T.a.v. 12 colleges van Gedeputeerde Staten

Ministerie van BZK
Turfmarkt 147
www.rijksoverheid.nl
www.facebook.com/minbzk
www.twitter.com/minbzk
www.linkedin.com/company/
ministerie-van-bzk
Kenmerk
2022-0000668914
Uw kenmerk

Datum
Betreft

12 december 2022

Provinciaal startpakket fysieke leefomgeving

Geacht college van Gedeputeerde Staten,
Nederland staat voor grote uitdagingen die raken aan het gebruik en de verdeling
van onze schaarse ruimte. De transitie van de landbouw, de versterking van onze
natuur, het sturend maken van water en bodem, de energietransitie en de
woningbouwopgave zijn alle urgente opgaven, die stuk voor stuk verstrekkende
gevolgen hebben voor de wijze waarop we onze ruimte ordenen, gebruiken en
beheren.
We moeten deze uitdagingen het hoofd bieden. Daarom zijn we voortvarend van
start gegaan met de nationale programma’s en de ruimtelijke samenhang
hiertussen. In de Ruimtelijke Ordeningsbrief1 heb ik deze aanpak beschreven. Om
deze programma’s tot een succes te maken is het ook van belang dat we inzetten
op het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit en werken aan een breed
draagvlak. Het is essentieel dat we als Rijk daarin meer regie nemen. En dat
iedereen zijn eigen rol en verantwoordelijkheid pakt. De gezamenlijke inzet van
overheden, maatschappelijke organisaties en marktpartijen is van groot belang.
Want alleen door goed samen te werken, kunnen we voorkomen dat de effecten
van keuzes worden afgewenteld op afzonderlijke gemeenten, provincies en
landsdelen, of op toekomstige generaties.
Op 6 juli 2022 presenteerde ik het programma NOVEX2, waarin wordt beschreven
hoe we de urgente ruimtelijke opgaven aan willen pakken. Met dit programma
neemt het kabinet de regie. Dat doen we in nauwe samenwerking met provincies,
gemeenten en waterschappen. Zij zijn immers cruciaal voor de ruimtelijke
vertaling en implementatie van de nationale programma’s. Het is mij een
genoegen om uw College, als eerste vervolgstap in dit proces, het NOVEXStartpakket aan te bieden.
Dit startpakket markeert een belangrijk moment. Hiermee begint de ruimtelijke
vertaling van de doelen die voortvloeien uit de nationale programma’s, zoals deze
zijn beschreven in de genoemde Ruimtelijke Ordeningsbrief. We staan aan de
start van een nieuwe manier van werken in de ruimtelijke ordening. Gezamenlijk
zullen we de komende maanden met elkaar leren, bijsturen en tot oplossingen
komen.
1
2

Kamerstuk vergaderjaar 2021-2022, 34 682, nr. 92
Kamerstuk vergaderjaar 2021-2022, 34 682, nr. 100
Pagina 1 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

In het startpakket zijn niet alle doelen uit de nationale programma’s al concreet
ruimtelijk vertaald. Om die vertaling te maken hebben we elkaar én tijd nodig. In
het startpakket onderscheiden we daarom verschillende niveaus van
concretisering van de opgaven. Aan veel opgaven kunnen we direct concrete
doelen koppelen. Hier kunnen we samen op korte termijn mee aan de slag. Er zijn
ook opgaven waar nu nog geen concrete doelen aan te koppelen zijn, maar wel
richtinggevende uitspraken die regionaal uitgewerkt kunnen worden. Ten slotte
benoemen we opgaven met een hoge mate van onzekerheid voor de lange
termijn. We lichten toe via welke programma’s hieraan wordt gewerkt en we
zoeken naar een uitwerking die ruimte laat voor nadere invulling in de toekomst.

Kenmerk
2022-0000668914

We zullen ongetwijfeld nog veel vragen tegenkomen. Daarom is vanuit het Rijk
een accountorganisatie ingericht die nauwe samenwerking faciliteert. De komende
maanden organiseren we meerdere momenten waarop we samen zullen komen
om de laatste ontwikkelingen met elkaar te bespreken. Ook is de door VNG, IPO
en UvW opgestelde Handreiking gebiedsgericht werken onderdeel van het
startpakket. Deze handreiking illustreert bij uitstek de al opgebouwde goede
samenwerking tussen het Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen.
Het uiteindelijke resultaat van dit intensieve traject is dat ik op basis van uw
provinciaal ruimtelijk voorstel met uw provincie een ruimtelijk arrangement
afsluit. Het provinciaal ruimtelijk voorstel is uw antwoord op de vragen die gesteld
worden in het startpakket, en resultaat van het gezamenlijk proces van de
komende periode. In het ruimtelijk arrangement maken het Rijk en provincies
wederkerige, bestuurlijke afspraken over de ruimtelijke inpassing en uitvoering
van de nationale opgaven.
Tot slot wil ik uw College graag nog drie boodschappen meegeven. De eerste
boodschap is dat we niet op nul beginnen. We hebben een lange traditie van goed
ruimtelijke ordeningsbeleid in Nederland. We kunnen dus voortbouwen op deze
basis. Ten tweede is het traject dat we nu starten geen eenmalige exercitie. We
zijn niet in één keer voor altijd klaar. Er zullen zich nieuwe opgaven, dilemma’s en
inzichten aandienen. Samen zullen we een manier moeten vinden om hier
slagvaardig mee om te gaan. Mijn derde boodschap is dat we het uiteindelijke
doel steeds voor ogen moeten houden: de schaarse ruimte toekomstbestendig
maken en eerlijk verdelen, met aandacht voor kwaliteit. Ook als dat betekent dat
we lastige keuzes moeten maken.
Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening,

Hugo de Jonge

Pagina 2 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

INLEIDING EN LEESWIJZER

Kenmerk
2022-0000668914

In de Ruimtelijke Ordeningsbrief van 17 mei 2022 heeft het kabinet aangegeven
hoe het richting wil geven aan de vele en omvangrijke opgaven in het fysieke
domein. We nemen de ruimtelijke regie omdat er op nationaal niveau keuzes
gemaakt moeten worden. Alleen zo kunnen de doelen en opgaven uit de nationale
programma’s daadwerkelijk worden behaald. In het programma NOVEX staat
beschreven hoe het Rijk invulling wil geven aan de regierol. Dit programma is op
6 juli 2022 gepresenteerd. Met deze brief bereiken we de volgende stap: het
startpakket. Dit pakket biedt uw provincie bouwstenen om aan oplossingen voor
de urgente ruimtelijke opgaven uit de nationale programma’s te werken.
De afgelopen periode hebben we de inhoud van de nationale programma’s
uitgewerkt. In het startpakket zijn niet alle doelen uit de nationale programma’s
al concreet ruimtelijk vertaald. Om die reden is er dus al op korte termijn een
wisselwerking nodig tussen uitwerking door de provincies en de uitwerking in de
nationale programma’s.
Het startpakket bestaat uit drie delen:
Deel I: de vragen aan de provincies die voortvloeien uit de nationale
programma’s;
 Deel II: het proces om deze opgaven ruimtelijk te vertalen in elke provincie;
 Deel III: beoogde resultaat.



In deel I staan de ruimtelijke opgaven uit de nationale programma’s uit de
Ruimtelijke Ordeningsbrief op hoofdlijnen beschreven. Dit deel bevat de
inhoudelijke informatie voor de uitwerking in een ruimtelijk voorstel waarin u
aangeeft wat er in uw provincie mogelijk is. Voor preciezere informatie over de
opgaven en doelen per programma verwijzen we naar de brieven van de
programma’s zelf, en de bijgevoegde formats per programma. We beginnen deel I
met een beschrijving van de uitgangspunten voor het afwegen en creëren van
ruimtelijke kwaliteit, zodat Nederland ook een mooi Nederland blijft.
De opgaven, en de vragen die we daarover aan de provincies stellen, presenteren
we aan de hand van de drie perspectieven uit de Ruimtelijke Ordeningsbrief: (1)
Perspectief voor landbouw en natuur, (2) Ordenende netwerken voor energie en
(circulaire) economie’ en (3) Leefbare steden en regio’s. De doelen voor culturele
identiteit en erfgoed, milieu, defensie en een gezonde en groene leefomgeving
beschrijven we als overkoepelende thema’s. De opgave voor het sturend maken
van water en bodem komt nadrukkelijk aan de orde in alle drie de perspectieven.
Aan veel opgaven kunnen we direct concrete doelen koppelen. Hier kunnen we
samen op korte termijn mee aan de slag. Er zijn ook opgaven waar nu nog geen
concrete doelen aan te koppelen zijn, maar waarvoor in de programma’s wel al
richtinggevende uitspraken worden gedaan, die regionaal uitgewerkt kunnen
worden. Daaraan verbonden benoemen we ook opgaven met een hoge mate van
onzekerheid voor de lange termijn, en de manier waarop die impact hebben op
keuzes die we nu moeten maken. We lichten toe via welke programma’s hieraan
wordt gewerkt en we zoeken naar een uitwerking die ruimte laat voor nadere
invulling in de toekomst.
Na de opgaven beschrijven we per perspectief de grootste kansen en knelpunten
binnen en tussen de opgaven. Uiteraard verschillen de opgaven, kansen en
knelpunten per provincie. Gelukkig beginnen we niet bij nul. Er gebeurt namelijk

Pagina 3 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

al veel in de provincies. In de bijlage treft u daarom een korte toelichting aan per
provincie, waarin we de aldaar lopende trajecten en de specifieke opgaven en
aandachtspunten beschrijven.

Kenmerk
2022-0000668914

In deel II wordt beschreven hoe we de komende periode het proces inrichten.
Centraal staat het gezamenlijk toewerken naar drie ijkmomenten. Met elk
ijkmoment wordt de uitwerking van de vragen concreter en werken we toe naar
het ruimtelijk voorstel per provincie.
In dit deel gaan we ook in op de manier waarop hoe de provinciale uitwerking zich
verhoudt tot de NOVEX-gebieden. In de zestien NOVEX-gebieden staan overheden
zij aan zij om de komende jaren al te starten met het invullen van grote
ruimtelijke opgaven. In de bijlage laten we zien welke bijdrage ieder NOVEXgebied specifiek aan de nationale programma’s levert.
Deel III gaat over het beoogde resultaat: het ruimtelijk voorstel en het ruimtelijk
arrangement per provincie. Het ruimtelijk voorstel van de provincie geeft inzicht
in wat er in ruimtelijke zin concreet mogelijk is. Het vormt het antwoord op de
opgaven die zijn beschreven in dit startpakket. In het voorstel geeft de provincie
aan wat zij zelf kan doen en waar het Rijk nodig is. Het provinciale voorstel is de
opstap naar het ruimtelijk arrangement per provincie. Hierin maken het Rijk en de
provincies wederkerige en bestuurlijke afspraken over de ruimtelijke inpassing en
uitvoering van nationale opgaven.
Ook de Handreiking Gebiedsgericht Werken is onderdeel van dit startpakket. Deze
handreiking is opgesteld door VNG, IPO en UvW in nauw overleg met het Rijk. De
koepels hebben de handen ineengeslagen om deze handreiking te schrijven voor
gebiedsgericht werken. De handreiking biedt houvast om keuzes te maken in de
wijze van regievoering, het inrichten van processen en het afwegen van belangen.
De handreiking is nuttig als aanvulling op de informatie uit het startpakket van
het Rijk rondom de ruimtelijke arrangementen.
In de bijlagen treft u aan:
1. Beschrijving van ieder nationaal programma;
2. Planning van deze programma’s;
3. Beschrijving van de NOVEX-gebieden;
4. Beschrijving van specifieke opgaven, lopende trajecten en aandachtspunten
per provincie;
5. De basisset ruimtelijke data.

Pagina 4 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

DEEL I: VRAGEN VANUIT NATIONALE OPGAVEN

Kenmerk
2022-0000668914

De nationale opgaven en de vragen die we daarover aan de provincies stellen zijn
op hoofdlijnen en in samenhang beschreven onder de drie perspectieven uit de
Ruimtelijke Ordeningsbrief3:

(1) Perspectief voor landbouw en natuur;

(2) Ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie;

(3) Leefbare steden en regio’s.
In het Coalitieakkoord is afgesproken dat water en bodem sturend worden bij
planvorming. In de Kamerbrief Water en Bodem Sturend4 is daar door middel van
structurerende keuzes invulling aan gegeven. Deze keuzes vormen een belangrijk
uitgangspunt voor alle drie de perspectieven. Overkoepelende opgaven met
relaties in alle drie de perspectieven zijn culturele identiteit en erfgoed, milieu,
defensie en gezonde en een groene leefomgeving. Deze beschrijven we apart na
de drie perspectieven.
Randvoorwaarde voor de aanpak van alle nationale opgaven is dat we dit met
behoud van onze ruimtelijke kwaliteit doen en dat we deze het liefst verbeteren.
Daarom beginnen we met een beschrijving van de uitgangspunten voor het
afwegen en creëren van ruimtelijke kwaliteit, zodat Nederland ook een mooi
Nederland blijft.
Mooi Nederland en ruimtelijke kwaliteit
De grote maatschappelijke opgaven vragen veel ruimte en zullen de inrichting van
ons land ingrijpend veranderen. We hebben met elkaar een moeilijke ruimtelijke
‘puzzel’ te leggen in een zich voortdurend ontwikkelend landschap. Het is daarbij
van belang om gezamenlijk een mooi en toekomstbestendig Nederland te borgen.
De aanpak van deze opgaven heeft hoe dan ook consequenties voor de manier
waarop we onze landschappen, steden en dorpen beleven, inrichten en gebruiken.
We moeten kiezen, slim clusteren, stapelen en creatief met onze ruimte omgaan.
Inpassen alleen is niet genoeg. We willen ook dat Nederland een prachtig land
blijft om in te leven. De inwoners van Nederland hechten veel waarde aan de
landschappen, levendige steden, architectuur, cultureel erfgoed en een gezonde,
schone en veilige woon- en leefomgeving. Aantrekkelijke steden en landschappen
zijn ook belangrijk voor onze identiteit, het vestigingsklimaat en draagvlak voor
veranderingen.
Een goede ruimtelijke ordening kan alleen als we aandacht hebben voor
ruimtelijke kwaliteit. Het gaat om een balans tussen belevingswaarde,
gebruikswaarde en toekomstwaarde. De omgeving moet divers en mooi zijn, een
herkenbare identiteit hebben en als aangenaam te ervaren zijn
(belevingswaarde). Het is ook belangrijk dat er functionele samenhang is
(gebruikswaarde) en dat de ruimte duurzaam, aanpasbaar en beheersbaar is
ingericht zodat deze doorgegeven kan worden aan toekomstige generaties
(toekomstwaarde). De drie NOVI-principes bieden praktische aanknopingspunten
om slim met de ruimte om te gaan en de kwaliteit van de leefomgeving te
behouden en te ontwikkelen: meervoudig ruimtegebruik, kenmerken en identiteit
van het gebied staan centraal en het voorkomen van afwenteling. Speciale
aandacht vragen we ook voor het afwentelen van kosten van privaat naar publiek.

3
4

Kamerstuk vergaderjaar 2021-2022, 34 682, nr. 92
Kamerstuk 27 625, Nr. 592
Pagina 5 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Het gaat dan vaak over de afweging tussen mogelijkheden om snel en goedkoop
te ontwikkelen enerzijds en hoge publieke kosten voor water- en bodembeheer en
infrastructuur anderzijds.

Kenmerk
2022-0000668914

Ontwerpend onderzoek speelt daarbij een cruciale rol. Het doel daarvan is alle
belangen aan de voorkant te verenigen, de ruimtelijke gevolgen van de opgaven
in kaart te brengen en om toekomstperspectieven te kunnen schetsen. De
aandacht voor ruimtelijke kwaliteit en de inzet van ontwerp verdient niet alleen
aandacht bij de verkenning van opgaven en strategieën, maar ook bij de concrete
planvorming en uitvoering. Zo kunnen we het belang van ruimtelijke kwaliteit ook
borgen en bevorderen.
Het programma Mooi Nederland stelt ruimtelijke kwaliteit centraal bij de aanpak
van maatschappelijke opgaven – op de korte en de lange termijn (2030, 2050 en
2100). In Mooi Nederland zullen we nationale toekomstperspectieven en
gebiedsperspectieven voor specifieke thema’s ontwikkelen en in gebieden willen
testen. Zo werken we aan methoden om ruimtelijke kwaliteit te borgen,
ruimteclaims in samenhang te benaderen en slimme oplossingen te vinden. Hier
gaan we vanuit Mooi Nederland ook instrumenten en samenwerking op
aanbieden: bijvoorbeeld met gebieden als testcase voor kwaliteit, de inzet van
ontwerpend onderzoek en het bieden van concrete handvatten voor
samenhangende oplossingen.
We zullen bij de uitwerking van de opgaven ook expliciet rekening moeten houden
met de unieke eigenschappen van het landschap: de specifieke
gebiedskenmerken en de lokale en regionale betekenis. Hier kan uitvoering aan
worden gegeven door gebiedsbiografieën te ontwikkelen, ontwerpers in te zetten
en in een vroeg stadium gebruikers in het ontwerpproces te betrekken.
Beschermen en ontwikkelen kunnen elkaar versterken, maar gaan niet altijd en
overal zonder meer samen.
Vragen aan de provincies:

We vragen de provincies om Ruimtelijke Kwaliteit mee te nemen in de
uitwerking van de vragen uit dit startpakket en om in de argumentatie bij het
inpassen van de verschillende ruimtelijke opgaven aan te geven op welke
manier een gedragen balans is gevonden tussen belevingswaarde,
gebruikswaarde en toekomstwaarde;

We vragen tevens om ontwerp structureel in te zetten om slimme
functiecombinaties en strategieën te ontwikkelen, belangen vroegtijdig bijeen
te brengen en een breed draagvlak te ontwikkelen;

We nodigen de provincies uit aan te geven op welke manier zij voor de inzet
van ontwerp concrete hulp en ondersteuning nodig hebben vanuit het Rijk
(programma Mooi Nederland).
Water en bodem sturend bij ruimtelijke planvorming
In de herwaardering van het nationaal ruimtelijk beleid zijn water en bodem
sturend bij ruimtelijke plannen: het afstemmen van ruimtelijke keuzes over
natuur en landbouw, energietransitie, infrastructuur, economie en woningbouw op
de staat en de kwaliteit van de ondergrond en de natuurlijke dynamiek van het
water. In de Kamerbrief Water en Bodem Sturend5 wordt de uitwerking hiervan
beschreven.
5

Kamerstuk 27 625, Nr. 592
Pagina 6 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

De grenzen van de maakbaarheid en draagkracht van het water- en
bodemsysteem voor te beschermen maatschappelijke waarden komen in zicht of
zijn in sommige gebieden al overschreden. De klimaatverandering maakt de
effecten daarvan nog tastbaarder, zoals de gevolgen van een natte of droge
zomer recent hebben laten zien.

Kenmerk
2022-0000668914

Nederland staat voor grote opgaven. Sommige zijn hard (wettelijk) vastgelegd
zoals het bereiken van een goede waterkwaliteit (de Kaderrichtlijn Water).
Belangrijke opgaven voor water en bodem zijn het beheersbaar maken en houden
van schade door overstroming, wateroverlast en droogte (onder andere in
landbouw- en natuurgebieden), een klimaatbestendige inrichting van zowel het
landelijk als het bebouwd gebied, het tegengaan van bodemdaling, het
verduurzamen van de bodemkwaliteit, het (blijvend) voldoend aan
(grond)waterkwaliteitseisen en de beschikbaarheid en kwaliteit van grond- en
oppervlaktewater voor drinkwater. Ook moeten we nu al rekening houden met de
zeespiegelstijging en is er meer ruimte voor het hoofdwatersysteem nodig.
Vraag aan de provincies:
We vragen de provincies water en bodem sturend te laten zijn in de afwegingen
bij ruimtelijke planvorming en in de argumentatie aan te geven hoe ruimtelijke
plannen zijn afgestemd op de staat en de kwaliteit van de ondergrond en de
natuurlijke dynamiek van het water. In de Kamerbrief Water en Bodem Sturend
zijn structurerende keuzes opgenomen, en al duidelijk gemaakt welke keuzes
voor welk type gebieden het meest relevant zijn. Geef in alle drie de
perspectieven aan hoe de relevante structurerende keuzes worden betrokken bij
de uitwerking van de perspectieven.
Perspectief 1 – Perspectief voor landbouw en natuur
Centraal in dit perspectief staan de kwaliteit en vitaliteit van het landelijk gebied.
Hoe kunnen we in ons land de opgaven ten aanzien van natuur, klimaat,
waterkwaliteit en waterbeheersing verenigen met toekomstbestendige en
duurzame landbouw? En hoe pakt dat uit in de zeer verschillende landschapstypen
die Nederland kenmerken?

Pagina 7 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

De nationale opgaven voor Perspectief 1
De ambitie van het kabinet is een sterke en veerkrachtige natuur, met een
robuust watersysteem en een toekomstbestendig klimaat. Ons landelijk gebied is
en moet aantrekkelijk zijn en blijven om in te wonen, te werken, voedsel te
produceren en om te recreëren. Ons platteland is drager van veel natuurkwaliteit,
leverancier van (drink)water, producent van ons eten en bieder van groene
gezondheid. Daarnaast weerspiegelt het landschap ook onze cultuur. Een
toekomstbestendig platteland is sociaaleconomisch vitaal, met blijvend ruimte
voor een duurzame, sterke landbouw. Om dat te bereiken is een forse transitie
noodzakelijk waaraan we samen vorm moeten geven. We staan voor een grote en
urgente opgave in het landelijk gebied. De natuurlijke grenzen van onze natuur,
water en bodem zijn te lang overschreden en de gevolgen van klimaatverandering
worden steeds sterker voelbaar. Om duurzaam gebruik te kunnen blijven maken
van ons landelijk gebied zullen we ons weer moeten laten leiden door het wateren bodemsysteem en moet ons landgebruik passen binnen de grenzen van het
natuurlijke systeem. Die omslag zullen we samen moeten maken met de mensen
die wonen en werken in de gebieden. We kunnen de grote opgaven voor klimaat,
waterkwaliteit, stikstofreductie en natuur hierbij niet los van elkaar aanpakken,
maar moeten dat juist gezamenlijk en integraal doen. Deze belangen en doelen
zijn samengebracht in de Kamerbrief over het Nationaal Programma Landelijk
Gebied (NPLG)6. Daarbij hoort een weg die uiteindelijk leidt tot een
toekomstbestendige, vitale landbouw. Deze opgave is ook geschetst in de
Kamerbrief Toekomst Landbouw7.

Kenmerk
2022-0000668914

Voor natuur gaat het om de wettelijke verplichtingen van de Europese Vogel- en
Habitatrichtlijn (VHR). De hoofddoelstelling van de VHR is het op termijn
realiseren van een gunstige staat van instandhouding voor alle beschermde
habitattypen en soorten. In de Europese biodiversiteitsstrategie is een streefdoel
opgenomen dat ambieert dat in 2030 30% van de VHR-opgave is gerealiseerd.
Deze 30% staat niet gelijk aan 30% extra natuur areaal, maar aan de
overbrugging van 30% van het gat naar het realiseren van een gunstige staat van
instandhouding voor alle beschermde habitattypen en soorten. Dit streefdoel staat
nog niet vast en kan nog wijzigen, maar wordt mogelijk binnen enkele jaren
wettelijk vastgelegd in de Verordening natuurherstel. In de gebieden is, bovenop
de uitvoering van bestaande afspraken uit het Natuurpact, hiervoor meer
natuurinclusieve landbouw en meer inzet op natuurherstel nodig. In de komende
periode werkt het Rijk samen met de provincies nader uit wat deze opgave van
30% precies behelst en hoe deze ingevuld kan worden.
Op dit moment vormt de overbelasting door stikstofdepositie in Natura 2000gebieden een grote belemmering om te voldoen aan de verplichtingen van de
VHR, met alle gevolgen van dien. Daarvoor is er per provincie een
(richtinggevende) ruimtelijke vertaling van benodigde stikstofreductie. Deze inzet
is onderdeel van de totaal benodigde stikstofreductie die nodig is om de landelijke
doelen te behalen: dat 74% van het areaal van de voor stikstof gevoelige habitats
in Natura 2000-gebieden in 2030 onder de KDW moet zijn gebracht. Ten aanzien
van het stikstofdoel voor 2030 zullen er twee ijkmomenten in 2025 en 2028
worden uitgewerkt.

6
7

Kamerstuk 34 682, Nr. 105
Kamerstuk 30 252, Nr. 77
Pagina 8 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Bovendien moeten de hydrologische condities van Natura 2000-gebieden 2027 op
orde worden gebracht. Aanvullend is er de intentie om 10% groenblauwe
dooradering in 2050 te realiseren waarvan de helft van de opgave in 2030
gerealiseerd is. Maar ook op termijn zijn er aanvullende natuurherstelmaatregelen
nodig. Bijvoorbeeld bij klimaatadaptatie met en van natuur, het toepassen van de
Actielijnen klimaat en natuur en preventie en beheersing van de introductie en
verspreiding van invasieve uitheemse soorten, voor een gunstige staat van
instandhouding. Deze worden in het Programma Natuur nog nader uitgewerkt.

Kenmerk
2022-0000668914

De beschermde natuurgebieden van de VHR, onze Natura 2000-gebieden, is niet
de enige natuur in Nederland die ertoe doet en die instandhouding behoeft. Een
aanzienlijk deel van de Europese soorten en habitattypen komt voor buiten de
Natura 2000-gebieden en andere beschermde natuurgebieden, zoals het
bestaande Natuurnetwerk Nederland (NNN). Alle stukjes, van Natura 2000gebieden tot NNN-gebieden en daarbuiten, tot aan de stad, dragen samen bij aan
het verbeteren van de biodiversiteit in Nederland. Om verslechtering van de
natuur tegen te gaan, en de natuur te herstellen is het daarom noodzakelijk om
naast natuurbehoud in natuurgebieden óók in te zetten op natuurinclusieve
ontwikkelingen daarbuiten, zodat ook daar meer ruimte komt voor biodiversiteit.
Door ook buiten de Natura 2000-gebieden aan natuurverbetering te werken,
neemt bovendien de milieudruk op natuurgebieden af.
De opgave voor de landbouw is een langjarig perspectief te bieden voor de
agrarische sector en het landelijk gebied. Een landbouw die blijft opereren op
regionaal, nationaal, Europees, en mondiaal niveau. Nederland is en blijft een
belangrijk exportland, maar als gevolg van de opgaven en vanuit
marktontwikkeling zal de landbouw in omvang geleidelijk afnemen. De agrarische
sector mag niet het sluitstuk zijn in de discussie over ruimte. Daarom moet het
beschermen van bruikbare landbouwgrond in de gebiedsprocessen nadrukkelijk
aandacht krijgen. De transitie naar kringlooplandbouw is voor het kabinet het
vertrekpunt voor de landbouw om de doelen te realiseren. De term
kringlooplandbouw heeft een bredere betekenis dan alleen het sluiten van de
plantaardige en dierlijke kringlopen op verschillende schalen. Het gaat om het
tegelijkertijd realiseren van een beter verdienvermogen voor boeren en tuinders,
én minder schadelijke emissies naar bodem, lucht en water, én om vergroting van
de biodiversiteit. In kringlooplandbouw kunnen dieren een dragende rol hebben
en zij worden respectvol behandeld. Zo ontstaat een landbouwsysteem dat niet
meer tegen de grenzen aanloopt, maar uitgaat van een vruchtbare bodem en
gezonde gewassen en dieren. Voor boeren moet het mogelijk zijn op deze wijze
rendabel te produceren. Voor kringlooplandbouw bestaat geen blauwdruk: geen
ondernemer is hetzelfde en ook de omstandigheden waarin boeren ondernemen,
verschillen van bedrijf tot bedrijf. Daarbij ziet het kabinet het belang van een
gebiedsgerichte aanpak, waarbij de toekomst op individueel bedrijfsniveau past
bij het gezamenlijk perspectief voor het gebied.
Belangrijke opgaven voor het water- en bodemsysteem met impact op het
landelijk gebied zijn het beheersbaar maken en houden van schade door
overstroming, wateroverlast en droogte (onder andere in landbouw- en
natuurgebieden), een klimaatbestendige inrichting, het tegengaan van
bodemdaling, het verduurzamen van de bodemkwaliteit, het (blijvend) voldoen
aan (grond)waterkwaliteitseisen uit de Kaderrichtlijn Water (KRW) en de
beschikbaarheid en kwaliteit van grond- en oppervlaktewater voor drinkwater.
Ook moeten we nu al rekening houden met de zeespiegelstijging die een steeds

Pagina 9 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

grotere rol gaat spelen en is er meer ruimte voor het hoofdwatersysteem nodig.
Concreet doel op watergebied is het in 2027 voldoen aan de wettelijke normen
van concentraties nutriënten (P (fosfor) en N (stikstof)) in grond- en
oppervlaktewaterlichamen uit de KRW. Daarnaast moeten in 2027 ook de
concentraties gewasbeschermingsmiddelen in grond- en
oppervlaktewaterlichamen voldoen aan wettelijke normen, en moeten in dat jaar
grondwaterlichamen voldoen aan de norm voor een goede kwantitatieve toestand.

Kenmerk
2022-0000668914

Ook vanuit klimaat is er een opgave in het landelijk gebied: vanuit de
internationale klimaatafspraken, de Europese klimaatwetgeving, de nationale
Klimaatwet en het Klimaatakkoord landbouw en landgebruik dat gaat over het
terugdringen van broeikasgassen door landbouw en landgebruik. Met het
Coalitieakkoord is het nationale reductiedoel aangescherpt. Hieruit zijn voor de
sectoren indicatieve emissiedoelen voor 2030 afgeleid. Om de nationale
klimaatdoelstelling van ten minste 55% emissiereductie in 2030 te realiseren
heeft de landbouw een indicatief restemissiedoel van 18,9 Mton CO2-equivalent in
2030 en het landgebruik een indicatief restemissiedoel van 1,8 – 2,7 Mton CO2equivalent in 2030. Op basis van de ramingen in de Klimaat- en
Energieverkenning 2022 worden definitieve restemissiedoelen voor 2030 in álle
sectoren, en dus ook voor de landbouw en het landgebruik, vastgesteld. In 2030
moeten de emissiereductieopgaven voor de uitstoot van broeikasgassen in
veenweidegebieden voor 6 provincies behaald zijn, als onderdeel van de nationale
opgave voor emissiereductie van uitstoot van broeikasgassen door landgebruik
optellend tot 1 Mton CO2-equivalent. Hierbij is voor de veehouderij en akkerbouw
(mestaanwending in de akkerbouw) een emissiereductie van 5 Mton CO2equivalent in 2030 gekoppeld aan de gecombineerde aanpak in het landelijk
gebied. Deze is nog te verdelen per provincie, op basis van een nader te bepalen
verdeelsleutel. Ook zijn er doelen voor landelijke koolstofvastlegging in bomen,
bos en natuur van 0,4 – 0,8 Mton CO2-equivalent en in landbouwbodems van 0,5
Mton CO2-equivalent in 2030. Vastlegging in bomen, bos en natuur wordt
gerealiseerd via de bossenstrategie. Om te voldoen aan de Global Methane Pledge
dient met het NPLG in 2030 in de veehouderij en akkerbouw een
methaanemissiereductie van minimaal 3,1282 Mton CO2-equivalent te zijn
gerealiseerd in 2030. De doelen voor 2030 zijn een tussenstap op weg naar het
uiteindelijke doel: Nederland klimaatneutraal in 2050.
Het gezamenlijk startpunt voor Perspectief 1
Aan de opgaven voor natuur wordt al in verschillende programma’s gewerkt, hier
wordt in het NPLG op voortgebouwd. Via het Programma Natuur wordt in het
Programma Stikstofreductie en Natuurverbetering gewerkt aan natuurherstel.
Provincies wijzen de komende jaren in het kader van het Aanvalsplan Grutto
kansgebieden aan voor de grutto. Het is raadzaam deze gebieden te betrekken bij
de keuzes die in het gebiedsprogramma worden gemaakt. Vanuit de organisaties
van de Nationale Parken wordt gewerkt aan verbinding van mens en natuur. De
provincies kunnen de netwerkorganisaties van de Nationale parken vanuit hun
kennis en worteling in de regio vragen om mee te werken aan de
gebiedsprogramma’s. In de Agenda Natuurinclusief wordt gewerkt aan een brede
toepassing van natuurinclusiviteit in alle sectoren en domeinen om
natuurinclusiviteit te verankeren in het maatschappelijke en economische denken
en doen.

Pagina 10 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

In het NPLG zijn de landelijke doelen voor natuur, water en klimaat verwoord die
onder meer voortkomen uit het Coalitieakkoord en (inter)nationale afspraken. De
richting staat daarmee vast. De komende maanden wordt toegewerkt naar de
indicatieve provinciale en regionale vertaling van de landelijke doelen. Wanneer in
januari de indicatieve provinciale en regionale doelen bekend worden gemaakt,
kunnen de provincies die uitwerking vervolgens in hun gebiedsprocessen
meenemen. Ook het Rijk is hierin gesprekspartner, dit om ook gezamenlijk tot
een eenduidige gebiedsindeling te komen vanuit het bodem- en watersysteem,
met de aanwezige kwaliteiten van gebieden en de daarbinnen samenhangende
opgaven. Dit leidt tot de eerste gebiedsprogramma’s die de provincies op 1 juli
2023 indienen. Na juli 2023 zullen de regionale doelen voor natuur, stikstof,
klimaat en water definitief worden vastgesteld in het Nationaal Programma
Landelijk Gebied (NPLG).

Kenmerk
2022-0000668914

Met het Programma Veenweiden, en de regionale veenweidestrategieën wordt
invulling gegeven aan oplossingsrichtingen om boeren in veenweidegebied een
duurzame toekomst te geven en tegelijkertijd oplossingen te bieden voor de
water- en klimaatopgaven. In het Landbouwakkoord komen partijen tot afspraken
voor een succesvolle transitie en eenieders inzet daarvoor. De afspraken in het
Landbouwakkoord moeten gaan over hoe en wanneer doelen worden gehaald. In
het eerste kwartaal van 2023 moet het Landbouwakkoord gesloten zijn. Voor het
beschermen van bruikbare landbouwgrond stellen we uitgangspunten op. Deze
uitgangspunten zullen in samenhang en parallel met de gebiedsprogramma’s en
de provinciale uitwerking in het Programma NOVEX worden opgesteld, door de
ministeries van BZK, IenW en LNV gezamenlijk.
In het Programma Water en Bodem Sturend worden de structurerende keuzes uit
de Kamerbrief Water en Bodem Sturend nader uitgewerkt. Daarmee wordt
gedetailleerder aangegeven met welke instrumenten de structurerende keuzes
kunnen worden uitgevoerd: van bestuurlijke afspraken, financiële ondersteuning,
aanvullende regelgeving tot eventuele aanwijzingen. In die brief wordt ook
aangekondigd dat er een visie op (nationaal) bodembeleid zal worden opgesteld
gericht op onder meer bodemherstel en duurzaam bodembeheer en behoud van
waardevolle bodems. De visie zal worden vertaald in het Nationale Programma
Bodem en Ondergrond.
In de vastgestelde stroomgebiedbeheerplannen voor de Kaderrichting Water
2022-2027 en het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn wordt aangegeven welke
maatregelen nodig zijn voor de verbetering van de waterkwaliteit. In de
programma’s als Integraal Rivier Management (IRM), Programmatische Aanpak
Grote Wateren (PAGW) en het Deltaprogramma wordt al gewerkt aan belangrijke
delen van de opgave voor waterveiligheid, klimaatadaptieve inrichting en VHRdoelbereik.
In de uitvoering van het Klimaatakkoord voor landbouw en landgebruik geven we
uitwerking aan de klimaatdoelen voor de functies in het landelijk gebied. Hiermee
lopen grotendeels de nationale klimaatdoelen, met uitzondering van
glastuinbouw, mee in het NPLG waarbij de nationale klimaatopgave wordt
meegenomen in de gebiedsprogramma’s.
Het is belangrijk om heel precies oog te hebben voor de grote verschillen tussen
gebieden in Nederland. Per gebied (denk aan zandgronden, veenweidegebieden of
kleigebied) kunnen andere maatregelen nodig zijn om bijvoorbeeld te hoge

Pagina 11 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

uitstoot, uitspoeling en watergebruik terug te dringen. De gebiedsgerichte
omstandigheden hebben dus impact op wat er wel en niet kan in een gebied. Dit
geldt onder andere voor het ruimtegebruik door de landbouw, waarbij de
ontwikkelrichtingen voor ondernemers en sectoren zullen verschillen tussen
regio’s. In de gebiedsprogramma’s zal dit verder worden uitgewerkt. Nederland
kan vanuit het bodem- en watersysteem grofweg worden ingedeeld in een aantal
onderscheidende gebieden, elk met hun eigen kenmerken en kwaliteiten, maar
ook met verschillende opgaven:

De zeekleigebieden in het zuidwesten, westen en noorden van Nederland zijn
nu goede en vruchtbare landbouwgronden. Desondanks liggen hier flinke
opgaven tot behoud van een toekomstbestendige en duurzame landbouw.
Door periodiek verminderde aanvoer van zoet water en een stijgende
zeespiegel wordt verzilting in deze gebieden een toenemend probleem. In de
zeekleigebieden liggen ook de droogmakerijen, de diepgelegen polders die
sinds de zestiende eeuw zijn teruggewonnen zijn op het water. Ze liggen
hoofdzakelijk in Noord-Holland, Zuid-Holland en Flevoland. Ze zijn zeer
geschikt als landbouwgrond, maar kennen ook opgaven vanuit water en
bodem. Vanwege de diepe ligging, vaak meerdere meters onder zeeniveau, is
een klimaatadaptieve inrichting van deze gebieden noodzakelijk, met
voldoende ruimte voor wateropvang ten behoeve van piek- en
seizoensberging. Ook hebben deze gebieden veelal te maken met zoute kwel;

De veenweidegebieden: in de middeleeuwen werden deze laagveengebieden
in Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht, Noordwest-Overijssel, Fryslân en
Midden-Groningen als landbouwgrond ontgonnen. Ze kennen grote
uitdagingen ten aanzien van water en bodem. De belangrijkste opgave zijn
het verminderen van de CO2-emissie en tegengaan van bodemdaling. Bij
veenoxidatie komt CO2 vrij. Bodemdaling kan schade aan funderingen van
gebouwen veroorzaken en extra onderhoud aan infrastructuur vereisen;

De hoge zandgronden: van oudsher zijn dit gebieden in hoog Nederland waar
de landbouw vanwege de schrale bodems slechts kon bestaan in een precair
evenwicht met de geringe draagkracht van het landschap. Sinds de komst van
kunstmest in de late negentiende eeuw heeft de landbouw zich op de
zandgronden stormachtig ontwikkeld. De traditionele combinatie van
akkerbouw en veeteelt heeft veelal plaatsgemaakt voor intensieve veeteelt en
akkerbouw, groententeelt, boomkwekerijen en voedergewassen. Op de
zandgronden hebben natuurwaarden zwaar te lijden onder de hoge
stikstofuitstoot door de landbouw, maar ook onder verdroging en de slechte
waterkwaliteit. De waterkwaliteit van de beken voldoet nu nog niet aan de
eisen van de Kaderrichtlijn Water;

De grote rivieren: het rivierenlandschap is de afgelopen eeuwen grondig
gewijzigd. De rivieren zijn genormaliseerd en verdiept om de waterafvoer te
versnellen en te controleren en om ze geschikt te maken voor de scheepvaart.
Dijken zijn op deltahoogte gebracht, stroomruggen en komgronden
herverkaveld en in de uiterwaarden is op veel plekken verstedelijkt. Sinds het
programma Ruimte voor de Rivier werken we aan een meer veerkrachtig
hoofdwatersysteem. Die noodzaak daartoe is de laatste jaren alleen maar
groter geworden. De klimaatverandering heeft grote gevolgen voor de
rivieren. Ze spelen een onmisbare rol als verkeersroute, zoetwaterbron en als
wapen tegen het zeewater dat via de riviermondingen oprukt. Daarnaast zijn
ze ook onmisbaar voor een duurzaam en veerkrachtig systeem voor
waterkwaliteit en natuur;

Het IJsselmeergebied is niet alleen onze nationale regenton, maar vervult ook
een grote rol in de waterhuishouding van ons land en als ecologisch

Kenmerk
2022-0000668914

Pagina 12 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties



watersysteem. Veel wateropgaven komen hier samen en staan onder druk,
zoals waterkwaliteit, Natura 2000-doelen, zoetwatervoorziening en
waterafvoer. Tegelijkertijd is de landschappelijke en cultuurhistorische
kwaliteit van het IJsselmeergebied van grote waarde en zijn gebruiksfuncties
zoals scheepvaart, recreatie, toerisme en visserij economisch van belang;
Intensieve en niet-grondgebonden tuinbouw: kassengebieden in ons land
kennen een sterke samenhang met internationale transportnetwerken en hubs. Ze zijn gebonden aan de economische infrastructuur, zoals Schiphol en
de havens van Rotterdam en Amsterdam. In wezen zijn ze daarmee meer
onderdeel van Perspectief 2: ‘Ordenende netwerken voor energie en
(circulaire) economie’.

Kenmerk
2022-0000668914

Vragen aan de provincies voor Perspectief 1
A. Concrete doelen voor het landelijk gebied
Voor landbouw, natuur, water en bodem - en de klimaatopgave die hiermee
samenhangt – zijn er concrete doelen die gerealiseerd moeten worden op basis
van (internationale) afspraken. Dit vraagt dus om het op korte termijn helder
krijgen van de mogelijke maatregelen en het nemen van besluiten daarover.
Deze doelen, en de achtergrond en noodzaak ervan, zijn beschreven in de brieven
die op 25 november 2022 zijn verstuurd. Ten eerste gaat het over de minimale
vereisten voor concrete maatregelen uit het NPLG: voor specifieke gebieden gaat
het dan om maatregelen gericht op het reduceren van stikstofbronnen nabij
stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden, het door systeemherstel op orde
brengen van de hydrologische condities voor Natura 2000-gebieden, de
veenweidestrategieën en benodigde maatregelen uit stroomgebiedbeheerplannen
voor de Kaderrichting Water en het (addendum bij het) 7e
Nitraatactieprogramma, waaronder de bufferzones van 150-250 meter rond de
beekdalen. In het NPLG zijn daarnaast bredere natuurdoelen opgenomen die
nodig zijn om te kunnen komen tot natuurherstelmaatregelen in het landelijk
gebied - binnen en buiten beschermde gebieden - om onder andere via de
basiskwaliteit natuur ook bij te dragen aan de realisatie van de condities voor de
VHR-doelen.
Voor klimaat gaat het over de emissiereductieopgave voor de uitstoot van
broeikasgassen uit landschappen van 1 Mton CO2-equivalent in 2030 en een
landelijke emissiereductieopgave voor de uitstoot van broeikasgassen uit de
veehouderij en akkerbouw van 5 Mton CO2-equivalent in 2030.
De landbouw in Nederland zal, in lijn met het coalitieakkoord en het advies van de
heer Remkes, zich richting 2040 doorontwikkelen tot een duurzame landbouw met
kringlooplandbouw als vertrekpunt. Hierbij zijn de volgende beginselen van
toepassing:

De landbouw blijft voor Nederland een strategisch belangrijke economische
sector, zowel nationaal als internationaal en blijft wereldwijd toonaangevend
op het gebied van kennis, innovatie en uitgangsmateriaal.

De landbouw heeft in 2040 een economische en maatschappelijke functie op
mondiaal, Europees, landelijk en regionaal niveau.

Onze agrarische sector produceert kwalitatief hoogwaardig, duurzaam,
gezond en veilig voedsel, evenals uitgangsmaterialen en biogrondstoffen voor
de Nederlandse, Europese en internationale markten.

Pagina 13 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties







De gehele keten in de agrarische sector werkt in balans met de omgeving en
de natuur. Hiervoor is het bodem- en watersysteem de basis. De natuur wordt
hersteld, we voldoen in 2027 aan de opgave van de Kaderrichtlijn Water en
de landbouw draagt bij aan een klimaatneutraal Nederland in 2050. In de
landbouw is het welzijn en de gezondheid van dieren een belangrijk
uitgangspunt.
Onze (jonge) boeren worden vanuit de keten ondersteund bij het (verder)
verduurzamen van hun bedrijven, onder andere door het bieden van eerlijke
prijzen voor hun duurzame producten en diensten, passende financiering en
ook door het bieden van langjarige contracten en het stimuleren van de
duurzame consumentenvraag. Ketenpartijen nemen, met duidelijke doelen en
zo nodig via wettelijke maatregelen, hun verantwoordelijkheid.
Boeren staan aan het roer bij het realiseren van de transitieopgaven en
hebben ruimte voor eigen keuzes en ondernemerschap die passen binnen de
omstandigheden en doelen van het gebied.

Kenmerk
2022-0000668914

Duidelijk is dat er samenhang en combinatiekansen zijn als het gaat om
ruimtelijke oplossingen. Door slimme ingrepen kunnen met één maatregel
meerdere doelen worden bereikt, en kan daarbij ook worden bijgedragen aan het
versterken van de vitaliteit en kwaliteit van het landelijk gebied. Daarbij is het
belangrijk om de lange termijn in het oog te houden. Die bepaalt voor een groot
deel wat de goede keuzes zijn om de urgente opgaven van nu aan te pakken. En
het is belangrijk om altijd gebiedsgericht te kijken: vanuit de kenmerken en
kwaliteiten van een gebied en vanuit de lokale samenhang tussen opgaven.
Vraag aan de provincies:
Invulling geven aan de concrete doelen en keuzes uit Water en Bodem Sturend,
het NPLG en de Kamerbrief Toekomst Landbouw, in samenhang met elkaar,
inclusief de combinatiemogelijkheden met andere opgaven, en in de context van
een perspectief voor het gebied op de langere termijn. Hierbij moet in elk geval
invulling worden gegeven aan de concrete maatregelen die vanuit het NPLG als
minimale vereisten aan de gebiedsprocessen worden meegegeven.
B. Structurerende keuzes voor het regionaal bodem- en watersysteem,
in samenhang met natuur en landbouw en de klimaatopgave
Voor de opgaven voor natuur, landbouw, water en bodem worden naast concrete
doelen in de relevante nationale programma’s (NPLG en Water en Bodem
Sturend) ook richtinggevende uitspraken, in de vorm van structurerende keuzes,
gedaan, die als nationale inzet gelden en soms nog verder moeten worden
uitgewerkt of de langere termijn betreffen. De structurerende keuzes geven
richting aan de ruimtelijke uitwerking van de opgaven in het landelijk gebied. Het
NPLG beschrijft de richting voor de ruimtelijke uitwerking in de
gebiedsprogramma’s door de provincies. Voor water en bodem gaat het ook
breder over het op orde krijgen van het regionale bodem- en watersysteem met
meer ruimte voor het vasthouden, bergen en afvoeren van water, voldoende
zoetwater en het diversifiëren van de drinkwaterbronnen. Ook voor de reductie
van CO2 ligt er nog een aanvullende opgave die nader wordt uitgewerkt.
De structurerende keuzes uit het NPLG zijn te verdelen in twee categorieën. Ten
eerste zijn er keuzes met directe doorwerking naar de gebiedsprogramma’s. Deze
structurerende keuzes laten ruimte voor regionaal maatwerk, maar moeten wel
een plek krijgen in de gebiedsprogramma’s. Voor deze keuzes wordt in principe

Pagina 14 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

uitgegaan van beleidsmatige doorwerking in de gebiedsprogramma’s. Richting de
vaststelling van het NPLG (medio 2023) kunnen de keuzes voorzien worden van
planologische borging en wordt onderzocht of juridische borging noodzakelijk is.
Ten tweede zijn er keuzes die meekoppelen in het opstellen van de
gebiedsprogramma’s. Het gaat hier om keuzes die kunnen meeliften op de aanpak
van de gebiedsprogramma’s, maar die niet per definitie bijdragen aan de
hoofddoelen van het NPLG. Denk bijvoorbeeld aan geuroverlast. Het NPLG biedt
hier geen nieuwe taakstellende indicatieve doelen, maar er is wel urgentie om
deze problematiek in sommige gebieden aan te pakken. De meekoppelende
keuzes moeten vroegtijdig en integraal worden meegewogen bij het opstellen van
de gebiedsprogramma’s. Deze keuzes worden in dit document op hoofdlijnen
toegelicht en in de handreiking NPLG nader uitgewerkt.

Kenmerk
2022-0000668914

Structurerende keuzes met directe doorwerking:

Overgangsgebieden: een gebied rondom stikstofgevoelige Natura 2000gebieden waar functies en activiteiten een bijdrage aan natuurherstel moeten
leveren;

Bufferstroken langs beken op hoge zandgronden: realiseren van ruime
bufferstroken in beekdalen op zandgronden voor verbeteren van
waterkwaliteit, tevens bijdragend aan de infiltratie van grondwater (al
meegenomen in de concrete doelen onder A.);

Peilopzet veenweide: toewerken naar vernatting van veenweidegebieden om
CO2-emissie en bodemdaling te beperken (al meegenomen in de concrete
doelen onder A.);

Inpassing areaal agrarische natuur, landschapsgrond en nieuwe natuur:
uitwerken van de wijze waarop deze nieuwe arealen ingepast kunnen worden
en welke eigenschappen van het gebied daarbij in ogenschouw moeten
worden genomen;

Ruimte voor het watersysteem langs waterkeringen en rivierbedden, en langs
grote wateren vanwege peilfluctuaties. Betere ruimtelijke inrichting rekening
houdend met de grenzen aan het gebruik van grond- en oppervlaktewater en
voldoende ruimte voor piekopvang;

Waterbeschikbaarheid verzilte gebieden: acceptatie van periodieke toename
van regionale verzilting en aanpassing van het landgebruik hierop;

Invulling 10% groenblauwe dooradering: uitwerking van
inpassingsmogelijkheden van landschapselementen die bijdragen aan het
realiseren van 10% groenblauwe dooradering;

Bescherming landbouwgrond: het beschermen van landbouwgrond moet in de
gebiedsprocessen nadrukkelijk aandacht krijgen om bruikbare landbouwgrond
te behouden voor de landbouw en voldoende grond beschikbaar houden voor
de extensiveringsopgave en agrarisch natuur en landschapsbeheer.
Uitgangspunten hiervoor worden nog nader uitgewerkt.
Meekoppelende structurerende keuzes:

Volksgezondheid: gebiedsgerichte aanpak mag zeker niet leiden tot een
toename van het risico op volksgezondheidsproblemen;

Dierziekten en zoönosen: beperken van risicofactoren voor de verspreiding
van dierziekten en zoönosen;

Geurhinder: verminderen van geurhinder rond veehouderijen;

Fijnstof: voorkomen dat nieuwe overschrijdingen van de fijnstofconcentratie
ontstaan.

Pagina 15 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

De opgave voor natuur, landbouw, water en bodem dient in relatie tot andere
opgaven, zoals wonen, werken en de energietransitie, beschouwd te worden.
Daarbij is ook recreatie een opgave: het landelijk gebied biedt
recreatiemogelijkheden. Verbreding van de landbouw met recreatie biedt kansen
voor een vitaal landelijk gebied. Om de druk op de natuurgebieden te
verminderen zoeken we ook naar mogelijkheden om recreatie meer te spreiden.
Dat kan bijvoorbeeld door te bezien welke mogelijkheden er zijn voor
ontwikkeling van recreatie in een schil om de nationale parken heen. Hierbij
moeten ook de gevolgen van recreatieve bebouwing op de omgeving worden
meegewogen, inclusief de ongewenste gevolgen van opkoop en herstructurering
van vakantieparken.

Kenmerk
2022-0000668914

Tot slot is het van belang dat juist ook buiten de beschermde natuurgebieden
natuurinclusief wordt gewerkt. Dit vraagt om brede inbedding van natuurinclusief
denken en doen in alle opgaven en in alle sectoren en bij ruimtelijke en
economische beslissingen. Natuur zorgt daarbij niet alleen voor een gezonde
leefomgeving en biodiversiteit, maar biedt ook kansen en (deel)oplossingen voor
andere maatschappelijke opgaven. Zo zorgen we samen voor een uitvoerbare en
gedragen transitie naar een natuurinclusieve samenleving.
Vraag aan de provincies:
Uitwerking geven aan de maatregelen die nodig zijn voor een toekomstbestendig
regionaal water- en bodemsysteem, in samenhang met de opgaven voor natuur
en een toekomstbestendige landbouw. Daarbij moeten in elk geval de globale
keuzes die vanuit NPLG worden meegegeven aan de gebiedsprocessen worden
meegenomen in de uitwerking:

De ontwikkelingsrichting van de landbouw en het landgebruik per deelgebied,
rekening houdend met de analyses, het landbouwakkoord en de NPLG-doelen
en -keuzes;

Een strategie op hoofdlijn om te komen tot VHR-doelbereik in 2030 en op
termijn;

Voor beekdalen, overgangsgebieden rond N2000-gebieden en
veenweidegebieden inzichtelijk maken welke kansen zij zien om het
percentage groenblauwe dooradering te verhogen.
C. Lange termijn perspectief voor de hoofdsystemen van natuur,
landbouw en water
Klimaatverandering (waaronder zeespiegelstijging, afvoer rivieren, en minder zoet
water), de teruggang in biodiversiteit en de transitie naar een vitale en duurzame
landbouw in het mondiale systeem vragen ook om nationale keuzes voor de
langere termijn. Daarmee kunnen we de keuzes die we nu gebiedsgericht maken,
verbinden met het perspectief voor de lange termijn.
Er zijn keuzes nodig voor het hoofdwatersysteem, hier is het Rijk zelf
hoofdverantwoordelijk voor de uitwerking, in goede afstemming met andere
partijen. Er is onder andere meer ruimte nodig voor dijkversterking en de
rivieren. Het vraagstuk van voldoende zoetwater speelt een grote rol in de
verdeling over de riviertakken in het hoofdwatersysteem. Verder is de vraag hoe
we het hoofdwatersysteem gebruiken voor de verdeling van zoetwater naar het
regionale systeem, onder andere via het IJsselmeer. De verwachte versnelde
zeespiegelstijging vraagt om keuzes voor de lange termijn. In de Kamerbrief
Water en Bodem Sturend is aangegeven hoe het Rijk de komende jaren

Pagina 16 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

vormgeeft aan de verantwoordelijkheid voor het hoofdwatersysteem. De keuzes
hierover worden gemaakt in de herijking van de Deltabeslissingen
Waterveiligheid, Zoet water en Ruimtelijke adaptatie.

Kenmerk
2022-0000668914

De landbouw blijft voor Nederland een strategisch belangrijke economische
sector, zowel nationaal als internationaal en blijft wereldwijd toonaangevend op
het gebied van kennis, innovatie en uitgangsmateriaal. De economische en
maatschappelijke functie van de landbouw op mondiaal, Europees, landelijk en
regionaal niveau in 2040 wordt nog nader uitgewerkt. De uitwerking is inclusief de
manier waarop onze agrarische sector op langere termijn kwalitatief hoogwaardig,
duurzaam, gezond en veilig voedsel produceert voor de Nederlandse, Europese en
internationale markten. Waarbij zij in balans werkt met de omgeving en de
natuur, met het bodem- en watersysteem als basis.
Ook op Europees niveau gaat de biodiversiteit achteruit. Hieruit volgt dat op
termijn de natuur op nationale schaal verder moet worden uitgebreid, in de
context van een robuust (inter)nationaal natuurnetwerk met een gunstige staat
van instandhouding.
Aan de provincies wordt ook gevraagd om - in samenspraak met het Rijk - een
analyse van gebieden te maken, op basis van de specifieke gebiedskenmerken en
het water- en bodemsysteem. Waarbinnen een samenhangende uitwerking kan
plaatsvinden tussen de opgaven voor water, natuur, bodem en landbouw. Deze
analyse dient om te bezien of we kunnen komen tot een stabiele gebiedsindeling
voor de lange termijn als basis voor integrale strategieën voor een vitaal landelijk
gebied. Daarmee worden de opgaven in de gebieden breder dan alleen de
opgaven voor landbouw, natuur en water en bodem. Hier speelt ook de
combinatie met onder andere de verstedelijkingsopgave en energietransitie.
Vraag aan de provincies:
De vraag aan de provincies is om, vanuit de eerste richtingen voor het
hoofdwatersysteem en nationale keuzes voor landbouw en natuur, voor de eigen
provincie te bezien wat voor kansen en knelpunten daaruit kunnen ontstaan.
De provincies wordt ook gevraagd suggesties te doen voor een gebiedsindeling
vanuit de kenmerken van het water- en bodemsysteem, om daarmee uiteindelijk
gezamenlijk tot een eenduidige en voor de lange termijn stabiele gebiedsindeling
te komen. Daarmee kunnen dan regionale gebiedsperspectieven worden geschetst
waarin oplossingen voor de grote opgaven in het landelijk gebied samenkomen.
Kansen en knelpunten voor Perspectief 1
Hieronder worden voor dit perspectief de grootste kansen en knelpunten
beschreven die we als Rijk zien, hoe we daar zelf aan werken en wat we hierop
verwachten van de provinciale uitwerking. Het doel is om tot een goede
wisselwerking te komen en uiteindelijk de juiste keuzes te maken in de nationale
programma’s en afspraken in het ruimtelijk arrangement per provincie. Hierbij
kijken we nadrukkelijk ook over de perspectieven heen.
Knelpunt: Concurrerende ruimteclaims en grote transities in het landelijk gebied
De druk op de ruimte is groot. De landbouwtransitie vraagt om ruimte voor
extensivering en kringlooplandbouw. De natuur vraagt om extra areaal ten gunste
van de biodiversiteit en kwaliteit van onze natuur. En de klimaatverandering
vraagt om extra ruimte voor de waterveiligheid en het vasthouden van water bij
droogte. Tegelijkertijd is er ook ruimte nodig voor de woningbouwopgave en de

Pagina 17 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

energietransitie. Deze ruimteclaims moeten inpasbaar worden gemaakt op een
relatief klein oppervlakte. Zoals de heer Remkes heeft aangegeven, vraagt dit om
het maken van slimme combinaties zodat optimaal gebruik kan worden gemaakt
van de beperkte ruimte waarover we beschikken. Een integrale aanpak is
effectiever omdat slim gekozen maatregelen meerdere doelen gecombineerd
kunnen dienen, terwijl onderling negatieve effecten zo veel mogelijk worden
voorkomen. Dit soort combinaties kunnen op zowel regionaal niveau, als
maatregelniveau worden gemaakt. Groenblauwe dooradering is een goed
voorbeeld van een maatregel die ingezet kan worden voor realisatie van meerdere
doelen. Ook zijn er kansen om de kwaliteit van de leefomgeving en erfgoed te
behouden en te versterken door aan te sluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken
en identiteit. Daarbij geldt ook dat de agrarische sector een relevante positie
moet hebben bij de afweging van alle huidige claims op de schaarse ruimte in
Nederland.

Rijk: Het Rijk zorgt voor een samenhangende afweging van de structurerende
keuzes en de uitwerking daarvan in de nationale programma’s Water en
bodem Sturend en het NPLG, in samenhang met landbouw. De keuzes die
hierin worden gemaakt zullen niet tegen elkaar inwerken, en juist integrale
oplossingen mogelijk maken.

Provincies: Vraag aan de provincies om bij het uitwerken van de vragen de
mogelijke knelpunten aan te geven en kansen voor combinaties te benutten.

Kenmerk
2022-0000668914

Knelpunt: Tekort aan zoetwater
Het tekort aan zoetwater vergt een meervoudige aanpak: meer vasthouden én de
vermindering van het zoetwatergebruik (voor huishoudens, landbouw en
industrie). Er blijft echter sowieso een verdelingsvraagstuk. Voor de verdeling van
het steeds schaarser wordende zoete water blijft de vastgelegde
verdringingsreeks bepalend. Dit heeft effect op natuur en landbouw maar ook op
water voor (nieuwe) huishoudens, bedrijven en industrie. Dit kan alleen opgelost
worden met samenhangende keuzes tussen maatregelen in de regionale
systemen en het hoofdwatersysteem. De provincies wordt in de startpakketten
gevraagd om hier voor de regionale systemen uitwerking aan te geven en hierbij
ook over de grenzen van de provincies te kijken. Daarbij horen ook de richtingen
die voor de verdeling van zoet water vanuit het hoofdwatersysteem vanuit de
programma’s Water en Bodem Sturend en het NPLG zijn aangegeven.
Betrokkenheid van de waterschappen hierbij is essentieel. Daarbij moeten de
functies die afhankelijk zijn van het gebruik van zoet water in samenhang worden
bekeken: o.a. wonen, bedrijven/industrie en landbouw, maar ook de transitie
naar duurzame energie: voor het omzetten van elektriciteit naar waterstof is
zoetwater nodig.

Rijk: Het Rijk doet de volgende richtinggevende uitspraken over de verdeling
van het water vanuit het hoofdsysteem en wat ze van de regionale
watersystemen verwachten in de Kamerbrief Water en Bodem Sturend: bij
droogte hebben peilverhogingen in veengebieden de hoogste prioriteit bij de
verdeling van water uit het hoofdwatersysteem ter voorkoming van
onomkeerbare schade aan de natuur, zettingen en inklinking. Dit is
vastgelegd in de verdringingsreeks. Het Rijk en de waterschappen zetten zich
in voor aanvoer van zoetwater om verzilting tegen te gaan, maar garanderen
geen nieuwe maatregelen om verziltende gebieden te voorzien van zoetwater
van elders.

Provincies: Aan de provincies wordt gevraagd om samen met de
waterschappen in gebiedsprocessen ruimte te maken voor het vasthouden en

Pagina 18 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

bergen van zoveel mogelijk gebiedseigen water, en om te bezien hoe
gebruikers van (drink)water hun watervraag kunnen beperken.

Kenmerk
2022-0000668914

Knelpunt (lange termijn): Nu voldoende ruimte houden voor watervraagstuk op
de lange termijn
Er is nog tijd nodig om de nieuwe randvoorwaarden van waterveiligheid vanuit
een (zeer) lange termijnperspectief te concretiseren. Ondertussen gaan andere
ontwikkelingen door en dreigt er minder ruimte voor water op de langere termijn
te zijn. We lopen het risico dat gewenste opties voor de langere termijn
onmogelijk worden door ruimtelijke ontwikkelingen die we nu mogelijk maken.

Rijk: In het Kennisprogramma Zeespiegelstijging worden verschillende
scenario’s uitgewerkt. Vooruitlopend hierop maken we nu al de strategische
keuze met ruimtelijke reserveringen voor verbreding van waterkeringen en
een verbod op bouwen in de uiterwaarden, om hierop te anticiperen. Op
termijn moeten hierover aanvullende keuzes worden gemaakt. De
uiteindelijke keuzes hierover vinden plaats in en in relatie met de herijking
van de Deltabeslissingen Zoetwater, Waterveiligheid en Ruimtelijke adaptatie.

Provincies: De provincies wordt gevraagd om in hun uitwerking adaptief te
zijn voor in de toekomst nog te maken keuzes, en op cruciale plekken ruimte
te houden voor het vasthouden en bergen van water.
Perspectief 2 - Ordenende netwerken voor energie en (circulaire)
economie
Dit perspectief gaat over de (inter)nationale netwerken voor energie, data en
mobiliteit en de grootschalige economische activiteiten die daar direct aan
gekoppeld zijn, zoals industriegebieden, havens, vliegvelden, tuinbouwcomplexen,
datacenters en clusters van grootschalige bedrijfsvestigingen. Deze netwerken
zijn internationaal van karakter en spreiden zich uit over de Noordzee,
Noordwest-Europa en verder.

De nationale opgaven voor Perspectief 2
In 2050 moet Nederland klimaatneutraal en circulair zijn. In de Nederlandse
klimaatwet is als doel 49% minder CO2-uitstoot in 2030 ten opzichte van 1990
vastgelegd. Nederland streeft naar 55% minder uitstoot in 2030 ten opzichte van
1990, zoals is vastgelegd in de Europese Klimaatwet. Om de CO2Pagina 19 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

reductiedoelstellingen te bereiken is energiebesparing nodig en moet Nederland
een transitie naar een duurzaam energiesysteem en een circulaire economie
maken.

Kenmerk
2022-0000668914

De transitie naar duurzame energie en een circulaire economie heeft ingrijpende
gevolgen voor de ruimtelijke inrichting van ons land. De infrastructuur die nodig is
om de duurzaam opgewekte energie en grondstoffen op te slaan en te
transporteren naar huishoudens, bedrijven, havengebieden en mainports vraagt
om een flinke versterking. Hier is ruimte voor nodig, zowel boven als onder de
grond.
Decentrale overheden staan via de Regionale Energie Strategieën (RES) aan de
lat voor het aanwijzen van locaties voor 35 TWh hernieuwbare energieopwekking
op land en een verkenning van bovengemeentelijke warmte(rest)bronnen voor de
bebouwde omgeving. Daarnaast zal de Noordzee steeds intensiever gebruikt
worden voor energieproductie, waarbij wordt gekeken naar de mogelijke
doorgroei tot 70 GW energieopwekking van wind op zee. In de industrie is de
ambitie om in 2030 14,3 Mton minder CO2 uit te stoten dan in 1990.
Een tussenstap naar een circulaire economie in 2050 is de ambitie om in 2030
50% minder grondstoffen te gebruiken. Daarvoor zijn maatregelen nodig zodat
we minder grondstoffen gebruiken (al dan niet met vervangende grondstoffen),
producten langer gebruiken en meer hergebruiken. Deze transitie vraagt om een
systeemverandering waarin de productieketen gesloten wordt. Een belangrijk
aspect van de circulaire economie is de biobased economie. Daarvoor is een vitale
ondergrond cruciaal, want de bodem vormt letterlijk en figuurlijk de basis voor
deze economie.
Er is vraag naar ruimte voor grootschalige bedrijfsvestigingen en industrie, met
de bijhorende milieuruimte op het gebied van geluid, luchtkwaliteit en veiligheid.
Deze vloeit deels voort uit de voortgaande economische ontwikkeling (zoals de
toenemende e-commerce in Nederland), maar ook uit de transitie naar een
klimaatneutrale en circulaire economie. Het gaat om het behoud van in ieder
geval het huidige areaal aan ruimte dat bestemd is voor economische activiteit op
bedrijventerreinen. Daarnaast zal rekening gehouden moeten worden met een
aanvullende behoefte voor nieuwe economische activiteiten en economische
transities. Een onderzoek door het EIB/BCI uit 2019 schat deze behoefte tot en
met 2030 op circa 7.000 ha. Hierbinnen valt de ruimte voor industrie,
grootschalige bedrijfsvestigingen maar ook breder voor bedrijventerreinen en
campussen. Per provincie is de kwalitatieve verdeling maatwerk, gekoppeld aan
de specifieke kenmerken. Voor de periode na 2030 is een nadere verkenning
nodig, die ook gekoppeld is aan de transities naar een circulaire economie en
duurzame energie.
Voor het functioneren van de klimaatneutrale en circulaire economie blijven goede
regionale, nationale en internationale duurzame verkeersverbindingen tussen
economische centra, grootschalige bedrijfsvestigingen, mainports, agro- en
industrieclusters van groot belang.

Pagina 20 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Het gezamenlijk startpunt voor Perspectief 2
De netwerken voor energie, data en mobiliteit, ondergronds, over weg, spoor,
water en door de lucht, zijn cruciaal voor het functioneren van de economie en de
samenleving. Ze zorgen voor de verbinding tussen steden en regio’s, tussen
energieproductie en -afname, tussen producenten en consumenten, en tussen
verschillende economische clusters. In de netwerken voor energie, data en
mobiliteit komen verbindingen en knooppunten voor productie, verwerking en
overslag samen. De haven-industriële clusters, logistieke centra en andere
grootschalige bedrijfsvestigingen zijn belangrijke nationale knooppunten in de
ordenende netwerken voor energie en de (circulaire) economie. Er zijn in
Nederland vijf industriële clusters die belangrijke schakels vormen. Deze clusters
liggen in Noord-Nederland (Eemshaven-Delfzijl-Emmen), Zuid-Limburg
(Chemelot), Amsterdam (Noordzeekanaalgebied), Zeeland (North Sea Port
District) en Rotterdam-Rijnmond (Rotterdamse Haven). Daarnaast is er nog een
groot aantal energie-intensieve bedrijven verspreid over het land (het ‘zesde
cluster’), die zich vooral op regionale bedrijventerreinen bevinden.

Kenmerk
2022-0000668914

In het Programma Energie Hoofdstructuur (PEH) wordt gewerkt aan ruimte voor
een robuuste nationale energiehoofdstructuur. Het PEH levert het volgende op:
(1) een overzicht van geactualiseerde ruimtelijke aanwijzingen en reserveringen
voor grootschalige elektriciteitsopwekking, hoogspanningsverbindingen en
buisleidingen, (2) nieuwe ontwikkelrichtingen voor de hoofdinfrastructuur van
2050, zoals hoogspanningsinfrastructuur, grootschalige conversie, buisleidingen
en opslag en (3) generieke beleidsuitspraken, waaronder ruimtelijke
randvoorwaarden voor de energie-infrastructuur. In het Meerjarenprogramma
Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK) worden de infrastructuurprojecten voor
energie en grondstoffen beschreven die het kabinet versneld wil oppakken om de
verduurzaming van de industrie mogelijk te maken. In bredere zin werkt het
ministerie van EZK ook aan het Nationaal Plan Energiesysteem, dat gaat over de
gewenste ontwikkeling van het energiesysteem vanuit de publieke belangen ten
aanzien van leveringszekerheid, betaalbaarheid, veiligheid en ruimtelijke
inpasbaarheid. Daarmee wordt bijgedragen aan de transitie naar een duurzaam
energiesysteem en aan het verdienvermogen van Nederland, bijvoorbeeld door de
waterstofinfrastructuur te faciliteren. Er is extra ruimte nodig voor
energieopwekking. Er wordt gewerkt aan grootschalige opwekking op zee.
Daarnaast zijn in de Regionale Energie Strategieën 1.0 zoekgebieden gedefinieerd
voor de opwekking van duurzame energie opwek en voor duurzame
warmtebronnen. Het concrete doel dat is meegegeven aan de regio’s is in totaal
35 TWh voor heel Nederland tot 2030. In potentie zouden de plannen van de
RES’en 1.0 kunnen optellen tot circa 55 TWh. Ook wordt bezien wat de rol van
kernenergie in de totale energiemix wordt. De ministers voor Klimaat en Energie
en voor Volkshuisvesting en Ruimtelijk Ordening zorgen voor de ruimtelijke
inpassing van energieprojecten die van nationaal belang zijn. Met behulp van de
Rijkscoördinatieregeling (RCR) worden deze projecten in overleg met stakeholders
ingepast. Deze projecten vallen onder de verantwoordelijkheid van het Rijk, maar
hebben regionaal ruimte nodig.
Het Programma Werklocaties van het ministerie van EZK gaat breed in op de
ruimte die nodig is voor werklocaties. Daarbinnen werken de ministeries van EZK
en BZK samen in het traject Grip op Grootschalige bedrijfsvestigingen (GRIP) aan
een gezamenlijk afwegingskader voor de ontwikkeling van grootschalige
bedrijfsvestigingen. Inzet van dit kader is een goede koppeling van de
(her)ontwikkeling van grootschalige bedrijfsvestigingen aan de nationale

Pagina 21 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

netwerken, versterking van bestaande clustervorming gericht op
maatschappelijke en regionale meerwaarde, efficiënt gebruik van de ruimte in die
bestaande clusters door ook de koppeling met andere functies (inclusief
hergebruik, verduurzaming en vergroening) te maken en een goede
landschappelijke inpassing. In de brief die de minister van EZK met de minister
voor VRO in december aan de Tweede Kamer zal sturen worden de contouren van
de beleidslijn voor grootschalige bedrijfsvestigingen inclusief afwegingskader
geschetst. Het afwegingskader wordt samen met provincies verder uitgewerkt en
zal in maart 2023 worden vastgesteld.

Kenmerk
2022-0000668914

In het Meerjarenprogramma Infrastructuur Ruimte en Transport (MIRT) wordt
gewerkt aan een bereikbaar, veilig en leefbaar Nederland. De projecten en
programma’s in het MIRT rond mobiliteit richten zich op zowel het personen- als
het goederenvervoer. Daarnaast zijn ook de beleidsnota’s en visies zoals
genoemd als uitgangspunt voor perspectief 3 van belang voor een goede
(inter)nationale bereikbaarheid. In het Besluit algemene regels ruimtelijke
ordening (BARRO) zijn de ruimtelijke reserveringen vastgelegd voor de
infrastructuur en voor de energievoorziening van nationaal belang. Dit betreft
ruimte voor het hoofdwegennet, hoofdspoornet, hoofdvaarwegennet, luchthavens,
zeehavens en transportkanalen. Door middel van een Tracébesluit op basis van de
Tracéwet moeten de projecten in overleg met stakeholders worden ingepast. De
minister van IenW is hiervoor verantwoordelijk. Ook wordt er in het BARRO
ruimte gereserveerd voor elektriciteitsproductie, buisleidingen en
hoogspanningstracés. Deze reserveringen moeten gehandhaafd blijven, zodat er
ruimte is voor de opwekking, transport en verbruik van energie. Zo wordt er
voorkomen dat er binnen de ruimtelijke reserveringen conflicterende functies
worden toegestaan.
Vragen aan de provincies voor Perspectief 2
A. Concrete doelen voor voldoende ruimte voor werken en opwek van
duurzame energie
Er is een start gemaakt met de regionale energiestrategieën en de RES-regio’s
zijn begonnen met het realiseren van concrete projecten in de zoekgebieden. Bij
het realiseren van deze projecten is aansluiting op het energienetwerk een
randvoorwaarde. Om de uitvoering van de RES’en mogelijk te maken is in veel
gevallen verzwaring en/of uitbreiding van het netwerk nodig, samen met het
bouwen van schakelstations. Multifunctioneel gebruik van de ruimte is van belang
bij de uitvoering van de RES’en en de daarvoor benodigde uitbreiding van de
netwerken, om de vraag naar ruimte beperkt te houden. Ook moet er een goede
afweging gemaakt worden tussen de behoefte aan ruimte voor deze opgaven en
die van andere opgaven. De voorkeursvolgorde Zon zoals opgenomen in de NOVI
en de Kamerbrief Stimulering duurzame energieproductie8 wordt toegepast in de
uitvoering van de RES’en om hieraan bij te dragen.
Door het ministerie van EZK wordt samen met provincies de ruimtebehoefte voor
bedrijvigheid geïnventariseerd.9 Deze inventarisatie is nog niet onderverdeeld
naar het soort bedrijvigheid. Dat is per provincie maatwerk. Een deel van de
ruimtelijk-economische inventarisatie is gekoppeld aan de energie-intensieve

8
9

Kamerstukken 2021/22, 32 813 nr. 1046
Kamerstuk 34 682, nr. 103
Pagina 22 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

industrie en clusters grootschalige bedrijfsvestigingen (onder andere logistiek) die
een belangrijke schakel vormen in de nationale netwerken. We weten dat er ook
voor de toekomst milieuruimte nodig blijft, onder meer voor de transitie naar een
circulaire economie en duurzame energie. Daarmee kunnen we de gezondheid en
veiligheid van omwonenden én voldoende ruimte voor bedrijvigheid borgen. We
vragen voor de korte termijn aan de provincies om ervoor te zorgen dat de
hoeveelheid milieuruimte voor deze bedrijven minimaal gelijk blijft en zo efficiënt
mogelijk wordt benut.

Kenmerk
2022-0000668914

Vraag aan de provincies
Geef invulling aan bovenstaande concrete doelen voor:

Het opwekken van duurzame energie door uitvoering te geven aan de RES’en
1.0;

Het behouden van voldoende ruimte voor bedrijvigheid, waarbij provincie
specifiek en provincie-overstijgend wordt bekeken waar en hoeveel ruimte
voor industrie en grootschalige bedrijfsvestigingen nodig is. Daarbij wordt bij
de ontwikkeling van grootschalige bedrijfsvestigingen al gevraagd om het
afwegingskader zoveel mogelijk toe te passen dat gezamenlijk wordt
ontwikkeld, en in maart wordt vastgesteld;

Het voor de korte termijn in elk geval gelijk houden van de huidige
hoeveelheid milieuruimte voor industrie en bedrijvigheid.
B. Richtinggevende uitspraken voor het regionale systeem van
netwerken en clusters
Voor de toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen rondom verstedelijking,
mobiliteit, economische activiteiten en de opwekking en opslag van duurzame
energie is een robuuste regionale energiestructuur nodig (voor opslag en
transport). Dat betreft het opslaan en transporteren van elektriciteit, gassen
(waterstof en groen gas) en warmte (in regionale of lokale warmtenetten).
Provincies stellen in afstemming met gemeenten en netbeheerders een Provinciaal
Meerjaren Investeringsprogramma Energie en Klimaat (PMIEK) op voor de
programmering van regionale energie-infrastructuur voor de middellange en
langere termijn. Keuzes en afspraken uit het PEH worden hierin meegenomen.
Onderdeel van dit PMIEK is de borging van de energie-infrastructuurafspraken in
het omgevingsbeleid van provincies en gemeenten. In het voorjaar van 2023
wordt in iedere provincie een eerste PMIEK opgeleverd.
Er is een samenhangende uitwerking van het energiesysteem op provinciaal
niveau, van opwekking, flexibilisering, energiehubs en transport tot verbruik
nodig. Pas dan kan de wederkerigheid tussen het energiesysteem en de
ruimtelijke ontwikkelingen gewaarborgd worden. Enerzijds moet er bij ruimtelijke
ontwikkelingen op de korte en lange termijn rekening worden gehouden met het
energiesysteem. Anderzijds moeten deze ruimtelijke ontwikkelingen doorwerken
in de uitbreidingsinvesteringen in het energiesysteem. Door vraag en aanbod van
energie zoveel mogelijk bij elkaar te realiseren beperken we de ruimtevraag.
Daarbij is afstemming nodig met andere functies die afhankelijk zijn van een
robuuste regionale energievoorziening, zoals woningbouw en mobiliteit
(laadinfra). Ook bij de planning van regionale bedrijvigheid is samenhang met het
energiesysteem van belang. Denk bijvoorbeeld aan energie-intensieve
kleinschaligere regionale clusters en vestigingen van energie-intensieve
bedrijvigheid. Er zijn nog grote onzekerheden voor de toekomst: wat is de

Pagina 23 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

energiemix van de toekomst (wat voor rol spelen onder andere kernenergie en
waterstof in de totaalmix)? Daarom moeten we een robuust en flexibel systeem
ontwikkelen met ruimte voor aanpassingen op een later moment, op zowel
regionale als nationale schaal. Dat kan onder andere door ruimte te reserveren
nabij hoogspanningsstations (150kV en hoger) voor toekomstige
flexibiliteitsopties in het energiesysteem (zoals kleinere batterijen en
elektrolysers).

Kenmerk
2022-0000668914

Verspreid over het land is ruimte nodig voor versterking en verduurzaming van de
energie-intensieve bedrijven (het ‘zesde cluster’). Er is specifiek ruimte nodig voor
maatregelen voor de verduurzaming van het productieproces. Het Programma
Werklocaties zet in op het borgen van voldoende, kwalitatief goede ruimte voor
bedrijvigheid, waaronder de energie-intensieve bedrijven.
Het regionale energiesysteem moet in goede afweging met het water- en
bodemsysteem worden vormgegeven, zodat functies zoals bodemenergie,
grondwatervoorraden en waterkwaliteit elkaar niet negatief beïnvloeden.
Koelwaterlozingen, de aanleg van kabels en leidingen in de ondergrond of
verharding van de ondergrond hebben namelijk allemaal impact op het water- en
bodemsysteem. Dat geldt zeker ook voor een aantal nieuwe opgaven voor het
energiesysteem. Voor de opslag van waterstof en warmte in de ondergrond en
nieuwe ondergrondse infrastructuur moeten de randvoorwaarden met betrekking
tot de vitaliteit van de bodem en de ondergrond in acht worden genomen. Want
het doel is een zorgvuldig geordende, optimaal benutte ondergrond, waar
functies, zoals bodemenergie en grondwatervoorraden, elkaar niet negatief
beïnvloeden. Omdat de ondergrond intensiever benut zal worden, zullen
gebruikers vaker archeologische vondsten en oude verontreinigingen
tegenkomen. Ruimtelijke ontwikkelingen bieden mogelijkheden om bestaande
verontreinigingen op een logisch moment aan te pakken. Om dit mogelijk te
maken is het noodzakelijk om de beschikbare kennis en informatie over het
gebruik van de bodem en ondergrond gestructureerd te ontsluiten en de regie op
de ondergrond te versterken.
Het is voor een robuust systeem ook van belang om in te zetten op verbetering
van de luchtkwaliteit en vermindering van hinder door geluid, geur en licht, en
beheersing van externe veiligheidsrisico’s. Daarbij is de ambitie van het kabinet
een nieuw energiesysteem dat minstens even veilig en gezond is als het huidige.10
Vraag aan de provincies
De vraag aan de provincies is om uitwerking te geven aan een robuust regionaal
systeem voor (circulaire) economie en energie, mogelijk in verschillende
varianten, waar bovenstaande kaders en afwegingen onderdeel van zijn. In deze
uitwerking moet de samenhang met de nationale hoofdstructuur en andere
opgaven meegenomen worden.
C. Richtinggevende uitspraken voor het nationale systeem van
netwerken en clusters
Een goed regionaal systeem voor energie en economie heeft sterke samenhang
met het nationale systeem van (inter)nationale netwerken en nationale clusters.

Kamerstuk 32 813, nr. 1113 m.b.t. het verantwoord omgaan met gezondheid en
veiligheid in de energietransitie.
10

Pagina 24 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Omdat het nog niet bekend is hoe de energiemix en energievraag er na 2030 uit
zal komen te zien, wordt er in het Programma Energie Hoofdstructuur (PEH)
rekening gehouden met verschillende toekomstscenario’s. Een belangrijke opgave
die voortkomt uit het PEH is aandacht voor clustering van energiefuncties
(grootschalige batterijen, elektrolyse en regelbaar vermogen). Dit zijn grote
ruimtevragers die in en rondom de industrieclusters, waar ook windenergie van
zee wordt aangeland, worden voorzien. In en ook rondom de grootschalige
industrieclusters moet daarom nu alvast extra spaarzaam met de fysieke ruimte
worden omgegaan. In sommige gevallen zal uitbreiding of transformatie in de
industrieclusters noodzakelijk zijn, vanwege de aanzienlijke extra ruimtevraag
vanuit energie-infrastructuur van nationaal belang. Met een aantal industriële
partijen worden naar aanleiding van het coalitieakkoord maatwerkafspraken
gemaakt die ook weer onderdeel zijn en mogelijk effect hebben op het nationale
en regionale energiesysteem. Voor nieuwe verbindingen op het gebied van
energie heeft bundeling met bestaande infrastructuur de voorkeur. De bestaande
reserveringen van grote energiecentrales kunnen van pas komen bij de invulling
van opslag, conversie en regelbaar vermogen en moeten daarom behouden
blijven. Het voornemen is om in december 2022 een Kamerbrief te verzenden met
kansrijke ontwikkelrichtingen voor de energiehoofdstructuur, met contouren en
hoofdkeuzes.

Kenmerk
2022-0000668914

Om de samenhang tussen verschillende programma’s op regionaal en nationaal
niveau te borgen wordt gewerkt aan een gebiedsgerichte aanpak. Daarmee wordt
voorkomen dat infrastructuurprojecten vanuit integrale planning en monitoring
vertraging oplopen. De uitdaging is het plannen van nieuwe energienetwerken en
het versterken van huidige mobiliteitsnetwerken, in samenhang met het
versterken van energieclusters (grootschalige opwek en opsla) en (nationale)
industriële en logistieke clusters. De inzet is om in bestaande corridors activiteiten
te bundelen en bestaande clusters verder te versterken. De industrieclusters zijn
belangrijke schakels in het ordenende netwerk voor economie en energie, en onze
economie in het algemeen. Deze clusters willen we versterken en verduurzamen
en hierdoor moet er rekening worden gehouden met een aanvullende ruimteclaim
nabij de clusters. We zetten in op clustering van industrie in de vijf energieintensieve industriële clusters. Zo beperken we de ruimtelijke impact van de
industrie op het land en dragen we bij aan de economische vitaliteit van de
clusters. Om clustering te faciliteren is er bij de energie-intensieve
industrieclusters ruimte nodig voor nieuwe bedrijven die bij het cluster passen en
toeleveren aan de transitie. Ook is er ruimte nodig voor verduurzaming van het
energiesysteem. In tijden van transitie zal bedrijvigheid op basis van fossiele
energie (gebruik, opwekking enz.) nog naast de opbouw van de bedrijvigheid met
hernieuwbare energie bestaan. Hierdoor is er tijdens de transitie meer ruimte
nodig. Ook zetten we in op de aansluiting van clusters met de gatewayfunctie van
Nederland en het functioneren van de achterlandverbindingen. Tegelijkertijd
moeten we rekening houden met andere vraagstukken ten aanzien van de
leefomgeving, zoals natuur, milieu, gezondheid, veiligheid en ruimtelijke kwaliteit
en moeten we ervoor zorgen dat water en bodem sturend worden bij de
ruimtelijke inrichting.
Voor de circulaire economie is langs corridors, in de industriële clusters en
mainports ruimte nodig voor het vervoeren, opslaan en recyclen van
grondstoffen. Zeker in de transitiefase is hier extra ruimte voor nodig. Onzeker is
nog de precieze betekenis van de transitie naar een circulaire economie, en
breder de economie van de toekomst. Veel is nog onbekend in de energie- en

Pagina 25 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

grondstoffentransitie. Om de stap naar een weerbare, circulaire economie te
kunnen maken, moeten we zorgen dat concrete keuzes ruimte laten voor
toekomstige ontwikkelingen. De ministeries van IenW en BZK gaan in
samenwerking met andere departementen onderzoek doen om beter inzicht te
krijgen in de ruimtelijke effecten van de circulaire economie. De resultaten dragen
bij aan beleidsontwikkeling en ruimtelijke planvorming.

Kenmerk
2022-0000668914

Ruimte voor grootschalige bedrijfsvestigingen, waaronder logistiek, is belangrijk
voor een concurrerende economie. Er zijn kansen voor het versterken van de
huidige bedrijventerreinen voor grootschalige bedrijfsvestigingen en het
kwalitatief ontwikkelen van nieuwe bedrijventerreinen voor grootschalige
bedrijfsvestigingen. Voor vestiging van grootschalige bedrijven is clustering van
belang om de ruimtelijke impact te beperken en economische vitaliteit te
bevorderen (zoals beschreven in de NOVI). Daarbij moet rekening worden
gehouden met de gevolgen voor mobiliteit, de beschikbaarheid van voldoende
arbeid en de belasting van netwerken bij grootschalige bedrijfsvestigingen. Vanuit
het belang voor een kwalitatieve ontwikkeling horen daar ook multifunctioneel
ruimtegebruik en een goede inpassing bij. Om de beschikbaarheid van kwalitatief
goede ruimte te waarborgen werken Rijk en provincie aan de ontwikkeling van
een gezamenlijk afweegkader voor grootschalige bedrijfsvestigingen. Naar
verwachting worden er in het eerste kwartaal van 2023 bestuurlijke afspraken
over het afweegkader gemaakt. Onderdeel van die afspraken is dat provincies de
onderlinge samenwerking opzoeken om de provincie-overstijgende samenhang
van locaties te borgen.
Vraag aan de provincies
De vraag aan de provincies is om aan te geven waar kansen en knelpunten
ontstaan op basis van de eerste richtingen voor de ontwikkeling van het nationale
systeem voor energie en (circulaire) economie, zodat dit kan worden
meegewogen in de keuzes in de nationale programma’s. Specifiek wordt aandacht
gevraagd voor:

Bestaande nationale aanwijzingen en reserveringen voor nationale energieinfrastructuur;

Potentiële aanvullende ruimteclaims in de omgeving van
hoogspanningsstations voor opslag, flexibilisering, conversie en piekcentrales.

Ruimte die nodig is voor onder andere de clustering van opslag en conversie
in de vijf nationale industrieclusters, het ‘zesde cluster’ en grootschalige
bedrijfsvestigingen;

De verbinding tussen regionale en nationale netwerken;

Vraagstukken ten aanzien van de leefomgeving, zoals milieu, gezondheid en
ruimtelijke kwaliteit.
Kansen en knelpunten bij Perspectief 2
Hieronder worden voor dit perspectief de grootste kansen en knelpunten
beschreven die we als Rijk zien, hoe we daar zelf aan werken en wat we hierop
verwachten van de provinciale uitwerking. Het doel is tot een goede wisselwerking
te komen en uiteindelijk de juiste keuzes te maken in de nationale programma’s
en afspraken in het ruimtelijk arrangement per provincie. Hierbij kijken we
nadrukkelijk ook over de perspectieven heen.
Knelpunt (lange termijn): Goede afweging voor de uitbreiding van nationale
energienetwerken en versterking van nationale energie- en mobiliteitsnetwerken
in relatie tot Water en Bodem Sturend

Pagina 26 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Het grootste deel van de mobiliteitsnetwerken, en ook een deel van de
energienetwerken liggen er al. Deze netwerken vragen om aanpassing,
versterking, goed beheer en onderhoud. Hierbij is het van belang om te bezien of
ze gevoelig zijn voor de effecten van klimaatverandering, zoals zeespiegelstijging.
Voor goederenvervoer over water is de vraag of er in perioden van droogte
voldoende water in de rivieren en kanalen aanwezig is om goederenvervoer het
jaar rond door te laten gaan. Mogelijk moet er in dergelijke gevallen via weg of
spoor een alternatief gerealiseerd worden. Ook de industrie en grootschalige
bedrijventerreinen zijn afhankelijk van het water- en bodemsysteem.
Kernenergie, datacenters en het omzetten van elektriciteit naar waterstof zijn
afhankelijk van de beschikbaarheid van voldoende koelwater of zoet water.
Daarmee zijn enerzijds de beschikbaarheid van water en anderzijds de effecten op
het water dus medebepalend voor locatiekeuzes en/of bedrijfsvoering.

Rijk: Het Rijk werkt aan deze opgaven in diverse programma’s, zoals de
herijking van de Deltabeslissingen, het Programma Energiehoofdstructuur en
de mobiliteitsvisie. Het Rijk is aan zet voor keuzes voordat de provincie er
uitwerking en uitvoering aan kan geven. Wat betreft de zeespiegelstijging,
zullen uitkomsten van het Kennisprogramma Zeespiegelstijging in 2026
mogelijk gevolgen hebben voor de herijking van de deltabeslissingen in dat
jaar.

Provincies: Vraag aan de provincies om waar mogelijk nu al provinciespecifiek
te laten zien waar potentiële kansen en knelpunten liggen in relatie tot het
water- en bodemsysteem.

Kenmerk
2022-0000668914

Knelpunt: Grote ruimtelijke impact van infrastructuur voor energienetwerken
De noodzakelijke nieuwe verbindingen voor energie hebben een grote impact op
de ruimte. Het gaat om verbindingen boven de grond (hoogspanningsleidingen
voor wisselstroom) en onder de grond (buisleidingen en hoogspanningsleidingen
voor gelijkstroom). Deze nieuwe verbindingen lopen door verschillende provincies
en door de bestaande ruimtelijke structuren. Vanwege de veiligheidszones rond
deze netwerken hebben ze een grote ruimtelijke impact: in de lucht, op de grond
én onder de grond. De ambitie is deze zoveel mogelijk te bundelen. Dit kan niet
altijd vanwege veiligheidszones voor verschillende typen netwerken en andere
ruimteclaims zoals natuurnetwerken of woningbouwlocaties. Ook als het wel kan,
ontstaan er brede zones waar restricties gelden ten aanzien van ruimtegebruik en
ontwikkeling (onder andere voor wonen en oefengebieden van Defensie).
Daarnaast is er veel ruimte nodig voor maatregelen die het energiesysteem
flexibeler maken om vraag en aanbod van energie bij elkaar te brengen:
grootschalige batterijen, elektrolyse en regelbaar vermogen voor het nationale
systeem met name in de haven- en industrieclusters waar ook de windenergie
van zee aan land komt. Hiervoor is ook ruimte nodig, op plekken waar de ruimte
al schaars is en waar ook ruimte nodig is voor o.a. de verduurzaming van de
clusters en de transitie naar circulaire economie.

Rijk: Voor wat betreft RCR-projecten geldt dat het Rijk de ruimtelijke
inpassing van deze projecten ter hand neemt. Nieuwe geplande verbindingen
van nationaal belang staan gespecificeerd in de tweejaarlijkse
investeringsplannen van de landelijke netbeheerders (IP2022). De
buisleidingen worden doorgaans aangelegd in gereserveerde stroken uit de
bestaande Structuurvisie Buisleidingen (2012). In het Programma
Energiehoofdstructuur (PEH) worden naast de verbindingen ook de
onderdelen van nationaal belang voor opslag, conversie en regelbaar
vermogen in het energiesysteem nader uitgewerkt. Deze worden bij
grootschalig vermogen bij voorkeur geclusterd in industrieclusters. Het

Pagina 27 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties



voornemen is om in december 2022 een Kamerbrief te verzenden met de
hoofdkeuzes en contouren voor de ruimtelijke ordening van de
energiehoofdstructuur van nationaal belang voor 2050. Het ontwerp-PEH
verschijnt in de eerste helft van 2023.
Provincies: Het Rijk vraagt de provincies wel om bij de uitwerking van de
opgaven uit dit startpakket rekening te houden met deze ruimtelijke
ontwikkelingen die nu zijn voorzien, en de kansen en knelpunten daarbij te
signaleren. En dit in samenhang te bezien met de door hen op te stellen
Provinciale MIEK’s (Meerjaren Investeringsprogramma Energie en Klimaat) en
de ontwikkelperspectieven voor de haven- en industrieclusters.

Kenmerk
2022-0000668914

Perspectief 3 – Leefbare steden en regio’s
Dit perspectief gaat over de ontwikkeling van onze stedelijke regio’s. Nederland
wordt gekenmerkt door een krachtig en samenhangend stedelijk systeem: het
stedelijk netwerk Nederland. Dit netwerk van goed bereikbare en compacte
steden met een sterke economie en hoge leefkwaliteit is internationaal uniek. Het
maakt dat wonen, werken en voorzieningen in heel Nederland altijd relatief nabij
zijn. Bovendien worden de steden omgeven door landelijk gebied met een rijk
palet aan natuurgebieden en (cultuurhistorisch) waardevolle landschappen.

De nationale opgaven voor Perspectief 3
Veruit het grootste deel van de Nederlandse bevolking leeft, woont en werkt in
stedelijke regio’s. In de meeste van onze steden groeien zowel de economie als
het inwonertal. Wonen, werken, voorzieningen, infrastructuur en groen vragen
alle om ruimte en investeringen. We gebruiken onze leefomgeving steeds
intensiever. Bij dat intensieve gebruik horen een hoge kwaliteit van de inrichting
en slim ruimtegebruik. Daarbij maken we, zoals in het Coalitieakkoord is
verwoord en in de Kamerbrief Water en Bodem Sturend nader uitgewerkt, water
en bodem sturend.
De beschikbaarheid en betaalbaarheid van passende huisvesting staat voor veel
mensen onder druk. Daarnaast is de kwaliteit van woningen en de woonomgeving
in toenemende mate een probleem. Vaak past de woning niet bij de levensfase of
woonbehoefte, is deze niet duurzaam of ligt deze in een wijk waar de kwaliteit

Pagina 28 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

van de leefomgeving of de sociale leefbaarheid en veiligheid onder druk staat. Om
die reden is er een ambitieuze woningbouwagenda neergelegd, die we ook willen
aanwenden om bestaande buurten te verbeteren en klimaatbestendiger te maken.

Kenmerk
2022-0000668914

Voldoende ruimte voor bedrijven is een belangrijke randvoorwaarde voor een
goed vestigings- en ondernemingsklimaat. In perspectief 2 beschrijven we
opgaven ten aanzien van industrie en grootschalige bedrijfslocaties, gekoppeld
aan (inter)nationale netwerken voor energie, data en mobiliteit. In dit perspectief
speelt vooral de snelle groei van de stedelijke kenniseconomie. Het gaat dan om
bedrijven die zich bij voorkeur vestigen in een stedelijke omgeving, op plekken
die met openbaar vervoer en fiets goed bereikbaar zijn. Het kan gaan om
campussen veelal verbonden aan kennisinstellingen. In de grootste steden
concentreert de vraag naar werkplekken zich in hoogstedelijke gebieden,
gemengd met wonen en voorzieningen, vaak direct bij ov-knooppunten. Die
concentratie bij ov-knooppunten versterkt de agglomeratiekracht van de steden
en stedelijke regio’s. Daarvoor is zowel ruimte als een goede bereikbaarheid
nodig. Tegelijk moet er bij de steden ook voldoende (milieu)ruimte voor bedrijven
behouden blijven, om vitale bedrijven en nutsvoorzieningen te kunnen
huisvesten, maar ook vanwege het aanbod van werkgelegenheid voor
verschillende opleidingsniveaus.
De groei van onze steden vertaalt zich de komende jaren naar verwachting in een
toename van de mobiliteit. Gebiedskenmerken zijn in hoge mate bepalend voor
de opgaven in het mobiliteitssysteem. In en tussen de compacte steden binnen
het stedelijk netwerk Nederland kunnen mensen zich gemakkelijk en efficiënt te
voet, per fiets en met het openbaar vervoer verplaatsen. Door nieuwe
woningbouw toe te voegen nabij werklocaties en voorzieningen, en rond ovknooppunten, maken we gezonde en ruimte-efficiënte vormen van vervoer
aantrekkelijk, waarbij veel aandacht is voor lopen en fietsen. In grote delen van
ons land, ook in stedelijke regio’s, speelt de auto nog steeds een prominente rol.
Onder andere technologische ontwikkelingen bieden ook hier mogelijkheden voor
andere vormen van vervoer. De noodzaak tot verbeteren van de ruimtelijke
kwaliteit en leefkwaliteit in de verdichtende steden heeft hoe dan ook gevolgen
voor het mobiliteitssysteem. Dat zal zich toekomstbestendig moeten verhouden
tot de gebouwde omgeving, openbare ruimte en het landschap.
Bezien vanuit de klimaatverandering zijn nu al locaties aan te wijzen, waarvoor
geldt dat bebouwing onverstandig is of zelfs vermeden moet worden, zoals
verwoord in de Kamerbrief Water en Bodem Sturend. Met uitzondering van de
gebieden waar we nieuwe bebouwing willen vermijden, kan op de meeste
plaatsen van Nederland woningbouw plaatsvinden, zij het onder voorwaarden. De
ministeries van IenW en BZK ontwikkelen samen met medeoverheden een
richtinggevend kader. Dit kader is bedoeld ter ondersteuning van het regionale
proces en biedt de mogelijkheid een bewuste afweging te maken bij de
locatiekeuze voor woningbouw, zodat risico’s ten aanzien van wateroverlast,
overstromingen, bodemdaling en drinkwaterbeschikbaarheid sturend worden. Dit
kader is daarmee richtinggevend voor gebiedsontwikkeling en keuzes door
gemeenten, provincies en Rijk.
De meest klimaatrobuuste en natuurinclusieve verstedelijking ontziet het
landschap en richt zich op slimme binnenstedelijke verdichting met voldoende
ruimte voor water en groen. In de openbare ruimte betekent dat minder

Pagina 29 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

verharding en meer groen, zodat steden beter bestand zijn tegen wateroverlast
en hittestress en ze bijdragen aan meer biodiversiteit.

Kenmerk
2022-0000668914

Door compacte verstedelijking blijven rond de steden voldoende toegankelijke
groene gebieden behouden, die natuurinclusief zijn ingericht. Een groene
inrichting van de leefomgeving en de nabijheid tot werk, voorzieningen en groen
nodigt uit tot bewegen en bevordert daarmee een gezonde leefstijl. We zetten in
op verbetering van de luchtkwaliteit, vermindering van hinder door geluid, geur
en licht, en beheersing van externe veiligheidsrisico’s.
De toename van ruimte voor wonen en werken en de omschakeling naar schone
mobiliteit is samen met de uitbreiding van de opwekking van duurzame energie
van invloed op de capaciteit van de elektriciteitsnetwerken. Hier doen zich nu al
knelpunten voor. Het is van belang om de uitbreiding van de
elektriciteitsnetwerken en de ontwikkeling van andere ruimtelijke functies goed op
elkaar af te stemmen.
Het gezamenlijk startpunt voor Perspectief 3
Zoals vastgelegd in de NOVI willen we het stedelijk netwerk Nederland verder
versterken. Dit doen we door samen te werken aan de ontwikkeling van de
stedelijke regio’s met ruimte voor wonen, werken en goede onderlinge én externe
verbindingen via een efficiënt en duurzaam mobiliteitssysteem. Daarbij is de
ladder voor duurzame verstedelijking en de integrale verstedelijkingsstrategie uit
de NOVI gevolgd.
Voor zeven regio’s met de hoogste verstedelijkingsdruk11 hebben Rijk, provincies,
gemeenten en waterschappen samen verstedelijkingsstrategieën opgesteld. De
verstedelijkingsstrategieën gaan over een samenhangende aanpak van wonen,
werken, mobiliteit, water, klimaat, energie, groen en gezondheid. Zij krijgen
nader vorm en uitvoering binnen de zeven NOVEX-gebieden verstedelijking, in
samenhang met het NOVEX-gebied Lelylijn. In deze gebieden liggen ook de
zeventien grootschalige NOVEX-woningbouwlocaties12 waar het Rijk intensief bij
betrokken is.
De programma’s en projecten uit het MIRT Overzicht 2023 e.v., de
versnellingsafspraken woningbouw en mobiliteit, de afspraken over de ontsluiting
van de grootschalige NOVEX-woningbouwlocaties en de Nationale Agenda
Laadinfrastructuur dragen hieraan bij. In oktober 2022 heeft de minister van
IenW de Contourennota Mobiliteitsvisie gepubliceerd. De volgende stap is om
begin 2023 een hoofdlijnennotitie te presenteren. Verder zijn onder meer de
volgende beleidsnota’s van kracht: Havennota 2020-2030,
Goederenvervoersagenda, Luchtvaartnota 2020-2050, Ontwikkelagenda
Toekomstbeeld Openbaar Vervoer, Toekomstperspectief Automobiliteit 2040 en
het Nationaal Toekomstbeeld Fiets.

Metropoolregio Amsterdam, Zuidelijke Randstad, Stedelijk Brabant, Metropoolregio
Utrecht, Arnhem-Nijmegen-Foodvalley, Regio Zwolle en Regio Groningen-Assen.
12
MRA West, MRA Oost, Havenstad Amsterdam, Oude Lijn Leiden-Dordrecht, Rotterdam
Oostflank, Den Haag CID Binckhorst, Eindhoven Internationale Knoop XL, Spoorzones
Breda, Tilburg en Den Bosch, Utrecht Groot Merwede, Spoor- en A1-zone Amersfoort,
Arnhem-Oost, Nijmegen Kanaalzone, Nijmegen Stationsgebied, Foodvalley, Spoorzone
Zwolle, Groningen Suikerunieterrein en Groningen Stadshavens.
11

Pagina 30 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

In de Kamerbrief Water en Bodem Sturend is uitgewerkt hoe water en bodem
sturend zich verhoudt tot de woningbouwopgave: rekening houdend met de
toenemende druk op waterveiligheid, voldoende zoetwater en vitale bodems.

Kenmerk
2022-0000668914

Vragen aan de provincies voor Perspectief 3
A. Concrete doelen voor nieuwe stedelijke ontwikkelingen
Op 13 oktober 2022 hebben alle twaalf provincies provinciale
woningbouwafspraken gemaakt met het Rijk.13 Deze afspraken tellen op tot de
bouw van ruim 900.000 nieuwe woningen voor de periode 2022 tot en met 2030.
Twee op de drie nieuwe woningen vallen in de categorie betaalbaar. Vanaf
december 2022 worden deze afspraken vertaald in regionale woondeals. Daarin
spreekt het Rijk met provincies en gemeenten af op welke locaties en onder welke
voorwaarden de woningen worden ontwikkeld en hoe de bouw versneld kan
worden.
Landelijk zal er tot 2030 voldoende ruimte zijn voor bedrijvigheid op
bedrijventerreinen. Een deel van de ruimte voor bedrijventerreinen die in
Perspectief 2 staat beschreven is ruimte voor bedrijventerreinen en campussen in
de stedelijke context. Per provincie is de kwalitatieve verdeling maatwerk,
gekoppeld aan de specifieke kenmerken. Voor de periode na 2030 is nadere
verkenning nodig, ook gekoppeld aan de transities naar een circulaire economie
en duurzame energie.
In de Bestuurlijke Overleggen Leefomgeving van juni 2022 en de Bestuurlijke
Overleggen MIRT van november 2022 zijn door het Rijk en regionale partijen
versnellingsafspraken woningbouw en mobiliteit gemaakt. Ook zijn afspraken
gemaakt over de ontsluiting van de zeventien grootschalige NOVEXwoningbouwlocaties. In december 2022 volgt besluitvorming over de toekenning
van de vierde tranche van de woningbouwimpuls.
Vraag aan de provincie
Aan de provincies wordt gevraagd om te laten zien hoe zij met gemeenten en
waterschappen toekomstbestendig ruimtelijk invulling geven aan deze concrete
doelen voor nieuwe stedelijke ontwikkeling: in totaal 900.000 woningen en de
benodigde ruimte voor de periode tot 2030 die in de eigen provincie nodig is voor
werklocaties gekoppeld aan de stedelijke ontwikkeling (bedrijventerreinen,
kenniseconomie), met daarbij aandacht voor opgaven zoals hierboven benoemd
ten aanzien van Water en Bodem Sturend, natuurinclusieve ontwikkeling,
energietransitie, bereikbaarheid, groen in en om de stad, erfgoed en een gezonde
leefomgeving.
Vooruitlopend op de ontwikkeling van een definitief richtinggevend kader ten
aanzien van waterveiligheid, wateroverlast, bodemdaling en waterbeschikbaarheid
wordt provincies gevraagd de conceptversie van dit richtinggevend kader al
zoveel mogelijk als uitgangspunt te nemen. De provincies wordt daarnaast
gevraagd te sturen op zo min mogelijk afdekking van de bodem. Bij nieuwe
gebiedsontwikkelingen wordt zoveel mogelijk de landelijke maatlat voor een
groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving toegepast.
13

Kamerstuk 32 847, nr. 973

Pagina 31 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

B. Concrete doelen voor transities in bestaande gebouwde omgeving

Kenmerk
2022-0000668914

In de bestaande bebouwde omgeving telt Nederland nu al ruim acht miljoen
woningen en bijna vierduizend bedrijventerreinen. Losse vragen vanuit alle
sectoren komen in bestaande stedelijke gebieden samen. Hier liggen meerdere
urgente transitieopgaven, gekoppeld aan concrete doelen. Denk aan
woonbebouwing die niet meer voldoet aan de vraag, de sociale leefbaarheid en
veiligheid in wijken, verouderde bedrijventerreinen, bebouwing die moet worden
verduurzaamd om de CO₂-uitstoot te verlagen, openbare ruimte die kwalitatief
niet meer voldoet en anders moet worden ingericht, de noodzaak om in
verdichtende steden in te zetten op duurzame, slimme en veilige mobiliteit,
leidingen die vervangen moeten worden en gebieden die klimaatbestendig moeten
worden gemaakt.
Binnen de bestaande gebouwde omgeving is het in samenhang oppakken van de
verschillende ruimtelijke opgaven simpelweg noodzakelijk. Een integrale aanpak
biedt ook meerwaarde vanwege een grotere efficiëntie, een hogere kwaliteit en
meer draagvlak bij de bewoners. Dat laat onverlet dat er stevig gekozen moet
worden: wat wel en wat niet en in welke volgorde? Verschillende typen buurten
en wijken binnen de stedelijke gebieden kennen hun eigen combinaties van
opgaven en oplossingsmogelijkheden. Hoe houden we historische binnensteden
vitaal en aantrekkelijk, kunnen we vooroorlogse stadsdelen vergroenen, gaan we
om met verdichting van naoorlogse wijken en welke nieuwe opgaven liggen er in
de nog vrij nieuwe Vinex-wijken en in kleine kernen? Welke plek hebben
bedrijvigheid, kantoren en lokaal ondernemerschap? Belangrijk aandachtspunt in
de bestaande gebouwde omgeving is de grote cultuurhistorische waarde van veel
van onze steden en dorpen.
Vraag aan de provincie
Aan de provincies wordt gevraagd om te laten zien hoe zij met gemeenten en
waterschappen toekomstbestendig ruimtelijk invulling gaan geven aan deze
concrete doelen in de bestaande gebouwde omgeving, met daarbij aandacht voor
opgaven zoals hierboven benoemd ten aanzien van water en bodem,
natuurinclusieve ontwikkeling, energietransitie, sociale leefbaarheid en veiligheid,
(buurt)economie, bereikbaarheid, groen in en om de stad, erfgoed en een
gezonde leefomgeving. Hiervoor wordt ook zoveel mogelijk de landelijke maatlat
voor een groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving gebruikt. Deze maatlat is
in januari 2023 voorzien en overheden wordt gevraagd vooruitlopend op
(wettelijke) borging de maatlat al zoveel mogelijk toe te passen.
C. Richtinggevende uitspraken voor de ontwikkeling van het stedelijk
netwerk Nederland
De grote ruimtelijke opgaven willen we aanwenden om de kracht van het stedelijk
netwerk Nederland te versterken en beter te benutten. Met de zeven NOVEXgebieden Verstedelijking zetten we hierop in. De rijkdom aan stedelijke regio’s in
ons land is een kracht, maar vormt ook een uitdaging. In heel Nederland is de
balans tussen landsdelen en de goede leefbaarheid en het voorzieningenniveau
krachtig. De inwoners van onze steden profiteren door de nabijheid van veel
bedrijven, kennis en arbeidskrachten van de voordelen van mega-steden, terwijl
ze minder last hebben van de nadelen van hele grote metropolen. Tegelijk is de
agglomeratiekracht van de verzamelde steden minder groot dan die van één

Pagina 32 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

geconcentreerde metropool. Ook is de economische groei niet gelijk verdeeld over
het stedelijk netwerk Nederland. In de regio’s Amsterdam, Utrecht, Eindhoven,
Rotterdam en Den Haag wordt nu al 45% van het BBP gegenereerd. De helft van
de Nederlandse banengroei kwam sinds 2010 voor rekening van deze regio’s.

Kenmerk
2022-0000668914

Hoewel de economische kracht van de vijf grootste steden buiten kijf staat,
streven we naar het versterken van het hele stedelijke netwerk. In alle landsdelen
werken we aan economische vitaliteit en leefbaarheid en het optimaal benutten
van de stedelijke regio’s. Op termijn is het mogelijk dat het zuiden, oosten en
noorden van Nederland een groter aandeel krijgen in de woningbouwopgave.
Uitgangspunt blijft een goede balans tussen wonen en werken op regionaal
niveau. Dat vraagt om een sterke regionale economie, die aansluit bij de
plaatselijke kracht en kenmerken. Meer regionale onderscheidende kracht draagt
zo bij aan een evenwichtige ontwikkeling van het stedelijk netwerk en een
weerbaar Nederland, zonder grote verschillen in welzijn en kansen op
economische ontwikkeling. Binnen alle stedelijke regio’s zetten we in op compacte
ontwikkeling. We willen meer nabijheid organiseren tussen wonen, werken en
voorzieningen. Dit ondersteunt de transitie naar duurzame, slimme en schone
stedelijke mobiliteit. Om de netwerkvoordelen binnen Nederland als geheel te
vergroten willen we tegelijk de regio’s onderling goed met elkaar verbinden.
Ook bij de verdere ontwikkeling van het stedelijk netwerk Nederland is het
uitgangspunt een ontwikkeling waarbij het water- en bodemsysteem sturend is.
Onderdeel van de ontwikkeling van vitale dorpen, steden en regio’s is het streven
naar goed toegankelijke landschappen en natuurgebieden. Gezonde, waardevolle
en natuurlijke landschappen zijn een onmisbaar onderdeel van het stedelijk
netwerk. Ze dragen bij aan de kwaliteit en de identiteit van de regio’s – elk met
hun eigen karakteristieken.
Na 2030 zijn de onzekerheden over de benodigde ruimte voor wonen en werken
nog groter. De verstedelijking op langere termijn vraagt om visie en strategie,
waarmee we snel kunnen inspelen op de demografische ontwikkeling, nieuwe
economie en een transitie naar duurzame, slimme en veilige mobiliteit. Daarbij
staat het bouwen aan vitale en leefbare steden en regio’s voorop. Normen voor
milieu en gezondheid zijn randvoorwaarden. Er is ook een duidelijke relatie met
nieuwe verbindingen in de energienetwerken en aanpassing van
mobiliteitsnetwerken. Deze bieden kansen, maar leveren soms ook beperkingen
voor ontwikkelingen op.
Vraag aan de provincie
Aan de provincies wordt gevraagd om uitwerking(en) te geven op een
toekomstige doorontwikkeling van het stedelijk netwerk Nederland (kijkend naar
2050) en de positieve en negatieve ruimtelijke gevolgen daarvan voor de eigen
provincie. Hiervoor vormen de zeven verstedelijkingsstrategieën het vertrekpunt.
Aanvullend is de vraag hoe de stedelijke regio’s in ons land hun regionale
economische kracht kunnen versterken om zo tot een evenwichtige ontwikkeling
van Nederland te komen. De provincies wordt in ieder geval gevraagd om
aandacht te besteden aan de ruimtelijke gevolgen ten aanzien van opgaven zoals
hierboven benoemd voor water en bodem, de waarden van natuur, landschap en
erfgoed, energietransitie en energie-infrastructuur, duurzame bereikbaarheid, een
goede balans tussen wonen en werken, een inclusieve samenleving en een
gezonde leefomgeving.

Pagina 33 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Kansen en knelpunten bij Perspectief 3
Hieronder worden voor dit perspectief de grootste kansen en knelpunten
beschreven die we als Rijk zien, hoe we daar zelf aan werken en wat we hierop
verwachten van de provinciale uitwerking. Het doel is om tot een goede
wisselwerking te komen en uiteindelijk de juiste keuzes te maken in de nationale
programma’s en afspraken in het ruimtelijk arrangement per provincie. Hierbij
kijken we nadrukkelijk ook over de perspectieven heen.

Kenmerk
2022-0000668914

Knelpunt: Verstedelijking in relatie tot Water en Bodem Sturend
De noodzaak om water en bodem sturend te laten zijn heeft gevolgen voor de
keuzes waar, wanneer en hoe we woningen en bedrijventerreinen ontwikkelen.
Tot en met 2030 zijn veel locaties al bekend. Bij deze locaties is nog veel te
winnen door vanuit het water- en bodemsysteem keuzes te maken voor de
inrichting en bouwwijze. De meest kwetsbare locaties moeten daarbij ontweken
worden. Gemakkelijke locaties kunnen wellicht relatief goedkoop en snel
ontwikkeld worden, maar zijn juist duur als het gaat om water- en bodembeheer
en nieuwe, kostbare infrastructuur en voorzieningen. Om goede keuzes te maken
moeten we daarom niet alleen kijken naar locaties op zich, maar ook naar de
risico’s ten aanzien van waterveiligheid, wateroverlast, bodemdaling en
waterbeschikbaarheid. Op veel individuele locaties zijn opgaven vanuit het
bodem- en watersysteem technisch wellicht oplosbaar, maar bij elkaar opgeteld
kunnen ze vanwege de ligging in het watersysteem toch voor problemen zorgen.
Tegelijkertijd zijn er veel kansen voor het op de juiste manier bouwen, passend
bij het water- en bodemsysteem, met voldoende ruimte voor water en rekening
houdend met de bodem. Ook na 2030 zal er nieuwe ruimte nodig zijn, waarbij
opnieuw keuzes gemaakt moeten worden. Vanuit water en bodem wordt een
richtinggevend kader ontwikkeld voor woningbouwlocaties. Voor de
startpakketten volgt een eerste stap in de vorm van een concept richtinggevend
kader, dat structuur geeft voor het meenemen van water en bodem in
woningbouwprojecten en integrale gebiedsontwikkelingen.

Rijk: Ontwikkelt een richtinggevend kader (IenW en BZK) voor
woningbouwlocaties in samenhang met de maatlat voor een groene
klimaatadaptieve gebouwde omgeving. Aan de inhoud van dit kader is richting
gegeven in de Kamerbrief Water en Bodem Sturend. Het concept
richtinggevend kader komt dit jaar beschikbaar, de maatlat wordt in januari
2023 verwacht.

Provincies: Vooruitlopend op de ontwikkeling van het definitieve
richtinggevend kader wordt de provincies gevraagd de conceptversie van dit
richtinggevend kader, in afstemming met de waterschappen, zoveel mogelijk
toe te passen. Daarbij kunnen zij laten zien welke kansen en knelpunten er
zijn en kunnen zij een goede afweging maken tussen de kosten en baten. De
definitieve versie van het kader zal onderdeel zijn van de af te sluiten
ruimtelijke arrangementen.
Knelpunt: Woningbouwopgave in relatie tot (milieu)ruimte voor werken
In verschillende regio’s is vanwege de grote vraag naar stedelijke woonwerkmilieus de druk opgelopen om bedrijventerreinen en havengebieden te
transformeren. Bedrijventerreinen worden soms (deels) getransformeerd naar
gecombineerde woon-werk gebieden. Voor een succesvolle gebiedsontwikkeling is
zorgvuldig omgaan met gevestigde bedrijvigheid cruciaal.
Het gaat hierbij om een klassieke ruimtelijke ordeningsvraag: welke functie
kunnen we waar het beste een plek bieden? Bij de keuze tussen economisch vitale

Pagina 34 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

bedrijfsfuncties en intensieve stedelijke ontwikkeling is niet altijd een eenduidig
antwoord te geven. Zo heeft werkgelegenheid op bedrijventerreinen ook een
belangrijke maatschappelijke functie. Tegelijkertijd zorgt woningbouw ervoor dat
mensen ook kunnen wonen in de buurt waar zij werken.

Rijk: Het Rijk geeft voor de vijf grote energie intensieve clusters en de
zeventien grootschalige NOVEX-woningbouwlocaties zo goed mogelijk aan
waar we (milieu)ruimte willen reserveren voor bestaande en nieuwe
bedrijvigheid in het kader van het Programma Werklocaties en het
Programma Woningbouw. In juli 2023 volgt de definitieve uitwerking van het
Programma Werklocaties. Op het moment dat bedrijven en hun werknemers
verplaatst moeten worden, brengen we de effecten daarvan voor de zeventien
grootschalige NOVEX-woningbouwlocaties goed in kaart en betrekken we deze
woon-werkopgave bij de bestuurlijke BOL-afspraken 2023 over de
transitiestrategie.

Provincies: Aan de provincies wordt gevraagd bij de uitwerking van de
opgaven aan te geven op basis waarvan zij de afweging tussen verstedelijking
en het reserveren van (milieu)ruimte op de korte en langere termijn willen
maken en de ruimtelijke uitwerking daarvan in hun provincie te verkennen.

Kenmerk
2022-0000668914

Kans: Energie-infrastructuur als randvoorwaarde voor de verstedelijkingsopgave
De verstedelijkingsopgave (wonen, werken en mobiliteit) vraagt capaciteit van
energie-infrastructuur. Dit geldt primair voor de regionale energie-infrastructuur.
Tijdige beschikbaarheid van die capaciteit kan een knelpunt vormen voor spoedige
realisatie van woningen en bedrijven. Zo zal er in sommige gevallen eerst
uitbreiding van de energie-infrastructuur nodig zijn met de bijbehorende
ruimtelijke impact, voordat een verstedelijkingslocatie tot ontwikkeling kan
komen of zal een elektriciteitsstation in bepaalde gevallen nog wel
aansluitcapaciteit hebben, maar in andere niet. Ook kan de fysieke ruimtelijke
impact van energie-infrastructuur de ruimte voor andere opgaven beperken,
bijvoorbeeld in het landelijk gebied. Het is van belang dat de tijdige
beschikbaarheid van energie-infrastructuur wordt getoetst aan de voorziene
ontwikkelingen en ambities op het gebied van verstedelijking en er ook wordt
gekeken naar de ruimtelijke inpassing in relatie tot andere functies.

Rijk: Het Rijk werkt in het Programma Energie Hoofdstructuur aan de
benodigde verzwaring en uitbreiding van de nationale energie-infrastructuur,
en zal met de provincies zo vroeg mogelijk delen aan welke verbindingen
wordt gedacht zodat de provincies de provinciespecifieke kansen en
knelpunten kunnen duiden. Het voornemen is om in december 2022 een
Kamerbrief te verzenden met kansrijke ontwikkelrichtingen voor de
energiehoofdstructuur, met contouren en hoofdkeuzes.

Provincies: Aan de provincies wordt gevraagd om in een vroegtijdig stadium
in de planvorming van verstedelijking (wonen en werken) de (ruimtelijke)
impact op primair de regionale (en voor zover inzichtelijk de nationale)
energie-infrastructuur in kaart te brengen.
Knelpunt en kans: Gezonde leefomgeving
Een gezonde leefomgeving is van groot belang bij het invulling geven aan de
woningbouwopgave. Het streven naar een gezonde leefomgeving, met
toekomstbestendige, natuurinclusieve en gezonde woningbouwlocaties, vormt het
uitgangspunt. Dit doen we met bestaande normen en door in te zetten op
mogelijkheden waar en hoe het nog beter kan. Zo ontstaat milieuruimte voor
ruimtelijke ontwikkelingen en creëren we leefbare steden en regio’s. Er zijn
wettelijke normen t.a.v. geluid, luchtkwaliteit en veiligheid waaraan moet worden

Pagina 35 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

voldaan. Om een gezonde leefomgeving te realiseren is ook verbetering onder
deze bestaande normen. Adviezen van onder andere de WHO, de
Gezondheidsraad en voorstellen van de Europese Commissie14 geven hier richting
aan. Het Rijk wil daarom verkennen of en op welke manier we deze
ontwikkelingen vertalen naar aanvullende normen voor geluid, veiligheid,
trillingen en (ultra)fijn stof. Deze zijn van belang voor een zo gezond mogelijke
leefomgeving, maar zijn tegelijkertijd van invloed op de ontwikkelmogelijkheden,
op maatregelen die nodig zijn om ontwikkeling mogelijk te maken, of die vragen
om maatregelen aan de bron.

Rijk: Het Rijk gaat uit van het bestaande beleid en de bestaande afspraken
(zoals het Schone Lucht Akkoord) en verkent in het Nationaal
Milieuprogramma (NMP) de noodzaak, mogelijkheden en impact van
aanvullend beleid en gezondheidseffecten. Uiteindelijk zijn hier keuzes nodig,
die nationaal maar ook in Europa genomen worden. Het concept NMP wordt in
de zomer verwacht en de definitieve versie eind 2023.

Provincies: Aan de provincies wordt gevraagd om bij de uitwerking van de
opgaven inzichtelijk te maken wat de impact is op de gezonde leefomgeving
(lucht, geluid, externe veiligheid, trillingen) voor de jaren 2030 en 2050,
zodat dit kan worden meegewogen in de uiteindelijke keuze.

Kenmerk
2022-0000668914

Overkoepelende opgaven
De thema’s culturele identiteit en erfgoed, defensie, milieu en een gezonde en
groene leefomgeving hebben relaties met alle drie de perspectieven en zijn in die
uitwerking deels al aan bod gekomen.
Culturele identiteit en erfgoed
Het programma Erfgoed voor de toekomst richt zich op het verbinden van erfgoed
aan de hedendaagse transitieopgaven. Cultureel erfgoed en de daarmee
verbonden verhalen spelen vaak al een belangrijke rol bij de inrichting van de
Nederlandse leefomgeving. Gezien de omvang en de impact van de opgaven uit
de drie perspectieven is er nu sprake van een transitieopgave voor het cultureel
erfgoed in steden, dorpen en het landelijk gebied. Bij de inpassing van de
nationale en provinciale opgaven dienen erfgoed en ruimtelijke kwaliteit
gepositioneerd te worden als integraal onderdeel van de transformatie en dienen
deze te worden behouden of versterkt. De provincies wordt gevraagd om bij
veranderopgaven aan te sluiten bij de kenmerken en identiteit van het gebied. Dit
gebeurt door de erfgoed- en landschapswaarden in beeld te brengen, te vertalen
naar ontwerp- en ontwikkelprincipes en het behoud en de benutting van deze
waarden een integraal onderdeel te laten vormen van de ruimtelijke opgaven en
te verweven in de gehele planvorming en uitvoering van deze nationale en
provinciale opgaven.
Daarnaast zijn er erfgoed-, landschappelijke, en uitzonderlijke universele waarden
in gebieden die specifieke aandacht vragen. Voor de UNESCO-Werelderfgoederen,
gebouwen, objecten en gebieden die als Rijksmonumenten zijn aangewezen
(archeologie, buitenplaatsen, landschap en erfgoed), beschermde stads- en
dorpsgezichten en wederopbouwgebieden worden de provincies gevraagd naar de
instandhoudingsstrategie van deze waarden bij de ruimtelijke inpassing van de

https://ecer.minbuza.nl/-/voorstel-van-de-commissie-voor-een-herziening-van-de-eurichtlijnen-inzake-luchtkwaliteit
14

Pagina 36 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

nationale en provinciale keuzes. Ruimtelijk ontwerp, internationale verplichtingen,
ontwikkelings- en ontwerpgerichte gebiedsbiografieën, kwaliteitsteams ofadviseurs zijn hierin belangrijke instrumenten.

Kenmerk
2022-0000668914

Vraag aan de provincies
Aan de provincies wordt gevraagd om hun visie te geven op het cultureel erfgoed
en de ruimtelijke kwaliteitsopgave van de eigen provincie. Op welke wijze wordt
bij de ruimtelijke inpassing van de nationale en provinciale opgaven het erfgoed
en het cultuurlandschap getransformeerd en de ruimtelijke kwaliteit behouden of
versterkt, als een integraal onderdeel en verweven in de gehele planvorming en
uitvoering? Specifiek wordt gevraagd hierin aandacht te besteden aan de
instandhouding van de waarden van de UNESCO-Werelderfgoedgebieden,
gebouwen en objecten, gebieden die als Rijksmonumenten zijn aangewezen, de
beschermde stads- en dorpsgezichten en de wederopbouwgebieden. Het
ministerie van OCW biedt aan om de provincie te ondersteunen bij het eventueel
opstellen van een gebiedsbiografie. Dit instrument is een onderlegger voor de
transitieopgave voor het cultureel erfgoed.
Milieu
Het kabinet streeft naar een gezonde, schone en veilige leefomgeving voor mens,
dier en plant. De opgave is de blootstelling aan gevaarlijke chemische stoffen te
verminderen en de gezondheid van onze leefomgeving zodanig te verbeteren dat
negatieve omgevingseffecten in 2050 naar een verwaarloosbaar laag niveau zijn
gebracht. De lusten en lasten op weg naar het streefbeeld worden eerlijk
verdeeld. De lasten mogen niet worden afgewenteld op anderen hier of elders of
op toekomstige generaties. Het streven naar brede welvaart is leidend.
Het kabinet werkt momenteel aan een Nationaal Milieuprogramma (NMP). Het
NMP is een concretisering en operationalisering van het Nationaal
Milieubeleidskader (NMK). Tot het moment van publiceren van het NMP zijn de
huidige milieunormen, wetten en het huidige beleid van toepassing. Het NMP zal
mogelijk leiden tot aanvullend beleid op milieuthema’s zoals lucht, geluid,
trillingen en externe veiligheid. Het pakket aan instrumentarium wordt de
aankomende periode samengesteld. Daarbij zijn er drie deelopgaven: 1) vitale
ecosystemen, 2) gezonde leefomgeving en 3) duurzame, circulaire economie.
Deze opgaven beïnvloeden elkaar en worden deels ingevuld door lopende
trajecten.
Vraag aan de provincies
Zie hiervoor de vragen in de drie perspectieven.
Defensie
Defensie maakt zich klaar voor de toekomst in een onzekere tijd waar
internationale spanningen nadrukkelijk onze aandacht vragen. In deze
kabinetsperiode wordt fors geïnvesteerd in de ontwikkeling van onze krijgsmacht,
de organisatie groeit toe naar de NAVO-norm van 2 procent van het BBP. Dit
heeft een weerslag op het directe en indirecte ruimtebeslag van Defensie.
Defensie werkt momenteel binnen het programma ‘Ruimte voor Defensie’ aan het
in kaart brengen van haar toekomstig ruimtebeslag. De veranderingen in het
ruimtegebruik van Defensie vragen om nauwgezette interbestuurlijke
samenwerking, waarbij de provincies ons eerste aanspreekpunt zijn.
Ruimte voor Defensie spitst zich toe op de volgende hoofdonderwerpen:

Pagina 37 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

1. Huisvesten van mensen en middelen
Defensie heeft een grote vastgoedopgave: er is sprake van veel achterstallig
onderhoud en de portefeuille sluit onvoldoende aan op de behoeften van de
krijgsmacht van de toekomst. Daarom is het Strategisch Vastgoedplan opgesteld,
dat de komende jaren verder wordt uitgewerkt en uitgevoerd15. Het uitgangspunt
van het SVP is dat Defensie haar vastgoed concentreert, vernieuwt en
verduurzaamt. Dit betekent dat we op sommige locaties onze aanwezigheid
uitbreiden, locaties afstoten of nieuwbouw op een nieuwe plek realiseren. Een van
de belangrijke, strategische projecten om deze beweging mogelijk te maken is het
realiseren van een nieuwe kazerne inclusief oefenterrein in het midden van
Nederland voor de ondersteunende eenheden. In het SVP is aangegeven dat de
voorlopige voorkeurslocatie voor die kazerne in de gemeente Zeewolde
(Flevoland) ligt, nabij de brug bij Nijkerk. Het kabinet is voornemens om de
definitieve keuze voor de locatie te betrekken bij het ruimtelijk arrangement dat
wordt opgesteld, waarbij het Rijk met de provincies alle afwegingen bij elkaar kan
brengen om tot een besluit te komen. Andere mogelijk geschikte locaties die naar
voren zijn gekomen in het onderzoek hiernaar, waaronder een locatie in de
provincie Gelderland, kunnen ook bij deze afweging worden betrokken. Naast de
inpassing van deze nieuwe kazerne komen er andere vastgoedprojecten voort uit
het SVP die kansen kunnen bieden voor andere ruimtelijke vraagstukken of
waarmee in de ruimtelijke puzzel in praktisch iedere provincie rekening mee moet
worden gehouden. Zo is er een interbestuurlijke werkgroep gestart in de regio
Schaarsbergen om onderzoek te doen naar de ontwikkeling van de kazerne in
Schaarsbergen, waarbij ook wordt gekeken naar alternatieve locaties. Daarnaast
is er samenwerking nodig bij het vinden van nieuwe bestemmingen voor
Defensielocaties die op termijn worden afgestoten. Bij het vinden van een nieuwe
bestemmingen bestaan mogelijk meekoppelkansen voor andere opgaven in het
ruimtelijk domein, bijvoorbeeld voor woningbouw, energietransitie, landbouw,
natuur of een combinatie van functies.

Kenmerk
2022-0000668914

2. Oefenen, trainen en inzet in Nederland
Het actuele dreigingsbeeld vraagt om meer en een andere inzet en voorbereiding
van Defensie. In zijn algemeenheid heeft de krijgsmacht op alle domeinen (land,
zee en lucht) behoefte aan diversificatie van oefenruimte en flexibiliteit en ruimte
voor het oefenen in geïntegreerd, multidomein-optreden. Daarnaast vraagt nieuw
of verbeterd materieel soms ook om meer of andere oefenruimte en
munitieopslag, vanwege bijvoorbeeld toename in bereik en vuurkracht. Deels
kunnen we in het buitenland in deze behoefte voorzien, maar ook in Nederland is
er voldoende oefenruimte nodig. Defensie onderzoekt nu hoeveel en waar er extra
oefenruimte op land, op zee en in de lucht nodig is. Zo is er bijvoorbeeld behoefte
aan het oefenen in verstedelijkt gebied en aan speciale oefengebieden voor
drones. In dit proces nemen we ook de al eerder geconstateerde bevindingen
mee, zoals het uitbreiden van de helikopterlaagvlieggebieden en de reactivering
van luchthaven de Peel om de druk op de bestaande gebieden te verlagen. De
planning is om de Kamer in de eerste helft van 2023 mee te nemen in deze
bevindingen en vervolgens het gesprek aan te gaan over de inpassing van deze
behoeften en de knelpunten en kansen daarbij met de provincies en andere
belanghebbenden. Bij knelpunten gaat het bijvoorbeeld om het rekening houden
met eventuele effecten van Defensieactiviteiten op de leefomgeving. Bij kansen
kan worden gedacht aan het combineren van functies, bijvoorbeeld de functie van
een oefengebied en de ontwikkeling van nieuwe natuur.
15

Strategisch Vastgoedplan 2022 (SVP), 2 december verstuurd aan de Tweede Kamer
Pagina 38 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

In de eerder aangehaalde Kamerbrief in de eerste helft van 2023 zal ook worden
ingegaan op de benodigde ruimte voor inzet en militaire mobiliteit. Onder inzet
verstaan we bijvoorbeeld alle activiteiten die Defensie iedere dag uitvoert om
Nederland veilig te houden. Hieronder valt onder andere de verdediging van ons
luchtruim met behulp van jachtvliegtuigen en radars, zoals het nieuwe
radarstation in Herwijnen.

Kenmerk
2022-0000668914

Vraag aan de provincies

Aan de provincies wordt gevraagd de ontwikkelingen uit het SVP voor zover
deze concreet zijn, mee te nemen in het ruimtelijk voorstel. Dit geldt in het
bijzonder voor de locatiekeuze voor de nieuwe kazerne voor de
ondersteunende eenheden, en daarbij uit te werken welke kansen en
knelpunten zich bij de inpassing voordoen;

Defensie doet een beroep op de provincies om mee te denken over extra
ruimte bij onze bestaande locaties voor mogelijke uitbreiding, zowel direct als
indirect ruimtegebruik. Daarbij moet worden gezocht naar meekoppelkansen
voor meervoudig ruimtegebruik, bijvoorbeeld het uitbreiden van een
oefengebied in combinatie met de aanleg van nieuwe natuur. In de eerste
helft van 2023 gaat Defensie in op het benodigde extra ruimtebeslag.
Gezonde en groene leefomgeving
Een gezonde leefomgeving is een leefomgeving die als prettig wordt ervaren, die
uitnodigt tot gezond gedrag en waar de druk op de gezondheid zo laag mogelijk
is. Het bevordert ook de positieve gezondheid en het welzijn van mensen. Met
positieve gezondheid wordt de eigen (veer)kracht van mensen benadrukt. De
leefomgeving (school, werk, zorginstelling, wijk, stad, regio, landelijk gebied en
natuur) kan een instrument zijn om te komen tot gezondheidswinst. Dit kan via
de inzet van zowel gezondheidsbevordering (bijvoorbeeld het stimuleren van
bewegen, het vergroenen van de omgeving of een goede beschikbaarheid van
voorzieningen in de wijk die ontmoeten, bewegen, spelen en gezonde voeding
stimuleren) als gezondheidsbescherming (bijvoorbeeld door het verminderen van
lucht- en lichtvervuiling, blootstelling aan UV-straling, risico’s op infectieziekten
en geluidshinder). Het betekent dat de fysieke leefomgeving zo wordt ingericht
dat deze gezond is en voor iedereen toegankelijk is én dat mensen deze kunnen
benutten voor een gezonde leefstijl. Dat wil zeggen, het makkelijker maken van
een gezonde leefstijl (toegang tot groen, spelen, ontmoeten, bewegen, gezond
voedingsaanbod, rookvrije leefomgeving, verstandig zongedrag), het verlagen
van stressniveaus waardoor de mentale gezondheid verbetert, het vergroten van
het gezondheidspotentieel van kwetsbare groepen, het vergroten van de
toegankelijkheid voor mensen met een beperking of ouderen en het creëren van
een leefomgeving waarin mensen zich sociaal inclusief voelen. Een leefomgeving
met een goede omgevingskwaliteit die bijdraagt aan maatschappelijk
welbevinden. Daarbij kan een gezonde, groene leefomgeving ook vele andere
maatschappelijke functies vervullen, zoals versterking van natuur- en
milieukwaliteit, biodiversiteit, wateropvang en klimaatadaptatie.
Vraag aan de provincies
De provincies wordt gevraagd de gezondheid van de leefomgevingen in de eigen
provincie te beoordelen en te verkennen wat er mogelijk is om gebieden waar
bewoners en bezoekers te maken hebben c.q. krijgen met een relatief hoge
gezondheidsdruk gezonder te maken.

Pagina 39 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

DEEL 2: WERKWIJZE EN PROCES

Kenmerk
2022-0000668914

De overhandiging van het startpakket is het startsein voor een vernieuwde
samenwerking tussen provincies, gemeenten, waterschappen en het Rijk in de
ruimtelijke ordening. Dit tweede deel van het startpakket beschrijft hoe deze
samenwerking eruitziet en hoe we tot de beoogde resultaten komen.
Samenwerking op meerdere niveaus
In de nationale programma’s worden deels al concrete doelen gesteld en keuzes
gemaakt. Er zijn ook ruimtelijke opgaven die op dit moment nog niet concreet
genoeg zijn om hun aandeel in de strijd om de ruimte goed te duiden. De
samenwerking tussen Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen zal dan juist
benut worden om hier concreter uitwerking aan te geven. Dit vraagt om een
iteratief, adaptief en continu proces. Een proces dat gericht is op het maken van
ruimtelijke keuzes. We lichten er vier belangrijke elementen uit:

Er is intensieve samenwerking nodig tussen de provincies, samen met
gemeenten en waterschappen, en het Rijk, onder coördinatie van het
ministerie van BZK. Voor een goed verloop van het proces ligt een spilfunctie
bij de accountorganisatie van het ministerie van BZK die het dagelijkse
aanspreekpunt is voor de contactpersonen bij de provincie en de
contactpersonen van de nationale programma’s bij de departementen. Er is
dus een breed team van het Rijk aanspreekbaar in de regio;

Op Rijksniveau is een intensieve samenwerking nodig tussen departementen
en hun nationale programma’s. Ook de Rijksuitvoeringsorganisaties spelen
hier een rol. Het ministerie van BZK heeft een interdepartementale structuur
opgericht om het startpakket op te stellen. Deze structuur wordt voortgezet;

Nu start een periode die op regionaal niveau vraagt om een (voorzetting van)
brede betrokkenheid van gemeenten, waterschappen en andere stakeholders
onder coördinatie en verantwoordelijkheid van de provincie. Dit is maatwerk
per provincie;

Er is een belangrijke samenhang met de NOVEX-gebieden. De NOVEXgebieden stellen de komende maanden een ontwikkelperspectief op. Voor de
NOVEX-gebieden die voortkomen uit de verstedelijkingsstrategieën zijn deze
perspectieven grotendeels gereed. De ontwikkelperspectieven zijn belangrijke
bouwstenen voor het ruimtelijke voorstel van de provincie, en zullen
onderdeel worden van de ruimtelijke arrangementen per provincie. Tegelijk
zal het ruimtelijk voorstel ook kaders (kunnen) meegeven aan de NOVEXgebieden. Ook hier is dus sprake van een wisselwerking. In de bijlage zijn
beschrijvingen van de NOVEX-gebieden opgenomen.
In de provincie Flevoland wordt met een dergelijke werkwijze al ervaring
opgedaan in het kader van de Strategische Agenda, te beschouwen als een
proeftuin voor de aanpak om tot provinciale arrangementen te komen.
Gezamenlijke basisset data
Om de samenwerking tussen het Rijk en de provincies te faciliteren, zijn we een
gezamenlijke basisset aan ruimtelijke data overeengekomen, zie bijlage 5.
Hiermee krijgt de versterking van de gemeenschappelijke informatiepositie in het
ruimtelijk domein een eerste concrete invulling, zoals in de RO-brief
aangekondigd. Voor het gebruik van de data in deze basisset geldt voor zowel het
Rijk als de provincies het pas-toe-of-leg-uit-principe, zodat partijen zich zo veel
mogelijk op dezelfde feiten baseren. De basisset wordt zoveel als mogelijk open
en via een laagdrempelig te gebruiken voorziening aan de provincies en anderen

Pagina 40 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

beschikbaar gesteld. Partijen kunnen naast deze basisset aanvullende
databronnen gebruiken om tot een rijker beeld van de situatie te komen.

Kenmerk
2022-0000668914

Drie ijkmomenten richting het provinciaal ruimtelijk voorstel
Het provinciaal ruimtelijk voorstel is uw antwoord op de vragen die gesteld
worden in het startpakket, en het resultaat van het gezamenlijke proces in de
komende periode. We zien drie belangrijke ijkmomenten tussen december 2022
en oktober 2023, wanneer we uw voorstel verwachten. Per provincie overleggen
we wanneer deze ijkmomenten precies zijn in te passen in hun proces. Zo heeft
een groot deel van de provincies aangegeven het ‘puzzelproces’ parallel te laten
lopen aan de actualisatie van de Provinciale Omgevingsvisie. Op de ijkmomenten
hebben we een goed beeld van de tussenstanden in de nationale programma’s en
provinciale uitwerking en organiseren we hierover het gesprek tussen de
provincies, het Rijk en de andere overheden. Met elk ijkmoment wordt de
uitwerking van de vragen concreter en werken we toe naar het ruimtelijk voorstel
per provincie.
Het ministerie van BZK organiseert samen met de provincies en andere
departementen ruimtelijke ateliers gekoppeld aan de drie ijkmomenten. Dit is
bedoeld om de stand van zaken van de provinciale uitwerkingen van het
startpakket, reeds lopende provinciale trajecten zoals PPLG’s en RES’en, de
nationale programma’s en de NOVEX-gebieden in beeld te brengen. Het
inventariseren, analyseren en structureren van ruimtelijke keuzes, kansen en
knelpunten en grensoverschrijdende verbanden, kan worden ondersteund door
ontwerpend onderzoek. Veel provincies zetten al ontwerpend onderzoek in. In
aanvulling daarop biedt het ministerie van BZK extra ontwerpkracht. Dit wordt
gedaan in ruimtelijke ateliers, met ontwerpbureaus en met deelnemers vanuit de
provinciale uitwerking en de nationale programma’s:

In landsdelige ateliers waarin primair de stand van zaken per ijkmoment per
provincie wordt geïnventariseerd, geanalyseerd en gestructureerd voor elk
perspectief;

In nationale ateliers waarin de uitkomsten uit de landsdelige ateliers per
perspectief worden samengebracht in een landsdekkend beeld en verbonden
met de resultaten uit de nationale programma’s;

Daarnaast worden ateliers georganiseerd door het programma Mooi Nederland
om verschillende integrale toekomstperspectieven te ontwikkelen die zijn
gebaseerd op mogelijke systeemkeuzen met projecties voor 2030, 2050 en
2100; hierin worden steeds de uitkomsten uit de nationale ateliers als basis
gebruikt.
De resultaten van de ateliers worden benut in de voorbereiding van de
ijkmomenten: wat zijn aandachtspunten vanuit de tussentijdse uitwerking door de
provincies en in de nationale programma’s waar op de ijkmomenten met elkaar
over doorgesproken moet worden?
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) zal gedurende dit proces meekijken
op de naar verwachting op te leveren informatie, zodat ze zo goed mogelijk
toegerust zijn om op basis van de ruimtelijke voorstellen een analyse van het
nationaal doelbereik te maken (zie deel 3, resultaten).
Scopebepaling (februari 2023): Tijdens het 1e ijkmoment vormen het Rijk en
de provincies een gezamenlijk beeld van de ruimtelijke opgave voor de provincie
in relatie tot de uitwerking in de nationale programma’s en kunnen eerste

Pagina 41 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

denkrichtingen worden besproken. Vertrekpunt zijn de opgaven uit het
startpakket, uitgangspunten uit Provinciale Omgevingsvisies of provinciale
programma’s, nieuwe ontwikkelingen uit nationale programma’s en de door de
provincies voorgestelde procesaanpak.

Kenmerk
2022-0000668914

Hierbij worden ook de in ontwikkeling zijnde ontwikkelperspectieven van de
NOVEX- gebieden betrokken. De NOVEX-gebieden maken zowel qua opgave als
qua gebied maar een deel uit van het ruimtelijke voorstel. Ze hebben een focus
op een aantal opgaven die specifiek in dat gebied stapelen en dekken dus niet de
volle breedte.
Het ontwikkelperspectief van de relevante NOVEX-gebieden wordt expliciet
meegenomen bij de scopebepaling van de ruimtelijke voorstellen per provincie.
Dat kan bijvoorbeeld leiden tot afspraken over:

Procesmatig - tussentijdse afstemming en wederzijdse inhoudelijke input over
en weer tussen de processen m.b.t. de ruimtelijke regie per provincie en de
gebiedsgerichte regie in de NOVEX-gebieden;

Inhoudelijk - de grenzen van het ontwikkelperspectief/de
ontwikkelingsperspectieven in relatie tot het ruimtelijk voorstel van de
provincie/de ruimtelijke voorstellen van de provincies (in het geval van een
provinciegrensoverstijgend NOVEX-gebied);

verbreding van het ontwikkelperspectief/de ontwikkelperspectieven in relatie
tot de scope van het ruimtelijk voorstel.

Doel
Input

Output
Deelnemers

IJKMOMENT 1 - Scopebepaling
Gezamenlijk beeld van de ruimtelijke opgave voor de provincie in relatie tot de
uitwerking in de nationale programma’s.

Opgaven uit het startpakket

Tussenstand uit nationale programma’s, inbreng aanvullende beschikbare
informatie

Procesaanpak, eerste inhoudelijke denkrichtingen inclusief decentrale
opgaven en uitgangspunten

Opbrengsten ruimtelijke ateliers

Stand van zaken ontwikkelperspectieven NOVEX-gebieden

Gezamenlijk beeld

Afspraken over omgang met (verwachte) nieuwe of aanvullende informatie
uit nationale programma’s
Provincies, BZK, relevante ministeries (nationale programma’s), andere
overheden op uitnodiging van de provincie.

Kansen en denkrichtingen (april 2023): Doel van het 2e ijkmoment is om een
eerste uitwerking van de geïdentificeerde kansen en denkrichtingen te ijken met
de stand van zaken in de nationale programma’s. Deze sessie resulteert in
instemming over denkrichtingen voor nadere uitwerking en afspraken over
omgang met nieuwe of aanvullende informatie uit nationale programma’s. De
provincie bepaalt in deze fase in overleg met andere overheden of de ruimtelijke
puzzel op het schaalniveau van de provincie of regio’s binnen de provincie wordt
gelegd.
Hierbij wordt wederom de stand van zaken van de ontwikkelperspectieven van de
NOVEX-gebieden betrokken. Hoe pakken de afspraken van het eerste ijkmoment
met betrekking tot de scope van het ruimtelijk voorstel en met betrekking tot het

Pagina 42 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

ontwikkelperspectief uit? Welke aanvullende afspraken zijn er nodig zodat het
ontwikkelperspectief deel gaat uitmaken van het provinciaal ruimtelijk voorstel?

Doel
Input

Output
Deelnemers

Kenmerk
2022-0000668914

IJKMOMENT 2 - Kansen en denkrichtingen
Kansen en denkrichtingen vanuit de provincies ijken met de stand van zaken in
de nationale programma’s.

Eerste uitwerking denkrichtingen provincies

Opbrengsten ruimtelijke ateliers

Tussenstand nationale programma’s

Stand van zaken ontwikkelperspectieven NOVEX-gebieden

Instemming over denkrichtingen
Provincies, BZK, relevante ministeries (nationale programma’s), andere
overheden op uitnodiging van de provincie.

Contouren voorstel (juni 2023): Het derde en laatste ijkmoment in deze fase
richt zich op de contouren van het provinciaal voorstel, met zicht op het type
afspraken voor het ruimtelijk arrangement. Input voor deze sessie zijn
afgestemde denkrichtingen uit het 2e ijkmoment die door de provincies zijn
uitgewerkt tot de contouren van het provinciaal voorstel en tussenstanden van de
nationale programma’s.
Dit is het laatste moment voor oplevering van het ruimtelijk voorstel en het
afronden van het ontwikkelperspectief. Belangrijk is dat de
ontwikkelperspectieven bij oplevering van het ruimtelijk voorstel hier deel van
uitmaken.

Doel
Input

Output
Deelnemers

IJKMOMENT 3 – Contour voorstel
Contouren van het provinciaal voorstel, met zicht op het type afspraken voor
het ruimtelijk arrangement.

Contouren provinciaal voorstel

Tussenstand nationale programma’s

Opbrengsten ruimtelijke ateliers

Concept ontwikkelperspectieven NOVEX-gebieden
Contouren voorstel
Provincies, BZK, relevante ministeries (nationale programma’s), andere
overheden op uitnodiging van de provincie.

In oktober 2023 overhandigen de provincies de ruimtelijke voorstellen aan de
minister voor VRO. Hiervoor organiseren we gezamenlijk een moment als
vertrekpunt naar het ruimtelijk arrangement. Het ministerie van BZK en de
provincies maken op dat moment ook afspraken over het proces om tot het
arrangement te komen. Daarnaast worden rond deze datum ook de
ontwikkelperspectieven van de NOVEX-gebieden in bestuurlijk verband
vastgesteld binnen de overleg- en besluitvormingsstructuren van de betreffende
NOVEX–gebieden.
Escalatie in deze samenwerking
Ook in een goede samenwerking kan het proces tussentijds vastlopen of hebben
partijen behoefte aan het doorhakken van een knoop. Daarom benoemen we hier
nog een keer de spelregels die we hebben opgenomen in het Programma NOVEX:

Agendering van knelpunten die gedurende het proces worden gesignaleerd
kan op een eerstvolgend ijkmoment.

Pagina 43 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties







Op gebiedsniveau vindt de conflictbeslechting plaats passend binnen het
betreffende bestuurlijke gremium. De provincie kan naast haar rol als
gebiedsregisseur (waarbij het proces met andere overheden gefaciliteerd
wordt) ook als bevoegd gezag optreden waarbij ze kan interveniëren.
Daar waar geen decentrale oplossing mogelijk is vanwege de samenhang met
de nationale programma’s of wanneer de provincie partij is in het conflict,
gaat het voortouw over naar het Rijk. Waar nodig wordt bij spanningen
interdepartementaal opgeschaald, met de Ministerraad als uiterste
escalatieniveau, indien nodig.
Als dit qua timing of urgentie geen oplossing biedt vindt ad-hoc escalatie
plaats. Afhankelijk van de opgave is de verantwoordelijke bewindspersoon zelf
aan zet. Bij samenhangende vraagstukken tussen twee of meer opgaven
worden aanvullende richtinggevende keuzes gemaakt onder regie van de
minister voor VRO.

Kenmerk
2022-0000668914

Pagina 44 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

DEEL 3: RESULTAAT

Kenmerk
2022-0000668914

Het resultaat bestaat uit twee onderdelen: het ruimtelijk voorstel van de provincie
en het ruimtelijk arrangement per provincie met het Rijk. Het ruimtelijk voorstel
van de provincie geeft inzicht in wat er concreet ruimtelijk mogelijk is, onder
andere aan de hand van kaarten. We verwachten concrete oplossingen voor de
periode tot 2030, en oplossingsrichtingen met meer bandbreedte voor de periode
naar 2050 en verder. Het vormt het antwoord op de opgaven die zijn beschreven
in dit startpakket. Het provinciaal ruimtelijk voorstel is de opstap naar het
ruimtelijk arrangement waarin het Rijk en elke provincie voor de periode tot 2030
wederkerige bestuurlijke afspraken maken over de ruimtelijke inpassing en
uitvoering van nationale opgaven. Ook worden er afspraken gemaakt over
vervolgonderzoeken die nodig zijn om keuzes te maken over opgaven die nu nog
niet concreet genoeg zijn.
De afspraken uit het ruimtelijk arrangement zijn vervolgens agenderend voor de
aanscherping van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI), doorwerking in
(ruimtelijke) wet- en regelgeving en opname in de Provinciale Omgevingsvisies
(POVI’s). Ook kunnen er afspraken in worden opgenomen om voor keuzes uit
POVI’s, NOVI en programma’s waarvoor al vereiste procedures zijn gevolgd, de
uitvoering hiervan te versnellen. De aangescherpte NOVI krijgt daarmee een
stevige en uitvoeringsgerichte status als ruimtelijke nota.
Ruimtelijk voorstel
Het integrale ruimtelijk voorstel moet inzicht geven in wat er concreet ruimtelijk
mogelijk is in de provincies, als reactie op vragen die in het startpakket zijn
gesteld. In het voorstel geeft de provincie aan wat zij zelf kan doen, samen met
gemeenten en waterschappen, en waar het Rijk nodig is.
Het ruimtelijke voorstel bestaat uit tekst en kaartbeelden die antwoord geven op
de aan de provincie gestelde vragen:

De tekst bevat een analyse van de opgaven, belangrijke keuzevraagstukken
en een uitwerking van maatregelen die bijdragen aan de concrete doelen en
de richtinggevende uitspraken;

Het kaartbeeld laat een concrete ruimtelijke weergave zien van het voorstel
voor de periode tot en met 2030, integraal en per perspectief. Voor de
periode naar 2050 en verder kan de ruimtelijke uitwerking in varianten of
meer op hoofdlijnen op kaart worden geduid.
De ontwikkelperspectieven van de NOVEX-gebieden maken onderdeel uit van het
ruimtelijk voorstel.
Omdat het gaat om een integraal ruimtelijk voorstel mogen decentrale opgaven
niet ontbreken. De ruimtelijke voorstellen laten zien welk deel van het voorstel
voorkomt uit de nationale opgaven.
We vragen de provincies hier ook om de indeling in de drie perspectieven uit de
ruimtelijke ordeningsbrief aan te houden16. De provincies kunnen uitkomen op
concrete oplossingsrichtingen voor ruimtelijke knelpunten en kansen, suggesties
doen voor de inzet van ruimtelijk instrumentarium (wet- en regelgeving,
financiering) of aangeven dat nader onderzoek noodzakelijk is. De voorstellen van
16

Kamerstuk vergaderjaar 2021-2022, 34 682, nr. 92
Pagina 45 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

de provincies zijn zo de volgende stap in een gezamenlijk gesprek over de juiste
ruimtelijke oplossingen en benodigde keuzes.

Kenmerk
2022-0000668914

Externe advisering
De voorstellen van de provincies moeten zo veel mogelijk vergelijkbaar en
optelbaar zijn voor het verkrijgen van een landsdekkend beeld van het doelbereik
en de ruimtelijke samenhang op nationaal niveau. Voor deze analyse wordt het
Rijk bijgestaan door het PBL. Dat maakt een analyse van de gezamenlijke
provinciale voorstellen met een inschatting van het doelbereik op nationaal
niveau. De in het startpakket opgenomen aangescherpte en/of toegevoegde
nationale doelen worden aan het overzicht van nationale beleidsdoelen17
toegevoegd. Om de analyse mogelijk te maken zullen Rijk en provincies afspraken
maken over de door de provincies te leveren informatie en data. De ruimtelijke
ateliers die voorafgaand aan de ijkmomenten worden georganiseerd zullen dit ook
faciliteren. We vragen de provincies in elk geval om het voorstel ruimtelijk te
vertalen naar kaartbeelden, die tevens een visualisatie zijn van onderliggende
geografische datasets, zie ook bijlage 5.
Het College van Rijksadviseurs (CRa) zal in toekomstateliers met
vertegenwoordigers van de nationale programma’s parallel aan het concretiseren
van de impact van de nationale opgaven op de ruimte werken. Daarnaast heeft
het CRa een meer algemene reflectierol op samenhang en kwaliteit, in de fase
richting het ruimtelijk voorstel en arrangement.
Ruimtelijk arrangement
Het ruimtelijke voorstel is zoals gezegd de opstap naar het ruimtelijk
arrangement, waarin het Rijk en provincies wederkerige, bestuurlijke afspraken
maken over de ruimtelijke inpassing en uitvoering van de nationale opgaven. We
streven naar zo concreet mogelijke afspraken.
Het ruimtelijk arrangement bestaat in ieder geval uit de volgende onderdelen:


Kaartbeelden: Het ruimtelijk arrangement bevat een of meer kaartbeelden
waarin in ieder geval de afgesproken ruimtelijke inpassing van nationale
opgaven uit dit startpakket wordt weergegeven, met een heldere toelichting.
De kaartbeelden zijn gericht zowel op de ruimtelijk structurerende keuzes
voor de termijn tot 2030 als een meer verkennend en agenderend kaartbeeld
voor opgaven op de langere termijn (2050 en eventueel verder), met
bandbreedtes en varianten. Daarbij is aandacht voor 3D ruimtelijke ordening:
ook boven en onder de grond.



Afspraken over ruimtelijk structurerende keuzes tot en met 2030: We maken
gezamenlijk ruimtelijke keuzes voor de termijn tot en met 2030, gericht op de
uitvoering. De opgaven met concrete doelen lenen zich hier in eerste instantie
het meeste voor. Het ruimtelijk arrangement legt met het kaartbeeld de
structurerende keuzes vast die volgen uit het totaal aan nationale
programma’s. In het arrangement is ruimte om bestaande sectorale
afspraken tegen het licht te houden, met het oog op het benutten van nieuwe
kansen en het oplossen van knelpunten. Indien blijkt dat niet alle opgaven
ruimtelijk inpasbaar zijn, onderzoeken Rijk en provincies de mogelijkheid tot

Zie ‘Overzicht beleidsopgaven’ in PBL, Monitor NOVI 2022. Den Haag, 2022, voor een
verkort overzicht van de nationale beleidsdoelen.
17

Pagina 46 van 47

Ministerie van
Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

uitruil tussen provincies. De afspraken over de ruimtelijk structurerende
keuzes moeten neerslaan in de aangescherpte NOVI en de POVI’s.


Uitvoeringsafspraken over inzet instrumenten: We maken afspraken over
gezamenlijke inzet van zowel bestaande instrumenten, op basis van de
bestaande bevoegdheden, als afspraken over benodigde aanpassing van weten regelgeving. Te denken valt aan:
o Concrete afspraken over verdere planvorming in omgevingsvisie of
programma en besluitvorming in projectbesluit of omgevingsplan;
o Gebiedsgerichte inzet van financiële middelen vanuit de bestaande
fondsen. Investeringen vanuit het Rijk betreffen nadrukkelijk alleen
bestaande budgetten, onder meer uit de nationale programma’s;
o Inzet van grond en grondbeleidsinstrumentarium;
o Aanscherping van (ruimtelijke) wet- en regelgeving, zoals de
instructieregels (nu BARRO, straks Bkl), omgevingsverordeningen;
o Inzet van kennis en expertise.



Afspraken over vervolgonderzoeken: Voor sommige opgaven ligt mogelijk nog
te weinig informatie op tafel. In dat geval kunnen afspraken over een
vervolgverkenning nodig zijn om de juiste ruimtelijke keuzes op termijn te
maken.

Kenmerk
2022-0000668914

Pagina 47 van 47