Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 700 VI

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 2009

Nr. 115

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 6 april 2009
De vaste commissie voor Justitie1 heeft op 19 maart 2009 overleg gevoerd
met minister Hirsch Ballin van Justitie over:
– de brief van de minister van Justitie d.d. 20 januari 2009 over
het onderzoek zoekgeraakt strafdossier Amsterdam (31 700
VI, nr. 100).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
Voorzitter: De Pater-van der Meer
Griffier: Nava
Vragen en opmerkingen uit de commissie

Samenstelling:
Van de Camp (CDA), De Wit (SP), Van der
Staaij (SGP), Arib (PvdA), ondervoorzitter, De
Pater-van der Meer (CDA), voorzitter, C
q örüz
(CDA), Joldersma (CDA), Gerkens (SP), Van
Velzen (SP), Van Vroonhoven-Kok (CDA), De
Krom (VVD), Azough (GroenLinks), Timmer
(PvdA), Griffith (VVD), Teeven (VVD), Verdonk
(Verdonk), De Roon (PVV), Pechtold (D66),
Heerts (PvdA), Thieme (PvdD), Kuiken (PvdA),
Leijten (SP), Bouwmeester (PvdA), Van Toorenburg (CDA), Anker (ChristenUnie) en
Heemelaar (GroenLinks).
Plv. leden: Sterk (CDA), Langkamp (SP), Van
der Vlies (SGP), Smeets (PvdA), AastedMadsen-van Stiphout (CDA), Jager (CDA),
Jonker (CDA), Roemer (SP), Jan de Vries
(CDA), Weekers (VVD), Halsema (GroenLinks),
Dijsselbloem (PvdA), Dezentjé HammingBluemink (VVD), Van Miltenburg (VVD), Zijlstra
(VVD), Fritsma (PVV), Koşer Kaya (D66),
Gill’ard (PvdA), Ouwehand (PvdD), Spekman
(PvdA), Bouchibti (PvdA), Van Haersma Buma
(CDA) en Slob (ChristenUnie).

De heer Teeven (VVD): Voorzitter. De VVD-fractie is er blij mee dat rapporteur Steenhuis in alle openheid zijn onderzoek heeft kunnen doen en dat
aan dit onderzoek ook alle medewerking is verleend door de medewerkers
van het ressortsparket, de advocatuur en andere betrokkenen onder wie
de officier in eerste aanleg. Procureur-generaal Steenhuis geeft aan dat de
procedure bij een zuiver OM-appel kraakhelder is. Denkt de minister van
Justitie dat dit soort fouten, waarvan het rapport uitgebreid melding
maakt, in de toekomst kan worden voorkomen? Fouten kunnen natuurlijk
nooit helemaal voorkomen worden – de minister schrijft in zijn brief over
een bedrijfsongeval – maar als je de 18 pagina’s van het rapport doorleest,
krijg je toch een beetje de indruk dat er sprake is geweest van een opeenstapeling van fouten en van hier en daar een bijzondere taakopvatting.
Rapporteur Steenhuis doet op pagina 6 van zijn rapport een merkwaardige constatering. De contactadvocaat-generaal van Amsterdam Centrum
ontving een kopiestuk van de zaaksofficier in eerste aanleg, maar doet
daar vervolgens niets mee. Haar vertrek bij het ressortsparket, aldus
Steenhuis, zou de verklaring zijn dat er uiteindelijk inhoudelijk niets met
de stukken is gebeurd. Ik hoop dat ik het niet zo moet begrijpen dat de
bedrijfsvoering al te zeer is opgehangen aan één persoon. Ik denk dat de
minister van Justitie dat met mij eens is, maar ik hoor hem hier dit graag
bevestigen. Als het vertrek van personen ertoe leidt dat er niets meer
gebeurt met strafdossiers dan hebben wij wel een buitengewoon trieste
strafrechtspleging. Ik hoor mevrouw Van Toorenburg mij nu vragen wat er

KST129652
0809tkkst31700-VI-115
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 115

1

1

is gebeurd met de dossiers die ikzelf destijds heb behandeld. Ik kan haar
zeggen dat ik aanstaande maandag bij het Hof terug moet komen voor
een hoger beroep.
Er verschijnen koppen in de krant als aanklagers blunderen met een zoekgeraakt strafdossier. Ik verwijs naar de Volkskrant van 20 januari. De
minister van Justitie spreekt van een bedrijfsongeval zonder dat sprake is
van opzet. Ik zou wat dat laatste betreft tegen de minister willen zeggen:
dat zou er nog bij moeten komen! Als het opzet zou zijn, dan zouden wij
echt een groot probleem hebben bij het Openbaar Ministerie. Een belangrijke bevinding is het gebrek aan urgentie en communicatie. Het rapport
lezend, kan je constateren dat eigenlijk niemand zich verantwoordelijk
voelt voor een strafdossier. Verwacht de minister van Justitie dat het
eigenaarschap van een dossier in ere wordt hersteld, ook in de tweede lijn
van het OM en, zo ja, zal dat een aantal van de problemen oplossen?
Mijn fractie vindt het zorgwekkend dat er eigenlijk niet is nagedacht over
het herstel van gemaakte fouten en over het inlichten van slachtoffers van
de overval op Jimmy Woo. Rapporteur Steenhuis doet die constatering. Er
wordt wel heel veel gepraat over het voorlichten van de zittende magistratuur en er wordt wel heel erg intern gedacht in de ivoren toren van het
ressortsparket in Amsterdam, maar er is eigenlijk niet gedacht over het
inlichten van slachtoffers. Het is ook jammer dat collega De Roon van de
Partij voor de Vrijheid vooralsnog niet aanwezig is bij dit algemeen
overleg. Hij is afkomstig van het ressortsparket van Amsterdam. Dus hij
had uit eigen bevinding en eigen waarneming wellicht nog een zinvolle
bijdrage kunnen leveren. Denkt de minister dat het onderdeel is van de
cultuur van het ressortsparket in Amsterdam dat het inlichten van slachtoffers niet gebeurt? Of moeten wij het meer zo zien dat de procedures in
dezen niet zijn gevolgd? De minister signaleert terecht een aantal knelpunten. Wat zijn de concrete maatregelen die nodig zijn om de cultuur van
de organisatie van het ressortsparket aan te passen? Steenhuis constateert een cultuur van niet voldoende alert zijn om gemaakte fouten te
herstellen. Dat komt naar voren bij de zoekactie en het inlichten van de
slachtoffers. Het is ook bijzonder om in het rapport te moeten lezen dat de
eigen persadvocaat-generaal niet wordt geïnformeerd over wat er allemaal misgaat in de procedure. Dit alles leidt toch tot de situatie waarin het
ressortsparket overvallen wordt op het moment dat een journalist van het
Parool in de zaal zit die alles gaat beschrijven. Eigenlijk loopt vanaf dat
moment het Openbaar Ministerie achter de feiten aan en ook de minister
een beetje. Ik verwijs naar het mondelinge vragenuur waarover wij ter
zake enige informatie hebben gewisseld. Wat vindt de minister ervan dat
men bij het ressortsparket Amsterdam blijkbaar niet voldoende alert is op
publicitaire risico’s en zorgen rond maatschappelijke ontwikkelingen?
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Mevrouw de voorzitter. Met bepaalde
termen moet je altijd wat voorzichtig zijn maar vandaag kunnen wij toch
duidelijk spreken van een opeenstapeling van blunders. Gevolg is dat het
Openbaar Ministerie niet ontvankelijk is verklaard op eigen verzoek in een
heel ernstige strafzaak, een gewapende overval die zeer traumatisch is
geweest voor een aantal slachtoffers. Het wordt gekwalificeerd als een
bedrijfsongeval omdat het oordeel luidt dat er geen opzet in het spel was,
maar dat is eigenlijk een understatement. Er was op dat ressortsparket
een totaal gebrek aan urgentie en communicatie. Er was geen werkelijke
dossiereigenaar en het zoekraken van het dossier kreeg niet de aandacht
die het verdiende. Er is onvoldoende getracht een schaduwdossier te
vormen. Nadat het oorspronkelijke dossier was zoekgeraakt, blijkt het
vorderen van niet-ontvankelijkheid uiteindelijk onontkoombaar.
Inmiddels hebben mensen hun verantwoordelijkheid genomen. De hoofdverantwoordelijke is afgetreden, maar als je het dossier en het rapport van
Steenhuis leest, dan wordt wat mijn fractie betreft wel heel erg gekeken
naar de structuren. De stukken lezend vragen wij ons ook af waar het nog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 115

2

om houding gaat. Iemand zet een doos bij een ander op de kamer. De
desbetreffende persoon laat die doos daar staan totdat die zich gaat
afvragen wat er eigenlijk in zou zitten. Dan heb ik zoiets van: wij werken
hier toch niet bij de bakker? Er is toch niet een doos met broodjes neergezet? In zo’n werkomgeving moet iedereen zich er tot in de haarvaten
van bewust zijn dat het gaat om ernstige delicten. Degene in wiens kamer
die doos is neergezet, moet dan toch te horen krijgen dat wat daar is
neergezet? Degene die deze doos ziet staan, moet zich dan toch afvragen
waarom die daar staat: waarom heeft iemand het nodig gevonden om iets
onder mijn aandacht te brengen? Het blijkt vaker te gebeuren dat wanneer
er ergens problemen zijn, men in structuren schiet. Het is op zichzelf goed
dat mensen hun verantwoordelijkheid nemen maar de vraag is wie in
functioneringsgesprekken met deze mensen aan de slag gaat om te bezien
of het op het terrein van de houdingsaspecten allemaal wel snor zit. Je
kunt niet alles oplossen in structuren. Als ik kijk hoe het is georganiseerd,
krijg ik er jeuk van. Dan denk ik: dat is een werkomgeving waar ik nooit wil
zijn. Kijkend naar hoe het in al die netwerkjes en systemen allemaal gaat,
behoeft er maar een keer iets fout te gaan en dan treedt de wet van
Murphy in werking en valt het gehele systeem uit elkaar. En dan komt het
aan op houding, op het gevoel voor je verantwoordelijkheid. Het is
belangrijk dat de minister daaraan duidelijk aandacht besteedt in de
gehele keten van het OM. Iedereen zit daar vreselijk zijn best te doen en
ongetwijfeld zit het bij de meeste mensen prima, maar laten wij de
mensen vooral aanspreken op houding. Wat er in deze zaak is gebeurd, is
één grote nachtmerrie.
Dat brengt mij tot de volgende vraag. Kunnen wij er toch wel enigszins
gerust op zijn dat genoemde opeenstapeling van blunders niet ook elders
gebeurt? Er is nu heel gericht gekeken naar het ressortsparket
Amsterdam. Wellicht wordt er wat gedaan ten aanzien van de proceseigenaren, de termijnen en de systemen. Mogen wij ervan uitgaan dat dit
ook gebeurt wat betreft andere gerechtshoven en andere doorschakelingen van dossiers en systemen? Het mag niet gebeuren dat wij
morgen hier weer zitten en dat er weer slachtoffers zijn en dat verdachten
maar zitten te wachten in een huis van bewaring terwijl wij helemaal niet
weten dat er een dossier zoekgeraakt is.
Het rapport van Steenhuis lezend, snap ik niet hoe een journalist op een
gegeven moment naar het OM kan bellen met de mededeling dat het gaat
over een zaak ten aanzien waarvan het dossier zoek is. Nergens in het
rapport wordt een verwijzing gemaakt naar advocaten. Die zijn nog niet
benaderd met het verzoek om dossiers. Eigenlijk kwam het als een soort
duveltje uit een doosje. Wij begrijpen dat niet zo goed. Het is schrijnend
dat er niet met slachtoffers en anderen werd gecommuniceerd dat er iets
ergs was gebeurd met het dossier. Wij willen graag van de minister horen
dat wij ervan uit mogen gaan dat het hierbij gaat om een uitzondering. De
indruk moet weliswaar niet gewekt worden dat bij het OM sprake is van
rondvliegende dossiers, maar wel moet er in dezen sprake zijn van een
wake-upcall. Het gaat niet alleen om structuren maar zeker ook om
houding. Het OM zal het maximale moeten doen – de minister is daarin
uiteindelijk de aanstuurder – om ervoor te zorgen dat dit niet nogmaals
kan gebeuren.
Mevrouw Van Velzen (SP): Voorzitter. Het hele gebeuren rond het zoekraken van het strafdossier over de overval op de discotheek Jimmy Woo is
gênant te noemen. Door dit soort gebeurtenissen wordt het vertrouwen in
de rechtsstaat geschaad. Het Openbaar Ministerie stond in zijn hemd. Het
uitgebreide onderzoeksrapport dat de minister aan de Kamer heeft
gestuurd laat zien op welke amateuristische manier werd omgegaan met
dossiers. Ook het gebrek aan aandacht en urgentie om het dossier terug
te vinden, is schrijnend. Er gaat niet eens een memo of een e-mail door de
organisatie als een belangrijk dossier verdwenen is met de vraag of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 115

3

iemand er meer van afweet. Het is alsof er gezocht wordt naar een oude
krant. Hier lusten de honden geen brood van. Maar goed, de hoofdverantwoordelijke heeft zijn conclusies getrokken en heeft zijn ontslag
aangeboden. De twee inmiddels niet meer daders maar wederom
verdachten worden opnieuw berecht. De nodige maatregelen zijn
getroffen. Lessons learned, zou ik zeggen, maar toch blijf ik met een
aantal vragen zitten. Was dit de eerste keer dat een dergelijk dossier zoekraakte? Is er nu voldoende gedaan om dit soort pijnlijke bloopers te voorkomen in alle geledingen en alle arrondissementen? Zijn de aanbevelingen van dit onderzoek ook doorgestuurd naar de andere arrondissementen, zodat zij kunnen voorkomen wat er in Amsterdam is gebeurd?
Kan de minister garanderen dat met de huidige maatregelen dit «eens
maar nooit meer» was?
De heer Heerts (PvdA): Voorzitter. Wij spreken over een bedrijfsongeval
waarvan je er in zijn algemeenheid niet te veel van moet hebben, aangezien het anders toch wel ernstig met het bedrijf zou zijn gesteld. Het
rapport-Steenhuis is duidelijk en geeft ook aan waar het probleem zit. Dat
zit niet alleen in de structuur maar ook in de gedragsmatige aspecten
ofwel de bedrijfscultuur binnen het ressortsparket Amsterdam. Verhuisdozen willen wel eens lang blijven staan als je er tegenop ziet dat je ze
moet uitpakken, maar in dit geval bleef een doos staan waar wel heel
belangrijke informatie in zat, temeer omdat het ging om een heel ernstig
misdrijf. De rechtsorde is zwaar geschaad als het gaat om het voldoende
serieus nemen van je werk en het voldoende aanleggen van een schaduwdossier. Intussen heeft de verantwoordelijke zijn functie ter beschikking
gesteld en zijn er belangrijke aanbevelingen gedaan. Ik ben het met
collega Teeven eens dat wij er nu hard over kunnen oordelen omdat
iedereen uiteindelijk heel open en eerlijk heeft meegewerkt aan het onderzoek. Dus wij kunnen ook pijnlijk zien hoe het allemaal fout heeft kunnen
lopen.
Een en ander heeft geleid tot drie aanbevelingen die door het college heel
snel zijn overgenomen en die door de minister zijn onderstreept. Het
allerbelangrijkste is de vraag hoe wij nu toezien op de implementatie. Ik
hoop uiteindelijk dat de rechtsorde hersteld wordt en dat de twee betrokkenen door de rechtbank op een juiste manier worden veroordeeld. Het
misdrijf is er ernstig genoeg voor. Hoe ziet de minister samen met het
College van procureurs-generaal er op toe dat deze bedrijfscultuur van het
laten liggen van poststukken, wordt doorbroken? Het programma Versterking opsporing en vervolging geeft aan dat het functioneren van het OM
en de zittende magistratuur beter moet worden georganiseerd, waarbij ik
onder meer denk aan digitalisering. Hoe zal het bijvoorbeeld gaan als men
straks digitaal een dossier moet terugvinden? Hoe verhoudt de implementatie van genoemde drie aanbevelingen zich met het programma Versterking opsporing en vervolging? Als de cultuur niet wijzigt en de urgentie
dus niet verbetert ten opzichte van dit soort zaken, vrees ik dat het niet bij
één bedrijfsongeval blijft. Wat mijn fractie betreft is het dan ook «eens
maar nooit weer».
De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Er is inderdaad sprake geweest van
een genante vertoning die echt schadelijk is voor het vertrouwen dat de
burger in justitie moet kunnen stellen. Dat vertrouwen wordt al op veel
manieren aangetast. Ik moet constateren dat hetgeen in dit geval is
gebeurd ook weer bijdraagt aan de aantasting van dat vertrouwen. Het is
overigens wel een goede zaak dat toen eenmaal bleek wat de misstand
was, er zo adequaat mogelijk is gereageerd.
Het gaat hier om een ressortsparket waar ik een band mee heb. Ik heb
daar tot november 2006 gewerkt. Wat ik heb gelezen aan constateringen
over de bedrijfscultuur die tot dit ongeval heeft geleid, herken ik niet uit
mijn eigen tijd daar. Ik vind het ook niet op mijn weg liggen om commen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 115

4

taar te leveren op wat daar wellicht veranderd is sinds ik daar ben
vertrokken. Wel wil ik onder de aandacht brengen dat het gebouw waar dit
ressortsparket is gevestigd een verschrikkelijk verouderd, onhandig en
ondeugdelijk gebouw is als het gaat om een moderne bedrijfsvoering met
grote hoeveelheden dossiers. Dat was ook toen ik er werkte al een
verschrikking. Zo-even is gesproken over een doos waar men tegen opzag
om die uit te pakken. Als dat het was, valt het eigenlijk niet te begrijpen.
Het gaat echter niet om één doos, maar om tientallen dozen die op een
gang staan en waarvan niemand goed weet wat daarin zit. Ik heb ook
geconstateerd dat er tientallen dozen over de grond verspreid staan,
tussen de bureaus van vijf of zes medewerkers op een kamer. Dat is
onwerkbaar. Het is verschrikkelijk om daar je weg in te vinden. Wat dat
betreft heb ik een vraag aan de minister. Toen ik daar nog werkzaam was,
was er sprake van nieuwbouw ten behoeve van het gerechtshof en het
ressortsparket in Amsterdam. Bestaan die plannen nog steeds en gaan die
ook tot uitvoering komen? Hoewel dit allemaal geen verontschuldiging is
voor wat er is misgegaan, is het naar mijn idee wel een verklarende factor.
Ik denk dat het een goede zaak is als hierin snel een aanzienlijke verbetering wordt aangebracht.
Dat dossiers tijdelijk zoekraken bij Justitie is voor mij geen verrassing. Ik
heb dat zelf ook meegemaakt, op dit parket en op andere parketten. Dat
leidt in mijn ervaring in principe nooit tot problemen. De constatering dat
er iets mis is of zoek is, wordt in de regel tijdig gedaan. Dan wordt een
dossier gereconstrueerd aan de hand van bronnen elders. Daar kom je
eigenlijk altijd uit. In deze zaak heeft het mij enorm verbaasd en verrast
dat de reconstructie van het dossier niet tot stand is gekomen of in ieder
geval niet tijdig tot stand is gekomen. Het is heel goed om de vraag te
stellen of dit een kwestie is van de unieke omstandigheden van dit geval,
namelijk dat de reconstructie niet tijdig heeft plaatsgevonden. Of heeft het
toch iets te maken met een structurele misstand? Graag verneem ik hierover de mening van de minister.
Ten slotte vraag ik de minister de Kamer toe te zeggen dat er in 2010 een
evaluatieonderzoek wordt ingesteld om na te gaan of alle door de minister
in zijn brief uiteengezette maatregelen om herhaling te voorkomen daadwerkelijk zijn doorgevoerd, nageleefd worden en effectief blijken om
herhaling te voorkomen. De maatregelen die de minister heeft aangekondigd en voorgesteld, lijken mij allemaal prima en adequaat. Het gaat
echter niet alleen om het nemen van maatregelen, maar ook of die uitgevoerd en nageleefd worden en of daarbij knelpunten ontstaan. Graag
daarover een rapportage in 2010.
De heer Teeven (VVD): Ik heb in mijn termijn iets gezegd over het
ressortsparket Amsterdam. Daarbij heb ik gerefereerd aan de werkkring
van de heer De Roon. Het is te prijzen dat de heer De Roon zijn oude werkkring niet afvalt. Ik heb, net als andere sprekers, iets gezegd over de
cultuur van eigenaarschap van strafdossiers bij moeilijke zaken en het
inlichten van slachtoffers. Ik weet dat de partij van de heer De Roon dit
zeer serieus neemt en dat slachtoffers voor hen voorop staan. Herkent de
heer De Roon hier niets van? Ik heb tien jaar in het eerstelijnsparket in
Amsterdam gewerkt en ook tien jaar te maken gehad met het ressortsparket. Het verbaast mij dat de heer De Roon daarvan niets herkent. Ik
herken namelijk wel dat het eigenaarschap in hoger beroep van een moeilijk strafdossier bij AG’s niet tussen de oren zit. Ik herken ook dat slachtoffers niet altijd de aandacht krijgen die zij verdienen, vooral in hoger
beroep. Het verbaast mij dus, al waardeer ik dat de heer De Roon rekening
houdt met zijn oude werkkring. Ik begrijp echter niet dat hij daar niets van
herkent. Als hij bij zijn standpunt blijft, verschillen onze waarnemingen op
dit vlak totaal. Dat kan, maar wij hebben alle twee in deze organisatie
gewerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 115

5

De voorzitter: Ik moet zeggen dat de voormalige werkkring van beide
Kamerleden hier niet ter discussie staat.
De heer Teeven (VVD): Niet alleen Kamerleden, maar ook de minister
doet dat echter vaak. Als de minister mij en de heer De Roon herinnert
aan waar wij vroeger hebben gewerkt, glimlacht u alleen en zegt u daar
niets van. Dat vind ik bijzonder.
De voorzitter: Ik moet deze opmerking maken omdat u onderling uw
voormalige werkkring ter discussie lijkt te willen stellen.
De heer De Roon (PVV): Voor alle duidelijkheid, het gaat mij er niet om al
dan niet mijn voormalige werkkring af te willen vallen. Ik wil volledig
eerlijk zijn in wat ik daarover vind. Ik wil dan ook volledig ingaan op de
vragen van de heer Teeven. Het eigenaarschap van strafdossiers is inderdaad ontzettend belangrijk. Het werkt naar mijn idee het best als een
bepaald strafdossier dat behandeld moet worden binnen een parket wordt
toegewezen aan een OM-lid, een officier van justitie of een advocaatgeneraal, die daar van begin tot eind verantwoordelijk voor is. Dat is de
beste werkwijze als het gaat om eigenaarschap van strafdossiers. Ik vind
dat een lid van het OM, een officier van justitie of bij een hoger beroep
een advocaat-generaal, de eindverantwoordelijke is voor wat er met een
zaak gebeurt. Mensen moeten zich nooit kunnen verschuilen achter redenaties dat andere mensen iets hebben gedaan. Iemand moet eindverantwoordelijke zijn op een dossier. Ik onderschrijf dat punt. Daarover
bestaat dus geen verschil van mening tussen de heer Teeven en mijzelf.
Over de bejegening van slachtoffers kan ik alleen voor mijzelf spreken
over mijn tijd op het ressortsparket. Ik heb niet kunnen waarnemen hoe
anderen dat deden. Ik kan alleen voor mijzelf spreken. Ik ga mijzelf echter
niet op de borst kloppen. Daarop zit niemand te wachten. Ik kan niet
zeggen hoe anderen het hebben gedaan. Dat weet ik gewoon niet.
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Ik zit een beetje te kauwen op de
inbreng van de heer De Roon. Ik vraag hem wat prioriteit moet hebben. Ik
hoor hem zeggen dat het vaak gebeurt dat er dossiers kwijt zijn en dat het
hem verbaast dat men in dit geval niet beter is geslaagd in een reconstructie van het dossier. Vindt hij nu dat wij handiger moeten worden in
het maken van schaduwdossiers of moeten wij ervoor zorgen dat dossiers
niet meer kwijtraken? Het moet toch niet kunnen dat er ergens dossiers in
de gang staan die van niemand zijn? Dan zitten wij hier volgende week
misschien weer.
De heer De Roon (PVV): Het gaat natuurlijk om het laatste. Wij moeten
ervoor zorgen dat de werkomstandigheden, qua gebouw en bedrijfscultuur, inhouden dat dossiers niet zoekraken. Dat moet vooropstaan. Wij
moeten niet varen op de gedachte dat wij het zo moeten laten omdat wij
het wel reconstrueren als iets zoekraakt. Dat is naar mijn idee een heel
slechte vorm van bedrijfsvoering.
Antwoord van de minister
Minister Hirsch Ballin: Voorzitter. De inbreng van de leden is verschillend
qua toonzetting. De leden verschillen ook qua arbeidsverleden. De strekking van wat naar voren is gebracht, strookt echter met mijn opvatting. Dit
had niet mogen gebeuren en er is alle reden om daar kritisch en grondig
naar te kijken. Er is alle reden om naar aanleiding van het rapportSteenhuis conclusies te trekken en de uitvoering daarvan scherp in de
gaten te houden. Ik reken erop dat de nieuwe hoofdadvocaat-generaal
daar samen met zijn mensen voor zal zorgen. Door verschillende sprekers
is gezegd dat dit betrokkenheid en verantwoordelijkheidszin verlangt van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 115

6

iedereen die daarmee te maken heeft. Mevrouw Van Toorenburg zei dat
heel beeldend. Daarbij spelen allerlei factoren een rol.
Ik denk niet dat er iets op tegen is als ik de heer Teeven af en toe in waarderende zin herinner aan zijn arbeidsverleden. De heer De Roon heb ik
eergisteravond ook nog op zijn arbeidsverleden aangesproken. Ik zal
vandaag geen enkel Kamerlid belagen met de vraag of zij nog meer gegevens hebben die relevant kunnen zijn voor de nieuwe hoofdadvocaatgeneraal. Dat reken ik maar even niet tot mijn taak in dit overleg.
Ik had wel een associatie met mijn arbeidsverleden toen het ging over de
huisvesting van het gerechtshof en het parket. Ik heb daar namelijk in mijn
eerste ambtsperiode mee te maken gehad. Wij waren toen intens bezig
met nieuwbouw voor de gerechten, wat heeft geleid tot vele, inmiddels
gerealiseerde bouwplannen en gerechtsgebouwen waarin ook automatisering plaatsvindt en mensen op de goede momenten bij elkaar kunnen
binnenlopen zonder de kans op ongewenste bezoekers voor het hof, het
hofparket, de rechtbank of het arrondissementsparket. Er was toen grote
zorg bij het gerechtshof Amsterdam dat het historische gebouw verlaten
zou moeten worden, dat van zoveel betekenis was op die plek in de stad.
Dat vond toen ook enige weerklank bij de fracties in de Kamer. Ik weersta
nu de verleiding om de fracties die vandaag vertegenwoordigd zijn te
herinneren aan wat op dat moment door de toenmalige woordvoerders is
gezegd. De heer De Roon kan zich heel veilig voelen. Zijn fractie bestond
toen nog niet in de Tweede Kamer. Er is echter een periode geweest dat er
zo werd gehecht aan historische gebouwen dat niet overal in het land
nieuwbouw is gerealiseerd. Er is toen gekozen voor het opknappen van
het gebouw aan de Prinsengracht. Ik kon dat navoelen. Ik kan mij herinneren dat mijn vader in de jaren vijftig naar de praktizijnsbibliotheek aan
de Prinsengracht ging. Ik heb een beeld van dat gebouw. Ik kan dan ook
zeggen dat het goed is dat er nieuwbouw tot stand komt, zoals voor de
meeste andere gerechten in Nederland inmiddels is gerealiseerd. Het
College van procureurs-generaal en de Raad voor de rechtspraak zijn
bezig met nieuwbouw voor het OM en rechtspraak op hofniveau. Voor de
rechtbank is dat er uiteraard allang in Amsterdam. Dit heeft de aandacht.
Daarvoor wordt gedacht aan een iets noordelijker locatie in Amsterdam,
in de buurt van het IJ.
De heer Heerts (PvdA): Binnenkort beginnen wij met mes en vork aan de
herziening van de gerechtelijke kaart. Historie is van belang. Ik ben echter
blij dat wij ons bij nieuwbouw niet door het verleden laten leiden.
Minister Hirsch Ballin: Ik ben het ermee eens dat de historie ons niet in
de weg mag zitten.
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Mij moet van het hart dat het ook
mooi kan. Kijk bijvoorbeeld naar de gebouwen van de Tweede Kamer. Het
hoeft niet zo te zijn dat de historie wordt gesloopt om te moderniseren.
De voorzitter: Het debat waarop de heer Heerts doelt, staat gepland voor
mei.
Minister Hirsch Ballin: Nu moet ik oppassen. Straks spreken wij nog over
de gebouwelijke voorzieningen van de Eerste Kamer. Daarvoor moet men
zich echter vervoegen bij minister Van der Laan, die verantwoordelijk is
voor de Rijksgebouwendienst.
Wij zijn het erover eens dat een aantal zaken van belang is om dit soort
situaties te voorkomen. Het is goed dat daarbij ook de huisvesting wordt
betrokken. De heer Teeven plaatst dat terecht in de context van het
vertrouwen in het Openbaar Ministerie en het rechtsgevoel bij slachtoffers. Dat het gebeurde bij deze zaak, die al zoveel onrust in de samenleving met zich bracht, maakt het dubbel en dwars pijnlijk. Na intern juri-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 115

7

disch beraad heeft het Openbaar Ministerie ervoor gekozen om niet via
een poging tot cassatie tegen de niet-ontvankelijkverklaring in te gaan,
maar via het opnieuw aanbrengen bij de rechtbank de zaak aan de rechter
voor te leggen. Ik lever daarop op dit moment uiteraard geen commentaar. De rechter moet zich daarover uitspreken.
Het rapport van 25 november vorig jaar van oud-procureur-generaal
Steenhuis is volledig overgenomen door de leiding van het Openbaar
Ministerie. Ik ben het daarmee eens. Dat betekent dat de bevindingen het
startpunt zijn voor de maatregelen. Ik hecht eraan naar aanleiding van de
vraag van mevrouw Van Velzen de complexe organisatie van het Openbaar Ministerie te beklemtonen, waar jaarlijks heel wat mensen onder
hoge werkdruk werken met vele honderdduizenden strafdossiers. Er kan
menselijkerwijs en redelijkerwijs nooit voor 100% worden uitgesloten dat
er niets misgaat. De systemen en de werkwijze moeten echter zodanig
ingericht zijn dat het risico zo klein mogelijk is. Vandaar de aanbevelingen
van de heer Steenhuis, met als belangrijkste een duidelijk eigenaarschap
te creëren voor dossiers over ernstige zaken met grote maatschappelijke
gevolgen, zoals bij de Jimmy Woo-zaak duidelijk het geval was. Daarbij is
een belangrijke rol weggelegd voor de contacts- of gebieds-advocaatgeneraal, die gekoppeld is aan de regio waarin een strafzaak speelt. In het
ressortsparket was weliswaar een begin met dit soort voorzieningen
gemaakt door het instellen van gebieds-AG’s. Dat moest verder uitgewerkt
worden. Dat is de eerste aanbeveling waaraan gevolg zal worden
gegeven.
De tweede aanbeveling is het verplichtstellen van het gebruik van het
bestaande registratiesysteem NIAS voor de medewerkers op elk functieniveau, zodat alle dossierbewegingen vastgelegd worden en op elk
moment kan worden vastgesteld waar een dossier zich bevindt.
De laatste aanbeveling betreft de logistiek en de termijnaanscherping
binnen de werkwijze van het Openbaar Ministerie.
Mevrouw Van Velzen en de heer Teeven vragen naar de concrete maatregelen. De vijf afzonderlijke ressortsparketten zijn opgegaan in een nieuwe
landelijke ressortelijke organisatie, die ervoor moet zorgen dat de werkwijze uniform wordt, de bedrijfsvoering centraal wordt geregeld en de
advocaten-generaal zo veel mogelijk landelijk kunnen worden ingezet
vanuit hun specialistische kennis of kwaliteiten. Daarbij is ook een taakverdeling gerealiseerd tussen de vijf hofparketten.
Op basis van de aanbevelingen van het rapport-Steenhuis is het actieplan
versterking eerste en tweede lijn aangescherpt. Dit actieplan heeft als doel
de samenwerking en communicatie tussen eerste en tweede lijn te verbeteren. Het taboe is er inmiddels af dat mensen die in de eerste lijn een
zaak hebben behandeld ook een grote of kleine rol in de tweede lijn
kunnen spelen. Hoe ver dat precies zal gaan en welke rol er voor de
hoofdadvocaat-generaal ligt bij de kwaliteitszorg in de tweede lijn bekijkt
het OM in samenspraak met mijn beleidsdepartement. Daar zullen wij
voor het einde van het jaar conclusies over trekken.
Voor de informatie-uitwisseling over de gevoelige zaken heeft de
gebieds-AG met de zaaks-AG een rol te spelen. Er zal meer uitwisseling
zijn van medewerkers tussen de arrondissementsparketten en de ressortsparketten.
Naar aanleiding van de vraag van de heer Heerts merk ik op dat het
College van procureurs-generaal eind 2009 een interne audit zal uitvoeren
naar de eerste en de tweede lijn. Daarbij wordt uitdrukkelijk gekeken naar
de wijze waarop aanbevelingen van de heer Steenhuis zijn opgepakt.
Dan kom ik op de behandeling van de beoordeling van OM-appels. Naar
aanleiding van de aanbevelingen van oud-procureur-generaal Steenhuis
over dit onderwerp is de werkwijze ingevoerd dat binnen vier weken na
het instellen van het hoger beroep moet worden beslist of het appel van
de kant van het OM wordt doorgezet. Die beslissing wordt genomen door
de gebieds-AG, tenzij het een specialistische zaak betreft. Dat kan zich bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 115

8

fraudezaken en milieuzaken voordoen. Dan zal de daarin gespecialiseerde
advocaat-generaal dat beoordelen. Ook voor de gespecialiseerde AG die
de zaak na overdracht krijgt, geldt de termijn van vier weken. Die werkwijze is mogelijk doordat de advocaat-generaal en de secretaris, in tegenstelling tot vroeger, het OM appel beoordelen op basis van de schaduwstukken. Dat zijn dus de kopiestukken die de officier van justitie gebruikt
als hij ze naar het hofparket stuurt. Alleen als er een uitgewerkt vonnis
met de bewijsmiddelen in de betreffende zaak nodig is voor de beoordeling, wordt de inzending van het vonnis afgewacht. Er zijn zaken waarin
dat helaas een tijd duurt. Het tweedelijns-OM wacht dus zo min mogelijk
op de uitgewerkte vonnissen en gaat zo snel mogelijk aan het werk op
basis van het schaduwdossier.
Ik ben blij en acht het nodig dat het OM de aanbevelingen uit het rapportSteenhuis op voortvarende wijze en landelijk, dus niet alleen bij het
Amsterdamse hofparket, heeft geïmplementeerd. Het actieplan voor de
versterking van de eerste en tweede lijn waarmee men al bezig is, is
aangescherpt op grond van de aanbevelingen van de heer Steenhuis. Ook
dat juich ik toe en ondersteun ik.
De heer Teeven vroeg naar alertheid op publicitaire risico’s. Dat heeft ook
te maken met houding en het geconstateerde gebrek aan eigenaarschap.
Het betreft ook de relatie tot de publiciteit en het gevoel dat er bestaat
voor strafzaken die veel onrust veroorzaken. Dat betekent niet dat dit in
het algemeen zo is. Wij moeten er dus ook niet van uitgaan dat wat er zich
in deze zaak helaas heeft voorgedaan een soort algemeen patroon was.
Daarmee zouden wij het hofparket in Amsterdam bepaald onrecht
aandoen. Het heeft wel kunnen gebeuren en het is gebeurd, vandaar deze
aanbevelingen en conclusies. Daarom krijgt het cultuuraspect aandacht.
Het OM is één organisatie en moet als zodanig werken en niet denken in
een soort verkeerd opgevatte autonomie van onderdelen van het OM ten
opzichte van elkaar.
De heer Teeven vroeg terecht naar de informatie aan de slachtoffers. Uit
het onderzoek van de heer Steenhuis komt naar voren dat pas kort voor
de zitting is getracht de slachtoffers op de hoogte te brengen. Telefonisch
informeren was op dat moment de enige mogelijkheid. Toen bleek dat er
geen telefoonnummers waren. Dat is allemaal erg pijnlijk en vervelend en
dat is onder ogen gezien. De heer Steenhuis constateert in mijn ogen
terecht dat er onvoldoende oog is geweest voor de gevolgen die de nietontvankelijkheidverklaring voor de slachtoffers zou hebben. Dat is mede
toe te schrijven aan het gebrek aan eigenaarschap dat er was voor dit
dossier. Het punt dat de heer Teeven terecht onder de aandacht brengt, is
door de heer Steenhuis onderkend en onder de aandacht gebracht. Ik vind
dat een belangrijk punt, want het betreft de relaties tot de slachtoffers; de
mensen die direct voelen hoe ernstig en dramatisch het is als er een nietontvankelijkheidverklaring uitkomt.
De heer Teeven (VVD): In het dossier lees je ook dat de eerstelijnsofficier
in een vroeg stadium had aangeboden aan het ressortsparket om eventueel bijstand te verlenen. Hij had wel de beschikking over de contactgegevens van de slachtoffers. Wordt er in de nieuwe landelijke organisatie
op gewezen dat je soms voor dat soort dingen terug moet naar de eerste
lijn?
Minister Hirsch Ballin: Ja zeker. Dat is inderdaad een treffende, maar dus
ook pijnlijke illustratie van wat ik net zei. Er moet een eind komen aan het
feit dat de eerste en tweede lijn nodeloos langs elkaar heen werken.
Het College van procureurs-generaal was hier al mee bezig, voorafgaand
aan deze zaak. Ik wil niet de indruk wekken dat het allemaal pas is gaan
lopen naar aanleiding van het rapport-Steenhuis, gelukkig niet. De relatie
tussen de eerste en tweede lijn is in ieder geval sinds de eerste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 115

9

gesprekken die ik daarover in 2007 had met de leiding van het ParketGeneraal onder de aandacht. Wij verwachten dit jaar conclusies op dit
punt.
Mevrouw Van Toorenburg vroeg naar de lijn naar de journalistiek. Op
pag. 13 van het rapport-Steenhuis is daar iets over te vinden. Met de
advocatuur is wel gecommuniceerd. Door wie of wat er een link is gelegd
naar de media hebben wij niet kunnen vaststellen naar aanleiding van het
rapport-Steenhuis. Ik denk dat wij het bij de nuchtere constatering moeten
laten dat dit punt niet onderzocht is door de heer Steenhuis. Wij weten
dus dat er publiciteit was.
De heer Heerts heeft gevraagd of en wanneer er een evaluatie komt van
de nieuwe werkwijze van de ressortsparketten. De nieuwe werkwijze,
waarbij tevens de aanbevelingen naar aanleiding van het rapportSteenhuis gestalte hebben gekregen, wordt landelijk gefaseerd ingevoerd
en geïmplementeerd. Een deel is trouwens al geïmplementeerd. Deze
werkwijze zal jaarlijks in het najaar geëvalueerd worden. Dat is het
antwoord op de vraag van de heer Heerts. De werkwijze zoals uit het
rapport voortvloeit, wordt daarin meegenomen. Ik zal de Kamer graag
informeren over de eerste evaluatie die dus eind dit jaar zal plaatsvinden,
zeg ik in antwoord op de heer De Roon.
Mevrouw Van Velzen en mevrouw Van Toorenburg hebben gevraagd naar
eerdere gevallen. Er is een eerder geval geweest, waarover drie jaar
geleden de Kamer is geïnformeerd. Toen was er een dossier van een
beëindigde strafzaak zoekgeraakt. Daarover is toen uitgebreid gesproken
en daar was alle reden voor. Dat is ons op dit moment bekend. Zoals ik al
eerder zei, kunnen wij niet alles uitsluiten. Het is mensenwerk. Er zijn veel
mensen betrokken bij honderdduizenden strafzaken. Bij navraag bleek dat
dit in 2006 met de Kamer besproken geval op het netvlies staat.
De heer Heerts stelde een vraag over de aanbevelingen en het plan van
aanpak voor de versterking van het OM. Het accent op de eerste lijn is er.
Het actieplan richt zich op versterking van de samenwerking van de eerste
en tweede lijn. Die twee dingen zullen naast elkaar lopen.
Daarmee heb ik de gestelde concrete vragen beantwoord. De door de
commissie naar voren gebrachte gevoelens en inzichten delen wij
volledig. Het OM heeft zich dit terdege aangetrokken, zoals blijkt uit alle
deels lopende en deels nieuwe maatregelen die zijn getroffen. In die geest
zal worden toegezien op de implementatie daarvan.
Nadere gedachtewisseling
De heer Teeven (VVD): Voorzitter. Ik dank de minister voor zijn antwoorden. De VVD-fractie heeft er vertrouwen in dat die aanbevelingen zullen
worden geïmplementeerd. Wij wachten met interesse af wat de evaluatie
eind 2009 of in 2010 oplevert, ook voor de nieuwe inrichting van de
ressortelijke organisatie. Ik vond de constatering van de heer Heerts interessant dat de historie voor de minister gelukkig geen belemmering is om
op andere terreinen efficiënt met de gerechtelijke organisatie om te gaan.
Mevrouw Van Toorenburg (CDA): Voorzitter. Wij danken de minister voor
zijn antwoorden en voor de wijze waarop hij dit bespreekt. Daaruit spreekt
duidelijk de betrokkenheid en ernst. Ik wil toch nog even terug naar hoe je
«houding» kunt vertalen. Ik blijf namelijk horen dat de oplossing wordt
gezocht in de zakelijke aanpak. Een «eigenaar» is ook een constructie en
dat is toch iets anders dan «houding». Het gaat erom of iemand zich eigenaar voelt, of iemand zich realiseert dat iets zijn dossier is. Het gaat erom
dat iemand de verdachte en het slachtoffer voldoende op het netvlies
heeft. Wordt daar voldoende aandacht aan besteed? Uit het rapport
moeten wij opmaken dat dit misschien niet helemaal snor zat. Wordt aan
die gevoelskant nu specifiek aandacht besteed? Iemand moet zich verantwoordelijk weten voor de dossiers en met name voor de slachtoffers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 115

10

Mevrouw Van Velzen (SP): Voorzitter. De reactie van de minister was
helder. Ik denk dat ons niets anders rest dan in de gaten te houden hoe de
maatregelen worden uitgevoerd. Ik wens de minister daarbij sterkte.
De heer Heerts (PvdA): Voorzitter. Bij dat laatste sluit ik me aan en ik dank
de minister voor de antwoorden. Ik sluit me ook aan bij wat mevrouw Van
Toorenburg gezegd heeft. Ik noemde dat een gedragsmatig knelpunt,
maar je zou het ook een gevoelsmatige betrokkenheid kunnen noemen.
Over de procedurele kant hebben wij het gehad. Komt het in trainingsdagen of opleidingsaspecten terug dat medewerkers zich innerlijk verantwoordelijk horen te voelen voor alles wat achter een dossier zit, ook voor
het slachtoffer? Daarom vroeg ik ook naar dat programma voor de versterking van het OM, waarin een aantal cultuuraspecten zit dat daarmee te
maken heeft. Verder heb ik vertrouwen in de aanpak van de minister.
De heer De Roon (PVV): Voorzitter. De minister heeft aangegeven dat er
eind 2009 een interne audit door het OM zal plaatsvinden. Ik neem aan dat
wij daarover begin 2010 zullen worden geïnformeerd. In mijn oren klinkt
dat alsof de organisatie naar zichzelf gaat kijken om te beoordelen of zij de
afgesproken wijzigingen goed heeft doorgevoerd. Bij een wijziging in de
bedrijfscultuur is het volgens mij een gevaarlijke gang van zaken als een
organisatie zichzelf moet beoordelen. Ik zou een lans willen breken voor
een Steenhuis II voor een evaluatie van de situatie. Dan kan iemand van
buitenaf, die wel heel goed weet wat er speelt bij het OM en de rechtbanken, naar deze situatie kijken. Ik stel voor dat dit in 2010 gebeurt. Dit is
niet alleen nodig om te zien of de formele afspraken zijn nagekomen,
maar ook om te bekijken of de bedrijfscultuur in voldoende mate van
richting is veranderd.
Minister Hirsch Ballin: Voorzitter. Ik dank de woordvoerders voor de
reacties en voor de steun die daaruit spreekt voor de manier waarop wij
dit aanpakken. Wij zijn ons er goed van bewust dat dit de inzet en de
betrokkenheid van iedereen vraagt. Mevrouw Van Toorenburg zei dat
eigenaarschap en houding niet hetzelfde zijn. Dat is helemaal waar. Het
antwoord op de vraag die daarin besloten ligt, is eigenlijk te vinden in wat
de heren Heerts en De Roon zeiden.
Je moet je altijd realiseren dat het om mensen gaat bij het moeilijke werk
dat alle 40 000 mensen doen die bij Justitie werken. Tijdens een interne
conferentie hebben wij onlangs nog tegen elkaar gezegd dat het motto dat
in een eerdere gedachtewisseling aan de orde was, namelijk dat recht
mensen raakt, voortdurend bij iedereen op het netvlies moet staan. Dat is
ook bij velen het geval die binnen deze grote en uit veel onderdelen opgebouwde organisatie werken. Dat geldt ook voor het Openbaar Ministerie.
Het is belangrijk dat wij te maken hebben met informatiesystemen, het
nieuwe appelsysteem strafzaken (NIAS), goede gebouwen, een organisatie die qua indeling, huisvesting en werkwijze op de toekomst is gericht
en een organisatie waar men de samenwerking weet te vinden tussen de
eerste en de tweede lijn. Daarnaast zal men zich echter altijd moeten
realiseren dat het gaat om slachtoffers en justitiabelen. Mensen in het
land verwachten dat er betrokkenheid is bij de manier waarop zaken voor
de rechter worden gebracht, of waarop wordt besloten om ze op een
andere manier af te doen. Die betrokkenheid zie ik ook. Die kom ik zó vaak
tegen. Het is een kwestie van animo. Het draagt voor mij ook bij aan de
animo in mijn eigen werk dat ik zo veel mensen tegenkom bij Justitie en
het OM die met dit gevoel van betrokkenheid en animo hun werk doen.
Er wordt van buiten zeker meegekeken, ook door het directoraat-generaal
Rechtspleging en Rechtshandhaving, naar hoe het gaat met deze aanbevelingen. Wij doen dat niet omdat wij een soort tegenstelling zien tussen
het beleidsdepartement en het OM, maar omdat wij weten dat wij samen
voor dezelfde taak staan. Ik sprak al mijn vertrouwen uit in de nieuwe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 115

11

hoofdadvocaat-generaal. Ik weet hoe hij gewerkt heeft als hoofd van het
arrondissementsparket in Groningen. Ik weet dat hij altijd die animo
uitstraalt en uitdraagt richting slachtoffers. Hij is bezig geweest met onderwerpen als mensenhandel en dergelijke. Ik spreek mijn vertrouwen niet in
hem uit omdat ik denk dat hij de enige is die dit meebrengt. Hij zal
mensen aantreffen met diezelfde animo in het hofparket in Amsterdam en
bij de parketten waarmee wordt samengewerkt. Vanuit het ministerie en
vanuit degenen die politieke verantwoordelijkheid dragen, willen wij dat
ondersteunen. Ook in dat opzicht zie ik het als veel meer dan werkwijze,
organisatie, gebouwen, indeling en NIAS alleen. Het gaat er ook om dat
wij ons realiseren dat er heel veel betrokken mensen zijn bij Justitie en het
OM, die onze en uw steun verdienen bij het aanpakken van die vaak
buitengewoon complexe strafzaken, bij die megadossiers en bij die vele
dozen die toch staan voor verdachten, slachtoffers en voor de rechtsstaat
van ons allemaal. Dat wilde ik nog zeggen in reactie op de opmerkingen,
waarvoor nogmaals veel dank.
De voorzitter: Wij zijn aan het eind gekomen van dit overleg. Ik dank alle
aanwezigen en sluit de vergadering.
De voorzitter van de vaste commissie voor Justitie,
De Pater-van der Meer
De griffier van de vaste commissie voor Justitie,
Nava

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 115

12