Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 830

Samenvoeging van de gemeenten Giessenlanden
en Molenwaard

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 6 maart 2018
Inhoudsopgave
1.
2.
3.
4.
5.

Inleiding
Voorgeschiedenis en totstandkoming herindelingsadvies
Toets aan het Beleidskader gemeentelijke herindeling
Financiële aspecten
Overige aspecten

1
1
3
4
4

1. Inleiding
Met belangstelling heb ik kennisgenomen van de opmerkingen van de
leden van de VVD-fractie en de vragen en opmerkingen van de leden van
de fracties van het CDA, D66, GroenLinks, de SP, de PvdA, de ChristenUnie
en de SGP in het verslag. Bij de beantwoording van de vragen heb ik
zoveel mogelijk de volgorde van het verslag aangehouden. In een enkel
geval heb ik vragen samengenomen omdat zij hetzelfde onderwerp raken.
2. Voorgeschiedenis en totstandkoming herindelingsadvies
De leden van de CDA-fractie vragen hoe de regering dit wetsvoorstel
beoordeelt in het licht van het feit dat de gemeente Molenwaard in 2013 is
gevormd. Ook de leden van de SGP-fractie vragen of het gewenst is zo
snel weer tot een nieuwe herindeling te komen en waarom destijds niet
voor een grotere nieuwe gemeente is gekozen. De samenvoeging van de
gemeenten Graafstroom, Liesveld en Nieuw-Lekkerland tot de gemeente
Molenwaard in 2013 was het resultaat van een zeer langdurig proces, dat
is beschreven in de memorie van toelichting bij het desbetreffende
wetsvoorstel.1 De gemeente Giessenlanden maakte destijds deel uit van
een ambtelijke samenwerking met de gemeenten Zederik en Leerdam, die
door de gemeente Giessenlanden werd beoordeeld als voldoende om
zelfstandig te kunnen blijven. Na de vorming van Molenwaard kwam de
1

kst-34830-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Kamerstukken II 2011/12, 33 138, nr. 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 830, nr. 6

1

gemeenteraad van Giessenlanden in juni 2013 tot de conclusie dat de
ambtelijke samenwerking onvoldoende was en dat opschaling moest
plaatsvinden. Dit beeld werd in 2014 bevestigd door het eindrapport van
de door de gemeenten in de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden
ingestelde commissie-Schutte. Mede als gevolg van dit rapport hebben de
gemeenten Leerdam, Vianen en Zederik besloten samen een nieuwe
gemeente te willen vormen en zijn de gemeenten Giessenlanden,
Gorinchem, Hardinxveld-Giessendam en Molenwaard met elkaar in
gesprek gegaan over de bestuurlijke inrichting van de Alblasserwaard. Op
basis van diverse gesprekken hebben deze gemeenten geconstateerd dat
de door de afzonderlijke gemeenten ingenomen posities te ver uiteen
lagen om tot een gezamenlijk standpunt te komen. De gemeenten
Gorinchem en Hardinxveld-Giessendam hebben daarna gekozen voor
bestuurlijke zelfstandigheid.
De leden van de SGP-fractie vragen of de keuze van Giessenlanden en
Molenwaard om samen te gaan een keuze vanwege daadwerkelijk ervaren
concrete knelpunten is of vanwege een algemene gedachte over de
(gewenste) omvang van gemeenten. De gemeente Giessenlanden heeft
vanwege de constatering dat deze gemeente te kwetsbaar is om in het
licht van de regionale ontwikkelingen zelfstandig voort te bestaan, de
gemeente Molenwaard uitgenodigd om samen de meerwaarde van een
herindeling te onderzoeken. Dit was een logische stap, nadat in het proces
van onderop andere mogelijke scenario’s waren afgevallen. De gemeente
Molenwaard heeft positieve ervaringen met de eerdere samenvoeging
van de voormalige gemeenten Liesveld, Nieuw-Lekkerland en Graafstroom. Zo staat Molenwaard bekend als gemeente met een zeer
innovatieve en nabije dienstverlening aan haar inwoners.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe inwoners, maatschappelijke organisaties en de lokale politiek van de gemeenten betrokken zijn
geweest bij de totstandkoming van het voorstel tot gemeentelijke
herindeling. De raden van de gemeenten Giessenlanden en Molenwaard
hebben, met betrokkenheid van inwoners en maatschappelijke organisaties, het herindelingsadvies vastgesteld. In dat advies wordt verwezen
naar verschillende documenten waaruit blijkt hoe die betrokkenheid is
vormgegeven. Zo hebben de beide gemeenten samen gedurende
anderhalf jaar een uitgebreid en zorgvuldig proces doorlopen, waarbij in
aanvulling op de terinzagelegging van het herindelingsadvies onder meer
een digitale enquête, acht bewonersavonden en een ondernemersavond
zijn georganiseerd. Als bijlage bij het herindelingsadvies is een logboek
opgenomen dat inzicht biedt in de activiteiten die de gemeentebesturen
hebben ondernomen om iedereen zoveel mogelijk te betrekken bij en te
informeren over de herindeling.
De leden van de SP-fractie vragen of een meerderheid van de inwoners
voor de herindeling is en, indien er geen burgerraadpleging heeft
plaatsgevonden, waarom daarvoor niet is gekozen. De opvattingen van de
inwoners over deze herindeling zijn op diverse manieren gepeild, zoals
met een digitale enquête en tijdens inwonersavonden. Het Beleidskader
gemeentelijke herindeling biedt gemeenten de ruimte om zelf te beoordelen op welke wijze de inwoners het beste geraadpleegd kunnen worden
over de wenselijkheid van een gemeentelijke herindeling. Daarbij is een
ruim draagvlak voor de herindeling van Giessenlanden en Molenwaard
gebleken; alleen in Arkel en in mindere mate in Schelluinen bleek sprake
te zijn van verdeeldheid (zie verder § 3). De bevindingen zijn door de
gemeenteraden gewogen en hebben mede geleid tot het besluit om tot
herindeling over te willen gaan. In de gemeenteraad van Molenwaard was
dit besluit unaniem; in de gemeenteraad van Giessenlanden is het besluit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 830, nr. 6

2

met 13 stemmen voor en 2 tegen genomen. Het gaat, kortom, om een
vrijwillige en breed gedragen herindeling.
3. Toets aan het Beleidskader gemeentelijke herindeling
De leden van de CDA-fractie vragen om een toelichting op de uitspraak
dat de aanwezigheid van Arkel de nieuwe gemeente diverser en daardoor
sterker maakt. De gemeenten Giessenlanden en Molenwaard hebben een
ruime ervaring opgebouwd met dorpsraden en de participatie in de
dorpen. Zij hebben uitgesproken en inmiddels in een visie vastgelegd dat
kerngericht werken een van de belangrijke pijlers is van de nieuwe
organisatie; iedere kern kan daaraan haar eigen invulling geven en
daardoor haar eigen identiteit behouden. De gemeente zet derhalve in op
het behoud van die eigenheid en diversiteit. De meerwaarde van Arkel (en
Schelluinen) in de nieuwe gemeente ligt met name in het meer stedelijke
karakter van deze kern, waarmee Arkel de nieuwe gemeente diverser
maakt.
De leden van de D66-fractie vragen of de regering bekend is met de
gehouden enquête in Arkel, hoe de regering deze enquête duidt en wat de
rol van de provincies hierin was. Ook de leden van de fracties van de
PvdA en de ChristenUnie vragen om een reactie op de gevoelens van de
inwoners van Arkel ten aanzien van de voorgenomen herindeling. In Arkel
heeft een werkgroep genaamd «De ontkoppeling» onder de inwoners een
enquête gehouden, waarvan het resultaat is overhandigd aan de
burgemeester van Giessenlanden. De provincie had daarin geen rol. De
uitkomst van de enquête, die door 1.609 van de 2.650 kiesgerechtigde
inwoners is beantwoord, is dat 1.088 respondenten een voorkeur
aangaven voor aansluiting bij Gorinchem en 521 inwoners voor
aansluiting bij Molenwaard. Hieruit blijkt dat de inwoners van Arkel
verdeeld zijn over de wenselijkheid van een overgang naar Gorinchem. Dit
blijkt ook uit de ingediende zienswijzen: de helft van de 82 zienswijzen uit
Arkel geeft blijk van een voorkeur voor onderbrenging van Arkel bij
Gorinchem, terwijl de andere helft pleit voor een ongedeelde samenvoeging van Giessenlanden met Molenwaard. Er kan dan ook niet
geconcludeerd worden dat er voldoende maatschappelijk draagvlak is
voor een overgang van Arkel naar Gorinchem, terwijl het bestuurlijk
draagvlak voor een dergelijke overgang in de gemeenten Giessenlanden
en Molenwaard vrijwel geheel ontbreekt.
De leden van de fracties van het CDA, D66, de PvdA en de ChristenUnie verzoeken om een nadere toelichting op de overwegingen om geen
grenscorrectie toe te passen waarmee de kern Arkel bij Gorinchem zou
worden gevoegd. De leden van de CDA-fractie en de leden van de
ChristenUnie-fractie stellen deze vraag ook met betrekking tot de kern
Schelluinen. De leden van de PvdA-fractie vragen of de regering nog
aanleiding ziet om het wetsvoorstel zodanig aan te passen dat Arkel bij
Gorinchem wordt gevoegd.
De gemeenteraden van Giessenlanden en Molenwaard hebben welbewust
en met een ruime meerderheid besloten tot een ongedeelde herindeling
van deze gemeenten. Daarbij was van belang dat de inwoners van de
kernen Arkel en Schelluinen verdeeld zijn over de wenselijkheid van een
overgang naar Gorinchem. Ook speelde een rol dat een samengaan met
slechts een deel van Giessenlanden voor Molenwaard weinig meerwaarde
heeft.
Van belang is voorts dat bij de overgang van Arkel (3.445 inwoners) dan
wel Schelluinen (1.426 inwoners) meer dan 10% van de inwoners van de
gemeente Giessenlanden (14.500 inwoners) zou overgaan naar de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 830, nr. 6

3

gemeente Gorinchem. Daarmee zou op grond van de Wet arhi geen
sprake zijn van een grenscorrectie (artikel 1, eerste lid, onder d), maar van
een wijziging van de gemeentelijke indeling (artikel 1, eerste lid, onder b),
waarbij Giessenlanden zou worden gesplitst. Dit betekent onder meer dat
ook in de ontvangende gemeente Gorinchem herindelingsverkiezingen
zouden moeten plaatsvinden. Dat zou ertoe leiden dat in Gorinchem in
2018 tweemaal raadsverkiezingen plaatsvinden en dat de bij de
aanstaande raadsverkiezingen te kiezen leden slechts korte tijd zitting
hebben, terwijl zij daar bij de kandidaatstelling geen rekening mee hebben
kunnen houden. Mede om deze reden zie ik geen aanleiding de overgang
van Arkel naar Gorinchem in deze fase alsnog in het wetsvoorstel op te
nemen, zo antwoord ik de leden van de PvdA-fractie. Ook zou daarmee
voorbij worden gegaan aan de breed gedragen keuze van de raden van
Giessenlanden en Molenwaard voor een ongedeelde samenvoeging en de
zorgvuldig doorlopen herindelingsprocedure die tot dit wetsvoorstel heeft
geleid.
Verder is van belang dat het nadenken over de bestuurlijke inrichting van
de Alblasserwaard een gezamenlijk proces van de betrokken gemeenten
in dit gebied is geweest, dat de instemming van de provincie heeft. De
provincie Zuid-Holland heeft in haar zienswijze aangegeven dat voor de
middellange termijn een ongedeelde samenvoeging van Giessenlanden
en Molenwaard, inclusief Arkel, de meest passende oplossing is in de
bestuurlijke situatie die is ontstaan na het rapport van de commissieSchutte. De provincie constateert dat de raden van Giessenlanden en
Molenwaard een afgewogen beslissing hebben genomen en dat
Gorinchem voldoende ontwikkelruimte heeft voor zowel woningbouw als
bedrijventerreinen binnen haar eigen gemeentegrenzen. Dit is ook door
de gemeente Gorinchem zelf opgemerkt, onder meer in haar zienswijze op
het herindelingsontwerp.
De leden van de fracties van de ChristenUnie en de SGP verzoeken de
regering nader in te gaan op de positie van Gorinchem na deze herindeling. Zij verwijzen hierbij naar de inschatting van de commissie-Schutte
dat de gemeente Gorinchem, die in deze variant zelfstandig blijft, als
centrumgemeente onvoldoende ontwikkelingsruimte krijgt ten opzichte
van de opgeschaalde omgeving. Zoals hiervoor reeds is opgemerkt, is
zowel de gemeente Gorinchem zelf als de provincie van oordeel dat
Gorinchem voldoende ontwikkelruimte heeft voor zowel woningbouw als
bedrijventerreinen binnen haar eigen gemeentegrenzen. Gorinchem
vormt in de regio een middelgrote en bestuurskrachtige gemeente. De
provincie Zuid-Holland heeft in haar rapportage Slimmer en Sterker
Bestuur van december 2017 aangegeven dat de bijzondere positie van
Gorinchem als regionaal centrum extra aandacht verdient en dat de
provincie samen met Gorinchem en de omgeving gaat bekijken op welke
wijze dit mogelijk is. Ook in de koersnotitie Grenzeloos Samenwerken in
en rond de Alblasserwaard en Vijfheerenlanden van december 2017 is
opgenomen dat er wordt gewerkt aan sterke en aantrekkelijke stedelijke
kernen, waaronder Gorinchem, om de centrumfunctie voor het landelijke
gebied op goede wijze te kunnen vervullen. De inzet is daarbij gericht op
onderlinge versterking van de stedelijke kernen en op het voorkomen van
onderlinge concurrentie.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe de toegankelijkheid en
bereikbaarheid van belangrijke voorzieningen gewaarborgd blijft. De twee
betrokken gemeenten zijn zich goed bewust van het belang van toegankelijke en bereikbare voorzieningen in de nieuwe gemeente. Voor de nieuwe
gemeente is een organisatievisie opgesteld die uitgaat van de twee pijlers:
dienstverlening en kerngericht werken. Uitgangspunt is dat de dienstverlening zo dicht mogelijk bij de inwoners wordt georganiseerd. Dat kan zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 830, nr. 6

4

bij de inwoners thuis, in de eigen kern en of op een andere door de
inwoner gewenste plaats. Bij kerngericht werken wordt ingespeeld op de
specifieke wensen van ieder dorp. Ieder dorp heeft een eigen identiteit,
waarbij eigen behoeften en voorzieningen horen. Waar het gaat om de
fysieke bereikbaarheid voorzien de betrokken gemeenten geen veranderingen. Voorzieningen zoals het theater, de biljartvereniging of het
zwembad blijven ook in de nieuwe gemeente op dezelfde wijze bereikbaar.
Ten slotte willen de leden van de SGP-fractie graag vernemen hoe wordt
voorkomen dat er een voortdurende behoefte is om tot herindeling over
te gaan, puur op basis van de getalsmatige verhoudingen. Een behoefte
om tot herindeling over te gaan komt voort uit geconstateerde knelpunten
in de gemeentelijke taakuitvoering, die niet samen hoeven te hangen met
de omvang van een gemeente of de getalsmatige verhoudingen in de
regio. De optimale schaal voor een gemeente is de schaal die het beste
past bij de lokale en regionale vraagstukken.
4. Financiële aspecten
De leden van de SP-fractie vragen waarop de verwachting is gebaseerd
dat de structurele verlaging van de algemene uitkering wordt opgevangen
door de te verwachten vermindering van de bestuurskosten en andere
efficiencyvoordelen van de nieuwe organisatie. De verlaging van de
algemene uitkering houdt vooral verband met het wegvallen van het vaste
bedrag dat iedere gemeente ontvangt. In de huidige situatie ontvangt elk
van beide gemeenten dit bedrag; na de herindeling is dat alleen de
nieuwe gemeente. De verwachting dat tegenover deze verlaging een
structurele financiële besparing staat, is onder meer gebaseerd op het
gegeven dat de nieuwe gemeente minder bestuurders zal tellen (van twee
naar één burgemeester, gemeentesecretaris en griffier; minder wethouders). De mogelijke efficiencyvoordelen van de nieuwe organisatie
houden verband met het samenvoegen van de verschillende organisaties
en het kunnen voorzien in meer specialistische functies. In welke mate
dergelijke voordelen worden behaald, hangt vanzelfsprekend af van de
sturing daarop door de nieuwe gemeente.
Op grond van de maatstaf herindeling krijgen de gemeenten voor de
kosten om de herindeling te realiseren (frictiekosten) een uitkering uit het
gemeentefonds, die over een periode van vijf jaar wordt uitgekeerd. Het
vorige kabinet heeft deze maatstaf verruimd. In dit geval gaat het om een
uitkering van in totaal € 5.670.000. Uit het oordeel van de provincie als
financieel toezichthouder blijkt daarnaast dat de betrokken gemeenten
financieel gezond zijn en over voldoende weerstandscapaciteit beschikken
om eventuele risico’s af te dekken. Het ligt dan ook niet in de lijn der
verwachting dat er incidentele of structurele financiële tekorten ontstaan
als gevolg van de herindeling.
5. Overige aspecten
De leden van de SGP-fractie vragen of het wel vaker voorkomt dat een
gemeenteraad zes jaar aanblijft. In dit geval is daarvan geen sprake:
indien deze wet tijdig tot stand komt, zullen in de gemeenten Giessenlanden en Molenwaard in november 2018 herindelingsverkiezingen
plaatsvinden, waarna de raad van de nieuwe gemeente zitting houdt tot
de reguliere raadsverkiezingen van maart 2022. Dit betekent dat de raad
van de nieuwe gemeente Molenlanden ongeveer drie jaar en drie
maanden zitting zal hebben. Een zittingsduur van meer dan zes jaar kan
op grond van de Wet algemene regels herindeling (Wet arhi), die sinds
2014 een algemene regeling bevat over de zittingsduur van de raad na

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 830, nr. 6

5

een herindeling, wel voorkomen bij een herindeling halverwege de
raadsperiode. Deze regeling is voor het eerst toegepast bij de gemeente
Edam-Volendam, die is gevormd per 1 januari 2016.2
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

2

Bij de vorming van de gemeente Gooise Meren, eveneens per 1 januari 2016, is een overgangsvoorziening getroffen, omdat de betrokken gemeenten bij het bepalen van hun voorkeur voor
een datum van herindeling nog geen rekening hadden kunnen houden met de nieuwe regeling
in de Wet arhi. Zie Stb. 2015, 216 (artikel 6) en Kamerstukken II 2014/15, 34 075, nr. 3 (§ 5.2).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 830, nr. 6

6