Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 700

Kabinetsformatie 2017

Nr. 49

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 1 november 2017
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Economische Zaken en Klimaat over de bijlagen bij
het eindverslag van de informateur dhr. G. Zalm over zijn informatiewerkzaamheden van 10 oktober 2017 over de verschillen tussen het
CPB-rapport Analyse economische en budgettaire effecten van de
financiële bijlage van het Regeerakkoord en het Regeerakkoord
Vertrouwen in de toekomst 2017–2021 (bijlagen bij Kamerstuk 34 700,
nr. 34).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 31 oktober 2017.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Anne Mulder
De griffier van de commissie,
Tielens-Tripels

kst-34700-49
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

1

1
Waarom wordt de besparingen op de zorg (Hoofdlijnenakkoord) door het
CPB wel teruggegeven in een lagere Zvw premie en door het kabinet niet?
Kan het kabinet deze kostenbesparing zomaar afromen?
Wat is hiervan het effect op de koopkracht?
Zie antwoord op vraag 74.
2
Kunt u per (lasten)maatregel aangeven wat hiervan het koopkrachteffect is
per jaar vanaf 2008?
We gaan ervan uit dat vrager 2018 op het oog heeft. In hoofdstuk 6 van de
doorrekening is per maatregel aangegeven of ze gunstig of ongunstig
uitpakken voor de koopkracht. Zie ook de onderstaande opsomming.
Het totale koopkrachteffect van het Regeerakkoord is gekwantificeerd in
de medianentabel (tabel 6.1) en de puntenwolken (figuur 6.1) van de
doorrekening. Verder maakt het Ministerie van SZW bij ieder wetsvoorstel
dat de komende jaren naar de Kamer wordt gestuurd een doorrekening
van de inkomenseffecten van separate maatregelen.
De volgende maatregelen zijn gunstig voor de koopkracht:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

•
•
•

Invoeren van een tweeschijvenstelsel in box 1 inclusief lastenverlichting
Verhogen van de maximale algemene heffingskorting met steilere
afbouw
Verder verhogen van de maximale arbeidskorting bij het afbouwpunt
(bovenop algemene verhoging van de maximale arbeidskorting)
Afschaffen van de harde maximale inkomensgrens in de huurtoeslag
Verhogen van de kinderopvangtoeslag
Verhogen van de kinderbijslag
Verhogen van het afbouwpunt van het kindgebonden budget voor
paren
Verhogen van het heffingsvrij vermogen in box 3
Verlagen van het eigenwoningforfait
Temporiseren van de jaarlijkse verlaging van de bijstand (via de
afbouw van de dubbele algemene heffingskorting in het referentieminimumloon) in het basispad
Verhogen van de zorgtoeslag van paren
Netto effect van doorwerking beleidspakket op nominale Zvw-premies,
zorgtoeslag en eigen betalingen in het kader van de Zvw

De volgende maatregelen zijn nadelig voor de koopkracht:
•

•
•
•
•
•
•
•
•

Bevriezen van het aangrijpingspunt van het hoogste tarief in box 1 tot
en met 2021 (inclusief terugdraaien beleidsmatige verhogingen tot en
met 2021)
Schrappen van de Kan-bepaling in de huurtoeslag
Geleidelijk afschaffen van de overdraagbaarheid IACK en arbeidskorting
Geleidelijk afschaffen aftrek wegens geen of geringe eigenwoningschuld («wet Hillen»)
Afschaffen van de doorsneesystematiek bij pensioenfondsen
Verlagen van de zorgtoeslag voor alleenstaanden
Geleidelijk beperken van aftrekposten tot het laagste tarief in box 1 (in
lijn met de beperking van de hypotheekrenteaftrek)
Versnellen beperking hypotheekrenteaftrek en andere aftrekposten tot
het laagste tarief in box 1
Verhogen van het tarief in box 2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

2

De volgende maatregelen pakken verschillend uit voor verschillende
groepen:
•
•
•
•
•
•

Veranderen van de opbouw IACK
Verhogen van zowel de maximale arbeidskorting als het afbouwpercentage
Wijzigen van de berekening van het forfaitaire rendement op sparen
Verhogen van de ouderenkorting voor lage inkomens en inkomensafhankelijk
afbouwen van de ouderenkorting tot nul voor hogere inkomens
Het maatregelenpakket in de augustusbesluitvorming 2018

3
Welke maatregelen (naast btw-verhoging, accijns en huren) zitten nog
meer niet rechtstreeks in de koopkrachtplaatjes, maar via de inflatie? En in
welke mate zitten deze dan in de inflatie?
De koopkrachtberekeningen van het CPB zijn gebaseerd op de mutatie van
het beschikbaar inkomen. Alle maatregelen die het beschikbaar inkomen
direct beïnvloeden lopen mee in de doorrekening (voor een overzicht
hiervan zie het antwoord op vraag 2). Zoals te doen gebruikelijk corrigeren
we de mutatie van het beschikbaar inkomen nog voor de ontwikkeling van
de inflatie. De maatregelen die een effect hebben op de inflatie betreffen:
– Btw-verhoging
– Verhoging van de tabaksaccijns
– Minder sterke verlaging van de energiebelasting
Daarnaast leidt de bestedingsimpuls van extra overheidsbestedingen en
lastenverlichting tot daling van de werkloosheid waardoor de druk op
lonen en prijzen toeneemt.
4
Zonder RA zou het overschot in 2021 uitkomen op 13 mld. Het kabinet
spendeert 14,5 mld. en houdt toch een overschot over van 0,5% (4,2 mld.).
Hoe is dat te verklaren?
Dit komt door de macro-economische doorwerkingseffecten, zie p. 10 van
de CPB Notitie «Analyse economische en budgettaire effecten van de
financiële bijlage van het Regeerakkoord».
5
Hoe zeker is het dat de kabinetsmaatregelen uiteindelijk zullen leiden tot
een extra economische groei van 5 mld.? Welke maatregelen (en in welke
mate) veroorzaken deze groei?
Zie voor eerste deel, antwoord op vraag 52.
De effecten van de beleidsmaatregelen zijn voor het pakket als geheel
doorgerekend en niet per maatregel. Maatregelen die leiden tot lastenverlichting of uitgavenintensivering hebben een positief effect op de
economische groei op middellange termijn. Maatregelen die leiden tot
lastenverzwaring of een ombuiging aan de uitgavenkant dempen dit
positieve effect.
6
Hoe zeker is het dat deze extra economische stimulans wordt
gerealiseerd?
Zie antwoord op vraag 52.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

3

7
In het basispad was al voorzien dat de structurele opbrengst van 5,1 mld.
vanwege de introductie van de aflossingseis (Wet herziening fiscale
behandeling eigen woning) vanaf 2018 wordt teruggesluisd in verlaging
van de tarieven in de 2e en 3e schijf en verlenging van de 3e schijf.
Datzelfde gold voor de opbrengst van de tariefsaanpassing aftrek kosten
eigen woning (structureel 770 mln.), die zou worden teruggesluisd in de
vorm van verlenging van de 3e schijf.
Wanneer worden de opbrengsten van de maatregelen structureel?
Hoe ziet deze terugsluis (lastenverlichting) eruit in de jaren vanaf 2018 tot
en met het jaar dat deze compensatie structureel wordt?
Hoe veranderen de tarieven en schijflengtes elk jaar?
Zoals besloten door uw Kamer wordt vanaf 2013 het maximale tarief van
de hypotheekrenteaftrek in jaarlijkse stappen van 0,5 procentpunt
verlaagd. Eveneens geldt dat vanaf 2013 annuïtair aflossen (in een periode
van 30 jaar) verplicht gesteld is voor nieuwe hypotheken om in
aanmerking te komen voor aftrek. (Grotendeels) hieraan gekoppeld geldt
dat de lengte van de derde schijf tot met 2031 jaarlijks verlengd wordt met
gemiddeld genomen ca. 900 euro. Ook grotendeels hieraan gekoppeld
geldt dat de tarieven volgens de Wet inkomstenbelasting als volgt worden
aangepast ter compensatie:

8
In het basispad was al voorzien dat de structurele opbrengst van 5,1 mld.
vanwege de introductie van de aflossingseis (Wet herziening fiscale
behandeling eigen woning) vanaf 2018 wordt teruggesluisd in verlaging
van de tarieven in de 2e en 3e schijf en verlenging van de 3e schijf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

4

Datzelfde gold voor de opbrengst van de tariefsaanpassing aftrek kosten
eigen woning (structureel 770 mln.), die zou worden teruggesluisd in de
vorm van verlenging van de 3e schijf.
Wanneer worden de opbrengsten van de maatregelen structureel?
Hoe ziet deze terugsluis (lastenverlichting) eruit in de jaren vanaf 2018 tot
en met het jaar dat deze compensatie structureel wordt?
Hoe veranderen de tarieven en schijflengtes elk jaar?
Zie het antwoord op vraag 7.
9
Klopt het dat deze lastenverlichting nu naar voren wordt gehaald? Hoe ziet
het lastenbeeld eruit na 2021 en structureel? Wat betekent deze lastenschuif voor het lastenbeeld en het EMU saldo na 2021?
De tarieven in het tweeschijvenstelsel komen na invoering in de kabinetsperiode sterk overeen met de tarieven die in het basispad zouden gelden
in de structurele situatie. Zie het antwoord op vraag 27. Het invoeren van
het tweeschijvenstelsel leidt tot een lastenverlichting van 5,9 mld euro in
2021, en 0,6 mld euro in de structurele situatie.
10
Wat is de extra opbrengst die wordt gerealiseerd met de versnelde
afbouw van de hypotheekrenteaftrek (tariefsaanpassing aftrek kosten
eigen woning)?
In 2021 is de extra opbrengst gelijk aan ca. 0,3 mld euro (prijsniveau
2017). Er is geen extra opbrengst in de structurele situatie.
11
Hoeveel van de lastenverlichting van 5,9 miljard in 2021 als gevolg van
het tweeschijvenstelsel kan worden toegeschreven aan het naar voren
halen van eerder genomen woningmarktmaatregelen?
In 2021 bedraagt de lastenverlichting ca. 5,9 mld euro, en structureel
bedraagt deze nog 0,6 mld euro, omdat de tarieven in het basispad reeds
verlaagd zouden worden. Het verschil (5,3 mld euro) kan grotendeels
hieraan worden toegeschreven.
12
Waarom wordt deze lastenverlichting opnieuw opgevoerd terwijl deze
reeds in het basispad was opgenomen? Wordt hier geen oude wijn in
nieuwe zakken verkocht?
De lastenmaatregelen worden niet opnieuw opgevoerd maar versneld
ingevoerd. Met de invoering van het tweeschijvenstelsel vindt de
lastenverlichting reeds in de kabinetsperiode plaats. Zie ook de
antwoorden bij vragen 7 en 27.
13
Hoe kan het dat CPB uitgaat van een structurele lastenverlichting van 0,6
mld. en het kabinet van 6,433 mld. als gevolg van het tweeschijvenstelsel?
Wanneer wordt deze structureel?
De 0,6 mld lastenverlichting van het CPB is ten opzichte van het basispad
waarin reeds lagere lasten zaten via de tarieven (als compensatie voor de
lastenverzwarende beperking van de hypotheekrenteaftrek). Bezien over
zowel het basispad plus het beleidspakket geldt dat de tariefsverlagingen
leiden tot een structurele lastenverlichting (op korte termijn is dit een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

5

effect van het beleidspakket, op lange termijn is dit een effect wat
grotendeels al in het basispad zat).
14
Betekent dit dat dat volgens het CPB de lasten na 2021 weer met 5,8 mld.
worden verzwaard ten opzichte van 2021? Is hier dan sprake van een
tijdelijke lastenverlichting?
Na 2021 blijven de tarieven constant, er is dus geen sprake van een
tijdelijke lastenverlichting. Zie het antwoord op vraag 13.
15
Hoe hoog is de lastenverlichting in de jaren 2022, 2023, 2024, etc.?
Het CPB heeft ramingen gemaakt voor de periode 2018–2021 en voor de
structurele situatie, maar niet voor de tussenliggende jaren. Voor de
effecten in de geraamde jaren verwijzen we naar het antwoord op vraag 9
en 11.
16
Wat is de feitelijke opbrengst van het versneld afbouwen van de
hypotheekrenteaftrek (met 3% per jaar vanaf 2020) in 2023? Is deze vanaf
dat jaar ook structureel?
Het CPB heeft ramingen gemaakt voor de periode 2018–2021 en voor de
structurele situatie. Voor de effecten in de geraamde jaren verwijzen we
naar het antwoord op vraag 10. Er is geen structureel effect, omdat het
maximale tarief reeds in het basispad verlaagd zou worden, zij het in een
lager tempo.
17
Wanneer is de opbrengst van de versnelde afbouw van de overige
aftrekposten (parallel aan de HRA) structureel; welke aftrekposten betreft
dit?
Omdat de zelfstandigenaftrek niet meer geïndexeerd wordt in het
basispad, is het structurele jaar van deze maatregel het eindjaar van onze
doorrekening 2060. De afbouw van de aftrek wegens geringe woningschuld bereikt in 2048 haar structurele niveau.
Het maximale tarief voor de overige aftrekposten wordt met ingang van
het jaar 2020 in jaarlijkse stappen van 3%-punt verlaagd. In 2023 ligt het
maximale tarief tarief op 37%, dus vanaf 2024 zal het maximale tarief
exact gelijk zijn aan het tarief van de laagste schijf.
In de CPB-berekeningen voor koopkracht wordt rekening gehouden met
de volgende overige aftrekposten:
• kosten woon-werkverkeer
• persoonsgebonden aftrek (alimentatie, specifieke zorgkosten, scholing,
giften
• zelfstandigenaftrek (inclusief startersaftrek)
• MKB-winstvrijstelling
• overige ondernemersaftrek box 1 (meewerk, staking etc)
18
In hoeverre is er per saldo in 2021 (en structureel) sprake van een
lastenverlichting voor het MKB als gevolg van het verlagen van de Vpb
(naar 16% in 2021) en het tegelijkertijd verhogen van het Box2 tarief (naar
28,5% in 2021)? Wanneer wordt het structurele effect bereikt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

6

Het structurele effect van het verhogen van het Box2 tarief wordt in 2022
bereikt. Afzonderlijke informatie over de gevolgen voor het MKB van de
lastenverlichting kan het CPB op basis van de huidige doorrekening niet
geven.
19
Het CPB voorziet in 2021 een lastenverzwaring voor bedrijven van 0,1%.
Kan dit worden uitgesplitst naar MKB en grote ondernemingen?
Het CPB gebruikt bij haar doorrekening geen informatie om onderscheid
te kunnen maken tussen MKB en grote ondernemingen.
20
Wat betekenen de maatregelen van het kabinetten Rutte/Asscher en Rutte
III voor de energierekening van een gemiddeld huishouden (inclusief
ODE)?
Kunt u dit uitsplitsen per jaar bij een gemiddeld verbruik van gas en
elektra vanaf 2013 t/m 2021?
Hoe is deze lastenverzwaring meegenomen in de koopkrachtplaatjes?
Het huidige regeerakkoord bevat 3 maatregelen, die van belang zijn voor
de energierekening van huishoudens. In 2019 vindt een schuif plaats,
waarbij de tussen elektriciteitsprijs wordt verlaagd en de gasprijs
verhoogd. Voor een gemiddeld huishouden betekent dit een verhoging
van de energierekening met ongeveer 15 euro per jaar. Tegelijkertijd
wordt het vaste bedrag verhoogd met 51 euro per jaar per aansluiting. De
derde maatregel betreft het vervallen van de salderingsregeling in 2020,
waarbij tegelijkertijd een terugleversubsidie wordt ingevoerd. Het effect
op de energierekening verschilt per huishouden, al naar gelang de
aanwezigheid van zonnepanelen.
In de jaren 2013–2017 heeft het kabinet Rutte/Asscher in 2016 een schuif in
de energiebelasting doorgevoerd, die per saldo heeft geleid tot een
lastenverzwaring van 112 mln euro. Dit komt ruwweg neer op een
verhoging van de energierekening voor een gemiddeld huishouden van
10 euro per jaar.
Deze lastenverandering loopt in de koopkracht mee via de inflatie. Bij
specifieke wetsvoorstellen die betrekking hebben op dergelijke maatregelen kan berekent het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
wel vaak inkomenseffecten voor verschillende typen huishoudens.
21
Kunt u de ontwikkeling van de zorgpremie voor bedrijven en burgers
weergeven per jaar vanaf 2013 t/m 2021?
Hoe is deze lastenverzwaring meegenomen in de koopkrachtplaatjes?
Zie de onderstaande tabel voor de ontwikkeling van de werkgeversbijdrage en de nominale premie. Hierbij merken we op de dat de werkgeversbijdrage voor ouderen en zelfstandigen bij deze groepen direct de
koopkracht in loopt, en voor werknemers en uitkeringsgerechtigden niet.
De hogere premies voor burgers lopen mee in de koopkrachtplaatjes
volgens onderstaande cijfers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

7

2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021

Inkomensafhankelijke
bijdrage, tarief bedrijven
(%)

Inkomensafhankelijke
bijdrage, tarief
gepensioneerden/
zelfstandigen (%)

Gemiddelde nominale
premie per persoon

7,75
7,5
6,95
6,75
6,65
6,9
6,9
7,05
7,15

5,65
5,4
4,85
5,5
5,4
5,65
5,65
5,8
5,9

1.213
1.098
1.158
1.199
1.290
1.359
1.431
1.526
1.601

22
Kunt u de ontwikkeling van de huren voor burgers weergeven per jaar
Hoe is deze lastenverzwaring meegenomen in de koopkrachtplaatjes?
Naar verwachting stijgen de huren de komende jaren op jaarbasis
gemiddeld met ongeveer 1% boven de inflatie (inclusief harmonisatie).
Het effect van het regeerakkoord op de huren werkt door in de koopkrachtontwikkeling via de inflatie.
23
Klopt het dat de BTW verhoging in 2012 en 2013 (Lenteakkoord) een
tijdelijke maatregel was, die zou worden teruggegeven in de vorm van
lagere lasten vanaf 2014? Kunt u aangeven of dat is gebeurd? Zo ja, hoe?
Voor beantwoording van deze vraag kan worden verwezen naar de CPB,
2012,: De Nederlandse economie tot en met 2017, inclusief Begrotingsakkoord 2013, CPB Policy Brief 2012/01 (https://www.cpb.nl/sites/default/files/
cijfer/kortetermijnraming-juni-2012-lage-economische-groei-tot-2017/cpbpolicy-brief-2012–01-juniraming2012-economie-tm-2017begrotingsakkoord2013.pdf).In deze doorrekening is de btw-verhoging
geen tijdelijke maatregel (zie LA_317) en is gedeeltelijk teruggesluisd via
een koopkrachtpakket (LA_406a).
24
Hoe heeft de koopkracht zich per jaar ontwikkeld voor een modaal
kostwinnersgezin met en zonder kinderen vanaf 2000 tot en met 2021 in
procenten en in euro’s? Hoe zag deze koopkrachtontwikkeling eruit voor
een alleenstaande gepensioneerde met een klein pensioen (AOW +
€ 10.000) vanaf 2000?
Zoals te doen gebruikelijk maakt het CPB ramingen van de relatieve
koopkrachtontwikkeling. In de bijlage van de MLT behorende bij de
verwerking van het Regeerakkoord (sheet bijlage 18) wordt de koopkrachtontwikkeling tussen 2000 en 2021 voor verschillende voorbeeldsituaties
weergegeven, waaronder modale kostwinnergezinnen en gepensioneerden met een klein pensioen. In de volgende link kunt u de betreffende
cijfers downloaden: http://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/
verzamelde_bijlagen_MLT_RA_2018_2021.xlsx
Vanwege de lengte van de gevraagde periode (2000–2021) geldt dat
cumulatieve plaatjes weinig betekenisvol zijn, aangezien over een
dergelijk lange periode de koopkracht van huishoudens vooral bepaald
wordt door dynamische gebeurtenissen, zoals een baan vinden, met
pensioen gaan, werkloos raken, trouwen, scheiden, kinderen krijgen et
cetera. Wij vinden het daarom niet verantwoord om cumulatieve statische
koopkrachtberekeningen te maken over zo’n lange periode, waarin je

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

8

dergelijke effecten mist. Optellen van de getallen per jaar is overigens ook
om andere methodologische redenen niet toegestaan.
25
Wat wordt bedoeld met «Uitboeken van bij de augustusraming van het
CPB verlaagde tarief in de 1e schijf, wordt nu anders ingevuld» (RA_201)?
Hoe anders?
In de augustusraming heeft het CPB – op aangeven van het kabinet – het
voor koopkrachtbesluitvorming gereserveerde budget (technisch)
verwerkt via een lager tarief van de eerste schijf. In de augustusbesluitvorming is tot een ander koopkrachtpakket besloten. Het koopkrachtpakket is in de augustusbesluitvorming (en MEV) dus anders ingevuld, en
niet meer via een lager tarief van de eerste schijf.
26
Wat is de ontwikkeling van het VPB-tarief in de VS, Duitsland, Zwitserland,
België, Frankrijk en NL over de periode 1990–2021?
Voor vpb-tarieven voor de OESO landen vanaf 2000 kan worden verwezen
naar de OESO database. http://stats.oecd.org/
index.aspx?DataSetCode=TABLE_II1 of naar KPMG, corporate tax rates
table (vanaf 2003) (https://home.kpmg.com/xx/en/home/services/tax/taxtools-and-resources/tax-rates-online/corporate-tax-rates-table.html)
27
Wat waren de belastingschijven in de inkomstenbelasting structureel in
het basispad, en hoe zien deze er structureel uit na het regeerakkoord?
Personen onder de AOW-gerechtigde leeftijd (structurele situatie)
Schijf

Tarief basispad

Tarief variant

1
2
3
4

36,55
37,65
37,65
49,5

36,89
36,89
36,89
49,5

Personen boven de AOW-gerechtigde leeftijd (structurele situatie)
Schijf

Tarief basispad

Tarief variant

1
2
3
4

18,65
19,75
37,65
49,5

18,99
18,99
36,89
49,5

28
Indien het tweeschijvenstelsel geïmplementeerd wordt zoals beschreven
in het Regeerakkoord, hoeveel kost het (brengt het op) als het tarief van
36,93% in de eerste schijf met 1%-punt wordt verlaagd (verhoogd)?
Een verlaging van het tarief van de laagste schijf met 1%-punt leidt tot een
lastenverlichting in 2021 van ongeveer 3,8 mld euro. Een verhoging van
dit tarief met 1%-punt leidt tot een lastenverzwaring van vergelijkbare
omvang.
29
Wat zijn de koopkrachteffecten voor werkenden met een inkomen tot
175% WML?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

9

Deze groep gaat er gemiddeld genomen per jaar 1,1% op vooruit volgens
de actuele raming. Hiervan is 0,6% per jaar toe te schrijven aan het
Regeerakkoord.
30
Hoeveel kost het (brengt het op) als het tarief van 49,50% in de tweede
schijf met 1%-punt wordt verlaagd (verhoogd)?
Een verlaging van het tarief van de hoogste schijf met 1%-punt leidt tot
een lastenverlichting in 2021 van ongeveer 0,5 mld euro. Een verhoging
van dit tarief met 1%-punt leidt tot een lastenverzwaring van vergelijkbare
omvang.
31
Wat zijn de veranderingen in het basispad voor de koopkracht ten opzichte
van Keuzes in Kaart?
Zie de onderstaande tabel voor de mediane koopkrachtontwikkeling in het
basispad dat gehanteerd is voor Keuzes in Kaart en het basispad dat
gehanteerd is voor de doorrekening van het Regeerakkoord (het basispad
is dus exclusief de beleidspakketten zelf in Keuzes in Kaart en exclusief het
beleidspakket in het Regeerakkoord).
Tabel: Mediane statische koopkrachtontwikkeling 2018–2021, gemiddeld per jaar,
basispad

32
Hoeveel kost het (brengt het op) als de algemene heffingskorting met
€ 100 wordt verhoogd (verlaagd)?
Als de maximale algemene heffingskorting met 100 euro wordt verhoogd
in 2021, leidt dat tot een lastenverlichting van 0,9 mld euro in 2021.
Doordat de algemene heffingskorting over een vast inkomenstraject
afbouwt (tussen het aangrijpingspunt van de eerste en vierde schijf) wordt
de algemene heffingskorting hiermee tevens steiler afgebouwd. Een
verlaging met 100 euro leidt tot een lastenverzwaring van vergelijkbare
omvang.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

10

33
Hoeveel kost het (brengt het op) als de arbeidskorting met € 100 wordt
verhoogd (verlaagd)?
Een generieke verhoging van de arbeidskorting van 100 euro in 2021 leidt
tot een lastenverlichting van 0,6 mld euro. Een generieke verlaging met
100 euro leidt tot een lastenverzwaring van vergelijkbare omvang.
34
Hoeveel brengt het op (kost het) als het nieuwe tarief in de eerste schijf
vpb met 1%-punt wordt verhoogd (verlaagd)?
Het verhogen van de eerste schijf van de vpb met 1%-punt leidt tot een
additionele belastingopbrengst van 217 mln euro. Verlagen met 1%-punt
heeft het tegengestelde effect. (bijlage bij Kamerstuk 31 066, nr. 352)
35
Hoeveel brengt het op (kost het) als het nieuwe tarief in de hoogste schijf
vpb met 1%-punt wordt verhoogd (verlaagd)?
Het verhogen van de hoogste schijf van de vpb met 1%-punt leidt tot een
additionele belastingopbrengst van 549 mln euro. Verlagen met 1%-punt
heeft het tegengestelde effect. (bijlage bij Kamerstuk 31 066, nr. 352)
36
Hoeveel kost het (brengt het op) als de eerste schijf in de vpb met
€ 10.000 wordt verhoogd (verlaagd)?
Het verhogen van de eerste schijf van de vpb met € 10.000 leidt tot een
belastingderving van 20 mln euro. Verlagen met € 10.000 heeft bij
benadering het tegengestelde effect. (bijlage bij Kamerstuk 31 066,
nr. 352)
37
Hoeveel brengt het op (kost het) als het nieuwe algemene btw-tarief met
1%-punt wordt verhoogd (verlaagd)?
Het verhogen van het algemene btw-tarief met 1%-punt leidt tot een
belastingtoename van 2,23 mld euro. Verlagen met 1%-punt heeft het
tegengestelde effect. (bijlage bij Kamerstuk 31 066, nr. 352)
38
Hoeveel brengt het op (kost het) als het nieuwe lage btw-tarief met
1%-punt wordt verhoogd (verlaagd)?
Het verhogen van het lage btw-tarief met 1%-punt leidt tot een belastingtoename van 0,87 mld euro. Verlagen met 1%-punt heeft het tegengestelde effect. (bijlage bij Kamerstuk 31 066, nr. 352)
39
Wat is de inkomenselasticiteit van de consumentenvraag voor de
volgende categorieën:
a) Kleding (excl. schoenen en schoenreparaties)
b) Schoenen en schoenreparaties (gespecificeerd)
c) Energie
d) Voedingsmiddelen excl. dranken (excl. horeca)
e) Alcoholvrije dranken
f) Alcoholhoudende dranken
g) Tabak
h) Openbaar vervoer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

11

i) Autobrandstoffen
j) Wonen
k) Toerisme (recreatie, cultuur, attractieparken, etc)
l) Hotels, restaurants, cafés (zowel geconsolideerd als gespecificeerd)
m) Stoffering en huishoudelijke apparaten
n) Onderwijs
o) Communicatie
In onze analyses wordt niet gerekend met een inkomenselasticiteit voor
specifieke consumptiecategorieën.
40
Kunt u een overzicht geven van de marginale belastingdruk van verschillende voorbeeldhuishoudens voor en na de belastingplannen van het
kabinet?
Onderstaand plaatje gaat in op de gemiddelde marginale belastingdruk
voor en na het regeerakkoord in 2021. Dit plaatje is gebaseerd op een
representatieve steekproef en geeft daarmee onzes inziens beter zicht op
de veranderingen in de marginale belastingdruk dan voorbeeldhuishoudens.
• Voor de allerlaagste inkomens blijft de gemiddelde marginale druk
vrijwel gelijk als gevolg van het Regeerakkoord.
• De marginale druk daalt voor inkomens tussen ca. 25 dzd en 40 dzd
euro. Dit komt door de invoering van het tweeschijvenstelsel en de
verhoging van de maximale arbeidskorting.
• Het vervangen van de harde afbouwgrens in de huurtoeslag voor een
geleidelijker afbouwpad, zorgt voor een lagere marginale druk bij een
kleine groep huurders. Het piekje in de marginale druk in onderstaande
figuur rond de 24 dzd euro valt daardoor weg.
• Vanaf ca. 40 duizend euro is de marginale druk weer op het niveau van
het basispad vanwege de snellere afbouw van de arbeidskorting.
Vanwege de bevriezing van het aangrijpingspunt van het toptarief op
het niveau van 2018 neemt de marginale druk al eerder toe naar bijna
60%, maar vanaf ca 100 dzd euro daalt deze ten opzichte van het
basispad doordat de arbeidskorting daar volledig (en eerder dan in het
basispad) is afgebouwd en het tarief in de vierde schijf is verlaagd naar
49,5%.
Figuur. Marginale druk werknemers, basispad (CMEV) en Regeerakkoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

12

41
Kunt u een overzicht geven van de gevolgen voor de marginale belastingdruk van de alleenverdiener met 2 kinderen, een inkomen van tussen
de 20.000 en 35.000 en een huurwoning van 600 euro? Kunt u hierin
onderscheid maken tussen huishoudens die wel en niet van WMO-zorg
gebruik maken en dus te maken krijgen met het abonnementstarief in de
WMO?
Voor een overzicht van de totale veranderingen in marginale druk bezien
over alle werknemers verwijzen we naar het antwoord op vraag 40. Zoals
aldaar vermeld, geeft deze grafiek een representatief beeld in tegenstelling tot voorbeeldhuishoudens op welke wijze dan ook gespecificeerd.
42
De structurele budgettaire gevolgen van het verlagen van de schijftarieven zijn kleiner dan de gevolgen tijdens de komende kabinetsperiode,
omdat de schijftarieven in het basispad ook al dalen. Kunt u aangeven
hoeveel het invoeren van een tweeschijvenmodel t/m 2042 cumulatief aan
belastingverlaging oplevert in vergelijking met het basispad? (dus een
optelsom van de lastenverlaging over de jaren t/m 2042 -het jaar waarin
de afbouw van de tarieven is voltooid in het basispad)
Het CPB heeft alleen een doorrekening gemaakt van de budgettaire
effecten van de belastingverlaging in 2021 en in de structurele situatie. In
2021 is de lastenverlichting gelijk aan 5,9 mld euro. De structurele
lastenverlichting bedraagt 0,6 mld euro.
43
Kunt u aangeven hoeveel mensen een marginaal tarief lager dan 0% heeft
nu en na invoering van de regeringsplannen?
De marginale drukberekeningen worden doorgaans vervaardigd voor
werkenden, (zie antwoord op vraag 40). Een soortgelijke analyse voor
gepensioneerden is niet mogelijk binnen de beantwoordingstermijn van
deze vraag.
Van alle werkenden hebben circa 10 dzd mensen in het basispad een
marginaal tarief lager dan 0%, en 8 dzd mensen na invoering van het
Regeerakkoord.
44
Kunt u aangeven hoeveel mensen een marginaal tarief van hoger dan
60% en hoger dan 80% heeft nu en na uitvoering van de regeringsplannen?
De marginale drukberekeningen worden doorgaans vervaardigd voor
werkenden, (zie antwoord op vraag 40). Een soortgelijke analyse voor
gepensioneerden is niet mogelijk binnen de beantwoordingstermijn van
deze vraag.
Van alle werkenden hebben circa 640 dzd mensen in het basispad een
marginaal tarief hoger dan 60%, en 500 dzd mensen na invoering van het
Regeerakkoord.
Van alle werkenden hebben circa 80 dzd mensen in het basispad een
marginaal tarief hoger dan 80%, en 100 dzd mensen na invoering van het
Regeerakkoord.
45
Klopt het dat het CPB in oktober 2012 ook een doorrekening heeft
gemaakt van het toenmalige regeerakkoord «Bruggen Slaan»? Kunt u als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

13

CPB eens terugkijken naar uw toenmalige doorrekening en deze vergelijken met de resultaten zoals deze zijn bereikt in de jaren 2016 en 2017?
Kloppen de voorspellingen van het CPB? Kloppen de voorspellingen als
het gaat om het begrotingstekort, de ontwikkeling van de overheidsuitgaven en -inkomsten, de werkloosheid, het aantal banen, de economische
groei, de import en export, de inflatie, de loonontwikkeling en andere
relevante economische cijfers? Kunt u een overzicht geven van de
verschillen tussen uw voorspellingen en de uiteindelijk realisatie? Kunt u
aangeven hoe deze verschillen verklaard kunnen worden? Kunt u een
algemeen oordeel geven over de voorspellende waarde van voorspellingen van het CPB?
Het CPB heeft op 29 oktober 2012 het financieel kader van het Regeerakkoord doorgerekend (http://www.cpb.nl/publicatie/analyse-economischeeffecten-financieel-kader-regeerakkoord) en deze begin november
geactualiseerd op verzoek van de Minister-President (http://www.cpb.nl/
publicatie/actualisatie-analyse-economische-effecten-financieel-kaderregeerakkoord)
Het CPB heeft in het Centraal Economisch Plan 2017 in een tekstkader een
eerste vergelijking gemaakt (http://www.cpb.nl/sites/default/files/
omnidownload/CEP2017-kader-pag-43.pdf). Het begrotingssaldo is
gunstiger uitgevallen, de economische groei hoger en de werkloosheid
lager.
Verschillen hangen samen met lagere rentes, herstel op de woningmarkt
met doorwerking op de binnenlandse bestedingen. Uitkomsten
verschillen ook door aanvullende pakketten die zijn doorgevoerd na
vaststelling van het regeerakkoord (zie Suyker, W., 2016, Tekortreducerende maatregelen 2011–2017 (MEV2017-versie), CPB Achtergronddocument. (http://www.cpb.nl/publicatie/tekortreducerende-maatregelen2011-2017-mev2017-versie).
Een meer definitieve en gedetailleerdere vergelijking van raming en
realisatie kan pas worden gemaakt nadat het CBS in de zomer van 2018
voorlopige cijfers voor 2017 heeft gepubliceerd.
Ramingen van het CPB zijn met onzekerheid omgeven, zie ook de fan
charts die standaard bij de ramingen wordt gegeven. Ze zijn per saldo niet
aan de optimistische of pessimistische kant (unbiased). Voorspelfouten
zijn kleiner dan die bij andere methodes, bijvoorbeeld de random-walkmethode. Zie ook de diverse trefzekerheidsanalyses (bijvoorbeeld
http://www.cpb.nl/publicatie/trefzekerheid-van-cpb-ramingen-in-20112013)
46
Kunt u in een tabel per jaar weergeven hoe het nettobedrag aan lastenverlichting na 2021 afneemt, door de geleidelijke ingroei van de terugsluis
van de woningmarktmaatregelen?
Zie het antwoord op vraag 7 en 11.
47
Kunt u de 4,9 miljard aan beleidsmatige lastenstijging volgens tabel 2.3
over de periode 2018 – 2021 uitsplitsen naar de onderliggende
maatregelen?
De genoemde 4,9 mld euro uit tabel 2.3 heeft betrekking op de lastenstijging in het basispad. Dit basispad wordt beschreven in de Actualisatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

14

middellangetermijnverkenning 2018–2021 (https://www.cpb.nl/publicatie/
actualisatie-middellangetermijnverkenning-2018-2021)
48
Welk percentage van inkomsten van een doorsneehuishouden gaat naar
zorg in 2017? En welk percentage in 2021?
Voor een tweeverdienershuishouden met een inkomen van 1,5 keer
modaal gaat in 2017 9,6% van de loonkosten naar zorgkosten in het kader
van de ZVW (nominale premie en eigen betalingen i.v.m. eigen risico en
inkomensafhankelijke bijdrage van de werkgever) en in 2021 10,1%. Voor
een alleenstaande met een modaal inkomen gaat in 2017 8,4% van de
loonkosten naar zorgkosten in het kader van de ZVW en in 2021 8,9%. N.B
deze cijfers hebben betrekking op zorgkosten in het kader van de ZVW.
49
Wat zijn de structurele werkgelegenheidseffecten en de effecten op de
werkloosheid van de door het nieuwe kabinet voorgenomen versoepeling
van het ontslagrecht?
Maatregelen op het terrein van ontslagbescherming zijn niet doorgerekend. In Kansrijk Arbeidsmarktbeleid (link) is beargumenteerd dat de
effecten van beleid op dit terrein op het niveau van de werkgelegenheid
en productiviteit daarvoor te onzeker zijn. Ingrepen in de ontslagbescherming beïnvloeden vooral de stromen op de arbeidsmarkt en niet
zozeer het structurele niveau van de werkgelegenheid. Ook zaken als de
arbeidsproductiviteit (als gevolg van een betere match tussen vraag en
aanbod), en de ongelijkheid tussen groepen werknemers, de kansen van
outsiders en dergelijke worden beïnvloed. In de publicaties Kansrijk
Arbeidsmarktbeleid hebben we aangegeven wat kansrijke mogelijkheden
zijn om het ontslagbeschermingsbeleid in Nederland te hervormen vanuit
deze optiek.
50
Wat is de impact van het regeerakkoord op de werkgelegenheid (in
duizenden) in 2021?
Als gevolg van het regeerakkoord neemt de werkgelegenheid in 2021 met
45 dzd toe. Structureel bedraagt de toename 14 dzd.
51
Welke maatregelen leveren de meeste werkgelengheid op? Wat zijn de
werkgelegenheidseffecten die gepaard gaan met de aanscherping van het
schattingsbesluit WIA (maatregel 94) en de loondispensatie ipv loonkostensubsidie (maatregel 90)?
De maatregelen die de structurele werkgelegenheid het meest verhogen
worden genoemd in hoofdstuk 8 van de CPB Notitie «Analyse economische en budgettaire effecten van de financiële bijlage van het
Regeerakkoord».
Het CPB presenteert alleen het totale effect van de maatregelen uit het
regeerakkoord op de structurele werkgelegenheid en niet van individuele
maatregelen. De aanscherping van het schattingsbesluit WIA heeft een
positief effect op de werkgelegenheid. Het structurele werkgelegenheidseffect van de loondispensatie ipv loonkostensubsidie is nihil, omdat voor
beide instrumenten de prikkel voor werknemers om zich aan te bieden op
de arbeidsmarkt weinig verschillen, zie ook Kansrijk Arbeidsmarktbeleid
(https://www.cpb.nl/sites/default/files/publicaties/download/cpb-boek-16kansrijk-arbeidsmarktbeleid.pdf) p. 102–103.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

15

52
Met welke mate van zekerheid kan het doorberekeningseffect van 0,6%
BBP voorspeld worden? Op welke manier ontstaat dit doorwerkingseffect
en welke factoren dragen hieraan bij?
Het is inderdaad zo dat het doorwerkingseffect met onzekerheid is
omgeven. Het CPB heeft echter geen nauwkeurige inschatting van de
omvang van deze onzekerheid. Een van de redenen hiervoor is dat de
doorwerking van veel verschillende factoren afhangt, die soms met
boekhoudkundige zekerheid zijn vast te stellen en soms afhangen van
onzekere gedragsreacties.
Een deel van de doorwerkingseffecten hangen samen met begrotingsregels en onze boekhouding hiervan. Een voorbeeld hiervan is de extra
bestedingsimpuls door de overheid of zorg, waardoor de loonsom
toeneemt. Deze toename van de loonsom wordt als ex-ante geboekt. Over
het hogere looninkomen worden belastingen en premies geheven, die
worden als doorwerkingseffect geboekt. Deze doorwerkingseffecten zijn
«zeker» en moeten dus sowieso in de berekening van het uiteindelijke
EMU-saldo worden meegenomen.
Een ander deel van de doorwerkingseffecten hangen af van economisch
gedrag. Bijvoorbeeld, door verlaging van de belastingen gaan mensen
meer besteden, waardoor de btw-opbrengsten toenemen. Het is vrij zeker
dat dit effect optreedt, maar de omvang van dit bestedingseffect is
onzeker. Andere voorbeelden van economische doorwerkingseffecten zijn
een verandering van de werkgelegenheid – en daarmee de loon- en
inkomensheffing – door zowel bestedingsimpulsen als belastingprikkels;
een toename van de lonen en prijzen ook met gevolgen voor belastingopbrengsten, een verandering van winsten van bedrijven met gevolgen voor
vpb.
Zonder doorwerkingseffect zou het saldo inderdaad negatief zijn. Dit is
echter geen plausibele uitkomst van het beleidspakket. Het doorwerkingseffect kan kleiner (maar ook groter) zijn dan 0,6, maar zeker niet 0.
53
Met welke mate van zekerheid kan het doorberekeningseffect van 0,6%
BBP voorspeld worden? Klopt het dat indien dit doorwerkingseffect niet
optreedt, er in 2021 geen overschot, maar een tekort van 0,2% BBP
ontstaat?
Zie antwoord op vraag 52
54
Kan het CPB voor 2019, 2020 en 2021 aangeven wat (ex ante) de resterende budgettaire ruimte is tussen het structureel EMU-saldo inclusief
effect pakket in 2021 (tabel 5.1) indien de grens van de MTO zou worden
opgezocht?
In tabel 5.1 van de notitie van 4 oktober (http://www.cpb.nl/publicatie/
analyse-economische-en-budgettaire-effecten-van-de-financiele-bijlagevan-het-Regeerakkoord) is een structureel saldo van +0,2% bbp gerapporteerd. De MTO is -0,5% bbp. Dit betekent dus een (ex post) verschil van
0,7% bbp.
Het verschil in 2019 en 2020 is respectievelijk 0,6% bbp en 0,8% bbp.
Deze verschillen mogen niet worden gesommeerd. Aanvullende maatregelen die het verschil in 2019 verminderen, hebben consequenties voor
het verschil in 2020 en 2021.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

16

55
Hoe ontwikkelen de huren zich gemiddeld tijdens de komende kabinetsperiode, uitgesplitst naar private en sociale sector, en wat zijn de effecten
hiervan op de koopkracht?
Zie het antwoord bij vraag 22. Een uitsplitsing naar de private en sociale
sector is niet beschikbaar.
56
Klopt het dat de ouderen 40% achter gaan lopen qua koopkracht, zoals de
50PLUS-fractie stelt? Hoe verhoudt dit zich tot tabel 6.1 op blz. 14?
Hoeveel is het verschil in relatieve procentpunten, dus 0,7% gedeeld door
1,4%? Klopt het dat de relatieve achterstelling dan 50% bedraagt?
Het CPB neemt kennis van de stelling van de 50PLUS-fractie. De onderliggende berekening en cijfers zijn bij ons niet bekend, en derhalve kunnen
we ook geen uitspraken doen over de juistheid van de doorrekening.
Afgaande op onze medianentabel neemt de koopkracht van ouderen met
0,7%- per jaar toe in de periode 2018–2021, tegenover 1,1% per jaar voor
de gehele bevolking. Een belangrijke verklaring hiervoor is de beperkte
indexatie van aanvullende pensioenen. De beperkte indexatie van
pensioenen loopt voor ouderen direct mee in de koopkrachtberekeningen,
terwijl ook werkenden hier op latere leeftijd koopkrachtverlies door
hebben. Dit effect voor werkenden is evenwel niet zichtbaar in de
koopkrachtplaatjes. Zeker bij een vergelijking van de koopkracht over een
langere periode is het belangrijk om hier oog voor te hebben, omdat dit
grote invloed kan hebben op het beeld dat hieruit ontstaat.
57
Hoe ontwikkelen de koopkrachtverschillen zich cumulatief van gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden enerzijds en werkenden anderzijds
(basispad inclusief beleidspakket) in de periode 2018–2021? Hoe ontwikkelen de koopkrachtverschillen zich cumulatief van de inkomens tot 175%
WML enerzijds en boven 500% WML anderzijds (basispad inclusief
beleidspakket) in de periode 2018–2021?
Onderstaande tabel bevat de cumulatieve statische koopkrachtontwikkeling voor de gevraagde inkomensgroepen (basispad inclusief beleidspakket). De cumulatieve statische koopkracht moet met voorzichtigheid
worden geïnterpreteerd, aangezien over een meerjarige periode de
koopkracht van huishoudens ook bepaald wordt door dynamische
gebeurtenissen, zoals een baan vinden, met pensioen gaan, werkloos
raken, trouwen, scheiden, kinderen krijgen et cetera.
Cumulatieve statische koopkrachtontwikkeling 2018–2021, basispad incl
beleidspakket
Groep

Mediaan (%)

<175% WML
> 500% WML

3,1
5,7

Werkenden
Uitkeringsgerechtigden
Gepensioneerden

5,7
2,3
2,8

58
Kan het CPB een overzicht geven van de jaarlijkse verandering van de
inkomensverschillen, in de vorm van het Gini-coëfficiënt, tijdens de
komende kabinetsperiode?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

17

Zie het antwoord op vraag 61.
59
Hoe ontwikkelt de gini-coëfficiënt zich tussen 2018 en 2060 zonder dit
regeerakkoord?
Zie het antwoord op vraag 61 en 125.
60
Hoe ontwikkelt de gini-coëfficiënt zich tussen 2018 en 2060 met dit
regeerakkoord?
Zie het antwoord op vraag 61 en 125.
61
Hoe ontwikkelt de Gini-coëfficiënt van de inkomensongelijkheid zich
gedurende de kabinetsperiode? Neemt de inkomensongelijkheid toe of af
gedurende de kabinetsperiode?
In aanvulling op de doorrekening van het Regeerakkoord door het CPB is
hieronder een analyse gemaakt van het effect van het beleidspakket op de
Gini-coëfficiënt op de middellange termijn (2021).
Evenals voor de langetermijnanalyse maken we een vergelijking van het
belastingstelsel in het basispad en het belastingstelsel na invoering van
het Regeerakkoord. Net als bij de analyse van de structurele verandering
van de Gini-coëfficiënt, abstraheert deze analyse van doorwerking in
lonen en prijzen en dynamische veranderingen zoals veranderingen in
werkgelegenheid en werkloosheid. Met als verschil dat we deze vergelijking nu maken voor het laatste jaar van de kabinetsperiode (2021) in
plaats van het structurele belastingstelsel.
Analyse effect beleidspakket op beleidsmatige Gini-coëfficiënt op korte
termijn
De maatregelen in het Regeerakkoord leiden op de korte termijn tot een
afname van de beleidsmatige Gini-coëfficiënt van 1,1% ten opzichte van
het basispad in 2021 (een afname van de Gini-coëfficiënt betekent een
lagere inkomensongelijkheid). Belangrijke maatregelen die voor deze
afname zorgen zijn de verhoging van de maximale algemene heffingskorting en de maximale arbeidskorting voor lagere inkomens, het sneller
afbouwen van de algemene heffingskorting en arbeidskorting naar nul
voor hogere inkomens, het bevriezen van het aangrijpingspunt van het
toptarief (in plaats van extra verlengen in het basispad), het minder snel
verlagen van de bijstand (ten opzichte van het basispad) en het versneld
afbouwen van de hypotheekrenteaftrek. Daartegenover staat dat (met
name) het invoeren van het tweeschijvenstelsel en het schrappen van de
kanbepaling in de huurtoeslag een verhogend effect hebben op de
Gini-coëfficiënt.
Verschil in uitkomsten op de korte en lange termijn
Op de lange termijn leidt het beleidspakket tot een afname van de
beleidsmatige Gini-coëfficiënt van 2,7%. Hiervan wordt 1,1% gerealiseerd
in de kabinetsperiode. Op de korte termijn is de afname door het
beleidspakket kleiner:
• De invoering van het tweeschijvenstelsel heeft op de korte termijn een
groter effect (Gini-verhogend) dan op de lange termijn. Op de lange
termijn zat er in het basispad al een lastenverlichting via de tarieven,
waardoor het invoeren van het tweeschijvenstelsel op de lange termijn
een kleiner (Gini-verhogend) effect heeft.
• Het verlagende effect op de Gini-coëfficiënt van het verder terugdraaien van de verlenging van het aangrijpingspunt van het toptarief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

18

heeft deels na 2021 plaats. Dit (Gini-verlagende) effect is dus op korte
termijn kleiner.
• Het beperken van de aftrekposten heeft een minder sterk effect
(Gini-verlagend) op de korte termijn dan op de lange termijn omdat
deze maatregel geleidelijk (over een langere periode) wordt ingevoerd.
Ook zijn er ook maatregelen die op de korte termijn een Gini-coëfficiënt
verlagend effect hebben, maar op de lange termijn geen effect hebben.
Het gaat bijvoorbeeld om de versnelde beperking van de hypotheekrenteaftrek, en het minder snel verlagen van de bijstand (ten opzichte van het
basispad).
Nemen de inkomensverschillen nu toe of af de komende kabinetsperiode?
Daar is op dit moment nog geen antwoord op te geven. Onze koopkrachtramingen betreffen statische berekeningen. Juist over meerjarige
periodes spelen dynamische effecten, zoals economische ontwikkelingen
(bijvoorbeeld een toe- of afname van de werkloosheid) en demografische
ontwikkelingen (bijvoorbeeld vergrijzing) een grote rol in de ontwikkeling
van de inkomensongelijkheid.
62
Hoe ontwikkelt de Gini-coëfficiënt van de vermogensongelijkheid zich
gedurende de kabinetsperiode? Neemt de vermogensongelijkheid toe of
af gedurende de kabinetsperiode?
Het CPB heeft geen indicator voor de ontwikkeling van de vermogensongelijkheid in de kabinetsperiode en verder. Ze kan ook geen inschatting
maken van de effecten van het beleid op het huishoud vermogen.
63
Wat is de kwalitatieve inschatting van de ontwikkeling van de inkomensen vermogensongelijkheid gedurende de kabinetsperiode?
Zie antwoord op vraag 61 en 62.
64
Hoe kan het dat de fiscale maatregelen per saldo geen effect hebben op
de structurele werkgelegenheid?
De fiscale maatregelen hebben per saldo geen effect op de structurele
werkgelegenheid. De introductie van een tweeschijvenstelsel in box 1 van
de inkomstenbelasting heeft nauwelijks effect op de structurele werkgelegenheid. Weliswaar leidt dit nieuwe stelsel tot een lager tarief van de
huidige tweede en derde schijf, wat de structurele werkgelegenheid
verhoogt, maar het verminderen van de verhoging van het aangrijpingspunt van het toptarief werkt hier tegenin. Ook de verhoging van de
arbeidskorting en de verhoging van de algemene heffingskorting werken
tegen elkaar in; per saldo verlagen ze de structurele werkgelegenheid
licht. Het hogere afbouwpunt van het kindgebonden budget voor paren
heeft eveneens een neerwaarts effect. De hogere kinderopvangtoeslag
stimuleert de structurele werkgelegenheid daarentegen, evenals het
afschaffen van het recht op arbeidskorting en inkomensafhankelijke
combinatiekorting voor personen met een Ziektewetuitkering, de
verlaging van de vennootschapsbelasting en het schrappen van de
Kan-bepaling in de huurtoeslag.
Voor het effect van de fiscale maatregelen op de structurele werkgelegenheid is alleen de structurele lastenverlichting relevant. De netto
lastenverlichting in 2021 bedraagt weliswaar 6,4 mld euro, maar structureel is er per saldo sprake van een lastenverzwaring.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

19

65
Klopt het dat als gevolg van dit Regeerakkoord het houdbaarheidsoverschot wordt omgezet in een houdbaarheidstekort? Betekent dit dat op
lange termijn de belastingen moeten worden verhoogd, dan wel moet
worden bezuinigd, op bijvoorbeeld zorg en onderwijs?
Door het Regeerakkoord slaat het houdbaarheidsoverschot inderdaad om
in een houdbaarheidstekort. Dit betekent dat naar verwachting op enig
moment in de toekomst belastingen moeten worden verhoogd, dan wel
overheidsuitgaven moeten worden verlaagd.
66
Welke voorspellende waarde heeft het houdbaarheidstekort? klopt het dat
de staat van de openbare financiën, bij ongewijzigd beleid, weerspiegelt
in het jaar 2060? Zo nee, in welk jaar dan?
Het houdbaarheidstekort geeft aan dat de huidige collectieve regelingen
op lange niet houdbaar zijn. De hiervoor gemaakte berekeningen zijn,
zoals alle projecties, onzeker en hangen af van de gemaakte veronderstellingen ten aanzien van o.a de arbeidsparticipatie, de productiviteitsgroei
en de rente; zie de gevoeligheidsanalyses in hoofdstuk 5 van Smid e.a.
(2014), Minder zorg om vergrijzing, https://www.cpb.nl/publicatie/minderzorg-om-vergrijzing. Het kan dus mee- en tegenvallen. In onze analyse
fixeren we de instituties vanaf 2060. Het model rekent echter ook voor de
jaren daarna, omdat in 2060 de demografische verhoudingen nog niet hun
evenwichtswaarden hebben bereikt. De facto wordt de contante waarde
berekend van het saldo van inkomsten en uitgaven over de gehele
toekomst en hiervan wordt vervolgens de (voor economische groei
gecorrigeerde) annuïteit bepaald. Deze annuïteit is het houdbaarheidssaldo.
67
Gaan de pensioenpremies met 1,0 miljard euro stijgen volgens de
plannen van het kabinet?
Het beleidspakket van het regeerakkoord heeft aangegeven een taakstellende fiscale ruimte te bieden aan de sociale partners om de pensioenpremies met 1,0 mld euro te laten stijgen om – bij een afschaffing van de
doorsneesystematiek bij pensioenen – een evenwichtige transitie mogelijk
te maken. Deze taakstellende extra fiscale ruimte is tijdelijk gedurende een
transitieperiode. De pensioenpremies worden door de pensioenfondsbesturen vastgesteld, het daadwerkelijke effect van de afschaffing van de
doorsneesystematiek bij pensioenen op de pensioenpremie is daardoor
nog onzeker, maar wel begrensd.
68
Hoeveel extra FTE kan er aangesteld worden met 0,1 miljard euro bij de
Inspectie SZW?
Het gaat om een intensivering van 50 mln euro. In de berekening van de
macro-economische doorwerking is gerekend met een verhouding tussen
materieel en loon van 35/65 en gemiddelde arbeidskosten van ongeveer
85.000 euro per jaar. Bij een intensivering van 50 mln euro in 2021 kan er
ongeveer 380 FTE extra worden aangesteld.
69
Hoeveel extra FTE kan er aangesteld worden bij de NVWA?
In de berekening van de macro-economische doorwerking is gerekend
met een verhouding tussen materieel en loon van 35/65 en gemiddelde
arbeidskosten van ongeveer 85.000 euro per jaar. Bij een intensivering van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

20

15 mln euro in 2021 kan er tijdelijk ongeveer 110 FTE extra worden
aangesteld.
70
Voor hoeveel gemiddelde extra financiële studielasten per gemiddelde
student met een gemiddelde studieduur zorgt het met studieleningen
aansluiten op de rente van 10-jaarsobligaties in plaats van bij de rente van
5-jaarsobligaties?
In de berekening is uitgegaan van een gemiddelde spread tussen de
5-jaarsobligatie en de 10-jaarsobligatie van ongeveer 0,8%-punt.
Studenten betalen dus ongeveer 0,8% meer rente per jaar over hun
studieschuld.
71
Klopt het dat er 15 miljoen euro bij komt bij het onderwijsachterstandenbeleid, maar dat er tegelijk een bezuiniging van 50 miljoen euro is? Klopt
het dat er dus netto 35 miljoen euro af gaat?
Nee. Naast de intensivering op het onderwijsachterstandenbeleid worden
er ook middelen aan de lumpsum toegevoegd voor de aanpak van de
werkdruk en salarissen. De bezuiniging op de lumpsumbekostiging hoeft
niet neer te vallen op het onderwijsachterstandenbeleid.
72
Klopt het dat de bezuinigingsreeks van 183 miljoen euro op onderwijs
gewoon doorgezet wordt, maar dan onder een andere noemer?
Structureel gezien heffen de maatregelen Doelmatiger onderwijs
(ombuiging van 183 mln euro) en terugdraaien taakstelling OCW
(intensivering van 183 mln euro) elkaar op. Daarmee blijft de oude situatie
in stand.
73
Hoe gaat de lumpsumverhoging van 0,4 miljard voor onderwijs precies
besteed worden? Betekent verlaging van de werkdruk dat er met dit geld
extra nieuwe leerkrachte zullen worden aangenomen?
De precieze besteding van de lumpsum wordt bepaald door onderwijsinstellingen.
74
Kan het CPB een nadere en concretere invulling geven van de gevolgen
van (RA_518), namelijk dat de ombuigingen op de zorg als gevolg van
hoofdlijnenakkoorden leiden tot minder zorg of lagere kwaliteit van zorg?
Met wat voor kwaliteitsverlies en hoeveel minder zorg dient er rekenging
gehouden te worden?
Antwoord op vragen 1, 74, 75, 146 en 157
Het klopt dat het CPB een lagere ombuiging voor de hoofdlijnenakkoorden
in de notitie van 4 oktober [http://www.cpb.nl/sites/default/files/
omnidownload/CPB-Notitie-4okt2017-Analyse-economische-enbudgettaire-effecten-Regeerakkoord_0.pdf] heeft opgenomen dan in het
Regeerakkoord staat. Het verschil (1,0 mld euro in 2021) komt doordat het
CPB voor de intentie om hoofdlijnenakkoorden in combinatie met een
macrobeheersinstrument af te sluiten een maximum ombuiging van
uiteindelijk 0,9 mld euro hanteert voor de jaren 2019–2021 cf. de Startnotitie Keuzes in Kaart d.d. 10 augustus 2016 [https://www.cpb.nl/publicatie/
startnotitie-keuzes-in-kaart-2018-2021-de-budgettaire-effecten]. In het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

21

geval partijen in de toekomst overeenstemming bereiken over een hogere
besparing (zoals bijvoorbeeld in het Regeerakkoord is opgenomen), zal
het CPB het effect van het onderhandelingsresultaat op de zorguitgaven
op dat moment beoordelen, mede op basis van de extra waarborgen die
worden ingebouwd voor het bereiken van deze hogere besparing.
De korting als gevolg van de hoofdlijnakkoorden gaat gepaard met minder
werkgelegenheid in de zorg. Deze korting heeft effecten op zowel
personeel als materieel. Omdat een korting op zichzelf niet de doelmatigheid in de zorg verbetert, leidt deze tot minder zorg en/of kwaliteitsverlies. Een verbetering van de doelmatigheid in de zorg is mogelijk als
partijen erin slagen hierop gerichte afspraken te maken, bijvoorbeeld in
het kader van een hoofdlijnenakkoord. Hierdoor kan de besparing in de
Zvw verder toenemen. Zie paragraaf 15.7 van de publicatie Keuzes in
Kaart 2018–2021, CPB Boek d.d. 16 februari 2017 [https://www.cpb.nl/sites/
default/files/omnidownload/Keuzes-in-Kaart-2018-2021.pdf]. Het totale
effect van de maatregelen uit het Regeerakkoord op de werkgelegenheid
in de zorg komt tot uiting in tabel 2.2 van de notitie van 4 oktober
[http://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB-Notitie-4okt2017Analyse-economische-en-budgettaire-effecten-Regeerakkoord_0.pdf].
Zowel in het Regeerakkoord als bij de doorrekening door het CPB leiden
lagere Zvw-uitgaven door onder meer de hoofdlijnakkoorden tot lagere
zorgpremies.
Hoofdlijnakkoorden die nog niet zijn afgesloten en die buiten de kabinetsperiode vallen worden niet meegenomen als staand beleid. De intentie tot
het afsluiten van Hoofdlijnakkoorden wordt bij de doorrekening van
Regeerakkoorden alleen meegenomen voor de komende kabinetsperiode
en niet daarna. De hoofdlijnenakkoorden voor 2018 waren bestaand beleid
en leidden dus tot lagere uitgaven in het basispad dat is gebruikt voor de
doorrekening van het Regeerakkoord.
75
Kunt u een kwantitatieve duiding geven dat «lagere zorguitgaven leider
tot minder zorg of lagere kwaliteit va n zorg»? Om hoeveel minder
medewerkers zou het in totaal kunnen gaan als de bezuiniging puur gaat
zitten op personeel?
Zie antwoord bij vraag 74
76
Tot welk niveau daalt de bijstand precies? Welk bedrag zou er nodig zijn
om deze daling volledig teniet te doen?
Gedurende de kabinetsperiode stijgt het wettelijk minimumloon (wml).
Hierdoor stijgt ook het niveau van de bijstandsuitkering, dat gekoppeld is
aan het wml. Verder temporiseert het nieuwe kabinet de afbouw van de
dubbele algemene heffingskorting (ahk) in het referentieminimumloon
voor de bijstand. Door deze maatregel daalt de bijstandsuitkering minder
hard dan oorspronkelijk voorzien was. Per saldo resulteert een stijging
van het bijstandsniveau gedurende de kabinetsperiode.
77
Welke additionele middelen zijn er concreet toegevoegd aan het energieen klimaatbeleid als gevolg van het nieuwe Regeerakkoord? Klopt het dat
het alleen gaat om het bedrag vier keer 300 miljoen?
Op basis van de ons aangeleverde maatregelen is op het gebied van
milieu sprake van een intensivering van 0,5 mld euro in 2021 (zie tabel 2.1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

22

in de CPB notitie van 4 oktober). Wat betreft de lasten is sprake van een
lastenverzwaring van 1,4 mld euro (zie tabel 2.3).
78
Welke input hebben de informateur en de fracties gegeven aan het CPB
over de afschaffing van de doorsneesystematiek in de pensioenen? Hoe
gaat het nieuwe pensioenstelsel er uit zien volgens deze plannen?
De input die het CPB heeft ontvangen is dat de fiscale aftrekbaarheid van
pensioenpremies tijdelijk wordt verruimd zodat de pensioenpremies met
1,0 mld euro kunnen stijgen met het oog op een evenwichtige transitie bij
afschaffing van de doorsneesystematiek. Het CPB heeft verder geen
informatie ontvangen over de plannen voor het nieuwe pensioenstelsel.
79
Hoe ontwikkelt de zorgverzekeringspremie zich gemiddeld per persoon
tijdens de komende kabinetsperiode?
In de CPB-raming waarin de maatregelen uit het Regeerakkoord zijn
meegenomen en dus onderdeel zijn geworden van staand beleid, loopt de
nominale zorgverzekeringspremie op tot circa 1.600 euro per persoon per
jaar in 2021 en het IAB-premiepercentage stijgt tot 7,5%.
80
Kan het CPB de concrete gevolgen van het naar voren halen van lastenverlichtingen die reeds in een bepaalde vorm waren voorzien in het
basispad, namelijk de invoering van het tweeschijvenstelsel in verhouding
tot de wet woningmarktmaatregelen, transparanter en op concrete wijze
inzichtelijker maken?
Zie de antwoorden op de vragen 7, 9, 11, 12, 13 en 61.
81
Kunt u aangeven hoe het budgettair beslag van de houdbaarheidsbijdrage
(ook bekend als de «Bosbelasting») zich per jaar ontwikkelt vanaf heden
tot het moment dat het structurele niveau wordt bereikt?
De houdbaarheidsbijdrage levert in 2017 ongeveer 25 mln euro op. Het
afschaffen van de houdbaarheidsbijdrage kost structureel 0,3% BBP (bron:
Ministerie van Financiën).
82
Kan het CPB uiteenzetten hoe de bosbelasting is / wordt verwerkt in het
nieuwe tweeschijven stelsel?
Voor gepensioneerden is er de facto sprake van een drieschijvenstelsel.
De houdbaarheidsbijdrage is/wordt verwerkt via het aangrijpingspunt van
de tweede schijf (zie ook het antwoord op vraag 86).
83
Leidt de invoering van het tweeschijven stelsel volgens het CPB ook tot
een aanpassing van het percentage AOW-premie? Leidt het tweeschijvenstelsel tot een significante wijziging in de financieringsverhouding tussen
AOW premie opbrengsten enerzijds en rijksbijdragen anderzijds?
De invoering van het tweeschijven stelsel heeft geen invloed op de
AOW-premie in box 1; die blijft onveranderd 17,9%. De invoering van het
tweeschijven stelsel heeft ook geen directe invloed op de grondslag van
de AOW zodat er geen significante wijziging optreedt in de financieringsverhouding tussen de AOW premie en de rijksbijdragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

23

84
Is er een effect van de afbouw van de ouderenkorting op het arbeidsaanbod van gepensioneerden en zoja hoe groot is dat effect?
Het CPB neemt arbeidsaanbodeffecten van gepensioneerden niet mee. Er
kan sprake zijn van een beperkt positief arbeidsaanbodeffect, maar dit is
op macroniveau verwaarloosbaar.
85
Kan het CPB in een grafiek tonen wat de totale marginale druk is voor
gepensioneerden van verschillende inkomensgroepen, na invoering van
het tweeschijven stelsel en de afbouw van de ouderenkorting met 15%?
Graag ook inclusief inkomensafhankelijke toeslagen.
De marginale drukberekeningen worden doorgaans vervaardigd voor
werkenden, zie het antwoord op vraag 40. Een soortgelijke analyse voor
gepensioneerden is niet mogelijk binnen de beantwoordingstermijn van
deze vraag.
86
Kan het CPB aangeven waar de schijfgrenzen voor gepensioneerden en
niet gepensioneerden exact komen te liggen na invoering van het
tweeschijven stelsel?
Het aangrijpingspunt van het toptarief in het tweeschijvenstelsel begint bij
68.516 euro. Voor ouderen is er de facto sprake van een drieschijvenstelsel, omdat zij, evenals nu, in de eerste twee schijven van het huidige
stelsel geen AOW-premie betalen. Voor ouderen gelden de volgende
schijfgrenzen en tarieven:
Drieschijvenstelsel personen boven de AOW-gerechtigde leeftijd (prijzen 2021)
Schijf

Tarief na invoering Regeerakkoord (in procenten)

Aangrijpingspunt

1
2
3

18,99
36,89
49,5

0
35.238 euro
68.516 euro

87
Met hoeveel gaan de zorgpremies stijgen bij ongewijzigd beleid, en als
het eigen risico op 385 euro wordt gehouden?
Zie antwoord bij vraag 79.
88
Welke concrete effecten heeft het afschaffen van de dividendbelasting
(RA_668, 666, 667) op de werkloosheid tijdens de komende kabinetsperiode, de structurele werkgelegenheid (in banen), de economische groei,
de inkomensverschillen tijdens de komende kabinetsperiode en de
structurele inkomensverschillen
De afschaffing van de dividendbelasting heeft geen effect voor ingezetenen, omdat voor hen de dividendbelasting wordt verrekend met de
inkomstenheffing. Voor het buitenland is de afschaffing een lastenverlichting, die afhankelijk van de specifieke belastingverdragen toevalt aan
bedrijven, particulieren of overheden.
Het is mogelijk dat de Nederlandse economie door deze maatregel voor
buitenlandse beleggers en investeerders aantrekkelijker wordt. Daarnaast
betekent het een administratieve vereenvoudiging voor bedrijven,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

24

particulieren en de belastingdienst. Over de gevolgen van deze eventuele
effecten voor de Nederlandse economie heeft het CPB geen empirisch
bewijs.
Daarom is in de doorrekening van de financiële bijlage van het regeerakkoord geen macro-economisch effect (op bbp en werkgelegenheid) van de
afschaffing van de dividendbelasting opgenomen.
89
Wat zijn de budgettaire gevolgen van het verlagen van het tarief van de
tweede schijf van de vennootschapsbelasting, d.w.z. hoeveel lastenverlichting wordt hiermee geboden?
Zie antwoord bij vraag 35
90
Welke concrete effecten heeft het verlagen van het tarief van de tweede
schijf van de vennootschapsbelasting op de werkloosheid tijdens de
komende kabinetsperiode, de structurele werkgelegenheid (in banen), de
economische groei, de inkomensverschillen tijdens de komende kabinetsperiode en de structurele inkomensverschillen
Door de VPB-verlaging nemen de bedrijfswinsten toe. Dit zorgt voor iets
hogere investeringen en daarmee een kleine toename van de economische groei op middellang termijn. Daardoor komt in de kabinetsperiode
de werkgelegenheid licht positiever uit en neemt de werkloosheid licht af.
Verder leidt het tot een lichte toename van de structurele werkgelegenheid, zie ook het antwoord op vraag 142. Het heeft geen effect op
inkomensverschillen tijdens de kabinetsperiode en ook niet op de
structurele inkomensverschillen.
91
Kan het CPB bevestigen dat de verhoging van het tarief in Box 2, een
onevenredig groot effect heeft op DGA’s die hun pensioen (geheel of
gedeeltelijk) in hun BV hebben ondergebracht?
Verhoging van het tarief in Box 2 zal een effect hebben op DGA’s die hun
pensioen in hun BV hebben ondergebracht. Bepaling van het belang
hiervan vergt nadere studie.
92
Wat zijn de concrete gevolgen van de voorgenomen btw-verhoging
(RA_580) op de koopkracht van de door het CPB gehanteerde inkomensen huishoudenscategorieën?
De btw-verhoging vertaalt zich in een koopkrachtdaling van huishoudens,
via een hogere inflatie. In totaal (inclusief het effect van andere maatregelen) neemt de inflatie door het beleidspakket toe met gemiddeld 0,6%
per jaar. Deze hogere inflatie vertaalt zich overigens ook in hogere
contractlonen, waardoor de koopkrachtdaling minder dan 0,6% per jaar is.
93
Klopt het dat het winningsniveau van de gaswinning opnieuw daalt met
1,5 Nm3? Zal het dan nu uitkomen op 20,1 Nm3?
Dat klopt, in gasjaar 2020/2021.
94
Hoeveel zou het bij benadering kosten om groente en fruit en ander
gezond voedsel niet onder te brengen in het 9%-tarief van de BTW, maar
om deze BTW juist naar 0% te brengen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

25

Uitgaande van een laag BTW tarief van 9% zal het naar 0% brengen van
het tarief op groente en fruit leiden tot een belastingderving van ongeveer
980 mln euro.
95
Klopt het dat de 1,4 miljard euro van de dividendbelasting nu voortaan
voor het overgrote deel naar het buitenland gaan? Kan gezegd worden dat
dit eigenlijk een subsidie is voor buitenlandse beleggers? Welke toegevoegde waarde heeft dit voor de Nederlandse economie?
Zie antwoord op vraag 88.
96
Kan het CPB de ontwikkeling van de totale lastendruk per inkomensgroep
weergeven?
Zie het antwoord op vraag 40 voor inzicht in de totale marginale belastingdruk voor en na invoering van het Regeerakkoord.
97
Kan het CPB de ontwikkeling van de druk van indirecte belastingen per
inkomensgroep weergeven?
Voor het antwoord op deze vraag kan worden verwezen naar Bettendorf,
Bouwstenen voor een moderne btw. (https://www.cpb.nl/publicatie/
bouwstenen-voor-een-moderne-btw)
98
Kan het CPB de ontwikkeling van de belastingdruk van kleine en grote
bedrijven sinds 2000 weergeven?
Zie antwoord vraag 19
99
Het CPB geeft aan dat er een totale lastenverlichting is van € 6,4 miljard
waarvan € 5,2 miljard voor gezinnen. Welk deel van deze lastenverlichting
gaat naar de rijkste 25% van de Nederlandse huishoudens? En naar de
rijkste 5%? Zou u in een grafiek kunnen weergeven welk deel van de totale
lastenverlichting naar welk percentage van de top X% van de
huishoudens?
Het CPB heeft het effect van alle (lasten en niet lasten) maatregelen in het
Regeerakkoord tot en met 2021 doorgerekend in de statische koopkrachtplaatjes (hoofdstuk 6 van de notitie). De onderstaande tabel gaat in op het
effect van het Regeerakkoord op de koopkracht. De hoogste twee
inkomensgroepen gaan er respectievelijk gemiddeld 0,8% per jaar (hogere
middeninkomens, 14% van het totaal aantal huishoudens) en gemiddeld
0,5% per jaar (hoogste 11% inkomens) op vooruit. De gevraagde grafische
weergave is te vinden in de puntenwolken in figuur 6.1 van de notitie. De
middelste lijn in deze figuren geeft de mediaan weer naar inkomensniveau. De puntenwolken hebben overigens betrekking op de totale
koopkrachtontwikkeling (basispad + effect RA).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

26

Mediaan effect beleidspakket regeerakkoord naar inkomensniveau, gemiddeld per
jaar 2018–2021.
Inkomensgroep

Mediaan koopkrachteffect Regeerakkoord

Aandeel huishoudens

<175% WML
175%-350% WML
350%-500% WML
> 500% WML

0,6
0,9
0,8
0,5

38%
37%
14%
11%

100
Hoeveel structurele lastenverlichting geeft het kabinet aan burgers?
Structureel is sprake van een lastenverzwaring van 1,2 mld euro voor
gezinnen en een lastenverzwaring van 2,7 mld voor bedrijven. Voor het
buitenland resulteert een structurele lastenverlichting van 1,3 mld. Per
saldo resulteert een structurele lastenverzwaring van 2,6 mld euro.
Volgens de indeling naar functie resulteert een structurele lastenverlichting van 0,6 mld op inkomen en arbeid, van 1,4 mld euro op vermogen
en winst, maar een structurele lastenverzwaring van 1,7 mld euro op
milieu en 2,8 mld euro op overige belastingen.
101
Klopt het dat bij de lastenverzwaring voor bedrijven een deel is
opgenomen dat lastenverzwaring bij corporaties betreft? Zo ja, kan het
CPB bevestigen dat het om € 300-€ 400 miljoen gaat (zoals door Aedes
aangegeven)?
Woningcorporaties maken onderdeel uit van het begrip bedrijven. Er is
geen uitsplitsing gemaakt tussen het effect op de lasten van woningcorporaties en van andere bedrijven.
102
Welke invloed heeft de afschaffing van de dividendbelasting op de
ontwikkeling van het BBP?
Zie antwoord op vraag 88.
103
Het CPB geeft aan dat de afschaffing van dividendbelasting nauwelijks
terugverdieneffecten kent. Kunt u hier extra toelichting bij geven? Wat zijn
de terugverdieneffecten?
Zie antwoord op vraag 88.
104
Het CPB maakt in Keuzes in Kaart (2018–2021) gebruik van koopkrachtverschillen tussen de laagste en hoogste inkomens (pagina 18)? Waarom is er
niet voor gekozen om dit ook uit te rekenen voor het Regeerakkoord? Zou
u dat alsnog kunnen doen? Als dit getal negatief is, kunnen we dan
concluderen dat de ongelijkheid de komende jaren gaat toenemen?
Zie onderstaande tabel. Hieruit blijkt dat de mediane koopkracht van de
lagere inkomens de komende jaren minder toeneemt dan de mediane
koopkracht van hogere inkomens. Het deeleffect van het Regeerakkoord
laat een ander beeld zien, namelijk dat de lagere inkomens er meer op
vooruit gaan dan de hogere inkomens als gevolg van het Regeerakkoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

27

Mediane statische koopkracht, gemiddeld per jaar 2018–2021
Groep
< 175% WML
> 500% WML
Hoog t.o.v. lag

Mediaan basispad + RA

Waarvan effect RA

0,8
1,4
0,6

0,6
0,5
– 0,1

105
Klopt het dat in de koopkrachtberekening de aanname zit dat de
loonstijging 3% bedraagt?
Dat is onjuist. Dat is geen aanname, maar de actuele raming op basis van
de meest recente economische vooruitzichten en het beleid dat wordt
genomen de komende jaren.
106
Hoe zien de koopkrachtplaatjes eruit wanneer de loonstijging 0%, 1% of
2% bedraagt? Kan het CPB dit weergeven zoals in tabel 6.1 van de
doorrekening?
Het CPB gaat in de koopkrachtplaatjes uit van de eigen actuele ramingen
voor lonen en prijzen, om een zo zuiver mogelijk beeld van de koopkrachtontwikkeling te schetsen. Daarbij merken we op dat de koopkrachtramingen voor de toekomst, evenals andere ramingen, met onzekerheid
omgeven zijn, en het CPB daar in de toekomst op een verantwoorde
manier aandacht aan wil gaan besteden.
107
Kunt u per inkomensgroep de cumulatieve ontwikkeling van de
koopkracht sinds 2000 weergeven, zoals in tabel 6.1?
Vanwege de lengte van de gevraagde periode (2000–2021) geldt dat
cumulatieve plaatjes weinig betekenisvol zijn, aangezien over een
dergelijk lange periode de koopkracht van huishoudens vooral bepaald
wordt door dynamische gebeurtenissen, zoals een baan vinden, met
pensioen gaan, werkloos raken, trouwen, scheiden, kinderen krijgen et
cetera. Wij vinden het daarom niet verantwoord om cumulatieve statische
koopkrachtberekeningen te maken over zo’n lange periode, waarin je
dergelijke effecten mist.
108
Kunt u schematisch weergeven dat de koopkracht van de laagste
inkomens tussen 2000 en 2014 minder is gegroeid dan die van de hoogste
inkomens?
Het is ons niet duidelijk wat precies bedoeld wordt met een schematische
weergave. In de afgelopen MEV 2018 hebben we in het kader inkomensongelijkheid in perspectief laten zien dat de koopkracht van de 20%
hoogste inkomens inderdaad meer gegroeid is dan de koopkracht van de
laagste 20%, althans tussen 2000 en 2014. Het betreffende kader is te
vinden in de onderstaande link:
http://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/MEV2018-kader-pag61.pdf
109
Hoe groot is de groep huishoudens met een inkomen <63% WML die niet
wordt meegenomen in de koopkrachtplaatjes?
Het gaat om ca 4% van alle huishoudens. Zie ook het achtergronddocument MIMOSI (blz. 22), waarin tevens wordt uitgelegd waarom we deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

28

groep niet (kunnen) meenemen. https://www.cpb.nl/publicatie/mimosimicrosimulatiemodel-voor-belastingen-sociale-zekerheid-loonkosten-enkoopkracht-2016
110
Zou u ook het mediane inkomen kunnen weergeven in tabel 6.1 bij de
inkomensniveaus? Hoeveel gaat elk van deze vier groepen er per jaar in
euro’s op vooruit gedurende 2018–2021?
Onderstaande tabel geeft het mediane inkomensniveau weer van de
groepen in de medianentabel in 2017 en 2018. Zoals te doen gebruikelijk
maakt het CPB alleen ramingen van de relatieve koopkrachtontwikkeling.
Door de relatieve koopkrachtmutaties in de periode 2018–2021 af te zetten
tegen de besteedbare inkomens in 2017 in onderstaande tabel kan een
indicatie worden verkregen van de koopkrachtmutaties in absolute zin.

111
Het CPB geeft aan dat de meestverdienende 25% van de huishoudens
(inkomensniveau >350% van het wml) er 1,4% op vooruitgaan in
koopkracht gedurende de komende kabinetsperiode. Zou u tabel 6.1
willen aanvullen met de meestverdienende 10%, 5% en 1% van de
huishoudens?
De 5% en 1% huishoudens met de hoogste inkomens gaan er in doorsnee
respectievelijk 1,5% en 1,8% gemiddeld per jaar op vooruit in de periode
2018–2021 (basispad + effect beleidspakket Regeerakkoord).
Voor de 10% huishoudens met de hoogste inkomens verwijzen we naar
het beeld voor de groep > 500% WML (mediaan van 1,4% gemiddeld per
jaar).
112
Klopt de stelling dat een Nederlander met een besteedbaar inkomen van
€ 20.000,– (bijvoorbeeld een fictieve verpleegkundige) er volgend jaar
€ 160,– extra bij krijgt (0,8% koopkrachtstijging) en een Nederlander met
een besteedbaar inkomen van € 120.000,– (bijvoorbeeld een fictieve
zorgbestuurder) er € 1.680 bij krijgt (1,4% koopkrachtstijging)? Kan er dan
inderdaad gesteld worden dat deze fictieve zorgbestuurder er jaarlijks
meer dan 10x zo veel geld bij krijgt als deze fictieve verpleegkundige
gedurende 2018–2021?
Dat kan niet in algemene zin gesteld worden. Rond de mediane
koopkrachtontwikkeling (tabel 6.1 in onze notitie) zit een grote spreiding

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

29

die we zichtbaar maken in de puntenwolken (figuur 6.1). De geraamde
koopkrachtontwikkeling hangt bovendien erg af van de specifieke
kenmerken van het huishouden. Wanneer de fictieve verpleegkundige
bijvoorbeeld getrouwd is met de fictieve zorgbestuurder, ziet haar
koopkrachtontwikkeling er anders uit dan wanneer ze bijvoorbeeld
alleenstaand is en twee kinderen heeft.
113
Figuur 6.1 laat zien dat niet iedereen er in koopkracht op vooruit gaat
tussen 2018–2021. Kunt u dit kwantificeren? Om welke huishoudtypes
gaat het hier? Hoeveel huishoudens gaan er de komende vier jaar in
koopkracht niet op vooruit? Welk percentage van de alleenstaande
uitkeringsgerechtigden met een bruto jaarinkomen tot € 20.000 heeft een
negatieve koopkrachtgroei?
Zie de onderstaande tabel, waarin is aangesloten bij de gebruikelijke
indeling in de medianentabel van het CPB. Voor circa 94% van alle
huishoudens wordt een stijging van de koopkracht geraamd in de periode
2018–2021, in de meeste gevallen van tussen de 0% en 2% gemiddeld per
jaar. Voor ruim 5% van de huishoudens (ca. 400 duizend huishoudens)
wordt een koopkrachtdaling geraamd. Relatief vaak zijn dit ouderen,
uitkeringsgerechtigden en huishoudens met lagere inkomens. Van de
uitkeringsgerechtigden gaat er ca. 9% op achteruit; in de meeste gevallen
zijn dit de laagste inkomens.

114
Het CPB gaat er van uit dat het geleidelijk afschaffen van de wet Hillen een
Gini-verhogend effect heeft. Waarom is dat zo? Welke aannames worden
hier gemaakt?
Het afschaffen van de Wet Hillen heeft relatief meer effect op ouderen die
vaker hun hypotheekschuld hebben afgelost. Ouderen hebben gemiddeld
genomen een lager inkomen en zitten gemiddeld genomen lager in de
inkomensverdeling dan niet-aow’ers waardoor de maatregel per saldo
een (licht) verhogend effect heeft op de inkomensongelijkheid. Dit effect is
doorgerekend met Microsimulatiemodel MIMOSI op een steekproef van
90 duizend huishoudens (IPO 2013). Voor meer informatie over dit model
zie het CPB-achtergronddocument MIMOSI:
https://www.cpb.nl/publicatie/mimosi-microsimulatiemodel-voorbelastingen-sociale-zekerheid-loonkosten-en-koopkracht-2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

30

115
Klopt het dat de gini-coëfficiënt in het basispad met 2,7 procent stijgt?
Welke maatregelen liggen hieraan ten grondslag?
Dat is correct. Onder andere de tariefsverlagingen na 2021 van de tweede,
derde en vierde schijf (zie het antwoord op vraag 27), het jaarlijks verlagen
van de bijstand, en de jaarlijkse beperking van de zorgtoeslag leiden tot
een stijging van de Gini-coëfficiënt. Het beperken van de hypotheekrentaftrek (het maximum tarief, en het verplicht annuïtair aflossen) hebben
een neerwaarts effect op de Gini-coëfficiënt. Voor een volledig overzicht
van alle maatregelen die meelopen in deze berekening verwijzen we naar
onze MLT (blz. 50 en verder):
https://www.cpb.nl/publicatie/middellangetermijnverkenning-2018–2021
116
Kunt u de ontwikkeling van de gini-coëfficiënt van de vermogensongelijkheid langjarig weergeven? Hoe wordt deze beïnvloed door het
regeerakkoord?
In het CPB achtergrond document Vermogensongelijkheid in Nederland,
2006–2013 door Thomas Kooiman en Arjan Lejour wordt de ontwikkeling
van de vermogensongelijkheid tussen 2006 en 2013 beschreven (https://
www.cpb.nl/publicatie/vermogensongelijkheid-in-nederland-2006-2013).
Daarbij is gebruik gemaakt van administratieve data van het CBS met
informatie over de vermogens van Nederlandse huishoudens. Volgens
deze data hebben anno 2013 de tien procent meest vermogende
huishoudens 66% van het vermogen in handen. De top 1% (overeenkomstig het aantal huishoudens in de gemeente Almere) bezit 27% en de
top 0,1% heeft circa 10% in handen. Door ontwikkelingen op de huizenmarkt is de vermogensongelijkheid vanaf 2009 fors opgelopen. Tussen
2009 en 2013 steeg het aandeel in het vermogen van de top 10% rijkste
huishoudens van 57% naar 66%, en liep de Gini-coëfficiënt (exclusief
pensioenvermogen en kapitaalverzekeringen eigen woning) op van 0,78
tot 0,90. Dat is echter niet een uitkomst van een vermogenstoename aan
de top, maar vooral een relatief sterk gedaald vermogen in het midden
van de verdeling. Veel Nederlandse huishoudens hebben hun eigen
woning met een hoge hypotheek gefinancierd, waardoor hun vermogenspositie erg gevoelig is voor de ontwikkeling van huizenprijzen. De stijging
van de vermogensongelijkheid kan ook heel goed tijdelijk blijken te zijn,
nu de huizenmarkt weer aantrekt. Vanwege een gebrek aan data was het
niet mogelijk deze analyse in een eerder jaar te starten.
Het CPB heeft verder geen indicator voor de ontwikkeling van de
vermogensongelijkheid in de kabinetsperiode en verder. Ze kan ook geen
inschatting maken van de effecten van het beleid op het huishoud
vermogen
117
Klopt het dat de gini-coëfficiënt door het regeerakkoord met 2,7 procent
daalt? Welke maatregelen dragen hier in belangrijke mate aan bij?
Dat is juist voor wat betreft de structurele situatie (zie ook het antwoord
op vraag 61 voor een analyse van de Gini-coëfficiënt op de korte termijn).
Dit komt onder andere door het verhogen van de maximale arbeidskorting
en maximale algemene heffingskorting voor lagere inkomens, en het
sneller afbouwen naar nul van de algemene heffingskorting en arbeidskorting voor hogere inkomens.
118
Voor welke periode heeft het CPB de gini-coëfficiënt doorgerekend?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

31

De methodiek is hetzelfde als in Keuzes in Kaart. Voor de mutatie van de
Gini-coëfficiënt maken we een vergelijking van hoe het belastingstelsel er
in de structurele situatie zou uitzien in het basispad en hoe na invoering
van de maatregelen in het Regeerakkoord. Maatregelen die geen eindjaar
kennen (zoals het niet indexeren van de zelfstandigenaftrek) worden
vastgezet op ons structurele jaar 2060. In vraag 61 hebben we tevens een
analyse gemaakt van de beleidsmatige verandering van de
Gini-coëfficiënt in de komende kabinetsperiode.
119
Klopt het dat de daling van de gini-coëfficiënt zich voornamelijk voordoet
omdat bepaalde lastenverlichtingen die deels al in het basispad zitten,
door het regeerakkoord naar de komende kabinetsperiode worden
gehaald? Welk deel van de daling van de gini-coëfficiënt is het gevolg van
het «naar voren halen» van bepaalde lastenmaatregelen?
Dit is onjuist. Het deel van de lastenverlichting dat naar voren wordt
gehaald van de tariefsverlagingen heeft geen effect op de berekening voor
de lange termijn, omdat we voor de berekening uitgaan van het structurele belastingstelsel. Het naar voren halen van een maatregel dat al in
het structurele basispad zat heeft geen effect op het structurele belastingstelsel. Wel sorteert het naar voren halen van de lastenverlichting een
opwaarts effect op de Gini-coëfficiënt in 2021. Zie ook het antwoord op
vraag 61.
120
Klopt het dat het regeerakkoord ervoor zorgt dat de ongelijkheid in de
komende kabinetsperiode wordt vergroot maar daarna niet meer?
Zie het antwoord op vraag 61.
121
Hoeveel stijgt de gini-coëfficiënt in de komende kabinetsperiode door het
regeerakkoord?
Zie het antwoord op vraag 61.
122
Hoeveel stijgt de gini-coëfficiënt in de komende kabinetsperiode zonder
regeerakkoord?
Zie het antwoord op vraag 61.
123
Waarom wordt de gini-coëfficiënt alleen voor de lange termijn, dus na de
volgende kabinetsperiode berekend?
In vraag 61 hebben we ook een analyse gemaakt van de beleidsmatige
verandering van de Gini-coëfficiënt voor de komende kabinetsperiode.
Verder geldt we op de middellange termijn meer gedetailleerde berekeningen van de inkomensverdeling worden gemaakt via de gebruikelijke
statische koopkrachtplaatjes. Voor de lange termijn zijn deze koopkrachtplaatjes echter niet mogelijk. Om op de lange termijn toch de uitruil
tussen werkgelegenheid, overheidsfinanciën en inkomensverdeling te
laten zien, ramen we de beleidseffecten op de Gini-coëfficiënt.
124
Klopt het dat de gini-coëfficiënt in de doorrekening van het regeerakkoord
daalt omdat de stijging van de ongelijkheid zich voordoet tijdens de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

32

kabinetsperiode, waardoor deze niet zichtbaar wordt meegenomen in de
berekening van de gini-coëfficiënt?
Zie het antwoord op vraag 61.
125
Kan het CPB de ontwikkeling van de gini-coëfficiënt schetsen voor de
periode 2018–2060, zowel inclusief als exclusief regeerakkoord Rutte III?
Zo nee, waarom niet?
In het basispad is een toename van de Gini-coëfficiënt voorzien van 2,7%
in de periode tot en met 2060. Belangrijke maatregelen die hieraan
bijdragen zijn de tariefsverlagingen -die reeds in het basispad zitten na
2021- van de tweede, derde en vierde schijf. Door de maatregelen in het
Regeerakkoord wordt een afname voorzien van eveneens 2,7%. Belangrijke maatregelen die hiervoor zorgen zijn het verhogen van de maximale
arbeidskorting en maximale algemene heffingskorting voor lagere
inkomens en het sneller afbouwen naar nul van de arbeidskorting en
algemene heffingskorting voor hogere inkomens. Deze maatregelen
worden reeds voor 2021 volledig genomen.
Zie ook het antwoord op vraag 61 voor een analyse van de ontwikkeling
van de Gini-coëfficiënt op korte termijn.
126
Kan het CPB de ontwikkeling van de inkomensongelijkheid sinds 2000
weergeven?
Zie hiertoe bijvoorbeeld het kader inkomensongelijkheid in perspectief in
de Macro Economische Verkenning 2018 van het CPB. Dit kader bespreekt
de ontwikkeling van de inkomensongelijkheid en armoede sinds 2001
vanuit verschillende perspectieven.
http://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/MEV2018-kader-pag61.pdf
127
Kan het CPB de ontwikkeling van de vermogensongelijkheid sinds 2000
weergeven?
Zie het antwoord op vraag 116.
128
Het CPB geeft aan dat de Gini-coëfficient op de lange termijn afneemt met
0,1%. Om welke termijn gaat het hier precies (in jaartallen)? Zou u de
ontwikkeling van de Gini-coëfficient ook per jaar kunnen weergeven vanaf
2018?
Het CPB maakt ramingen van de (structurele) effecten van beleid op de
Gini-coëfficiënt. Hiertoe gaan we uit van hoe het structurele belastingstelsel eruit ziet voor en na de invoering van het Regeerakkoord, waarbij
we doorlopend beleid zonder eindjaar (zoals het niet indexeren van de
zelfstandigenaftrek) stopzetten op het structurele jaartal 2060 (voor de
meeste maatregelen wordt de structurele situatie overigens eerder bereikt
dan 2060). Het CPB maakt geen ramingen van de Gini-coëfficiënt zelf
vanaf 2018. Voor een analyse van de ontwikkeling van de Gini-coëfficiënt
op de korte termijn versus de lange termijn verwijzen we naar het
antwoord op vraag 61.
129
Neemt de inkomensongelijkheid toe gedurende 2018–2021? Zo ja, in
welke mate?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

33

Zie het antwoord op vraag 61.
130
Het CPB maakt gebruik van de Gini-coëfficient voor het meten van
inkomensongelijkheid. In de MEV 2018 noemt het CPB drie andere
methodes om de inkomensongelijkheid te meten (pagina 61). Zou u de
ontwikkeling van de inkomensongelijkheid voor de komende kabinetsperiode kunnen weergeven aan de hand van deze drie indicatoren?
Voor een uiteenzetting van de koopkrachtontwikkeling van de hoogste
inkomens in relatie tot de laagste inkomens verwijzen we naar het
antwoord op vraag 104.
Aanvullende ramingen van de armoede-indicatoren van het CBS/SCP zijn
niet mogelijk binnen de beantwoordingstermijn van deze vraag.
131
Kunt u op een soortgelijke wijze ook aangeven wat er gebeurt met de
vermogensongelijkheid tussen 2018 en 2021 en op de lange termijn?
Zie het antwoord op vraag 62.
132
Klopt het dat bij de invoering van een tweeschijvenstelsel vooral sprake is
van een belastingverschuiving die al in het basispad zat, waardoor de
belastingen alleen tijdelijk omlaag gaan?
Ten opzichte van het basispad is er op korte termijn sprake van een
lastenverlichting van 5,9 mld euro. Op de lange termijn is de lastenverlichting op inkomen en arbeid gelijk aan 0,6 miljard euro, doordat de
tarieven na 2021 inderdaad reeds verlaagd zouden worden in het
basispad. Zie verder vragen 27 en 100.
133
Klopt het dat deze lage tarieven in het basispad pas vanaf 2042 bereikt
zouden worden en dat Rutte III deze 21 jaar naar voren haalt?
Dat klopt niet helemaal. In 2042 zouden de tarieven er licht anders uit zien
in het basispad dan in het tweeschijvenstelsel. Zie het antwoord op vraag
27 voor de structurele tarieven in het basispad en in het Regeerakkoord.
134
Klopt het dat het invoeren van een tweeschijvenstelsel structureel slechts
€ 0,6 miljard kost omdat de belastingtarieven sowieso al zouden dalen tot
aan 2042?
Dat klopt.
135
Klopt het dat als je deze belastingverschuiving uit de sommen haalt, dat
de hervormingen van Rutte III dan een verwaarloosbaar effect hebben op
de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op de lange termijn?
De belastingmaatregelen van Rutte-III hebben inderdaad een veel kleiner
effect op het houdbaarheidssaldo dan op het EMU-saldo in 2021. Het
effect van de belastingverschuiving sec (dus exclusief de maatregelen
betreffende de hypotheekrenteaftrek) op de houdbaarheid bedraagt echter
nog wel ongeveer 0,2% bbp.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

34

136
Welk deel van de 0,6% houdbaarheidsverbetering na 2021 komt door de
belastingverschuiving van Rutte III?
Dit is naar onze inschatting 0,5% bbp.
137
Welke invloed heeft de VPB-verlaging van 25% naar 21% op de
werkgelegenheid?
Door de VPB-verlaging nemen de bedrijfswinsten toe. Dit zorgt op
middellange termijn voor iets hogere investeringen wat een licht positief
effect heeft op de werkgelegenheid.
138
Welke invloed heeft de VPB-verlaging van 20% naar 16% op de
werkgelegenheid?
Zie vraag 137.
139
Welke invloed heeft de afschaffing van de dividendbelasting op de
werkgelegenheid?
Zie antwoord op vraag 88.
140
Het CPB geeft aan dat de fiscale maatregelen per saldo geen effect
hebben op de structurele werkgelegenheid. Wat is hier de verklaring voor?
Hoe kan het dat door de belastingplannen van Rutte III de structurele
werkgelegenheid met nul toeneemt, terwijl er € 6,4 miljard euro aan
lastenverlichting wordt gegeven?
Zie antwoord op vraag 64.
141
Kunt u aangeven wat de gevolgen zijn voor de structurele werkgelegenheid van het afschaffen van de dividendbelasting?
Zie antwoord op vraag 88.
142
Kunt u aangeven wat de gevolgen zijn voor de structurele werkgelegenheid van het verlagen van de vpb-belasting?
Het verlagen van de vpb-belasting heeft een licht positief effect op de
structurele werkgelegenheid.
143
Kunt u aangeven wat de gevolgen zijn voor de structurele werkgelegenheid van het invoeren van een tweeschijvenstelsel?
De introductie van een tweeschijvenstelsel resulteert in een structurele
lastenverlichting van 0,6 miljard euro, dit leidt tot een lichte toename van
de structurele werkgelegenheid.
144
Kunt u aangeven wat de gevolgen zijn voor de structurele werkgelegenheid van het verhogen van het lage BTW-tarief?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

35

Het CPB presenteert alleen het totale effect van de maatregelen uit het
regeerakkoord op de structurele werkgelegenheid. In de studie Kansrijk
Arbeidsmarktbeleid (https://www.cpb.nl/sites/default/files/publicaties/
download/cpb-boek-16-kansrijk-arbeidsmarktbeleid.pdf) heeft het CPB wel
de structurele werkgelegenheidseffecten van afzonderlijke maatregelen
gepresenteerd. In deze studie is een variant opgenomen waarbij de btw
verlaagd wordt, met een budgettair beslag van 1,5 miljard euro. Het effect
van het verlagen van de btw op de structurele werkgelegenheid is nihil
(afgerond 0,0%), omdat de financiële prikkel om (meer) te gaan werken
maar weinig toe neemt.
145
Klopt het dat dat ongeveer 0,5 procent van de 0,6 procent houdbaarheidsverbetering na 2021 komt door de belastingverschuiving van het
regeerakkoord en dat de verbetering in de houdbaarheid na 2021 dus
grotendeels wordt veroorzaakt door het naar voren halen van lastenmaatregelen die al in het basispad zaten?
Ja. Zie vraag 136.
146
Klopt het dat er verschil van inzicht is tussen het CPB en het regeerakkoord in de mate waarin er met het sluiten van hoofdlijnenakkoorden kan
worden bespaard? Waaruit bestaat dit verschil van inzicht en hoeveel
bedraagt het verschil? Zijn er nog andere (grote) verschillen tussen het
regeerakkoord en het CPB?
Zie het antwoord bij vraag 74.
147
Maatregel RA_210 heet «intensivering ODA». Klopt het dat het ODA
budget hier wordt gecorrigeerd voor een extrapolatiefout uit het verleden
en dat er dus eigenlijk nauwelijks sprake is van een intensivering?
De doorrekening van de financiële bijlage van het regeerakkoord
(http://www.cpb.nl/publicatie/analyse-economische-en-budgettaireeffecten-van-de-financiele-bijlage-van-het-Regeerakkoord) is ten opzichte
van het basispad en maatregelen worden ook op die manier geduid als
intensivering of ombuiging.
Het CPB heeft op 27 oktober een actualisatie van de middellangetermijnverkenning gepubliceerd. De uitgaven aan internationale samenwerking
(wat ruimer is dan ODA) loopt op van 1,6% bbp in 2017 tot 1,8% bbp in
2021 (tabel 1.4).
148
Hoe groot is de lastenverlichting die het gevolg is van de invoering van
een tweeschijvenstelsel structureel?
Het invoeren van het tweeschijvenstelsel is een lastenverlichting van 0,6
mld euro in de structurele situatie.
149
Hoe groot is de lastenverlichting op winst die het kabinet doorvoert
structureel?
Structureel is sprake van een lastenverlichting op vermogen en winst van
1,4 mld euro.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

36

150
Maatregel RA_558 (verkorten van de 30%-regeling) wordt door het CPB
bestempeld als een lastenverzwaring voor bedrijven? Waarom is dat zo?
Zou een deel van deze maatregel niet kunnen neerslaan bij de ingekomen
werknemers zelf?
Omdat deze maatregel geen effect heeft op de lastenverlichting van al
aanwezige gezinnen en is deze geboekt onder bedrijven. In tweede
instantie zou een deel van deze lastenverzwaring door bedrijven kunnen
worden doorgerekend aan de inkomende werknemers.
151
De tarieven van de Vpb worden verlaagd. Kunt u aangeven wat de
Vpb-tarieven zijn in de landen om ons heen (Duitsland, Frankrijk, België,
Spanje, Italië) in 2017? En voor 2018–2021?
Zie antwoord op vraag 26
152
De dividendbelasting wordt afgeschaft. Kunt u aangeven wat het tarief
van de dividendbelasting is in de landen om ons heen (Duitsland,
Frankrijk, België, Spanje, Italië) in 2017? En voor 2018–2021?
De dividendbelasting in 2017 bedraagt 25% in Duitsland, 30% in Frankrijk
en België, 19% in Spanje en 26% in Italië. Het CPB heeft geen informatie
over komende jaren.
153
Is de lastenverlichting buitenland voornamelijk de afschaffing van de
dividendbelasting? Is er een uitsplitsing te maken in hoeverre de
lastenverlichting «buitenland» ten goede komt aan (buitenlandse)
bedrijven en in hoeverre aan (buitenlandse) burgers?
De lastenverlichting voor het buitenland is het gevolg van het afschaffen
van de dividendbelasting plus het invoeren van een vliegticketbelasting.
Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen buitenlandse bedrijven en
buitenlandse burgers.
154
Volgens het CPB leidt de verhoging van het lage btw-tarief voor een
lastenverzwaring voor gezinnen van 2,0 mld euro en voor bedrijven van
0,6 mld euro. Hoe is deze verdeling tot stand gekomen? Welke aannames
zijn er gemaakt?
Het CPB hanteert bij verhoging van het algemene btw tarief een verdeelsleutel van 75% voor gezinnen en 25% voor bedrijven.
155
Welk deel van maatregel «beperking aftrekbaarheid rentelasten voor
bedrijven» (RA_567) is uitvoering van een verplichte Europese richtlijn?
Klopt het dat het een omissie in de MLT van het CPB is dat deze
verplichting niet in het basispad is opgenomen? Zo ja, is er feitelijk sprake
van lastenverlichting voor het bedrijfsleven als deze omissie er niet zou
zijn geweest?
De maatregel is in belangrijke mate te beschouwen als onderdeel van de
Europese richtlijn. Het CPB neemt zo’n maatregel echter pas over als deze
in een beleidspakket of een belastingplan van het kabinet is geconcretiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

37

156
In voetnoot 12 staat dat lagere zorgkosten niet leiden tot lagere lasten. De
lagere nominale premie, inkomensafhankelijke bijdrage en zorgtoeslag
worden «gecompenseerd» met lastenverzwaring via verhoging van het
nieuwe basistarief en via verhoging van de aof-premie. Waar zien we deze
keuze uit het regeerakkoord in de CPB-tabel?
Het lage tarief is onderdeel van het budgettaire effect van het
tweeschijvenstelsel.
Gaat het om het bedrag dat het kabinet denkt te kunnen besparen of gaat
het om het door de het CPB ingeboekte bedrag?
In onze doorrekening gaan we uit van het door ons ingeboekte bedrag.
Met hoeveel wordt het basistarief door deze keuze van het kabinet
verhoogd?
Het gaat om een verhoging van 0,15%-punt.
157
Is het juist om te veronderstellen dat als het CPB het voortzetten van het
hoofdlijnenakkoord van VWS als «staand beleid» had gekwalificeerd, dat
er dan lagere zorggroei was geraamd door het CPB in de MLT? En klopt
het dat in dat geval de keuze voor voetnoot 12 in het regeerakkoord niet
had geleid tot lastenverzwaring via verhoging van het basistarief en de
aof?
Zie antwoord bij vraag 74.
158
Er wordt geld toegevoegd voor ontwikkelingssamenwerking. Kunt u
aangeven hoeveel geld er per jaar is besteed aan ontwikkelingssamenwerking vanaf 2006 tot en met 2017 en hoeveel geld er per jaar wordt
gereserveerd voor ontwikkelingssamenwerking vanaf 2018 tot aan 2026?
Het CPB geeft in de bijlage van de actualisatie van de middellangetermijnverkenning de uitgaven aan internationale samenwerking van de periode
2000–2018 (http://www.cpb.nl/publicatie/actualisatiemiddellangetermijnverkenning-2018–2021-verwerking-regeerakkoord).
Uitgaven voor internationale samenwerking zijn breder dan uitgaven voor
ontwikkelingssamenwerking. Voor specifieke informatie hierover wordt
verwezen naar de begroting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

38

Overheidsuitgaven Internationale samenwerking
% bbp
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021

2,1
2,0
1,8
1,8
1,8
1,9
1,9
1,9
2,0
1,7
2,0
1,8
1,8
1,8
2,0
2,1
1,5
1,6
1,8
1,8
1,8
1,8

159
Maatregel N151 (invoeren bronheffingen op rente en royalty’s) levert naar
verwachting € 0 miljoen euro op. Hoe komt dat?
Deze inschatting is gebaseerd op de veronderstelling dat in de praktijk de
nieuw in te voeren belasting voor 100% zal kunnen worden ontweken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 700, nr. 49

39