Verduurzaming voedselproductie
Transportbewegingen van het Nederlandse voedsel
26 Augustus 2011

Auteurs: Frans-Peter Scheer, Jim Groot, Joost Snels, Arjen Simons.
Contact: Frans-Peter.Scheer@wur.nl 0317 - 481304

Rapportnummer:1267

12

Samenvatting
Dit project voorziet in de beantwoording van een aantal kennisvragen in het kader van het
onderzoek naar de economische dimensie van verduurzaming van de voedselproductie in opdracht
van de Tweede Kamer onder auspiciën van de commissie Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie. Deze kennisvragen zijn beantwoord door een team van onderzoekers van Food &
Biobased Research (FBR) onderdeel van Wageningen UR, in samenspraak met het LEI. De
antwoorden zijn gebundeld in onderstaande notitie waarbij interne afstemming met het ministerie
EL&I heeft plaatsgevonden (29 juli 2011).
Samenvattend biedt de notitie een overzicht van transportbewegingen van het Nederlandse
voedsel. En specifiek de verschillende productgroepen, zuivel, vlees, vis, groente en fruit,
koolhydraatbronnen.
Contactpersonen namens het ministerie EL&I zijn Renske Hijbeek en Liesbeth Kap (Directie AKV
– Economie en Strategie). De coördinatie van dit project is in handen van Frans-Peter Scheer i.s.m.
Arjen Simons (FBR). Beiden zijn eerste aanspreekpunten voor opdrachtgever.

Titel
Auteur(s)
Nummer
ISBN-nummer
Publicatiedatum
Vertrouwelijk
OPD-code
Goedgekeurd door

Transportbewegingen van het Nederlands voedsel
Frans-Peter Scheer, Jim Groot, Joost Snels, Arjen Simons
1267
978-94-6173-077-0
22 augustus 2011
Openbaar.
Arjen Simons

Wageningen UR Food & Biobased Research
P.O. Box 17
NL-6700 AA Wageningen
Tel: +31 (0)317 480 084
E-mail: info.fbr@wur.nl
Internet: www.wur.nl
© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd
gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, hetzij mechanisch, door fotokopieën,
opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De uitgever aanvaardt geen
aansprakelijkheid voor eventuele fouten of onvolkomenheden.
All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system of any nature, or transmitted, in any form or by any
means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior permission of the publisher. The publisher does not accept any
liability for inaccuracies in this report.

2

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Inleiding
1.1 Project definitie en achtergrond
1.2 Doelstelling
1.3 Specificatie van de deelvragen

4
4
4
4

2 Voedselkilometers ten behoeve van Nederlandse consumptie
2.1 Voorzieningsbalans
2.2 Transportkilometers per productgroep
2.3 Productie en verwerking
2.4 Import
2.5 Export
2.6 Carbon Footprint
2.7 Transport levende dieren

6
6
8
13
14
16
19
21

3 Discussie

24

4 Referenties en bronvermeldingen

26

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

3

Hoofdstuk 1: Inleiding
1.1 Project definitie en achtergrond
Oorspronkelijke vraagstelling als basis van dit onderzoek:
Welke transportbewegingen maakt het Nederlandse voedsel? En specifiek de verschillende productgroepen
(zuivel, vlees, vis, groente en fruit, koolhydraatbronnen) in aantallen kilometers, de plaatsen van bestemming,
de manieren van transport, de omvang en wijze van het transport van levende dieren (plaats van bestemming,
wijze van vervoer, tijdspannen van het transport) plus de milieudruk die het transport oplevert? Inclusief een
uitsplitsing naar voedsel dat in Nederland wordt geproduceerd en voedsel dat wordt geïmporteerd ten
behoeve van de Nederlandse consumptie.

Onderliggend onderzoek wordt door Wageningen UR in nauwe afstemming uitgevoerd tussen
Food & Biobased Research (FBR) en het Landbouw Economisch Instituut (LEI) en tevens in
afstemming met het ministerie EL&I. Deze nota dient daarom gelezen te worden naast de LEI
nota “Verduurzaming voedselproductie, Inzicht in productie, import, export, consumptie van voedsel” (Anita van
der Knijff et al, juli 2011)
1.2 Doelstelling
Welke transportbewegingen maakt het Nederlandse voedsel?
a) Kwantificeer de totale bijdrage in termen van kilometers en milieudruk (CO2 footprint),
inclusief uitsplitsing naar voedsel dat in Nederland wordt geproduceerd en voedsel dat wordt
geïmporteerd ten behoeve van de Nederlandse consumptie.
b) Specificeer de voedselkilometers en CO2 footprint naar productgroep.
1.3

Specificatie van de deelvragen

Ad a) Afbakening transportstromen
1. Transport bestemd voor Nederlandse consumptie met herkomst van Nederlandse productie en
herkomst uit importstromen. De systeemgrens is als volgt afgebakend: de keten van teelt tot
winkelschap is meegenomen. Er zijn expert schattingen gemaakt van de transportafstanden van
teelt tot verwerking, van verwerking naar distributie centrum van retail/handel (= retail DC) en
van retail DC naar winkelschap. Buiten beschouwing blijven het transport van de consument
zelf (winkel naar huis), veevoer, mest, hulpstoffen (o.a. kunstmest, etc.) ladingdragers (pallets,
kratten, verpakkingen) en retourstromen (afval). Het transport van levende dieren (vlees) wordt specifiek
wel meegenomen als belangrijke wens van het ministerie van EL&I.
2. Transport bestemd voor Nederlandse export, kilometers van teelt en handelslocatie tot aan (de
hoofdstad van) het exportland. Het buitenlandse transport van retail DC naar winkelschap is
buiten beschouwing gelaten.
De focus zal liggen op deelvraag 1. Gezien de sterke Nederlandse export positie is deelvraag 2 wel
zeer relevant voor de foodmiles en CO2 footprint. De exportstroom valt echter niet toe te
schrijven aan Nederlandse consumptie, echter het betreffen wel kilometers op het Nederlandse
vervoersnetwerk.

4

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

Ad b) Specifiek de verschillende productgroepen
Zuivel, vlees, vis, groente, fruit en koolhydraatbronnen (granen, aardappelen, suiker).
Zuivel is exclusief boter, roomproducten, eieren.
Afbakening voedselkilometers en CO2 footprint. Derving in de keten is onderdeel van de
berekening. 10% voedselverspilling betekent 10% extra kilometers en milieudruk.
FBR brengt specifieke logistieke kennis in rondom beladingsgraden, bederfelijkheid en derving,
multimodaliteit, grondvorm en ketennetwerken etc.
Context van het onderzoek:
Duurzaamheid is een breed begrip welke vele facetten omvat. In relatie tot duurzaam voedsel kan
hierbij gedacht worden aan milieuaspecten als biodiversiteit, waterverbruik, erosie,
voedselverspilling of emissie van broeikasgassen, aan ethische aspecten als dierenwelzijn en eerlijke
handel of sociale aspecten als smaak, identiteit, streek- en seizoensgebondenheid (Backus et al.,
2011). In dit rapport worden voedselkilometers ten behoeve van Nederlandse consumptie
onderzocht als deelonderzoek binnen het thema verduurzaming voedselproductie.
De cijfers in dit rapport moeten aldus met de nodige voorzichtigheid worden geïnterpreteerd. Op
basis van de gepresenteerde gegevens kan geen waardeoordeel worden gevormd over de
wenselijkheid van in- en uitvoer van landbouwproducten en voedsel zonder dit in een bredere
duurzame context te bezien.

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

5

2

Voedselkilometers ten behoeve van Nederlandse consumptie

2.1 Voorzieningsbalans
Bij het tot stand komen van de berekening voor voedselkilometers in Nederland is gebruik gemaakt
van de volgende voorzieningsbalans (zie figuur 1):
1. productie vers product van Nederlandse producenten (telers, boeren)
2. verwerkt product bestemd voor retail Distributie Centrum (retail DC)
3. verwerkt product bestemd voor winkelschap
4. import vers product
5. import verwerkt product
6. export vers product
7. export verwerkt product
8. Derving bij de producent
9. Derving bij de verwerker
10. Derving in het retail DC
11. Derving in het winkelschap

Import
vers

Import
verwerkt
5.

4.

Producent

1.

Verwerker/Handel

6.

8.
Derving

2.

Retail DC

3.

Winkelschap

7.

Export
vers

Export
verwerkt
9.
Derving

10.

11.

Derving

Derving

Figuur 1 Voorzieningsbalans Nederlandse voedselconsumptie

Alle productstromen zijn vastgesteld in volume tonnen ten behoeve van de totale
Nederlandse voedselconsumptie (2009).
Uiteindelijk zijn de totale transportkilometers berekend:
per ketenschakel (productie, verwerkt, retail), respectievelijk stroom 1,2,3 uit figuur 1
per productgroep (zuivel, vlees, vis, groente, fruit, koolhydraten)
per transportmodaliteit (vrachtauto, vrachtschip)

6

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

Toelichting:
De berekening van de totale hoeveelheid kilometers ten behoeve van Nederlandse consumptie
komt tot stand door:
1. Volume per productgroep/ketenschakel te delen door de transportcapaciteit. Dit geeft het
aantal transportbewegingen per jaar,
2. Het aantal transportbewegingen te vermenigvuldigen met het aantal kilometers van de
desbetreffende productgroep/ketenschakel,
3. Toerekenen van kilometers aan Nederlandse consumptie of toerekenen aan kilometers ten
behoeve van Nederlandse export,
4. Optellen van alle ketenschakels per productgroep en optellen van alle productgroepen.
Voorbeeld:
1. De Nederlandse zuivelproductie over het jaar 2009 bedraagt 11.791.400 ton per jaar. Iedere
vrachtwagen beweging transporteert 30 ton per rit. Er zijn dus 393.000 ritten per jaar nodig.
2. De gemiddelde afstand van producent/boer naar zuivelverwerker is ingeschat op 100
kilometer per rit (inschatting van een gemiddelde rondrit). 393.000 ritten * 100 kilometer =
39,3 miljoen kilometer op jaarbasis voor zuivel in schakel1 (zie figuur 1)
3. Op basis van de Nederlandse consumptie worden 7,5 miljoen kilometer toegerekend, op
basis van de Nederlandse export worden 31,8 miljoen kilometer toegerekend
4. De diverse (sub)totalen per sector of productstroom worden in dit rapport gegeven en nader
toegelicht.
Aannames en inschattingen:
Bij het inschatten van kilometers per productstroom (bijvoorbeeld van zuivelboer naar
zuivelverwerker) is gebruik gemaakt van de ruimtelijke verdeling (van boeren- en
zuivelverwerkers) over Nederland. Gecombineerd met kennis van sector experts levert dit
een goede inschatting van de werkelijkheid in onderliggende studie. Het daadwerkelijk
achterhalen van alle locaties van productie, verwerking en retail vergt een uitgebreidere
studie. Het achterhalen van alle werkelijke transporten is vrijwel onmogelijk maar kan wel
benaderd worden in een logistieke modelstudie zoals uitgevoerd in recente studies van FBR
(zie ook bronvermeldingen hoofdstuk 4)
Vervoer over het Europees continent vindt grotendeels per vrachtwagen plaats en import
overzees grotendeels per vrachtschip. Railtransport en binnenvaart zijn niet meegenomen
vanwege het huidige geringe aandeel in het transport. Paragraaf 2.6 schetst een aantal
potenties voor de zogenaamde “modal shift” van vrachtwagen naar binnenvaart of
railtransport.
Bij overzeese import zijn de collectie kilometers van het productieland tot de overzeese
export haven niet meegenomen in dit onderzoek. Idem, bij export kilometers zijn de
distributie kilometers van retail DC naar winkelschap in het bestemmingsland niet
meegenomen in dit onderzoek. Hierbij wordt aangetekend dat de afstand tussen Nederland
en het herkomst- (import) en bestemmingsland (export) groter is dan respectievelijk de lokale
collectie- en distributie afstand.

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

7

2.2

Transportkilometers per productgroep

Figuur 2: Transportkilometers per productgroep voor Nederlandse consumptie totaal en opgesplitst
naar aandeel Nederlandse productie/verwerking & aandeel import t.b.v. deze Nederlandse consumptie
(2009)

Toelichting:
De totale hoeveelheid transportkilometers ten behoeve van Nederlandse consumptie
bedraagt circa 0,5 miljard kilometers op jaarbasis (2009). Dat is 500 miljoen kilometer
plus/minus 100 miljoen afhankelijk van aannames rondom beladingsgraad, derving,
afstanden, etc. en de afgesproken afbakening (zie paragraaf 1.3)
Consumptie en kilometers per Nederlandse consument en totaal aantal kilometers ten
behoeve van de Nederlandse consumptie.
Consumptie
Kilometers per jaar Miljoen kilometers
Kg /jaar / NL/ NL-consument
Per jaar totaal
consument
Nederland
Zuivel
126 (22%)
4,6 (14%)
75
Vlees
84 (15%)
5,3 (17%)
87
Vis
22 (4%)
1,0 ( 3%)
16
Groente
55 (10%)
3,3 (10%)
54
Fruit
71 (12%)
6,8 (21%)
112
Koolhydraten
212 (37%)
11,0 (35%)
181
Totaal
571
31,0
526
8

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

Fruit en koolhydraten vertegenwoordigen het grootste aandeel van de transportkilometers.
Bij koolhydraten is dat naar verwachting vanwege het grote aandeel in de consumptie
(37%). Bij fruit worden relatief veel import kilometers gemaakt waardoor het aantal
kilometers bovengemiddeld is ten opzichte van de overige productgroepen. Figuur 4 van
deze paragraaf toont voor meerdere indicatoren de aandelen per productgroep.
Het volume van productstroom 2 (figuur 1) is vaak aanmerkelijk kleiner dan volumestroom
1 als gevolg van de verwerking. Zo is er voor bijvoorbeeld de productie van 1 kilogram kaas
gemiddeld 10 kilogram verse melk benodigd. Daarnaast zijn er voedselverliezen/derving die
in omvang verschillen per ketenschakel. Voor onderliggend onderzoek is het dus belangrijk
de transportvolumes per ketenschakel te verzamelen en niet alleen uit te gaan van de
Nederlandse consumptie in de laatste schakel (winkelschap).

Voedselkilometers, Transportkilometers vs. Tonkilometers
Definitie voedselkilometers: Voedselkilometers zijn transportkilometers en betreffen de
optelsom van alle werkelijk gemaakte transportkilometers van vrachtwagens in Nederland +
import continentaal per vrachtwagen + import overzees per schip voor het vervoer van de
genoemde productgroepen. Het betreffen aldus kilometers met verschillende beladingen
per kilometer, vrachtwagen (15-30 ton), short-sea schepen (10.000 ton) en visserijschepen
(10 ton). Om deze hoeveelheid vervoerd product (in kg.) per transportkilometer ook mee te
kunnen nemen moet er gekeken worden naar de zogenaamde tonkilometers.
Definitie tonkilometer: 1 tonkilometer = 1 ton product vervoerd over 1 kilometer.
Het gaat bij onderliggend onderzoek dus niet alleen om de afgelegde afstand
(voedselkilometers), maar zeker ook om de efficiency waarmee die afstand wordt
overbrugd. Zo vervoerd een gemiddelde vrachtwagen 20 ton (1 ton = 1000 kilogram) per
rit/lading en een gemiddeld vrachtschip (short-sea) transporteert 10.000 ton per lading.
Toegepast op een gemiddelde consumptie van 500 kilogram voedsel per jaar (de gekozen
productgroepen) per Nederlandse consument dient voor een huishouden met 2 personen
dus 1 ton voedsel per jaar getransporteerd te worden. Wanneer dit voedsel over een afstand
van 5.000 kilometers is getransporteerd spreken we over 5.000 ton kilometers.
o toegepast op de vrachtwagen levert dit 5.000/20 = 250 voedselkilometer op.
o toegepast op het vrachtschip levert dit 5.000/10.000 = 0,5 voedselkilometer!
Met dezelfde voedselkilometer wordt per vrachtschip dus 500 keer meer voedsel
getransporteerd dan per vrachtwagen. De werkelijke berekening in onderliggende studie is
dus veel complexer omdat er spraken is van combinaties tussen schepen en vrachtauto’s, er
dient rekening te worden gehouden met beladingsgraden (%) en derving per ketenschakel,
afstand per ketenschakel die variëren et cetera. Feitelijk geven de in de UK gebruikte
“foodmiles” wel informatie over de afstand (5.000 kilometer) maar niet over de ton
kilometers! Onderliggend rapport schetst de werkelijk gemaakte voedselkilometers dus wel.

Bij voedselkilometers gaat het niet alleen om de afgelegde afstand.
Het gaat evenzeer om de efficiency hoe die afstand wordt overbrugd.
Zo vervoerd een gemiddeld vrachtschip (short-sea) 500 maal meer volume per gemaakte
kilometer dan een vrachtwagen.

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

9

De relatief kleine bijdrage aan kilometers van overzeese import met grote schepen
nuanceert de (marketing) visie dat lokaal geproduceerd en afgezet product per definitie
minder kilometers oplevert. Door het soms kleinschalige karakter van productie en vervoer
genereert het contra-intuïtief bovenmatig veel kilometers en is dus kostbaar. Er zijn veel
lokale initiatieven in Nederland, waarbij men de regionale productie 1 op 1 probeert te
koppelen aan de lokale consumptie vanuit het idee van zelfvoorziening, eten wat het
seizoen biedt, authentiek product, intrinsieke kwaliteit van het product vanzelfsprekend
goed is voor de consument, de regio, het milieu en alle betrokken actoren. Voor het high
end van de markt (bijv de betere restaurants) werkt dit en kan men de extra kosten
makkelijk bekostigen als zijnde een niche markt. Echter in de reguliere markt verliezen deze
lokale initiatieven het door gebrek aan schaal en daarmee hoge kosten (ook energetisch). Ze
zijn dus per definitie veroordeeld tot juist die genoemde nichemarkten. Daarnaast kan
lokale productie altijd maar een deel van het assortiment leveren en alleen
seizoensgebonden.
Gerekend in tonkilometer is de totale hoeveelheid ten behoeve van Nederlandse
consumptie ruim 25 miljard tonkilometers per jaar. De gemiddelde belading per
transportkilometer is aldus 48 ton (25 miljard tonkilometers / 526 miljoen
transportkilometers). Deze 48 ton is een gewogen gemiddelde van vrachtwagen lading (20
ton) en short-sea lading (10.000 ton).

Derving & beladingsgraad
Aannames met betrekking tot derving en beladingsgraad zijn gebaseerd op onderzoek uit
diverse eigen studies en Milieucentraal (zie hoofdstuk 4). Derving 1e schakel (10%) +
derving 2e schakel (10%) + derving 3e schakel inclusief consument (15%) + beladingsgraad
vrachtwagen (60%). In totaliteit verhogen derving en beladingsgraad het aantal
voedselkilometers voor de 6 productgroepen met 85%. Oftewel de totale voedselkilometers
bedragen 285 miljoen per jaar exclusief en 526 miljoen inclusief derving en beladingsgraad.
Theoretisch is dus bijna een halvering mogelijk van het aantal voedselkilometers, circa 240
miljoen op jaarbasis. Theoretisch omdat er vaak goede redenen zijn voor lagere
beladingsgraden en derving moeilijk volledig uit te bannen valt. Hoofdstuk 3 zal in discussie
nader ingaan op overwegingen ten aanzien van voedselkilometers in relatie tot de bredere
context van duurzaamheids aspecten.
Voor de reductie van voedselkilometers heeft het verhogen van de beladingsgraad een
groter effect dan het verminderen van derving.
Bovengenoemde resultaten beantwoorden voor een belangrijk deel de doelstelling
(paragraaf 1.2, pagina 4)
De totale hoeveelheid transportkilometers ten behoeve van Nederlandse consumptie bedraagt
circa 500 miljoen kilometers op jaarbasis (2009). Dit is inclusief verliezen door derving en
lagere beladingsgraad.
In tonkilometers is dit ten behoeve van de Nederlandse consumptie op jaarbasis circa
25 miljard tonkilometers (2009)
Het aantal transportkilometers is voor een groot deel afhankelijk van ‘beladingsgraad’ en
‘derving’. Het verhogen van de beladingsgraad en het verminderen van derving zijn
belangrijke factoren voor verbetering.

10 © Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

Figuur 3: Transportkilometers per ketenschakel ten behoeve van Nederlandse consumptie

Toelichting:
Import neemt 39% van de transportkilometers voor haar rekening ten behoeve van de
Nederlandse consumptie, het vervoer in Nederland 61%.
De import kilometers zijn vrijwel volledig toe te schrijven aan de continentale import per
vrachtauto, dit gezien de grote laadvolumes van overzeese import die per kilometer een
factor 500 meer volume transporteren (zie p9, transportkilometer versus tonkilometer ).
Het geringe aantal kilometers door overzeese import nuanceert de (marketing) visie dat
lokaal geproduceerd en afgezet product per definitie minder kilometers oplevert.
Door verwerking worden volumes kleiner. Voorbeelden; 10 liter melk levert 1 kilo kaas op,
2,5 kilogram aardappelen levert 1 kg frites/chips op, etc. Hierdoor wordt het volume in
schakel 2 eerst kleiner dan in schakel 1. Vervolgens is het aandeel van schakel 2 (28%)
groter dan schakel 1 (12%), dit komt door het toevoegen van importvolume over grotere
importafstanden (Zie ook figuur 1, stroom 4+5).
Het aandeel van schakel 2 (28%) is groter dan schakel 3 (20%) vanwege grotere onderlinge
afstanden van tussen verwerking en retail DC dan tussen producent en verwerker. Het
aantal retail DC’s per winkelformule is kleiner dan het aantal verwerkingslocaties.
In de totale Nederlandse consumptie vertegenwoordigt import 39% van de kilometers,
het vervoer van Nederlandse productie 61%

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

11

Figuur 4:Aandelen per productgroep voor diverse prestatie indicatoren

Toelichting:
Totale besteding per jaar per Nederlandse consument (2009)
Consumptie Besteding CO2 uitstoot
Kilometers
Kg/jaar
Euro/jaar Kg CO2/jaar
per jaar
Zuivel
Vlees
Vis
Groente
Fruit
Koolhydraten
Totaal

126
84
22
55
71
212
571

379
673
224
138
248
530
2193

12,9
18,9
3,5
9,5
19,3
34,6
98,6

4,6
5,3
1,0
3,3
6,8
11,0
31,0

Tonkilometers
Per jaar
116
242
72
261
471
362
1523

Vlees- en visproducten zijn relatief duur waardoor het bestedingspercentage hoger is dan
op basis van de andere indicatoren verwacht mag worden.
Fruit en koolhydraten dragen relatief veel bij aan de transportkilometers, dit als gevolg van
hoge import volumes continentaal (Zie ook figuur 7).
Fruit draagt veel bij aan de tonkilometers, dit als gevolg van het grote aandeel import
overzees (Zie ook figuur 7).
Zuivel draagt relatief weinig bij aan het totaal aantal transportkilometers. Bij zuivel is dit een
gevolg van lage import volumes en relatief korte export afstanden.
Fruit draagt relatief veel bij aan de voedselkilometers en ton-kilometers ten behoeve van
Nederlandse consumptie.
Dit als gevolg van de grote importvolumes continentaal respectievelijk overzees.

12 © Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

2.3

Productie en verwerking

Figuur 5: Aandeel transportkilometers per schakel in de Nederlandse consumptie per productgroep

Toelichting:
Zie figuur 3 voor de absolute hoeveelheden kilometers per schakel.
Koolhydraten, vlees en zuivel vormen de grootste productgroepen i.r.t. transportkilometers
ten behoeve van Nederlandse consumptie. Dit is in overeenstemming met het relatieve
grote aandeel in de consumptie
Bij vlees worden relatief veel kilometers gemaakt doordat in de 1e schakel twee
deeltransporten plaatsvinden. (I) transport van jonge dieren naar mesterij, (II) transport van
slachtrijpe dieren naar de slachterij. Bij vis worden relatief veel kilometers gevaren bij de
vangst.
Vlees vertegenwoordigt een bovengemiddeld percentage kilometers in de 2e schakel van
verwerker naar retail DC. Dit is een gevolg van twee deeltransporten in de 2e schakel. (I)
Transport van technische delen (karkas vlees) naar fijnsnijderij/kleinverpakker en (II)
transport van fijnsnijderij/kleinverpakker naar retail DC.
In de 3e schakel van retail DC naar winkelschap vertegenwoordigen de productgroepen een
aandeel in de kilometers die op grond van hun consumptievolume verwacht mag worden.
Vlees vertegenwoordigt in schakel 1 en 2 een groter aandeel in de transportkilometers dan
verwacht op basis van volume. Dit is een gevolg van de specifieke keteninrichting met extra
ketenschakels

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

13

2.4

Import

Figuur 6: Percentage van de Nederlandse consumptie aangevoerd door import en Nederlandse
productie, per productgroep

Toelichting:
De Nederlandse consumptie bestaat bij fruit en vis voor meer dan 50% uit
importproducten. Deze percentages zijn afgeleid door de verhouding te nemen tussen
importvolumes en Nederlandse productievolumes.

Fruit, vis en koolhydraten kennen binnen hun productgroep een groot importaandeel ten
behoeve van de Nederlandse consumptie, respectievelijk 82% en 64% en 46%

14 © Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

Figuur 7: Aandeel import transportkilometers in de Nederlandse consumptie per productgroep

Toelichting:
De totale import voedselkilometers ten behoeve van Nederlandse consumptie bedragen
207 miljoen kilometers per jaar. Uitgesplitst bedraagt de continentale import 206 miljoen
kilometers (99,4%) en de overzeese import bedraagt 1,3 miljoen kilometers (0,6%)
Respectievelijk fruit, vlees en groente dragen grotendeels bij aan de import ten behoeve van
Nederlandse consumptie.
Het aandeel import overzees ten opzichte van import van het Europees continent is
vervolgens bij groente groter, fruit nagenoeg gelijk en bij vlees lager.
Fruit, vlees en groente dragen grotendeels bij aan de import ten behoeve van Nederlandse
consumptie, waarbij aan de aanvoer overzees voor een belangrijk deel door groente en fruit
wordt bijgedragen

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

15

2.5

Export

Figuur 8: Aandeel transportkilometers van import en export (incl. re-export) in de Nederlandse
consumptie per productgroep

Toelichting:
De totale export kilometers vanuit Nederland bedraagt 1700 miljoen kilometers per jaar.
Hiermee is het aantal export kilometers een ruime factor 3 groter dan de totale kilometers
(500 miljoen kilometer) ten behoeve van Nederlandse consumptie. Bij groente (1:9) en fruit
(1:5) worden relatief veel exportkilometers gemaakt (verdere bestemmingslanden)
De verhouding in transportkilometers tussen de productgroepen bij import en export
volgen een vergelijkbaar patroon, met een duidelijke uitzondering voor zuivel (relatief groot
aandeel in de export t.o.v. de import) en vis (relatief laag aandeel in de export t.o.v. import).
Het grote export aandeel van fruit is grotendeels gebaseerd op re-export van geïmporteerd
fruit.
In de totale import en de totale export zijn de productgroepen groente en fruit het grootst
qua omvang in transportkilometers, waarbij de export positie van fruit grotendeels is
gebaseerd op re-export van import stromen.

16 © Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

Figuur 9: Export- en importkilometers vanuit en naar Nederland binnen Europa

Toelichting:
Per productgroep is aangegeven wat de gemiddelde transportafstand is voor de betreffende
productgroep. Het betreft een gewogen gemiddelde over alle landen. Bijvoorbeeld zuivel
wordt gemiddeld binnen Europa naar Nederland over 420 kilometer geïmporteerd. En
vanuit Nederland wordt zuivel gemiddeld over een afstand van 623 kilometer geëxporteerd.
Vis, vlees en fruit wordt gemiddeld genomen over de grootste afstand getransporteerd
vanuit Nederland naar bestemmingen binnen Europe (export). Respectievelijk 893, 835 en
765 kilometer.
Voor het gemiddelde aantal transportkilometers vanuit Europa naar Nederland (import)
zijn de productgroepen groente en fruit het belangrijkst, respectievelijk 993 en 939
kilometer gemiddeld per eenheid uit deze productgroepen.
De gemiddelde transportafstand voor import vanuit Europa naar Nederland bedraagt 600
kilometer voor de 6 productgroepen. De gemiddelde export afstand vanuit Nederland naar
Europa bedraagt ruim 700 kilometer.

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

17

Figuur 10: Export- en importkilometers vanuit en naar Nederland ‘overzees’ (= niet-Europa)

Toelichting:
Per productgroep is aangegeven wat de gemiddelde transportafstand is voor de betreffende
productgroep, d.w.z. dat een eenheid zuivel gemiddeld voor export buiten Europa vanuit
Nederland 9.284 kilometer aflegt. En dat voor import van buiten Europa naar Nederland
een eenheid zuivel gemiddeld over een afstand van 15.237 kilometer wordt getransporteerd.
Zuivel is qua importkilometers enigszins een uitschieter vanwege (melkpoeder) import uit
Nieuw Zeeland. Qua volume is dit overzeese zuivel import (15 ton/jaar) echter zeer gering
ten opzichte van de continentale import (967 ton/jaar).
Voor zowel importkilometers als exportkilometers liggen de afstanden tussen de 8.000 en
10.000 kilometers.
Voor zowel importkilometers als exportkilometers voor locaties buiten Europa van en naar
Nederland liggen de afstanden per eenheid voor alle productgroepen gemiddeld tussen de
8.000 en 10.000 transportkilometers

18 © Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

2.6

Carbon Footprint

Figuur 11: Aantal kilometers en kg. CO2 per Nederlandse consument per productgroep

Berekening:
Totaal voedselkilometers: 526 miljoen kilometer per jaar tbv Nederlandse consumptie.
Totale CO2 uitstoot: 1,6 miljoen ton CO2 per jaar tbv Nederlandse consumptie.
Totale aantal voedselkilometers en daaraan gerelateerde hoeveelheid uitstoot kg. CO2-eq1
(Import via vrachtwagen & vrachtschip èn transport van Nederlandse productie), gedeeld op
de totale Nederlandse bevolking (16,4 miljoen), per productgroep.

Toelichting
Koolhydraten en fruit zijn gerelateerd aan transportkilometers en CO2-eq uitstoot de grootste
productgroepen. De oorzaak zit in de combinatie van het grote import volume en de
transportmodaliteit. Bij koolhydraten is het aandeel import continentaal (vrachtwagen) groter
dan bij fruit waar een groter aandeel import overzeese (schepen) plaatsvind. Hierdoor is het
aantal kilogram CO2 ten opzichte van het aantal voedselkilometers voor koolhydraten nog
hoger dan bij fruit. (zie ook figuur 7 en figuur 12).

De combinatie van te transporteren hoeveelheden en type modaliteit (vrachtwagen) maken
dat koolhydraten en fruit qua bijdrage in de totale CO2-eq uitstoot [kg.] de grootste
productgroepen zijn

1 Carbon Footprint wordt hier vertaald als de uitstoot van CO2-eq, CO2 en andere broeikasgassen zijn vertaald naar CO2

volgens de volgende formule: CO2-eq= 1 x CO2+ 298 x N2O + 25 x CH4.

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

19

Figuur 12: Aantal tonkilometers per Nederlandse consument per productgroep

Toelichting:
Definitie 1 tonkilometer = 1 ton product vervoerd over 1 kilometer (zie ook pagina 9).
Totaal tonkilometers: 25 miljard per jaar tbv Nederlandse consumptie.
Fruit levert de grootste bijdrage aan het aantal tonkilometers per Nederlandse consument
per productgroep omdat er (1) veel fruit voor de Nederlandse consumptie wordt
geïmporteerd (naast de eigen productie in Nederland) en (2) het transport voor de
continentale importstromen plaatsvindt middels wegtransport over relatief grote afstanden
(zie figuur 9).

Voedselkilometers i.r.t. ton kilometers en CO2-eq.

De totale hoeveelheid uitgestoten CO2-eq ten behoeve van de totale jaarlijkse Nederlandse
voedselconsumptie bedraagt 1,6 miljoen ton CO2-eq per jaar.
Voedselkilometer
Ton kilometers per jaar
Ton CO2 per jaar
Per jaar
*miljoen
%
*miljard
%
Ton/lading *1000
%
Vrachtauto’s
524,5
99,76
12,3
49,1
23,5
1.533
94,3
Schepen
1,3
0,24
12,8
50,9
10.000
93
5,7
Totaal
525,8
100
25,1
100
47,7
1626
100
Met slechts 0,24% van de voedselkilometers vertegenwoordigt scheep transport (overzees)
51 % van de tonkilometers en 6% van de CO2 uitstoot.
Met 99,76 % van de voedselkilometers vertegenwoordigt vrachtwagen transport
(continentaal) 49 % van de tonkilometers en 94% van de CO2 uitstoot.
De zogenaamde “modal shift” levert een grote bijdrage aan het reduceren van de carbon
footprint en wegcongestie. Door het vervangen van vrachtauto transport ontstaan de
volgende reducties per tonkilometer, binnenvaart (61%), trein (84%) en short-sea (94%)
Fruit levert de grootste bijdrage in tonkilometer door het grote importvolume in combinatie
met veel vrachtwagen transport over een relatief grote import afstand. Met slechts 0,24% van
de transportkilometers is de transportmodaliteit vrachtschip verantwoordelijk voor 51% van
het totaal aantal tonkilometers voor alle 6 productgroepen.
De zogenaamde “modal shift” van vrachtauto transport naar schip- of rail transport levert een
bijdrage
aan
het verminderen
de carbon
footprint
en wegcongestie.
UR Food
& Biobased
Research,
instituut binnen de van
rechtspersoon
Stichting
Dienst Landbouwkundig
Onderzoek
20 © Wageningengrote

2.7

Transport levende dieren

Figuur 13: Totaal aantal transportkilometers afgelegd met levende dieren ten behoeve van Nederlandse
consumptie en export.

Toelichting:
In totaal worden 30 miljoen kilometers per jaar vervoerd met levende dieren, waarvan 19
miljoen ten behoeve van Nederlandse consumptie.
- transport in Nederland t.b.v. Nederlandse consumptie 10 miljoen km/jaar,
- importkilometers t.b.v. Nederlandse consumptie 9 miljoen km/jaar,
- (re)exportkilometers vanuit Nederland naar bestemmingslanden 11 miljoen km/jaar.
Het grootste totaal aantal transportkilometers (ten behoeve van Nederlandse consumptie en
export) worden er gemaakt in de ‘groep’ pluimvee gevolgd door varkens.
Bij de ‘groepen’ kalveren en pluimvee is het aantal transportkilometers die import
gerelateerd zijn groter dan bij de twee andere ‘groepen’. Bij pluimvee betreft het grotendeels
import van slachtrijpe dieren, bij kalveren grotendeels import van jonge dieren ten behoeve
van afmesten in Nederland.
Voor pluimvee, gevolgd door varkens, worden het grootste aantal transportkilometers met
levende dieren gemaakt.

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

21

Herkomst geïmporteerde dieren:
Figuur 13 geeft de absolute hoeveelheid transportkilometers per productgroep, waaronder de
importkilometers. Onderstaande figuur 14 beschrijft het percentage per herkomstland per
productgroep bij de Nederlandse import van levende dieren.

Figuur 14: Nederlandse Import van levende dieren met percentage naar herkomstland per
productgroep.

Toelichting:
Het overgrote deel van de import komt van onze buurlanden Duitsland en België. Dit
betreffen aldus relatief korte importafstanden.
Voor kalveren verklaart het importvolume in kombinatie met de langere afstand tot een
aantal importlanden (Polen, Litouwen en Ierland) het relatief grote aandeel
importkilometers voor deze productgroep.
Bij pluimvee verklaart het importvolume in kombinatie met de langere afstand tot een
aantal importlanden (Denemarken, Polen) het relatief grote aandeel importkilometers.

22 © Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

Bestemming geëxporteerde dieren:
Figuur 13 geeft de absolute hoeveelheid transportkilometers per productgroep, waaronder de
(re)export kilometers. Onderstaande figuur 15 beschrijft het percentage per bestemmingsland per
productgroep bij de Nederlandse export van levende dieren.

Figuur 15: Nederlandse Export van levende dieren met % per bestemmingsland per productgroep.

Toelichting:
Het overgrote deel van de export van levende dieren is bestemd voor onze buurlanden
Duitsland en België. Dit betreffen aldus relatief korte transportafstanden.
Bij varkens verklaart het exportvolume in kombinatie met de langere afstand tot een aantal
exportlanden (Polen, Roemenië, Hongarije) het relatief grote aandeel exportkilometers voor
deze productgroep.
Bij pluimvee verklaart vooral het exportvolume in kombinatie met de langere afstand tot
een aantal exportlanden (Polen, Rusland) het relatief grote aandeel exportkilometers.
Bij runderen en kalveren wordt een relatief groter percentage dieren over grotere afstand
getransporteerd (Frankrijk, Spanje, Italië). Het betreffen echter relatief kleine volumes (zie
figuur 13).

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

23

3

Discussie

Wanneer we het mondiale agrofood systeem beschouwen zien we dat alle continenten zich voor
een belangrijk deel ‘zelf voeden’. Voor de meeste versproducten is dit zelfs 80 procent of meer (zie
“Global Local”, Scheer et al). Tegelijkertijd betekent het ook dat er nog steeds forse hoeveelheden
worden vervoerd tussen de verschillende continenten maar ook binnen continenten. Voor Europa
geldt bijvoorbeeld (zie “Positioning paper Platform Agrologistiek”) dat van het totaal geproduceerde
volume 30 tot 40 procent de landsgrenzen overgaat. Daarbij speelt Nederland als handelsland, en in
mindere mate als productieland, een dominante rol. Van de genoemde pan Europese exporthandel
is –als we de definitie aanhouden, dat het versproduct in Nederland wordt geproduceerd of fysiek
over Nederland wordt vervoerd (de zogenaamde import / re-export stromen) –ongeveer een derde
in handen van het Nederlandse handelscluster. Indien we het volume dat dit Nederlandse
handelscluster volledig “buiten Nederland om” verzorgt meenemen, dan is het Nederlandse
aandeel in die exporthandel zelfs nog groter. Dus Nederland is niet alleen de “gateway” naar
Europa maar het Nederlandse handelscluster heeft daarin ook een actieve regierol.
Netto effect (zie “De Agrologistieke Kracht van Nederland 2009”, Platform Agrologistiek) is, dat
agrologistiek, uitgedrukt in tonnen, ruim 28% uitmaakt van het wegvervoer in, van en naar
Nederland in 2009. Daar waar dit in de rest van Europa 20 % bedraagt. We kunnen daarmee
concluderen, dat ongeveer een derde (28-20/28)van het totaal in Nederland verreden
voedselkilometers te herleiden is aan deze exporthandel.
Een andere studie (VENLOg) bevestigt dit en laat zien dat voor de exporthandel van Groenten en
Fruit er voor elke in Nederland gereden kilometer er 5 tot 6 kilometers (dus van vrachtwagens die
de grens overgaan) buiten Nederland worden verreden. Nederland heeft daarmee de optie om met
nieuwe logistieke concepten (bijv. synchro-modaal waarbij wegvervoer waar dat kan wordt
vervangen door rail, binnenvaart of short-sea) niet alleen in Nederland tot forse reducties te komen
in vrachtwagenkilometers en CO2-eq uitstoot maar juist ook buiten Nederland met een
multiplicator effect van 4 à 5 aan reducties.

Internationale handelsstromen

Vanuit een ander gezichtspunt kunnen we stellen, dat er verschillende redenen zijn voor deze
handelsstromen, te weten:
• Het product wordt geproduceerd waar dat fysiek kan (bijv. exoten, citrus) en wordt vervoerd
naar markten /regio’s die klimatologische niet of minder geschikt zijn voor de teelt van deze
producten.
• Het product wordt geproduceerd waar dat het goedkoopste kan (bijv. tomaten in Spanje) en
wordt vervolgens vervoerd naar alle relevante markten in Europa.
• In het geval van de Spaanse tomaten is dat een teelt met een beperkt seizoen. Nederlandse telers
spelen daarop in door buiten het Spaanse seizoen tomaten te telen waarmee consumenten een
jaarrond aanbod krijgen. Op jaarbasis is Nederland hiermee ruimschoots “zelfvoorzienend”.
Echter gedurende het jaar is Nederland een gedeelte van de tijd een netto importeur en in ander
gedeelte netto exporteur.
• Dit jaarrond aanbieden van een compleet assortiment houdt voor veel versproducten in dat er
mondiaal per seizoen een ander productiegebied actief wordt. Het meest extreme voorbeeld: het
Nederlandse en Nieuw Zeelandse appelseizoen zijn complementair en bieden de optie om
jaarrond vers fruit aan te bieden. Waarbij moet worden toegevoegd, dat het transport van Nieuw
Zeeland naar Nederland minder energie kost als het langdurig bewaren van in Nederland
geteelde appels binnen Nederland.

24 © Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

• Voor laagwaardige commodities (bijv. soja, plantaardige oliën, graan) geldt dat Nederland te
weinig (in oppervlakte) en te dure grond (als productiemiddel) heeft om onze behoefte aan deze
commodities in voldoende mate en met name economisch af te dekken. In plaats daarvan
voeren we deze commodities in en met toegevoegde waarde activiteiten worden ze omgezet in
hoogwaardige voedselproducten in een breed assortiment dicht bij de markt. Logistiek gezien
wordt zo goedkoop (en ook energetisch voordelig) zeetransport over lange afstanden
gecombineerd met relatief weinig wegkilometers van verwerker naar de consument.
• Voor regio specifieke producten (Parma ham) is het sowieso onvermijdelijk dat de afstand
tussen Parma en de consument moet worden overbrugd.
• Etc.

Derving

Daar speelt nog doorheen, dat in deze voedselketens heel veel product verloren gaat en dan met
name bij de consument. De Nederlandse consument bijvoorbeeld gooit gemiddeld 8 procent van
het door hem of haar gekochte voedsel (MilieuCentraal) weg. In de hele keten is dat 30 procent of
meer. Mochten we dat met de helft weten te reduceren dan reduceren we daarmee ook het aantal
voedsel gebonden kilometers aanzienlijk. Oftewel we halen veel van de vrachtwagens van de weg.
Wat een substantiële bijdrage zou zijn om het Nederlandse fileprobleem op te lossen. Gegeven dat
agrologistiek slechts een zeer beperkt aandeel uitmaakt van de totale CO2 Footprint (zie ook
hieronder) is de impact van derving reducties op de diezelfde CO2 Footprint van het
voedselmandje en daarvan afgeleid de mondiale voedselvoorziening/voedselzekerheid velen malen
groter.

Transport binnen totale CO2-eq uitstoot

CO2 uitstoot vindt niet enkele plaats gedurende het transport van het voedsel. Binnen productie,
bewaring, verwerking, bereiding, etc. zal er ook sprake zijn van de uitstoot van CO2-eq. Daarnaast
kan deze uitstoot direct aan het betreffende product ‘gekoppeld’ worden, zoals bijvoorbeeld bij de
bewaring van appels, maar dit kan ook indirect zijn. Zo is voor het voeden van bijvoorbeeld dieren
voor zuivelproducten en/of voor het vlees de productie, verwerking, transport van diervoeders
noodzakelijk en de afvoer van meststoffen, botten, etc. Hierdoor is het verbinden van CO2-eq
uitstoot aan voeding complexer dan enkel de optelsom van het direct gerelateerd aantal verreden
kilometers. Binnen deze context kan opgemerkt worden dat de totale bijdrage van transport aan de
totale CO2-eq uitstoot voor agroproducten over het algemeen zeer beperkt is. Uit onderzoek van
bijvoorbeeld de Europese varkensketen (1,49%) en de keten van in Nederland geproduceerde en
geconsumeerde tomaten (0,98%) blijkt de bijdrage van transport binnen de totale CO2 equivalenten
zeer gering te zijn (bron: QPorkchains en VENLOg)

© Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek

25

4

Referenties en bronvermeldingen

Referenties:
VENLOg, Venlo Europese Netwerk Logistiek, Jim Groot, Frans-Peter Scheer et al, FBR
WageningenUR, januari 2011.
Ontwikkeling van een rekenmethodiek voor broeikasgasemissies tijdens transport –
Toepassing binnen het project VENLOg. Kernebeek et al. LEI Den Haag, januari 2011.
Decision Support Tool for Sustainable Logistics in the Pork Chain. Groot et al. EU FW6: Qporkchains, Module 4.4. In press. FBR WageningenUR.
Berekening van broeikasgasemissies door de productie van tuinbouwproducten. Hans Blonk
et al. Mei 2009
De Agrologistieke Kracht van Nederland 2009, Platform Agrologistiek, ISBN 978-90810838-5-0
Global Local, Frans-Peter Scheer et al, FBR WageningenUR, mei 2009
Position Paper Platform Agrologistiek, 2011
Backus Gé, Voedselbalans 2011 – deel1. LEI Den Haag, 2011.
Eten kopen op maat. Milieucentraal. http://tiny.cc/p0xi6

Bronnen:
Data ten behoeve van voorzieningsbalansen in samenwerking met LEI. Onder andere CBS
landbouwtellingen, EUROSTAT handelsdata, diverse productschappen.
Data ten behoeve van locaties (productie, verwerking, retail) en inschatting onderlinge
afstanden. Onder andere CBS, productschappen.
Voorschriften_qll_diertransport_juli_2011.pdf
Expertise van sectordeskundigen binnen WageningenUR en contacten bedrijfsleven.

26 © Wageningen UR Food & Biobased Research, instituut binnen de rechtspersoon Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek