
afgesproken in de Wetenschapsvisie dat vanaf 2017 een deel van de
onderzoekbekostiging binnen universiteiten op een andere manier wordt
ingezet. Door verlaging en maximering van de promotiecomponent van
het onderzoekdeel op twintig procent, wordt de stabiliteit in de onderzoeksmiddelen bevorderd. In de Wetenschapsvisie is opgenomen dat deze
middelen bij de instellingen blijven en bedoeld zijn ter ondersteuning van
profilering op onderzoek dat bijdraagt aan de NWA. Hierdoor worden
universiteiten gestimuleerd om de prioriteiten uit de NWA te verbinden
met stappen in hun profilering. De evaluatie van de prestatieafspraken
vormt input voor de besluitvorming van een nieuw kabinet over de
vormgeving van nieuwe afspraken over profilering.32 Valorisatie kan dan
ook een onderdeel zijn van nieuwe kwaliteits- en profileringsafspraken.
Op valorisatie wordt bovendien reeds gestuurd via subsidies vanuit
Europa en de tweede geldstroom. Bij het aanvragen van beurzen binnen
de NWO-programma’s is het invullen van een kennisbenuttingsparagraaf
verplicht geworden en deze wordt meegewogen in de beoordeling. NWO
gaat, naast verwachte resultaten, ook reeds behaalde prestaties op het
terrein van valorisatie meewegen bij de beoordeling van subsidieaanvragen.33 Via het Standaard Evaluatie Protocol (SEP) van NWO, KNAW en
VSNU wordt ook toegezien op de valorisatietaak van instellingen en recht
gedaan aan het belang van valorisatie. Het SEP beoordeelt de wetenschappelijke kwaliteit van alle vakgroepen en onderzoeksinstituten in
Nederland. Sinds 2014 is «relevance for society» in het SEP opgenomen
als één van de drie beoordelingscriteria naast wetenschappelijke kwaliteit
en «viability». Het aantal publicaties is niet langer een criterium van het
SEP 2015–2021.
Flexibiliteit in de bekostiging en vraagfinanciering
Naast de in deze brief geschetste denkrichtingen en onderzoeken die
uitgaan van aanpassingen in de huidige bekostigingssystematiek, zijn er
ook ontwikkelingen die mogelijk vragen om meer flexibiliteit in de
bekostiging. Zo is er het experiment «Flexstuderen» in het initieel
32

Rapport over de evaluatie van de prestatiebekostiging hoger onderwijs «van afvinken naar
aanvonken», 20 maart 2017. (Kamerstuk 31 288, nr. 582).
33
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2017), Kamerbrief over wetenschap met
impact. (Kamerstukken 31 288 en 32 637, nr. 574).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

13

onderwijs en zijn er experimenten met vraagfinanciering in het deeltijd en
duaal onderwijs. Beide dragen bij aan het leggen van een fundament voor
een cultuur van permanent leren en ontwikkelen.
In het experiment «Flexstuderen« (tot uiterlijk 2022) wordt beproefd welke
gevolgen een eventuele structurele inbedding van het flexstuderen heeft
voor de bekostigingssystematiek. Binnen dit experiment kunnen deelnemende instellingen afwijken van de regel dat voltijdstudenten altijd voor
een volledig studiejaar collegegeld betalen. Voltijdstudenten die naast hun
studie andere activiteiten (voor bijvoorbeeld de medezeggenschap)
ondernemen of zich door omstandigheden als ziekte of verantwoordelijkheden als mantelzorger of ouder niet volledig op hun studie kunnen
richten, betalen in het experiment per studiepunt. De bekostigingssystematiek wordt hier in het experiment niet op aangepast. Gedurende het
experiment wordt de flexstudent wat betreft de bekostiging beschouwd
als een regulier ingeschreven voltijdstudent.
Uit onderzoek zal moeten blijken of een meer flexibeler vorm van
bekostigen meer maatwerk biedt en beter tegemoet komt aan de
specifieke situaties en de specifieke vraag van studenten. Invoering van
flexstuderen zal een ingrijpende wijziging van de bekostigingssystematiek
betekenen en tijd kosten gezien de benodigde aanpassing van wet- en
regelgeving. In het onderzoek zullen de budgettaire, juridische en
uitvoeringstechnische effecten van een dergelijke wijziging van de
bekostigingssystematiek in beeld worden gebracht.
In de experimenten met vraagfinanciering krijgen studenten in het deeltijd
en duaal onderwijs zowel bij publieke als private opleidingen korting op
het collegegeld in de vorm van een voucher en wordt de overheidsfinanciering (voucher) per module betaald in plaats van per volledig jaar. In het
experiment vraagfinanciering wordt onderzocht of deze vorm van
financiering zal leiden tot een aantrekkelijker aanbod van deeltijd en duaal
hoger onderwijs en daarmee tot hogere deelname en diplomering. Ook
wordt onderzocht of deze aanpak tot een grotere betrokkenheid en
investeringsbereidheid van werkgevers kan leiden.
Vertrekpunt voor aanpassing van het bekostigingsmodel
Het huidige bekostigingsmodel functioneert op hoofdlijnen goed.
Recentelijk zijn naar aanleiding van het IBO Wetenschappelijk onderzoek
en de Wetenschapsvisie, optimalisaties doorgevoerd in het onderzoekdeel
van het bekostigingsmodel.34 Een verdere verbetering van het model zou
hierop moeten voortbouwen.
Voorgaande analyse laat zien dat het bekostigingsmodel, door het
evenwicht van variabele en vaste bekostiging, zorgt voor zowel stabiliteit
als flexibiliteit. Ontwikkelingen als grote fluctuaties in studentenaantallen,
toenemende matchingsdruk door succesvol gebruik van tweede/derde
geldstroom of een toename van onbekostigde «tweedekans» studenten
bij een instelling kunnen echter zorgen voor ongewenste effecten die
vragen om bijsturing. In deze brief heb ik een aantal denkrichtingen
voorgesteld waarmee het bekostigingsmodel kan worden aangepast om
een oplossing te bieden voor de geschetste knelpunten. Met behulp van
deze denkrichtingen zou de bekostigingssystematiek beter rekening
kunnen houden met, en maatwerk kunnen bieden voor de genoemde
ontwikkelingen. Tevens doe ik concrete voorstellen waarop vervolgon34

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2014), Wetenschapsvisie 2025: keuzes voor
de toekomst. Bijlage 2 voor een reactie op de beleidsvarianten van het IBO Wetenschappelijk
onderzoek. (Kamerstuk 29 338, nr. 141).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

14

derzoek zich zou moeten richten, om tot een verdeling van de rijksbijdrage
te komen die meer recht doet aan de taken en activiteiten van universiteiten en hogescholen.
De doelen en ambities moeten voorop staan bij het doorvoeren van
aanpassingen in de systematiek van bekostigen. Bij alle denkrichtingen is
het belangrijk om in ogenschouw te houden wat de oplossingsrichtingen
betekenen voor onder meer de stabiliteit van de bekostiging, de verwevenheid van onderwijs en onderzoek, gelijke kansen voor elke student en
de aansluiting en doorstroom in het onderwijs. Oplossingen kunnen ook
buiten het bekostigingsmodel worden gezocht. Zo kunnen instrumenten
als kwaliteitsafspraken, sectorplannen en procedures in de tweede
geldstroom worden ingezet om te sturen op beleidsmatige en meer
dynamische elementen. Ook kan worden bezien welke oplossingen er
liggen in nadere onderlinge samenwerking tussen instellingen en met het
bedrijfsleven als het gaat om het toegankelijk houden van het
opleidingsaanbod.
Uiteraard hebben alle denkrichtingen voor- en nadelen. Meer variabele
bekostiging bouwt de flexibiliteit in om veranderingen, bijvoorbeeld in
studentenaantallen, sneller te vertalen naar de rijksbijdrage. Meer vaste
bekostiging zorgt juist voor stabiliteit en zekerheid die nodig is om lange
termijn beslissingen te nemen over investeringen in infrastructuur en
personele capaciteit (meer vaste dienstverbanden) en biedt ruimte voor
innovatie. Aanpassingen in het model zonder extra middelen zullen altijd
leiden tot herverdeeleffecten tussen instellingen waarbij problematiek
mogelijk wordt verschoven of andere knelpunten ontstaan.
Via deze brief heb ik gereageerd op de moties Rog/Duisenberg en
Straus/Duisenberg en de toezegging die ik heb gedaan in het AO Hoger
Onderwijs en Wetenschap van 25 januari jl. (Kamerstuk 31 288, nr. 577)
om uw Kamer te informeren over mogelijke aanpassingen van de
bekostigingssystematiek.35 In uitwerking van deze moties en toezegging
heb ik een aantal denkrichtingen geschetst. Gezien de beleidsmatige,
financiële en juridische consequenties, stel ik voor dat een besluit over
een eventuele aanpassing van de bekostigingssystematiek wordt gemaakt
door een volgend kabinet.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

35

Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 24 (motie Rog/Duisenberg) en Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 119 (motie
Straus/Duisenberg). Toezegging in AO Hoger Onderwijs, Prestatieafspraken, voortgang
Strategische Agenda en monitoring Studievoorschot en Wetenschapsbeleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 288, nr. 587

15